open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ӏийса стигала хьалаваккхаран килс

**Коломенскехь Дела Стигала Хьалаваккхаран килс** *([[Оьрсийн мотт|оьрс.мат.]] Церковь Вознесения Господня в Коломенском)* — Москван епархин Даниловски благочинин долехь йолу ортодоксан керстанийн килс ю. Оьрсийчоьх итальянцо йина хьалхара четар йолу тӀулгийн килс ю. Москван Къилбера административни гонан Нагатински Затон цӀе йолу кӀоштахь лаьтташ ю. Хьалха Коломенски юрт яра иза. Килс дерригдуьненан исбаьхьаллин хазна ю.

**«Коломенское»** цӀе йолу **музей-лардойлан** юкъайогӀуш ю килсан гӀишло. 1994-чу шарахь дуьйна Дуьненаюкъарчу ЮНЕСКО-н хазанийн дакъа ду.

2000 шарахь гӀуран (декабрь) беттан 8-чу дийнахь юхаъ серлаяьккхира килсан гӀишло. 1994-чу шарахь дуьйна *Патриархан цӀа ([[Оьрсийн мотт|оьрс.мат.]] Патриаршее подворье)* хьал ду зияртан.

2007-чу шеран чаккхенгахь лахарчу гӀатан реконструкци чекхйелира.

## Хьостанаш
Категори:Москван килсаш
Категори:Килсаш
Гевхар-агин лакхара маьждиг

**Гевхар-агин лакхара маьждиг** *([[Азербайджанийн мотт|азерб.мат.]] Yuxarı Gövhar Ağa məscidi), я *'Гевхар-Аги Джума-маьждиг**, иштта **Коьрта маьждиг**-'' [[Азербайджан]]ехь [[Шуша]] гӀалан лакхарчу куьпехь лаьтташ долу шиитийн зиярт ду.

== Истори ==
**Мешедиханым Неймето''' дийцарехь, «Карабахнамен» автор волу XIX-чу оьмарехь ваьхна азербайджанийн историко Мирза Джамалас тоьшалла дора, и маьждиг дина ИбрахӀим ханан буьйрца «1182-чу шарахь» (ма-дарра 1763-1769-гӀа шш).

Маьждиг дина ваьлла архитектор волу Кербалаи Сефихан Карабаги. Белхаш дӀаболийнера ИбрахӀим ханан йоӀан буьйрца 1883-1885-чу шерашкахь.

А. Т. Салимовас хаамаш а бо, Гевхар-агин карабахан махкахь кхечу маьждигийн куц-кеп хилар. Масала, тӀулгийн колоннашца шозза тӀекӀелйина галереяш яр а, нартолан юхатиллар пайдаэцар а.

Цу кепехь дина Барда шахьрехь долу маьждиг а (1860 шо), Ашагы Гевхар-агин цӀарах маьждиг а (1874—1875 шш.), Джума маьждиг а (1768 шо), Агдаман маьждиг а (1868—1870 шш.),  Физули шахьрехь лаьтта маьждиг а (1889 шо) а, Горадиз йуьртан маьждиг а.

## Кхузаманан маьждиг
1992-чу шарахь Шуша гӀала эрмалойн ницкъийн караяхара. Маьждиг чу нах эхар сецара. 2005-чу-2007-чу шерашкахь чолхечу хьолехь яра сийлахь меттиг: фронтон (тхевнан агӀо) а, куц доккху пилта а  яцар.

2007-чу шарахь Шушан шахьрехь маьждигаш меттахӀитторан белхаш дӀабахьа дагахь хилар кхайкхира лоруш йоцу Ламанан Карабахан Ӏедало.

Пачхьалкх санна лоруш йоцу Ламанан Карабахан проектана пачхьалкхан бюджетер ахча делира. Цу ахчах маьждиган чоьнаш цӀанйира, иштта зияртан гонахьа керт йира.

2011-чу шеран оханан (апрель) беттан 4-чу дийнахь Эрмалойчуьра а, пачхьалкх санна лоруш йоцу Ламанан Карабахан Республикер студентийн кхеташонехь ЛКР-н Президент волу Бако Саакяно хаам бира, Шуша шахьрехь долу бусулбанийн маьждиг пачхьалкхо лардеш хилар а, иштта тӀейогӀучу хенахь иза тадан Ӏалашо хилар а.

2020-чу шеран лахьанан (ноябрь) баттахь 8-чохь Азербайджано Шуша гӀала маршаяьккхира.

11-чохь азербайджанийн эскаран салтичо момсар тӀера азан кхайкхира. ТӀаьхьарчу ткъе бархӀ шарахь Шушахь хьалхара молла кхайкхира. Азербайджанан салташ маьждиг чохь ламаз дира, ткъа 13-чохь- 28 шо даьлча хьалхара рузбан ламаз а дира.

## Исторехь хилларг
2017-чу шарахь Джаьбраилан кӀоштан Чоджук юртахь Шушан зияртан кепехь маьждиг схьадиллира.

Stamp of Azerbaijan 490.jpg|Азербайджанан марка

## Билгалдахарш

## Хьостанаш

Категори:Азербайджанан маьждигаш
Лютераналла

Лютераналла-керстанан болам бу. Керста динехь ширачу протестантийн боламах цхьаъ ду.

Лютераналлица доьзна ду протестанталла боху дош, хӀунда аьлча Лютеранаш Шпайер шахьрехь дуьхьало йинчул тӀаьхьа царах протестанташ олура. Кхолладелла XVI-чу оьмарехь Германехь хиллачу рефорацин боламехь, юха скандинавин мехкашкахь килсаш пачхьалкхан кепе дерзарца.

Лютеранан килсан бухенгара принципаш хӀоттина цхьана агӀор Мартин Лютерс а, цуьнан мурдаш а Руман-Католикийн килсан зуламийн дуьхьал бинчу тӀамехь а, иштта радикалан кепе йирзинчу протестантийн боламаш а *(анабаптизм а, кальвинизм а, цвинглиансталла а)*- кхечу агӀор.

## ЦӀе
Дуьххьара «лютеранаш» билгало юкъаяккхна **Иоганн Экко** 1520-чу шарахь, Лютеран а, цуьнан агӀончийн къовсаме ваьлчу хенахь. Цхьабакъ ду, хьалхарчу муьрехь и билгалдар лютеранаш осалбаха лелош дара. Амма хан-зама яьлча дешан керла, вон доцуш маьӀна хилира. Лютерас къобал ца йора и цӀе, цуьнан **Бартхиларан жайнехь** и дош лелош дац.

XVII-чу оьмарех и билгало массара а тӀеэцна яцара, масала динан Ӏилманхо хил волу *Филипп Николаи* цец волура немцойн протестантшах «лютеранаш» аьлча.

**Ткъе итт шеран тӀом** дӀабаьлчул тӀаьхьа наха шуьйра пайда эца болабелла цу дешнан. ХӀeттe a, гӀоле а, нийса а ду «инжилан керсталла» я «инжилан керстанаш» алар.

## Билгалдахарш

Категори:Динан тешар
Земо-Вашловани

**Земо-Вашловани** () — Гуьржийчоьнан Аджарин Хулон муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 383 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Хулон муниципалитетан нах беха меттигаш
Россин къаьмнийн доттагӀаллин университет

**Росси́йн къа́ьмнийн до́ттагӀаллин университе́т** — Россера, Москохара, дукха профилан университет. Йиллина 1960 шеран 5 февралан ССКП ЦК а, ССРС министрийн кхеташонан а сацамца Къаьмнийн доттагӀаллин университет санна, 1961 шеран 22 февралехь елира Патрис Лумумбин цӀе, 1992 шеран 5 февралехь — Россинкъаьмнийн доттагӀаллин университет. Университетан ректор — Ястребов Олег Александрович.

5-100 проектан декъахо (дуьненан коьрта Ӏилман-дешаран центрашна йукъахь коьрта Россин университетийн къовсаман хьуьнаралла айаран проект).

## Истори
ССРС къаьмнашна йукъара Къаьмнийн доттагӀаллин университет йилларан сацам лерина бара, 1950—1960-гӀа шерашкахь колонех бозу маршо йаьккхина мехкашна гӀо лацарна. КъДУн коьрта Ӏалашо хилира, Азин, Африкин, Латинин Америкин мехкашна, къаьмнашна йукъара доттагӀаллин амалехь кхиийна лакхара квалификацин къаьмнийн кадраш кечдар. Цул сов, Университето таро лоралакхара дешар чекхдаккха советийн кегийрхошна а.

Студенташ дӀаоьцура йукъараллин а, правительствон а кхолламашкахула, тӀаьхьа — ССРС вакилаташкахула а, консулаллашкахула а. КъДУ йиллархой хилира Ерригсоюзан говзаллин бертан центран кхеташо (ЕГБЦКх), Азин а, Африкин мехкех дог лазаран советийн комитет, дозанал арахьарчу мехкашца доттагӀаллин а, оьздангаллин а уьйранаш латторан Советийн йукъараллин барт (СДЮБ). 1961 шарахь Университетан Лумумба Патрисан — Демократин Республика Конгон хьалхарчу премьер-министран, Африкин къаьмнийн къоман-маршойаккхаран боламан толаман сийлаллин – цӀе тиллира.

КъДУ дешар доладелира 1960 шарахь кечаман факультетехь, 1961 шарахь факультеташкахь: инженерин, историн-филологин, медицинин, юьртабахаман, физикин-математикин, Ӏаламан Ӏилманийн, экономикин, бакъонан. Хьалхара арахецар хилира 1965 шарахь, 228 говзанча 47 дуьненан махкара.

1964 шарахь Университет дӀаийцира Дуьненайукъара университетийн кхолламна (ДУКх) йукъа, ткъа иштта таро хилира официалан векалш Дерригдуьненан кегийрхойн а, студентийн а фестивалашка хьажо.

1975 шарахь КъДУн совгӀат дира Азин, Африкин, Латинин Америкин мехкашна говзанчаш кечбарна Халкъийн доттагӀаллин орденца.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный сайт


Категори:Россин классикин университетийн ассоциаци
Категори:Россин медицинин университеташ
Категори:Шешша Ӏилманан тӀегӀа луш болу Россин кхолламаш
Пхьагалан гӀайре

**Пхьагалан гӀайре** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Заячий остров; [[Финнийн мотт|финнийн  маттахь]] Jänissaari (Янисари)-* Петарбургехь Неван хикхочех йолу гӀайре. Цу тӀехь 1703-чу шарахь хӀутосург (май) беттан  27-чохь Петран а, Павлан а гӀап яр доладина.
Патриархан Ӏаьмнаш

Патриархан Ӏаьмнаш (оьрсийн маттахь **Патриаршие пруды**)- Москохан Юккъера административан гонан Пресненски кӀоштахь йолу меттиган цӀе. Цуьнан юкъайогӀуш ю микрокӀошт а, Ӏам а, беш а.

Микрорайон Бешан гонан (оьрс. Садовое кольцо) йистехь ю,  Жима Бронни ураман а, Боккха Патриарши а, Жима Патриарши а, Ермолаевски а урамалгийн юккъехь ю.

Паркан майда 2,2 гектар ю, царах 6323 кв.м. некъаш а, майдаш а дӀалоцу, иштта 7924 кв.м. синтарш дӀалоцу.

Ӏоман майда 9900 м² ю, ткъа кӀоргалла 2,5 метр ю.

## Истори
Ширачу заманахь цу меттехь масийтта Ӏаьмнаш хилла. XVII-чу бӀешарахь и меттиг дӀалоцуш **Газанан уьшал** яра.  И хилар долуш ю иштта топоним. Газанан уьшало цӀерш йелла *Йокххачу Козихински* а, *Жимачу Козихински* а урамийн.

Ӏоман генадоцуш гезарий яжош меттиг яра. Церан тӀapгӀa паччахьна латтош яра.

Газанан уьшал чуьра схьадолу Черторый цӀе йолу татол а, иштта Преснин аьрру ши га- Кабанка а, Бубна а. Бубно кхоьллина Москван зоопаркан латтан тӀехь болу Преснин Ӏаьмнаш.

XVII-чу бӀешарахь **Гермоген** Патриархан резиденци яра кхузахь. Уьшал хиллачу меттехь кхоллаелира **Патриархан Куп**. Цуьнан юкъайогӀуш яра Везачу Ӏазапхочун Ермолайн цӀарах килс а, Сийлахьчу Спиридонан килс а.

1683-чу шарахь Патриарх волу Иоакимас буьйр дира уьшалш якъо а, церан метта чӀерийн Ӏаьмнаш баккха а.

*Преснин Ӏаьмнаш* чохь уггар лакхарчу сортан чӀерий леладора, ткъа Газанан уьшал чохь- дораха чӀерий леладора.

Кхоъ Ӏомо цӀе йелла *Трёхпрудный* цӀе йолу ураман (хьалха цуьнан цӀе «Кхоъ Ӏам» *(«Три прудка»)* яра).

Патриархалла дӀаяккхарца Ӏаьмнаш дӀатесара, ткъа и латта юхаъ уьшал хӀоьттира.  

## Хьостанаш

Категори:Iаьмнаш 
Категори:Москохан сийлахь меттигаш
Оьрсийчоьнан Сбербанк

**Оьрсийчоьнан Сбербанк** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] «Сбербанк России»)*- йукъара акционерийн йукъаралла ю, иштта Оьрсийчуьра финансийн конгломерат а, уггаре йоккха транснационалан а, тайп-тайпанарчу агӀонийн Оьрсийчоьнан банк ю. Цуьнан филиалаш ю Оьрсийчоьх а, Юккъерчу а, Малхбалерчу а Европехь ю.

2019-чу шеран жамӀаш гайтарехь «Сбербанкан» 96,2 миллион жигара долара клиент а, 2,6 млн жигара корпоративан клиент а ву.

Оьрсийчоьнан Урхаллас тергонехь латтош ю «Сбербанк». Цуьнан долехь 52,3 % цхьалхе декъахь хиларан тешаллин кехаташ (акцеш) ду.

Кхин йолу йисна акцеш юкъарчу хьелашкахь лелош ю. Банко тайп-тайпана хьашташ кхочушйо.

## Хьостанаш
Гайдай, Леонид Иович

**Леонид Иович Гайдай** () — советин кинорежиссёр, сценарист, актёр.
## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Сайт «Гений комедии Леонид Гайдай»
* Статья кинокритика Алексея Васильева, посвященная режиссёру

Категори:ССРС кинорежиссёраш
Категори:ССРС актёраш
Элийн уьйтӀан йистехь Марьям кхалхаран килс

**Элийн уьйтӀан йистехь Делан Нана кхалхаран килс** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Церковь Успения Пресвятой Богородицы на Княжьем дворе*')**'- Оьрсийчоьнан Ортодоксан Килсан Владимиран епархин юкъайогӀуш килс ю. Суздалан кремлин малхбалерчу агӀорхьара лаьтташ ю.

Зиярт диллина, хетарехь, 17-чу бӀешарахь.
ЦӀий тӀехь волу КӀелхьараваккхархо

**ЦӀий тӀехь Ӏийса веллачуьра денваларан килс** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Собо́р Воскресе́ния Христо́ва на Крови́)* я **ЦӀий тӀехь КӀелхьараваккхархочун зиярт** *([[Оьрсийн мотт|оьрс.мат.]] храм Спа́са на Крови́)*- Санкт-Петербургехь Ӏийса веллачуьра денвалар дагалоцуш  йина ортодоксан а, мемориалан а, цхьаъ паччахьалла йолу а килс ю.

1881-чу шарахь бекарг (март) беттан 13-чохь кхузахь вийна волчу II-чу Александран безамна дина зиярт ду. «ЦӀий тӀехь» дешнийн маьӀна паччахьан цӀий Ӏанийна меттиг хилар ду. II-гӀа Александр дагалоцуш, ерриг Оьрсийчоьх гулдина ахчах, цун цӀарах хьалайоьттина килсан гӀишло.

Петарбухан историн гӀали юккъехь лаьтташ ю килс, **Грибоедован татолан** йистехь. Цуьнан уллохь ю Михаилан беш а, Божалан майда а.

Исс корта болучу килсан локхалла 81 метр ю, чухоам 1600 адам бу. Музейн хьолехь ю, иштта оьрсийн архитектурин хӀоллам санна а лоруш ю.

Зиярт хьаладоьттина III-чу Александран буьйрца 1883-1907-чу шерашкахь, цхьанатоьхна архитектор волу Альфред Парландан а, архимандрит волу Игнатин проектаца. ТӀаьхьо архимандрит Игнатий гӀуллакхех юьстахвелара.

Проектан хатӀ *неооьрсийн кепехь* ду. Мелла а, Москвара Бедаран килсах тера ду хӀара зиярт. 24 шарана дахделира гӀишло яран белхаш. 1907-чу шарахь хьаьттан (август) беттан 19-чу дийнахь зиярт серладаьккхира.

Музейн комлексан «Пачхьалкхан музей-эсалла „Исхакан килс“» юкъайогӀуш ю.

Cathédrale Saint-Sauveur-sur-le-Sang-Versé de Saint-Pétersbourg.jpg|
Church of the Savior on Blood2.JPG
Chrám zmrtvýchvstání Ježíše Krista (2).jpg|
Church of the Saviour on the Blood July 2009.jpg|
2. «Спас на крови».jpg|


## Зияртан чоьхьара кечъяр
Мозаикан музей санна лара мегар ду хӀара килс. Цуьнан майда 7065 квадратан метр ю. Мозаика йина В. А. Фроловн пхьалгӀа чохь, ткъе итт суртдуьллурган эскизашца, царна юкъахь вара В. М. Васнецов а , Ф. С. Журавлёв а, М. В. Нестеров а, А. П. Рябушкин а, В. В. Беляев а, Н. Н. Харламов а.

Зияртан мозаикан экспозици Европехь уггаре а яккхийчарех цхьаъ ю.

## Хьостанаш
Категори:Килсаш 
Категори:Петарбухан килсаш 
Категори:Петарбухан хӀолламаш
Марьям кхалхаран килс (Владимир)

**Владимир шахьрехь Марьям яларан килс** *(оьрсийн маттахь Успе́нский собо́р во Влади́мире)*- ортодоксан керстанийн зиярт а, Оьрсийн Ортодоксан килсан Владимиран митрополин кафедралан килс а ю.

Таханлерачу заманахь пачхьалкхан музей ю, иштта Русин кӀайчу тӀулгийн гӀишлош яран исбаьхьаллин эсалла ю.

Москох шен даржехь лакха ялале муьрехь Владимиран-Суздалан Русин коьрта (кафедралан) килс яра. Циг чохь таж тиллина Владимиран а, Москван а элийн.

XII-чу бӀешаран оьрсийн гӀишлош яран исбаьхьаллин хӀоллам бу. Килсах масал оьцуш  тӀаьхьо кхиъ зиярташ дина, царна юкъехь Москван Кремлин Марьям Яларан килс ду.

Рублёв Андрейн бакъ долу сарташ дисина килсах цхьаъ ю.

Дуьненан мехаллийн могӀара йаьккхина иза ЮНЕСКО-но 1992-чу шарахь.

Категори:Килсаш
Категори:Владимиран килсаш
Категори:Владимиран областан килсаш
Невски проспект

**Невски проспект** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Невский проспект)*- Оьрсийчоьнан федералан маьӀна долу Петарбух шахьаран коьрта урам бу. Ураман малхбалерачу агӀорхьара лаьтташ йолу **Невски Александран Лавро** йелла проспектан *«Невски»* цӀе. Ткъа ша лавра йина 1221—1263 шерашкахь ваьхна волу оьрсийн сийлахьчу элан Невски Александран безамна. Ураман шалза агӀонах наха *«ӀиндагӀ долу aгӀo»* олу, ткъа шала агӀонан цӀе *«маьлхан агӀо»* ю. И агӀо нах буьйлабелла лелаш меттиг ю. Адмиралтействон тӀера Невски Алексадран Лавран тӀе кхаччалц 4,5 км йохалла ю цуьнан.

Санкт-Петербурхан историн декъе йукъайогӀуш ю проспект. Ураман хӀолламийн комплекс дуьненан мехалла а лоруш, ЮНЕСКО-н тептара язйина.

Дукха шахьаран историн сийлаллаш лаьтташ ю Невски проспектехь- Строганован ЦӀа а,  йоккха Казанан килс а, модерн кепехь долу Книшкийн цӀа а, Елисеевски йохк-эцаран а, садаӀаран а туька а, Адмиралтейство а, Гостини Двор а, Оьрсийчоьнан къоман библиотека а, Александрински театр а, Н. П. Акимовн цӀарах йолу комедин театр а, Аничков цӀа а, Аничков тӀай а, Москван вокзал а, Невски Александран лавра а.

Ураман шалза агӀонах наха «ӀиндагӀ долу aгӀo» олу, ткъа шала агӀонан цӀе «маьлхан агӀо» ю. Маьлхан агӀо нах буьйлабелла лелаш меттиг ю.

## Ураман истори
Хьалхалера заманчохь Адмиралтейство а, Невски Александран лавра а цхьанатухуш некъан тайп-тайпана цӀерш яра:

*1718 шарахь* — Невски монастыран тӀе боьду некъ;

*1733 шо- XVIII бӀешаран йукъ*- Невски монастыран тӀе боьду першпективан некъ;

*1774 шо*- Невски некъ; иштта лелош яра кхи цӀерш *Йоккха перспективан а* (1730—1784 шш), *Боккха некъ* (1736 шо) , *Боккха першпективан некъ* (1735—1751 шш.), *Перспективан урам* (1736—1737 шш.), *Боккха урам* (1769—1773 шш.), *Йоккха проспект* (1782—1820 шш.), *Йоккха Невски першпектива*, *Невски першпектива* (1768 шарахь дуьйна). Амма уьш официалан цӀерш яцар.

Кхузаманан цӀе йукъаяьлла 1776-чу шарахь.

1781-ра шарера схьа дуьйна *Невски проспект* цӀе официалан кепехь лелош яра. Амма 1783-1820-чу шерашкахь *Йоккха Невски Проспект* цӀе яьржина яра.

1918-чу шарахь эсаран (октябрь) баттахь  Сийлахь-йоккхачу Октябран социлистийн революцин шо кхачарна ураман цӀе хийцира. Керла цӀе 25-чу Октябран проспект яра. Ткъе пхиъ шарахь литтира и цӀе. Амма блокадан Ленинградехь сацам бира историн цӀе меттахӀотто.

1944-чу шарахь кхолламан (январан) 13-чу дийнахь дуьйна магистралан цӀе юхаъ Невски проспект ю.
Категори:Урамаш
Мухтаров Муртузан цӀарах маьждиг (БуритӀе)

**Мухтаров Муртузан цӀарах маьждиг** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Мече́ть Мухта́рова*';** [[ГӀалгӀайн|гӀалгӀайн маттахь]] Мухтаров Муртуз цӀера маьждиг; [[ХӀирийн мотт|хӀирийн маттахь]] Мухтаровы мæзджыт)-'' [[БуритӀе]]хь [[Терк]]ан аьрро бердаца дина [[Суннийш|суннитийн]] [[маьждиг]] ду. ГӀалин билгалонах (символах) цхьаъ ю.

Федералан маьӀна долу [[Росси|Оьрсийнчоьнан]] оьздангаллин  тӀаьхьалонан юкъайогӀуш архитектурин хӀоллам бу (№ 161410016990006).

1900-1908-чу шерашкахь хьалайоьттина маьждиган гӀишло.

== Истори ==
ГӀишло ян бакъо йелла 1900-чу шарахь. ГӀалин урхалло Теркан хийистехь лаьттан дакъа билгалдаьккхира маьждиг хьаладотта.

«Приазовский край» газето хаам бира, маьждиг даран белхийн мах 80 000 сом хиларна. Царах 50 000 сом сагӀан теснера азербайджанийн миллионер а, мехкадаьттадаккхархо а волу, ДегӀастехь вевзаш волу меценато **Мухтаров Муртузас*'.

Проект кечъяран белхаш диллира цо лоруш волу архитекторан И. К. Плюшкон тӀе.

1908-чу шеран эсаран (октябран) 14-чохь маьждиг схьадиллира.

1934-чу шарахь гӀалин кхеташоно суннитийн маьждиг хӀаллакдан сацам тӀечӀагӀбира.

84-чу кавалерийн полкан 25-чу гӀезалойн ротан командир волу Я. И. Беткеневс буьйр дира салташка маьждиг тергаме эца а, ха хӀотто а.

1960-чу шеран хьаьттан (августан) 30-чохь *1327 №'' йолу  РСФСР-ан Министрийн Кхеташонан Сацамца маьждиган гӀишло пачхьалкхан тергаме эцна. Маьждиг чохь мохкбовзаран музейн филиал яра.

## Кхузаманан хьал
1996-чу шарахь Къилбаседан ХӀирийчоьн Динан Урхаллин долалле яьккхира.

1996 шарахь кхолламан (январь) баттахь маьждиган йистехь бомба иккхира. Эккхийтарехь даккхий зенаш хилира зияртан. Амма адаман  чевнаш ца хилира.

Меттигерчу бахархошна хетарехь, цхьа маьӀна дацар Суннитийн маьждиган тӀехьа шийттазза тӀекӀелдина цӀа дар, хӀунда аьлча массарна а евзаш йолу маьждиган панорама хӀаллакхилла.
Категори:Маьждигаш
## Хьостанаш
Тиблисин коьрта рузбан маьждиг

Тиблисин коьрта рузбан маьждиг *([[Гуьржийн мотт|гуьржийн маттахь]]* თბილისის მეჩეთი *я* ჯუმა მეჩეთი*)*- Тбилисехь Наринкхалан кӀажехь а, Ботаникан урамехь долу маьждиг. Шахьрехь цхьаъ бен доцу бусулбанийн зиярт ду.

VII-чу бӀешаран шолгӀачу декъехь Ӏарбоша тӀамца яьккхинчул тӀаьхьа бусалба нах баьхкара Тиблисе. Юккъерчу бӀешаршкахь масийтта маьждиг дара гӀалахь. **Куран** хийистехь дара уггаре доккха маьждиг . Иштта 1522—1524 шерашкахь шах волу I-чу ИсмаьӀало дина шиӀитийн маьждиг дара шахьран къилбехь. **Метехи** хинна керла тӀай тилларца 1950-чу шарахь шах ИсмаьӀалан маьждиг дохадира.
Категори:Маьждигаш
Москван коьрта рузбан маьждиг

**Москван коьрта рузбан маьждиг** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Московская соборная мечеть)* Оьрсийчоьх а, Европехь а даккхийчарах цхьаъ ду. Хьалхара гӀишло хьалакхиира 1904-чу шарахь. 2011-чу шарахь маьждиг дуоха а дина, цу меттехь, керла зиярт хьаладоьттина. Мещански кӀоштехь лаьтташ ду маьждиг. Цуьнан адрес *Оьрсийчоь, 129090, Москва, Выползов урамалг, 7 цI.* ду. Маьждиган генайоцуш "Олимпийский" спортан комплекс а, "Машаран проспект" *("Проспект Мира")* станцин метро а ю. 1996-чу шарахь дуьйна Москван коьртачу маьждиган территорехь къастийнчу гӀишло чохь Россин муфтийн кхеташо а, муфтий волу Равиль Гайнутдинан резиденци а ю.

## Хьостанаш
Москван метрополитен

**Москван метрополитен** я **москвара метро** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Московский метрополитен)* — Москван сихаллин транзитан къеп (система) ю. Иштта метро лела Москван йистера гӀалашка- Красногорске а, Реутове а, Люберце а, Котельникшка а. Схьайиллина 1935-чу шарахь хӀутосург (май) беттан 15-чохь. Цу заманчохь цхьаъ бен некъ бацар, ткъа цуьнан йохалла цхьайтта километр яра. 13 станци яра метрополитенан чуйогӀуш. Советийн Бартехь хьалхара лаьттан бухара аьчканекъан система яра иза.

2019-чу шарахь Москварчу метрополитенан (Москван юккъера го а, Москван юккъера диаметраш а, Москван монорелсан некъ а боцург) юкъайогӀуш ю 232 станци. Ткъа цуьнан маршрутан йохалла 408,1 км ю.

Метрополитенан белхан тидам беш ю пачхьалкхан унитаран предприяти **«Москван метрополитен»** *(юьззина цӀена Москван шахьаран пачхьалкхан унитаран предприяти "Москван Ленинан орденан а, ЦӀечу Къинхьегаман Байракхан орденан а В. И. Ленинан цӀарах йолу метрополитен)*.

Метрополитенан 233 болх беш йолу станци а, пхин станцин («Смоленскан» а, «Риган» а, «Каховски» а, «Варшаван» а, цхьанадекъа къевлина йолу «Каширски» а) реконструкци йеш ю.

Царех шовзткъа бархӀ станци Оьрсийчоьнан къаьмнийн культурин тӀаьхьало̃нан дакъа ду,  шовзткъа сов станци архитектурин хӀоллам бу.

Пекинан а, Токион а, Шанхаян а, Сеулан а, Гуанчжоун а метрополитенаш дӀаяьлча ялхолгӀа меттиг бу москван метрон наха пайдаэцаран эвсараллех.

2024-чу шарахь Москван Ӏедалан планаца кхиъ ткъе пхиъ станци а, 58,1 километр йохалла йолу керла некъ буьллур бу.

## Хьостанаш
Категори:Москван метро
Категори:Ленинан орден йелларш
Категори:Организацеш абатца
Цаблиани

**Цаблиани** () — Гуьржийчоьнан Аджарин Хулон муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 390 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Хулон муниципалитетан нах беха меттигаш
Серлонча Григори

Веза-воккха Серлонча волу Григори *([[Эрмалойн мотт|эрмалойн маттахь]]* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ *(Сурб Григор Лусаворич) я* Գրիգոր Պարթև *(Григор Партев))* ваьхна ≈ 252—326 шерашкахь. Иза Эрмалойчоьнан а, эрмалойн хьалхара Католикос а ву. Эрмалойн апосталийн а, Оьрсийн Ортодоксан а, кхинйолу Ортодоксан килсанаш чохь а, иштта Руман-католикийн а, Англиканан килсанаш чохь а эвлаяъ санна къобалвеш ву.

## Исбаьхьаллехь Григорин сарташ

Файл:Menologion of Basil 038.jpg|Сийлахь Григори. Константинополь. 985 шо. II-чу Васили Минологин миниатюра. Ватиканан библиотека. Рум.
Файл:Павой и Григорий Армянский.jpg|Павой а, Эрмалойн Григори а. Къилбаседа-малхбалехьара бӀогӀам; Балканаш. Серби. Грачаница килс; XIV оьмар.; йолу меттиг: Серби. Косово. 
Файл:Gregory the Illuminator.jpg|И. К. Айвазовский. «Эрмалой хих чекхбахар. Серлонча Григори». 1892, *Феодосин суьртийн галерей.*
Файл:Sourb Gevorg Interior 4.JPG|Серлонча Григори. Волгоградерчу Сурб Геворг килсан интерьер.


Категори:Эрмалой
Евро

**Евро** (валютан билгало €, банкан код: **EUR)-** «еврозонан» ткъайоьсна пачхьалкхан официалан валюта йу. Цу йуккъе йогӀуш йу Австри а, Бельги а, Германи а, Желтойчоь а, Ирланди а, Испани а, Итали а, Кипр а, Латви а, Литва а, Люксембург а, Малта а, Нидерландаш а, Португали а, Словаки а, Словени а, Финлянди а, Франци а, Хорвати a, Эстони а. Цул сов евро лелош ду Ӏаьржаламанчоьх а, Косовехь а.

12-чу пачхьалкхан къоман валюта йу евро. Царех ворхӀ Европехь йу. Амма кхечу декъашхойх башхаллица дуьстича, цара **Европин йуккъерчу банкан** ахчанан-кредитан политикин Ӏаткъам бан а, шай векалш банкан лакхарчу органашка тӀе хьажо а бакъо йац.

1999-чу шарахь кхолламан (январан) 1-чу дийнахь евро *ахчанца йоцчу чоьте* даьккхира, ткъа 2002-чу шеран кхолламан 1-чохь *карахь долу ахчан* чоьте даьккхира б

анкноташ а, нахарташ а.

1:1 дазар долуш евроно хийцира хьалхалерчу заманчохь лелина *европин валютан барам* (ЭКЮ).

Еврон урхалла деш йу Майн-тӀера-Франкфуртер *Европин йуккъера банк* коьртехь а йолуш **Европин йуккъерчу банкийн система (ЕЮБС)** йу.

ЕЮБ шен лаамехь йолу йуккъера банк йу. Цуьнан къаьсттина бакъо йу ахчанан-кредитан политика къастайан.

ЕЮБС-о ахча зорба туху, иштта нахарташна зорба туху, Бартан пачхьалкхашкахь карахь лелош ахча доькъу, цул сов еврозонехь декхарийн системан белхан кхачойо.

## Билгалдахарш

Категори:Евро
Валюта

**Валюта**-цхьана пачхьалкхан я масийтта пачхьалкхан ахча лоруш лелош барам бу. Итальянийн маттер тӀеэцна *valuta* дош ду.

Валюта- къаьмнийн а, кхечу пачхьалкхера а, дуьненайукъара ахча ду. Иза низамца а догӀуш такхаран гӀирс бу. Валюта карахь долу ахча санна а *(кехатан а, хазнин билетийн а, нахартан а кепехь)* хуьлу, иштта ахчанца йоцчу чоьтехь а (банкашан чоьтан тӀехь а, банкехь охьадиллина ахча санна а) хуьлу.

Билгалонан шолгӀа маьӀна- ***ахчанан барам*** ду. Ахча леладо гӀуллакхдаран а, товаран а мах гайтамехь, иштта ахчан билгалонан номиналаш хӀиттош а, ахчанан чот лелорехь а, кхечу мехкийн валютан мах (курс) билгалбоккхуш а.

Оьрсийчоьнан къоман ахча ***оьрсийн сом (рубль)*** ду. Цуна юкъайохуш бӀе кепек ю. Ткъа кепекаш ахча къастаден барам бу.

Евро ду дуьненаюкъарчу валютан къеггина масал.

## Дош схьадалар
Валюта дош итальянийн маттер тӀеэцна ду. Церан маттахь **valuta** дешан маьӀна *«мах, нахарт»* ду. И дош доьзна ду **valere** дашца, цуьнан маьӀна *«йозалла хилар, мах хила»* ду. Ткъа и дош латинан маттер схьадеъна. Латинан маттахь **valere** *«ницкъ хилар, таро хилар, мах хила»* маьӀна ду.

Валюта билгало ишшта лелайо кхечу пачхьалкхера валюташ а, валютин мехала хӀуманаш а, балансан валюташ а билгалйохуш.
Езачу Марьяман Билгалонан суьртан цӀарах килс (Хаси-Эвл)

**Сийлахь-езачу Делан Ненан Билгалонан цӀунан цӀарах зиярт** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Собор во имя иконы Знамения Пресвятой Богородицы)* йа **Билгалонна килс** *(оьрсийн маттахь Знаменский собор*')**'- Къилбаседан ДегӀастехь уггаре йоккха ортодоксийн килс йу. XX-чу бӀешаран архитектурин хӀоллам бу. Килс *неовизантийн оьмарехь* йина йу. Оьрсийчоьх, Дагестанехь, Хаси эвлахь лаьтташ йу.

Килсе оьхурш Оьрсийн Ортодоксийн килсан ХӀинжа-гӀалин епархин а, ХӀинжа-гӀалин благочинин а тергонехь бу.

Зияртан мозгӀар ву *иерей Валерий Галкин*.  

Хаси эвла йуккъахь 121-чу лоьмар йолу Тотурбиев урамехь лаьтташ йу килс. Шахьаран архитектурин коьрта эсалла йу иза, хӀунда аьлча килсан нартолаш а, жӀараш а геннара гуш ду.

## Истори
Килс хьалайоьттина 1903-1904-чу шерашкахь Теркера гӀалагӀазкхийн эскаран казакаш. ГӀишло яр лерина дара Романовер паччахьаллин кхо бӀе шо кхачар даздарна.

Хьалхарчу муьрехь килсан хьал долу чоьнан кечйар а, хаза безачу нехан сарташ а, поппарх дина сарташ а дара. Амма кхийолу килсаш санна Советийн заманчохь керлачу Ӏедалша килс дӀакъоьвлира, циг чохь йогу-хьоькху гӀирсан чоь схьайиллира. 1943 шарахь йаьллачу цӀергахь зияртан гӀишлон чоь а, сарташ а хӀаллакхилира.

1945-чу шарахь килсан чохь Далла Ӏамал яр доладелира. Амма советийн заманахь килсан архитектура эрча йаьккхинера, иштта килсан гонахьа долу латта тӀехь гӀишлош йира.

ХХ-чу бӀешаран 90-чу шерашкахь оьрсий Дагестанера  дӀабахар бахьан долуш килсе оьхурш хьалхачул а лахбелира.

2011 шарахь «Оьрсийчоьнан оьздангалла» *(«Культура России»)* федералан программан йукъайахна.

## Билгалдахарш

Хаси-Эвл
ССКП Москохан гӀалин комитетан хьалхара секретарийн исписка

* 1921—1924 Зеленский, Исаак Абрамович
* 1924—1928 Угланов, Николай Александрович
* 1928—1929 Молотов, Вячеслав Михайлович
* 1929—1930 Бауман, Карл Янович
* 1931—1934 Каганович, Лазарь Моисеевич
* 1934—1938 Хрущёв, Никита Сергеевич
* 1938—1938 Угаров, Александр Иванович
* 1938—1945 Щербаков, Александр Сергеевич
* 1945—1949 Попов, Георгий Михайлович
* 1949—1950 Хрущёв, Никита Сергеевич
* 1950—1952 Румянцев, Иван Иванович
* 1952—1954 Капитонов, Иван Васильевич
* 1954—1957 Фурцева, Екатерина Алексеевна
* 1957—1960 Устинов, Владимир Иванович
* 1960—1962 Демичев, Пётр Нилович
* 1962—1967 Егорычев, Николай Григорьевич
* 1967—1985 Гришин, Виктор Васильевич
* 1985—1987 Ельцин, Борис Николаевич
* 1987—1989 Зайков, Лев Николаевич
* 1989—1991 Прокофьев, Юрий Анатольевич

## Хьажоргаш
* Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991

С
Бермудес, Хорхе

**Хо́рхе Эрна́н Берму́дес Мора́лес** (; вина 1971 шеран 18 июнехь, Колумбера Киндио департаментан, Арменехь) — колумбин футболист, турсло.

## Биографи
Карьера йолийна ша винчу гӀалара «Депортес Киндио» клубехь, цигара дехьавелира махкахь уггаре сийлахь йолу «Америка Кали» клубе, цигахь левзира 134 матчехь, йалх шарахь. 1996/97 шарахь левзира «Бенфикехь», ткъа цул тӀаьхьа дехьавелира «Бока Хуниорсе», цигахь бакхий кхиамаш бира шен карьерехь, йалх титул йаьккхира (кхузза мехкан чемпион, шозза Либертадоресан Кад, кхин а Континенташна йукъара кад). Командин лидер а, капитан а вара. 2001 шарахь дехьавелира «Олимпиакосе», оцу клубехь Бермудес волчу хенахь клубо шиъ чемпионийн титул йаьккхира, амма ша Бермудес шина шарахь мехкан чемпионатехь арене ца велира исс матчехь бен. ТӀаьхьа йухавирзира Латинан Америке, цигахь деа шарахь гергга ворхӀ команда хийцира. 2007 шарахь левзира исс матч шен дуьххьара хиллачу клубехь «Депортес Киндио» йукъахь, цул тӀаьхьа чекхйаьккхира ловзархочун карьера. Дукха хан йаллале тренеран гӀуллакх долийра, коьртехь хилира «Депор» (ловзуш йара шолгӀачу дивизионехь) а, «Депортиво Пасто» (лакхара дивизионан аутсайдер) а клубийн.

Колумбин гулйина командин йукъахь левзина 56 матчехь, чутоьхна 3 буьрка. ДЧ-1998, кхаа Америкин кедан (1995, 1997, 1999), кхин а 1992 шеран Олимпиадин декъахо. 

## Кхиамаш
; «Америка Кали»
* Колумбин чемпионатехь 2-гӀа меттиг: 1995, 1995/96
; «Бенфика»
* Португалин чемпионатехь 3-гӀа меттиг: 1996/97

; «Бока Хуниорс»
* Аргентинин чемпион: 1998 (А), 1999 (К), 2000 (А)
* Либертадоресан кад баьккхина: 2000, 2001
* Континенташна йукъара кад баьккхина: 2000
* Аргентинин чемпионатехь 2-гӀа меттиг: 1997 (А)
* Аргентинин чемпионатехь 3-гӀа меттиг: 2001 (К)

; «Олимпиакос»
* Желтойчоьнан чемпион: 2001/02, 2002/03 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Колумбин футболисташ
Категори:Футболех ловзарех Колумбин гулйина командин ловзархой
Категори:ФК «Депортес Киндио» ловзархой
Категори:ФК «Америка» Кали ловзархой
Категори:ФК «Бенфика» Лиссабон ловзархой
Категори:ФК «Бока Хуниорс» ловзархой
Категори:ФК «Олимпиакос» Пирей ловзархой
Категори:ФК «Ньюэллс Олд Бойз» ловзархой
Категори:ФК «Барселона» Гуаякиль ловзархой
Категори:ФК «Депортиво Кеведо» ловзархой
Категори:ФК «Депортиво Перейра» ловзархой
Категори:ФК «Индепендьенте Санта-Фе» ловзархой
Категори:Футболисташ 1992 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Колумбин футболан тренераш
Бурлаков, Михаил Петрович

**Бурлако́в Михаи́л Петро́вич ** (вина 1952 шеран 31 январь, Соьлжа-ГӀала) — Россин политикин гӀуллакххо. 1-чу кхайкхаман пачхьалкхан думин депутат  (1993—1995), «Россин конституцин турслойн Русь парти» центран политкхеташонан секретарь, физикин-математикин Ӏилманийн доктор

## Дешар а, Ӏилманан гӀуллакх а
* 1977 шарахь тӀех дика чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан (ЧИГУ) физикин-математикин факультет.
* Хьехархо болх бира йуккъерачу ишколехь, цул тӀаьхьа дийшира Казанан пачхьалкхан университетан аспирантурехь.
* 1980—1991 шерашкахь — Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан теоретикин механикин кафедран ассистент, лакхара хьехархо, алгебрин а, геометрин а кафедрин доцент, дифференциалан геометрин а, топологин а кафедрин куьйгалхо.

* 1991—1994 шерашкахь — Самарин пачхьалкхан хьехархойн университетан Тольяттин филиалан геометрин кафедрин куьйгалхо.
* 2000 шарахь чекхдаьккира докторан диссертаци.
Тайп-тайпана физикин-математикин агӀора 100 сов зорбане баьлла болх бу.

## Йукъараллин а, политикин а гӀуллакх
* 1989 шарахь коьрте хӀоьттира йукъараллин кхолламан «Стратегин талламийн центр».
* 1993 шеран 12 декабрехь РЛДП Самарин—Тольяттин регионан декъера, парти испискица, хаьржина Пачхьалкхан думин 1-ра кхайкхамандепутат, пачхьалкхан думин дешаран, оьздангаллин, Ӏилманан комитетан декъахо. Нохчийн Республикин чохь долчу хьолан а, бахьнин а парламентан талламан комиссин кхолла дагадаийтинарг а, декъахо а вара.
* 1994 шеран 14 декабрехь, «Россин конституцин турслойн парти» РКТП Русь кхолламан гуламехь хаьржина партин центран политикин кхеташонан секретарь
* 1995 шарахь депутатийн кандидат ву цхьаьнамандатан № 155 йолчу гуонехь Тольяттехь, 2-гӀа висира, 15,63 % (46496 кхаж) кхаж бен ца тесна, ийшира Морозов Анатолийл
* 1996—2001 шерашкахь — Россин къамнийн гӀуллакхан министраллин декъан хьаькам. Цуьнан дакъа жоьпаллехь дара Къилбаседа Кавказан республикахь гӀазакхаллин социалан-экономикин хьолех а, репресси йина къаьмнашна реабилитаци ярна а.
* 1999 шеран 3-гӀа гуламан парламентан харжамашкахь, харжаман «СПАС» цхьаьнакхетаран депутатан кандидатийн федералан испискин йукъатоьхнера , амма РФ ЦХК харжамаш болабала дукха хан йоцуш цхьаьнакхетар харжамашкара йукъарайаьккхира.

## Хьажоргаш
* Официальный сайт ПЗРК РУСЬ
* Видео интервью Михаила Бурлакова, о национальном экстремизме и дискриминации часть 1
* Видео интервью Михаила Бурлакова, о национальном экстремизме часть 2

## Билгалдахарш

Категори:Бинарш Соьлжа-ГӀалахь
Категори:Россин Федерацин I кхайкхаман Пачхьалкхан думан депутаташ
Категори:Физикин-математикин Ӏилманийн докторш
Категори:Тольяттин политикаш
Категори:РЛДП декъашхой
Категори:Оьрсийн националисташ
Категори:Нохчийн пачхьалкхан университетехь дешнарш
Категори:Нохчийн университетан хьехархой
Категори:Тольяттин лакхара дешаран меттигийн хьехархой
Ортодоксан керсталла

**Ортодоксан керсталла** йа **Ортодокс-дин** (желтойн маттер схьадеъна ὀρθοδοξία дош ду; нохчийн матте гочдича *«бакъ долу хастамбар»* бохург ду; историн маьӀница *«нийса ойла»*)- керстачу динан коьртачарех а, ширачу боламах цхьаъ ду. Ортодоксийн керста дин кхолладелла хьалхарчу эзар шарчохь Византехь, ворхӀачу **Дерригдуьненан килсийн** муьрехь. Керстанан боламийн дукхаллехь 3-гӀа меттиг йу цуьнан, кхо бӀе (300) миллион стаг ву ортодоксан ийманехь. Цулла дукха тешарш бу католицизмехь (1,25 миллиард) а, протестантизмехь (800 млн) а.

Дукхачу хенахь дуьйна Малхбузера Килсан а, Руман империн Малхбалера Килсаш йуккъахь а херо йара. Цуьнан бахьан дара килсаш йуккъахь динан къовсамаш хилар а, руман епископш Малхбалера килсаш шай долалле йаккха гӀертар а. Ткъа цу херонан жамӀ дара 1056 шарахь хилачу **Килсийн йекъар**.

Сийлахь-йоккха йекъар хилачу тӀаьхьа Ортодоксийн килсаш йуккъахь хьалхара меттиг бу **Керлачу Руман-Константинополан епископин кафедран**. Ткъа йекъар хилале Дерригдуьненан килсан бакъонца хьалхара меттиг Риман кафедран бара.

Ортодокс-дин — Делан Йозанашкахь дӀайаздина долу бакъ апосталийн тешар ду, иштта иза Ортодоксийн килсан дин ду. Ткъа цуьнан маьӀна ду- йуккъахь *евхаристин* зӀе йолу хьукмаллица шайн лаамехь йолу автокефалин меттигерчу килсийн йукъарло.

Ортодоксан килсо къобалйо **Никейн-Константинополан тешаран билгало**. Иштта декъалбо Дерригдуьненан килсийн ворхӀ сацам. Ткъа ша къастайо Ӏийсас бухбиллина а, иза куьйгалхо волуш а цхьаъ бен йоцу килс санна.

Ортодокс-дин таханлерачу дийнахь цхьайолчу пачхьалкхашкахь коьрта дин ду, царна йукъахь- Оьрсийчоь а, Балканийн axгӀайpeнан дакъа а (Желтойчоь а, Серби а, Болгари а, Румыни а, Къилбаседа Македони а, Ӏаьржаламанчоь а), Украина, Белорусь а, Молдави а, Гуьржийчоь а, Кипр а.

## Билгалдахарш

Категори:Дин
Казанан кремлан Безачу хааман килс

**Казанан кремлан Марьяман бина Боккхачу кхоан килс** *([[ГӀезалойн мотт|гIезалойн маттахь]] Ару хәбәр чиркәве; [[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Благовещенский собор Казанского кремля)*- ортодоксийн килс а, XVI-чу оьмаран оьрсийн архитектурин эсалла а ю.

1552-1918-чу шерашкахь Оьрсийн килсан чуйогӀуш йолу Казанан епархин кафедралан (коьрта) зиярт дара. Таханлерачу дийнахь коьрта зиярт Николан килс ду.

Безачу хааман килс- уггаре генахь йолу *пскован архитектурин ишколан* кеп гойтуш сийлахь меттиг ю. ГӀалин а, кремлин а ансамблехь уггаре шира историн а, архитектурин а хӀоллам бу.

Буьрсачу Ивано тӀамца яьккхинчул тӀаьхьа, Казанан керла хьал (статус) билгалдаккха Москван Кремлехь лаьтташ йолу Кхалхаран килсан кепехь хӀалайоьттина яра килс.  Цуьнан жӀарин кепехь нартолаш яра; пхиъ корта бара цуьнан, ткъа уьш ялх бӀогӀам тӀехь лаьтташ ю.

Цуьнан цӀенкъин кӀело чохь дӀабоьхкина бевзаш болу казанан мозгӀарш а, иштта маьӀна дара Москван Кремлехь йолчу Делан Ненан Духаран килсан а (цигахь а дӀабоьхкина бевзаш нах).
Категори:Килсаш 
Категори:Килсаш гӀаланашкахула
Лусио

**Лусима́р Ферре́йра да Си́лва** (; 1978 шеран 8 май, Бразилиа), гӀолехь вевза **Лу́сио** ( цӀарца) — Бразилин футболист, йуккъера турсло.

Вевза «Интернасьонал», «Байер», «Бавария», италин «Интер» йукъахь ловзарца. 2002 шеран дуьненан чемпион, 2010 шеран Чемпионийн лигин толамхо.

## Биографи

Лусион карьера йолаелла «Планалтинин» йукъахь, левзира тӀелатархочун позицехь. 1997 шарахь иза дехьавелира «Гуаре». Оццу шарахь Бразилин кедан «Гуарин» а, «Интернасьоналан» а йукъара матч (0:7) чекхйаьлчи, Лусиога кхайкхира «цӀечарна» йукъа. Турсло сехьавериг «Интернасьонала» делира 300 эз. крузейро (100 эз. Евро гергга). Керлачу шеран хьалхарчу шарахь керла командехь Лусиос йаьккхира Риу-Гранди-ду-Сул штатан чемпионат. Порту-Алегрин командехь иза левзира 3 шарахь.

2000 шарахь Лусио дехьавелира леверкузенан «Байер 04» йукъа, цунах 8,5 млн евро делира. Хьалхарчу шарахь командехь левзира 15 матчехь, чутуьйхира 5 гол. Хьалхейаккхарехь «Байер» йаьккхира 4 меттиг, цуо бакъо йелира клубан Чемпионийн лигехь ловза. ШолгӀачу шарахь чемпионатехь «Байера» йаьккхира 2 меттиг, Германин кедехь финале йелира, ийшира «Шальке-04» командин. Оццу шарахь кхечира Чемпионийн лигин финале, цигахь ийшира мадридан «Реалан» 1:2 чоьтаца; немцоша тоьхна цхьа буьрка Лусиос туьйхира 13-гӀа ловзаран минотехь. Дика левзинчул тӀаьхьа, Лусион тӀаьхьа терго йан йуьйлайелира коьрта европин клубаш. 2003 шеран июлехь цунна контракт кховдийра «Ромас», амма цунах гӀуллакх ца хилира.

2004 шарахь Лусио дехьаваьлла мюнхенан «Бавари» йукъахь, 3 шеран контракт йаздина. Трансферан мах хилира 12 млн евро. 2005 шарахь барт кхин дӀа а бахбира. «Баварин» йукъахь Лусио левзира 5 шарахь, 189 матчехь, чутуьйхира 11 гол. 2008 а, 2009 а шерашкахь Лусио вара командин вице-капитан. «Баварица» цуо йаьккхира Германин чемпионат, баьккхира кхоъ Германин кад а, шиъ Немцойн лигин кад а.

2009 шеран 16 июнехь «Баварица» болу барт бохийна, дехьавелира 3 шарна контракт дина, миланан «Интернационале», шеран алапа 4,5 млн евро дара. Трансферан мах хилира 7 млн евро. Мюнхенхошна йукъара бразилхо дӀавахаран бахьна хилира керла тренер, Луи ван Гал, цуо элира, бразилхо стартан хӀоттамехь ловзур вац аьлла. Хьалхарчу шарахь керлачу командехь бразилхо левзира 48 матчехь, чутуьйхира ши буьрка. Цуо клубан гӀодира чемпионатехь, Италин кедехь, Италин Суперкедехь, ткъа иштта Чемпионийн лигехь.

## Билгалдахарш

Категори:Бразилин футболисташ
Категори:Футболех ловзаран Бразилин гулйина командин ловзархой
Категори:ФК «Интернасьонал» ловзархой
Категори:ФК «Байер 04» ловзархой
Категори:ФК «Бавария» ловзархой
Категори:ФК «Интернационале» ловзархой
Категори:ФК «Ювентус» ловзархой
Категори:ФК «Сан-Паулу» ловзархой
Категори:ФК «Палмейрас» ловзархой
Категори:ФК «Бразильенсе» ловзархой
Категори:Футболисташ 2000 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 2000 года
Категори:Футболех ловзаран дуьненан чемпионаш
Коммунарка (метрон станци)

«**Коммунарка**» — Москохан метрополитенан Сокольникин асанан къилбехьара чеккхенгара станци. Юьллуш йолчу Коммунаркин асанан иштта цӀе йолчу станцица дихкина хир ду дехьавалар. Лаьтта Сосенскехь (НАГ) Столбово эвлан латтан тӀехь. ЦӀе йелла станцин гергахь йолчу Коммунаркапосёлках. ДӀаеллар хилира  — «Коммунарка» декъан юкъахь  шеран 20 июнехь. Шен конструкцица — жима елларан колоннийн кхаа новкъан станци цхьаьна гӀайренан платформица.

## Латтар а, вестибюлаш а

Станци лаьтта Керла Москохан латтан тӀехь, Столбово эвлан гена йоццуш, чекхбаккханза Солнцево — Бутово — Варшавин шоссе автонекъан йисттехь, Москохан Новомосковски административан гуонан Коммунарка посёлкан кӀоштахь, юьллуш йолчу ХӀК «Москвичка» гергахь.

## Некъ тӀекхетар
ГӀалин арахьа лаьтта ялх цамзанан юхадоьзу некъаш.

## Билгалдахарш

Категори:2019 шарахь йехкина метрополитенан станцеш
Категори:Нах беха меттиг Сосенски
Категори:Жима яхкаран колоннийн станцеш
Категори:2019 шарахь Москохахь йина гӀишлош
Категори:МХӀАНан арахьара Москохан метрополитенан станцеш
ШахӀидийн маьждиг

ШахӀидийн маьждиг *([[Азербайджанийн мотт|азербайджанийн маттахь]] Şəhidlər məscidi)*- Азербайджанан нана-гӀала йолу Бакохахь а, ШахӀидийн хӀолламехь лаьтташ долу маьждиг ду.

1990-чу шерашкахь Туркойчоьнан Ӏедало гӀодарца хьаладоьттира маьждиг. Туркойчоьнан векалаллан динан атташен официалан резиденци санна лоруш йу.

2009-чу шарахь маьждиг реконструкци йан дӀакъоьвлира. Юхаъ схьадиллира 2016-чу шарахь .

Маьждиган пен тӀехь Ӏаьрбойн а, туркойн а маттахь Къуръанан Аль-Бакъара суран бӀе шовзткъе дейттолгӀа аят йаздина ду: «Аша ма ала АллахӀан новкъахь вуьйчунна: „[уьш] Белла“. Мелхо а, дийна бу [уьш], делахь а шуна хаа ца ло [и]».

Ша-тайпанара (оригиналан) йоза: وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ ۚ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَٰكِنْ لَا تَشْعُرُونَ*[[Азербайджанийн мотт|азер.]]* Allah yolunda öldürülenlere «ölüler» demeyiniz bilakis onlar diridirler lakin siz anlayamazsınız

2:154

## Хьостанаш
Категори:Маьждигаш
Атлан

**Атлан** йа **арван** — металлан серах йа асанах дина, Ӏад кепара я, дукха хьолехь, П элп кепара саттийна чӀагӀдаран деталь.

## Лелор
ГӀишлошъяран атлан леладо дечиган конструкцеш вовшахтосуш. Цергаш дечиган чутоьхча таро ло сиха а, дикка тешаме чӀогӀа а конструкцин дакъош цхьаьна меттигехь совцо (уггаре яьржина вариант — дечиган цӀенойн пенашца долу дуӀош вовшахтасар). Куьйга туьйсина атланаш йо тайп-тайпан ходана йолуш, конструкцехь атлано бечу «белхан» чот йой. Иштта атлан алсама тешаме ю, иза наггахь ца оьккху ницкъ бича а, температураш хийцаелча а.

Такелажан атланаш леладо айаран системашкахь (наггахь статикин а) серийн машшаш, зӀенаш, кхин такелажан гӀирсаш тӀетосуш схьайолу кочарсанна. Винтийн штифташ йолу атланаш дукхаха дерг леладо гуттаренна йоцу Ӏалашонна. Ӏалашдаран контрболтаца долу атланаш леладо, ехачу заманан йа гуттаренна Ӏалашонан йа кира хьийза а хьийзаш штифтан тӀедан мегаш далахь. ЗӀенан йа D-кепара атланаш коьртаниг лелайо цхьа белх йолчу айаран системашкахь, ткъа якорь а, Ӏад а кепара атланаш коьртаниг лелайо алсама белш йолчу системашкахь.

Бахамехь шуьйра лелайо серийн атланаш-маӀарш — канцелярин гӀирс, цара таро ло сихха кехаташ вовшахтаса.

Атланаш лелор юкъадаьлла, цара тӀетосу хӀуман майда алсама лоцу дера (масала хьостамца дуьстича. Цундела атланашца дукха хьолехь тӀетуху кӀади мебелна, плакаташ пенашна а, аннашна а, оргалитан тӀехьара пенаш ишкапашна, Ӏаьнараизоляци дечиган конструкцешна.

## Хьажа кхин а

* Арванаш

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 

Категори:ГӀишлошъяран фурнитура
Категори:Канцелярийн сурсаташ
Езачу Марьяман Духар Охьадилларан сийнна килс

**Сийлахь-езачу Делан Ненан Духар Охьадилларан сийнна йоьттина килс** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Церковь Положения ризы Пресвятой Богородицы)* я **Марьяман Обанан цӀарах килс** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Це́рковь Ризоположе́ния/Ризоположенская церковь)-* Москван Кремлан Зияртан майданехь лаьтташ ортодоксан килс ю. Зиярт хьаладоьттина 1484-1485-чу шерашкахь. Цу хенахь иза москван митрополиташ Далла Ӏибадат деш меттиг яра. Патриархан Ӏедал юкъадаьккхича патриархийн цӀенойн килс санна лоруш дара.
Тайсумова, Тамара Зайнабдиевна

**Тамара Зайнабдиевна Тайсумова** (1981 шеран 4 сентябрь, Соьлжа-ГӀала) - нохчийн художница, ЮНЕСКО халкъашна йукъара суртдилларан исбаьхьаллин цхьанакхетаран декъашхо. Йина 1981 шарахь Соьлжа-Г1алахь. 1999 шарахь цо чекхйаьккхина №1 йолу Старосунженски йукъара школа. 2009 шарахь цо чекхйаьккхина Нохчийн пачхьалкахан хьехархойн институтан исбаьхьаллин факультетан художественно-графически дакъа. 2005 шарахь цо дакъалецира шен хьалхара гайтамехь - Пачхьалкхан Третьяковски галерейхь хилла йолу «Молодые краски Чечни» ц1е йолу гайтам.

## Гайтамаш
### Шен гайтамаш
* 2006 — «Зов души» (Грозный, Министерство Культуры)
* 2007 — «Меланхолия» (Грозный, Центральная библиотека)
* 2011 — «Чеченский авангард» (Национальный музей, Грозный).

### Тобанан гайтамаш
* 2005 — «Молодые краски Чечни» (Государственная Третьяковская галерея);
* 2009 — Юбилею Национального музея ЧР;
* 2010 — ко дню рождения Главы ЧР Рамзана Кадырова (Галерея им. А-Х Кадырова);
* 2010 — «День Чеченской женщины» (Национальный музей, Грозный);
* 2010 — «День работников культуры» (Галерея им. А-Х Кадырова);
* 2011 — «День города» (галерея им. А-Х Кадырова);
* 2012 — «Мирный Кавказ» (Галерея им. А-Х Кадырова);
* 2012 — «Мы за светлое будущее!» (Мемориальный комплекс славы им. А. А. Кадырова);
* 2012 — «Палитра чувств» (Грозный, Центр современного искусства);
* 2012 — ко Дню памяти Президента ЧР А. А. Кадырова (Государственный театрально-концертный зал, Грозный);
* 2012 — «День чеченской культуры в Украине» (Дворец искусств «Украинский дом», Киев);
* 2012 — «Поколение лидеров — 2012» (Отель Грозный Сити);
* 2012 — Фестиваль молодёжной культуры «Артпарад» (Пятигорск);
* 2012 — «Юг России — ХI» Конгрессно-выставочный центр «ВертолЭкспо» (Ростов-на-Дону);
* 2012 — «Красота своими руками»(Государственная галерея им. А-Х Кадырова);
* 2012 — «Солнечный Кавказ» (музейно-выставочный центр РОСИЗО, Москва).

## Хьажоргаш
* Тайсумова Тамара Зайнабдиевна;
* Тайсумова Тамара Зайнабдиевна Фейсбук чохь;
Карлаболу ницкъ

**Карлаболу ницкъ** я **карлайолу («баьццара») энерги**- карлайолу хьостанах йоккху энерги ю. Иштта ницкъо маьӀданан (лаьттара йоккхучу) ягорг санна дукха парникийн газ а, Ӏалам бехдеш йолу хӀуманаш а ара ца хоьцу. Адамаш дукха а шерашкахь дуьйна пайдаоьцура ламастан могӀан ницкъах а, гидроэнергетиках а, биоярогах а, маьлхан энергих а. ТӀаьххьарчу заманахь дукхачу пачхьалкхашкахь даьржаш а, гӀарадолуш а ду ишттачу ницкъан массийн арахецар.

«Баьццара» энерги Ӏаламан гӀирсах йоккхуш ю, масала: маьлхан нуьрах а, хин Ӏоврах а, могӀах а, хӀорд тӀекхетарах а, геотермалан йовхонах а, уьш карлаяккхалуш ю, иштта биоягоргах а: дечигах а, ораматийн даьттанах а, этанолах а.

2018-чу шарахь карлайоккхучу ницкъашца кхачо йира дуьненна хьашташна 26-чу проценте кхаччалц.  

## Кхиаран тенденцеш
2006-чу щарахь карлайоккхучу энергица гергга 18 % хьашташна кхачам бира. Ткъа царах 13 % ламастан биомассах- дечиг дагадарца-йаьккхина яра.

2010-чу шарахь дуьненан 16,7 % энерги яйар карлабоккхучу ницкъо кхочуш йира. Ткъа 2015-чу шарахь и гайтам 19,3%-е кхаччалц хьалабелар.

Ламастан биомассан дакъа тӀаьхь-тӀаьхьа лахлуш ду, ткъа кхузаманан карлайоккхучу энергин гайтам лакхаболуш бу.

2004—2013 шерашкахь Европин бертахь арахоьцуш йолу карлайоккху электроницкъ баран гайтам 14 % тӀера 25 % тӀекхаччалц лакхабаьлла. 2018-чу шарахь Германехь «баьццарчу» хьостанашца 38 % электроницкъ арахецна.

## Хьостанаш

Категори:Технологи
Тайсумов

**Тайсумов** - нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Тайсумов, Майрбек Вахаевич (1988) - нохчийн ийина кепар латархо.
* Тайсумова, Тамара Зайнабдиевна (1981) - нохчийн художница.
Нухажиев Нурди Садин воӀ

**Нухажиев Нурди Садин воӀ** (вина 1955 шеран 2 октябрехь , Трудовой эвла, Приишимскин кӀошт, Къилбаседа-Кхазакхстанан область, Кхазакхийн ССР, ССРС) — Нохчийн Республикехь адамийн бакъонаш ларйаран векал (омбудсмен) 2006 шеран февралехь дуьйна. Тайпана гӀордало.

## Биографи
Вина Кхазакхийн ССР Къилбаседа-Кхазакхстанан областан Приишимски кӀоштара Трудовой эвлахь, цига арадаьккхинера цуьнан да-нана. 1957 шарахь доьзал цӀабирзира Нохч-ГӀалгӀайн АССР Нажи-Йуьртан кӀоштара ГӀоьрдала эвла. 1973 шарахь чекхйаьккхира ГӀордалин йуккъера ишкол. 1974—1976 шерашкахь эскарехь вара стратегин лерина ракетийн эскаршкахь Комийн АССР Печора а, Сыктывкар а гӀаланашкахь.

Юридически а, экономикин а лакхара дешар дешна.

1997—1999 шерашкахь — Гуьмсан кӀоштан администрацин коьртан хьалхара гӀовс.

2002—2004 шерашкахь — Россин Президентан Нохчийн Республикера башха векалан гӀуллакх латторан урхаллин хьаькам.

2004 шарахь дуьйна — Нохчийн Республикин правительствон РФ гражданийн Нохчийн махкахь конституцин бакъонаш Ӏалашйаран комиссин председатель, 2005 шарахь дуьйна — Нохчийн Республикин президентан республикехь гражданийн конституцин бакъонаш Ӏалашйаран урхаллин хьаькам.

Соьлжа-ГӀалин сийлахь гражданин (2015 шеран 24 мартехь).

### Адаман бакъонийн йуьззина бакъонаш йолу векал
2006 шеран 20 февралехь Нохчийчоьнан халкъан гуламо Нохчийн Республикин адамийн бакъонийн йуьззина бакъонаш йолу векалан даржехь чӀагӀвина. Нухажиев дӀахӀотто масех де хьалха республикин парламенто «Нохчийн Республикин адамийн бакъонийн йуьззина бакъонаш йолу векалех» долу закон  тӀеэцна.
2016 шеран 30 декабрехь йухахаьржина оцу дарже.

## Хьажоргаш
* Официальный сайт уполномоченного по правам человека в Чеченской Республике 
* 

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчуьра бакъоӀалашйархой
Категори:Россин регионашкара адаман бакъонийн йуьззина бакъонаш йолу векалш
Категори:ССРС а, Россин а СЛРЭ ракетахой