open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вахаев, Ӏумар

**Ӏума́р Ваха́ев** (1992 шеран 15 январь) — Нохчийн ийина кепар латархо, грэпплинган Россин чемпион.

## Латаран статистика

## Хьажоргаш
* Профиль Умара Вахаева на сайте бойцовского клуба «Беркут» 
* Профиль Умара Вахаева на сайте FightLife.ru 
* Профиль Умара Вахаева на сайте FightTime.ru

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Якубов, Герман

**Ге́рман Яку́бов** (1989 шеран 21 апрель) — нохчийн ийина кепар латархо, чуччавахана латаран Россин чемпион.

12 шо кхаьчча дуьйна бокс Ӏамаян волавелира. 18 шо кхаьччачул тӀехь ийина кепар латар Ӏамадан волавелира. Цуьнан тренер ву Беслан Исаев. Герман ву Москвара Маймонидан цӀарах йолу академин студент.

## Латаран статистика

## Хьажоргаш
* Профиль Германа Якубова на сайте бойцовского клуба «Беркут» 
* Профиль Германа Якубова на сайте FightLife.ru 
* Профиль Германа Якубова на сайте FightTime.ru
* Профиль Германа Якубова на сайте ProFC.ws 
* Герман Якубов: «Наш клуб — одна большая семья» 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Альдиев, Мохьмад Хьусейнович

**Мохьмад Хьусейнович Альди́ев** (1989 шеран 4 ноябрь) — нохчийн ийина кепар латархо, Европин а, дуьненан а панкратионан чемпион.

## Кхиамаш
* 2013 шарахь дуьненан тӀеман говзаллийн ловзарийн панкратионан чемпион;
* 2013 шарахь Европин панкратионан чемпион;
* 2012 шарахь Ерригроссийн Абубакар Костоеван леррина йина тӀеман самбон турниран толамхо.

## Латарийн статистика

## Литература
* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль Магомеда Альдиева на сайте бойцовского клуба «Беркут» 
* Профиль Магомеда Альдиева на сайте FightLife.ru 
* Профиль Магомеда Альдиева на сайте FightTime.ru
* Профиль Магомеда Альдиева на сайте ProFC.ws 
* Магомед Альдиев — победитель Всемирных игр боевых искусств 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Долдаев, Сайхан

**Сайха́н Долда́ев** (1990 шо) — нохчийн ийина кепар латархо, чуччавахана латаран Россин чемпион (2009 шо), кикджитсун дуьненан Кубок йаккхинарг (2010 шо).

## Латарийн статистика

## Хьажоргаш
* Профиль Сайхана Долдаева на сайте бойцовского клуба «Беркут» 
* Профиль Сайхана Долдаева на сайте FightLife.ru 
* Профиль Сайхана Долдаева на сайте FightTime.ru
* Профиль Сайхана Долдаева на сайте ProFC.ws 
* Сайхан Долдаев стал победителем международного турнира

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Курбанов, Джамбулат

**Джамбула́т Курба́нов** (1985 шо) — нохчийн ийина кепар латархо, Россин чуччавахан латаран а, джиу-джитсун а чемпион, кик-джитсун дуьненан Кубок йаккхинарг.

## Латарийн статистика

## Хьажоргаш
* Профиль Джамбулата Курбанова на сайте бойцовского клуба «Беркут» 
* Профиль Джамбулата Курбанова на сайте FightLife.ru 
* Профиль Джамбулата Курбанова на сайте FightTime.ru
* Профиль Джамбулата Курбанова на сайте MixFight.ru 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Курбанов

**Курбанов** - фамили. И фамили йолу нах:

* Курбанов, Джамбулат (1985) — нохчийн ийина кепар латархо, Россин чуччавахан латаран а, джиу-джитсун а чемпион, кик-джитсун дуьненан Кубок яккхинарг;
* Курбанов, Лечи Алхазурович (1978) — нохчийн каратист а, кикбоксер а, масийттуза Россин чемпион а, совгӀатхо а, халкъашна юккъера классан спортан говзанча, 8-за дуьнен абсолютни чемпионатан совгӀатхо.
Мачукаев, Эльдархан

**Эльдарха́н Мачука́ев** (1989 шо) — нохчийн ийина кепар латархо, Россин чуччавахана латаран чемпион, кик-джитсун дуьненан чемпион, халкъашна йуккъар грэпплинган а, тӀеман самбон а турнирийн толамхо, Соьлжа-ГӀалин маьхкдаттан университетан студент.

## Кхиамаш
* 2007 шарахь Евразин чуччавахан латаран чемпионатан совгӀатхо;
* 2008 шарахь чуччавахан латаран Россин чемпионатан чемпион;
* 2009 шарахь чуччавахан латаран Россин чемпионатан совгӀатхо;
* 2009 шарахь кик-джитсун дуьненан чемпион;
* 2010 шарахь СКФО самбон чемпион;
* 2010 шарахь тӀеман самбон Къилбан Россин чемпион;
* 2011 шарахь грэпплинган Россин чемпионатан дато совгӀатхо;

## Латарийн статистика

## Хьажоргаш
* Профиль Эльдархана Мачукаева на сайте бойцовского клуба «Беркут» 
* Профиль Эльдархана Мачукаева на сайте FightLife.ru 
* Профиль Эльдархана Мачукаева на сайте FightTime.ru
* Профиль Эльдархана Мачукаева на сайте MixFight.ru 
* Профиль Эльдархана Мачукаева на сайте ProFC.ws 
* Эльдархан Мачукаев — обладатель двух Кубков 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Абдулвахабов, Ӏазиз Абулапаевич

**(Ӏабдул-)Ази́з Абулапаевич Ӏабдулваха́бов** (1989 шо) — нохчийн ийина кепар латархо, Россин тӀеман самбон Кубкан совгӀатхо, Европин панкратионан чемпион, дуьненан универсальни латаран чемпион.

## Латарийн статистика

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* Профиль Ӏабдул-Ӏазиза Ӏабдулвахабова на сайте бойцовского клуба «Беркут» 
* Профиль Ӏабдул-Ӏазиза Ӏабдулвахабова на сайте FightLife.ru 
* Профиль Ӏабдул-Ӏазиза Ӏабдулвахабова на сайте FightTime.ru
* Профиль ӀӀабдул-Ӏазиза Ӏабдулвахабова на сайте ProFC.ws 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Адаев, Амирхан

**Амирхан Адаев** (1988 шо) — нохчийн ийина кепар латархо, тхэквондон Россин чемпион.

## Латарийн статистика

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* Профиль Амирхана Адаева на сайте бойцовского клуба «Беркут» 
* Профиль Амирхана Адаева на сайте FightLife.ru 
* Профиль Амирхана Адаева на сайте FightTime.ru

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Байсангуров, Заурбек Мусаевич

**Заурбек Мусаевич Байсангуров** (1985 шеран 2 март, ТӀехьа-Марта, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн боксёр, WBC дуьненан чемпион, кегирхойн йукъахь IBF дуьненан чемпион, Россин спортан говзанча, шозза дуьненан чемпионатийн совгӀатхо, шозза Европин чемпион, кхуза кегирхойн йукъахь Россин чемпион.

## Хьажоргаш
* 
*  Официальный сайт Заурбека Байсангурова — www.baysangurov.ru 
* Чеченский боксер Заур Байсангуров — www.chechensport.com 
* Заурбек Байсангуров на сайте boxnews.com.ua
* Заурбек Басангуров на сайте k2ukraine.com 

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Бетергараев, Зураб

**Зура́б Бетергара́ев** (1987 шо) — нохчийн ийина кепар латархо, кикбоксинган а, чуччавахан латаран а Россин чемпион, ЮФОн боксан чемпион, Малхбале Европин джиу-джитсун чемпион, чуччавахан латаран СНГ чемпион, 2011 шарахь СКФО тӀеман самбон чемпион, йЙерригроссин а, халкъашна йуккъера турнирийн толамхо, боксан а, кикбоксинган а, чуччавахана латаран а, тӀеман самбон а Россин спортан говзанча.

## Латарийн статистика

## Хьажоргаш
* Профиль Зураба Бетергараева на сайте бойцовского клуба «Беркут» 
* Профиль Зураба Бетергараева на сайте FightLife.ru 
* Профиль Зураба Бетергараева на сайте MixFight.ru 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Абдурахманов, Дукхуваха Баштаевич

**Абдурахманов, Дукхуваха Баштаевич** (1956 14 март — 2015 29 июнь) — Россин пачхьалкхан гӀуллакххо. Нохчийн Республикин парламентан председатель 2008-чу шарахь дуьйна.

## Биографи
Вина Карагандехь. 1974 шарахь Джалкера йуккъера школа чекхйаьккхира. 

2001-чу шарахь — Нохчийн йуьртан бахаман министр, правительствон вице-премьер. 2005-чу шарахь меттиг харжарехь, халкъан гуламехь могӀам тӀехь куьйгалла дина «Цхьааллин Росси».

2005-чу шеран 12 декабрехь — Нохчийн Республикин халкъан гуламан председатель. 2006-чу шеран 24 январехь — парламентан комиссин председатель, республикин гражданийн хаам а боцуш, лачкъийнарг а, вайнарг а лоьхуш.

2008 шеран 30 октябрехь — 2-гӀа гуламан Нохчийн Республикин парламентан председатель.

2013 шеран 26 сентябр — 3-гӀа гуламан Нохчийн Республикин парламентан председатель.

2008—2009 — Нохчийн Республикин йаздархойн председатель.

Зуда йалийна а ву, ши бера а ду.

2015 шеран 29 июнехь цамгар бахьнехь кхелхина.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан политикаш
Аббакумовски

**Аббакумовски** () — Россин Федерацин Вологдин областан Тарногскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Тарногскан кӀоштан индексаш 

Категори:Тарногскан кӀоштан нах беха меттигаш
Чичаев, Умар

**Ума́р Чича́ев** (1989 шо) — нохчийн ийина кепар латархо, Европин а, дуьненан а тхэквондон  чемпион, кикбоксинган Россин спортан говзанча.

## Латарийн статистика

## Хьажоргаш
* Профиль Умара Чичаева на сайте бойцовского клуба «Беркут» 
* Профиль Умара Чичаева на сайте FightLife.ru 
* Профиль Умара Чичаева на сайте FightTime.ru
* Профиль Умара Чичаева на сайте ProFC.ws 

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Хамзаев, Магомед Русланович

**Магоме́д Русланович Хамза́ев** (1988 шо, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн ийина кепар латархо, Къилбера Россин тӀеман самбон чемпион, Ӏаьржа хӀордан Кубкан дато совгӀатхо, шутфайтинган дуьненан чемпион.

## Биографи
Вина 1988 шарахь Соьлжа-ГӀалахь. Иза 5 шо кхаьчна волуш хенахь дас спортан секци вигира иза. Амма ши бутт баьлча тӀом болабелира, тренировкаш йита дийзира. Ши шо даьлча Хамзаев паргӀат кепар латар Ӏамо волавелира. Цо чекхйаьккхира Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан спортан факультет.

## Латарийн статистика

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Мохьмад Хамзаев «Беркут» латаран клубан сайтехь 
* Мохьмад Хамзаев FightLife.ru сайтехь 
* Мохьмад Хамзаев FightTime.ru сайтехь
* Магомед Хамзаев: «После каждого боя я думаю о том, как выиграть следующий» 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Дуьненан чемпионаш
Касумов, Заур

**Зау́р Касу́мов** (1986 шеран 11 сентябрь) — нохчийн ийина кепар латархо, тайски боксан а, чуччавахана латаран а Россин чемпион, микс-комбатан дуьненан чемпион, тайски боксан Россин спортан говзанча.

## Кхиамаш
* Россин Къилбан Кёкусинкайн чемпион;
* Кавказан К-1 Кубок йаккхинарг;
* Тайски боксан Россин чемпион;
* Микс-комбатан Россин Кубок йаккхинарг;
* Кэмпо К-1 дуьненан чемпион;
* Дуьненан микс-комбатан Кубок йаккхинарг;
* Малхбале латарийн говзаллийн олимпиадан толамхо.

## Латарийн статистика

## Хьажоргаш
* Профиль Заура Касумова на сайте бойцовского клуба «Беркут»
* Профиль Заура Касумова на сайте FightLife.ru 
* Профиль Заура Касумова на сайте FightTime.ru
* Профиль Заура Касумова на сайте ProFC.ws 
* Заур Касумов: «Хочу добиться в спорте максимальных высот» 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Гелдерланд

**Ге́лдерланд** (, МФА: ) — Нидерландин провинци. Коьрта гӀала — Арнем, йоккха гӀала — Неймеген. Бахархой 2 015 791 стаг (провинцийн йукъахь йолу меттиг 4-гӀа; хаамаш 2013 ш.).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* interactive province map showing subdivision in municipalities, link for each municipality to basic data page 
* ditto, more up-to-date, but the map is not interactive 
* Detailed map 


Категори:Нидерландаш
Махажиев, Рахман Саламбекович

**Рахма́н Саламбе́кович Махажи́ев** (1992 шеран 5 май) — нохчийн ийина кепар латархо, 5-за джиу-джитсун Россин чемпион, кобудон а, грэпплинган а Россин чемпион, грэпплинган дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо (2010), джиу-джитсун дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо (2011), ийина кепар латаран Россин а, Европин а чемпион, Россин спортан говзанча.

Цуьнан хьалхара тренер вара Сайпуддин Абубакаров, цул тӀаьхьа — Ислам Дацаев. ХӀинцлера цуьнан тренер ву Хамзат Устарханов.

Рахьман ву Нохчийн пачхьалкхан университетан экономикин факультетан студент.

## Латарийн статистика

## Хьажоргаш
* Профиль Рахмана Махажиева на сайте бойцовского клуба «Беркут» 
* Профиль Рахмана Махажиева на сайте FightLife.ru 
* Профиль Рахмана Махажиева на сайте FightTime.ru
* Профиль Рахмана Махажиева на сайте MixFight.ru 
* Чеченский спортсмен Рахман Махажиев стал чемпионом Европы по MMA
* Чеченский спортсмен Махажиев — чемпион Европы по смешанным единоборствам 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Сосламбеков, Майр-Али

**Майр-Али́ Сосламбе́ков** (1995 шеран 4 октябрь) — нохчийн ийина кепар латархо, тхэквондон Россин чемпион (2009, 2010), Россин Къилбан чемпион (2010).

## Латарийн статистика

## Хьажоргаш
* Профиль Майр-Али Сосламбекова на сайте бойцовского клуба «Беркут» 
* Профиль Майр-Али Сосламбекова на сайте FightLife.ru

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Ахмаев, Ильяс Супьянович

**Илья́с Супья́нович Ахма́ев** (1986 шеран 5 апрель) — нохчийн ийина кепар латархо, грэпплинган а, джиу-джитсун а, тӀеман самбон а Россин чемпион, ийина кепар латарийн Ӏаьржа хӀордан Кубок йаьккхинарг.

## Латарийн статистика

## Хьажоргаш
* Профиль Ильяса Ахмаева на сайте бойцовского клуба «Беркут» 
* Профиль Ильяса Ахмаева на сайте FightTime.ru

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Ида-Вирумаа

**И́да-Ви́румаа** (), йа **И́да-Ви́руский уезд** () — дукху оьрсий Ӏаш болу Эстонин административан дакъа (мааконд).

## Билгалдахарш

Категори:Эстони
Валгамаа

**Валгамаа** ( йа *Valga maakond*) — Эстонин  административан дакъа (кӀошт). Административан центр — гӀала Валга.

## Билгалдахарш

Категори:Эстони
Йыгевамаа

**Йыгевамаа** ( йа *Jõgeva maakond*) — Эстонин административан дакъа (кӀошт). Административан центр — гӀала Йыгева.

## Билгалдахарш

Категори:Эстони
Ляэнемаа

**Ляэнемаа** ( йа *Lääne maakond*) — Эстонин административан дакъа (кӀошт). Административан центр — гӀала Хаапсалу.

## Билгалдахарш

Категори:Эстони
Вырумаа

**Вырумаа** ( йа *Võru maakond*, выруй. *Võromaa* йа *Võro maakund*) — Эстонин административан дакъа (кӀошт). Административан центр — гӀала Выру.

## Билгалдахарш

Категори:Эстони
Пылвамаа

**Пы́лвамаа** (шира йаздар **Пыльвамаа**;  йа *Põlva maakond*) — Эстонин административан дакъа (кӀошт). Административан центр — гӀала Пылва.

## Билгалдахарш

Категори:Эстони
Алитусан регион

**Алитусан регион** () — Литван регион иза йу къилбехьа. Административан центр Алитус.

## Билгалдахарш

Категори:Литва
Жамалдаев, Салман

**Салма́н Жамалда́ев** (1989 шеран 17 февраль, Хьалха-Марта, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн ийина кепар латархо, шутбоксинган дуьненан чемпион, Россин панкратионан чемпион, Россин Къилбан грэпплинган чемпион, паргӀат кепар а, греко-риман а латарийн Россин спортан говзанча.

2002 шарахь иза волавелира паргӀат кепар латар Ӏамадан. Цуьнан хьалхара тренер вара Турпал Магомадов. 2010 шарахь иза «Беркут» клубе аьха волавелира. ХӀинца цуьнан тренер ву Беслан Исаев.

## Латарийн статистика

## Хьажоргаш
* Профиль Салмана Жамалдаева на сайте бойцовского клуба «Беркут» 
* Профиль Салмана Жамалдаева на сайте FightLife.ru 
* Профиль Салмана Жамалдаева на сайте FightTime.ru
* Профиль Салмана Жамалдаева на сайте MixFight.ru 
* Профиль Салмана Жамалдаева на сайте ProFC.ws
* Салман Жамалдаев: «Я хочу реванша с хорватом Антуном Рачичем» 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Алмакх

**Алмакх**  — ДегӀастанан Казбековн кӀоштара эвла.

Алмакхан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
Иза йу Хаси-Эвлан къилбехьа ГӀурий хина аьтту-агӀорахь, Дылыман 11 км. къилба-малхбузехьа.

## Тукхумаш
Эвлахь деха тукхумаш:
* , 
* , 
* , 
* , 
* .

## Билгалдахарш

## Литература

* 

Категори:Казбековн кӀоштан нах беха меттигаш
Гарвей, Уильям

**Уи́льям Га́рвей** (; 1 апрель 1578, Фолкстон, (графство Кент) — 3 июнь 1657, Лондон) — английн медик, физиологин а эмбриологин а бухбиллархо.

## Виц цавалар

1970 шарахь Халкъашна йуккъера астрономин барто Гарвейн кратеран цӀе тиллина Беттан дехьара агӀорахь.

## Билгалдахарш

Категори:Йоккха Британин медикаш
Нохчийн Республикин Ӏилманийн академи

**Нохчийн Республикин Ӏилманийн академи** — Ночхийн Республикин пачхьалкхан Ӏилманийн академи, Ӏилма талларан центр.

## Истори
Нохчийн Республикин Ӏилманийн академи кхоьллина 1992 шарахь. Цуьнан хьалхара президент вара химин Ӏилманий доктор, профессор, РФ Ӏилманийн Сийлахь гӀуллакххо, академик Хамзат Ибрагимов.

## Академин декъашхой

### Академикаш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Храм науки работает плодотворно
* Члены академии
* Вчера и сегодня Академии наук ЧР
Берсанукаев, Якуб Розакович

**Я́куб Роза́кович Берсанука́ев** (1991 шеран 4 декабрь) — нохчийн ийина кепар латархо, профессионалашна йукъахь Россин кикбоксинган чемпион, дуьненан чемпион, 4-за Россин Къилбан чемпион, 3-за Россин чемпион, Халкъашна йуккъера даржан Россин спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* Якуб Берсанукаев стал мастером спорта международного класса
* Два золота и бронза наших кикбоксеров 
* Судьи решают все 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Ялхой

**Ялхой** — нохчмахкахойн тукхаман йукъа догӀуш долу нохчийн тайп. Дукху болу ялхой Ӏаш бу Нохчийн Республикин Теркан кӀоштахь а, Нажи-Йуьртан кӀоштахь а.

## Этимологи
Дийцаршца, тайп ялхой схьадаьлла ялх хочуш  — «ялх» + «хой», уьш нохчийн мехкан доза лардеш хилла. Кхин цхьа верси а ю, ялхой ширачу заманахь Мехк-кхелан сацамца 'ял' гулъеш хилла.

## Истори
Тайп-тайпанчу заманашкахь, тайпанан векалш йехкина ярташ, Соьлже, Майртуп, ЖугӀурта, Гелдаган. Кавказан тӀеман муьрехь Соьлже кхузза ягийна паччахьан эскарша. 1944 шарахь нохчашна а, гӀалгӀашна а депортаци а йина, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяьккхича Ялхой-Мехкан цӀе хийцира Тлядал аьлла, кхуза ховшийра лулара ДегӀастанара бахархой. Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа, эвлан цӀе юхаерзийра.

## Интересностеш
Ялхойн тайпан йуккхехь 3 Некъе бу:

* Бугат-некъе
* Байти-некъе
* Мути-некъе

5 Ялхойн тайпан адмаш ДНК-тест йина гаплогруппин, массарна J2 гайтнер.
Цуьндела, шай тайпан йуккхехь цаьр маре ца до, шадерриг тайп цхьан де-гар дохуш дол дер.

## ГӀарабевлла тайпанан векалш
* Темерханов Юсуп-Хьаьжа –  полковник Буданов Юрий виерна бехке вина кхел йина, чувоьллина.
* Дуда-Шейх — динан авторитет. Накъшбандин тӀарикъатера. Зиярат Гуьмсехь ду.
* Салатаев Ӏели — Ялхой-Мехкан оьздангаллин цӀен исбаьхьаллин куьйгалхо, нохчийн историк.
* Бетерсултанов Баудин — Ялхой-Мехкан юьртда.
* Бисултанов Асланбек (1956 — 2001) — гӀараваьлла нохчийн спортхо, охьатохарх латархо, дуьххьарлера нохчий ССРС, Европин, дуьненан чемпион паргӀата кепара охьатохарх латарехь. ССРС Хьакъдолу сортан говзанча (1977 шо).
* Нухаев Хож-Ахьмад (вина 1954 шеран 11 ноябрехь) — нохчийн политикин гӀуллакххо, НРИ Правительствон вице-премьер лаьттина.
*Тайсумов Майрбек (1988 шеран вина 8 августехь) – Австрер Нохчийн ЮФС бIахо.

## Билгалдахарш

## Литература
*  *(сокращённое переиздание на чеченском и русском языках)*

Категори:Нохчийн тайпанаш
Туркой (тайп)

**Туркой** — нохчийн тайп дукху болу туркой Ӏаш бу Хьалха-Мартахь, Шелахь, ГӀойтӀахь, ГихтӀахь, Хаьмбин-Ирзехь, Веданахь, ШаӀми-Йуртахь, Роьшни-Чохь.

Нохчийн историк а, историн Ӏилманийн кандидат а волу Сайпуди Натаевс, хаам-бо дукхахболчу талламхоша туркой тайп цӀена нохчийн тайпанийн могӀаре хӀоттор, тайпана цӀе («туркой»), хилар бахьнехь тайп кхечухьара тӀедеъна долуш санна хетта.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийн тайпанаш
Авдеево (Усть-Кубинскан кӀошт)

**Авдеево** () — Россин Федерацин Вологдин областан Усть-Кубинскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Усть-Кубинскан кӀоштан индексаш 

Категори:Усть-Кубинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Рамат-Ган

**Рама́т-Ган** (, мадарра «Бешан акъари») — Исраилан Гуш-Дан олучу агломератера гӀала, иза йу Тель-Авиван малхбалехьа, Гиватаим, Бней-Брак, Кирьят-Оно, Гиват-Шмуэль а уллехь.

## Билгалдахарш
Велики Лукин кӀошт

**Велики Лукин кӀошт** () — Пскован областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Велики Луки.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

## Билгалдахарш

Категори:Пскован область
Категори:Россин кӀошташ
Буддизм

**Будди́зм** (, ; пали बुद्ध धम्म, *buddha dhamma*, *«Серладаьллачун Ӏамор»*; кит. 佛教 *fójiào*) — динан-философин Ӏамор (дхарма) син самадаларех лаьцна (бодхи), иза кхолла дела VI  бӀешо вайн эра тӀеяле. Шира Индехь. Дин кхоьллинарг лоруш ву Сиддхартха Гаутама, тӀехьо Будда Шакьямуни.

И дин лелочара цуьнах олу «Дхарма» (Ӏаморан, Закон) я «Буддхадхарма» (Буддан Ӏамор). «Буддизм» термин XIX бӀешарахь Европера наха кхоьллина. ХӀинца цхьаболу талламхоша а буддийн гӀуллакххоша а буддизм билгалйо кхетаман Ӏилма санна.

Дин ларош ду дукху халкъаша тӀелаьцна дуьненан шира динах цхьаъ. Буддизм йоцуш  Малхбалера культурех кхетийла дац — индийн, китайн, Тибетан а Монголин а культураш ца хьехийча а.

## Билгалдахарш

Категори:Динаш
Исакова, Зинаида Закриевна

**Зинаи́да Закри́евна Иса́кова** (1926—2009) — нохчийн актриса, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан актриса (2008), йукъараллин гӀуллакххо.

## Хьажоргаш
* Ушла из жизни старейшая актриса Зинаида Исакова 
* Зина Исакова 
* Нас водила молодость…

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохчийчоьнан зударий
Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артисташ
Насаралла

**Наса́ралла** ( *Ан-Насра́нийя*), **Масийхьалла** ( *Аль-Маси́хьийя*), йа **Эрмало́йн дин** — иза дуьненан а, Ибрахӏиман динех а цхьа доккха дин ду. 33-чу шарахь гергга Палестинехь, Ӏийса пайхамаран ﷺ дахарна а, цуьнан шариӏатна а, цуьнга доссийначу Инжилна а гонаха кхолладелла ду иза. Цуьнан агӏончийн дукхалла 2,5 млрд гергга йу, ткъа географин даржаран агӏора — хӏор махкахь цхьаъ хилла а насарийн йукъаралла йу.

Йуьхьанца Дела цхьаъвеш хилла дин ду иза. Насараш тешаш бу ӏйиса пайхамар Масийхь а ву, Делан кӏант а ву, адамаш кӏелхьардаьккхинарг а ву аьлла. Ткъа Аллахӏа цара Шена тӏехь кхоьллина йолу харцонаш а, церан нийсадоцу тешар (ӏакъийдат) а Сийлахьчу Къуръан чохь билгалдина масийтта сураташкахь, царна инкарлойеш.

Насарийн коьрта йолу тобанаш йу: католицизм — 1,3 млрд гергга адам; протестанталла — 800 млн гергга; православи — 280 млн гергга; Малхбалехьара православин килсаш (миафизитство) а, Малхбалехьара Ассирийн килс (несторианство) а 70—80 млн.

## Кхолладалар а, даржар а

Насаралла кхолладелла I-чу бӏешарахь Палестинехь, йуьхьанца жуьгташна а, Товратан жуьгталлин мессианистийн боламийн контекстехь арамийн мотт буьйцучу бахархошна а йукъахь. Ша кхолладеллачу дуьххьара итт шарахь и гӏараделира Шема махкахь а, кхийолчу провинцешкахь а, тӏаьхьо — кхийолчу этнически тобанаш йукъахь а. Риман императоран Неронан заман чохь насаралла гӏарадаьлла девзаш дар Риман империн дукхахйолчу провинцешкахь.

Пачхьалкхан дин ду аьлла, насаралла дуьххьара тӏелаьцна хилла Йоккхачу Эрмалойчохь 301-чу шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Динаш
Категори:Керсталла
Католицизм

**Католици́зм** ( от  — «массеран», мадарра «массо» я «берриг реза»; дуьххьара «» термин юкъадаьлла 110 шарахь Игнатиес Смирнан бахархошка хьажийначу хаамехь Никейн тешаран символехь) дӀачӀагӀйина  — дин лело нах ларарца дакхичарах цхьа дин (1 миллиард герга адам 229 миллион адам 2012 шарахь ларарца) керста динан некъ бу иза, Малхбузера Риман имперехь вайн эран I бӀешерашкахь кхолла делла дин. Цара шаш къасто цхьаъ бен йоцу кафолин килс ю аьлла, иза кхоьллинарг а Корта а — Ӏиса (Иисус Христос) ву.

XVI- гIа бIешарахь Реформаци дIаяьлча Килсас «католикан» термин лелайора протестантийн тобах къастадала. «Католикан килс» Катехизис юкъахь а бу иштта кхетам. Цул сов, ШолгIа Ватиканан Собор йолуш, VI Павел Папас документашан куьг яздеш лелина и кхетам.

Керста дин Iисан (Христосан) Iамор тIехь кхоьллина ду. Цо хьехамаш бина I-чу бIешарахь вай эрахь («апостолшан хенахь») Риман импери Иудея цIе йолчу меттехь.

Килсан Iилма цу хен дуьйна схьадогIуш ду аьлла хета керста нахан.

Вайн эрехь керста дин чIогIа даьржар Риман Имперехь. Амма Iес наха Iиттарш йина керста нахана. Цул сов, деланийхойн цIунш Iазап латтина царна тIехь.

Константин Императоро керста дин 313 шарахь Iедале даьккхира, тӀаьхьо 380-чу шарахь цунах пачхьалкхан дин хилира.

Дуккха хен дуьйна Католицизмо йоккха Iаткъар йина Малхбузера Европин цивилизацин. Цо гIолацарца исбаьхьаллехь кхоьллина романски, готикан, ренессансан, маньеристски , барокко хатIаш, иштта кхиамаш баьхна музыкехь а, архитектурехь а. Европехь Ӏилманаш, исбаьхьаллаш кхиаро заза хецна заманан гӀуллакххошан (масала: Рафаэль Санти а, Микеланджело а, Леонардо да Винчи а, Сандро Боттичелли а, Фра Беато Анджелико а, Тинторетто а, Тициан а) гIо дина Католикан килсас.

## Билгалдахарш

Категори:Динаш
Гдов

**Гдов** () — Россин Федерацин гӀала, Пскован областан Гдован кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Гдован кӀоштан индексаш 

Категори:Гдован кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Пскован областан гӀаланаш
ХӀиндуизм

**ХӀиндуи́зм** — ХӀиндин динах цхьаъ, иза динан ламаст сана а философин ишколаш санна а дукху юьцу, дин ХӀиндин лаьмнийн континентехь кхолла делла. ХӀиндуизман историн цӀе санскритийн маттахь ю — **сана́тана-дха́рма** (, ), гочдича маьӀна ду «абаделлац дин», «абаделлац некъ» я «абаделлац закон».  Йоккха советийн энциклопедехь дийцарехь, хӀиндуизм а, иштта кхин буддизм а, джайнизм а сикхизм а «ХӀиндин конституцин юкъахь ю, амма Ӏилманан индологин литературехь уьш ша ша динаш ду боху».

## Билгалдахарш

Категори:Динаш
Конфуцианалла

**Конфуцианалла** () —  Конфуцес кхоьллина этико-философин Ӏамор (551—479 вайн эра тӀекхачале) иза  Цийчохь, Корехь, Японехь кхин цхьайолу пачхьалкхашкахь а кхийина цуна лархоша. Конфуцианалла ю дог-ойла, йукъараллин этика, политикин идеологи, Ӏилманан ламаст, дика дахар, цхьаболчара философи санна лору, кхечара — дин санна лору.

## Билгалдахарш

Категори:Динаш
Мехтиева, Роза Хьасанан йоӀ

**Мехти́ева Ро́за Хьаса́нан йоӀ** () — советийн а, россин а нохчийн актёр, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист (1990), Россин Федерацин хьакъ долу артист (2005). Нохч-ГӀалгӀайн АССР прокурор хилла, поэтан а, драматурган а Мехтиев Хьасанан йоӀ

Соьлжа-ГӀалахь 1932 шеран 19 декабрехь йина. 1958 шарахь йеира Республикин тайнигийн театр актёран дарже. Ловзийна 100 сов роль. Цуьнан дуккха шерашкара къинхьегам билгалбаьккхина дуккху а совгӀашца.

Нохчийчохь тӀемаш долучу хенахь цуьнан гӀишло а, бахам а хӀаллакбира. Йехачу хенахь Ӏийра шен йиша йолчохь.

## Спектаклаш
* Йешап Гайсултанов Ӏумаран "Турпал" пьесехь 
* Жоьра-баба Хамидов Ӏабдул-Хьамидан «Сийна кхокха» хӀоттош.
* "Ӏалавдин бозбуунчаллин стогар" чохь паччахьан йоӀ Будур.
* Фея Рабаданон «Жима фея» чохь.
* Курбика А. Усмановн «Хьехан къайле» чохь
* Асан Н. Осипован «Диканах а, вонах а лаьцна а, бехачу маттах лаьцна а» туьйранехь
* Авва Вадим Коростылев "Айболитехь".

## СовгӀаташ
* 1970 — «Ленин Владимир Ильич вина 100 шо кхачар дагалоцуш» мидал;
* 1981 — Нохч-ГӀалгӀайн АССР Хьакъ долу артист;
* 1983 — «Кегийрхойн Ӏуналча» седа;
* 1985 — «Къинхьегаман ветеран» мидал;
* 1986 — «Халкъийн доттагӀаллин орден»;
* 1990 — Нохч-ГӀалгӀайн АССР халкъан артист;
* 2002 — «Оьздангаллехь кхиамаш» билгаваларан седа;
* 2005 — «Россин Федерацин хьакъволу артист»;
* 2008 — «Нохчийн Республикин гӀуллакхаш дарна» мидал.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Роза Мехтиева
* Актриса вновь учится ходить

 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохч-ГӀалгӀай АССР Халкъан артисташ
Категори:Россин тайнигаш лелориш
Категори:ССРС тайнигаш лелориш
Абонеженка

**Абонеженка** () — Россин Федерацин Пскован областан Дедовичин кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Дедовичин кӀоштан индексаш 

Категори:Дедовичин кӀоштан нах беха меттигаш
Хакишева, Хава Султановна

**Хава́ Султа́новна Ха́кишева** (1917—2005) — нохчийн актриса, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан актриса.

## Хьажоргаш
* Хава Хакишева 
* Хава Хакишева 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохчийчоьнан зударий
Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артисташ
Хакишев

**Ха́кишев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Хакишев, Руслан Шалаудинович (1938) — нохчийн актёр, режиссёр, Нохчийн Х. Нурадилован цӀарах йолу пачхьалкхан драман театран коьрта режиссёр, РСФСР исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо, Россин Федерацин Халкъан артист, 2006—2010 шерашкахь Россин президентан культурин а, исбаьхьаллан а советан декаъшхо;
* Хакишева, Санухат Адсаламовна (1965) — нохчийн театран а, кинон а актриса, Нохчийн Республикин Халкъан актриса;
* Хакишева, Хава Султановна (1917—2005) —  Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан актриса.
ДгӀуи

**ДгӀуи** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — МагӀна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:МагӀна департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Одер-тӀера-Франкфурт

**Одер-тӀера-Франкфурт** () — Германин Бранденбург латтана йукъара коммуна.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Категори:Германин гӀаланаш
Категори:Германин коммунаш
Категори:Бранденбург латтана гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Аугсбург

**А́угсбург** (, ) — Баварин университеташ йолу гӀала, Трирал тӀехьа Германин шира гӀала лоруш йу. Аугсбург цхьана а кӀоштан йукъайогӀуш йац, иза йу Швабин коьрта гӀала. Аугсбург 264 эзар бахархошца — Баварин (Муьнхенал а Нуьрнбергал тӀаьхьа 3-гӀа гӀала йу).

## Билгалдахарш

Категори:Германи
Категори:Германин гӀаланаш
Джамаев, Амран Германович

**Амра́н Германович Джама́ев** (1949 шеран 9 апрель) — нохчийн артист, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист, Къилбаседа ХӀирийчоьнан АССР Сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо.

## Хьажоргаш
* Амран Джамаев 
* Мастер сцены. Амран Джамаев 
* Амран Джамаев. Посвятивший себя искусству 
* Амран Джамаев и Хеди Берсанукаева 
* Амран Джамаев 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артисташ
Краматорск

**Крамато́рск** () —  2014 шеран 11 октябрехь дуьйна — Донецкан областан административан центр (областан центр Украинин Ӏедало Донецк шай карара йаьлча Краматорске йаьккхина, хӀинца — Донецк йу Донецкан Халкъан Республикин коьрта гӀала). Бахархой 75 000 стаг (2024).

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Республика ГӀирма

**Респýблика ГIирма** (, ) — Россин Федерацин республика, ГӀирмин Федералан гуонан йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Северодонецк

**Северодоне́цк** () — Украинин гӀала, 2014 шеран 22 сентябрехь дуьйна — Луганскан областан административан центр (областан центр Украинин Ӏедало Луганск шай карара йаьлча Северодонецке йаьккхина, хӀинца — Луганск йу Луганскан Халкъан Республикин коьрта гӀала).

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Андроново (Куньян кӀошт)

**Андроново** () — Россин Федерацин Пскован областан Куньян кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Куньян кӀоштан индексаш 

Категори:Куньян кӀоштан нах беха меттигаш
Дениев, Ӏальви Ӏелин воӀ

**Дени́ев Ӏальви́ Ӏелин воӀ  (Сутарби́)** (1932 шеран 15 май, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн автономин область, РСФСР, ССРС — 1985 шеран 25 май, СемаӀашка, ТӀехьа-Мартанан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — нохчийн артист, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист.

## Спектаклеш
* «Асланбек Шерипов» (Тымчук);
* «Майра Кикила»;
* «Теркан тулгӀенаш», Мусаев Мохьмад;
* «Лийрбоцурш», Хамидов Ӏабдул-Хьамид (Бульба);
* «Нускалийн бунт», С. Ахмадов (Махкаш);
* «Оптимистийн трагеди», Всеволод Вишневский (Вожак);
* «Чорин забарш», халкъан комеди (Чора);
* «Уггаре безанаш», Музаев Нурди (Элабек);
* «Аршин мал Алан», Гаджибеков Узеир;
дуккха а кхин.

## Фильмографи
* «Къена шайхан мухар»;
* «Карабаиран лар тӀехула»;
* «Марша вогӀийла»;
* «Ламанан новелла»;
* «Со халха вуьйлур ву».

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Незабвенный кумир публики
* Альви Дениев 
* Чеченские хроники. ЖЗЛ. Альви Дениев 
* Зарета Осмаева. Легенда чеченской сцены 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артисташ
ГӀирман гӀезалойн мотт

**ГӀирман гӀезалойн мотт** (, ) йа **ГӀирман мотт** (, ) — гӀирман гӀезалойн мотт, иза туьркийн меттанийн йукъа богӀуш бу. Йоза ду латинан абат а кириллица а.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
ГӀирман гӀезалой

**ГӀирман гӀезалой** (, ед. ч. ) (, ед. ч. ) — ГӀирмехь кхолла делла къам. Цара буьйцу гӀирман гӀезалойн мотт, и мотт туьркийн тобан алтайн меттанийн йукъа богӀуш бу.

Дукху болу гӀирман гӀезалой бу — бусулбанаш-сунниташ, некъ ханафитийн мазхаб.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Липовки (Нижни Новгородан область)

**Липовки** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Балахнан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 89 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Балахнан кӀоштан нах беха меттигаш
Вайнехан меттанаш

**Вайна́хан (вейна́хан) меттанаш** — Нах-ДегӀастанан меттанийн нахан гайн йукъара меттанаш. Юкъахь бу нохчийн мотт а гӀалгӀайн мотт а, кхин бацойн мотт а.

## Билгалдахарш

Категори:Нехан меттанаш
Нах-ДегӀастанан меттанаш

**Нах-ДегӀастанан меттанаш** (къилбаседа-малхбалехьара кавказан) — меттанийн тоба, и меттанаш буьйцу нах баьржина бу Къилбаседа Кавказан малхбалехь (ДегӀастаехь, Нохчийчохь а, ГӀалгӀайчохь а), кӀезиг Азербайджанехь, Гуьржийчохь, Туркойчохь, Урданехь кхин Гергара Малхбале цхьайолу пачхьалкхашкахь.

И меттанаш буьйцу неха дукхалла 5 миллион адам гергарчу хьесапехь.

Къилбаседа кавказан меттанийн йукъайогӀуш йу тоба.

Лингвистикехь кхин лелош йу термин **дегӀастанан меттанаш**, оцу йукъа догӀу массо генаш нехан га диссалц.

## Билгалдахарш

Категори:Нах-ДегӀастанан меттанаш
ДаьргӀойн литературин мотт

**ДаьргӀойн литературин мотт** — ДаьргӀойн меттанийн йукъара цхьаъ, ДаьргӀойн литературин мотт. Бух бу акушинийн мотт.

## Билгалдахарш

Категори:Нах-ДегӀастанан меттанаш
Ӏаьндийн меттанаш

**Ӏаьндийн меттанаш** (кваннийн) — суьйлийн-Ӏаьндийн-цезийн меттанийн (Нах-ДегӀастанан меттанаш) тоба. ДегӀастанан малхбузе дакъан тӀехь Ӏаш долу Ӏаьндийн къаьмнаш буьйцуш болу меттанаш, мадарра Ӏаьндийн ГӀойхи цӀе йолу хина бассейнехь (Ботлихан, ЦӀумадан, Ахвахойн, Шемалан кӀошташ); 1950 шерашкахь дукху берш нийсачу декъан тӀе дӀакхелхина. Цера дукхалла 15 эзар адам (ларар, 2010).

## Билгалдахарш

Категори:Нах-ДегӀастанан меттанаш
ЖӀайхойн-Ӏаьндийн-цезийн меттанаш

**ЖӀайхойн-Ӏаьндийн-цезийн меттанаш** — Нах-ДегӀастанан меттанийн га. Оцунна юкъабогӀу меттанаш жӀайхойн диалекташ, Ӏаьндийн а цезийн а меттанаш. ЖӀайхойн-Ӏаьндийн-цезийн юкъахь суьйлийн а Ӏаьндийн а меттанийн гергарло билгалйолу цундела жӀайхойн-Ӏаьндийн тобан юкъу туху и меттанаш, цезийн меттанаш ша къастадо.

## Билгалдахарш

Категори:ЖӀайхойн-Ӏандийн-цезийн меттанаш
ЖӀайхойн-Ӏаьндийн меттанаш

**ЖӀайхойн-Ӏаьндийн меттанаш** — жӀайхойн-Ӏаьндийн-цезийн меттанийн бухара тоба, Нах-ДегӀастанан меттанийн йукъа догӀуш долу.

## Билгалдахарш

Категори:ЖӀайхойн-Ӏандийн меттанаш
Нехан меттанаш

**Нехан меттанаш** — Нах-ДегӀастанан меттанийн га. Кхин цӀераш: нохчийн, вайнахан, нохч-гӀалгӀайн, кистойн, кистойн-бацойн, бацойн-кистойн меттанаш.

## Литература
* 
* 
* 
* 

## Билгалдахарш

Категори:Нехан меттанаш
Бацойн мотт

**Бацойн мотт**, иштта цо́ва-тушинийн мотт, цова́тойн мотт () — Бацойн мотт. Гуьржеха Кахетин мехкан Ахметан кӀоштера Земо-Алвани цӀе йолу эвлахь баьржина мотт. XIX бӀешо долалуч хенахь лаьмнийн Тушетера хьа баьхкина бацой. Ша шина тиллина цӀе — *бацав* (ед. ч.), *бацби* (мн. ч.). Мотт буьйцучера дуккхалла 3 эзар адам (леррина, 1990-гӀа шш.). Дукху болу бацой шайн мотт бицбина гуьржийн метта тӀе боьрзуш бу.

Бацойн мотт бу — нехан меттанийн йукъара цхьаъ; царна юкъахь вайнехан меттанашна дуьхьалхӀоттийна бу.

## Билгалдахарш

Категори:Нах
Лаьзгийн меттанаш

**Лаьзгийн меттанаш** — Нах-ДегӀастанан меттанийн йукъайогӀу меттанийн тоба, йукъахь бу ис мотт. Тобан меттанаш буьйцу неха дукхалла 861.3 эзар стаг (мах хадор, 2010). Мацах дуьйна и ботт буьйцу нах Ӏаш бу ДегӀастанан къилбехь а Азербайджанан къилбаседера кӀошташкахь а.

## Билгалдахарш

Категори:Лаьзгийн меттанаш
Категори:ДегӀастанан меттанаш
Категори:Азербайджанан меттанаш
ГӀазгӀумкийн мотт

**ГӀазгӀумкийн мотт** (*лакку маз*) — гӀазгӀумкий мотт. ДегӀастанан 14-нагӀ официалан меттанах цхьаъ , Кавказан меттанийн Нах-ДегӀастанан тобан юкъабогӀу, и мотт буьйцу 146 эзар адамо. ГӀазгӀумкийн шайн газета ду, ДегӀастанан радиохь гӀазгӀумкийн маттахь передачаш а хуьйла.

## Билгалдахарш

Категори:ДегӀастанан меттанаш
Категори:ГӀазгӀумкийн мотт
Хиналугийн мотт

**Хиналугийн мотт** () — хиналугийн мотт — кӀезиг этнически тоба, уьш Ӏаш бу Азербайджанан Кубан кӀоштера Хыналыг цӀе йолу эвлахь (хьалхо *Хиналуг*; ; ша шина тиллина цӀе *Кетш, Ketş*). Нах-ДегӀастанан меттанийн ша га.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан меттанаш
Хиналугаш

**Хыналыгцы** (, *кетш халх*) — Азербайджанан Хыналыг (Хиналуг) а кӀезиг Владимировкахь а Ӏаш долу къам. Цера дукхалла 3 эзар адам.

Будухаш а крызаш а «шахдаган тоба цхьаьнакхета. Хиналугийн мотт буьйцу. Кхин азербайджанийн мотт хаа.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан къаьмнаш
Дешериев, Юнус Дешериевич

**Дешери́ев Юну́с Дешери́евич ** (8 август 1918 — 2005) — нохчийн советски а Россин а Ӏилманча, кавказйовзархо, филологийн Ӏилманан доктор, Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин сийлахь академик.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьн Ӏилманчаш
Категори:Кавказоведаш
Категори:СССРн филологаш
Категори:Россин филологаш
Губан кӀошт

**Кубан кӀошт** () — Азербайджанан административан дакъа. Административан центр — гӀала Губа.

## Суьрташ


Image:Quba 300.jpg
Image:Quba 494.jpg
Image:Quba 499.jpg
Image:Quba 501.jpg
Image:Quba 502.jpg
Image:Quba 531.jpg
Image:Quba 536.jpg
Image:Quba 546.jpg
Image:Quba, Cek kanyonu.jpg
Image:Quba 328.jpg
Image:Quba 329.jpg
Image:Quba 332.jpg
Image:Quba 333.jpg
Image:Quba 347.jpg
Image:Quba 349.jpg
Image:Quba 355.jpg
Image:Quba 357.jpg
Image:Quba 358.jpg
Image:Quba 385.jpg
Image:Изображение 389.jpg
Image:Quba 393.jpg
Image:Quba 400.jpg
Image:Quba 452.jpg
Image:Quba 368.jpg
Файл:Khinaliq road.jpg
Файл:Khinaliqhouse1.jpg
Файл:Khinaliqmountain.JPG
Файл:Gechresh Azerbaijan 01.jpg
Файл:Gechresh Azerbaijan 02.jpg
Файл:Landscape, Quba Rayon, Azerbaijan, summer 2007.jpg
Файл:Cek kəndi XXI əsrin əvvəllərində 01.jpg
Файл:Cek kəndi XXI əsrin əvvəllərində 02.jpg


## Билгалдахарш

Категори:Азербайджан
ДаьргӀойн мотт

**ДаьргӀойн меттанаш** — Нах-ДегӀастанан меттанийн га. ДаьргӀойн мотт: мотт баьржина бу (ДегӀаста (Росси) — Акхушан, Шури-ГӀалин, Сергокалан, Левашин, Дахадаевн, Кайтаган, Кхарабудахкентан, Агулийн кӀоштанашкахь) кхин нийса махкахь, уьш 1950-гӀа шарашкахь. кхалхина эца. Мотт буьйцу неха дукхалла 485 705 стаг (2010 шо.).

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Категори:ДегӀастанан меттанаш
Агдашан кӀошт

**Агдашан кӀошт** () — Азербайджанан административан дакъа. Административан центр — гӀала Агдаш.

## Нах беха меттигаш
* Абад
* Агдаш
* АгӀали
* Ашагы Ляки
* Ашагы Голгафи
* Бешдали
* Гапытлы
* Биринци ШордахӀна
* Овчулу	
* Ашагы Нейметабад
* Гарибли
* Еникенд	
* Ашагы Зейнаддин
* Татлар
* Ениарх	
* Турианчай
* Дахнахалил
* Ашагы Агджаязы
* Юхары Агджаязы
* Юхары-Учковах
* Юхары Голгаты
* Юхары Зейнаддин
* Эймур
* Агджаковаг
* Арабшеки
* Карадеин
* Гювекенд
* Биналар
* Давудлу
* Амирарх
* Хосров
* ЦхьалгӀа Арал
* ШолгӀа Арал
* Садават
* Джардам
* Котанарх
* Нехрахалил
* Котаван
* Кюкель
* Араб
* Гюшун
* Карадаглы
* Малай
* Машад
* Моьдуьт
* Кобуусти
* Ашагы Кобуусти
* Гаджылар
* Юхары Нейметабад
* Колгаты
* Джува
* Джуьджуьк
* Корарх	
* Кошаковаг
* Шекили
* Гюльбенда
* Ашагы Касиль
* Бейлик
* Орта Касиль
* Шордахна
* Ляки
* Кюрджува
* Пирагир
* Муьрсал
* Карасукумлак
* Шыхлы
* Орта Ляки
* Юхары Ляки
* Пираза
* Агзыбир
* Караоглан
* Пиркекя
* Пирканд
* Арабоджагы
* Шамсабад
* Эмирмахмуд
* Караган Саатлы 
* Тофики
* Ениджа
* Икринци ШордахӀна
* Юхары Касиль
* Булаготагы
* Караган Саади
* Караган Шыхляр
* Кахай
* Хинахли

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджан
Агджабедин кӀошт

**Агдаман кӀошт** () — Азербайджанан административан дакъа. Административан центр — гӀала Агджабеди.

## Нах беха меттигаш
* Агабейли
* Агджабеди
* Агаларбейли
* Аран
* Аразбар
* Ашагы Авшар
* Авшар
* Боят
* Билаган
* Гаравелли
* Гийамеддинли
* Джафарбейли
* Доьрдуьнчуь Барак
* Гелебедин
* Гйалмйа
* Гёюк
* Гаджыбеделли
* Гаджылар
* Гиндарх
* Гуьсуьлуь
* Ходжавенд
* Имамкулубейли
* Кебирли
* Бала Кагризли
* Боьуьк Кагризли
* Кюрдляр
* Карадолак
* Караханлы
* Каравелли
* Киямаддинли
* Халфараддин
* Мехраблы
* Минахорлу
* Муганлы
* Наджафкулубейли
* Периоглулар
* Поладлы
* Ранджбарлар
* Салманбейли
* Сарыджалы
* Сорджа
* Сарванлар
* Шахсеван
* Шахсеван Тазакенд
* Шенлик
* Тайнаг
* Шарафханлы
* Шахмаллар
* Шолтанлы
* Тазакенд
* Йухари-Кийамаддинли
* Еникарадолак
* Мирзаахвердили

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджан
ХӀаджигабулан кӀошт

**ХӀаджигабулан кӀошт** () — Азербайджанан административан дакъа. Административан центр — гӀала ХӀаджигабул.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджан
Агстафан кӀошт

**Акстафан кӀошт** () — Азербайджанан административан дакъа. Административан центр — гӀала Акстафа.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджан
Агдаман кӀошт

**Агдаман кӀошт** () — Азербайджанан административан дакъа. Административан центр — гӀала Агдам.

## Нах беха меттигаш
* Алыбейли
* Беневшеляр
* ШолгӀа Алыбейли
* ЦхьалгӀа Бахарлы
* ЦхьалгӀа Дёрдйол
* ЦхьалгӀа Кузанлы
* ЦхьалгӀа Алыбейли
* ШолгӀа Бахарлы
* ШолгӀа Дёрдйол
* Имамкулубейли
* Касымбейли
* Кузанлы
* Сафарли
* Тазакенд
* Абдалгюлаблы
* Адыгёзалбейли
* Афатли
* Агдамкенд
* Ахмедагалы
* Ахмедавар
* Алиагалы
* Алимадатли
* Атъемазли
* Аяг Карвенд
* Багбанлар
* Баллар
* Бахарлы
* Баш-Гюнейпая
* Баш-Карвенд
* Бейбабалар
* Бойахмедли
* Бёюкбейли
* ЦхьалгӀа Юзбашылы
* Бозавенд
* Чеменли
* Джавахирли
* Чухурмехле
* Чуллу
* Чырахлы
* Дадашлы
* Джинли
* Эвоглу
* Эйвазлы
* Гаджымамедли
* Гаджытуралы
* Галайчылар
* Гасанханлы
* Геоктепе
* Гияслы
* Гюлаблы
* Гюллюджа
* Гюль Бахарлы
* Зангишалы
* ШолгӀа Юзбашылы
* Имамкулубейли
* имени Революци
* Исалар
* Исмаилбейли
* Карадаглы
* Карапиримли
* Касумлы
* Кахраманбейли
* Хачиндорбатлы
* Хыдырлы
* Хындрыстан
* Казанчи
* Келбагусейнли
* Кичикли
* Колкышлак
* Косалар
* Кудурлу
* Кюрдляр
* Кызыл Кенгерли
* Мафрузлы
* Махризлы
* Максудлы
* Маликли
* Мамедбагырлы
* Марзили
* Мирашелли
* Моллалар
* Моллалар
* Муганлы
* Мурадбейли
* Наибли
* Намирли
* Новрузлу
* Орта Гюнейпая
* Орта Карвенд
* Орта Кышлак
* Паправенд
* Пашабейли
* Периоглулар
* Поладлы
* Рзалар
* Салахлы Кенгерли
* Сарычобан
* Сарыгаджилы
* Сырхавенд
* Сарыджалы
* Сарыджалы
* Сайбалы
* Сеидли
* Шелли
* Шихбабалы
* Шишпапаглар
* Шотланлы
* Шукюрагалы
* Шукюрбейли
* Шураабад
* Шихлар
* Ширванлы
* Софулу
* Сума
* Тагибейли
* Тазакенд
* Тарноут
* Учоглан
* Врикакалер
* Енийол
* Юсифджанлы
* Юсифли

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджан
Апшеронан кӀошт (Азербайджан)

**Апшеронан** йа **Абшеронан** кӀошт () — Азербайджанан административан дакъа. Административан центр — гӀала Хырдалан.

## Нах беха меттигаш
* Ашагы-Гюздек
* Джейранбатан
* Дигях
* Фатмаи
* Горадил
* Гюздек
* Гобустан
* Геокмалы
* Хырдалан
* Кобу
* Кейтих
* Масазыр
* Мехдиабад
* Мамедли
* Миаджик
* Новханы
* Нагдали
* Кобустан
* Пирекешкюль
* Пиракашюль-Гобустан
* Сулейман
* Сарай
* Суьндуь
* Уталги
* Узун-Дере
* Шуханли
* Хацевели

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджан
Каьлбаьджаьран кӀошт

**Каьлбаьджаьран кӀошт** () — Азербайджанан административан дакъа. Административан центр — гӀала Каьлбаьджаьр.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджан
Джульфан кӀошт

**Джульфин кӀошт** () — Азербайджанан Нахичеванан Автономин Республикин административан дакъа. Административан центр — гӀала Джульфа.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджан
Категори:Нахичеванан Автономин Республика
Нахичеванан Автономин Республика

**Нахичева́нан Автоно́мин респу́блика** () — Азербайджанан эксклав, Азербайджанан конституцеца а шен конституцеца а, иза йу Азербайджанан йукъайогӀуш автономни пачхьалкх. 

Латта — 5,6 эзар. км². Бахархой — 427 200 адам (2009), 99,1 % азербайджанаш. Коьрта гӀала — гӀала Нахичевань.

## Билгалдахарш

Категори:Автономин республикаш
Арагацотнан провинци

**Арагацотнан провинци** () — Эрмалойчоьнан провинци. Административан центр — Аштарак. Кхин гӀаланаш — Апаран, Талин.

## Нах беха меттигаш
* Апаран
* Талии
* Агарак (Талинан кӀошт)
* Агарак (Аштаракан кӀошт)
* Арагацаван
* Алагяз
* Акунк
* Ахцк
* Агаракаван
* Амре Таза
* Антарут
* Ашнак
* Аван
* Хотсяк
* Антона
* Авшен
* Арагац
* Арагацотн
* Ара
* Арег
* Арташаван
* Лусахпюр
* Нигатун
* Артени
* Аруч
* Апнагюх
* Базмахпюр
* Байсыз
* Барож
* Беркарат
* Бюракан
* Гарнаовит
* Гехадир
* Гехадзор
* Гехароч
* Гетап
* Гялто
* Даштадем
* Давташен
* Дерек
* Диан
* Дпреванк
* Египатруш
* Ехник
* Ернджатан
* Третьего совхоза
* Заринджа
* Зовасар
* Ттуджур
* Тлик
* Иринд
* Лернапар
* Лернарот
* Лусагюх
* Лусаки
* Цахкаовит
* Цахкашен
* Цахкасар
* Цилкар
* Катнахпюр
* Карби
* Кармрашен
* Какавадзор
* Кош
* Акко
* Артаван
* Ацашен
* Хнаберд
* Дзораглух
* Кабахтана
* Казараван
* Мастара
* Дзорагюх
* Меликгюх
* Мирах
* Мулки
* Неркин Базмаберд
* Неркин Сасунашен
* Нигаван
* Нор Аманос
* Норашен (Арагацкан кӀошт)
* Норашен (Апаранан кӀошт)
* Нор Артик
* Нор Едесиа
* Шамирам
* Шенаван
* Шенкани
* Шхаршик
* Воскетас
* Воскеат
* Воскеваз
* Чкнах
* Партизак
* Джамшлу
* Джрамбар
* Рйа Таза
* Сахмосаван
* Сангяр
* Сасуник
* Карин
* Сараландж
* Сипан
* Сорик
* Сусер
* Вардаблур
* Варденис
* Варденут
* Верин Базмаберд
* Верин Сасунащен
* Верин Сасуник
* Техер
* Цамакасар
* Уши
* Уджан
* Парпи
* Кучак
* Оганаван
* Ошакан
* Оргов
* Ортачиа

## Билгалдахарш

Категори:Эрмалойчоь
Давлетмирзаев, Муталип Ахмадович

**Мутали́п Ахма́дович Давлетмирза́ев** (1939 шеран 18 апрель,ВаларгтӀе, ТӀехьа-Мартан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн актёр, Х. Нурадилован цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан драматически театран коьрта артистех цхьаъ, Нохч-ГӀайлгӀайн АССР Халкъан артист, РСФСР Халкъан артист, К. С. Станиславски цӀарах долу РСФСР Пачхьалкхан совгӀатхо.

## СовгӀаташ
* Нохч-ГӀайлгӀайн АССР Сийлахь артист (21.12.1967);
* Нохч-ГӀайлгӀайн АССР Халкъан артист (10.11.1977);
* РСФСР Сийлахь артист (9.10.1981);
* К. С. Станиславскин цӀарах йолу РСФСР Пачхьалкхан совгӀат (1983);
* РСФСР Халкъан артист (13.1.1989).

## Фильмографи
* Горская новелла;
* Когда отзовётся эхо;

## Билгалдахарш

## Литература
* Абадиев Б. Впереди — большая дорога // Грозненский рабочий. 12 мая 1984;
* Алиева Т. Скованные цепью // Комсомольское племя. 3 марта 1964;
* Афонина Е., Попов М. Свет великого образа. Огонёк, № 49;
* Бехметьева С. Зримая песня // Грозненский рабочий. 23 февраля 1978;
* Горнов А. Актеры России — Муталип Давлетмирзаев. Театральная жизнь. № 22. 1984;
* Горнов А. Театр звучит современно // Грозненский рабочий. 10 декабря. 1975;
* Калита Л. В августе сорок четвёртого //Грозненский рабочий. 23 февраля. 1978;
* Калита Л. Муталип Давлетмирзаев — актёр и человек. Васт. № 8. 1994;
* Калита Л. Жажда песен, наполненных солнцем // Грозненский рабочий. 26 марта 1967;
* Кравицкий К. Падение Бож-Али // Театр. 1965, № 11;
* Михайлова И. Семь спектаклей — лицо тетра // Советская культура. 31 июля. 1984;
* Нимвицкая Л. В распаде с адатом // Театральная жизнь. М., 1965. № 16;
* Очман А. Пожнешь бурю // Грознеский рабочий. 12 апреля. 1974;
* Плиева Ж. С верой в человека //Грозненский рабочий. 22 июня. 1981;

## Хьажоргаш
*  Муталип Давлетмирзаев. «Человек-­история»
* Каждый вечер, в час назначенный…
* Такие разные роли. Юбилей у Муталипа Давлетмирзаева
* Известный чеченский актёр М. Давлетимирзаев отметит свой двойной юбилей 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохчийн университетан хьехархой
Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артисташ
Акулово (Новоржеван кӀошт)

**Акулово** () — Россин Федерацин Пскован областан Новоржеван кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Новоржеван кӀоштан индексаш 

Категори:Новоржеван кӀоштан нах беха меттигаш