open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ӏожалла

**Ӏожалла** йа**далар**- организман дерриг биологин а, физиологин а процессийн сацар.

Медицинехь Ӏожалла Ӏамош танатологи цӀе йолу Ӏилма ду. Ӏаламехь беллачерийн декъий талха а долало. Ӏожалла- ца хила йиш йоцуш а, универсалан процесс йу, хӀунда аьлча, тӀаьххьарчу хьесапехь муьлхха а чохь садолу хӀума лийра йу. Дийначу организман кхалхарх Ӏожалла олу. Ткъа дийначу организман къаьстина компонентийн (клеткийн а, чкъуран а) дӀаяларан процессах некроз олу.

Чохь садолу санна лоруш йоцу хӀума, масала вирус, куьйгаца хӀаллак яло, амма иза кхелхина лоруш ца хуьлу.

XXӀ-чу бӀешарахь хӀора дийнахь 150000 (бӀе шовзткъе итт эзар) стаг кхелха. 

Дукхачу културашкахь а, динашкахь а теша эхартан дахар хиларах. Иштта динашкахь дуьйцу, веллачул тӀахьа, дуьненахь лелийначух стагера жоп доьхур ду, диканаш алсам хилахь а, стага ялсамане кхочур ву, цигахь цуьнан ирсе а, гӀайгӀа йоцу дахар хир ду,  ткъа къинош дерг жоьжахате чу гӀур ву, цу чохь цо цӀеран Ӏазап токхур ду.

## Адамаш даларан бахьанаш
Дерригдуьненан могушалла Ӏалашйаран организацино хаам барца, 2016-чу шарахь дуьненчохь 56,9 миллион стаг велла.

Царна йукъахь ворхӀ цамгаро 54 % адамийн дахар хадийна:

* деган ишемин цамгар а, инсульт а —15,2 млн стаг;
* дӀа ца йолу обструктиван пехийн цамгар 3 млн стаг ;
* пехийн цӀе ца йоккхург а, къамкъарган цӀе ца йоккхург а, йекъа къамкъаргашна цӀе ца йоккхург а 1,7 млн стаг;
* диабет 1,6 млн стаг;
* некъахьовзамаш 1,4 млн;
* чохьлазар 1,4 млн
* некхан цамгар  1,3 миллион стаг.

ХӀора шарахь дуьнентӀехь тонкано бархӀ миллион стаг воь. ШозлагӀачу тонкин кӀуьро Ӏаткъам барца цхьа миллион стаг ле.
## Билгалдахарш

Категори:Ӏожалла
Категори:Далар
Классикан механика

Классикан механика- физикин теори ю. Цо макроскопин объектийн *(хӀоьан тӀера машенан меженаш тӀе кхаччалц)* а, астрономин объектийн *(масала тӀурненан кемаш, планеташ, седарчий, галактикаш)* боламашна сурт хӀоттадо. Классикан механико урхалла деш йолу объектан карара хьал девзуш хилча, иза тӀейогӀучу хенахь муха лелар ю ала йиш а ю (детерминизм), иштта иза хьалхалерачу заманахь муха лелла дийца йиш а ю.

Галилейн дустараллан принципашна а, Ньютонан низамашна а  тӀехь кхоллайелла механикин кеп ю иза. Цундела кест-кеста цунах ***«ньютонан механика***» олу.

Классикан механикин дакъош:

# Статика
# Кинематика
# Динамика

## Коьрта кхетамаш
Классикан механико коьртачу билгалонех а, моделех а пайда оьцу:

* шорте
* хан
* дӀалараран кеп
* масса
* хӀумаллин тӀадам. ХӀумаллин тӀадамаш кинематикехь а, динамикехь а тайп-тайпанчу бустамашца дӀаязбо:
** радиус-вектор
** сихалла
** сихдалар
** масса
** импульс
** кинетикан энерги
** ницкъ
Каллиграфи

**Каллиграфи** *([[Желтойн мотт|желтойн маттахь]] καλλιγραφία — «хаза йоза»)* - гайтаман исбаьхьаллин цхьа дакъа ду. Каллиграфих хазачу йозан исбаьхьалла олу. Таханлера каллиграфин къастам иштта къастам бу: *«исбаьхьачу а, цхьаьнайогӀучу а кепехь билгалонаш  язъяран говзалла»*. ** ** Иза шуьйра буьххьеюллург йолу гӀирсаца а, щеткица йа кхечу яздечу гӀирсаца а хӀоттош йоза а ду.

Функцин йозанаш а, сарташ а тӀера *элпаш деша луш йа деша ца луш* гайтаман исбаьхьаллин тӀе кхаччалц хийцалуш ю  кхузаманан каллиграфи. Классикан каллиграфи типографиках а, неоклассикан куьйгайозанах къаьсташ ду, ткъа каллиграфистиг шиннех а болх бало.

Классикан каллиграфи типографиках а, неоклассикан куьйгайозанах къаьсташ ду, ткъа каллиграфистиг шинне а агӀор болх бало.

## Хьостанаш
Ворошиловка (Малхбузен-Кхазакхстанан область)

**Ворошиловка** — Кхазакхстанан Малхбузен-Кхазакхстанан областан Бурлинан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кхазакхстанан индексаш 

Категори:Малхбузен-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш
Категори:Бурлинан кӀоштан нах беха меттигаш
Аддикци

**Аддикци** (ингалсан маттахь addiction)- биосинӀаткъаман а, социалан а цамгар ю. Аддикци- дагара ца долу а, билгала гӀуллакх дан лааран хьашт ду, масала юх-юха наркотикаш лелор а. Иштта иза стага шозлагӀа юкъаозош хӀуманаш ду, масала марзлуш долу ловзарш. «Аддикци» кхетам ингаслан *addiction* дашах кхоллабелла, ма-дарра долчу маьӀнехь «дозушхилар» бохург ду иза.

Хьалхара аддикци муьлхха а химийн дозуш хиларх олура (корта бахочу, дӀонгӀаз боккхучу маларех, молханех, наркотикех а дозуш хилар), ткъа тӀаьххьарчу шерашкахь аддикцин кехат кхин а шорделла.

Ӏилма санна аддиктологи Россехь а, дуьненахь а кхоллаелла XX-чу бӀешеран 70-80-чу шерашкахь.

## Аддикци классашка екъар
2001-чу шарахь профессор а, психотерапевт а волу Ц. П. Короленкос дуьненчохь хьалхара *химин-йоцу* аддикцин классификаци хӀоттийра. Дозуш хиларш декъало химин а, юкъан (кхачанан, адреналинан аддикцеш) а, синӀаткъаме а тайпанашка.

Короленкон классификацица а, тӀаьхьо дӀаязйина йолчу химин-йоцу дозуш хиларш а хӀокху синӀаткъаме аддикцишна декъало:

* марзлуш долу ловзарш а, гэмблинг (ингалсан маттахь gambling — ахча юкъадуьллуш ловза).
* юкъаметтигийн аддикци (сексан аддикци а, безаман аддикци а, дуьхь-дуьхьалкхетар нисдаларна аддикци а)
* тӀетаьӀӀина болх бар
* технологин дозуш хиларш (телевизорех а, компьютерех а тӀех сов дозуш хилар а, интернет-аддикци а, гаджет-аддикци а- телефонех а, электронан ловзочу хӀуманах (масала тамагочи) дозушхилар.
* ахча дайъарх дозушхилар (ониомани, шопоголизм)
* тӀаьхьататта йиш йоцу аддикци (гучуйолу даимна хан ца тоьуш хьесапца а, хаддаза шен хенан план хӀитта ярца а, Ӏуналла дарца а; «ца кхиа» кхерам а)
* спортан аддикци (я шардаран аддикци- воркаут йеш шардарш алсамъяккха лааман хьашт ду. Корматаллин спортхойн хуьлу иштта аддикци.
Дешар Петарбухехь

Петарбух даиман а лору Россин дешаран центр. Кхузахь ду ишколал хьалхара (берийн бошмаш) а, юккъера (ишколаш), лакхара дешар (ЛДМаш). Цул сов ю тӀеман а, лерина а дешаран меттигаш. Дешар Петарбухехь карахь ду Дешаран комитетан.

## ЛДМаш
Цхьацца ларамашца Петарбухехь ю 88 ЛДМ (кхечу хаамашца 55), цигахь болхбеш ву 22 эзар профессор а, хьехархо а, иза 10 % ю ерриг Россин профессорийн-хьехархойн хӀоттамах. Петарбухан ЛДМех ах гергга пачхьалкхан йоцурш ю (цигахь доьшу 42 эз. студент). Кхечу хаамашца, Петарбухехь 50 ЛДМ бен пачхьалкхан йац.

2010 шарахь хьалхара курсе дӀахӀоттавелира 26 791 стаг, кхин тӀе къовсам бара цхьаьна меттиган 9 стаг а волуш. Ах сов Петарбухан ЛДМахь деша луурш — кхечу гӀаланашкара бара. Абитуриенташна Ӏамо луу уггаре гӀараяьлла говзалла, чинхочун говзалла ю.

## Юккъера дешар
Петарбухехь ю 800 ишкол, гимнази, лицей. 2011 шарахь Петарбухан ишколашкара арахецначеран барам 21 эзар бара, ткъа 2004 шарахь уьш бара 46 эзар. 2011 шарахь Петарбухехь вагарвира 33 337 хьехархо. Хьехархочун официалан юккъера алапа  ду 23 эзар сом баттахь, амма цхьаболчу дешаран сферера белхалоша лору, ма-дарра дийцича хьехархошна алапа гуттар а кӀезиг ло.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Петербургское образование 

Категори:Дешар Петарбухехь
Эдмилсон

**Жозе́ Эдми́лсон Го́меш Мора́ис**, дика вевза **Эдмилсон** цӀарца (; 1976 шеран 10 июлехь Такуаритингехь, Сан-Паулу штат) — Бразилин футболист, турсло. Бразилин гулйина командин йукъахь 2002 шеран дуьненан чемпион.

## Кхиамаш
;  **[[Сан-Паулу (футболан клуб)|Сан-Паулу]]**
* КОНМЕБОЛан кад баьккхинарг (**1**): 1994
* Рекопин Судамерика баьккхинарг (**1**): 1994
* КОНМЕБОЛан кад баьккхинчеран кад баьккхинарг (**1**): 1996
* Сан-Паулу штатан чемпион (**2**): 1998, 2000
* Рио-Сан-Паулу турниран толамхо (**1**): 2001

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль и статистика на сайте FootballDatabase.com

Категори:Бразилин футболисташ
Категори:Футболех ловзаран Бразилин гулйина командин ловзархой
Категори:ФК «Сан-Паулу» ловзархой
Категори:ФК «Олимпик Лион» ловзархой
Категори:ФК «Барселона» ловзархой
Категори:ФК «Вильярреал» ловзархой
Категори:ФК «Палмейрас» ловзархой
Категори:ФК «Реал Сарагоса» ловзархой
Категори:ФК «Сеара» ловзархой
Категори:Футболех ловзаран дуьненан чемпионаш
Зеленогорск (Петарбух)

**Зеленого́рск** (1948 шо кхачале — *Терио́ки*, *Терийо́ки*, схьадаьлла ) — Россера гӀала, федералан маьӀна долу гӀалин Петарбухан Курортан кӀоштан йукъара гӀалин чоьхьара муниципалан кхоллам, Балтикин хӀордан Финнийн айман къилбаседа берд тӀера климатан курорт.

ЦӀерпоштнекъан станци Зеленогорск лаьтта Петарбух (Финляндин вокзал) — Выборг асанан 50-гӀа километрехь.

## Физикин-географин амал

### Рельеф а, геологин а хӀоттам
ГӀала озийна Балтийн хӀордан Финнийн айманан Неван балдан къилбаседа бердаца 13 км йохалла. Ӏаламан ландшафт кхоьллина, тӀе хьун йаьлла гӀамаран раьгӀнийн, уьш хедайо эркийн тогӀенаша а, кегийра Ӏаьмнаша а, гучуйевлла моренин дакъоша. Гуонаха гӀамаран («дешин») пляж йу, шоралла 160 м йолуш. Зеленогорскан 12 км генахь бу Симагински Ӏам аьтто болуш пляжаш а йолуш.

Категори:Россин цӀераш хийцина нах беха меттигаш
Авангард (тӀеман гӀуллакх)

**Аванга́рд**  (, ма-дарра: «*avant*» — хьалха; «*garde*» — хой) — тӀеман ницкъийн (эскарехь а,флотехь а) хьалхара (коьртера) цхьаьна хенан бина кхоллам, иза эскарна я флотна хьалхабоккху, некъ ларбар Ӏалашо ю .

## Истори
Гатанан кеманийн муьрехь флотан коьрта кхоллам бара эскадра. Эскадра лаьттара  кхаа дивизех: 1-ра дивизи — кордебатали — тӀеман низаман юккъехь лаьттара, коьртехь адмирал а волуш (цуо баьччалла дора ерриг эскадрин); 2-гӀа — *авангард* — лаьттара тӀеман низаман коьртехь, коьртехь вара вице-адмирал; 3-гӀа — арьергард — тӀеман низамехь тӀехьа лаьттара, коьртехь контр-адмирал а волуш.

## Ӏалашо а, хӀоттам

*Авангардан* ницкъ а, хӀоттам а бан беза барамца а,  хӀоттамца а тӀелетачу эскаран, иштта меттиган хьолашца а. Цуьнан коьрта дакъа дукха хьолехь гӀашлой хуьлу; аренан артиллери тӀело алсама яккхийчу *авангардашна*; амма дошлой *авангардехь* оьшура, кхин тӀе тоба йоьду меттиг йиллина елахь, алсама ладаме а хуьлу.

*Авангарде* дӀакъастадо тӀелетачу бӀох доьалгӀа дакъа четверти.

*Авангардо* шен агӀора, латтадо шена я ха, я хьалхара а, агӀонан а тобанаш, уьш а хьалха тотту, агӀонашка цхьацца талламхой бохуьйту.

*Авангардан* декхар ду эскаран новкъахь хила тарло новкъарло дӀаяккхар. ТӀеман низамехь (ordre de bataille), *авангард* олу, тӀом болор а, тӀеман коьрта ницкъаш дӀатарбаллалц Ӏалашдар а тӀедиллина тобанех (дукха хьолехь лаьтта дерриг кхаа герзан тобанех). Цунах дӀакъаьста хойн гӀуллакхан оьшу эскарийн дакъош. Дуьхьалонан гӀуллакхехь, *«Авангард»* цӀе дукха хьолехь хуьйцу «хьалхара аса» цӀарца.

## Литература
* 
* 
* 
* Советским Вооружённым Силам — 60 лет (Сопроводительный текст, часть вторая) / Н. И. Кобрин, Б. П. Фролов. — : Знание, 1978. — 32 с.
* Военный энциклопедический словарь (ВЭС), : Воениздат, 1984. — 863 с. с ил., 30 л. (ил.);
* Военный энциклопедический словарь / В 2 томах. Редкол.: А. П. Горкин, В. А. Золотарев, В. М. Карев и др. — М: Большая Российская энциклопедия; РИПОЛ КЛАССИК, 2001. — Том 1. — Редкол.: А. П. Горкин, В. А. Золотарев, В. М. Карев и др. — 848 с. — Тираж 5000 экз.; Том 2. — 816 с. — Тираж 5000 экз.

Категори:ТӀеман говзалла
1744 шо

## Хиламаш
* Норвегихой йукъахь стаг воцуш Данин паччахье вистхилар дехкарх омар.
* Лионехь даридархоша болх охьатасар.
* 22 май — Майнин-тӀера-Франкфуртехь Францис кховдорца Франкфуртан барт бина Пруссин а, Баварин а, Гессен-Кассельна а, Пфальцан йукъахь.
* 5 июнь — Версалехь бина керла барт Францин а, Пруссин а йукъахь, цунна Чехин дакъа дала дош делла.
* 18 июнь — Россин император-аьзнис Елизавета Петровнас виеран кхел шед еттарца хийцина.
* 11 август — австрин эскар хӀаллакдина Веллетри уллехь Испанин а, Неаполан паччахьаллин а эскарша.
* Февраль — Надира къиза охьатаӀийна Ширванера гӀаттам. Фирс областера гӀаттам. Фирсан урхалча Таги-хан коьрте хӀоьттира гӀаттаман. Кхурдойн думбули тайпанан гӀаттам Хойн а, Салмасан а кӀошташкахь. Ахархойн гӀиттамаш Мазандеранехь а, Хорасанехь а. Нухи уллера гӀопа хиина феодал Хьаьжа-Челеби коьртехь волу Шекера халкъан гӀаттам. Надира масийттаза гуо лецира гӀопан, амма аьттоза. Соцу ДегӀастанара гӀаттам.
* 1744—1765 —Дарейин (Недждан) эмир Мухьаммад ибн СаӀуд.
* ХӀиндехь тӀом болабелла ингалсашна а, французашна а йукъахь.
* Японехь гӀаттам охьатаӀош билгалбевллачу эвланийн дайн тур лелон йиш йолу закон.

## Ӏилма

## Музыка

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1744 шарахь]]*

*3 январь — Богданович Ипполит Фёдорович, оьрсийн поэт, гочдархо, пачхьалкхан гӀуллакххо (велла 1803).
*31 январь — Ганнибал Осип Абрамович, оьрсийн тӀеман гӀуллакххо, А. С. Пушкинан деда, Михайловски керт йиллинарг (велла 1806).
*27 март — Мусин-Пушкин Алексей Иванович, оьрсийн пачхьалкхан гӀуллакххо, археограф, историк, куьйга йоза а, оьрсийн ширалла а гулйинарг (велла 1817).
*8 май — Новиков Николай Иванович, Россин журналист, арахецархо а, йукъараллин гӀуллакххо а, масон а, Россий Серлонан уггаре бевзачех цхьа стаг (велла 1818). 
*4 июнь — Фергюсон Патрик (велла 1780), британин эпсар, АЦШ Маршо йаккхаран тӀеман декъахо. 
*15 июнь —  Воронцов Семён Романович, оьрсийн дипломат ВоронцовгӀеран тайпанех, 1784—1806 шерашкахь векал Йоккха Британехь (велла 1832).
*1 август — Ламарк Жан Батист, французийн Ӏилманча-Ӏаламдовзархо (велла 1829).
*22 ноябрь — Адамс Эбигейл, дуьххьарлера америкин феминистка, АЦШ президентан Джон Адамсан зуда (йелла 1818).

## Белла
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1744 шарахь]]*
* Дионисий Фурноаграфиот, афонан иеромозгӀар, иконаш йохкург, иконаш йахкаран теоретик.

## Билгалдахарш
Балтикин ассамблей

**Ба́лтикин ассамбле́й** — Эстонин а, Латвин а, Литван а парламенташна йукъара цхьаьнагӀуллакдаран дагабовларан меже, кхоьллина 1991 шарахь.

Балтикин ассамблей юкъабоьлху хӀора мехкан парламентийн ткъаттӀа депутат. Ассамблейс гӀуллакхийн координаци йо, кхаэ мехкан парламенташна консультацеш йо, резолюцийн, сацамийн, хьехамийн кепара гойту бертахь йолу позицеш.

Лаьтта кхаа фракцех: консерваторийн, социал-демократийн, либералийн.

ХӀора шарахь Балтикин ассамблейн куьйгалла тӀеоьцу шена Балтика йистан цхьаьна мехко.


Файл:Baltijas Asamblejas sesija, 2011.jpg|Таллинера Балтикин ассамблейн 30-гӀа сесси (2011)
Файл:32nd session of the Baltic Assembly meeting in Latvia in 2013.jpg|Ригера Балтикин ассамблейн 32-гӀа сесси


## Хьажа кхин а
* Балтикин Антанта

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Сайт БА

Категори:Латвин арахьара политика
Категори:Литван арахьара политика
Категори:Эстонин арахьара политика
Категори:Балтикайист ‎
Категори:Парламенташна йукъара кхолламаш
Категори:Евроинтеграци
Рубикон

**Рубико́н** (, ) — Апеннинийн ахгӀайренан тӀера жима эрк, Риминин къилбаседехьа чукхета Адриатикин хӀорд чу. Вайн эрал 42 шо хьалха доза дара Италин а, руман провинцин Цизальпийн Галлин а.

Эрк тӀехь лаьтта Савиньяно-суль-Рубиконе гӀала. Иза жима индустрин гӀала ю, ткъа эрках хилла Эмилия-Романья областан ма-дарра долу Ӏовраш дӀайохуьйту харш. Рубиконан лакхарчу харш чохь лаьтта бухара хиш дукха дайарна а, Ӏаламо бӀаьста даӀкъорна а цуьнан хиш дакъаделла. Иза дара ладаме доцуш эрк шираруман заманашкахь, амма оцу хенахь дуьйна Рубикон кхин а чӀогӀа хийца а делла, бех а делла.

## Эркан истори

Эрк дика девза «Рубиконах валар» дешнаш алар бахьнехь, иза олу юха дерза йиш йоцу сацам хилча. Оцу аларан истори Гай Юлий Цезарь диктатор а, руман баьччех цхьаъ (проконсул), ткъа Рум республика хилале йолчу замане хьаладоьду. Законаца проконсулан бакъо ю эскаран коьрте хӀотта Италин арахьа. Цезарь, толам а баьккхина цӀавогӀуш, цуьнан сенатера агӀончаша хаийтинера цунна дуьхьала кечъеш йолчу кӀелонаш. Вайн эрал 49 шо хьалхара 10 январехь баьчча шен легионашца Рубиконна тӀекхечира. Юлий Цезарь кхетара, эскар ца хилахь ша Румехь вуьйр вуй, ткъа эскарца цуьнан йиш яцара чуваха. Эскар Рубиконах даларан сенато маххадор бара гӀаттаман санна. ХӀин волу диктатор шен эскаран ницкъах шеек вара, цхьаьна хеналлца ийзалора, нагахь иэшахь цуьнгара Ӏедал дӀадера дара, тӀаккха вуьйр вара. Амма Цезарь эскарца дехьавелира эркал, гражданийн тӀом чекхбаьча диктатор кхайкхийра. Оцу хенахь дуьйна «Рубиконах валар» аларан маьӀна ду «юха ца воьрзу меттигах дехьавалар», аьлча а, юхаверза йиш йоцуш, дина даьлла хӀума. Тера фразеологизм — «кхаж кхоьссина» () — Цезара аьлла дешнаш, дехьа вала сацам бинчул тӀаьхьа.

Цезарь Рубиконах ваьллачул тӀаьхьа, эрк дуккха а хенахь массара дуьйцура, императора Августа Италин административан йекъайалар хийццалц, хӀинцалера Италин къилбаседе йукъа а тоьхна. Иза бахьнехь Рубикон тӀера  Италин къилбаседа доза дӀаделира. Руман дозанаш сихха шордаларна «Рубиконан» дош тӀаьхь-тӀаьхьа дӀаделира топографин картин тӀера.

Руман импери йоьжначу тӀаьхьаЮккъерачу бӀешерийн хьалхарчу бӀешерашкахь Равеннин а, Риминин а йукъара бердаца йолу аренна чу дукказ а хи хьаьдира. Рубикона, областан кхечу кегийрачу эркашца, сих-сиха шен харш хуьйцура. Юккъера бӀешеререл тӀаьхьа юьртабахам денбарца областан хи латторхьама  а, керла хи дестарех лардархьама а XIV - XV бӀешерашкахь чӀингаш ян а, хи дӀадохуьйту татолаш даха а буьйлабелира. Иза бахьнехь и эркаш нисса охьадоьдуш ду, тахана а.

1933 шарахь чӀогӀа гӀиртира эркан шира харш лаха. Савиньяно-ди-Романья (хӀинца Савиньяно-суль-Рубиконе) гӀалахула чекхдолу Фьюмичино эрк, официалан лаьрра хьалхалера Рубикон. И теори чӀагӀъеш йолу тӀаьххьара тешалла, ца карийна 1991 шарахь бен, оцу хенахь италин кхаа Ӏилманчо (Пиньотти, Равальи, Донати), масех шира хьост дуьстина (масала, Пейтингеран таблица), гайтира, Румера Рубикон тӀекхаччалц 320 километр хилар.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 
*  
* 
* 

Категори:Адриатикин хӀордах кхета эркаш
Категори:Эмилия-Романьян эркаш
Категори:Дозанца хилла эркаш
Утенан регион

**Утенан регион** () — Литван регион иза йу къилбехьа. Административан центр Утена.

## Билгалдахарш

Категори:Литва
Анатоми

**Анатоми** *([[Желтойн мотт|желтойн маттахь]]* аνατομία *«хадо»)*- организман а, цуьнан декъийн а дӀахӀоттам Ӏамош долу биологин дакъа ду. Иштта *анатоми*- садолчу хӀуманийн дӀахӀоттаман организаци Ӏамош  ӀаламӀаморан дакъа ду. Историл хьалхара заманчохь кхолладелла, шира Ӏилма ду иза.

Анатоми *кхиаран биологица а, эмбриологица а, дустаран анатомица а, эволюцин анатомица а, филогенетикан диттаца а* къасталур доцу Ӏилма ду, хӀунда аьлча, анатоми церан процессийн гӀоьнца кхуьуш схьайогӀуш ю.

Организмийн а, цуьнан декъийн а дӀахӀоттам а, функцеш а Ӏамош йолу анатоми а, физиологи а къасталур доцу ши низам ду.   и дисциплинаш кест- кеста  цхьана Ӏамайо.

Адаман анатоми- медицинехь пайдаоьцуш а, уггаре а коьртачех цхьаъ долу кӀорггера (фундаментале) Ӏилма ду.Анатомин дисциплина шина декъе екъалуш ю: макроскопан а,  микроскопан а. Макроскопан анатоми йа адаман топографин анатоми- бӀаьргаца а дийнатан дегӀан таллар ду. ТӀехулара анатоми (я бӀаьран анатоми; инг. surface anatomy) адаман топографин анатомин  дакъа ду. Микроскопан анатомехь тайп-тайпана дӀахӀоттам болу чкъураш а, клетканаш а толлуш оптикин гӀирс лелабо. Ткъа чкъураш Ӏамочу декъах гистологи олу.

Анатомин башхалла ю адаман органех а, дегӀан дӀахӀоттаман функцех а хьалхатаӀаме кхетар хилар.

Де дийне мел дели цуьнан кепаш (методаш) кхуьуш, талуш схьайогӀуш ю. Хьалхалерачу заманчохь йелла хӀуманаш а, чархаш а этӀа а йора. Ткъа XX-чу бӀешарахь медицинан визуализаци кхоллаелла, цу юккъе йогӀуш ю рентгенан а, ультраозан а, мисарболатан(магнитан)-резонансан томографи а.

## Хьостанаш
Вилспет

**Велспет** (шира ,  «чехка» а,  «ког») — коган педалаш йа (наггахь) куьйган зерзакъашца адаман оьзгийн ницкъца лелош йолу чкъургаш йолу транспортан гӀирс (йа спортан снаряд). Уггаре чӀогӀа йаьржина ши чкъург йолу вилспет йу, амма кхин а йу кхоъ а, сов а чкъургаш йолу конструкцеш. Шуьйра лело йаьккхина дӀасалеларан гӀирс санна гӀалин йукъараллин транспорт йукъайалале. Иштта гӀарайаьлла туристашна йукъахь а, спортан Ӏалашонна а. Тахана дуьненахь лелайо электропривод вилспет лелоран область шорйархьама.

Россин Некъа леларан бакъонаша билгала йоккху вилспет «транспортан гӀирс санна, заьӀап нехан ворда йоцург, цуьнан лаххара а ши чкъург йу, цунна тӀаьхь болчеран оьзгийн энергица хьовзош, педалийн йа куьйга тӀеман гӀоьнца, хила тарло электромотор максимум ницкъаца йехачу  хенан рожехь, иза сов хила йиш йац 0,25 кВт, автоматаца дӀабовш масаллехь 

## Истори

1817 шарахь немцойн профессоро барона фон Дрез Карла Карлсруэра йира, ткъа 1818 шарахь патент йаьккхина хьалхара ши чкъург йолу самокатна, цунна цӀетиллина „идаран машен“ (*Laufmaschine*) аьлла. Дрезан самокат шина чкъурга тӀехь йара, урх йара, педалаш йоцу вилспетах тера йара; гур дечиган бара.

1870-гӀа шерашкахь дуьйна гӀарайелира схема „пенни-фартинг“. ЦӀеро сурт хӀоттадо чкъургийн барам цхьаьна ца барна, хӀунда аьлча нахарт пенни дуккха а доккха дара фартингал.

Хьалхара вилспет, вайн хенахь лелочух тераниг, олура *Rover* — „Кхерстанча“. Иза йира 1884 шарахь ингалсан говзанчо Старли Джон Кемпа, арахийцира 1885 шарахь дуьйна. „Пенни-фартинг“ вилспетах къаьсташ, Роверан зӀе йара тӀехьара чкъурга тӀейоьдуш, шен барамца цхьатерра чкъургаш йара, вилспетхо хуура шин чкъурган йуккъе.

XIX бӀешеран чаккхенгахь лору вилспет тӀе аьрру агӀора хаар нийса, атту ког тӀехула а кхуссуш. Иза кхетадо, зӀе а, коьрта бернаш а хала до аьтту агӀор тӀехаар, дукха болу нах аьттончаш бу. ЗӀе аьтту агӀора йар деина говр хахкарера, цигахь а тӀехуу аьрру агӀора, дукхаха болу нах аьттончаш болу дера, шаьлта, аьрру агора хьен тӀехь лелош долу, хала дора аьтту агӀора тӀехаар.

## Билгалдахарш

Категори:Германехь йар
Арбо (Горин муниципалитет)

**Арбо** () — Гуьржийчоьнан Шида-Картлин Горин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 293 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Горин муниципалитетан нах беха меттигаш
Паневежисан регион

**Паневежисан регион** () — Литван къилбаседа декъа тӀера регион. Административан центр Паневежис.

## Билгалдахарш

Категори:Литва
Шяуляйн регион

**Шяуляйн регион** () — Литван регион иза йу къилбехьа. Административан центр Шяуляй.

## Билгалдахарш

Категори:Литва
Метаболизм

**Метаболизм** я **хӀумаллийн хийцам**- садолу хӀуманаш чохь дахар латтадан оьшуш йолу химийн реакцеш ю. Оцу процессаш организман хьала кхиа а, деба а, шен дӀахӀоттам ларба а гӀо до.

Метаболизман ши мур бу: катаболизм а, анаболизм а. Катаболизм йолчу муьрехь чолхе чархан (органически) хӀуманаш цхьалхечу кепе телха, цу хьолехь цара энерги къастайо. Ткъа анаболизман процессехь цхьалхе хӀуманаш чолхечу хьоле синтез йо.

ХӀумаллийн хийцаман химийн реакцийн серех *метаболикан некъаш* олу. Ферменташ дакъалацарца, цу юккъехь, цхьайолу биологин маьӀне молекулаш хадданза кхечу кепе хийцало.

Категори:Физиологи
Шяуляй

**Шяуляй** () — Литван Шяуляйн регионаш гӀала. Шяуляйн регионан административан центр. Бахархойн дукхалла 100 575 стаг (2018).

## Билгалдахарш

Категори:Литван гӀаланаш
Алитус

**Алитус** () — Литван Алитусан регионаш гӀала. Алитусан регионан административан центр. Бахархойн дукхалла 51 534 стаг (2018).

## Билгалдахарш

Категори:Литван гӀаланаш
Чехословакин Социалистийн Республика

**Чехословакин Социалистийн Республика (ЧССР)** () олура — Юккъерчу Европера пачхьалкх, иза яра 1960 шаран 11 июль тӀера 1990 шаран 28 март кхаччалц.

## Билгалдахарш

Категори:Пачхьалкхаш
Социалистийн Федеративан Республика Югослави

**Социалистийн Федеративан Республика Югослави (СФРЮ)** () олура — Юккъерчу Европера пачхьалкх, иза яра 1945 шаран 29 ноябрь тӀера 1992 шаран 27 апрель кхаччалц.

## Билгалдахарш

Категори:Пачхьалкхаш
Трамвай

**Тарамбай** я **трамвай** *([[Ингалсан мотт|ингалсан маттахь]] tram — вагон, way — некъ)*- лаьтта тӀехулара электрически аьчка некъ бу, урамийн а, цхьанадекъа урамийн йукъараллин транспорт а ю. Цо билгалйина маршрутца пассажираш дӀасалелабо. Алсамчу барамехь шахьаршкахь пайдаоьцуш траспорт ю иза.

Тарамбай гӀалин пассажирийн транспортшна юккъахь уггаре а ширачарех цхьаъ ю. Трамвай юкъаяьлла 19-чу оьмаран хьалхарчу декъехь. Пироцкис кхоьллина а, зийна а экспериментийн электрически тарамбай, дуьххьар а гучуяьккхира Санкт-Петарбухахь 1880-чу шарахь. Ткъа 1881-чу шарахь хӀутосург-баттахь (майехь) Siemens & Halske компанино рожера (регуляре) трамвайн некъ биллина Берлин-гӀалин йистехь.

Интербеллум олучу заманчохь трамвайн система заза доккхуш яра. ТӀаьхьайогӀучу хенахь цуьнан кхиар лахделира. Амма ХХ-чу бӀешеран 70-чу шерашкахь дуьйна тарамбай дуьненахь юха а гӀарайолуш ю, хӀунда аьлча кхийолу транспортца юьстича, цо Ӏаламан даккхий зенаш ца до, иштта трамвайн технологеш кхуьуш ю.

Электрически йоцург кхиъ *канатан а, дизелан а* трамвайш ю. Хьалхалерачу заманчохь дошлойн а, хӀаваан Ӏаткъамца болх беш йерг а, Ӏаьнаран а, бензомоторан а трамвай яра.

Трамвайн вагонаш масийтта тайпана хуьлу: пассажирийн а, гӀуллакхан а, леррина а (кран-вагон, компрессор-вагон, техникин «летучка», дӀасалелаен электростанци). Трамвайн системаш гӀалин а, гӀалин йистера а, гӀаланашна юккъера а хуьлу, иштта цуьнан цхьалхе а, сихаллин а (наггахь лаьттан бухара) кепаш ю.

## Хьостанаш
Казыгурт

**Казыгурт** — Кхазакхстанан Туркестанан областера эвла Казыгуртан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кхазакхстанан индексаш 

Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш
Категори:Казыгуртан кӀоштан нах беха меттигаш
Тельшяйн регион

**Тельшяйн регион** () — Литван регион иза йу къилбехьа. Административан центр Тельшяй.

## Билгалдахарш

Категори:Литва
Петарбухан трамвай

**Петарбухан тарамбай** (оьрсийн маттахь Санкт-петербургский трамвай)- Санкт-Петарбухан трамвайн леларан система ю. Схьайиллина 1907-чу шарахь товбецан-беттан 29-чу дийнахь. 1980-чу шерашкахь дуьнентӀехь уггаре а йоккха трамвайн система яра иза. Гиннессан рекордийн тептаре яьккхира иза.

1992-чу шарахь дуьйна цуьнан барам жимбелла, цхьайолчу магистралшкахь трамвайн некъаш вовшахдаккха буьйлабелира. Делахь а, 2002-чу шарахь Петарбухахь ялх бӀе (600) километр сов трамвайн некъаш бара.

Цул тӀаьхьа Мельбурнан трамвайо лаьттина хилла йолу рекорд йохийна.
Марксизм

**Марксизм**- Карл Марксо а, Фридрих Энгельсо а кхоьллина философин а, экономикин а, политикин а Ӏилма ду. Йукъараллин дахарехь а, политикин практикехь а тайп-тайпана политикин партеш а, боламаш а хиларна Марксан Ӏилманна тайп-тайпана маьӀна до. Аьрро (йа социалан) анархизм а, керстанан социализм а, иштта марксизм тӀе ца лоцуш йолу демократийн социализм а, социал-демократи санна **политикин марксизм** социализман цхьа кеп йу.
Экологи

Экологи *([[ширачу желтойн маттахь]]* οἶκος *- хӀусам, бахам +* λόγος *Ӏилма)*- биологин юкъадогӀуш Ӏилма ду. Цо толлу садолу хӀуманийн вовшашца а, Ӏаламца а йолу юкъаметтигаш. Дуьххьара и термин хьахийна Геккель Эрнесто шен *«Организмийн йукъара морфологи» («Generelle Morphologie der Organismen»)* цӀе йолчу жайнехь.
Гоч

Цхьан маттера вукху матте цхьатерра чулацам болу информаци дӀаялар.
Энерги

**Хьуьнар, ницкъ** я **энерги** (ширачу желтойн маттахь ἐνέργεια — дар, ницкъ)- тайп-тайпанчу материн боламан кепийн а,  зӀенийн а йукъара терахьан физикин барам бу. Иштта иза матери цхьана кепара кхечу кепе ерзарна барам бу.

«Энерги» термин лело атта ду, хӀунда аьлча, физикин система къевлина ялахь, цуьнан энерги дӀа ца йолуш лаьтта, и система къевлина мел ю. Энерги Ӏалашъяран ламаст ду иза.

Фундаментале агӀора*,* **энерги** кхаа *(импульс а импульсан йукъ а санна)* аддитиве интегралан боламах *(хенаца буьсуш болу бустамш)* цхьаъ ю. Нётеран теоремо ма-бохху, энерги *хенан цхьанатайпаналлица* йоьзна ю. Цуьнан маьӀна ду болам дӀаяздеш долу ламасташ хенаца доьзна ца хилар.

Категори:Энерги
Адаман хьеран-чуьйрийн тракт

**Кхача охьу**, йа **хьеран-чуьйрийн тракт** **тракт** (ХьЧТ) — кхача ахьа а, кхачанах йуу хӀума схьайаккха а, уьш цӀийнна а, букъ-чӀарина а чуозо а, кирара кхачанах ца аьхьна йисина цаоьшург арайаккха а  лерина адаман меженийн система. Адаман йуург охьа системин дакъа.

## Коьрта дакъош
Боьршачу стеган кхача охьу харшан дохаллин йуккъера барам 5 метр бу; цунна чохь къаьста лахара дакъош:
* Бага, йа цергашца, меттаца, туйӀийдаргца йолу баганан хара.
* Къамкъарг.
* ТӀедакъамкъарг.
* Хьер.
* Коча йоьхь, цуьнца бухара дакъош:
** голайоьхь,
** оза йоьхь,
** хонан йоьхь;
* Дейоьхь, бухара дакъошца:
** къора йоьхь сов йоьхьца,
** хӀозан дейоьхь шен бухара дакъошца:
*** ирх доьду дейоьхь,
*** пурх дейоьхь,
*** охьадоьду дейоьхь,
*** сеттина дейоьхь,
** даммагӀ шуьйра декъаца — даммагӀан чӀуца, лахара декъаца — гоьтанца анусан гоьтанца.

### Баганан хара

**Бага** — дийнатийн а, адаман а кхача чуоьцу а, садоӀу а дегӀан хара. Баганан харахь лаьтта цергаш а, мотт а. ТӀехулара баганан тайп-тайпана куц хила тарло. Адаман баганан гуонаха балдаш хуьлу. Баганан харахь туьйӀидарган ферменташца кхача тобо, механикица кегийра а беш.

## АЧТ кхин тайпана догӀмаш

Кхечу тайпана догӀмаш алсама гулло меттиг — хьеран-чуьрийн тракт йу. Кхечу тайпана догӀмаш чудахаран хила тарло некъаш — баганан хара йу йа даммагӀ ду. Бераша сих-сиха кхоллу нахарташ, баккхийчеран кхечу тайпана догӀмийн 75% меттиг хуьлу жижиг йукъара даьӀахкаш.

Кхаьллина хӀуманех алсамаха йерг карайо тӀеда къамкъарг йа хьер чохь, наггахь къамкъарг йа голайоьхь чохь.

## Хьажа кхин а
* Эмбриологи
* Кхача ахьар
* Ферменташ
* Перистальтика
* Чоьйукъйалар

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Вернадскийн проспект

**Верна́дскийн проспе́кт** — Москохан Къилба-Малхбузен а, Малхбузен а гӀалин административан гуонашкара проспект. Охьадоьду Косыгинан урам тӀера, Лужникин метротӀайн чаккхе ю, ткъа иза, шен рогӀехь, Комсомолийн проспектан чаккхе ю. Лаьтта Ленинан проспектца нисса, тӀаьхьа цунах дӀакхета.

Хадабо Университетан а, Ломоносовн а (Джавахарлал Нерун майда) проспекташ, Удальцовн а, Лобачевскийн а урамаш.

Аьрру агӀонхьара схьакхета урамаш: ГӀишлошъярхойн, Крупскаян, Ульянова Мариян, Кравченкон, Семёнов-Тян-Шанан, Гааз Фёдоран, 26 Бакохан Комиссарийн.

Аьрру агӀонхьара схьакхета урамаш: Академик Хохловн, Коштоянцан, Покрышкинан, Тропарёвски.

ЦӀенойн лоьмарш ягаръян йолайо Косыгинан урам тӀера.

## ЦӀе схьаялар

1935 шеран Москохан реконструкцин инарлин планаца коьрта шахьран мохк хедийна хила беза шуьйрачу некъаша, иза дӀасабаха безара йохийначу Христан КӀелхьардахархочун килсан  меттехь ян проектехь хиллачу йоккхачу Советийн ГӀалин гӀишлон тӀера. ГӀалин юккъера, цунна тӀера Лужникехула шуьйра ши некъ баха безара, проект йинчара билламан цӀе тиллира «Малхбален зӀе» а, «Малхбузен зӀе». И планаш кхочушъян новкъарло йира тӀамо, амма некъ билларан проект кӀеззиг кхочуш йира. 1956 шеран 30 мартехь «Малхбузен зӀен» цӀе елира Мичуринан проспект, ткъа «Малхбален зӀен» — Вернадскийн проспект — Вернадский Владимир Ивановичан (1863—1945) — геохимин, радиогеологин, биогеохимин бух биллинчарех цхьаъ; биосферех а, ноосферех а Ӏилма кхоьллинарг; Биохимин лаборатори (хӀинца РӀА Геохимин а, аналитикин химин а В. И. Вернадскийн цӀарах институт (ГЕОХИ) кхоьллинарг а, директор а; лаьтта Хьозарчийн лаьмнаш тӀехь, Вернадскийн проспектан юьххьехь).

## Истори

Категори:Адамийн сийнна цӀераш техкина Москохан урамаш
Категори:Москохара араволу магистралаш
Паэс Лопес, Алешандре

**Алешандре Паэс Лопес** (; 1974 шо 29 октябрь, Рио-де-Жанейро) — Бразилин футболист, турсло. Бразилин гулйина командехь левзина 6 матч.

Категори:Бразилин футболисташ
Категори:Футболех ловзаран Бразилин гулйина командин ловзархой
Категори:ФК «Крисиума» ловзархой
Категори:ФК «Коринтианс» ловзархой
Категори:ФК «Спорт Ресифи» ловзархой
Категори:ФК «Флуминенсе» ловзархой
Категори:ФК «Спартак» Москох ловзархой
Категори:ФК «Гояс» ловзархой
Категори:ФК «Витория» Салвадор ловзархой
Категори:ФК «Мирасол» ловзархой
Категори:ФК «Токио Верди» ловзархой
Категори:ФК «Интернасьонал» ловзархой
Категори:ФК «Португеза Деспортос» ловзархой
Леомар Франциско Родригес

**Леомар Франциско Родригес**, йа **Леомар** (; 1986 шо 12 июнь, Кампинас, Бразили) — бразилин футболист, турсло.

## Карьера
Карьера йолийна 2007 шарахь «Можи-Мирин» клуб йукъахь. 2010 шо кхаччалц арендехь левзина тайп-тайпана бразилин клубашкахь, 2009 шарахь цхьа матч левзина узбекистанан «Бунёдкор» йукъахь. Шен карьерин коьрта дакъа дӀадаьхьна Бразилин клубашкахь. 2011—2013 шерашкахь левзира шина португалин клубехь.

## Кхиамаш
* Жимахойн Лигин Паулистин толамхо: 2006
* Узбекистанан чемпион: 2009
* Лигин Сеаренсен толамхо: 2010

## Хьажоргаш
* 
* Профиль на сайте soccerway.com 
* Профиль на официальном сайте клуба СЭР Кашиас 

Категори:Бразилин футболисташ
Категори:«Можи-Мирин» ловзархой
Категори:ФК «Паулиста» ловзархой
Категори:ФК «Ред Булл Бразил» ловзархой
Категори:ФК «Бунёдкор» ловзархой
Категори:ФК «Форталеза» ловзархой
Категори:ФК «Навал» ловзархой
Категори:ФК «Пенафиел» ловзархой
Категори:ФК «Арапонгас» ловзархой
Категори:ФК «Икаса» ловзархой
Категори:ФК «Демократа» ловзархой
535 шо

## Хиламаш
* Консул (Малхбалехь) Флавий Велизарий.
* Теодохадан омарца вуьй Амаласунта. Иза вер тӀом кхайкхо бахьна дара Юстинианна.
* 535—555 — Италера тӀом.
* Аьхке — Византис остготашца тӀом болийна. Мунда дӀалаьцна Далмаци, Велизарийс — Сицили. Малхбузера Италин кхерамаш туьйсура франкаша. Остготийн паччахьо Теодахада машаран барт бан болийра. Шеран чаккхе — Мунд девнехь вийра.
* 535—536 — Папа сий. Агапет (Агапит) I.
* 535—536 — Дуьненан къилбаседа эхигехь цӀеххьана температурин шеран юккъера барам охьабалар, хетарехь тропикашкахь масех тӀаплам Ӏаттор бахьнехь, уггаре хьалха иза хила тарло Кракатау. Къилбаседа Цийчохь мацалла хӀоьттина регионан 80 % бахархой хӀаллакбеш.
* 535—539 — 28-гӀа Японин император Сэнка.

## Бина
* Сигиберт I, Австразин паччахь

## Белла
* Иоанн II-гӀа, руман папа (533—535) 

## Хьажа кхин а
1535 шо

## Хиламаш
* Москохахь бота болийна ЦийнгӀалан пен.
* Ингалсан лорд-канцлеран, католикан Томас Моран виеран кхел кхочушйар.
* Паргалы ИбрахӀим-пашас куьг йаздина Ӏусманан империн Францица союзан а, махлелоран а берташна. Францис тӀелаьцна Туркойчоьнна гӀолаца, цуьнан Карлаца а, Венецица а долчу девнехь. Французийн совдегархошна бакъо йелла Туркойчохь маьрша махлело.
* Июнь — Мюнстер яккхар. ГӀовттамхой хӀаллакбар.
* Баден маркграфалла Баден-Бадене а, Баден-Дурлахе йекъайалар.
* Москохан пачхьалкхо шеш Сийлахь Литван, Оьрсийн, Жемойтан олаллера баьккхинчу махкахь Себеж (Себеж-тӀера-Ивангород) гӀап йиллар.
* 20 март — Москохахь Глинская Еленас ахчанан хийцамаш бина, йукъадаьккхира нахартийн цхааллин система.
* Испанхой тӀамца Тунисе бахар. Испанхоша, чур адов лелош, Ӏарш тӀехаийра хьафсидин эмир, цуо къобал дира Тунис императорах Карл V-гӀачух йозуш хилар.
* Португалхоша дӀалецира Диу (ХӀинди).
* Литвахоша а, полякаша а Гомель яккхар. Стародубан гуо лацар а, яккхар а бахархойн массашкахь цӀий Ӏанош.
* Ньюфаундлендан берд тӀе биссира французийн талламхочун Картье Жакан экспедицин дийна бисина декъахой.
* 1535—1536 — Французан Картьен экспедици. Канада Францин долахь хилар кхайкхор. Сийлахь Лаврентин эрк дӀаделлар.
* Инкийн паччахьан кӀанта Манкос испанхошна дуьхьала гӀаттам ойу.
* 18 январь — Йиллира Лима гӀала (Перу).
* 1535—1536 — Коьртехь Альмагро а волуш Испанхой тӀемца Чили бахар.

## Белла

*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1535 шарахь]]*
* 18 февраль — Корнелий Агриппа Неттесгейман, Дендаран муьран натурфилософ, делан дош хьоьхург, гуманист.

## Хьажа кхин а
Фомин, Владимир Васильевич (футболист)

**Фомин Владимир Васильевич** (вина 1902 шарахь, Харьковхь — велла 1942 шарахь, Харьковхь) — советийн футболист, аьтту а, йуккъера а ахтурсло. ССРС спортан хьакъ долу говзанча (1936).

ФомингӀеран вежарех воккхаха верг (Константин а, Николай а).

## Виер
1942 шеран бӀаьста, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш, жуьгтий дӀалачкъор бахьнехь тоьпаш тоьхна немцойн эскарша.

## Хьосташ
* Энциклопедия «Российский футбол за 100 лет». — Москва: Грэгори-Пэйдж, 1997. — ISBN 5-900493-70-9 — с.551.

## Хьажоргаш
* Профиль на slovari.yandex.ru

Категори:ССРС футболисташ
Категори:ССРС футболан тренераш
Категори:ФК Динамо Харьков ловзархой
Категори:ФК «Динамо» Киев тренераш
Категори:ССРС оккупаци йинчу махкахь тоьпаш тоьхнарш
Категори:1942 шарахь кхиелаца байинарш
Саджинибо

**Саджинибо** () — Гуьржийчоьнан Мцхета-Мтианетин Тианетин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 22 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Тианетин муниципалитетан нах беха меттигаш
Байден Джозеф

**Жимха-Байден Джозеф Робинетт** *([[Ингалсан мотт|ингалсан маттахь]] Joseph Robinette Biden, Jr; вина 1942-чу шарахь Скрантон, [[Пенсильвани]] штат)-* америкин пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакххо ву, 2021-чу шеран кхолламан беттан (январан) 20-чу дийнан дуьйна Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн 46-гӀа президент ву. Демократийн партин декъашхо ву.

## Бакъдерг
78 шо долу Байден Джо ву Америкин Цхьаьнатоьхначу Штатийн исторехь президентан дарже боьлхучу политикашлахь ханна уггаре воккханиг ву.

## Хьостанаш
ЦӀен майда

**ЦӀен майда** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Красная площадь)* — Москван коьрта майда ю. Москван Кремлан а, Китай-городан а юккъехь ю иза. Малхбузера йохаллехь Москохан Кремл лаьтташ ю, малхбалера агӀорхьара Лакхара махлелоран могӀанаш а, Юккъера махлелоран могӀанаш а бу. Китай-городан дакъа ду.

ЦӀечу майданехь лаьтташ ю Айаелла меттиг а, Мининан а, Пожарскин а эсалла а, Ленин Владимиран музей а, Кремлан пенан юххехь йолу некропол а.  
Категори: Майданаш
Гиннессан рекордийн жайна

**Гиннессан рекордийн жайна** *([[Ингалсан мотт|ингалсан маттахь]] Guinness World Records)* я **Дерригдуьненан рекордийн книшка, Гиннессан дуьненан рекордийн жайна** *(инг. The Guinness Book of World Records ([[Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ|АЦШ]])* — хӀора шарахь арадолу куьйгалла ду. Адамийн а, дийнатийн а кхиамаш буьйцу оцу жайнехь, иштта башха Ӏаламан хиламаш а, шоу-бизнесан а, массийн хаамийн гӀирсашна а, оьздангаллин а кхиамаш чулоцу цо.

Юххьера арахецна 1955-чу шарахь «Гиннесс» цӀе йолчу йий арахоьцу компанино тӀедилларца. Жайна арахеца дагадеара Хью Биверан. Цунна лаьара Ирландер а, Британер а пабше оьху нахан тешаме хьост кхолла, хӀунда аьлча царна юккъахь тайп-тайпана рекордаш юьйцуш къийсамаш хуьлура. Хью Биверан ойла дахарехь кхочушъян аьтто белира Крис Чатэвэан а, МакУайртер вежарийн а. 1955-чу шарахь хьаьттан-беттан (августан) 27-чу дийнахь зорба тоьхна Жайнан хьалхара арахецар.

Хьалхарчу муьрехь «Гиннессан рекордийн жайне» йукъадогӀуш МакУайртерш гулдина бакъдерш бен дацара, амма хан-зама йаьлча Жайнан чулацам адамийн тамашена а, экстраваганте а кхиамашца алсамбелира.

Жайна зорба тухуш болу компанин векалш рекордаш хӀотто лууш болу нах йукъа а бохуьйтура, иштта цара билгалдаьккхира Гиннессан рекордийн жайнан дерригдуьненан де *(лахьанан-беттан (ноябран) кхоалгӀачу кӀиран еарин де)*. ТӀаьхьайогӀучу хенахь зорбане девлира Жайнан леррина арахецарш а, кхечу мехкийн Жайнаш а.

Кеп-кепара хадабо Жайнан мах- алсама лакхара а, делахь а критика еш меттигаш хуьлу.

Книшкан агӀонашкахь дуьйцу, авторан бакъонца ларйеш йолу арахецаршна юккъахь, иза уггаре дукха духкуш жайна хилар. Иштта Америкин Цхьанатоьхначу Штаташкахь йукъараллин библиотекашкахь уггаре лечкъа йеш книшка ю иза.

2015-чу шеран арахецарца Жайнан кхузткъа шо кхечира.
Сийлахьчу Патрикан кафедралан килс (Нью-Йорк)

Сийлахь волу Патрикан кафедралан килс *([[Ингалсан мотт|ингалсан маттахь]] St. Patrick’s Cathedral)*- Нью-Йоркехь лаьтташ йолу католикийн килс ю. Неоготикан гӀараяьлла эсалла ю. Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн къоман историн эсаллийн реестран юкъатоьхна иза. АЦШ-хь уггаре йоккха неоготикан хотӀехь хьалайоьттина килс ю. Сийлахьчу Патрикан килс Нью-Йоркан архиепархин кафедралан зиярт ду.

Шовзткъе уьтталгӀачу ураман а, ПхиолгӀачу авенюн жӀара-некъахь лаьтташ ю килс, Рокфеллеран юкъан дуьххьал.

## Архитектура
Килс хьалайоьттина Нью-Йоркер а, Массачусетсер а беана болу кӀайчу а, боьмашчу а шагатӀулгах. Зияртан йохалла 101 метр ю, локхалла 100 метр ю. Килсан чухоьу 2200 адам.
Лайн хьаьтт

**Хьаьтта** йа **лавина** (немцойн маттахь Lawine, латинан маттера *labina дош ду* — токхам)- секундехь 20-30 метр сихалла йолуш ламанан басе тӀера охьайогӀуш йа чухахкалуш боккха барам болу лайн масса ю. Хьаьтт хилале хӀаваан тулгӀе хуьлу, цо баккхий бохамаш бо. Ша Ӏаламан бохам хиларе терра, лайн хьаьттаро адамаш дойъу (масала альпинисташ а, ломан когсалазаш а, сноубординг а езархой а), иштта дахаран хьелийн а зенаш до цо.

Хьаьттан йозалла масийтта тонн хила там бу. Хьаьттаро адам хьашахь, цуьнан даьӀахкаш кагло, тӀаккха йиначу чевно дегӀ Ӏадийначу меттехь иза кхелха. Хьаьттаран чухул хӀаваъ чекх ца долу, цундела кӀелахь висанчунна кислород цатоар бахьана долуш (асфикси) иза ле.
Напетвреби

**Напетвреби** () — Гуьржийчоьнан Мцхета-Мтианетин Мцхетан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 90 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Мцхетан муниципалитетан нах беха меттигаш
Никотин

**ГӀир** я **никотин** *([[Латинан мотт|латинан маттахь]] Nicotiána — тонка)* — *Solanaceae тайпанан ораматийн юкъайогӀуш пиридинан могӀанан алкалоид ю.* Дукхаха долчу декъехь тонканан гӀашна а, махоркина а (2-14%-ца) юкъахь хуьлу иза, лахарчу декъехь- томатан а, картолийн а, баклажанан а, бурчанан а юкъахь хуьлу. Рожера пайдаэцаро дазар хуьлуьйту *(масала цигаьркаузурш болчера)*.
Мехкан урхалла

**Мехкан урхалла**- пачхьалкхан урхалла даран лакхара кхочушдаран коллегиальни меже йу. Иза кхуллу пачхьалкхан урхаллин куьйгалхойх а, кхиболу гӀуллакххойх а. *Дешан шуьйрачу маьӀнехь*, **урхалла**- пачхьалкхан урхаллин йукъара система йу.

Урхаллин Куьйгалхо ву мехкан урхаллин коьртехь. Оцу даржехь пачхьалкхан куьйгалхо хила а тарло. Цхьайолчу пачхьалкхашкахь цунна цӀе тайп-тайпана хуьлу: «мехкан урхаллин пирсдатал» а, «министрийн кхеташонан пирсдатал» а, «премьер-министр» а.

Урхаллин коьрта Ӏалашо йу — лакхарчу низамаш кхуллучу межено (парламенто) тӀелаьцна долу низамаш кхочушдар. Цу хьокъехь урхалло а, кхийолу пачхьалкхан урхаллин меженаш а низамца догӀуш акташ тӀелоцу, уьш алсамчу барамехь низамаш санна лору.

Цхьацца пачхьалкхашкахь *мехкан урхаллин* низамаш кхолла бакъо хуьлу. Шен караэцарца урхаллин куьйгалхо низамаш кхуллу органе вала йиш йу — масала муьлхха а низам тӀелаца а, хийца йа дӀадаккха.
## Билгалдахарш

Категори:Мехкан урхалла
Кижи гӀайре тӀехь Ӏийса Хийцаваларан килс

**Ӏийса хийцаваларан сийнна килс** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Церковь Преображения Господня на острове Кижи)* - ортодоксан килс а, федералан мехалла йолу архитектурин эсалла а ю. «Кижи» цӀе йолу музей- лардойлан юкъайогӀуш ю иза.
Парижан коьрта рузбан маьждиг

**Парижан сийлахь-доккха маьждиг** *([[Французийн мотт|французийн маттахь]] Grand Mosque of Paris)* — Парижан 5-чу гонахь а, Латинан кварталехь а лаьтташ долу рузбан маьждиг ду. Хьешийн гӀоьнна кхузахь болх беш ю ламазан чоьнаш а, беш а, жаргат (библиотека) а, совгӀатийн туька а, кафе а, ресторан а. Францехь ислам даржоран а, бусулба наха кхето-кхиоран болх дIабахьарехь боккха меттиг дӀалоцу маьждиго. Францин метрополин уггаре шира маьждиг ду иза.
Сахьт

**Сахьт**- хан гайта а, юста а, ларъян а лелош йолу механизм ю. Зарратан (атоман) сахьт уггаре нийса лелаш долу сахьт санна лоруш ду.

## Классашка екъар
***Барамашца:***

* кисана дуьллу сахьт;
* пхьаьрсах доьхку сахьт;
* каретан сахьт;
* стоьла тӀе хӀотто сахьт;
* пенах уллу сахьт;
* товханан *([[Латинан мотт|лат.]] kaminus)* сахьт;
* цӀенкъанан сахьт;
* хьекъале сахьт;
* бӀаьвнан сахьт (куранташ);

***Юстаран механизмаца:***

* бинаре сахьт;
* маьлхан сахьт;
* цӀеран сахьт;
* хин сахьт;
* механикин сахьт;
* камертонан сахьт
* кварцан сахьт;
* электронан сахьт;
* астрономин сахьт;
* зарратан (атоман) сахьт
* системан сахьт;
* шахматийн сахьт;

Категори:Сахьт
Органикан хими

**Органикан хими** ― кӀорнанан а, цунах схьадаьллачу хӀуманийн а дӀахӀоттам а, башхалла а толлу химин дакъа ду.

Органикан химин юкъайогӀуш ю poгӀepa Ӏалашонаш а, экспериментале методаш а, теоретикан кхетамш а:

* Ораматийн а, дийнатийн а, маьӀданан (лаьттара доккху) аьргаллех индивидуальни хӀуманаш дӀакъастар;
* Цхьаьнакхетаран цӀандалар а, синтез а;
* ХӀуманийн дӀахӀоттам билгалбаккхар;
* Химийн реакцийн механизмаш Ӏамор;
* Органикан хӀуманийн а, башхаллийн а юккъехь долу дазар гучудаккхар.

Категори:Хими
Мохь (маьӀнаш)

**Мохь**
* Мохь (кира) —цхьамма дӀахьо я дӀасалело хӀума.
* Мохь — чӀогӀа озан сигналан хьажийна психомоторан жигаралла.
* Мохь (хьоналла) —  органикин хӀума, карбонан мусталлин этерификацин а, глицеринан кхаа атоман спиртан сурсат.
 
## Билгалдахарш
Европин кхеташо

**Европин Кхеташо** — Европин пачхьалкхийн а, мехкийн а бакъонийн стандартийн а, адамийн бакъонийн а, демократин кхиаран а, низамийн а, оьздангаллин йукъаметтигийн декъашкара шен декъахошна цхьаьнагӀуллакхдарехь гӀолоцу дуьненайукъара кхоллам бу.

## Емалалла
ТӀаьхьарчу шерашкахь Европин Кхеташо емала йо цуьнан декъахоша низам дохоран гӀийла реакци ярна. Иштта, Human Rights Watch 2014 шарахь дуьйна кхайкхадора Азербайджанехь «гуттаренна бакъоларъярхой а, диссиденташ а хьийзабо, иза тешалла ду Европин Кхеташонан хьалхара декхарш кхочуш данне а ца даран» бохуш. Иштта кепара, European Stability Initiative гайтира 2013 шарахь Европин Кхеташонан Парламентан ассамблейхь, Азербайджанехь политика бахьнехь чубоьхкинчеран гӀуллак повесткера йукъара даккхаро.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Официальный сайт Совета Европы
* Устав Совета Европы  *Официальный перевод для ратификации. Лондон, 5 мая 1949 года*
* Информационный центр СЕ в России 
* 
* 

Категори:Дуьненайукъара бакъо
*
Сихалла

**Сихалла** *(билгалйоккху *'v''' формулица; ингалсан маттахь velocity; французийн маттахь vitesse, латинан маттахь vēlōcitās) — физикин векторийн барам бу. Цо билгалйоккху системан хьокъехь хӀумаллин тӀадаман дӀасалеларан чехкалла а, боламан хьажам а. Шен билгалдаккхарца хенаца схьайаьлла радиус-векторан тӀадамца цхьабосса йу.

Иштта цӀе йу терахьан (скаляран) бараман а- сихаллин векторан модулан йа тӀадаман алгебран сихаллин.

Сихалла эквиваленте йу объектан чехкаллин башхалла билгалйаран а, боламан хьажаман а.

Сихалла- кинематикехь а, хӀуманийн леларан сурт хӀоттош йолу классикан механикин декъан а, кӀopггepa (фундаментале) кхетам бу.

## Билгалдахарш

Категори:Сихалла
Электронан пошта

**Электронан пошта** *([[Ингалсан мотт|ингалсан маттахь]] еӀectronic mail йа доцца email / e-mail)*- компьютеран гӀирсаш (царна йукъахь- Интернет) лелош болу наха вовшашна йуккъехь хаамаш дӀабахьийтаран а, схьаэцаран а технологи йу.

Электронан пошта дозатоьхна барамехь йукъайаьккхина XX-чу бӀешеран 60-чу шерашкахь. Амма цу хенахь цуьнан цхьацца проблемаш йара: хаам кхечуьнга дӀабахьийта шинни цхьатерра компьютер хила йезара, ткъа цхьайолу дуьххьарлерачу электронан поштан системашкахь хааман автор а, хаам схьаэцархо а маша чохь хила везара.

Раймонд Самуэль Томлинсон *([[Ингалсан мотт|инг.]] Raymond Samuel Tomlinson)* цӀарца доьзна ду электронан пошта кхоллар. 1971-чу шарахь цо кечйира ARPANET чухула тайп-тайпана хосташ йолу пайдаэцархойн йуккъехь пошта дӀайахьийта хьалхара система. Ӏалашонан сервер (инг. destination server) йолу пайдаэцархочунца зӀене вала **@** хьаьрк лелайора. 1970-чу шерийн йуккъехь электронан пошта санна къобалйира и форма.

Электронан пошта компьютеран машанашкахь *(хьалхарчу рогӀехь Интернетехь)* болх беш йу. Таханлерачу дийнахь электронан пошта store-and-forward олучу моделан гӀоьнца болх беш йу.

Электронан поштан дӀахӀоттам а, белхан принципаш а кехатан поштех тера йу. Масала кхузахь а, цигахь а цхьатерра терминаш лелайо: пошта а, кехат а, конверт а, чудиллар а, йаьшка а, дӀакхачор а, и кх.дI. а.

Иштта тера йу цу шинна башхаллонаш- лелайарна атта хилар, информаци дӀайалар а, кхачаме тешамалла а, хаам дӀабаларна гаранти ца хилар а.

Кхузаманахь муьлха а керлачу пайдаэцархочун шен маьхза электронан поштан йаьшка йола йан аьтто бу. И хилийта цхьана интернет-портал чохь регистраци йича тоьа.

Иштта электронан поштан сакхташ ду: спам (массийн кхайкхоран а, вирусан а дӀасадахьийтарш) а; хаамаш дӀабаларна хьедалар а, цхьан хааман барамна доза тохар а.

## Билгалдахарш

Категори:Пошта
Ира миокардан инфаркт

**Ира миокардан инфаркт** *(я *'деган лазар*')*- деган ишемин уггаре кхераме клиникин форма ю. ЦӀийн лела пхенаш телхачу хьолехь кхирца йоьзна йолу деган дилхан *ишемически некрозан кхерч* ю иза.
Кесарев, Владимир Петрович

**Ке́сарев Влади́мир Петро́вич** (1930 26 февраль, Москох — 2015 19 январь, Москох) — советийн футболист, турсло. ССРС спортан хьакъдолу говзанча (1960).

## Кинон чохь
* Россий исбаьхьаллин фильмехь «Лев Яшин. Сан сатийсаран кевнахо» (2019 шо) Кесарев Владимиран роль ловзийна Тезов Данила.

## Хьажоргаш
* Владимир Кесарев: «Болельщики всегда шли с Яшиным на метро и провожали его до дома» — *19 октября 2012*

Категори:ССРС футболисташ
Категори:Футболех ловзаран ССРС гулйина командин ловзархой
Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой
Категори:Футболех ловзаран Европин чемпионаш
Категори:Цхьаьна клубан футболисташ
Категори:ССРС футболан тренераш
Категори:ФК «Динамо» Вологда тренераш
Категори:ФК «Динамо» Кашира тренераш
Категори:ФК «Динамо» ХӀинжа-ГӀала тренераш
Категори:ФК «Якути» тренераш
Категори:Троекуровн кешнашкахь дӀабоьхкинарш