open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кипр

**Респу́блика Кипр** (, ) — Лаьттайуккъера хӀордан къилба декъа тӀера гӀайренан пачхьалкх.  2004 шеран 1 май дуьйна Европин бертан декъашхо.

## ШолгӀа дарж
 
Республика Кипро урхалла деш йолу мехкаш йу 33 йукъараллаш ():
* Айя-Напа (Αγία Νάπα)
* Агиос Атанасиос (Άγιος Αθανάσιος)
* Агиос Дометиос (Άγιος Δομέτιος)
* Агландзя (Αγλαντζιά)
* Атинеу (Αθηένου)
* Аканту (Ακανθού)
* Амохостос (Αμμόχωστος)
* Арадипу (Αραδίππου)
* Гермасогиа (Γερμασόγεια)
* Героскипу (Γεροσκήπου)
* Дериниа (Δερύνεια)
* Энгоми (Έγκωμη)
* Идалион (Ιδάλιον)
* Каравас (Καραβάς)
* Като Полемидя (Κάτω Πολεμίδια)
* Кирени (Κερύνεια)
* Китреа (Κυθρέα)
* Лакатами (Λακατάμια)
* Лапитос (Λάπηθος)
* Ларнака (Λάρνακα)
* Лация (Λάτσια)
* Лемесос (Λεμεσός)
* Левкара (Λεύκαρα)
* Левконико (Λευκόνοικο)
* Лефкоси (Λευκωσία)
* Лиси (Λύση)
* Меса Гитония (Μέσα Γειτονιά)
* Морфу (Μόρφου)
* Паралимни (Παραλίμνι)
* Пафос (Πάφος)
* Пегиа (Πέγεια)
* Полис Хрисохус (Πόλη Χρυσοχούς)
* Строволос (Στρόβολος)

*
Категори:Республика
Фарерийн гӀайренаш

**Фарерийн гІайренаш** — *([[Фарерийн мотт|fo.]] Føroyar, [[Датхойн мотт|da.]] Færøerne)* — Европин мохк, Скандинавий чохь. Коьрта гӀала Торсхавн.

## Бахархой

## Пачхьалкхан коьрта меттанаш
Пачхьалкхан коьрта меттанаш ду — фарерой а датхой а мееттанаш.

## Суьрташ

Файл:Stora dimun farm.jpg|Ферма гӀ. Стоура-Дуймун
Файл:Tórshavn.2004.10.jpg|Шира цӀенош гӀ. Торсхавн
Файл:Hov kirke.JPG|Хов олучу юьртара церков, гӀай.Суури
Файл:Slættaratindur, Faroe Islands.JPG|Слаттаратиндур лам
Файл:British gun, skansin (Faroe Islands).jpg|Британин герз
Файл:Skælingsfjall, Streymoy (faroe islands).jpg|Лаьнаш
Файл:Stakkur westcoast suduroy.JPG|гӀай.Суури
Файл:Kunoy, Faroe Islands (6).JPG|Аренаш гӀай.Куной

## Билгалдахарш

Категори:Европа
Категори:Скандинави
Категори:Фарерийн гІайренаш
Къилбаседа Кавказ

**Къилбаседа Кавказ** — Европин малхбалера мохк бу. Iаьржa, Азов, Чеккхсаго хIорданашна юккъехь Iуьллуш йу. Кавказан лаьмнаш а, къилбседехь Дон a, Волга хиш къастош йу Къилбаседа Кавказ кхин йолчу метигах. Къилбаседа Кавказ, 14 миллион адам дехаш меттиг йу, царалахь уггуре доккха къам, Нохчийн къам ларалуш ду.

## Къилбасед Кавказан Мохкаш

* Нохчийчоь
* Адыгейчоь
* ГIалгIайчоь
* ДегӀаста
* Къилбаседа ХӀирийчоь
* Краснодаран мохк
* Кхарачой-Чергазийчоь
* ГӀебартойн-Балкхаройчоь
* Ставрополан мохк

## Къилбаседа Кавказан къаьмнаш

Къилбаседа Кавказехь ду 100 сов къаьмнаш. Уггаре даккхий къаьмнаш ду: нохчий (1.360.000 адам), суьйлий (760.000), хIирий (650.000), гIебартлой (500.000), даргинаш (500.000), лезгинаш (420.000), гIалгIай (400.000), карачай (160.000), гIазгIумкий (150.000), черказой (100.000). Дукхах долу кавказан къаьмнаш бусулба динехь ду (5,5 миллион), амма Кавказехь Iаш болу оьрсий а хIирий керст динехь бу (8 миллион).

## Географи

## Линкаш
* Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien
* Atlas of the Caucasian Languages 
* Кавказ-Чат. Молодёжни форум
* Кавказ-Центр. Кавказан ИнформАгенство, 5 маттахь
Хьалхара оьрсийн-нохчийн тӀом

**Дуьххьара нохчи-оьрсийн тӀом** болабелира 11 декабрахь 1994 шарахь, ткъа иза чекхбелира 31 августехь, нохчийша толам а боккхуш.

## Хронологи

### 1994

* 26 Эрх-бутт - Оппозицийн путч
* 11 Огой-бутт - Оьрсийн эскар чудеар. ТӀом болар
* 31 Огой-бутт - март 1995 - Соьлжа-ГӀали штурм

### 1995

* 10 Биэкарг-бутт - 22 Сели-бутт 1996 - Бамути тӀелётар
* 7 Тушоли-бутт — Сейн-МаӀаш йагийна де.
* 14 Мангал-бутт-17 Мангал-бутт — Будённовскан рейд (Баси Шамиль)

### 1996

* 9 Нажи-бутт — Кизляран рейд (Салман Радуев)
* 16 Тушоли-бутт — Ярышмардахь оьрсийн колонан тӀелётар (Амир Хаттаб)
* 21 Тушоли-бутт - Дуди Джохар кхелхар.
* 6 Эгиш-бутт — Операци "Джихад". Нохчийн тӀемлош Соьлжа-ГӀал схьаяхкар.
* 31 Эгиш-бутт - Машар бар Хасав-Юртахь. Оьрсийн эскар Нохчийчоьра ар далар.

## 1997

* 12 Сели-бутт 1997 - Машаран ч1аг1ам Аслан Масхадовc а Борис Ельцинc а куьг яздира.

## Билгалдахарш

## Линкаш
* (voinenet) Дуьххьара нохчи-оьрсийн тӀом. Март-июнь 1995.(оьрсийн маттахь)

Категори:Дуьххьара нохчи-оьрсийн тӀом
Категори:Росси
Категори:Нохчийчоь
Ӏаьржаламанчоь

**Монтенегро**, **Ӏаьржаламанчоь** () — Къилба-Малхбален Европин пачхьалкх, Балканийн ахгӀайренан малхбузехьарчу декъа тӀехь.

## Географи
## Истори

## Административан йекъайалар
:Ӏаьржаламанчоьнан административан йекъайалар:
* Андриевица — коьрта гӀала Андриевица
* Бар — коьрта гӀала Бар
* Беране — коьрта гӀала Беране
* Биело-Поле — коьрта гӀала Биело-Поле
* Будва — коьрта гӀала Будва
* Даниловград — коьрта гӀала Даниловград
* Жабляк — коьрта гӀала Жабляк
* Колашин — коьрта гӀала Колашин
* Котор — коьрта гӀала Котор
* Мойковац — коьрта гӀала Мойковац
* Никшич — коьрта гӀала Никшич
* Плав — коьрта гӀала Плав
* Плужине — коьрта гӀала Плужине
* Плевля — коьрта гӀала Плевля
* Подгорица — коьрта гӀала Подгорица
* Рожае — коьрта гӀала Рожае
* Тиват — коьрта гӀала Тиват
* Улцинь — коьрта гӀала Улцинь
* Херцег-Нови — коьрта гӀала Херцег-Нови
* Цетине — коьрта гӀала Цетине
* Шавник — коьрта гӀала Шавник




## Билгалдахарш

Категори:Iаьржалаьмни
Исламан арканаш

**Исламан арка̄наш (рукнаш)** ( — «Исламан бӀо̄гӀамаш») — иза ислам дин шена тӀедоьгӀначу пхеа бӀогӀамна луш йолу термин йу. Уьш пайхамаран масийттачу хьадисашкахь хьехийна йу. Уьш йу:
# **Ши [[ШахӀадат|шахӀадат]] далор (тоьшалладар)**: **«АллахӀ воцург кхин дела вац»** аьлла тоьшалладар а, **«Мухьаммад — цуьнан элча а ву»** аьлла тоьшалладар а).
# **[[Ламаз]] дар** (иза дийнахь а, пхьуьйранна а пхи ламаз ду).
# **[[Закат]] далар**.
# **[[Рамазан]] беттан [[марха]]наш кхабар**.
# **[[Хьаж]] дар** (и дан ницкъкхочучо).

ХӀорш ислам дин шена тӀедоьгӀна арканаш йу аьлла къастийна Ибн Ӏумарера дийцинчу хьадисехь:

## Хьосташ

## Линкаш
* Дин-уль-Ислам. Жайна "Исламан аркáнаш" 

Категори:Ислам
ШахӀадат

**ШахӀа́дат** ( «Тоьшалла») — иза ислам динехь ши тоьшалладар ду «**[[АллахӀ]] воцург кхин [[дела]] вац**» () аьлла а, «**[[Мухьаммад]] — Делан элча ву**» () аьлла а. Исламан шарӀо ма-бохху, стаг ислам дин чувогӀу цӀена хӀара дешнаш аларца: «**Ас тоьшалладо до, АллахӀ воцург, кхин дела вац аьлла, ас тӀаккха а тоьшалла до, Мухьаммад — Делан элча ву аьлла**» ( *[АшхӀаду ан ла̄ ила̄хӀа иллалла̄хӀ, ва ашхӀаду анна Мухьаммадан расӯлулла̄хӀ]*) цуьнан маьӀнех догтешна а волуш.

## Исламехь шахӀадатан хьукма

Ши шахӀадат — иза исламан арканех хьалхарниг а, ийманан ков а ду. Къуръанан а, суннатан а тексташ толлучу хенахь, вайна гучудолу шахӀадат алар, шен дог цуьнах тешна а долуш, стаг Делан дин чу варан бехкам хилар а, и аьллачул тӀаьхьа бусалбанийн хьукманаш цунна тӀехь лелаш хилар а. Ткъа ийманах догтешна а волуш, шахӀадат ца далийнарг, иза бусалба вац. Цхьа а Делан дин чу а ца вогӀу, йа ийман диллина а ца хуьлу, и ши шахӀадат далийчий бен. Ибн Ӏумара хьадис дийцина, Мухьаммад пайхамаро ﷺ элира аьлла: «Соьга омрадина нахаца тӀом бе аьлла, цара АллахӀ воцург, кхин дела вац, Мухьаммад — Делан элча а ву аьлла тоьшалла даллалц». Имам ан-Нававийс аьлла-кх оцу хьадисах кхетош: «Оцу (хьадисо) гойту ийманан бехкам, шина шахӀадатна къера хилар дуй, цу шиннах догтешна а волуш, иштта пайхамаро мел деанчух догтешна хилар а».  Иштта цо аьлла: «Мухьаддисех а, факъихӀех а, мутакаллимех а болчу суннатхойн Ӏеламнехан бартхилла, ийман диллина стаг, къиблат охӀланах лоруш волу, жоьжахатехь даим Ӏийр воцу, шен дагца чӀогӀа ислам динах догтешна а волуш, шеконех цӀена а волуш, ши шахӀадат далийчий а бен хуьлуш вац».

## МаьӀна

Ислам динна лууш долу оцу предложенин маьӏна: къерахилар ду, АллахӀ воцург шена Ӏибадатдан хьакъ волуш, цхьа а дела вац аьлла. Аль-ХаттӀабис аьлла: «Дела цхьаъвечара “Ла илахӀа иллаллахӀ” алар, цуьнан маьӀна: Шена Ӏибадатдан цхьа а вац АллахӀ воцург бохург ду, ткъа Мухьаммад Дала адамашна ваийтина элча ву, ислам дин даржо а, уьш элчаналлина тӀаьхьахӀиттийта а».

## Хьосташ

Категори:Ислам
Категори:Исламан арканаш
ТӀуьйли-лам

**ТІуьйли-лам йа Дакох-Корт** (Тебулосмта) — Нохчийчуьра уггаре лекха ламанан боьхь бу. ХӀордан сизал 4493 метр лекха, уггара лаьккха ломан боьхь малхабалехьара Кавказан ламан дукъехь. Иза бу Нохчийчоьна а Гуьржийчоьна дозан юкъехь. Тушетин а, Итон-Кхаьллан кӀошт а доза декъалучехь. Нохчийн метта ТӀебуйли-Лам йа доца ТӀуьйли-Лама аьлла, цуьнахар хьа хилла нохчийн ламан эвла ТӀуьйли олуш, эвлан цӀер тӀерa дӀа аьлла ду уц ламан цӀе.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан лаьмнаш
Категори:Кавказ
Будённовскан рейд

**Будённовскан рейд** —- 14.6.1995 ш. Шамиль Басаеван куьйгаллица нохчийн тӀемалоша, Будёновск олу гӀаскхийн гӀалийна тӀелатар дира. Билгал доцчу хьосташа дийцарехь, нохчийн тӀемалой Москох боьлхуш хилла, оцу ниетна новкъарло йина бахьана хууш дац. 

Шаьш динчу тӀелатарехь тӀемалоша гӀалан лазартне дIа а лоцуш, закъалт нах лецира. Баси Шемалс дуьнене кхайкхам беш дIахьедар дира: «ТӀом ца сецча, амал дайна, сайн къоман тӀехь йаллош йолу къизалла сацо Iалашо йолуш йаьккхина гӀулч ю! Нохчийчуьра тӀом саца бе, эскарш ара даха!».

ГӀаскхийн Ӏедало, Шемал а, цуьнца болу тӀемалой «террористхой» бу аьлла кхайкхийна, закъалт лаьцна нах маьрша баха лерина операци дIахьур ю шаьш аьлла, хазийтира ТВ чухула. ШолгӀачу дийнахь гӀаскхийн Ӏедалца хиллачу къамел тӀехь нохчийн тӀемалой, шайца 150 закъалтхо а вуьгуш, Нохчийчу баха новкъабойлира.

## Кхин хьажа
* Дуьххьара нохчи-оьрсийн тIом

Тоба:Дуьххьара нохчи-оьрсийн тIом
Дамаскан Ӏарбойн Академи

**Дамаскан Ӏарбойн Академи** (ar. مجمع اللغة العربية بدمشق) къена Ӏарбойн академий машарахь чохь йу. Академий Дамаскахь чохь Сирий йу. Иза 1918 основывать. Директор йа администратор хӀинца Шакир Мухьаммад Камийл Аль-Фахьам ву. Академий Ӏарбойн мотт а Ӏарбойн дешнаш регулировать. Хьалхара директор академийхь чохь Мухаммед Курд Али (1918 - 1953) вера. Таккха директорош и администраторш Халил Мардам Бей (1953 - 1959), Мустафа Шахаби (1959 - 1968), а Хусни Сааб (1968 - 1986) вера.

## Администраторш
* Мухаммед Курд Али (1918 - 1953)
* Халил Мардам Бей (1953 - 1959)
* Мустафа Шахаби (1959 - 1968)
* Хусни Сааб (1968 - 1986)
* Шакир Мухьаммад Камийл Аль-Фахьам (1986 - хӀинца)

Категори:Димашкъ
Шакир Мухьаммад Камийл Аль-Фахьам

**Шакир Мухьаммад Камийл Аль-Фахьам** (1921 — 2008 шеран 29 июнь) шемин талламча а, йаздархо а, 1960-гӀа а, 1970-гӀа а шерашкара правительствохь министран даржехь хилла. 1970 – 1976 шерашкахь хилла лакхара дешаран министр.

## Билгалдахарш

Категори:Шемин Алжазаирера векалш
Категори:Шемин Халкъан гуламан декъашхой
Категори:ХХ бӀешеран шемин йаздархой
Категори:Шемин лакхара дешаран министраш
Категори:Шемин дешаран министраш
Категори:ХХ бӀешеран шемин политикаш
Категори:Бинарш Хьамс провинцехь
Мухьаммад Курд Ӏали

**Мухаммед Курд Али** (1876—1953) (ar. محمد كرد علي) Шеман Ӏелам стаг а, историк а. Иза хьалхара Дамаскан Iарбойн Академи директор вара.

Категори:Историкаш
Халил Мардам Бей

**Халил Мардам Бей** (1895 - 1959) (ar. خليل مردم بك) профессор а куьйгалхо Дамаскан Iарбойн Академи 1953 - 1959 вера. Иза Сирин шатлакхан илли йаздан вера.

Категори:Сирийн Адамаш
Закат

**Закат** (, устар. ) - кхоалгIа исламан рукн ду. Iаьрбийн маттахь «Закат» бохучун маьIна кхиар а, алсамдалар а бохург ду. Хастам барах а, дикаллех а, цIандарх а олу закат. Ткъа даьхний йукъара луш долчу цхьана дакъанах закат аьлла, и дIалуш долу даьхни бахьана долуш, бухадуьсуш долчунна беркат алсамдолу дела, оцу даьхнин да цо вочу хIумнех дIацIанво дела, Делера гечдар хиларца.

ШарIехь «Закат» бохучу дешан маьIна хIара ду: Адамашна йукъара къастийначу цхьана тобанна, шен-шен хенахь даьхни тIера дIадала дезаш долу хьакъ.

## Хьажа. кхин

## Хьажораш

* Дин-уль-Ислам. КхоалгIа рукн: Закат далар. 

Кадегар:Исламан арканаш
Мисар

**Мисар** ( Миср/Miṣr ,  Маср/Maṣr ), пачхьалкхан йеха цӀе **Ӏаьрбийн Республика Мисар** ( Джумхурийят Миср аль-Арабийя,  Гумхурия Маср иль-Арабийя) — Къилбседа-Малхбалехь Африкин мохк бу, Синай олуш Мисрий-Мехкан Латтйукъ Азийн чу йогӀуш меттиг ю, цундела шин латтдекъачур мохк бу аьла бойзаш бу.

## Географи
Мехк доза кхочу: къилбседехьа — Юкъерчу хlорданаца а, малхбалехьа — Гlазаца а, Исраилца а, Саlуд-lарбочоьца (lакъаба жима хlордаца), Цlе хlорданаца, къилбехьа — Суданаца а, малхбузехьа — Ливица а.

## Истори
Хьалх заман чур дуьнахь бойзаш хил бу Мисрий-Мохк, жаьлтийн цӀерца «Египет» олуш. ПарӀовнаш куьгал дийна мохк бу Мисрий-Мохк. Шайна дӀабохка ЦӀуьчонаш йайтин хилла цара дакхий тӀулгех, чу чохь ПарӀовнаш дӀа буьхкан бу. Админ сибатехь тӀулгах йакхий Тентакаш йайтин хилла цара, уьша хӀинца лаьтташ йу йохаца тахана Мисрий-Махкахь..

## Билгалдахарш
Бадран гӀазот

**Бадран гӀазот** () — иза хӀижратан шолгӀачу шарахь рамазан беттан 7-чу дийнахь Мухьаммад пайхамар ﷺ коьртехь волчу бусалбачарна а, Ӏамр ибн ХӀишам аль-Махзуми аль-Къураши коьртехь волчу къурайшин тайпанна а, цуьнан Ӏаьрбийн бертахошна а йукъахь хилла тӀом бу. Бадран гӀазот исламан дуьххьарлера сацам бен тӀом лоруш бу. Шена чохь тӀом хиллачу Бадр кӀоштан цӀарах тиллина йу цунна и цӀе. Бадр — Маккина а, Мадийнатна а йукъахь лаьтташ йолу гӀарайаьлла гӀу йу.

Категори:Дин
Категори:Ислам
Коньсковоля

**Коньсковоля** () — Польшин эвла йу, иза йу Люблин a Пулавы а йуккъехь, Курован гена йоцуш;

8 июнь 1532 тӀера 1870 шо кхаччалца гӀала статус хила.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Польшин гӀаланаш
Акранес

**А́кранес** () — Исландин гӀала-порт а йукъаралла а, иза йу Атлантикин Ӏапказан Фахсафлоуи олучу айма йистехь фьордан уллехь Хвалфьордур («*китийн фьорд*»), 20 км (нийса; 50 км авто некъашца) Рейкьявикан къилбседехьа. Бахархой — 6 000 стаг герга. Акранес йу лараме чӀерий луьйцу порт.

Категори:Исландин гӀаланаш
Категори:Исландин йукъараллаш
Хвалфьордарсвейт

**Хвалфьордарсвейт** () Исландин йукъаралла (муниципалитет). Бахархойн дукхалла 616 стаг. 

## Билгалдахарш

Категори:Исланди
Цхьаъ

Цхьаъ (1, 01) терахь ду. Цхьаъ тІаьхьа нуль а хьалха шиъ ду.

## Билгалаш
Цхьаъ дебадар операцахь нейтральни элемент ю:

α·1 = α

Декъар операцахь а ю иза нейтральни элемент:

α/1 = α

Цхьаъ α дакъошка декъахь α дуьхьал лоьттуш элемент хуьлу:

1/α · α = 1

Цхьаъ даржан даккха операцахь нейтральни элемент ю:

α^1 = α

## Терахь

## Хьажа
* 1 Шо

Кадегар:Терахь
Скоррадалъсхреппур

**Скоррадалъсхреппур** () Исландин муниципалитет «хреппур» (hreppur). Оц муниципалитетехь Ӏаш бу 56 нах.

## Билгалдахарш

Категори:Исланди
Хреппур

**Хреппур** (*[[Исландийн мотт]]:* hreppur) тайп йукъаралла Исландийахь ву. Хреппурахь чохь гІелий бац, тІе дукха фермаш хреппурахь чохь бу. Дош > дукха Исландин йукъараллаш цІериахь ду, санна Скоррадалъсхреппур йа Акрахреппюр.

## Билгалдахарш

Категори:Исландин географи
Акрахреппюр

**Акрахреппюр** () Исландин йукъаралла (муниципалитет) «хреппур» (hreppur). Бахархойн дукхала 222 адам.

Тоба:Исланди
Судавик

**Су́давик** () — Исландин чӀерий луьйцу эвла а, йукъаралла а (ахгӀайре Вестфирдир).

left|200px|thumb|Судавик

Категори:Исланди
Аурнесхреппюр

**Аурнесхреппюр**  — Исландин муниципалитет, иза йу Вестфирдир олучу ахгӀайре тӀехь Исландин къилбсед-малхбузехьа.

## Билгалдахарш

Категори:Исланди
Хьаж

[thumb|right|300px|2019-чу шарахь хьаж, [Макка.]]
**Хьаж** ( *аль-Хьажж*) — иза бусалбачара Макка гӀала зийарт дар ду хӀора шарахь билгалйинчу хенахь. Иза тӀедиллина (важиб) ду хӀора бусалбачу гӀеметтахӀоьттинчунна, цига ваха ницкъ кхочуш волчунна. Иза исламан арканех пхоьалгӀа рукна йу, Мухьаммад пайхамаран ﷺ къамелехь деъна дела: «Ислам доьгӀна ду пхеа хӀуманна тӀе: Тоьшалладар ду АллахӀ воцург кхин дела вац аьлла, ткъа Мухьаммад — Делан элча ву аьлла, ламаз дар ду, закат даккхар ду, Рамазан беттан марханаш кхабар ду, хьаж дан ХьажцӀа вахар ду, нагахь хьан и дан таро йелахь». Хьаж дар фарз Ӏайн ду хӀора гӀеметтахӀоьттинчу ницкъкхочуш волчу бусалбачу стагана, Къуръан чохь иза хьахийна дела: ﴾**ДӀакхайкхаде нахе хьаж** [**дарах дерг**]. **Уьш** [**муъманаш**] **схьаоьхур бу хьуна гӀаш а, массо а йорачу эмкалш** [**говраш, варраш**] **тӀехь а уггаре а генарчу некъашкара** [**йа массо а чӀежашкара**]﴿ [Къуръан 22:27].

Хьаьжан белхаш дӀадуьйлало зул-хьижжат беттан 8-чу дийнахь. Хьаьжан билгалйинчу микъаташкахь хьажо ихьрам духар тӀе а духий, цул тӀаьхьа Мина дӀавоьду, Тарвийятде кхочушдан. Цул тӀаьхьа Ӏарафате дӀавоьду, Ӏарафат де кхочушдан а, цул тӀаьхьа Жамратул-Ӏакъабатул-Кубра чохь жамараташна тӀулгаш кхийса а. ТӀаккха Макка йухавогӀу хьажо КаӀбатна гонаха тӀафавул-ифазат кхочушдан, цул тӀаьхьа Мина йухавогӀу Ташрикъ денош кхочушдан. Йуха а Макка йухавогӀу иза тӀавафул-вадаӀ кхочушдан а, йеза меттигаш дӀатаса а.

Хьаж — иза динан гӀарадаьлла Ӏадат ду. Бусалбанаш тешаш бу иза Дала хьалха дӀадаханчу умматашна тӀедиллина хиларх, хьанифашна санна, ИбрахӀиман миллатна тӀаьхьахӀиттинчарна а, Къуръанна тӀе а тевжина: ﴾**Оха ИбрахӀимна билгалйира Цӏа [КаӀбат] хила деза меттиг, [Оха цуьнга омра а дира]: «Соьца цхьа а хӀума накъост ма лаца, Сан ЦӀа [КаӀбат] а цӀанде гуобоккхучарна [тӀавафдечарна] а, ламазашкахь [лаьттачарна] а, рукуӀаш дечарна а, суждаш дечарна а**﴿ [Къуръан 22:26].

## Иштта хьажа
* Ӏумрат
* Исламан арканаш

## Хьостанаш

Категори:Ислам
Категори:Исламан арканаш
Шелиг

**Шелиг** — () , хӀара шелйириг ю.

## Билгалдахарш

Категори:Шелиг
Ӏ (элп)

**Ӏ** (я **ӏ**) нохчийн а вайнахийн элп ду. Элпаш нохчийн абатахь lду : ӏ, Хӏ хӏ Гӏ гӏ Кӏ кӏ Пӏ пӏ Тӏ тӏ Цӏ цӏ Чӏ чӏ. Википедихь а компютерахь Ӏ, ХӀ хӏ ГӀ гӏ КӀ кӏ ПӀ пӏ ТӀ тӏ ЦӀ цӏ ЧӀ чӏ чохь язде.

## Дешнаш (Кепаш)
* **ӏ**уьйре (**Ӏ**уьйре)
* Йо**ӏ** (Йо**Ӏ**)
* **ӏ**аьржа (**Ӏ**аьржа)
* **ӏ**индагӏ (**Ӏ**индагӏ)
* **ӏ**аламат (**Ӏ**аламат)

## Хьажа
* Нохчийн мотт
* Нохчийн абат

Категори:Нохчийн абат
А (кириллица)

**А** нохчийн а кириллицан элп ду. «А» хьалхара нохчийн элп ду.

**«А»** союз 1) против. ткъа, амма, делахь **а**; передаётся тж. бессоюзной конструкцией, деепричастием или глагуолом в условном накл. + частица а; он поехал, а йа остался — иза дӀавахара, со висира; йа шутил, а он сердился — аса бегаш бора, ткъа иза оьгӀазъ-оьхура; учиться может, а не хочет -дешало, амма ца лаьа; хоть красив, а не умён -хаза велахь а, хьекъале вац; пиши пером, а не карандашом- къоламца а ца йаздеш, пероца йазде 2) соед. ткъа; на гуоре дом, а под гуорой озеро- гу тӀехь цӀа ду, ткъа гу кӀел Ӏам бу; а как его зовут?- ткъа хӀун йу цуьнан цӀе? 3) усил. ткъа; ма; ткъа… ма; а когда ты поедешь?- ткъа хьо маца гӀyp ву?; а йа уж так буду рад!- ткъа суна ма хазахетар ду! 4) а то а) (в противном случае): спеши, а [не] то опоздаешь -сихло, тӀаьхьавуьссур ву хьо; б) (а на самом деле): если бы так, а то всё наоборот- иштта делахьара а, цхьа хӀума дара, ткъа дерриг а бӀостанехьа ма ду; в) в знач. «да»: пойдёшь? — А то как же, пойду- воьдий хьо? — ТӀаккха ткъа, воьду дера; г) в знач. «потому что» — цундела, -на, дела, **а**; надо остано­виться на ночлег, а то уже темно- буьйса йаккха йеза: Ӏаржйелла

* **А** частица 1) при обращ. ва; Салман, **А** Салман, иди сюда!- Салман, ва Салман, схьавола кхуза! 2) при вопросе хӀан?; что ты сказал, а? хӀун элира ахь, хӀан?
* **А** межд. хӀан; **а**, так это были вы! — хӀан, ткъа шу дара уьш!
* **А** (перед гласным. ан=) приставка ".доцуъ йа «за» маь!нехь лела дешхьалхе; мае.: анормальный- лартӀахь доцу

## Дешнаш (Кепаш)

### Нохчийн маттахь
* Д**а**л**а**
* ГІ**а**л**а**
* **А**б**а**т
* К**а**вк**а**з
* **А**йхь**а**

### Оьрсийн маттахь
* **А**збук**а**
* **А**зиатский
* **А**нглич**а**нин
* **А**рмянин
* Н**а**

## Хьажа
* Нохчийн мотт
* Оьрсийн мотт
* A a (Латийн)

Категори:Нохчийн абат
Категори:Кириллицан абат
Б

**Б** нохчийн а кириллицан элп ду. «Б» шолгӀа нохчийн элп абатахь ду.
## Дешнаш (Кепаш)
### Нохчийн маттахь
* **Б**ашхалла 
* **Б**ираьнчиг
* **Б**арам
* **Б**аркалла
* Ва**б**а

### Оьрсийн маттахь
* **Б**рат 
* **Б**огатый 
* Гру**б**ый 
* До**б**рый 
* Лю**б**овь

## Хьажа
* Нохчийн мотт
* Оьрсийн мотт
* Нохчийн абат
* Кириллицан абат
* B b (Латийн)

Категори:Нохчийн абат
Категори:Кириллицан абат
В

**В** нохчийн а кириллицан элп ду. «В» кхоалгӀа нохчийн элп абатахь ду.

## Дешнаш (Кепаш)
### Нохчийн маттахь
* **В**аинах
* **В**аша 
* **В**еччалг
* **В**о**в**шийн 
* **В**оьдалла

### Оьрсийн маттахь
* **В**ам 
* **В**ечер 
* **В**ино 
* **В**осток 
* Часо**в**

## Хьажа
* Нохчийн мотт
* Оьрсийн мотт
* Нохчийн абат
* Кириллицан абат
* V v (Латийн)

Категори:Нохчийн абат
Категори:Кириллицан абат
Эйя- а, Миклахольтсхреппюр а

**Эйя- а, Миклахольтсхреппюр а** () Исландин муниципалитет «хреппур» (hreppur). Бахархой 140 стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Исланди
Г

**Г** нохчийн а кириллицан элп ду. «Г» доьалгІа нохчийн элп абатахь ду.
## Дешнаш (Кепаш)
### Нохчийн маттахь
* Да**г**а
* Жи**г**арала 
* ЖІу**г**а
* Куьз**г**а 
* КІеззи**г**

### Оьрсийн маттахь
* **Г**азета 
* **Г**де
* **Г**ла**г**ол
* **Г**оворить
* **Г**розный

## Хьажа
* Нохчийн мотт
* Оьрсийн мотт
* Нохчийн абат
* Кириллицан абат
* G g (Латийн)

Категори:Нохчийн абат
Категори:Кириллицан абат
Д

**Д** нохчийн а кириллицан элп ду. 
## Дешнаш (Кепаш)
### Нохчийн маттахь
* **Д**ала
* **Д**евзаг
* **Д**иэрза 
* **Д**ийца
* **Д**иц**д**ала

### Оьрсийн маттахь
* **Д**ень
* **Д**ругуой
* **Д**онецк
* По**д**руга
* Поне**д**ельник

## Хьажа
* Нохчийн мотт
* Оьрсийн мотт
* Нохчийн абат
* Кириллицан абат
* D d (Латийн)

Категори:Нохчийн абат
Категори:Кириллицан абат
Е

**Е** нохчийн а кириллицан элп ду. «Е» «епсилонь» (Ε, ε) ву.

## Дешнаш (Кепаш)
### Нохчийн маттахь
* Ж**е**рахь 
* **Е**ара
* К**е**п
* Викип**е**дийа
* К**е**рла

### Оьрсийн маттахь
* Д**е**нь
* Прив**е**т
* Ч**е**чня 
* В**е**ч**е**р 
* Унив**е**рсит**е**т

## Хьажа
* Нохчийн мотт
* Оьрсийн мотт
* Нохчийн абат
* Кириллицан абат
* E e (Латийн)

Категори:Нохчийн абат
Категори:Кириллицан абат
Ж

**Ж** нохчийн а кириллицан элп ду. «Ж» латийн элп латийн абатахь дац, а Кроатийн меттахь «Ž ž» Ж ду.

## Дешнаш (Кепаш)
### Нохчийн маттахь
* **Ж**ерахь 
* Соьл**ж**а-ГӀала
* **Ж**амбалт
* **Ж**овхІар
* **Ж**угги 

### Оьрсийн маттахь
* **Ж**елтый 
* **Ж**ена 
* **Ж**енщина 
* **Ж**урналь
* **Ж**ить 

## Хьажа
* Нохчийн мотт
* Оьрсийн мотт
* Нохчийн абат
* Кириллицан абат
* Ž ž (Латийн)

Тоба:Нохчийн абат
Тоба:Кириллицан абат
З

**З** нохчийн а кириллицан элп ду. «З» латийн абатахь «Z» ду.

## Дешнаш (Кепаш)
### Нохчийн маттахь
* **З**айтдаьтта 
* **З**айл
* **З**уда
* **З**улам
* **З**аьлгІа

### Оьрсийн маттахь
* Гро**з**ный 
* **З**автрак 
* **З**акат
* **З**аявление 
* **З**има  

## Хьажа
* Нохчийн мотт
* Оьрсийн мотт
* Нохчийн абат
* Кириллицан абат

Тоба:Нохчийн абат
Тоба:Кириллицан абат
.ru

**.ru** — Оърсе къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

## Хьажа. кхин

## Хьажорагаш
*  IANA Whois 

#
.kp

**.kp** — Къилбаседа Корейн дуьненан машан йукъара цIе. Дукхаллин хьолехь **домен** олу цунах.

* Къилбаседа Корей — Малхбалера корейн ахгIайренан лакхарчу декъа тIехь кхоьллина йолу корейн пачхьалкх.

## Линкаш
*  IANA Whois Информаци 

kp
#
.us

**.us** интернет-домен Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн ду.

## Линкаш
*  IANA Whois Информаци 

us
#
.ac

**.ac** — ГІайре Вознесенера къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

## Хьажоргаш
*  IANA Whois Haam 

ac
.ad

**.ad** — Андорера къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

## Хьажоргаш

*  IANA Whois Haam 

ad
Альмазан

**Альмазан** (*[[Испанхойн мотт]]:* Almazán) — Испанин Сори олу провинцин йукъайогӀу гӀала. Бахархой 5965 стаг (2010 шо).

Категори:Сори
Категори:Испанин нах беха меттигаш
.ag

**.ag** интернет-домен Антигуа а, Барбуде а йу.

## Линкаш
*  IANA Whois Информаци 

ag
#
.au

**.au** интернет-домен Австралин ду.

## Линкаш
*  IANA Whois Информаци 
*  .com.au, .net.au, .org.au номи домейнҳо бо нишониҳои IP 

au
#
.hm

**.hm** интернет-домен Херд а Макдоналдийн гІайренашка а ду.

## Линкаш
*  IANA Whois Информаци 

hm
#
.io

**.io** интернет-домен Йоккха Британи мехкаш Индийн океане ду.

## Линкаш
*  IANA Whois Информаци 

io
#
.vc

**.vc** интернет-домен Сент-Винсент и Гренадини гІайренашка ду.

## Линкаш
*  IANA Whois Информаци 

vc
#
.vi

**.vi** интернет-домен Америкин Виргини гІайренашка ду.

## Линкаш
*  IANA Whois Информаци 

vi
#
Йукъараллин транспорт

Йукъараллин транспорт
* автобус
* троллейбус
* трамвай
* метро


image:Ikarus 415.jpg|Автобус
image:Trólebus Mafersa - Santos - 2005 I.jpg|Троллейбус
image:T3sucs 954 ostrava.jpg|Трамвай
image:An 81-717 subway train within the Moscow Subway System.jpg|Метро


## Билгалдахарш

## Хьажорагаш

Категори:Транспорт
Бреинигерберг

thumb| Бреинигерберг
**Бреинигерберг** (Breinigerberg) Германин гӀала ю. Оц гӀалахь 971 нах бехаш бу (2005).

## Сайтош
* Брeинигeрbeрг 
* Breinig + Breinigerberg

Категори:Германин гӀаланаш
Бандера, Степан Андреевич

Степан Бандера в Пласті (1923 рік)|right|frame|100px
**Степа́н Андре́евич Банде́ра** ( Степан Андрійович Бандера; 1 январь бутт 1909 — 15 октябрь 1959) — Украинин патриотшан коьрт стаг.

## Биографи
Бандера 1909 шарахь вар вина Стари Угринив ютах. 1919-1927 шо, доьша вара из Стиринский гимназий чохь. 1922 шарахь, Бандера Украйнан патриотша йукъе велар, доьхал болха бар цун разведкан отделаьхь, юх пропаганди отдели велар из. Лвован Университетахь (L'vovan Universitetäẋ) доьша хенахь Степан, анархистша цани лелаш вара.

1941 шо, июнан баттахь Украинин эскар, немсойша цани Лвов гIале чубеар. Схьажим хан ялч 30 июнан баттахь, Бандера цун доттагIий цани хьалецар, цар Украин Республикахь маршо тIелаьс дера. Степан, цуннан вежарий цани, Олексиц, Василийц, Заксенхаузен конц-лагерь чубиллар. Иза 1944 шо дали немцойн пленаьхь вара, цунна вержарий Освенцим лагераьхь белар.

Том дабаьлч, Бандера Муьнхен гIалахь айш вара. Цигара цо Украйнан маршонан ескар цани руководит дора. 1959 шо топа тоьгIa Сташинский Багдано вира иза. Йуха массарна хиар иза КГБ заказ яри.

## Билгалдахарш

Категори:Украинин турпалхой
Нохчийн Республикин Футболан Федераци

}} |
  leftarm    = } |
  body       = } |
  rightarm   = } |
  shorts     = } |
  socks      = } |
  title      = Körtforma
}}
|
|}
|- style="text-align:center;"
|colspan="2"|**Дуьххьал ловзар**}
|- style="text-align:center;"
|colspan="2"|**Уггаре боккха толам**}
|- style="text-align:center;"
|colspan="2"|**Уггаре боккха эшам**}
|-

|}
**Нохчийн Пачхьалкхан Футболах ловзаран Цхьанкхетаралла** йа **Къоман Тоба** дуьнено къобал йина йац. Нохчийчоь FIFA йа UEFA юкъахь йац. Цхьанкхетаралла Францехь ю. Къоман Тоба NF-Board организаци чохь йу, цара ловзарш кечдо. Нохчийчоь UNPO 2005 Кубкехь левзира, 1/2 чохь Къилба Камерун эшийра, амма цул тIаьхьа, Малук гӀайренаш вай эшийра 3-1.

## Дерриг ловзарш



Категори:Спорт
Ӏаьржа

**Iaьржа** бос бу. Iаьржа нормально бос бац, амма иза полумрак бу. HEX-код Iаьржана #000000 бу.

Категори:Беснаш
Меттанийн могӀам хуучеран дукхаллица

**Меттанийн могӀам хуучеран дукхаллица**

Категори:Меттанаш
Категори:МогӀам
Категори:Хьажа деза агӀонаш
ЦӀерметдош

**ЦӀерметдош**, меттан грамматикахь, дош ду, санна цӀердошна хийца. ЦӀерметдошех нохчийн меттахь дукха легар ду. ЦӀерметдешнаш нохчийн маттахь *со, хьо, иза, тхо, вай, шу,* и *уьш* ду. Оьрсийн меттахь *я, ты, он, она, оно, мы, вы,* и *они* ду. Амма нохчийн маттахь, доланигчу дожарахь, цӀерметдешнаш *сан, хьан, цуьнан, тхан, вайн, шун,* и *церан* ду. ЦӀерметдош персональнан, гайтаран, хаттаран, къастаман, къастамза, негетиван, йа дерзоран мегар ду.

## Нохчийн цӀерметдош
### Яххьийн цӀерметдешнаш

### Гайтаран цӀерметдешнаш

## Кхин хьажа
* Персональнан цӀерметдош
* Гайтаран цӀерметдош
* Хаттаран цӀерметдош
* Къастаман цӀерметдош
* Kъастамза цӀерметдош
* Негативан цӀерметдош
* Дерзоран цӀерметдош

## Линкаш
*  ЦӀерметдош Викидошамахь
*  ЦӀерметдошан информаци 

Категори:Грамматика
Категори:ЦӀерметдош
Леррина цӀерметдош

**Леррина цӀерметдош** цӀерметдош, санна цӀердошна хийца.

## Леррина цӀерметдешнаш

Тоба:ЦӀерметдош
Тоба:Леррина цӀерметдешнаш
ЦӀерниг дожар

**ЦӀерниг дожар  (****, ****)** - коьрта грамматикин дожар. Дешнаш дошамахь гуттарлера цӀернигчу дожарахь ду, цӀернигчу формахь. ЦӀернит дожаро подлежáщи предложенина чохь дилла. Нохчийн маттахь, нагахь санна, подлежащи дийригчу дожарахь цкъацкъа мегар ду. Маца и нагахь предложенина чохь кхечуьнга долу хандош ду, подлежащи дийригчу дожарахь хир ду, а цӀерниг дожар хир дац. Амма нагахь хоттам (ву, ю, ду, бу) преложенина чохь ду, тӀаьхьа кхачам предложенин сказуеми хир бу, а цӀерниг дожар чохь.

## ЦӀерниг дожар [[Нохчийн мотт|нохчийн маттахь]]
* « **Хьоза** хӀинца дека »  
: *<u>хьоза</u> хӀара предложенина чохь подлежащи бу, и <u>дека</u> кхечуьнга ца долу хандош ду*

* « **Со** хӀара университетахь студент ву »  
: *<u>со</u> хӀара предложенина чохь подлежащи и цӀернигчу дожарна чохь бу, цундела <u>ву</u> хоттам ду*

## ЦӀерниг дожар исландхойн маттахь
* « **Ég** er að fara til Téténíu »
: *<u>Со</u> Нохчийнчоьа воьду*

* « Hérna er **góður maður** »
: *Кхузахь <u>дика стаг</u> ву*

* « **Þessi kona** talar téténsku »
: *<u>ХӀара зуда</u> нохчийн маттахь лоь*

## Кхин хьажа
* Доланиг дожар
* Дийриг дожар  
* Дустург дожар
* Коьчалниг дожар  
* Лург дожар 
* Меттигниг дожар
* Подлежащи
* Сказуеми 
* Хотталург дожар

## Линкаш
*  ЦӀерниг дожар оьрсийн меттахь

Категори:Грамматика
Категори:Дожараш
Категори:Нохчийн дожараш
Со

**Со** - russ - йа мест. - noh - со, **Со** цхаьллин терахь, хьалхара юьхь, нохчийн шашех долу леррина цIерметдош цIернигчу дожарахь ду.

## Персональнан цIерметдешнаш

## Гочдараш
* Ингалсан маттахь: I
* Исландхойн маттахь: Ég 
* Оьрсийн маттахь: Я

Тоба:ЦӀерметдешнаш
Есянь

**Есянь** ()- уггаре лекха ламанан бохь бу Рейкьявик чохь, Исландехь. Цуьнан локхалла ю 914 метр.

Категори:Исланди
Баьццара бос

**Баьццара** бос бу. Коьртан беснаш можа и сийна баьццара хийца. HEX-код баьццарна #008000 бу.

## Кхин хьажа
* Коьртан беснаш
* Сирла-баьццара

Категори:Беснаш
Ховшг

**Ховшг** (жиманиг **ховшалг**), йа **текхь** — иза хьалаайина нийса тӀехуле йолу мебелан предмет йу, дукха хьолахь 1-ра 4-тӀекхаччалц когаш тӀехь лаьтташ хуьлу (амма цхьайолчу меттигашкахь сов хила а тарло). Иза лелайо болх бан, кхача баа йа хӀуманаш тӀехӀитто аьтто болу тӀехуле санна.

## Ховшгийн тайпанаш

Итт-иттаннаш тайпанаш йу белхан ховшгийн тайпанаш:

*  ()
* 
*  — садаӀаран зона вовшахтоха лерина йолу лоха ховшг йу.
* Интерактивни ховшг — ховшг-тӀе (столешница) компьютеран сенсорни экран йуттуш йина ховшг йу, цо таро ло дуккха а белхаш (задачаш) ховшг тӀехь кхочушдан. Ховшг-тӀехьара агӀо чӀагӀдина (калёни) кӀаг-шовдийца (стекло) къевлина йу, цундела иза шен хьалхалерачу Ӏалашонца лело а таро йу.
* 
*  — кухнера белхан панель йу.
* 
*  — кхача (йуург) йаа лерина йолу ховшг йу.
*  — йоза а, кхидолу белхаш а дан лерина йолу ховшг йу.
* ТӀехӀоттарг (жима ховшалг, масала, )
* Разделочни ховш (Разделочный стол)
*  — дӀасалелош йолу ховшг-шун ду.
* 
* 
* 
*  — вовшашна чуйехкалуш йолу, цхьацца жимлуш йогӀучу кегийрачу ховшалгийн (столик) комплект йу.
*  — куьзга а, нишке кхийолу хӀумнаш а йолу ховшг (стол) йу.
* 
*  — коьртачунна тӀетоьхна йу.
* Ховшг-тумба («ховшг-жайна») — йасталуш йолу мебель йу, йаьстинчу кепехь кхача буу ховшг (стол) санна лела, ткъа хьарчийначу кепехь  тера йу.
* Телефонан ховшг
* Дешархочун ховшг ()
*  — шахматех ловза лерина ховшг йу.
*  () — нишке ховшгца цхьаьна кхо ков (дакъа) долу куьзга ду.
*  — кегийра йаьшканаш а, кехаташ Ӏалашдан полканаш а йолу, жимачу шкафан тайпана  предмет йу.
*  — тӀехулонан тӀехула тӀехӀоттам а, полканаш а, кегийра йаьшканаш а йолу йаздаран ховшг (стол) йу.

## Ховшгаш

Файл:Стол для заседаний.jpg|Кхеташонан ховшг
Файл:Стол руководителя.jpg|Куьйгалхочун ховшг
Файл:Круглый стол.jpg|Дага долу гоьрга ховшг
Файл:2008-04-13 Expandable table expanding.jpg|ДӀасаизуш йолу ховшг — «полла»


## Билгалдахарш

Категори:Мебель
Пуэрто-Рико йозуш цахиларан парти

**Пуэрто-Рико йозуш цахиларан парти** () политикин парти Пуэрто-Рико пачхьалкхехь ю. Партин коьрта лаам бу пачхьалкх йозуш цахилар а, Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн дакъа цахилар а.

## Кхин хьажа
* Пуэрто-Рико

## Линкаш
* Пуэрто-Рико йозуш цахиларан партин сайт
**    **www.independencia.net/ingles/welcome.html**

Категори:Пуэрто-Рико
ЦӀен

**ЦIен** бос бу. Иза коьртан бос бу, можаца и сийнаца. HEX-код ЦIенна #FF0000 бу.

## Кхин хьажа
* Коьртан беснаш

Категори:Беснаш
Дожар

**Дожар** — грамматикин терминологи ду. Дожарō дош предложенехь хийца, санна нагахь дош подлежáщи, кхачам, и. дI. кх.

Нохчийн маттахь бархI дожар ду, хӀора дожаран шен-шен хаттарш а долуш. Дош дожаршца хийцадаларх легар олу.

ЦӀердош нана легар:

1) ЦӀерниг ***(мила? муьлш? хӀун?)***

2) Доланиг ***(хьенан? стенан?)***

3) Лург   *** (хьанна?  стенна?)***

4) Дийриг *** (хьан?  стен?)***

5) Коьчалниг ***(хьаьнца?  стенца?)***

6) Хотталург ***(хьанах?  стенах?)***

7) Меттигниг ***(хьаьнга?  стенга?)***

8) Дустург   ***(хьанал?  стенал?)***

## Билгалдахарш
Доланиг дожар

**Доланиг дожар** (, ) - грамматикин дожар  ду. XIара дожар дукха меттанашкахь ду. Доланигчу дожаро долахь хилар предложенина дилла. Доланигчу дожаро гуттарлера хаттарна « стенан » йа « хьенан » жоп ло. ЦIерметдош нохчийн маттахь доланигчу дожарахь *сан, хьан, цуьнан, тхан, вайн, шун,* и *церан* ду.

## Доланиг дожар нохчийн маттахь
* « ХIара **сан** ваша ву »  
: *<u>сан</u> хIара предложенина чохь долахь хилар диила*

* « **Белхалочун** мачаш кхузахь ю »  
: *<u>Белахо</u> хIара предложенина чохь подлежащи доланигчу дожарахь ву, цундела <u>мачаш</u> цуьнан ю*

## Кхин хьажа
* Дийриг дожар  
* Дустург дожар
* Коьчалниг дожар  
* Лург дожар 
* Меттигниг дожар
* Подлежащи
* Сказуеми 
* Хотталург дожар   
* ЦIерниг дожар

## Линкаш
*  Доланиг дожар оьрсийн меттахь

Категори:Грамматика
Категори:Дожараш
Категори:Нохчийн дожараш
Сийна

**Сийна** бос бу. Сийна коьртан бос бу, можаца и цIенца. HEX-код Сийнана #0000FF бу.

## Кхин хьажа
* Коьртан беснаш

Категори:Беснаш
.ga

**.ga** — Габонера къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш

*  IANA Whois Haam 

ga
.gd

**.gd** интернет-домен Гренадан ду.

## Линкаш
*  IANA Whois Информаци 

gd
#
.ge

**.ge** интернет-домен Гуьржин ду.

## Линкаш
*  IANA Whois Информаци 

ge
#
Димаев, Ӏела Умарович

**Дима́ев Ӏела** (1953 шеран 27 сентябрь) — нохчийн музыкант а, композитор а, нохчийн хьалхара рок-группан «Зама» кхоллархо а, куьйгалхо а, Москвахь 1985 шарахь хилла йолу XII Дерригдуьненан кегирхойн а, студентийн а фестивалин дипломант, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Ленинан комсомолан совгӀатан лауреат (1986 шо), «Ярославлин сакъерар» цӀе йолу V Халкъашан йукъаран фестивалин дипломант (2000 шо), Нохчийн Республикин Халкъан артист (2001 шо), ГӀалгӀан Республикин Халкъан артист (2001 шо).

## Биографи
Ӏела Димаев вина 1953 шеран 27 сентябрехь ГӀиргӀазойн ССРхь. Цуьна да вара вевзаш волу нохчийн музыкант Димаев Ӏумар.

Цо дешна йуккъерачу дешараш школехь а музыкин школехь а. Деша волавеллачу дуьйна цо жигара дакъа лоцура тайп-тайпана исбаьхьаллин самодеятельностехь, суьрташ дохку а, хелхаран а кружокашка оьхуш вара иза. Иза вара Республикин пионерийн цӀахь ойлу эшеран а, хелхаран а ансамблин солист. Цо дакъа лоцура республикин конкурсашкахь а, школин самодеятельностин концерташкахь а.

Шен доттагӀашца цо 1968 шарахь кхоьллира хьалхара нохчийн рок-ансамбль «Вайнахи». Цуьнан композиторан болх цу хенахь болабелира. 1974 шарахь цо фортепиано классан музыкин училище чекхйаьккхин кхоьллира «Шовда» группа.

Волгоградехь армехь волуш хенахь цо кхоьллира эстрадан ансамбль «Ратники». И ансамбль кӀест-кӀеста гастролишца лелара Волгоградан а, Къилбаседера Кавказан тӀеман округан бӀаьхьойн декъашкахула.

1977 шарахь армера цӀа веанчул тӀехь цо Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Гостелерадион халкъан пондурийн оркестран куьйгалхо болх бира.

1981 шарахь цо кхоьллира хьалхара нохчийн корматаллин рок-группа «Зама». 1985 шарахь «Зама» ансамбльс дакъа а лецира Москвахь хилла йолу XII Йерригдуьненан кегирхойн а, студентийн а фестивалин культурин программехь, фестивалин дипломант а хилира. 1986 шарахь «Зама» группа Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Ленинан комсомолан совгӀатан Лауреат хилира. 1995 шарахь ансамблин йелира эстрадан эшеран Пачхьалкхан театран «Зама» статус. Димаев хӀоттира цуьна исбаьхьаллин куьйгалхо а, директор а.

2000 шо дуьйна 2004 шо кхаччалц иза вара РФ президентан уллехь йолу Нохчийн Республикин векалаллина коьрта специалист, 2002 шо дуьйна — культурин декъан хьаьким.

2001 шарахь иза хилира Нохчийн Республикин Халкъан артист. Цу шеран октябрехь иза хилира ГӀалгӀайн Республикин Халкъан артист.

Цо йазйина 500 сов эшар а, оркестран музыка а. Тахана иза Москвахь вехаш ву. Цо эшараш йазйо, кӀона музыканташна гӀодеш ву, продюсеран болх беш ву.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Али Умарович Димаев
* Али Димаев 

Категори:Нохчийчоьнан музыканташ
Категори:Нохчийн композитораш
.br

**.br** интернет-домен Бразилин ду.

## Линкаш
*  IANA Whois Информаци 
* .com.br, .net.br, .org.br номи домейнҳо бо нишониҳои IP 

br
#
Чуьппалгаш

thumb|right|200px|Чуьппалгаш ''Corn flakes''
**Чуьппалгаш** даа мега юург ялтара бу. Уьш даар мартахь а бу. Чуьппалгаш шураца яа.

## Билгалдахарш

## Кхин хьажа
* Марта
* Ялта

## Хьажоргаш
*  Сайт чуьппалгех лаьца

Категори:Чуьппалгаш
Мерза хьокхум

**Мерзахьокхум**- Йоккха Британира бу. Мерзахьокхумах туху: lаж, баьллаш, кхор, начх.

## Билгалдахарш

## Кхин хьажа
* Даттар
* Стом тоьхна хьокум

## Хьажоргаш
*  Iамерка Пачхьалкан мерза хкьокхум совет

Категори:Мерза хьокхумаш
Категори:Даттараш

zh-yue:批
Стом тоьхна хьокум

right|thumb|200px|Стомтоьхнахьокум баьллашца
**Стомтоьхнахьокум** йа **Хьокхум** даттар и десерт бу. Стомтоьхнахьокум тайпа мерзахьокхуман бу. Иза даттар даттардаланиг Iажца, баьллашца, кхечу стоьмашца, нехчанашца, йа кхечу мерзанигчу кхачанашца бу, санна мерзахьокхум.

## Билгалдахарш

## Кхин хьажа
* Даттар
* Мерза хьокхум

## Хьажоргаш

Категори:Мерза хьокхумаш
Категори:Даттараш
Лермонтов, Михаил Юрьевич

**Михаи́л Ю́рьевич Ле́рмонтов** (1814 шеран 15 октябрь, Москва - 1841 шеран 27 июль, Пятигорск) оьрсийн йаздархо ву. Иза чIогIа билгалдина илланча тIаьхьа Пушкини кхелхара ву. Иза Кавказахь (Нохчийчохь, ДегIастахь и.дI.кх) чIогIа билгалдина кхин а ву. Иза наггахь «Кавказан илланча» чу кхайкха. Цуьнан болх духка Кавказахь и Нохчийчохь.

## Болх
Цуьнан уггар билгалдиначу романо *Вайн заман турпал* духка характер Печорин дилла.

### Романаш
* 1839-1841 - *Вайн заман турпал*

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  WikiSource Михаил Лермонтован болх

Категори:Оьрсийн йаздархой
Категори:Михаил Лермонтов
Гоголь, Николай Васильевич

**Гоголь, Николай Васильевич** (1809 ― 1852) оьрсийн йаздархо ву.  Иза наггахь «Да оьрсийн реализми» чу кхайкха.

## Билгалдахарш

## Линкаш
*  WikiSource Нихолай Гоголь болх

Категори:Оьрсийн йаздархош
Категори:Оьрсийн илланчаш
Категори:Николай Гоголь
Ubuntu

**Ubuntu** ([ʊˈbʊntuː]; зулу маттара ubuntu — адамалла;
«Убу́нту») — операцийн система ю, GNU/Linux юкъе йогIуш дистрибутив ю, проект Debian бух тIехь йина.
Оц проектан коьрта спонсор «Canonical Ltd.» компани ю.
ХIинца проект жигар кхуьуш ю, маьхза юкъарлоно цунна гIо до.

Canonical-о боха, Ubuntu 20 миллион пайдаэцархоша лелош ю. Ubuntu 4-гIа уггар гIараяьлла веб-серверийн Linux дестрибутив ю.
DistroWatch.com версица (2014 шеран) 2-гIа меттехь ю десктопшан юкъехь.

Дукхах дистрибутиван керла версиш хIора эхшарахь арайовлу, исс баттахь кхерамзаллин цӀиндаршца 
(13.04 тIера дуьн дIа,цул хьалха накъосталла хIора эхшарахь хуьлаш дара).

LTS-версиш, шин шарахь цкъа арахоьцуш ю, царна пхин шара чохь гIо до - серверан варианташна а, ишт десктопан варианташна а.(12.04 LTS-верси тIе кхаччалца, LTS-версишан десктопан гIодаран хан кхо шо дара).
Кхин ubuntu доьзалах йолу LTS дистрибутивашна кхана шарахь дуьззана накъосталла до, системи буххан (ядро,Xorg,кхин йолу компоненташ) — пхин шарахь накъосталла хуьлу.

## Скринншотш

Файл:Ubuntu-desktop-2-410-20080706.png|Ubuntu 4.10
Файл:Ubuntu_5.04_i386_(Russian).png|Ubuntu 5.04
Файл:Ubuntu-desktop-2-610-20080708.png|Ubuntu 6.10
Файл:Ubuntu_7.04_Feisty_Fawn.png|Ubuntu 7.04
Файл:Ubuntu-desktop-2-710-20080708.png|Ubuntu 7.10
Файл:Ubuntu-desktop-2-804-20080708.png|Ubuntu 8.04
Файл:Ubuntu_screenshot.png|Ubuntu 8.10
Файл:Ubuntu_9.04_Jaunty_Jackalope.png|Ubuntu 9.04
Файл:Ubuntu_9.10.png|Ubuntu 9.10
Файл:Ubuntu_10.04_screenshot.png|Ubuntu 10.04
Файл:UbuntuMaverickDesktop.png|Ubuntu 10.10
Файл:Ubuntu 11.04 Unity Desktop 3.2.14.png|Ubuntu 11.04
Файл:Ubuntu 11.10 Unity 3D.png|Ubuntu 11.10
Файл:Ubuntu 12.04 Welcome - Ru.png|Ubuntu 12.04
Файл:Ubuntu Desktop 12.10 Screenshot.png|Ubuntu 12.10

Файл:Desktop Ubuntu 13 10.png|Ubuntu 13.10
Файл:Ubuntu 14.04 LTS ru.png|Ubuntu 14.04
Файл:Ubuntu 14.10 Utopic Desktop.png|Ubuntu 14.10
Файл:Ubuntu 15.04. rus.png|Ubuntu 15.04
Файл:Ubuntu 15.10 rus.png|Ubuntu 15.10
Файл:Ubuntu 16.04 Desktop.png|Ubuntu 16.04

## Хьажораш

*  www.ubuntu.com
*  download ubuntu
Долаш йол организаци

**Долаш йол организаци** организаци мюлхнигчо мотт урхалла дан, санна нийсаяздар. Массала, Дамаскан Iарбойн Академи цхьаъ Iаьрбийн меттан долаш йол организаци Сириахь ду.

Категори:Мотт
Категори:Хьажа деза агӀонаш
Беса-цӀениг

**Беса-цIениг** бос бу. HEX-код Беса-цIенигна #FFC0CB бу.

Категори:Беснаш
ТаьӀна-цӀен

**ТаьӀна-цӀен** бос бу. Коьртан беснаш цIен а, сийна а. HEX-код таьӀна-цӀен #6A0DAD бу.

Категори:Беснаш
Можа

**Можа** бос бу. Можа коьртан бос бу, цIенца и сийнаца. HEX-код Можана #FFFF00 бу.

Категори:Беснаш
КӀайн

**КIайн** бос бу. КIайн нормально бос бац, амма иза полумрак бу HEX-код КIайнна #FFFFFF бу.

Категори:Беснаш
Сирла-баьццара

**Сирла-баьццара** бос бу. Сирла-баьццара сирлан бос баьццаран бу. HEX-код Сирла-баьццарана #66FF00 бу.

## Кхин хьажа
* Баьццара

Категори:Беснаш
ЦӀехо-можа

**ЦӀехо-можа** бос бу. Коьртан беснаш можа и цIен цIеран бос хийца. HEX-код ЦIеран беснанийн #FF6600 бу.

Категори:Беснаш
Меттан кӀошт

**Меттан кӀошт** меттиг, мичахь нах мотт буьйца. Мас. нохчийн меттан кӀошт Къилбаседан Кавказ бу. Немцойн маттахь и ингалсан маттахь дош "меттан кӀошт" «*Sprachraum*» (Спрахьраум) ду. ХӀокхаьрца «Спрахьраумаш» нах мотт а, диалект а, меттан группа а буьйца.

## Кхин хьажа
* МогӀам меттанийн
* Sprachraum

Категори:Мотт
Уьтерсен

thumb|right|Museum Uetersen
**Уьтерсен** () — Германин Шлезвиг-Гольштейн олучу махкара гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Германи
Категори:Германин нах беха меттигаш
Эчер

**Эчер** — Пешт Мажаройчоьнан Пешт олучу медьенера юрт, иза ю Будапештан уллехь.

## [[ДоттагӀий-гӀаланаш]]
*  :en:Zlaté Klasy (Словаки)
*  :en:Kumbağ (Туркойчоь)

## Билгалдахарш

## Хьажорагаш
*  Эчер-юртан йозанан сайт

Категори:Мажаройчоьнан нах беха меттигаш
Таллин

**Та́ллин** ( — ) — Эстонин коьрта гӀала а йоккха гӀала а. Йокха пассажирийн а киранан хӀордан а порт. Таллин — политикин, Ӏилманан, экономикин а культурин а Эстонин центр.

## Географи
## Истори

## ДоттагӀий-гӀаланаш

## Билгалдахарш

Категори:Таллин
Категори:Эстони
Категори:Харюмаа
.ec

**.ec** интернет-домен Эквадоран ду.

## Линкаш
*  IANA Whois Информаци 

ec
#
.er

**.er** интернет-домен Эритрейн ду.

## Линкаш
*  IANA Whois Информаци 

er
Соьлжа-ГӀалин аэропорт

**Соьлжа-ГӀалин аэропорт** я **Аэропорт Грозный** (ICAO-код: URMG, IATA-код: GRV) йозанан аэропорт Нохчийчохь бу. Аэропорт 9 км ю къилбаседе Соьлжа-ГӀалин, коьртан гӀала Нохчийчохь. Аэропортахь оьрсийн тӀеман пайдаэца, амма тахана кеманаш Нохчийчу хӀор дийнахь лелаш ду. Авианекъ Аэрофлот-Дон Москвара Соьлжа-ГӀале тӀемадала кхо де кийранан. Хьалхара кема 5 ардар-бутт 2007 деара.

## ДӀахьажийна меттигаш
* Москва-Внуково
* МахӀач-гӀала

## Авианекъаш
* Аэрофлот-Дон
* Центр Авиа
* ДегӀастанан авианекъ

## Кхин хьажа
* Уйташ аэропорт
* Соьлжа-ГӀала
* Нохчийчо-

## Билгалдахарш

## Линкаш
*  Таптар ингалсан маттахь лаьцна хьалхара кеманах Соьлжа-ГӀалин аэропорте

Категори:Нохчийчоь
Категори:Россин аэропорташ
Категори:Соьлжа-ГӀала
ГӀалгӀайн мотт

**ГIалгIайн мотт** (, ) баьржина бу ГIалгIайчохь. 415 000 стага буьйцу гIалгIайн мотт, дукхаха дерг ГIалгIайчохь а, Нохчийчохь а. Абат гIалгIайн маттахь кириллицан абат  ю. Нохчийн маттах чIогIа тера бу гIалгIайн мотт, дуккха дешнаш оццу нан меттанех. Нохчō гIалгIайн моттах дика кхета, ткъа ГIалгIай нохчийн маттах кхин а г1олех кхета.

## КъамелIаморг

## ГIалгIайн абат

## Кхин хьажа
* ГӀалгӀайчоь
* Кавказан меттанаш
* Нохчийн мотт

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

*  Етнологь таптар
*  Оьрсийн-гIалгIайн дошам 
*  ГIалгIайн меттан къамелIаморг 
*  Ингушетия.ru 
*  Керланаш гIалгIайн и оьрсийн меттанех

*
Мотт
.pt

150px|right
**.pt** интернет-домен Португалие ду.

## Линкаш
*  IANA Whois Информаци 

pt
#
Пхьагал

**** () олу. Нагах  олу Пхьагална дукха еза куллан кондарш, ялтийн аренаш, бецан тогӀеш, ирзеш долу меттигаш. Дийнахь юьжий Ӏуьллу иза, буьйсанна ежа. Цуьнан йижар само йолуш ду. Пхьагал санна "стешха" аьлла ду оьрсийн кица. Стешха экха ду иза. Пхьагал ядаро бен цхьана а мостагӀчух кӀелхьара ца йокху. Цуьнан мостагӀий дукха бу: берзалой, цхьогалаш, чагӀалкхаш, акха цицигаш, аьрзунаш, куьйранаш, гӀиргӀанаш. Адам а ду цунна кхерамехь. Таллархой жӀаьлешца тӀаьхьабовлу цунна. Даа жижиг а, куй бан цӀока а шиъ пайда цунах хиларна. Буьйсанна едчи а кӀелхьара ца йолуьйту пхьагал луьрчу олхазарша. Кхин долчу акхарошна йа де, йа буьйса маьрша хуьлу. Синтем боллуш набйо цара шешан баннашкахь йа тоьланашкахь. Ткъа пхьагал йа буса а, йа дийнахь а синтем болуш йац. Бакъду, цхьа корматалла ю пхьагалан, шена кхерам белахь а, боцахь а хаьа цунна. Таллархо шен жӀаьлешца лорах тӀаьхьа ваьлчи йоду иза. Маьрша стаг юххехула тӀехволуш Ӏадда юьжий Ӏуьллу. Варданца йа машинашца дӀа-схьа лелачу адамех а шена кхерам боцийла хаьа цунна. Буьйсанна юьрта цу а йогӀий нехан керташкахь ежаш лела пхьагал.

* Мелла а адамаш дехачу меттигашна герга гӀерташ ду пхьагалийн дахар. Хасстоьмаш бийна меттигаш еза царна. Адамаш дехачу меттехь царна кхераме долу акхарой, масала, берзалой, кӀезиг хуьла. Къона беш кхиочу меттехь пхьагалаша стоьмийн дитташна зенаш до. Чкъор дууш стоьмийн гӀад дожу цара.
* Пхьагал сиха деба. Шарахь кхузза, доьазза ехка иза. ХӀора моссазза ехка пхиъ йа ялх, йа ворхӀ кӀорни йо цо. Нанас кӀезиг терго йо кӀорнийн. Уггар атталла бен а, йа буха биллина бецан мотт а ца хуьлу церан. Йина дукха хан йоцуш, кегийра кӀорнеш вовшех а хьаьрчий Ӏохкуш карайо. КӀезиг тосало царна юххехь нан. КӀорнеш якха а йой царна юххера дӀайоьду иза. Жимма ондеевлича юьйлало кӀорнеш. Якхо хан хилчи, нанна уьш церан лорах карайо. Шина, кхаа дийнахь цкъа бен ца якхайо нанас шен кӀорнеш. Шура дукха хьена ю цуьнан. Цундела кӀорнийн кийрахь налха а хуьлий лаьтта иза. Цунах шина, кхаа дийнахь кхачо хуьлу кӀорнешна. Кхузза якхийчи, исс-итт дийнахь, дӀатосу нанас шен кӀорнеш.
* Цхьана а экхана хьожа ца кхета кӀорнех. Оцца башхоно ларйо уьш акхаройх. Муьлхха а экха тилкхаздаьлла тӀе ца Ӏоттаделчи кхерам бац царна. Ешшехь сагуш а, тӀехь чо болуш а хуьлу пхьагалан кӀорнеш. Кегийра йолуш адамах ца кхоьру пхьагалан кӀорнеш. КараӀеминчу пхьагало жӀалийца гергарло а тосу. Цуьнца цхьана кедара хӀума а йоу, дижна Ӏуьллучу жӀаьлин коьрта тӀехь хьалхарчу когашца вота а туху пхьагало.

## Хьажа. кхин

Категори:Дийнаташ
Лерг

**Лерг** — хазаран меже.

## Хьажа кхин

## Билгалдахарш

## Хьажорагаш
Жиганск

**Жиганск** () — Россин Федерацин эвла, Якутин Жиганскан улусан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат чӀогӀа луьра ю. Иза къастало чӀогӀа континенталлийца. Аьхке кхузахь йоца, йовха ю. Ӏа кхузахь деха, чӀогӀа шелонаш йолуш ду. Буьрса климат бахьнехь массанхьа а кхиина дукха шерашкахь лаьтта лаьттан гӀур.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Магаданца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+11.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Жиганскан улусан индексаш

Категори:Жиганскан улусан нах беха меттигаш
Абхази

**Абхази**, **Апсойчоь** ( [Апсны́],  [Апхазе́ти]) — дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Гуьржийчоьнан дакъа ду.

## Географи



## Истори

## Билгалдахарш
Билбао

**Билбао** (, ) — Испанин Бискайя олучу провинцин коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 353 эзар. (леррана 2005 шарахь)

## Билгалдахарш

Категори:Испани