open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ВорхӀ Вешин ВорхӀ Седа

**ВорхӀ Вешин ВорхӀ Седа** (лат. Ursa Major, оьрс. Большая Медведица) — седарчийн гулам бу. Уггаре баккхийчу седарчийн гуламашна йуккъахь. Шен шораллица кхоалгӀа меттехь а болуш. Дуьненан къилбаседера эхигехь уггаре а йoьвзуш астеризм йу. ВорхӀ Вешин ВорхӀ Седан гуламийн йуккъар ворх седо тӀам болу чамех тера йoхуш кеп кхуллу стиглахь.Цаьрна йуккъар уггаре сирла болу ши седа бу - Алиот а, Дубхе а.
## Билгалдахарш

*
ТӀом

**ТӀом** — массийтта политикин тобан а, пачхьалкхийн а, йуккъахь йолу конфликт. Вовшен мелла зен дан а, ницкъ бан а, лаам хиларо а, церан вовшен герзан ницкъаш цани дуьхьаллатаро а, гойту — уьш мостагӀий буй. ХӀоранне а Ӏалашо хуьлу мостагӀ шен лааме вало.

## Билгалдахарш

*
Александровка (Унечан кӀошт)

**Александровка** () — Россин Федерацин Брянскан областан Унечан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта Россин Федерацин Европин декъан циклонаш а, антициклонаш а лела коьрта некъашна уллохь. Хийцалуш йолу довхачу а, шийлачу а хӀаваийн тулгӀенаш (дукха хьолахь майхь) кхуллу цхьаьнаэшшара боцу хенан хӀоттам, аьхка даладо стигал къекъарца догӀанаш, Ӏай йалайо йоццу йовхонаш.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Унечан кӀоштан индексаш 

Категори:Унечан кӀоштан нах беха меттигаш
Машар

**Машар** — политикин а, социалан а  агӀора идеал ю. Нахан а, пачхьалкхашна а юккъахь конфликт а, дуьхьаллатар а доцуш. Кхерамзалла а йoлуш. Синтеме дахар а долу хьал.

## Билгалдахарш

*
Баймурадов, Мохьмад-Салахь

**Мохьмад-Салахь Баймурадов** — нохчийн спортсмен, тхэквондон Шотландин а, Ингалсан а, дуьанена а чемпион. Цо чекхйаьккхина Глазгохь йолу Каледонан университетан гӀишлошйаран факультет.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Категори:Дуьненан чемпионаш
Жамбеков, Сайд-Эми

**Сайд-Эми Жамбеков** — нохчийн дзюдоист, Россин чемпионатийн совгӀатхо, Россин эскаран гӀуллакхойн чемпион, Европин Кубкан совгӀатхо.

## Спортан кхиамаш
* 2012 шеран Россин чемпионат — ;
* 2015 шеран Россин чемпионат — ;

## Хьажоргша
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Акулово (Сабуровщинон йуьртан меттиг)

**Акулово** () — Россин Федерацин Калугин областан Бабынинан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дика къаьсташ шеран заманашца: барамехь довха а, тӀуьна а аьхкенца, барамера шийла хӀоьттина лайн чкъор долу Ӏаьнца.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бабынинан кӀоштан индексаш 

Категори:Бабынинан кӀоштан нах беха меттигаш
Омаров, Мохьмад Хасиевич

**Мохьмад Хаси́евич Ома́ров** (1902-?) — нохчийн политикин а, партин а, йукъараллин а гӀуллакххо, Нохчийн автономин областан куьйгалхо (1932—1934 шераш).

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан политикаш
Милотичи

**Милотичи** () — Россин Федерацин Калугин областан Барятинан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Барятинан кӀоштан индексаш 

Категори:Барятинан кӀоштан нах беха меттигаш
Косово (Ярославлан область)

**Косово** () — Россин Федерацин Ярославлан областан Данилован кӀоштара дӀатесна эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Данилован кӀоштан индексаш 

Категори:Ярославлан областан Данилован кӀоштан нах беха меттигаш
Минангкабау Википеди

**[[:min:|Минангкабау Википеди]]** (Wikipedia bahaso Minang) — минангкабау маттахь долу Википедин дакъа. Болх бан йолаелла 2013 шеран 7 февралехь. Тахана Википеди чохь бу  . Массо нисдарийн дукхалла . Нохчийн Википедин кӀоргалла  ду.

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:Википедин дакъош
Шарм-эш-Шейх

**Шарм Аш-Шайха** (, кхин цӀерш **Шарм Аш-Шайха**, **Шарм Аш-Шайха ** а, **Шарм Аш-Шайха** а) —  Мисаран гӀала-курорт иза ю Синайн ахгӀайрена тӀехь ЦӀен хӀордан йистехь Мисаран ривьерехь. ГӀала ю Къилба Синайн губернатораллан цхьана кӀоштан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Мисаран гӀаланаш
Фотеев, Владимир Константинович

**Владимир Константинович Фотеев** — советски пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакххо, КПСС Нохч-ГӀайлгӀайн областан комитетан хьалхара секретарь, РСФСР Лакхара Советан депутат, СССР халкъана СССР, СССР Лакхара Советан Президиуман декъашхо, КПСС ЦК декъашхо. Москвара авиацин технологически институт йаьккхинарг. Цо чекхйаьккхина ЦК КПСС лакхара партин школа.

## Хьажоргаш
*
Пушкино (Севскан кӀошт)

**Пушкино** () — Россин Федерацин Брянскан областан Севскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта Россин Федерацин Европин декъан циклонаш а, антициклонаш а лела коьрта некъашна уллохь. Хийцалуш йолу довхачу а, шийлачу а хӀаваийн тулгӀенаш (дукха хьолахь майхь) кхуллу цхьаьнаэшшара боцу хенан хӀоттам, аьхка даладо стигал къекъарца догӀанаш, Ӏай йалайо йоццу йовхонаш.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Севскан кӀоштан индексаш

Категори:Севскан кӀоштан нах беха меттигаш
Каталони

**Катало́ни** (, , ) — Испанин автономин юкъарло (), иза ю Пиренейн ахгӀайрена къилбаседа-малхбалехьа, Лаьттайуккъера хӀордан йистан а, Пиренейн а юккъехь а. Каталони () цӀе йолу историк-культурин регионан дакъа ду.
Каталонийн Республика () 2017 шарахь, харжамкахь шайн маьрша пачхьалкха кхолл лаъар кхайкхам бина.

## Билгалдахарш

Категори:Испани
Александровка (Мещовскан кӀошт)

**Александровка** () — Россин Федерацин Калугин областан Мещовскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дика къаьсташ шеран заманашца: барамехь довха а, тӀуьна а аьхкенца, барамера шийла хӀоьттина лайн чкъор долу Ӏаьнца.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Мещовскан кӀоштан индексаш

Категори:Мещовскан кӀоштан нах беха меттигаш
БегӀно

**БегӀно** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПикагӀди регионехь. Коммунан департамент — Эна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Францин гӀаланаш
Категори:Эна департаментан коммунаш
Мехово (Калугин область)

**Мехово** () — Россин Федерацин Калугин областан Перемышлан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Перемышлан кӀоштан индексаш 

Категори:Перемышлан кӀоштан нах беха меттигаш
Дунаев, Тамерлан

**Тамерла́н Дуна́ев** — Бельгехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, Бельгин чемпионатийн совгӀатхо.

## Спортивные результаты
* 2014 шеран дзюдон Бельгин чемпионат — ;
* 2015 шеран дзюдон Бельгин чемпионат — ;

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:Бельги
1-е отд. совхоза Бондарски

**1-е отд. совхоза Бондарски** () — Россин Федерацин Тамбовн областан Бондарин кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Ӏаламан а, ландшафтийн а амалаш йоьзна йу цуьнан географин хьолах – эвла лаьтта Оьрсийн акъарин йуккъехь, цунна тӀиера акъарин муьлххачу дозане эзар километр йу. Алсама хуьлу долу континенталан барамера хӀаваъ, Эвла хӀордашна гена латтарех  доьзна ду. Цуо областан климат барамера континенталан йо. Окан-Донан акъари тӀехь климат алсама континенталан йу, уллорчу гунаш тӀехьчулла. Эвла лаьтта кӀеззиг къилбаседехьа Сибрехан а, Азорийн а максимумашна йуккъехь долчу лакхарчу Ӏаткъаман дукъал, цундела бу кхузахь луларчу Владимирехь йа Рязанехьчул алсама, гӀийлачу мехца, бекхна хенан хӀоттам. Оцун тӀе мехаш дукхах дерг къилбан а, къилба-малхбален а ду, бӀаьста а, Ӏай а муххале а. оцу агӀора хьокху аьхка а, бӀаьста а йокъаллин мехаш, ткъа Ӏай – дарц.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бондарин кӀоштан индексаш 

Категори:Бондарин кӀоштан нах беха меттигаш
Егоров, Василий Григорьевич

**Василий Григорьевич Егоров** (1899 шо — 1950 шеран 4 июль) — советски партин а, пачхьалкхан гӀуллакххо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР ВКП(б) обкоман хьалхара секретарь.

## Хьжоргаш
*
Раисов, Аслан Тимурович

**Асла́н Тиму́рович Раи́сов** (1990 шеран 29 декабрь, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — Россин хоккейн «Буран» (Воронеж) клубан нападающий, 2008 шарахь хилла юниорийн дьуненан чемпионатан дато совгӀатхо, хьалхара нохчийн хоккеист.

## Иза левзина клубаш

## Хьажоргаш
* 
* 
*  

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Яковлев

**Яковлев** — оьрсийн фамили. И фамили йолу нах:
* Яковлев, Александр Иванович (1911-?) — советски партин а, пачхьалкхан а гӀуллакххо.
* Яковлев, Николай Феофанович (1892 шеран 22 (10) май — 1974 шеран 30 декабрь) — советски лингвист-кавказовед, фонолог, социолингвист, абатийн кхоллархо, таханлера нохчийн абат кхоьллинарг.
* Яковлев, Юрий Васильевич (1928 шеран 25 апрель — 2013 шеран 13 ноябрь) — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр. СССР халкъан артист.
Вахаев, Хаси Гайтукаевич

**Хаси́ Гайтука́евич Ваха́ев** — нохчийн партин а, политикин а гӀуллакххо, Нохч-ГӀалгӀайн обкоман 2-гӀа секретарь.

## Хьажоргаш
* 
* Вахаев Хаси Гайтукаевич // Биографический словарь. Альманах «Россия. ХХ век»

Категори:Нохчийчоьнан куьйгалхой
Вахаев

**Вахаев** — фамили. И фамили йолу нах:
* Вахаев, Ӏумар (1992 шаран 15 январь) — нохчийн ийина кепар латархо, грэпплинган Россин чемпион.
* Вахаев, Хаси Гайтукаевич (1908-?) — нохчийн партин а, политикин а гӀуллакххо, Нохч-ГӀалгӀайн обкоман 2-гӀа секретарь.
Яковлев, Александр Иванович

**Александр Иванович Яковлев** — советски партин а, пачхьалкхан а гӀуллакххо.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан куьйгалхой
Богушёвка

**Богушёвка** () — Россин Федерацин Краснодаран мехкан Сочин гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Сочин гӀалин гуонан индексаш 

Категори:Сочин гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Таймыр

**Таймы́р** (**Таймы́ран ахгӀайре**) — Россин ахгӀайре, Евразин континентан уггар къилбаседа материкан дакъа, иза бу Енисейн айман Каран хӀордан а, Хатанган айман Лаптевийн хӀордан а юккъехь. АхгӀайре тӀехула бекъа луш бу кха декъе: Къилбаседа-Сибиран тогӀе, лаьмнаш Бырранга (бохалла 1125 метр), иза бу къилба-малхбузехь къилбаседа-малхбалехь, Каран хӀордан йистан аре. АхгӀайренан къилба доза лоруш ду Путоранан акъари.

Таймыран  дакхий хиш: Пясина, Лакхара а, Лахара а Таймыра, Хатанга.

Бакхий Ӏаьмнаш: Таймыр, Портнягино, Кунгасалах, Лабаз, Кокора.

Бакхий аймаш: Миддендорфа, Пясин, Симсан, Таймыран айма, Тереза Клавенесан, Фаддей, Мари Прончищеван бухта.

Административан юкъайогӀуш ю Красноярскан мехкан, Таймыран Долган-Ненцойн кӀошт сана. Йокха гӀала — Норильск.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
ЛаптевгӀеран хӀорд

**ЛаптевгӀеран хӀорд** — Къилбаседа Шен Ӏапказан йистан хӀорд. Иза бу Сибиран къилбехь, Таймыран а, Къильаседа Латта малхбузехь а, Новосибиран гӀайренаш малхбалехь. ЦӀе тилийна  оьрсийн поляран талархойн цӀарах — шичойн Дмитрин а, Харитон Лаптеван а, 1935 шо кхаччалц хӀордан цӀе Норденшёльда яра.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Каран хӀорд

**Каран хӀорд** — Къилбаседа Шен Ӏапказан йистан хӀорд.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Баффинан хӀорд

**Баффинан хӀорд**, наггахь **Ба́ффинан айма**, **Билотан айма** (, ) — Къилбаседа Шен Ӏапказан хӀорд, дозанаш ду Атлантикин Ӏапказан Лабрадоран хӀордаца Гренландин  йистехь болу.

## Билгалдахарш

Категори:Гренланди
Полинино

**Полинино** () — Россин Федерацин Тамбовн областан Петровскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Ӏаламан а, ландшафтийн а амалаш йоьзна йу цуьнан географин хьолах – эвла лаьтта Оьрсийн акъарин йуккъехь, цунна тӀиера акъарин муьлххачу дозане эзар километр йу. Алсама хуьлу долу континенталан барамера хӀаваъ, Эвла хӀордашна гена латтарех  доьзна ду. Цуо областан климат барамера континенталан йо. Окан-Донан акъари тӀехь климат алсама континенталан йу, уллорчу гунаш тӀехьчулла. Эвла лаьтта кӀеззиг къилбаседехьа Сибрехан а, Азорийн а максимумашна йуккъехь долчу лакхарчу Ӏаткъаман дукъал, цундела бу кхузахь луларчу Владимирехь йа Рязанехьчул алсама, гӀийлачу мехца, бекхна хенан хӀоттам. Оцун тӀе мехаш дукхах дерг къилбан а, къилба-малхбален а ду, бӀаьста а, Ӏай а муххале а. оцу агӀора хьокху аьхка а, бӀаьста а йокъаллин мехаш, ткъа Ӏай – дарц.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Петровскан кӀоштан индексаш 

Категори:Тамбовн областан Петровскан кӀоштан нах беха меттигаш
Ванделан хӀорд

**Ванделан хӀорд** (, , , АЦШехь ) — Къилбаседа Шен Ӏапказан хӀорд.

## Билгалдахарш

Категори:Къилбаседа Шен Ӏапказ
Гренландин хӀорд

**Гренландин хӀорд** —  Къилбаседа Шен Ӏапказан дакъа, иза ду Гренландин, Исландин, Шпицберген а, Ян-Майен гӀайрена а юккъехь.

## Билгалдахарш

Категори:Къилбаседа Шен Ӏапказ
Худсонан айма

**Худсонан айма** (, , ) — Къилбаседа Шен Ӏапказан дакъа, Атлантикин Ӏапказан уллера.

## Билгалдахарш

Категори:Канада
КӀайн хӀорд

**КӀайн хӀорд** — Россин Европин дакъана йистера хӀорд, иза бу Къилбаседа Шен Ӏапказах кхеташ.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Маяк (Рассказован кӀошт)

**Маяк** () — Россин Федерацин Тамбовн областан Рассказован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Рассказован кӀоштан индексаш

Категори:Рассказован кӀоштан нах беха меттигаш
Мухьаммад аль-Бухари

**Абу ӀабдуллахӀ Мухьаммад ибн Исмаӏил аль-Бухари** (; ) — иза бусалба Ӏеламстаг а, мухьаддис а, муфассир а ву. «Аль-Джамиӏус-Сахьихь» олучу хьадисийн жайнин автор ву иза.

## Хьосташ
СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан шатлакхан илли

**Ӏашаль Малик** (, *декъала хуьлда паччахь*) — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан Паччахьаллин пачхьалкхан шатлакхан илли ю, 1950-чу шарахь дуьйна. 1984-чу шарахь ИбраьхӀим Хафаджис текст язйина.

## Йоза



## Билгалдахарш

Категори:СаӀудийн Ӏаьрбийчоь
Маколей Калкин

**Маколей Карсон Калкин** (; 26 август 1980 — Манхэттен) — Голливудан исторехь долчу сийлахь берийн актёрех цхьаъ ву, цо коьрта роль ловзийна кху фильмашкахь «Дада Бак» (1989), «ЦӀахь цхьаъ» (1990), «Сан йоӀ» (1991), «ЦӀахь цхьаъ 2: Нью-Йоркехь вайна» (1992), «Дика кӀант» (1993), «Хьал долу Ричи» (1994) а, «АгӀонийн омранча» (1994) а. Цуьнан гӀарайаьлла фильм йу «ЦӀахь цхьаъ» цу чохь цуьнан цӀе йара «Кевин Маккаллистер» аьлла. Дукхах болчу нахана гӀараваьлла вевзаш ву иза цу цӀарца.

## Биографи
Маколей Калкин вина Нью-Йоркехь йолу манхэттен кварталехь, хилла волу бродвейски актёран Кристофер Корнелиус Калкинан а, Патрици Брентрапан а доьзалехь. Маколейн да-нана граждански бракехь Ӏаш дара. ВорхӀ берашна йукъахь кхоалгӀаниг ву иза. Цуьнан виъ ваша ву: Шейн Арлисс (1976), Киран Кайл (1982), Кристиан Патрик (1987) а, Рори Хью (1989) а, ши йиша а: Дакота (1978—2008) а, Куинн Кэй (1984) а. Маколей —  Бонни Беделиа актрисин вешин кӀант ву.

Маколей вечу хенахь цуьнан доьзал чӀогӀа хьал долуш дацара. Цуьнан нана телефонисткин болх беш йара, а дас актёрски карьерца Ӏодика йина хилла, и шаберш цIинцIолг квартирехь Ӏаш бара. Маколей католикийн ламасташкахь кхиийна хилла, пхеа шарахь Католикийн школе ихна иза.

## Карьера
Маколейн актёрски дебют 4 шарахь лаьттина. Цо дуьххьара коьрта роль ловзийна «Дада Бак» (1989) фильмехь, цуьнца волу декъашхо Джон Кэнди вара.
1990-чу шарахь экранаш тӀехь арахаьцна комедийн блокбастер «ЦӀахь цхьаъ», Калкинан карьерехь дохораг хилла йолу. Кевин МакКаллистеран рольо Деши Глобусехь хьалхара номинаци кхачийна цуьнга.

## Фильмографи
* 1985 — Буьйсанан йукъ
* 1988 — Гибралтар тӀе
* 1989 — Дада Бак
* 1989 — Ӏуьйран гур ду вай
* 1990 — ЦӀахь цхьаъ
* 1990 — Иаковин лама
* 1991 — Сан йоӀ
* 1991 — Цхь стаг кхетар ву
* 1992 — ЦӀахь цхьаъ 2: Нью-Йоркехь вайна
* 1993 — Дика кӀант
* 1993 — Щелкунчик
* 1994 — Наравне с отцом
* 1994 — Хьал долу Ричи
* 1994 — АгӀонийн омранча
* 2003 — Клубан мани
* 2004 — КIелхьарйаьккхина
* 2004 — Иерусалиман синдром
* 2007 — Мартан секс
* 2015 — Адам Гринан аладдин

## Хьажоргаш
* 
* Маколей Калкин: миллионер поневоле
* Маколей Калкин 

## Билгалдахарш

Категори:АЦШн актёраш
Апонасково

**Апонасково** () — Россин Федерацин Смоленскан областан Велижан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Велижан кӀоштан индексаш 

Категори:Велижан кӀоштан нах беха меттигаш
ЦӀахь цхьаъ

**ЦӀахь цхьаъ** () — 1990-чу шеран доьзалан фильм ю, рождествон комеди ю.

Премьера лаьттина 1990-чу шаран 10 ноябрехь Чикагон театрехь, а 25 декабрехь фильм арахецна FOX телеканалехь. Россехь 1993-чу шаран 27 декабрехь прокат тӀехь арахецна.

## Рольшкахь
* Маколей Калкин — Кевин Маккаллистер
* Джо Пеши — Гарри Лайм, талорхо
* Дэниэл Стерн — Марвин Мерчантс, Гаррин белхан накъост
* Робертс Блоссом — Марлин кертахо
* Джон Херд — Питер Маккаллистер
* Кэтрин О’Хара — Кейт Маккаллистер
* Девин Рэтрей — Базз Маккаллистер
* Герри Бамман — Фрэнк Маккаллистер
* Киран Калкин — Фуллер Маккаллистер
* Джон Кэнди — Гас Полински
* Анджела Геталс — Линни Маккаллистер
* Анна Слотки — Брук МакКаллистер
* Ларри Ханкин — Ларри Бальзак
* Билл Эрвин — аэропорте хьалха веанарг
* Кристин Минтер — Хэзер Маккаллистер
* Рэй Толер — Роб Маккаллистер
* Билли Бёрд — аэропорте шолгӀа веанарг
* Джерри Беккер — жандарм
* Хоуп Дэвис — французийн кассирша билетан кассин
* Кен Хадсон Кемпбелл — Санта Клаус
* Марк Белцман — Стош
* Джим Ортлиб — Хёрб

## Билгалдахарш

Категори:АЦШн фильмаш
Хьукмате

**Хьукмате** йа **Администраци** (ю) — куьйгалла дар ду.

Категори:Администраци
Пушкино (Юхнован кӀошт)

**Пушкино** () — Россин Федерацин Калугин областан Юхнован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дика къаьсташ шеран заманашца: барамехь довха а, тӀуьна а аьхкенца, барамера шийла хӀоьттина лайн чкъор долу Ӏаьнца.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Юхнован кӀоштан индексаш 

Категори:Юхнован кӀоштан нах беха меттигаш
Амур-тӀера-Комсомольск

**Амур-тӀера-Комсомольск** — Россин Хабаровскан мехкан гӀала. Комсомольскан муниципалан кӀоштан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Хабаровскан мохк
Дачаев, Ширвани Дачаевич

**Ширвани Дачаевич Дачаев** (1912—?) — нохчийн политикин а, партин а гӀуллакххо,
Нохч-ГӀалгӀайн ВКП(б) обкоман шозлугӀа секретарь, СССР Лакхара Советан 1-ра созыван депутат (Къамнийн Совет).

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан политикаш
Рукъайят бинт Мухьаммад

**Рукъаййат бинт Мухьаммад** () — Мухьаммадан а, Хадижатан а йоӀех цхьаъ йу, Мухьаммадан 33 шо долуш йина хилла иза. Бадруна гӀазот хиллачу хенахь цомгуш хилла иза, бусалбанаша толам баьккхинчу хенахь дӀакхелхина хилла иза Мадинатехь, иза Аль-БакъиӀ олучу кешнашкахь дӀайоьллина ю.

## Кхин хьажа
* Мухьаммад
* Хадижат
* Умм Кульсум
* Ӏусман бин Ӏаффан

## Билгалдахарш
Райхьанат бинт Зайд

**Райхьанат бинт Зайд** () — Мухьаммадан зуда хилла, цуьнан йезаш йерг хилла боху иза.

Категори:Мухьаммадан доьзал
Зайнаб бинт Мухьаммад

**Зайнап бинт Мухьаммад** () — Мухьаммад пайхамаран  а, Хадижатан  а йоккхах йолу йоӀ ю.
Момсар

**Момсар** йа **Мимар** (, манарат) — исламан архитектурехь йина бӀов ю (горга йа квадратан а йолуш), салтхочо молла кхойкхуш, бусалба нахе ламазе кхойкхуш. Момсар дукха хьолахь маьждиган уллохь хӀоттийна хуьлу. Кегий долчу маьждигийн момсар цхьаъ хуьлу, юккъера долчеран шиъ хуьлу. Уггаре дукха, итт момсарш йолуш ду Мадинатехь долу Мухьаммад пайхамаран  маьждиг (Масджид ан-Набави).
Умм Кулсум бинт Мухьаммад

**Умм Кульсум бинт Мухьаммад бин ӀабдуллахӀ** () — Мухьаммад пайхамаран  а, Хадижатан  а йоӀех цхьаъ йу. Кхечу бусалбанашца дӀакхелхина (хӀиджрат) хилла иза Маккара Мадинате. Шен йиша Рукъаййат дӀакхелхина чул тӀаьхьа, 624-чу шарахь иза Ӏусман бин Ӏаффанан зуда хилла. Умм Кульсуман а, Ӏусманан а тӀаьхье ца хилла. 630-чу шарахь Умм Кульсум дӀакхелхина, шен да Мухьаммад  валле ши шо хьалха .

## Кхин хьажа
* Мухьаммад
* Хадижат
* Рукъаййат
* Ӏусман бин Ӏаффан

## Билгалдахарш
Алексеево (Смоленскан область)

**Алексеево** () — Россин Федерацин Смоленскан областан Глинкан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Глинкан кӀоштан индексаш

Категори:Глинкан кӀоштан нах беха меттигаш
Милеево (Глинкан кӀошт)

**Милеево** () — Россин Федерацин Смоленскан областан Глинкан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Глинкан кӀоштан индексаш

Категори:Глинкан кӀоштан нах беха меттигаш
Ялхо

**Ялхо** — йуьртан аренашкахь мехах белхаш беш волу йа йолу белхало.

## Билгалдахарш

Категори:Ялхо
Малефисента (фильм)

**Малефисента** () — 2014-чу шеран америкин фэнтезийни исбаьхьаллин фильм ю, Роберт Стромберган режиссёран, Линды Вулвертонан сценарица йаьккхина. 1959-чу шеран диснейн мультипликационни «Йижна хаза зуда» олучу мультфильман ремейк ю.

2014 шеран 28 майхь Голливудехь дуьненан премьера лаьттина. 2014 шеран 30 майхь АЦШ-хь фильман релиз лаьттина.

## Рольшкахь
* Анджелина Джоли — *Малефисента*
* Элла Пернелл — *жима Малефисента*
* Изобель Моллой — *Малефисента бераллехь*
* Эль Фэннинг — *Аврора*
* Вивьен Джоли-Питт — *пхи шо кхаьчча Аврора*
* Элеонор Уортингтон Кокс — *бархӀ шо кхаьчча Аврора*
* Джанет Мактир — *Аврора къеналлехь*
* Шарлто Копли — *Стефан*
* Джексон Бьюз — жима *Стефан*
* Майкл Хиггинс — *Стефан бераллехь*
* Имельда Стонтон — *Нотграсс*

## Хьажоргаш
* Официальный сайт фильма 
* «Малефисента»  на сайте *allmovie.com
* [http://www.tcm.com/tcmdb/title/892171/Maleficent/ «Малефисента»]  на сайте *tcm.com
* «Малефисента»  на сайте *metacritic.com
* [http://www.rottentomatoes.com/m/maleficent_2014/ «Малефисента»]  на сайте *Rotten Tomatoes
Анджелина Джоли

**Анджелина Джоли Питт** (, йича **Войт**; йина 4 июнь 1975, Лос-Анджелес) — америкин актриса, режиссёр а, сценарист а, фотомодель а йу. «Оскар» преми йерг йу.

## Биографи
Анджелина Джоли Войт йина Лос-Анджелесехь (АЦШ), гӀараваьлла америкин актёран Джон Войтан доьзалехь. Анджелинин воккха ваша ву — Джеймс Хейвен. Цуьнан динан да-нана хилла гӀарабевлла актёраш Максимилиан Шелл а, Жаклин Биссет а.

## Билгалдахарш
Исламан пачхьалкх

**Исламан пачхьалкх ([[Ӏаьрбийн мотт|lарб]].** *الدّولة الإسلاميّة‎*). Хьалхе**:  Исламан Пачхьалкх Iиракъехь а, Шемахь а; Iиракъан а, Шеман а, Исламан Пачхьалкх.**  — 2006-чу шарахь Шема махкахь кхолла делла тlемлойн тоба ду. Цу хенахь *Исламан Пачхьалкх Iиракъехь* аьлла цle йара церан. Ткъа 2011 шарахь Шемахь тloм бола белча цle хийцира цара. Иштта а, 2014 шарахь шаьш пачхьалкх ду аьлла кхайкхам бира цара, амма церан кхайкхам кхечу цхьана пачхьалкхо къобала ца бина. Хlapa тоба террористийн лоруш ду.

## Билгалдахарш

Категори:Исламан пачхьалкх
Дезачу Шина Маьждиган ГӀуллакххо

**Дезачу Шина Маьждиган ГӀуллакххо** (, *Хадимул-Хьарамайниш-Шарифайн*) — иза СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан паччахьан титул йу.

1986 шеран 27 октябрехь ФахӀд ибн Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд паччахьо «Цуьнан возалла» аьллачу титулан метта тӀеэцна хилла иза. И Деза Ши Маьждиг ду Маккахь долу Аль-Хьарам маьждиг а, Мадийнатехь долу Ан-Набави маьждиг (Пайхамаран маьждиг) а.

## Истори
Дуьххьара и титул лелийна стаг Салахьуддин хилла.

1517-чу шарахь, мамлюкаш тӀехь толам баьккхича, Маккина а, Мадинатна а тӀехь контроль эцна цо.

Категори:СаӀудийн Ӏаьрбийчоь
Файсал бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд

**Файсал бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд** ( / 25 март 1975), — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан кхоалгӀа паччахь ву.

## Биографи
Файсал — СаӀудийчоьнан хьалхара паччахьан Ӏабдул-Ӏазизан кхоалгӀа кӀант ву.

## Билгалдахарш
Мурзабеков, Висхан Ибрагимович

**Висха́н Ибраги́мович Мурзабе́ков** — нохчийн боксёр, IBO версин дуьненан  чемпион.

## Латарийн статистика

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Категори:Дуьненан чемпионаш
ХӀетал-метал

**ХӀетал-метал** — метафорин аларш ду.

Категори:ХӀетал-метал
МажгӀара

**МажгӀара** —  Ӏовхойн кӀоштара кӀотар. Иза Бона-Эвлан йуьртан меттиган йукъайогӀуш йу.

КӀотар йу Нажи-Йуьртан кӀоштан дозанна тӀехь, Ивгин а, ГӀурийн а йукъехь, Ӏамар-Корт цӀе йолу ламан къилбехьа. Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа йу — Ширча-Эвла, малхбузехьа йу — Симсара.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏовхойн кӀоштан нах беха меттигаш
Азизов, Ӏабас Ахъядович

**Ӏабас Ахъядович Азизов** — нохчийн дзюдоист, 2015 шарахь Европин Кубкан совгӀатхо.

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Агеевщина

**Агеевщина** () — Россин Федерацин Смоленскан областан Демидован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Демидован кӀоштан индексаш 

Категори:Демидован кӀоштан нах беха меттигаш
Волгодонск

**Волгодо́нск** — Россин Ростовн областан гӀала. Цуна йу Волгодонскан гӀалин гуо. Ростовн областан къилба-малхбален промышлен а, Ӏилманан а центр

## Билгалдахарш

Категори:Ростовн область
Текели

**Те́кели** () — Кхазакхстана Алматан областан гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Мидюльки

**Мидюльки** () — Россин Федерацин Смоленскан областан Демидован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Демидован кӀоштан индексаш 

Категори:Демидован кӀоштан нах беха меттигаш
Усманов, Ӏарби Усманович

**Ӏарби Усма́нович Усма́нов** (1942 шеран 7 ноябрь, Богачара, ЧӀебарлойн кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн йаздархо, гочдархо, драматург, поэт, Нохчийн Республикин а, Россин йаздархойн Союзийн декъашхо, Нохчийчоьнан культурин Сийлахь белхало, Нохчийн Республикин культурин министерствехь йолу Йукъараллин советан председатель.

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш
* 
*  
* 

Категори:Нохчийн йаздархой
Категори:Нохчийн поэташ
Усманов

**Усманов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Усманов, Ӏарби Усманович (1942 шаран 7 ноябрь) — нохчийн йаздархо, гочдархо, драматург, поэт;
* Усманов, Ӏимран Германович (1953 шаран 2 март) — нохчийн эшархо, поэт, композитор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист, Нохчийн Республикин исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо.
Хас-Мохьмад Таймасханов

**Хас-Мохьмад Таймасханов** — вина 1951 шаран 18 декабрехь Джамбулан областехь иза ву нохчийн эшархо. 

Хас-Мохьмад дукху йолу жима хан йаьккхина Чуйн областан Панфиловка эвлахь шаш Жима АтагIа цӀа дахккалц.

1971 шарахь чекхйаьккхина йукъара школа.

1973 тӀера 1975 шо кхаччалц Советски Армехь вара.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Биография Хаджимурадова
* Музыка и лирика Хаджимурадова 
* «Invasion»
* Библиотека Жаины Нахской
Категори:Нохчийн эшархой
Пулло, Александр Павлович

**Александр Павлович Пулло** (1789 — 1869 тӀаьхьа) — инарлалла-майор (1839), 1840 шарахь XVIII бӀешеран доьалгӀа декъехь кхоьлланчу Кавказан аьрру фланган куьгалхо хӀоттина. Нохчийчохь тӀом бинчу П. Х. Граббе инарлин штабан куьгалхо.

## Билгалдахарш

Категори:Оьрсийн инарлаллаш
Айдамирова, Аймани Шамсудиновна

**Айдамирова Аймани** — () — эшархо, актриса, Нохчийн Республикин халкъан артист (2002), ГӀалгӀайчоьнан халкъан артист, Россин Федерацин Хьакъдолу артист (2008). Нохчийчоьн Хьакъдолу говзаллин гӀуллакххо (2008), Нохчийчоьнан Хьакъдолу оьздангаллин белхалой. Нохчийн пачхьалкхан филармонмн исбаьхьаллин куьгалхо. Тайпана йу бено.

## Биографи
Йина 1965-чу шарахь ТӀехьа-Мартанан кӀоштан СемаӀашкахь. Диъ шо бен хан йацара йоьӀан Дуьххьара вайнехан эшаршка а, иллешка а безам баханчу хенахь. Къаьсттина йоӀа къобалдина дара Айдамирова Мареман аз.

Эшаршка болу безам, хӀуъа дича, дӀа ца болура дагара. Школехь доьшуш йолчу хенахь дакъалоцура исбаьхьаллин кхолламаллехь. Цхьана хенахь дакъалецира Ленинан цӀарах йолчу ДК — хь хиллачу исбаьхьаллин кхолламаллехь. Цигахь 1981 — чу шарахь ойла хилира корматаллин сцени тӀехь болх бан. ХӀетахь Нохч — ГӀалгӀайн филармонин «Илли» тобане дӀакхойкхуш бара корматалла йолу кегирхой а, мехкарий а. ХӀетахь шен йишица Маликица (хӀинца вайца йац Малика) еара шаьшинна говзалла гайта филармони. ЧӀогӀа реза хилла тӀеийцира Малика а, Аймани а «Илли» тобано. Иштта кхоллаелира церан эшарш.

Цул тӀаьхьа Эдисултанов ШитӀа вовшахтоьхначу «Самукъане сахьт» цӀе йолчу эстрадни тобана йукъа еара Аймани. Оцу тобанехь болх бира Айдамирова Айманис дукха шерашкахь, дукха концерташкахь дакъа лоцура цо. Цуьнан хаза аз дезаделира вайн халкъана. Цул тӀаьхьа вовшахтуьйхира «ЖовхӀар» цӀе йолу мехкарийн тоба халкъан артисто Айдамирова Айманис.

Цуьнан репертуарехь дуккха ю нохчийн халкъан фольклорни эшарш, иштта: «Ламанаш», «Сан Даймохк», «ЙоӀур ю нохчийчу машаран бӀаьсте», амма халкъо концертехь сих — сиха дехарш до хьлхалерчу Темирбулатова Сиржанан дешнаш тӀехь язъйина «ХӀай нена дашо малх» цӀе йолу йиш лакхийтор доьхуш.

Вайн нохчийн поэтан дешнаш тӀехь язъийна ша мукъамаш баьхна эшарш ю Аймани. ХӀинца шен корматалла лакхайокхуш къахьоьгуш схьайоӀу Айдамирова Аймани.

## Хьажоргаш
* Айдамирова Аймани

Категори:Россин Федерацин Хьакъдолу артисташ
Категори:«Нохчийн Республикин дуьхьа хьуьнарш гайтарна» мидал йелларш
Категори:ГӀалгӀайчоьнан Халкъан артисташ
Категори:Нохчийн Республикин Халкъан артисташ
Категори:Нохчийчоьнан Хьакъдолу говзаллин гӀуллакххо
Категори:Нохчийчоьнан Хьакъдолу оьздангаллин белхалой
Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Йоккха Кавказ

**Йо́ккха Кавка́з** — Ӏаьржа а, Каспийн а хӀордашна йукъара ламанан система, Жима Кавказца цхьаьна ламанан  мохк Кавказан лаьмнаш кхуллу.

## Географи
Йоккха Кавказ йаьржина къилбаседа-малхбузера Ӏаьржа хӀордйистан Анапера а, Таманан ахгӀайренера а, Каспий-хӀордан Апшеронан ахгӀайрене, Бакохан герга кхаччалц, 1100 км сов. Шоралла хийцало Новороссийскан кӀоштара 32 километрера максималан 180 км кхаччалц Эльбруса меридианан кӀоштахь, 160 км ДегӀастанахь.

Дукха хьолехь Йоккха Кавказан ламанан зӀе йоькъу кхаа дохаллин дакъошка (асанашка):
* Семанан декъехь лаьтта Коьрта Кавказан (йа Хидоькъен) дукъ (I) {локхаллашца (3500 сов)4000-5000 м}, цхьа могӀа (къилбаседехьа) параллелан тӀелетта АгӀонан дукъца (II) {3000 м, къилбаседа-**малхбузен** йист йоцург }.
* Къилбаседа басенан асанан (дукхаха дерг *Йоккха Кавказан* малхбузен а, йуккъера а дакъош) йукъайоьду даккъийн (ламанан зӀенийн) параллелан система, иза тӀаьхь-тӀаьхьа лахло къилбаседехьа, царна йукъахь асимметрин моноклиналан (куэстан) амалера Ӏункара къилба а, легӀана къилбаседин басенашца — Тархийн дукъ (III) {3300—3600 м} а, Байданийн дукъ (IV) {1200—1500 м} Хьаннийн дукъца (IV) {Издара-лам (1326 м)}.
* Йоккха Кавказан къилба басе, лаьтта Доккха Кавказан дукъан тӀелетта кулисакепара даккъех.

Йоккха Кавказ йекъало 3 сегменте (йохаллица): Малхбузен Кавказ (Ӏаьржа хӀорд тӀера (Тамань-Анапа) Эльбрусан кӀажошка кхаччалц), Йуккъера Кавказ (Эльбрус йукъа а лоцуш Башлам тӀекхаччалц), Малхбален Кавказ (Башлам тӀера Каспий-хӀорд тӀекхаччалц).

Йоккха Кавказ дукха хӀокху заманан ша хьаьхна регион йу. Шаломан барам 2050 гергга бу, цара дӀалоцу 1400 км² гергга майда. Йоккха Кавказан ша хьаьхна меттигаш, ах сов, лаьтта Йуккъера Кавказехь (50 % барамах а, 70 % ша хьаьхна майданах). Ша хьаьхна меттигийн йукъ йу Эльбрус лам Безенгин пенаца тӀаьхь Безенгин шалам а болуш — иза уггаре боккха шалам бу Йоккха Кавказехь, бохаллехь 17 км гергга бу.

Йоккха Кавказ — ламанан регион йу тайп-тайпана ландшафташца, шорта эндемин ораматашца а, дийнаташца а (хьажа Кавказан лаьмнаш).

Йоккхачу Кавказан тӀехула — Доккхачу Кавказан дукъ тӀехула — чекхдолу Россин Федерацин пачхьалкхан доза Гуьржийчоьнца, Абхазица, Къилба ХӀирийчоьнца, Азербайджанца.

### Шалаьмнаш
Шалаьмнийн берриг барам — 2050 гергга бу, ткъа йерриг майда йу 1424 км².

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Кавказ
Категори:Кавказан лаьмнаш
Категори:Европин лаьмнийн системаш
Категори:Азин лаьмнийн системаш
Урал лаьмнаш

**Урал лаьмнаш** — Малхбален-Европин а, Малхбузен-Сибиран а аренийн юккъера лаьмнийн система. Дохалла 2000 дукха (Пай-Хоем а, Мугоджараш а — 2600 дукха)&nbsp;км, шоралла 40 тӀера 150&nbsp;км кхаччалц.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Категори:Кхазакхстан
Жима Кавказ

**Жима Кавказ** (, , ) — дукъийн хала система йолу тӀапломан лаьмнаш а, акъари йолу Къилба Кавказера лаьмнийн система.  Йоккха Кавказах хуттуш бу Лих дукъаца, цуна малхбузехьа ю Колхидан тогӀе, малхбалехьа ю — Кура-Аракан тогӀе. Къилбаседехьа а, къилбаседа-малхбалехьа а Эрмалойн акъари.

Йохалла — 600 км герг.

Жима Кавказан уггар лекха лам бу — Арагац (4090 м) (Эрмалойчоь).

## Билгалдахарш

Категори:Кавказ
Народни (лам)

**Народни**  — Уралан уггар лекха лам. хӀордан сизал локхалла 1895 метр. Лам бу Поляран сехьа Уралехь Республика Комин а, Ханты-Мансийн автономин гуо а дозанна тӀехь, уггар лекха меттиг ах километр Ханты-Мансийн автономин гуо махка дӀахелна ю.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Талламан дукъ

**Талламан дукъ** — Поляран сехьа Урал лаьмнийн дукъ. Иза бу Поляран го къилбаседехьа, Коми Республика а, Ханты-Мансийн автономин гуо а дозанна тӀехь долу дукъ. Цуна дохалла 175 км. Уггар лекха меттиг — Народни (1894 м кхаччалц).

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Кавказан лаьмнаш

**Кавказан лаьмнаш** (, , , , , , дарг. Кавказла дубурти, , , , , ) —  Ӏаьржа хӀордан, Азов-хӀордан а, Каспий-хӀордан а юккъера  лаьмнийн система. ЦӀеран этимологи билгалйина йац. Кавказ дукха хьолехь йоькъа Къилбаседа Кавказан а, Чоьхьара Кавказан а, доза туху Йоккха Кавказан Коьрта йа Хидоькъу дукъца, цуо юккъера меттиг лоцу ламанан системехь.

Йоккха Кавказ яьржина къилбаседа-малхбузера Ӏаьржа хӀордйистан Анапера а, Таманан ахгӀайренера а, Каспий-хӀордан Апшеронан ахгӀайрене, Бакохан герга кхаччалц, 1100 км сов. Йоккха Кавказан уггаре шуьйра меттиг Эльбрус лам болчохь ю (180 км гергга). Семанан декъехь лаьтта Коьрта Кавказан (я Хидоькъен) дукъ, цунна къилбаседехьа  цхьа могӀа параллеле даккъаш ду (ламанан зӀенаш), царна йукъахь моноклиналан (куэстин) амале а (хьажа Йоккха Кавказ). Йоккха Кавказан къилбен басе доккхачу декъехь лаьтта  кулисакепара даккъех, уьш тӀелетта ду Коьрта Кавказан дукъан. Ламастехь Йоккха Кавказ йекъало 3 декъе: Малхбузен Кавказ (Ӏаьржа хӀорд тӀера Эльбрус тӀекхаччалц), Юккъера Кавказ (Эльбрус тӀера Башлам тӀекхаччалц), Малхбален Кавказ (Башлам тӀера Каспий-хӀорд тӀекхаччалц).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Кавказские горы на сервисе ЯндексПанорамы.
* 
* Документальный фильм «Природа Кавказа».
* Zaur Gasimov, ''The Caucasus'', EGO — European History Online, Майнц: Institute of European History , 2011, проверено 16 июня 2011.

 


Категори:Кавказ
Категори:Гуьржийчоьнан лаьмнаш
Категори:Азербайджанан лаьмнаш
Категори:Альпийн хаборалла
Салатау

**Салатау**, **Сала-тау** йа Салатавин —  ДегӀастанан Казбековн кӀоштан а, Гумбетан кӀоштан а махкахь долу дукъ. Ӏодан кепехь шораллин агӀора гергарчу хьесапехь 45 км деха ду. Уггар лекха меттиг йу дукъан йуккъехь Ханахойтау а, Кеуда а йуккъехь.

## Галерей

Файл:Хр. Салатау (1).jpg|Салатау (2022)
Файл:Хр. Салатау (2).jpg|Салатау (2022)
Файл:Хр. Салатау (3).jpg|Салатау (2022)
Файл:Хр. Салатау (4).jpg|Салатау (2022)


## Билгалдахарш

Категори:ДегӀаста
Поляран сехьа Урал

**Поляран сехьа Урал** — Россин лаьмнийн система, Ляпин (Хулга) хина йолалуш йолу хьостера  къилбаседехь (65º 40’ къ. ш.) Тельпосиз лам тӀе кхаччалц («Мехийн бен», локхалла 1617 м герг) къилбехьа (64º къ. ш.).

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Поляран Урал

**Поляран Урал** — Евразин къилбаседера лаьмнийн система, иза ю Россехь, Урал лаьмнийн уггар къилбаседехь долу дакъа. Къилбаседехь доза лоруш ду Константинов камень цӀе йолу лам, ткъа Поляран сехьа Уралах дӀакъастайо Хулга  цӀе йолу хино. Майда — 25000 км² герг.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Бека Курхули

**Бека Курхули** (ბექა ქურხული) — (1974 шеран 6 октябрь, Тиблиси , Гуьржийн ССР) — гуьржийн йаздархо, т1еман репортер вина журналист Джемаль Курхули доьзаллахь.

Гражданалла: Гуьржийн Пачхьалкх

Мотт: Гуьржийн мотт

Корматалла: Прозаик а, т1еман репортер а

Жанр: романаш а, повесташ а, дийцараш а

Дебют: "Мне 16 лет" (1991 г), ("Сан 16 шо")



## Биографи
Бека Курхули вина  1974 шеран 6 октябрехь   Тиблиси  гӀалахь. 1991 шарахь цо чекхйаьккхина хьалхара экпериментальни ишкол Тиблисехь .1991-1996 шерашкахь Бекас дешна Шота Руставелин цӀарах йолчу Тиблисин Театральни институтехь драматически исбаьхьаллин факультетехь (Тамаза Чиладзе мастерскоййхь). Цуьнан дуьххь арлера дийцарш зорбане даьхна 1991 шарахь «Мамули»  газета тӀехь (Даймохк). Цул тӀаьхьа цуьнан дийцарш зорбане девлира гуьржийн «Альтернатива», «Арили», «Дилис Газети», «Чвени Мцерлоба», «Цигнеби», газета «24 Саати», «Парнаси», «Литературули Палитра», «Литературули Газети», «Литература — Цхели Шоколади», «Апра» цӀераш йолчу литературни журналаш тӀехь а, газеташ тӀехь а. 

1999—2004 шерашкахь Бекас тӀеман репортер болх бина Гуьржийн махкахь а, Кавказехь а. Иштта цо йора репортажаш Абхазера а, Къилбседа Осетера а, Цхинвалера а, ГӀалгӀичуьра а, Панкисера а. 

2005 шарахь Бекас кандидатски диссертаци чехкйаьккхира «Походы и набеги в горах Восточного Кавказа» цӀе йолу.

2011 шарахь иза болх бан волавелла «Media House Dekom» зорбан арахоьцургца  а, «Цхели Шоколади», «Либерали» журналашца а.

2013 шарахь Бека тӀеман репортер волуш Афганистане вахана. 

Библиографи:

2004 — «Точка…Потерянные люди потерянной территории»

2005 — «Дом на чужбине»

2010 — «Встреча после того»

2011 — «История двух лун»

2012 — «Короткая ночь лета»

2013 — «Город в снегу» «Записки 1991г»

2014 — Страна открытых дверей"

2015 — «Побег из Рая»

2017 — "Скандара и другие рассказы

Литературин совгӀаташ:

2006 — «Дом на чужбине» — литературин совгӀат «Саба» номинацехь «шеран уггаре тоьлла прозаически гулар» — номинант

2013 — «Дерево вот-вот упадет» — литературин совгӀат «Саба» номинацехь «шеран уггаре тоьлла пьеса» — номинант

2014 — «Записки 1993—2011» — литературин совгӀат «Саба» номинацехь «шеран уггаре тоьлла документальни проза а, эссеистика а» — номинант

«Предыдущий день» — литературин совгӀат «Одного расссказа» Реваза Инанишвили цӀарах, 1-ра меттиг

2016 — «Побег из Рая» — литературин совгӀат «Саба» номинацехь «шеран уггаре тоьлла роман» — лауреат

2017 — «Нескончаемый дежавю у мольберта» — литературин совгӀат «Тиблиси» номинацехь «шеран уггаре тоьлла дийцар» — номинант

2018 — «Скандара и другие рассказы» — литературин совгӀат «Литера» номинацехь «шеран уггаре
тоьлла прозаически гулар» — лауреат

Хьажоргаш:

Цо йазйина книгаш арахецна гуьржийн а, польшийн а, чехийн а, словакийн а, ингалзийн а, литовскийн а, туркойн а, украинийн а, суьлийн а, хӀирийн а, оьрсийн а матташкахь.

2018 шарахь Бека Курхули прозаически гулар «Город в снегу» гочйина Италхойн Издательство «Stilo editrice» (Бари. Итали)

Категори:Адамаш абатца
Категори:Йаздархой абатца
Категори:Бинарш 6 октябрехь
Категори:Бинарш 1974 шарахь
Категори:Гуьржийн йаздархой
Халкъийн доттагӀалла

**Халкъийн доттагӀалла** — СССРан коьрта идеологин терминех цхьаъ. 

## Хьажа иштта
* Мультикультурализм

## Литература
* Lowell Tillett, The Great Friendship: Soviet Historians on the Non-Russian Nationalities (Chapel Hill, NC: University of North Carolina Press, 1969).
* С. В. Лурье. «Дружба народов» в СССР: национальный проект или пример спонтанной межэтнической самоорганизации? // «Общественные науки и современность», 2011, № 4, с. 145—156.

## Хьажоргаш
* Научный коммунизм: Словарь (1983) / Дружба народов

Категори:Коммунизм
Категори:СССР-н политика
Категори:Советизмаш
Категори:ДоттагӀалла
Категори:Къаьмнийн политика
Категори:Советан идеологи
Адаев, Дауд Альбертович

**Дау́д Альбе́ртович Ада́ев** — кисто, джиу-джитсун Россин чемпион, Европин чемпионатийн совгӀатхо, Россин укадон чемпионатан совгӀатхо (Петарбух, 2006 шо), Россин спортан говзачна, «CheckMat Moscow» академин коьрта тренер. Бразилин джиу-джитсун боьмаша доьхка долуш верг.

## Ссылки
* 
* 
*  

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Абаев, Ӏимран

**Ӏимра́н Аба́ев** — нохчийн ийина кепар латархо.

## Латарийн статистика

## Ссылки
* 
*  
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан ийина кепар латархой
Абаев

**Абаев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Абаев, Аслаудин Мухамбекович (1964) — классически кепар латархо.
* Абаев, Ахсарбек Магометович (1923—1982) — Советски Союзан Турпал.
* Абаев, Ӏимран — нохчийн ийина кепар латархо.
* Абаев, Султан Шамсутдинович (1954) — нохчийн художник, Россин Сийлахь художник.
Бетербиев, Артур Асильбекович

**Арту́р Асильбе́кович Бетерби́ев** (1985 шеран 21 январь, Хаси-Эвл, Дагестан, СССР) — нохчийн боксёр-профессионал, Россин Сийлахь спортан говзанча (2007 шо). Дуьненан чемпион (2009 шо), Европин чемпион (2006 а, 2010 а шераш), дуьненан Кубок якххинарг (2008 шо). Боксан WBO International (2015 — таханналц), WBA-NABA (2014 — таханналц), IBF North American (2014 — таханналц) версийн дуьненан чемпион.

Тренераш — Бетербиев Абакар, Нурипаша Талибов.

## Латарийн могӀам

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Чемпион Европы Бетербиев Артур Асильбекович : Завидую тем, кто учится 
* 
* Артур Бетербиев дебютирует на профессиональном ринге 25 мая в Канаде 
* Послужной список профессиональных боев 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Аксеново (Смоленскан область)

**Аксеново** () — Россин Федерацин Смоленскан областан Духовщинан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Духовщинан кӀоштан индексаш

Категори:Духовщинан кӀоштан нах беха меттигаш
Квебек (гӀала)

**Квебе́к** йа **Квебек-Сити** (, , , йа ) —  Канадин французийн мотт буьйцу Квебек провинцин коьрта гӀала а провинцин малхбален коьрта гӀалин агломераци а. ГӀалахь йу Квебекан парламент а коьрта урхаллин аппарат а, амма гӀала Монреалал дукху жима йу.

## Билгалдахарш

Категори:Канадан гӀаланаш
Митяево (Смоленскан область)

**Митяево** () — Россин Федерацин Смоленскан областан Духовщинан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Духовщинан кӀоштан индексаш

Категори:Духовщинан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белхан категори
БухӀан-Йурт

**БухӀан-Йурт** — Нохчийн Республикин Соьлжа-ГӀалин Заводской кӀоштан латтан тӀехь хилла эвла йу.

БухӀан-Йурт къилба-малхбузехьа йара луьста хьун, оцу хьуьнах дукха соьканаш, бухӀанаш хила цундела бухӀана цӀарах цӀе тиллина кхуза духхьара хевшиначара.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Гугаев, Салавди

**Гугаев, Салавди** — (1917 шеран 25 октябрь, Шуьйта, Нохчийчоь, Россин импери 2010 шеран 11 апрель, АЦШ) Малхбузехь вевзаш волу йукъараллин гӀуллакххо, советан-финийн тӀеман декъашхо, сталинизмо репресси дина халкъашна реабилитаци яр вовшахтоьхнарг а, дог иракарахӀоттийнарг а. ООН-нехула а, дуьненан йукъарлохула а нохчий цӀа бахкар дуьххьара йукъадаьккхинарг ву Салавди. Авторханов Абдурахманан дика доттагӀ вара Салавди, цуьнан произведенешкахь Бейбулат санна дукха хьехош ву и. Шуьйтахь Гугаев Салавдин цӀарах ураман цӀе тиллина.

Салавдис муьр-муьрехь прессехь йаздора иштта кест-кеста «Америкин аз» а, «Маршо» а радиошкахь къамел а дора, иза ву депортаци дина халкъаш лардаран митингаш а, демонстрацеш а вовшахтоьхнарг.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* В США умер известный чеченец, патриот своего народа
* Выступление докладчиков на научно-практической конференции приуроченной восстановлению ЧИАССР 
* Патриот с судьбою эмигранта .«Вайнах» — чеченский литературно-художественный журнал.
* Возвращение (Вести республики)
* Жизнь, отданная своему народу... (Журнал Нана) 
* Паспорт Шатойского муниципального района (Официальный сайт)
Ӏаьржа лаьмнаш (Кавказ)

**Ӏаьржа лаьмнаш** () — Кавказан лаьмнийн историн цӀе, лаьмнаш ду Йоккха Кавказан системан хьалхахь (лаьмнийн мохк — Кавказан лаьмнаш, регион — Къилбаседа Кавказ). 

## Билгалдахарш

Категори:Кавказ
СаӀудий

**СаӀудий** (, **Аль СаӀуд** йа **Аль СуӀуд**) — СаӀудийн Ӏаьрбийчохь урхалла ден паччахьан династи (тӀаьхье) ю.

Категори:СаӀудийн Ӏаьрбийчоь
НастаӀликъ

**НастаӀликъ**, **Иран настаӀликъ** () — Ӏаьрбийн йозанан ламастин хатӀех цхьаъ ду. ХӀинцалерачу хенахь и хатӀ кӀорггера лелош ду Иранехь, АфгӀанистанехь а, Пакистанехь а.