open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лохливен гӀала

**Лохли́вен гӀала** () — Шотландехь Перт-энд-Кинросс областехь Кинросс шахьран уллера Лох-Ливен Ӏам чуьра Кастл гӀайрен тӀиера къапалг хилла гӀала. ХӀинца къапалг хилла лаьтта.

## Истори
Схьагарехь гӀала йоьттина 1300 шарахь гергга Шотландин паргӀатонан хьалхара тӀом болучу хенахь. XIV бӀешеран шолгӀачу декъехь гӀала долаяьлла граф Дугласан, церан тайпана карахь лаьттира 300 шарахь сов. 1567—1568 шерашкахь гӀалана чохь чуйоьллина хилла Шотландин паччахь-аьзни Мария Стюарт.

1675 шарахь гӀала эцна архитекторо Брюс Уильямса, шен доларчу латан тӀехь паркан метта лелайора иза. Оцу хенахь дуьйна гӀала нах беха гӀишло санна лелош йац.

## Хьажа иштта
* Шотландин гӀаланийн исписка

## Хьажоргаш
* Coventry, Martin. (2001) *The Castles of Scotland* 3rd Edition. Goblinshead
* Fraser, Antonia. (1970) *Mary Queen of Scots*. Panther
* Grose, Francis. (1791) *The Antiquities of Scotland* Vol.II. S. Hooper
* Lindsay, Maurice. (1986) *The Castles of Scotland*. Constable & Co.
* Loch Leven Castle in the Gazetteer for Scotland
* RCAHMS Images on line, including historical and aerial photos

Категори:Шотландин гӀаланаш
Категори:Шотландин къапалгаш
Категори:Перт-энд-Кинросс
1493 шо

## Хиламаш
* 16 январь — Колумб Америкера Испани дӀаваха новкъавалар.
* 15 март — Колумбан кеманаш Испани кхаьчна.
* 3 май — папин «Inter caetera» булло дуьне декъна Кастилиний, Португалиний йукъахь 38° малхбузан дукхаллехула.
* 25 сентябрь — Колумбан ШолгӀа экспедици йолайелла (1496 шо кхаччалц).
* 3 ноябрь — Колумбан карийна Доминика гӀайре.
* 19 ноябрь — Колумб Христофоран карийна Борикен гӀайре, цуо цунна Сан-Хуан-Баутиста цӀе йелла, хӀинца Пуэрто-Рико.
* Колумбан карийна Антигуа, Барбуда гӀайренаш.
* Салоники гӀаларчу Сийлахь Димитрийн Базиликех маьждиг дина. 1912 шо кхаччалц маьждиг лаьттина иза.
* Оьрсийн правительство барт бина Даница, цуьнца гӀо дина Иоаганнан шведхойн урхалчийца Свен Стуреца болчу тӀамехь.
* Бургунди графалла ГабсбурггӀеран махках дӀатохар.
* ДӀа а лаьцна, хӀаллакйина Богдан Глинскийн куьйгаллица гӀазакхаша Очаков. 
* Германера «Мачан» къайлаха барт.
* 1493—1519 — Максимилиан I Сийлахь-Йоккха Руман империн император.
* 1493—1528 — Сонгайн паччахьан Аския Мухьаммад I-чун (Мухьаммада Тура) урхалла. Иза хилла баьчча ша вожийначу паччахьан Ӏали Бер Соннин (ши). Сонгай къагар.
* 1493 а, 1525 йукъахь — Инкийн пачхьалкхан цхьа могӀа къилбаседера областаш тӀекхетар.

## Бина
*Хьажа иштта: [[:Категори:Бинарш 1493 шарахь]]*
* 11 ноябрехь (я 17 декабрехь) — Парацельс, гӀараваьлла алхимик, лор, буозбуунчаллахо.

## Белла
*Хьажа иштта: [[:Категори:Белларш 1493 шарахь]]*

## Хьажа иштта
Мария Стюарт (маьӀнаш)

**Мария Стюарт:**
* Мария Стюарт (1542—1587) — Шотландин паччахь-аьзни (куьйгалла дина 1561—1567 шерашкахь), Францин паччахь-аьзни (1559—1560, Франциск II зуда); ингалсан Ӏаршан бакъо йолуш яра, йиеран кхелйина, корта баьккхина. Цунна лерина ю:
:* «Мария Стюарт» — Фридрих Шиллеран трагеди (1800, Веймаран театр).
:* «» — Юлиуш Словацкийн  драма (1830, премьера 1862, Львов).
:* «Мария Стюарт» — Шиллеран трагедин бух тӀиера Джузеппе Бардарин либреттон тӀехь йина Гаэтано Доницеттин опера (1835, театр «Ла Скала», Милан).
:* «» — Нидермейер Луин йоккха опера (1844, Опера Ле Пелетье, Париж)
* Мария Стюарт (1605—1607) — паччахьан Яков I-чун а, Анна Данин а йоӀ.
* Мария Стюарт, Оранан принцесса (1631—1660) — паччахьан Карла I-чун йоккхаха йолу йоӀ, нана ю Мария II-гӀчун майранан, паччахьан Оранан Вильгельм III-гӀачун.
* Мария II (1662—1694) — Ингалсан а, Шотланди (1689 шарахь дуьйна) а паччахь-аьзни, СтюартгӀеран некъех, шен майрачуьнца Вильгельм III-гӀачуьнца Оранан цхьаьна урхалла дина.
Боьра

**Боьра:**
* **Боьра** — чутаьӀна тогӀи.
* **[[Боьра (роман)|Боьра]]** — 1946 шеран Эркюль Пуаро лаьцна Агата Кристин роман.
Хаси-Эвлан барт

**Хаси-Эвлан барт** — 1996 шеран 31 августехь Россин Федерацин а, Нохчийн Республика Ичкерин а куьгалхойша бина барт «*Россин Федерацин а, Нохчийн Республика Ичкерин*» юкъаметтиг билгалйоккхуш.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоь
Категори:Росси
Боьра (роман)

**«Боьра»** () — Кристи Агатин детективан роман, дуьххьала зорба тоьхна Йоккха Британехь Collins Crime Club арахецаралло а, АЦШ Dodd, Mead and Company арахецаралло а цхьаьна шарахь. Эркюль Пуарох лаьцна Кристи Агатин кхолламийн могӀанера роман йу.

## Сюжет
Боьра меттиган да йолчу эксцентрикан ледис Энккейтл Люсис, кхойкху шайга доктор Кристоуга а, цуьнан зудчуьнга Гердега а. Кристоу Джонан роман хуьлу скульпторца Савернэйк Генриеттица, кхин тӀе хуьлу дика импровизатор а. Джона сагатлуш дагаоьхуьйту шен дуьххьарлера безам, Крэй Вероника. Дагахь а доцуш шота дийнахь иза нисло Энккейтлийн цӀахь пайдабоццучу бахьнийца. Вероника еха луларчу цхьаьна цӀа чохь. Кхин цунах тера цӀа чохь веха Энккейтлийн цӀа кӀиран дийнахь делкъе йан кхайкхина волу Эркюль Пуаро. Джон а, Вероника а цхьаьна дӀадоьду, ткъа йуха бусий бен ца богӀу. Пуаро вогӀа хӀусаме шолгӀачу дийнахь, цунна го тамашийна сурт. Герда лаьтта карахь револьвер йолуш цӀийшах дуьзина Джонан а, Люсин а дакъан уллехь, Генриетта а, Эдвард а лаьтта гено лаца а белла. ТӀаьххьара дешнаш, нийсса аьлчи Джонан кхайкхам бара: «Генриетта».  Хетало, шеко а йоцуш, Гердас байина, амма Генриеттас катухий револьвер «ца хууш» бассейн чу йожайо. Гуш болу бехк бов. ТӀаьхьуо гучудолу, Гердегахь хилла тапча, Джон вийнарг ца хилар. 
Пуаро талам болабо.

## Романан персонажаш
* Пуаро Эркюль — бельгийн лахарча
* Инспектор Грэндж — гӀуллакхан талламхо
* Кристоу Джон — Харли-стритера лор 
* Кристоу Герда — Джонан зуда
* Энккейтл Сэр Генри — Боьра меттиган да
* Леди Энккейтл Люси — Генрин зуда, Боьра меттиган да
* Энккейтл Эдвард — Генрин гергара стаг, дукха хенахь дуьйна Генриета езаш волу
* Хардкасл Мидж — Люсин къона гергара йоӀ 
* Энккейтл Дэвид — студент
* Савернэйк Генриета — скульптор
* Крэй Вероника — актриса, эгоизме йолу, амма хаза къона зуда
* Гедеон — цӀийнан Ӏу

## Литературин емалалла
1946 шеран 1 декабрехь «*[[The Observer]]*» газетехь зорба тоьхнера романан йоццу рецензи: «Кристи Агатас, хӀиллане, дикка эмоцин сюжетан басар тӀехь, „герз туьйхира“ текхна ца волучу лоьрана. Шед баста вогӀу дикка воьхна Пуаро. ЧӀогӀа дика шала гура боьгӀна чеккхенгахь».

## Экране яккхар а, театрех йолийтар а
Кристи Агатас роман бух тӀе йиллина иштта цӀе йолчу пьесан, иза аьттонца хӀоттийра сцени тӀехь 1951 шарахь. Сюжетан асан коьрта хийцам хилира турпалшна йукъахь Пуаро Эркюль ца хилар. 

2004 шарахь роман яккхира экран тӀе британин Кристи Агатин Пуаро телесериалан гуран чохь, коьрта ролехь Дэвид Суше а волуш. Иза чӀогӀа герга хилира оригиналан.

## Лерина йаздар
Кристис Ларрин а, Данден а лерина жайна йаздина уьш къинтӀиера бохуш, ша церан бассейн лелаярна зуламан меттиг санна

## Хьажоргаш
Роман «Лощина» в библиотеке Альдебаран 

## Билгалдахарш

Категори:Кристи Агатин романаш
Категори:1946 шеран романаш
Категори:Жайнаш абатца
Лоллардаш

**Лолла́рдаш** (нидерл. *lollaert(d)* — гӀам-гӀим дийриг) — йуккъерачу бӀешерашкара керстачеран социалан-нийсолатторан амал йолу йукъаралла, кхоллаелла XIV  бӀешо долалуш Германехь а, Нидерландашкахь а динан-диканашдаран вежараллех. Лоллардаш реза бацара католикийн килсана, иза бахьнехь хьийзош бара.

Лоллардех кхетна йола Фламандера кӀадидархойн тоба, лечкъира тӀехьабевллачарах Ингалсехь (Норич гӀалахь), цигахь цара Ӏаткъамбира Уиклифан боламна. Ингалсан лоллардаш дакъа лецира Уот Тайлеран гӀаттамехь (1381), йаккха гӀертара социалан нийсо. Оцу боламехь церан векал вара Болл Джон. ГӀаттам охьатаӀийначул тӀаьхьа лоллардаш хьийзо болийра Ингалсехь а, церан бовда дийзира Шотландех а, континент тӀе а.

## Хьажоргаш
* 
* Чарлз Поулсен, «Английские бунтари» (The English Rebels) 

Категори:Ингалсера реформаци
Категори:Йуккъера бӀешерийн оьздангалла
Категори:Дин Нидерландашкахь
Орам

**Орам** — кеп хийцина зуьгал, дукха хьолах латта бухара, пилакаш кепара, кхианза йа хьалха дакъало гӀашца, лакхара йа чоьтара патаршца, агӀон тӀебаьлла орамашца. Орамаш лелайо дуург дӀадилларан а, вегетативан карладаккхаран а, дебаран а функцеш. Диттан орамаш олу коьрта орамех (продолжение ствола) а, кхин а лаьттан тӀехулара орамийн декъехь а.

Орам хила тарло:
* Нийса йа геннаш долуш — даржаран тегӀанца;
* горизонталан, вертикалан йа раз — кхиаран агӀонца;
* беха, боца йа чӀогӀа бацбина (улле далийна шеддаршца) — дохаллийца;
* стомма йа дуткъа — стоммаллийца.

* Эпигенан орамаш
* Гипогенан

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:МаргӀал
Гендаргно Муса

**Гендаргно Муса** —  Имам Шемалан наиб. Имаматан эскаран хьаькамин Iисан ваша.

## Биографи
Вина 1790 шарахь Нохмахкарчу Гендарганахь. Муса 15 шо кхаьчна вара цуьнан деда Iаппаз Гендаргана а йитина Хьалха-МартантӀе дIавоьдуш.

1840–1850 шаршкахь имам Шемалан наиб.

## Билгалдахарш

Категори:Кавказан тӀемийн декъашхой
Категори:Нохчийчоьнан истори
Категори:ДегӀастанан истори
Категори:Кавказан истори
Категори:Имам Шемалан наибаш
Турсло

**Турсло** — лардеш, Ӏалашдеш, зуламан белхах лардеш йа лардан гӀерташ верг.

;Юриспруденцехь:
* Турсло суьдан процессехь — бехке вечунна йа бехкан шеко йолчунна суьдал хьалха толлуш йа суд еш гӀо деш волу стаг йа зуда. Ишттачу меттигехь турсло профессионалан адвокат ву; амма адвокат воцучуьнна а таро ю бехке вечунна гӀо дан, профессионалан адвокатаца цхьаьна могӀарехь суьдо бакъо ло царна турсло хила суьдан процессехь.

;Спортехь:
* Турсло йа бек (; шира цӀе **бек** йа **фулбек**  — *тӀехьара*) — командан тайпана спортехь лардаран гӀуллакхах жоп луш волу ловзархо:
** Ловзаваьлла турсло — баскетболера турсло, жоп ло шайн тускар лардаран гӀуллакхах.
** Турсло — футболан командан ловзархо, кевнаш лардаран функцин говзанча.
** Турсло — хоккейн командан ловзархо (хоккей буьрканца), кевнаш лардаран функцин говзанча.
** Турсло — хоккейн командан ловзархо (хоккей экъанца), кевнаш лардаран функцин говзанча.
** Турсло — стоьлан теннисах ловзархо, лардаран гӀуллакх тӀелатаран балхал гӀоле хеташ волу (йолу).

;Телесериалаш:
* Турсло (телесериал, 2000) () — керлазеландийн сериал.
* Турсло (телесериал, 2001) () — америкин сериал.

;Фильмаш:
* «Турсло» — коьрта ролехь Джейсон Стейтем волу, режиссёран Боаз Якинан, 2012 шеран америкин фильм.
* «Турсло» — коьрта ролехь Уилл Смит волу, режиссёран Питер Ландесманан, 2015 шеран америкин фильм.
* «Турсло» — режиссёран Дольф Лундгренан 2004 шеран фильм.

;Литературехь
* «Турсло» — америкин яздархочун Нивен Ларрин 1973 шеран Ӏилманан-фантастикан роман.
* «Турсло» — Черри Кэролайн Джэнисан 2013 шеран «Дуьненан кхечу махкахо» серера роман.
* Турсло — «Къуона Титанаш» командера турпал.
* Турсло — *[[Tales to Astonish]]* яьллачу комиксийн персонаж.

## Билгалдахарш

## Хьажа иштта
* Протектор
* Турс
* Windows турсло
* Турслой
* Турсло-аьзни
* Defender
1541 шо

## Хиламаш
* Дуьххьара официалан гочдина Библи шведийн матта.
* Генрих VIII-гӀачо комисси кхоьллина феодалашна ясакъ гулъян.
* Генриха Ирландин паччахьан дарж доладаьккхина, ирландийн феодалашна тешаман дуй баар тӀедиллина, волавелла цаьргара тайпанийн латтанаш.
* Антверпенехь биржа йина.
* Кальвин Женеве юхавирзина.
* Туркоша Мажарийн коьрта шахьар Буда йаьккхина. Мажарийн коьрта шахьар хуьлу Братислава (Пресбург).
* 1541—1546 — Молдавин корта Пётр Рареш (шолгӀа а).
* Туркойн эскарш тоьлла Алжир гӀалан уллехь Карлан испанийн эскарел, испанхой арабаьхна Алжирера.
* ГӀирман хан Сахьиб I ГӀерай тӀемца вахара Зарайске, гуо латтабар аьттонза хилира. Цуьнан эскар сацийра Ока хин тӀехь бӀаьччаллехь Д. Ф. Бельский волчу оьрсийн полкаш.
* Алтан-хан, Даян-ханан кӀента кӀант, гӀоьртира Цийца йохк-эцаран йукъаметтигаш меттахӀитто, амма цуо кховдийнарг тӀе ца ийцира.
* Индейцаш тӀелетта ягийра Буэнос-Айрес.
* 12 февраль — испанийн конкистадор де Вальдивия Педрос йоьгӀна Сантьяго гӀала, Чилин хинйолу коьрта шахьар.
* 1541—1546 — Испанхоша схьайоккху Юкатан, майяш турпаллица йина дуьхьало охьатаӀийна.
* Испанийн конкистадора де Сото Эрнандос Миссисипи дуьненна дӀаделлар.
* 1541—1542 — де Орельяна Франсиско (1505/11-1546/50) дуьххьара европахойх дехьаваьлла Къилба Америкин уггаре шуьйрачу материкан декъехула, терго йина юккъера а, лахара а Амазонкин хин. А. Н. Кавеса де Вакас дуьненна дӀадиллина Парана хин юккъера дакъа.

## Бина

*Хьажа иштта: [[:Категори:Бинарш 1541 шарахь]]*
* Менданья де Нейра, Альваро — испанийн хӀордахо.
* Франческо I — Тосканан сийлахь герцог.
* Эль Греко — испанийн художник.

## Белла

*Хьажа иштта: [[:Категори:Белларш 1541 шарахь]]*
* 24 сентябрь — Парацельс, гӀараваьлла алхимик, лор, боозбуунчалхо.
* Альварадо, Педро де — вевзаш волу испанийн конкистадор, жоп луш хилла Центран Америка охьатаӀорах, Гватемалан хьалхара губернатор.
* Маргарита Тюдор — Шотландин паччахь-аьзни, паччахьан Яков IV-гӀачун зуда.
* Франсиско Писарро — испанийн авантюрист, конкистадор, инкийн империи йаьккхина, Лима гӀала йоьгӀна.
* Рохас, Фернандо де — испанийн йаздархо. 

## Хьажа иштта

## Билгалдахарш
МаргӀал

**МаргӀал** () — лакхарчу ораматийн коьртачех вегетативан меже ю, лаьтта тӀехь гӀаш а, патарш а долчу гӀадах.

## МаргӀалаш кеп хийцар ([[метаморфоз]])

### Лаьттан бухара маргӀалаш кеп хийцар

Лаьттан бухахь деха маргӀалаш, латтан тӀехулара Ӏаламах цӀеххьана къаьстачу хьолан комплексан Ӏаткъамца, дерриг аьлча санна фотосинтезан функци яйина, тӀеэцна кхин, цулла а кӀезиг ладаме йоцу дахаран функцеш, масала, гӀуо мур атта лар, даар гулдар, вегетативан карладалар, ораматаш дебар. Лаьттан бухара кеп хийцина маргӀалаш ду: орам, каудекс, лаьттан бухара столон, орамстом, орамкорта, орамстоьмакорта.

**[[Орам]]**, я *ризом* — лахара формацин пелаг кепара гӀаш, патарш, тӀетоьхна орамаш долу лаьттан бухара маргӀал ду. Стаммий, чӀогӀа даьржина текха орамаш хуьлу Ӏажаркхан, доца а, дилхала а — купенан, стелаӀадан, чӀогӀа стаммий — жовзанан.

**Каудекс** — дика кхиина, ораматан дахарехь лаьтта чӀун орам болу дукхашерийн бецийн а, ахколлийн а маргӀал кепара дукхашерийн меже ю. Орамца цхьаьна цунна чохь дӀадуьллу тӀаьхьлонан даар, шен тӀехь лелайо шортта карладаккхаран патарш, цхьа дакъа царех дижина хила тарло. Каудексан ораматаш дукха ду четаркепарчарна (бедренец, ферула), кхоьшкепарчарна (кхоткъа, люпин) юкъахь, чолхезезагдолчарна (баппа, юша, шога сендарг).

**Лаьттан бухара столон** — цхьаьна шеран дахдина дуткъа кхианза пелаг кепара гӀаш долу лаьттан бухара маргӀал. Ораматийн столонийн стаммий юьхьигашкахь, орамстом я орамкорта (картол, седмичник, адокса) беш, гулдала таро ю тӀехьлонан даар.

**ГӀадан [[орамстом]]** — сихха хебаш пелаг кепара гӀаш а, гӀашна, бӀаьргашна тӀехь кхуьуш патарш а долу, къаьсташа дӀаюьллу функцеш йолу, гӀад долу кеп хийцина маргӀал (картол, балга).

**[[Орамкорта]]** — лаьттан бухара (наггахь тӀехулара) чӀогӀа доца башха маргӀал, цунна чохь дӀадуьллу даар хуьлу гӀан Ӏаламан пелагаш чохь, ткъа гӀад хийцаделла хуьлу бухахь. Орамкорта — вегетативан карладаккхаран а, дебаран а тайпана меже ю. Орамкортош хуьлу цхьандекъан ораматийн жовзанкепарчеран (жовзан, алцӀендзӀам, хох), амариллискепарчеран (амариллис, нарцисс, гиацинт), кхин а доьзалера. Наггахь уьш хуьлу шиндекъачеран — муьстарган а, жирянкан а цхьайолчу кепийн.

**[[Орамстоьманкорта]]** — ораматстоьмакоьртан лахарчу агӀора тӀекхуьуш орамаш долу, тӀаьхьлон дӀаюьллу ассимиляташ йолу, стомма гӀад долу, кеп хийцина лаьттан бухара доца маргӀал, латтадо цхьаьна турсан чкъор хуьлуш долу бух тӀиера дакъаделла гӀаш (пардон пелаг). Орамстоьманкортош хуьлу безвременник, гладиолус, иксия, шафран.

## Билгалдахарш
Газуева, Айзан Вахин йоӀ

**Газуева Айзан** (йина 1984 шеран 14 март, Хьалха-Марта, Хьалха-Мартанан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР — кхелхина 2001 шеран 29 ноябрь, Хьалха-Марта, Хьалха-Мартанан кӀошт, Нохчийчоь) — Хьалха-Мартанан кӀоштан бахархоша шен къизаллица вуно вон вуьйцуш волу а, нохчий къизаллица хьийзина волу а Гаджиев ша оьккхуьйтуш вийна йолу нохчийн йоӀ.

## Биографи
Газуева Айза йина 1983 шеран гергахь, ша оьккхийтуш цуьнан 18 йа 20 шо дара. Цхьацца хаамашца, ШолгӀа оьрсийн-нохчийн тӀом болучу хенахь цуьнан 16 гергара стаг вийнера, царна йукъахь майра а вара (ши бутт хьалха маре йахнера иза цуьнга), шиъ ваша а, шича а вара. Цуьнан ваша заьӀап стаг вара, ший а ког боцуш, иза минин тӀаьхь иккхинера Хьалхара оьрсийн-нохчийн тӀом болучу хенахь, цхьан бахьна доцуш вийнера россин салташа шайш цӀенна гена воццуш. Россин эскарин баьчча оцу кӀоштахь вара инарла Гаджиев Хьайдар меттигера нахалахь чӀогӀа вон вуьйцуш вара, машаре бахархошна дуьхьала къизалла йаллош вара. Гаджиевс кхайкхина Газуевага, ша къизаллица лаьцна майра уьрсца виначу меттиге, цул тӀаьхьа цуьнан корта майрачун гай тӀера чевна тӀе Ӏоьттина. Кхечу версица, инарлас дийцира Газуеван, ше куьйга вина ша хьа майра левечу хенахь.

## Ша эккхийтар
2001 шеран 29 ноябрехь Газуева тӀейахара российн салтийн тобанна, царна йукъахь инарла Гаджиев вара, тӀеман комендатурин хьалха. Тешаллашца, Газуеван тӀаьххьара дешнаш дара: «Со йевзий хьуна?» йа «Со дагайогӀий хьуна?» Гаджиевс жоп делира: «Хьоьца къамел дан йиш йац сан!». Цуо жоп деллачул тӀаьхьа лелхийтира бедарш бухара бумбанаш. Газуева а, Гаджиеван ши гӀарул а белира оцу сохьта, кхин шина салтийчун чевнаш йира. Гаджиевн тӀаьхь, экъа йара, цунна хала чов йира (хаийтарехь, цуьнан бӀаьргаш даьхнера, цхьа куьг а даьккинера), йинчу чевнех масех де даьчи Гадиев велира — 1 декабрехь.

## ТӀаьхье
Гезуеван доьзална а, меттигера бахархошна а дуьхьала таӀзарш дан долийра россин салташа, цара эккхийтира Газуеван а, цуьнан ден цӀа а, кхин а лаххара беа ГезуевгӀеран доьзалан лецира, царна йиттира. Эккхар динчул тӀаьхьа Хьалха-Мартанахь лецира кхин а 72 стаг, царех цхьа дакъа тӀепаза байра. Гаджиев вийначул тӀаьхьа де-буьйса даьлча Хьалха-Мартанан кӀоштара Ӏалхан-Йуртахь лецира кхин а масех стаг, цхьаберш царех байина карийра. 13 декабрехь Нохчийчохь карийра масех стеган эрчадаьккхина дакъа, уьш лелхийтина бара, тӀаьхьо уьш бевзира, декабрь бутт болалуш дӀабигина Хьалха-Мартанан кӀоштан кхаа йуьртара нах бара, царна йукъахь Ӏалхан-Йуьртахь лаьцна: Юнусов Лом-Ӏели, цуьнан гергара Юнусов Муса, Джемалдаев Шемал, Тарамов Аслан.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Террористаш-лаьшкарой
Категори:Россера нах бойурш
Категори:Россин террористаш
Категори:ШолгӀачу нохчийн тӀамехь дакъалаьцнарш
Категори:Зударий тӀемашкахь
Категори:Кхиазхой тӀемашкахь
Ахмадов, Ӏумар Ахмадович

**Ӏумар Ахмадович Ахмадов** (1927 шо, Хьалха-Марта, Нохчийчоь — 2003 шеран, Соьлжа-ГӀала, Нохчийчоь) – нохчийн йаздархо, Севетийн Пачалкхан йаздархойн бертан декъашхо.

## Биографи
Вина 1927 шарахь Хьалха-МартантӀехь Гендаргнойн тайпана волчу Ахьмадан доьзалехь.

1936 шарахь МартантӀера Ӏелам нах махках бехира царна йукъахь вара Ӏумаран да – Ахьмад.

Ӏумар доьшуш вара Хьалха-МартантӀера ишколяхь, амма чаькх якха ца кхиира, нохчий 1944 шарахь махках бехир.

Кхазакхстанехь Ӏумарар Ӏаш бара Жамбилан областеран Мерке олш йолчу гӀалахь. Ӏумарс цигахь ишколе чаькха якхира. Цул тӀаьхьа цуо Алма-Ата гӀалахь чекхйаьккхира Кхазакхан Пачалкхан  университет.

Ша йаздан волалуш цуо дукха хан йаьккхира аьхь хеташ шенан йаздара нахан гайта.

1950 шаршкахь Ӏумар Казахстанера цӀавирзин а, Соьлжа-ГӀалахь волавелара журналистан болх дӀаба.

1980–1990 шаршкахь Нохч-ГӀалгӀайн Республикин обкоман пропагандийн инструктор.

Ӏумаран тӀаьхьара йаздар дара Гендаргной тайпан йукъа догӀуш долчу цхьанан некъаьхь лаьцна дийцар.

## Хьажоргаш

Ӏумар Ахмадов 

Категори:Нохчийн йаздархой
Категори:Гендаргной
Джироламо Савонарола

**Джиро́ламо Савонаро́ла** (, зорбанехь вара *Hieronymo da Ferrara* цӀарца; 1452—1498) — 1494-1498 шерашкара италийн мозгӀар а, реформатор.

## Билгалдахарш

## Литература
* Хорст Херманн, «Савонарола: Еретик из Сан-Марко» (М.: Прогресс, 1982);
* Виллари, Паскуале, «Джироламо Савонарола и его время» (М.: АСТ, 2004);
* Ал. Алтаев, «Костры покаяния» (М.: Композитор, 1993);
* Тито С. Ченти, «Джироламо Савонарола. Жизнеописание. Молитвы из темницы» (М.: Изд. Францисканцев, 1998);
* A. G. Rudelbach, «Hieronymus Savonarola und seine Zeit» (Гамб., 1835);
* F. K. Meier, «Girolamo S.» (Берл., 1836); K. Hase, «Neue Propheten» (Лпц., 1851, 1860);
* F. T. Perren, «Jérôme S., sa vie, ses prédications, sesécrits» (Пар., 1853);
* R. R. Madden, «The life and martyrdom of Girolamo S.» (Л., 1854);
* Pasquale Villari, «La Storia di Girolamo S. e de’suoi tempi, con l’ajuto di nuovi documenti» (Флоренция, 1859);
* С. Sickinger, «S., sein Leben und seine Zeit» (Вюрцбург, 1877);
* K. Clarck, «S., his life and times» (Л., 1878);
* Aquarone, «Vita di Fra Jeronimo S.» (Алесс., 1857);
* A. Cappeli, «Fra Girol. S.» (Модена, 1869);
* M. H. Петров, «Савонарола» (в «Очерках»);
* Н. А. Осокин, «Савонарола и Флоренция» (Казань, 1865);
* А. К. Шеллер, «Савонарола» (биография, библиотека Павленкова, СПб., 1893).

## Хьажоргаш

*При написании статьи использовалась статья* *ЭСБЕ*

* Савонарола в тисках средневековья. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
* О поэтическом творчестве Д. Савонаролы 
* 
* 

Категори:Динан хьехамча
Категори:Доминиканхой
Категори:Халбатхо
Категори:XV бӀешеран килсан гӀуллакххой
Категори:Флоренцийн республика
Категори:Килсанех дӀахадийнарш
Категори:Ӏедало байина динан гӀуллакххой
Категори:Ӏедало байина философаш
Категори:Италехь ирхъоьхкинарш
Категори:XV бӀешарахь Ӏедало байинарш
Категори:Ницкъбарх белларш
Категори:Адамаш:Флоренци
Керла Дуьне

**Керла Дуьне** — XV бӀешарахь Америка дуьххьала дӀайиллинчу европахоша йелла цӀе, дуьхьала хӀоттайо Америка Ширачу Дуьненна — Европина, Азина, Африкина — хӀунда аьлчи, европахошна хьалха евзаш йацара Ширачу Дуьненан географи бен.

## ДӀаелларан истори
Дийцарехь, Колумб Христофор велла дӀаваллалц тешара, ша ХӀинде боьду керла некъ билларх. Амма тӀаьхьа йаьржира ойла, дӀайиллинарг ХӀинди йац, ткъа керла континент ю. Оцу версин дуьххьарлерчарех цхьаъ вара Веспуччи Америго, цуьнан цӀе ийцира керлачу дуьненан декъо. Лору, ша и «керла дуьне» термин а кховдийна оццу Веспуччис 1503 шарахь, амма и ойла къийсамехь ю.

Цхьа могӀа хьосташ тӀеязбо и болх италин-испанийн историкан Пьетро Мартире д’Ангьеран (хьаьжа  я ), цуо хьалхарчу 1492 шарахь 1 ноябрехь Колумбан новкъах лаьцна йаздинчу кехатехь, лелайо латинан кепера цӀе «novi orbis», цул тӀаьхьа шо даьлчи кхечу кехатехь хуьйцу иза «orbis novus» олий. 1516 шарахь зорба туху гӀарабаьлла белхан «De orbe novo…» («Керлачу дуьненах…») дешнашца болалуш болу, цуо дуьйцу европахой дуьххьала бухарчу бахархошца дуьхьала кхетарх.

1524 шарахь изза термин лелийра Джованни да Верраццанос — хӀинца Къилбаседа Америкин (АЦШ а, Канаде а) бердаш тӀе бахарх лаьцна дуьйцуш. Мухха делахь а, бердаш дӀадиллинчул тӀаьхьа — *Керла Дуьне* цӀе лело йолийра ерриг къилба материкан, ткъа 1541 шарахь дуьйна, Америка цӀарца цхьаьна иза йаьржира къилбаседа материкан а, Европал, Азел, Африкал тӀаьхьа дуьненан деалгӀа дакъа билгалдоккхуш.

Тахана термин *Керла Дуьне* наггахь бен ца лелайо, цуьнца цхьаьна лору иза Америка а, Австрали а, Антарктика а.

## Билгалдахарш

Категори:Америка
Категори:Дуьненан дакъойн эпонимаш
Оьрсийн—кавказхойн тӀом 1763–1864

**Оьрсийн—кавказхойн тӀом** – 1763-чу шарахь болабелла 1864-чу шарахь дӀабирзина.

## Хронологи

1785-чу шарахь Товбеца-беттан 15-чу дийнахь Мансур коьртахь волчу эскаро Каргински олуш йолу редут схьа а йоккхий, гоне лоцу ГӀизлар-гӀап.

Кхин а ши шо даьлча, Нохчийчохь эскар гулдан аьтто а ца болий, ГӀоба-хил дехьа воьду Мансур.

1791-чу шарахь аьхка, Анапа-гӀап йоккхуш, оьрсийн эскарша йисаре а лоций, Петарбухарчу Шлисселбург-гӀоьпехь дӀавалар нисло Шайх Мансуран

Товбеца-беттан 7-чу дийнахь 1825-чу шарахь, инарла Греков коьртехь а волуш, оьрсийн эскар кхоча Герзель-эвла.

Товбеца-беттан 12-чу дийнахь Таймин Биболатан эскаро гоне лоца Герзель.

Оццу шарахь Товбеца-беттан 16-чу дийнахь инарлаш Грековс а, Лисаневича а дийцаршка кхойкху цу тӀамехь дакъа лоцуш болу 318 нохчий а, ногӀий а. Тешна бехк а бой, уьш хӀаллак бан хьовсу уьш.

Иккхинчу тасадаларехь Майртуьпарчу Уьчар-Хьаьжа моллас воь инарла Греков. Ткъа Лисаневичана онда чов йо. Инарла Лисаневич ле цхьа кӀира даьлча. Оьрсийн салтташа, тоьпаш йеттий, воь 200 сов нохчий а, ногӀий а. Коьртачу декъана уьш хуьлу дешна нах.

Товбеца-беттан 7-чу дийнахь 1840 шарахь инарло Галафеевс куьйгалла деш долчу эскарша Йоккха АтагӀа а, Чехкар-гӀала а, ГӀойтӀа а, Хьалха-Марта а, Гихта а ягош цаьрна юькъахь хуьлу оьрсийн вевзаш волу поэт поручик Лермонтов Михаил. Оццу шарахь Товбеца-беттан 11-чу дийнахь ВаларгтӀехь нохчашца хиллачу тӀамехь дакъа лаьцна аьлла, цунна ло Владмиран цӀарах йолу орден. И тӀом чекхбаьлча язйо Лермонтов Михаила ше дика йевзаш йолу «Валерик» цӀе йолу байт.

1845-чу шарахь Товбеца-баттахь хуьлу исторехь дукха чӀогӀа хьехаш йоцу, амма мехала йолу тӀеман операци. Имам Шемала кхоьллинчу Имаматан коьрта шахьар лоруш йолу ДаьргӀа схьаяккха сацам бо оьрсийн паччахьан Кавказехь долчу эскаран буьйранчо княза Воронцовс.

Инарлашна юкъахь, хеташ ма-хиллара, коьрта шахьара схьа а яьккхкина дӀабоьрзур бу моьтташ хилла Воронцовна иттаннаш шерашкахь схьабогӀуш болу Кавказера тӀом. Амма Воронцовн эскаршна го а бина, уьш охьаата долийна. Оьрсийн кхетта шаьш эшна хиларх. Хиина царна шайн гӀалат даьллий. Цул тӀаьхьа церан Ӏалашо ца хилла имам Шемил вохо. Пачхьалкх дӀаяккха еза боху ойланаш йита дезна церан. Дерриг а эскар хӀаллак а ца дойтуш, ах мукъане а кхелхьара муха доккхур дар-те аьлла, оцу хьолана тӀебаьхна хилла уьш.

И эскар доха-м дина, амма цхьана декъан къелхьара дала аьтто баьлла. Герзелехь резервехь дитина кхин а цхьа эскар хилла церан. Иза дуьхьала а деана, цхьа дакъа къелхьара даьлла. Масала, терахьашца дуьстича, 4000 сов стаг вийна а, чевнаш йина а хилла. Царна юкъахь инарла а хилла 168 эпсар а хилла.

1852-чу шарахь Товбеца-беттан 11-чу дийнахь СемаӀашка-эвлан херцарш тӀехь оьрсаша юьлла Самашкинская олуш йолу станица.

Товбеца-беттан 15-чу дийнахь 1859 шарахь оьрсийн эскарша ерриг а аьлча санна дӀалоца Нохчийчоь. ТӀемаш бар дехьа долу ДегӀаста, амма цигахь тӀом дукх ца лаьтта, Шемал оьрсийн Ӏедалан кара воьду.

## Хьажоргаш
* ВаларгтӀера тӀом
* ДаьргӀара тӀом

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 

Категори:ТӀом
Аньялан барт

**Аньялан барт** () — паччахьан Густав III-гӀачун абсолютизман 1788 шарахь дуьхьала бевлла Швецин эпсарийн политикин (113 эпсар-эла) тоба.

1788 шеран 12 августехь Аньяла (хӀинцалера Къилба Финляндин Коувола гӀалан юкъахь) олу меттигехь цара хӀоттийра «Аньялин конфедератийн деклараци», я «Финляндин эскаран хьал», царна тӀехь паччахьан тӀедуьллура элашца барт банза Российца болийна тӀом сацабар, цаьрца машарех дийцарш дар, абсолютин харцамал хьалха хиллачу конституцин урхалле юхадерзар. Коьртачех цхьаъ тӀедиллар дара риксдаг гулъяр. Эпсарийн цхьана декъо Финляди пачхьалк Швецех къастаяр тӀедуьллура (автономина а реза бара).

Бартхой оьрсийн правительствоца контакте а бевлира. Шинне агӀора а гӀо ца лаьцна, Аньялан барт буьйхира 1788 шеран гурахь, ткъа цуьнан декъахой лецна суьдаш йира, набахте а, каторге а бахийтира.

## Хьажоргаш
* Статья в БСЭ.

Категори: Швецин истори
Категори:Къайлаха бина барташ
Категори:1788 шо
1502 шо

## Хиламаш

### Америка
* 1502—1504 — Колумбан еалгӀа экспедици.
* 3 апрель — Колумб Христофоран экспедицин юьхьиг:
* 15 июнь — воьдуш Кегийра Антилийн гӀайренакахула, дӀадиллина Мартиника гӀайре.
* 29 июнь — хӀордан мохах лачкъа гӀерташ, дехна Эспаньолан хьаькаме Николас Овандога Санто-Домингон гаванехь лачкъа, амма пурба ца делла. Ирсан, Колумбан кеманаш лараделла мохца.
* Июль — Колумб дӀавахана малхбузехьа Эспаньолан а, Ямайкин а къилба бердашца. Цуьнан Ӏалашо яра малхбузехь материк тӀе а кхаьчна, бердашца вахна хидоькъе каръяр.
* 30 июль — Колумб тӀе кхаьчна майя къам деха латтан къилбаседа бердана (Гондурас). Бартоломе материк тӀе охьа а воьссина формалан чувелира пачхьалкхан дозана.
* Сентябрь — дӀабиллина Чуьркийн берд (Никарагуа) а, «Дешийн берд» (тӀаьхьуо — Коста-Рика, «Хьалдолу берд») а.
* 5 октябрь — Верагуа (Панама) пачхьалкхан индахошкара Колумбан хиира, Къилба хӀордан (Тийна Ӏапказ тӀиера Панаман айма) тӀекхачалур ву готтачу, амма лаьмнаш долчу лаьттан асан тӀехула (Панаман лаг).
* 17 октябрь — дӀайиллина Москитос айма. Меттигера бахархоша дийцира, пачхьалкхан къилбехь беха дийнаташ тӀехь лела, тӀехь гӀaгӀ лело, тарраш, пхена Ӏад дика лело, майра нах беха аьлла (шеко йац, къамел хилар Перух — лакхара кхиар долу инкийн пачхьалкхах, цуьнан бахархоша ламанаш лелайора тӀе мохь буттуш).
* Ноябрь — Колумбан кеманаш халла дӀадоьлху Панаман бердашца.
* Декабрь — Экспедици 1503 керлачу шере йолу бухтехь, 400 шо даьлчи цунах хуьлу Панаман татолан къилбаседа ков. Тийна Ӏапказах Колумб дӀахадийна 65 км, амма иза 65 км цкъан а дехьавалалур вац.

## Ӏилма

## Бина

*Хьажа иштта: [[:Категори:Бинарш 1502 шарахь]]*
* 7 июнь — Жуан III-гӀа, Португалин а, Альгарван а паччахь (1521—1557), Жуана II-гӀачун вешин Мануэл I Сийдолучун кӀант.
* Антонио Мария Дзаккария — Италин католикийн килсан веза стаг.
* Блаунт, Элизабет — Ингалсан паччахьан Генрих VIII-гӀачун езар.
* Григорий XIII — 1572 13 майра 1585 10 апреле кхаччалц руман папа.
* Дадли Джон — Ингалсан пачхьалкхан гӀуллакххо, Нортумберлендан герцог, 1549—1553 шерашкахь Ингалсан регент (жимачу паччахьан Эдуард VI-гӀачун меттана). 1553 шарахь тӀаьххьарниг велчи, шен нус леди Грей Джейн Ӏарш тӀе хао гӀоьртина, амма аьтто ца баьлла, лаьцна, Ӏедало вийна.
* Роксолана — гӀарбаш-езар, ткъа тӀаьхьа Ӏусманин султан Сулейманан зуда, султан Селим ІІ-гачун нана.
* Кук ван Альст, Питер — фламандхойн художник, архитектор, скульптор, агархо, йаздархо.
* Легаспи, Мигель Лопес де — аделантадо дарж долу испанийн конкистадор, цуьнан Филиппинийн исторера роль юсталур ю  Мексика исторера Кортесан рольца а, Перун исторера Писаррон рольца а.
* Нуниш, Педру — Португалин математик.
* Писарро, Гонсало — испанӀийн конкистадор, Франсиско Писаррон дена вина жимха волу ваша.

## Белла
Наполеонан некъ

**Наполеонан некъ** — Эльба гӀайрен тӀиера веддачул тӀехьа Наполеон I-чо бина некъ. ХӀинца иза французийн Къоман №85 маршрутан 325 километран дакъа ду.

## Истори

### Наполеон
1815 шеран 1 мартехь Гольф-Жюан бухтехь охьавоьссинчул тӀаьхьа Наполеон 1200 стегах лаьтта эскарца Грас тӀевахара, тӀаккха Альпашна тӀекхечира Дюранс хин тогӀен чухула. Оцу хенахь некъ цхьаццанхьа чӀогӀа хала бара. Грасан а, Динан а йукъара некъ бина а бацара, ткъа императоран эскар оцу декъехь бӀарзнаш тӀехь чекхделира.

### XX бӀешо

XX бӀешарахь некъ тобира. Силам некъ 1927 шарахь биллира. Маршрутан «Наполеонан некъ» цӀе елира 1932 шарахь.

## Маршрут

Наполеонан некъ боьду хӀокху гӀаланашкахула:
* Антиб
* Грас
* Сен-Валье-де-Тье
* Кастеллан
* Динь-ле-Бен
* Систерон
* Гап
* Кол Байард
* Корпс
* Ла Мур
* Лаффре
* Гренобль

## Хьажоргаш
* 

Категори:Францин некъаш
Категори:Прованс — Альпаш — Сирла-сийна Берд
Категори:БӀе де
Ӏабдул Разакъ

**Ӏабд ар-Раззакъ**, **Ӏабдурраззакъ** я нийса йоцучу транскрипцица: **Ӏабд аль-Раззакъ** ( — «Рицкъ луш волчунан лай») — бусалбачеран цӀе, лаьтта Ӏаьбийн дешнех **[[Ӏабд]]** (лай) а, **[[ар-Раззакъ]]** (АллахӀан цхьа цӀе) а. Хандешан, «рзк» — «рицкъ далар» орамах даьлла. «Раззакъ» цӀе цхьа орам болуш ю Марзукъ цӀарца.

**Ӏабдул Разакъ** — фамили.
* Ӏабдул Разакъ, Дана (йина 1986) — Ӏиракъан яйн атлетикхо, шина аьхкенан Олимпийн ловзарийн декъашхо.
* Ӏабдул Разак, Иссуфу (, вина 26 декабрь 1994 шо) — Нигерера тхэквондист, 2016 шеран Аьхкенан Олимпийн ловзарийн детийн совгӀатхо .
* Ӏабдул Разакъ, Хьусейн (1922—1976) — политикин а, пачхьалкхан а гӀуллакххо, Малайзин шолгӀа премьер-министр.

;Ӏабду Разакъ
* Ӏабду Разакъ, Траоре (; вина 28 декабрь 1988 шо Абиджанехь, Кот-д’Ивуар) — буркинан футболист, туркойн «Коньяспор» клубан а, Буркина-Фасон гулйина командан а хавбек. 

;Ӏабд аль-Разакъ
* Ӏабд аль-Раззакъ (болхбеш хилла XV бӀешеран шолгӀачу декъехь Гератехь) — гӀажарийн художник.

;Ӏабд ар-Разакъ
* Ӏабд ар-Разакъ, Самарканди (**Ӏабд ар-Раззакъ**, юьззина цӀе **Кемаль-ад-дин Ӏабд ар-Раззакъ ибн Исхьак Самарканди** ) (цуьнан да схьаваьлла Самаркандера), (1413—1482) — тимуридийн гӀажарийн историк, шайх.
* Ӏабд ар-Раззакъ ас-Санани — суннийн Ӏалим, мухьаддис.
* Ӏабд ар-Раззакъ ан-Наиф — 1968 шеран 17 июлера 30 июль кхаччалц Ӏаьрбийн социалистийн союз партин векаллийца Ӏиракъан премьер-министр. 
* Ӏабд ар-Раззакъ, Ӏариф (1921 я 1924, Рамади, Ӏиракъан паччахьалла — 2007, Беркшир, Йоккха Британи) — Ӏиракъан тӀеман а, пачхьалкхан а гӀуллакххо, Ӏиракъан премьер-министр (1965).

;Ӏабд ар-Разикъ
* Ӏабд ар-Разикъ, Мустафа (Шейх **Мустафа Ӏабд ар-Разикъ** 1885, Мисар — 1947 шеран 15 февралехь, Мисар) — мисран исламан философ, журналист.. Аль-АзхӀар университетан ректор (1945—1947).

;Разакъ Ӏабдул
* Разакъ, Ӏабдул (вина 1992) — ивуаран футболист, шведийн «Атлетик Юнайтед» клубан а, гулйина Кот-д’Ивуаран командан а хавбек.

## ЦӀе

;Ӏабдуразакъ

* Ӏабдуразакъ Алибекович Датуев (9 май 1909 — 9 март 1979) — Белхалойн-ахархойн ЦӀен Эскаран лакхара сержант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Сийн орденан вуьззина кавалер.
* Ӏабдуразакъ Мавлянов (1908 — март 1975) — советийн а, узбекийн а пачхьалкхан а, партийн а гӀуллакххо, Узбекийн ССР Министрийн Советан председатель (1950—1951).
* Ӏабдураза́къ Марда́нович Мирзабе́ков (30 январь 1938, ХӀинжа-гӀала, ДегӀастанан АССР, РСФСР, ССРС — 17 июль 2008, ХӀинжа-гӀала, Республика ДегӀастанан, Росси) — советийн а, Россин а пачхьалкхан гӀуллакххо. Экономикийн Ӏилманийн кандидат.

;Ӏабдурразакъ
* Каьмал ад-дин Ӏабд ар-Разза́къ ибн А́хьмад аль-Кашани (; ? —  1329 гергга, 1330 я 23 август 1335, Кашан, Иран) — Ӏаьбийн Ӏалим, суьпий.
* Ӏабдурразза́къ ибн Афи́фи ибн Ати́я ибн Ӏабдуль-Барр ибн Ша́раф аль-Мисри́ (, сентябрь 1905 — Эр-Рияд, 1 сентябрь 1994) — мисран-саӀудийн Ӏелам стаг, "Мухьаммадан суннан тӀаьхьабозучеран йукъаралла" коьллинарг а, куьйгалхо а.

;Ӏабдерразакъ
* Ӏабдерразакъ Хьамдалла (вина 17 декабрь 1990 шо Сафи, Марокко) — мароккин футболист, катаран «Аль-Джаиш» клубан а, Мароккон гулйина командан а тӀелатархо.

## Билгалдахарш
Гайерсберг (Оберэстеррайх)

**Гайерсберг ** () — Австрин Лакха Австри федералан латтана йукъара коммуна. Рид-им-Иннкрайс гуонан йукъайогӀу.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
* Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Категори:Лакха Австри латтана гӀаланаш
Категори:Австрин гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Хьашташ кхочушдаран хьал дохкаран инарлин барт

**Хьашташ кхочушдаран хьал дохкаран инарлин барт (ГАТС)** йа **ГАТС барт** () — Дерриг дуьненан йохц-иэцаран кхолламан (ВТО) барт, лелабаьлла 1995 шеран январехь Уругвайра дийцарийн мур бахьнехь. Барт бира йохк-иэцаран тайп-тайпана йолу система хьаштийн секторшка яржорхьама, масала, Тарифех а, йохк-иэцарехь а болу инарлин барто (ГАТТ) латтадо ишттачу системан дохка сурсаташ.

Массо а пачхьалкхаш ВТО декъашхоша куьг йаздина ГАТС бартан тӀехь. ВТО коьрта принцип уггар аьтту бен раж лелайо ГАТС бартан. Амма,бартан  йукъайогӀучу хенахь пачхьалкхаш-декъашхошна уьш йоллалц башхаллаш ло.

## Хьашташ кхочушдаран моделаш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Текст на сайте rada.gov.ua  

Категори:Дуьненайукъара конвенцеш
Категори:Дерриг дуьненан йохк-эцаран кхоллам
Категори:Барташ абатца
Категори:Дуьненайукъара йохк-эцар
Ага (маьӀнаш)

**А́га** — долу маьӀнаш:

* Ага — бер дӀадижон гӀирс.
* А́га — боьра.
* Ага — асанца еха, дукха кӀорга йоцу чутаьӀна рельеф.
* А́га — тропикашкара дӀевшен бецан пхьид.
* Ага́ — бӀаьччан дарж.

; Топоним
* Ага — Ниигата префектурера гӀала (Япони).
* Ага — Забайкальскан махкара станцера юрт, хьалхалера цӀе Хила юрт.
* Ага — Забайкальскан махкара хи, Ононан га.
* Ага — Россера Камчатка ахгӀайрен тӀиера хи.
* Ага — Латвера хи, Риван аьтту га, чекхдолу Ага йуьртан уллехула.
* Ага-Батыр — Россин Федерацин Ставрополан мехкан Курскан кӀоштан йукъайогӀу «Сельское поселение Полтавский сельсовет» муниципалан кхолламан йукъара юрт.
* Ага-Хангил — Россера Забайкальскан махкара Агински Бурятийн гуон муниципалан «Могойтуйский район» кӀоштан юрт.
* Ага – Бурятийн цӀе гӀтп Агинскин.

; ЦӀе
* Ага, я Агга — Кишан (Шумер) урхалча.
* Ага Мирек — гӀажарийн художник.

; Аббревиатура
* АГА — Америкин гастроэнтерологин ассоциаци.

## Хьажа иштта
* AGA
Ӏайша

**Ӏайша** я **Ӏайшат**

* Ӏайша (цӀе) — бусалба зударийн, Ӏаьрбийн меттара схьаяьлла цӀе
* Ӏайша — ГӀезалойн республикин Зеленодольскан кӀоштара юрт
* Ӏайша (фильм) — () — хӀинди маттара 2010 шеран романтикан комеди, Раджшри Оджха хӀоттийна.

## Хьажа иштта
* Ӏайшат бинт Абу Бакр (Делера салам хуьлда цунна) — Мухьаммад  пайхӀамаран кхоалгӀа зуда
* Ӏайша-Биби
* Ӏайше
ГӀа

**ГӀа** (*дукх.* **гӀаш**;  , ) — ботаникехь ораматан арахьара меже, коьрта функцеш йу фотосинтез, газхийцар, транспираци. Оцу Ӏалашонна гӀан, дукхах дерг, экъан структура йу. Цуо хлоропласташна чохь йолу леррина  пигмент [хлорофилл] ] ло [клеткашна, ткъа цуо мелхан серло кхачайо. ГӀа кхин а садаӀаран а, Ӏаьнаре дерзаран а, гуттацин а (хин тӀадамаш дийлар) ораматан меже йу. ГӀашка шайна чохь хи а, даар а сацало, ткъа цхьацца ораматийн кхин функцеш а кхочуш йо.

## ГӀан анатоми

Дукхахдерг, гӀа лаьтта тӀаьхьарчу дакъойх:
* **Эпиде́рмис** — Ӏаламан гӀочу Ӏаткъамах а, хи сов Ӏанаре дерзарх а ларде клеткийн пардо. Дукха хьолахь гӀан эпидермисан тӀехула диллина лардаран балоз кепара чкъор (кутикула).
* **Мезофи́лл**, йа **паренхи́ма**, — чоьхьара, коьрта функци фотосинтез йолу хлорофилл доккху дакъа.
* **Хьасанийн маша**, чухула хи а, дашийна туьханаш а, шекарш а, механикин элементаш лела курсашца кхоьллина йолу (чухула лела), пхенех а, цацакепарчу трубканех а лаьтта меже.
* **Хиеронаш** — гӀан бухахь лаьттачу клеткийн леррина комплексаш; царна чухула сов хи Ӏаьнаре а долу (транспираци), газ а хуьйцу.
Россин Федерацин ТӀеман-ХӀордан Флот

**ТӀеман-ХӀордан Флот** — Россин ТӀеман-ХӀордан Флотан цӀе. ССРС ТӀХӀФ а, Россин империн ТӀХӀФ когаметта ю.

ТӀХӀФ транспортийн гӀирсийн лоьмарийн хьаьркийн код — 45.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш

*  

### ТӀХӀФ лаьцна сайташ а, порталаш а
* Страница ВМФ на официальном веб-сайте Министерства обороны Российской Федерации (Минобороны России)
* Портал о ВМФ России
* История военного флота России от допетровских времён до современных дней
* Сайт Атрина, посвящённый отечественному кораблестроению в период 1945—2005 годов
* Боевые корабли Российской Федерации — 2012

### Йаззамаш
* к.1 р. в отст. В. В. Заборс. Куда плывет ВМФ России?
* Военно-морской флот России. Корабельный состав — 2011. Инфографика, РИА Новости
* Военно-морской флот России. Корабельный состав — 2012. Инфографика, РИА Новости
*  «Смысл», № 12-13, 2007 год
* Весь российский флот «Коммерсантъ-Власть» № 7(760), 25 февраля 2008
* С кем будет биться российский флот?.. 
* Главком ВМФ адмирал Виктор Чирков — о перспективах российского флота до 2050 года 

*
Категори:Россин ТӀеман-ХӀордан дакъа
Кхерч

**Кхерч** — цӀе лато а, йаго а меттиг йа гӀирс. 

## Истори

### Дуьххьарлера йукъараллаш

Ширачу заманара адамаша цӀе лелайаран дуьххьарлера тешаллаш ду Малхбален Африкера ширачу ховшийлашкахь. 2009 шарахь Исраилера Якъубан йоӀарийн тӀайн уллехь бинчу талламаша гойту 790—690 эзар шо хьалха дуьйна адамо цӀе лелайар. ЦӀеран коьрта кхерч гуонаха дехкина тӀулгаш хилла. Иштта цӀе, дукха хьолахь, йукъаралла цхьаьнакхета меттиг хилла.

### Шира дуьне
Зороастризмем латийна цӀе чохь йолу пхьегӀан ламазаш деш хилла. Кхазакхийн тайпа ду «ошакхты». Оцу тайпанан хӀост йу цхьа са хьалахьоьжу кхосаберг. Ширачу заманахь хӀостан кхосаболу кеп тайпанан цӀарца йогӀуш хилла ошакхты (ошак — кхерч, аьлчи а — «Кхерчнаш»), ткъа кхо са – тӀехь йуург кечйеш йолу очакхан сурт долчух тера ду.

### Йуккъера бӀешераш

Йуккъерачу бӀешерийн кхерч цӀийнан къасто йишйоцу дакъа хилла. Пешахь йуург еш хилла, цуьнца шийлачу деношкахь бохлуш хилла. Пешаца Скандинавехь а, Русехь а банеш а, саунаш а йоххош хилла. Оьрсийн цӀенош пешаш йукъайовлале дохдеш хилла лакхе йиллина тӀулгех боьттина кхерчахь цӀе а латош, ткъа кӀура араболуш хилла йиллинчу неӀархула, ткъа тӀаьхьа — дӀадоьллучу корехула.

### XX бӀешерера тахане кхаччалц
ХӀинца малхбузен дуьненахь кхерч бу цӀийнан декоративан дакъа (товха), амма, доккхах долчу Дуьненан бахархойн декъан кхерч практикехь лелош бу.

## Билгалдахарш

Категори:Археологин объекташ
Категори:Археологин объектан тайпанашца
Категори:ЦӀе
Мухьаммад Салахь

**Мухьаммад Салахь** () – мисран футболист, Ливерпулан ловзархо.

## Билгалдахарш

Категори:Ливерпулан ловзархой
Италин кампани (1796—1797)

**Дуьххьара тӀамца Итале бахар**, **Бонапартан италин кампани** — французийн Наполеон Бонапарт коьртехь волу революцин эскарш италин мехкашка дахар. Нисса оцу хенахь дуьххьара гучуелира цуьнан бӀаьччаллин говзалла. Гойту 1796—1797 шерийн тӀеман ладаме кийсиг, ткъа иза шен рогӀехь, Франци европин пачхьалкхийн коалицин 5 шарахь дуьхьала лаьттина тӀаьххьара акт ду. ТӀеман агӀора иза стратегин исбаьхьаллин масала ду.

## Литература
* 
* 
* Тарле Е. В. Наполеон. — Мн.: Беларусь, 1992, с.с. 31 — 50.

 

Категори:Революцин Францин тӀемаш
ДаьргӀара тӀом

**ДаьргӀара тӀом** – () – 1845-чу шарахь Товбеца-баттахь хилла мехал йолу тӀеман операци. 

1845-чу шарахь Нохчаша кхоьллинчу Имаматан коьрта шахьар лоруш йолу ДаьргӀа схьаяккха сацам бо оьрсийн паччахьан Кавказехь долчу эскаран буьйранчо княза Воронцовс.
 
Инарлашна юкъахь, хеташ ма-хиллара, коьрта шахьара схьа а яьккхкина дӀабоьрзур бу моьтташ хилла Воронцовна иттаннаш шерашкахь схьабогӀуш болу Кавказера тӀом. Цуо дагалаьцначуьнан хӀун жамӀ хилира дуьйцуш ву историн Ӏилманча Абумуслимов Сайд-Хьасан:
 «Товбеца-баттахь Ӏаламат доккху эскар теттина хилла ДаьргӀа схьаяккха. Кхузахь 21 батальон хилла. 46 йоккха топ а хилла. ГӀо деш гӀалгӀазакхийн эскарш а хилла. Тактика а хийцина цара, Дагестанехула тӀелатар дан сацам а беш.
 
ДӀоггара дукха яккхийн дуьхьалонаш а йоцуш нохчийн дозане кхаьчна уьш. Вайна хууш ма-хиллара, ДаьргӀа Дагестанан дозанна дукха гена йац. ДаьргӀана чу баха аьтто баьлла церан. Нохчаша и юрт йитина. Иза оьрсийн эскарша, дӀа а лаьцна, ягийна.
 
Амма цул тӀаьхьа, Воронцовн эскаршна го а бина, уьш охьаата долийна. Оьрсийн кхетта шаьш эшна хиларх. Хиина царна шайн гӀалат даьллий. Цул тӀаьхьа церан Ӏалашо ца хилла имам Шемил вохо. Пачхьалкх дӀаяккха еза боху ойланаш йита дезна церан. Дерриг а эскар хӀаллак а ца дойтуш, ах мукъане а кхелхьара муха доккхур дар-те аьлла, оцу хьолана тӀебаьхна хилла уьш.
 
И эскар доха-м дина, амма цхьана декъан къелхьара дала аьтто баьлла. Герзелехь резервехь дитина кхин а цхьа эскар хилла церан. Иза дуьхьала а деана, цхьа дакъа къелхьара даьлла. Масала, терахьашца дуьстича, 4000 сов стаг вийна а, чевнаш йина а хилла. Царна юкъахь инарла а хилла 168 эпсар а хилла.
 
Коьрта маьӀна ду кхузахь, ДаьргӀахь хиллачу тӀеман политикин тӀаьхьло хилар. 1845-гӀа шарахь дуьйна оьрсийн куьйгалхоша, хьалха ма-хиллара нисса дӀа тӀамца чекхбовла а ца гӀерташ, тӀе тидам бахийтина халкъана юкъахь йолчу морзагӀаллех а, халкъана юкъахь болчу цатемех, адамийн гӀийла агӀонех а пайдарна эца.
 
Цунна алссам ахча теттина хилла оьрсийн пачхьалкхо. Иза ду-кх 1845 шарахь хиллачу тӀеман коьрта жамӀ».

Хьалха-МартантӀера Эльмурзаев Юсупс дийцарехь, 13 эзар оьрсий хӀаллак винна ДаьргӀахь.

## Билгалдахарш

Категори:ТӀом

## Хьажоргаш
* Даргинский поход
ВаларгтӀера тӀом

**ВаларгтӀера тӀом** () – 1840-чу шарахь ВаларгтӀа хин йистяхь хил йолу тӀеман опираци.

Товбеца-беттан 7-чу дийнахь 1840 шарахь инарло Галафеевс куьйгалла деш долу эскар Йоккха АтагӀа а, Чехкар-гӀала а, ГӀойтӀа а, Хьалха-Марта а, Гихта а ягош ВаларгтӀа хин йисте схьакхочу. Оццу шарахь Товбеца-беттан 11-чу дийнахь церан ВаларгтӀехь нохчашца хуьлу тӀом.

## Билгалдахарш

Категори:ТӀом
1610 шо

## Хиламаш
* Июль — шведийн эскарш чудаьхкина Корелийн уездан махка. Сентябрь — Корелан гуо лацаран йуьхьиг.
* 14 май — Парижехь фанатика католико Равальяка вийна Генрих IV.
* 1610—1643 — Францин паччахь Людовик XIII-гӀа.
* 1610—1620 — Лакха Пфальцан курфюрст Фридрих V-гӀа.
* Прагин пхьерийн йолах салташна дуьхьала тӀеман гӀаттам. Йохийна цхьайолу католикийн килсаш.
* 4 февралехь — Тушинскан бояраш барт бина Сигизмундаца, байӀат дина Владислав оьрсийн паччахь хиларна.
* 20 февралехь — элин Скопин-Шуйскин Михаилан тобанаша иэшабо польшин-литван интервенташ Дмитровн уллерачу тӀамехь
* 12 мартехь — Скопин-Шуйскийс босту Москохан гуо. Тушинскан лагерь йуху.
* 24 июнехь — таж тиллина гетмана Жолкевскийс иэшийна Клушин уллехь Василий IV-гӀа Шуйскин эскарш.
* 17 июлехь — Василий Шуйский вохийна.
* 2 августехь — Харц Дмитрий II-гӀаниг хӀоьттина эскарца Коломенски йуьртахь, Москохан тӀелата волавелла.
* 17 августехь — ВорхӀбояро барт бина гетман Жолкевскица, паччахь кӀант Владислав хаьржина паччахь.
* Сентябран чеккхе — Польшин Гонсевскин эскарша дӀалоцу Москох.
* 11 декабрехь — Харц Дмитрий II-гӀа кхелха. Ша-шен кхайкхийначун Калугин лагерь йоьхна.
* Осецки къаноллехь (Польша) ахархойн болам.
* Могилевхь охьатаӀийна гӀалин къечу нехан гӀаттам.
* 1610—1611 — Гудзонан хӀордахул лелар. ДӀайиллина Гудзонан айма.

### Ӏилма, техника, технологи
* 12 мартехь — Венецехь зорба тоьхна Галилей Галилеон «Седарчийн хаамаш» цӀе йолу трактат, цуо цигахь телескопан гӀоьнца  йаздина — Беттан тӀехь лаьмнаш хилар, Малх тӀехь тачанаш хилар, Юпитеран йиъ спутник хилар, гучудаьккхина далилаш а далош, Ча такхийна тача дуккха а седарчех лаьтташ хилар.
* Кеплер Иоганн — «„Седарчийн хаамех“ лаьцна дийцаршкахь» Вселенни чеккхе ца хиларан ойлан дуьхьала йуьйцу фотометрин парадокс. Оццу шарахь Кеплер Иоганна хӀинца йолчу тайпана чолхе микроскоп йо.
* Г. Галилей йухавирзина Флоренце, цунна «хьалхара философ а, математик а» меттиг белла Тосканан герцоган кертахь.
* Шотландийн математико Джон Нэпера (Нейпир) а, цунах воьзна воцуш немцойн математико Йост Бюргис а логарифмаш йукъайоху.

## Бина
*Хьажа иштта: [[:Категори:Бинарш 1610 шарахь]]*
* 22 апрелехь — Руман папа Александр VIII (велла 1691).

## Белла
*Хьажа иштта: [[:Категори:Белларш 1610 шарахь ]]*
* 3 майхь — Скопин-Шуйский, Михаил Васильевич, кегарийн заманара оьрсийн пачхьалкхан а, тӀеман а гӀуллакххо.
* 14 майхь — Генрих IV Сийлахь-Воккха де Бурбон, Францин паччахь.

## Хьажа иштта
Ӏалам

**Ӏалам**, **ширин** — Вселеннин материалан дуьйне, Ӏаламан Ӏилманашна талам баран коьрта объект.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏалам
Тарик Джемал Кутлу

**Тарик Джемал Кутлу** () (1944 шо, Чардак, провинци КахӀраманмараш, Туркойчоь — 2004 шо, Туркойчоь) — нохчийн а, туркойн а йаздархо, публицист, гочдархо, профессор. «Kuzey Kafkasya» — «Къилбаседа Кавказ» журналан хила жоьпаллин секретарь (1970—1978 шш.). Къоман нохчо дишний тайпана.

## Биографи

### Къоналла
Тарик вина 1944 шарахь в Туркойчоьнан КахӀраманмараш провинцера нохчийн Чардак цӀе йолу йуьртахь. Йуьхьанцара а, йуккъера а (лицей) чекхйаьккхира Мараш (хӀинца КахӀраманмараш) гӀалахь Тарик ша жима волчу хенахь дуьйна шен Дайахкаца а, нохчийн ламасташца а уьйр йолуш вара.

### Карьера
1971 шарахь Тарик Джемал Кутлус чекхйаьккхира Истмалан университетан литературин дакъа. Дешар чекхдаьккхиначул тӀехьа библиотекин кхочехь болхбира, лицейхь Ӏамабора туркойн мотт а, туркойн литература а. «Тахана», «Сийлахь Туркойчоь», «Знания», «Туркон Даймохк», «Аренаш» газеташца йукъаметтиг дӀакхихьира. Нохчийн а, туркойн а меттанашкахь байташ а. дийцарш а йаздира. Литературин конкурсехь «Мамед Готур Ага» цӀе йолу дийцар йаздарна Тарикана [Ibidem] цӀе йолу совгӀат делира.

Йешархоша а критикаша а дика мах хадийра «Чан йолу ворданан некъахь» [Ibidem] цӀе йолу Тарикан романан. Нохчийн маттахь деша а, йаздан а иза Ӏемира 1960 шерахь Нохчийчура туристаш деъна долу нохчийн абатца. 1971 шарахь тӀетаьӀӀина волавелира нохчийн мотт а, нохчийн литература а Ӏамо.

Тарик Кутлус йаздира къаьстина «Нохчийн кицанаш» цӀе йолу жайна, оцу тӀехь кицанаш далина шина маттахь. Шен мукъа йолу хан Тарикс нохчийн мотт Ӏамор а баржор а тӀехь болх бора. Цуо сатуьйсур латинан бух тӀехь нохчийн абат кхоллар, цхьа сов хьаьркаш доцуш европин пачхьалкхашкахь а Туркойчохь а бехачу нохчий кхетар а болуш.
 
1996 шарахь Тарик Кутлу пенсе ваьллира шен йерриг хан цуо йойура гочдарш деш а талламаш беш а. Цуо туркойн матте йаьккхира нохчийн йаздархойн проза а, и поэзи а, фольклор гул йора, туркойн-нохчийн дошам а, нохчийн энциклопеди кхуллуш болх а бира.

Тарик кхелхира 2004 шеран бӀаьсте 60 шо долуш.

## Библиографи
;Жайнаш
* 

## Билгалдахарш

Категори:Адамаш:Нохчийчоь