open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Албур-Лам

**Албур-Лам** я **Албар-Лам**, **Олбар-Лам** — хӀинца ДегӀастанахь болу лам. Лаьтташ бу хӀинца йолу Казбековн кӀоштан латтан тӀехь. Иза бу Нохчийчоьнан дозанна гена боцуш. ХӀордан сизал локхалла  — 2177 метр, уллера нах беха меттигаш: Алмакх а, Буьртана а, Ширча-Эвла а, дӀаяйна йолу Албур-Отар а Хений дукъ а.

## Истори
Ломан цӀе тиллина иза долахь хиллачу Албур цӀарах, цул совнах цуна долахь хилла Ширча-Эвлан къилбехьа хилла йолу Албур-Отар цӀе йолуш эвла. Цуна Ӏу хилла Албур-Ломахь бежнаш дажош. Албур хилла нохчийн Ӏаккой тайпана.

Дийцарехь ломан гергахьа йолучу ярташкара бахархоша шайн жа дажа лахкар бахьна долуш цера а, Албура а сих-сиха доьвнаш хуьлуш хилла, Албура шиъ кӀант тӀамтӀехь дӀакхалхар нисделча Шемалс машар бина оцу хенахь дуьйна ломан цӀе ю Албур-Лам.

## Билгалдахарш

Категори:ДегӀастанан лаьмнаш
Башаев, Тамерлан Таусович

**Тамерлан Башаев** () — нохчийн дзюдоист, Европин Кубок йаьккхинарг, Йоккха шлем йаьккхинарг, Европин чемпионатийн совгӀатхо а, толамхо а, дуьненан чемпионатан совгӀатхо, юниорашна йукъахь дуьненан чемпион.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Ибрагимов, Максуд Муртазалиевич

**Максуд Муртазалиевич Ибрагимов** — нохчийн дзюдоист, Россин чемпионатан совгӀатхо, Европин Кубкан совгӀатхо, Россин спортан говзанча.

## Спортан кхиамаш
* Россин дзюдон 2014 шеран чемпионат — ;

## Хьажоргаш
*  
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Ибрагимов

**Ибрагимов** — фамили. И фамили йолу нах:
* Ибрагимов, Ӏадлан Усамович (1989) — нохчийн паргӀат кепар латархо.
* Ибрагимов, Канта Хамзатович (1960) — нохчийн йаздархо а, йукъараллин гӀуллакххо, экономикин Ӏилманийн доктор, Россин Йаздархойн бертан декъашхо.
* Ибрагимов, Максуд Муртазалиевич (1991) — дзюдоист.
Александровка (Ейскан кӀошт)

**Александровка** () — Россин Федерацин Краснодаран мехкан Ейскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ейскан кӀоштан индексаш 

Категори:Ейскан кӀоштан нах беха меттигаш
Багакашвили, Бугдан

**Бугда́н Багакашви́ли** (1939 год, Дуй-Йурт, Гуьржийн ССР, ССРС — 2001 год) — Гуьржийчура самбист а, дзюдоист а (нохчийн-кистӀийн къомара), ССРС самбон чемпионатийн дато совгӀатхо, студенташна йукъара дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча (1967 шо). Иза а, ВахтIанг Борчашвили а ву ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанчаш хилла хьалхара нохчий.

## Спортан кхиамаш
* 1961 шеран ССРС самбон чемпионат — ;
* 1965 шеран ССРС самбон чемпионат — ;
* 1967 шеран чидаобан абсолютни чемпионат — .

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Борчашвили, Адам

**Адам Борчашвили** — Австрехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, Австрин чемпионатан совгӀатхо.

## Спортан кхиамаш
* 2016 шеран дзюдон Австрин чемпионат — ;

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Дзюдоисташ
Борчашвили

**Борчашвили** — фамили. И фамили йолу нах:
* Борчашвили, Адам (1996) — Австрехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист.
* Борчашвили, Вахтанг (1941) — нохчийн самбист а, дзюдоист а.
* Борчашвили, Ӏимран (1994) — Австрехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист.
Агарак (Аштаракан кӀошт)

**Агарак** () — Эрмалойчоьнан Арагацотнан провинцин эвла. 
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Арагацотнан провинцин нах беха меттигаш
Арагацотн

**Арагацотн** () — Эрмалойчоьнан Арагацотнан провинцин эвла. 
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Арагацотнан провинцин нах беха меттигаш
Гехарот (эвла)

**Гехароч** () — Эрмалойчоьнан Арагацотнан провинцин эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Арагацотнан провинцин нах беха меттигаш
Диан

**Диан** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сена а, МагӀна а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Сена а, МагӀна а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Цахкашен (Арагацотнан провинци)

**Цахкашен** () — Эрмалойчоьнан Арагацотнан провинцин эвла. Бахархойн дукхалла ? стаг лерана 2010 шо)
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Арагацотнан провинцин нах беха меттигаш
Хачпар

**Хачпар** () — Эрмалойчоьнан Араратан провинцин эвла. Бахархойн дукхалла 1395 стаг  (2004 шо).

Категори:Араратан провинцин нах беха меттигаш
## Билгалдахарш
Амасия (Армавиран провинци)

**Амасия** () — Эрмалойчоьнан Армавиран провинцин эвла. Бахархойн дукхалла 830 стаг (2011 шо)

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Армавиран провинцин нах беха меттигаш
Арцвашен

**Арцвашен** (, ) — Эрмалойчоьнан Гехаркуникан провинцин эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш
Ттуджур (Гехаркуникан провинци)

**Ттуджур** () — Эрмалойчоьнан Гехаркуникан провинцин эвла. Бахархойн дукхалла ? стаг лерана 2010 шо)
## Бахархой

## Билгалдахарш
Акнер

**Акнер** () — Эрмалойчоьнан Лорин провинцин эвла. 
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Лорин провинцин нах беха меттигаш
Марц (Австри)

**Марц** () — Австрин Бургенланд федералан латтана йукъара коммуна. Маттерсбург гуонан йукъайогӀу.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
* Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Категори:Бургенланд латтана гӀаланаш
Категори:Австрин гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Пушкино (Лорин провинци)

**Пушкино (Лорин провинци)** () — Эрмалойчоьнан Лорин провинцин эвла. 
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Лорин провинцин нах беха меттигаш
Алапарс

**Алапарс** () — Эрмалойчоьнан Котайкан провинцин эвла. 
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Котайкан провинцин нах беха меттигаш
Овташен

**Овташен** () — Эрмалойчоьнан Ширакан провинцин эвла. Бахархойн дукхалла ? стаг лерана 2010 шо)
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Ширакан провинцин нах беха меттигаш
Андрюки

**Андрюки** () — Россин Федерацин Краснодаран мехкан Мостовскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Мостовскан кӀоштан индексаш 

Категори:Краснодаран мехкан Мостовскан кӀоштан нах беха меттигаш
Бакаев, Хьасан Зайндинович

**Бакаев Зайндин Хьасан** () — нохчийн историк а, йаздархо а, поэт а, публицист а.

## Биографи
1976 шарахь Хьасана чекхйаьккхира ГихтӀан йукъара №1 школа. 1977 тӀера  1979 шо кхаччалц СССРн эскарехь вара. 1983 тӀера 1988 шо кхаччалц Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан историн факультет чекхйаьккхина, оцу университетехь Ширачу Малхбален истори йоьвзуш вара иза. Оцу муьрехь Хьасан вара Нохч-ГӀалгӀайчохь археологин эхкаршдечехь жигара дакъалоцуш.

1987 шарахь Хьасан дикачу студентийн йукъара цхьаъ санна Москве хьажийра XXII Йерригсоюзан студентийн археологин конференцехь дакъалацархьама, цигахь цуна цхьалхачу даржан диплом йелира.

1987 шарахь Хьасан кхайкхира БуритӀе «Кавказ а, Ширачу Малхбален цивилизаци» цӀе йолу Йерригсоюзан Ӏилманан конференце, цигахь иштта дакъалоцуш бара бевзаш болу Ӏилманчаш И.М. Дьяконов, Г.А. Меликишвили, Вяч. Вс. Иванов, О.М. Джапаридзе, С.А. Старостин, А. Ю. Милитарев кхин а.

## Библиографи
* «Брюссельский трамвай» Правозащитница Исмаилова Таиса (Тина Брюссель) Тайна Жеро Канта
* Книга Хасана Бакаева "Тайна Жеро-канта"
* Вечная война. Чеченцы глазами друзей и врагов
* Бакаев 1989 — Бакаев X. З. Вайнахи, штрихи к портрету // Университетский вестник. Грозный. 1989. 23, 30 октября.
* Бакаев 1990 — Бакаев X. З. Потомки Энея // Комсомольское племя. 1990. 12 июля.
* Бакаев 1991 — Бакаев X. З. Расселение вайнахов в горах и на равнине: факты и домыслы // Проблемы происхождения нахских народов / Под ред. М. Б. Мужухоева. Шатой: Министерство культуры ЧИР, 1991. С. 30-31.
* Бакаев 1997 – Бакаев X. З. Потомки Кавказа // Чеченец. 1997. № 9.
* Бакаев, Дударев 1989 — Бакаев X. З., Дударев С. Л. К вопросу об истоках нартского эпоса // Кавказ и цивилизации Древнего Востока / Под ред. И. М. Дьяконова. Орджоникидзе: Ир, 1989. С. 72-73.
* Бакаев, Нунуев 1991 — Бакаев X. З., Нунуев С. X. История в легендах // Голос Чечено-Ингушетии. 1991. 2, 5 февраля. 
* Бакаев Х.З. Кто мы? И откуда? // Республика. 1989. 14 апр.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан историкаш
СаӀуд бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд

**СаӀуд бин [[Ӏабдул-Ӏазиз бин Ӏабдуррахьман Аль СаӀуд|Ӏабдул-Ӏазиз]] бин Ӏабдуррахьман Аль СаӀуд** ( / 15 январь 1902 - 23 февраль 1969), — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан шолгӀа паччахь ву 1953-чу шеран 9 ноябрехь дуьйна 1964-чу шеран 2 ноябрь кхаччалц. Иза Ӏабдул-Ӏазиз паччахьан кӀентех шолгӀа кӀант ву. Шен вашас Файсала санна, цо деза дакъа лаьцна пачхьалкх кхоллайаларехь. Кестта СаӀудийн Ӏаьрбийчоь кхоьллина чул тӀаьхьа СаӀуд тажпринц хӀоттийна. Ӏабдул-Ӏазиз кхелхина чул тӀаьхьа, СаӀуд паччахь хилла.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Алексеевски (Волгоградан область)

**Алексеевски** () — Россин Федерацин эвла, Волгоградан областан Алексеевскан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта Оьрсийн акъарин къилба-малхбалехь, океанашна а, хӀордашна а гена. Цундела областан климат континенталан, шийла, кӀезиг ло долуш Ӏаьнца а, йеха, йовха, йекъа аьхкенца йу. БӀаьсте йоца, гуьйре йовха, йекхна йу. Маьлхан йовхонан дукхаллийца ГӀирман къилба бердал оьшуш йац.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Алексеевскан кӀоштан индексаш

Категори:Волгоградан областан Алексеевскан кӀоштан нах беха меттигаш
Завгаев, Докка ГӀапурович

**Завга́ев Докка ГӀапу́рович** (1940 шеран 22 декабрь, Бена-Йурт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — Россин пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакххо, дипломат, КПСС белхало. Юридически Ӏилманийн доктор, МГИМО профессор, экономикин Ӏилманийн кандидат.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Биография на сайте МИД России
* Биография на сайте peoples.ru

Категори:Нохчийчоьнан политикаш
Колизей (Соьлжа-ГӀала)

**Спортхолл «Колизей»** — Соьлжа-ГӀалахь йолу спортан комплекс.

## Хьажоргаш

*  
* 
* 

Категори:Спорт
Категори:Соьлжа-ГӀала
Александровка (Захаровкан йуьртан меттиг)

**Александровка** () — Россин Федерацин Липецкан областан Волован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йовхачу аьхкенца, барамехь шийлачу Ӏаьнца. Шера заманаш дика къаьсташ йу. Уггар шийла бутт — январь. Уггар бовха бутт — июль.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Волован кӀоштан индексаш 

Категори:Липецкан областан Волован кӀоштан нах беха меттигаш
Гехаев, Асламбек

**Асламбек Гехаев** — нохчийн дзюдоист, Европин Кубок йаккхинарг.

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
335 км (казарма)

**335 км (казарма)** () — Россин Федерацин Алтайн мехкан Алейскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера а, чӀогӀа континенталан а йу, кхоллало Атлантикера, Арктикера, Малхбален Сибрехара, Йуккъерчу Азера сих-сиха хийца а луш кхочучу хӀаваан массаш бахьнехь. Маршах кӀезиг йолуш хенан хӀоттам хилар бахьнехь алссама маьлхан радиации кхачайо кхуза. Малх лепаран дохаллин йуккъера барам 2000—2300 сахьт шарахь бу, цхьаьнатоьхна радиацин барам кхочу 4500-4800 МДж/м2 шарахь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Алейскан кӀоштан индексаш 

Категори:Алейскан кӀоштан нах беха меттигаш
Толсти Дуброва

**Толстая Дуброва** () — Россин Федерацин Алтайн мехкан Алейскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Алейскан кӀоштан индексаш 

Категори:Алейскан кӀоштан нах беха меттигаш
Агаев, Рустам Арбиевич

**Руста́м Арби́евич Ага́ев** — нохчийн паргӀат кепар латархо, 2006 шеран Россин а, Европийн а чемпионатийн совгӀатхо, (Азербайджанан тобанехь), 2004 шарахь Афинашкахь хилла Олимпиадан декъашхо, Дуьненан Кубок йаккхинарг, Россин халкъашна йаккъера даржан спортан говзанча.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* Рустам Агаев
* Р. Агаев: «Я рад, что второй раз мне посчастливится принять участие в Олимпийском движении»

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Агаев

**Агаев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Агаев, Мамед (1976) — аьрмлой махкахь Ӏаш волу нохчийн паргӀат кепар латархо;
* Агаев, Рустам Арбиевич (1982) — паргӀат кепар латархо;
Ахмадов, Шарпудин Бачуевич

**Шарпуди́н Бачу́евич Ахма́дов** — нохчийн историк. Историн Ӏилманийн доктор, профессор, Нохчийн Республикин Ӏилманийн Сийлахь гӀуллакххо (2003 шо).

## Биографи
Вина Тевзанахь Бачу а, ПетӀамат Ахмадовера доьзаллехь. ЦӀера даьхна хан цо йаьккхира Кхазакхстанан Павлодаран областехь. Циггахь иза деша волавелира. Школа чекхйаьккхира цӀавирзинчул тӀехь.

1964 шарахь цо чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан институтан историн а, филологин а факультет.

## Библиографи

### Книгаш
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Ахмадов Шарпудин, Гапуров Шахрудин. Спорные вопросы в истории Чечни XVIII—XIX веков: (о некоторых работах М. М. Блиева) Чеченская Республика и чеченцы. История и современность: материалы Всероссийской научной конференции, 19-20 апреля 2005 года;
* Ахмадов Шарпудин. Из истории развития вольных (сельских) обществ в горной Чечне и Ингушетии в XVIII — начале XIX в.
* Ахмадов Шарпудин. Обычаи и традиции чеченцев как непреходящие ценности духовной культуры народа.
* Ахмадов Шарпудин. Культура чеченцев в XVIII веке.
* Ахмадов Шарпудин. К историографии развития исторической науки в Чечне в XX в.
* Ахмадов Шарпудин. К вопросу о социальной стратификации чеченского общества в XVIII веке.
* Ахмадов Шарпудин. Адаты как источник изучения социальных и правовых отношений чеченцев и ингушей в XVIII—XIX вв.
* Ахмадов Шарпудин. Чечня и Россия в XVI—XIX веках: культурно-экономический аспект сближения народов.
* Ахмадов Шарпудин. Социально-экономическое и политическое положение Ингушетии в конце XVIII — начале XIX вв.: (Историография проблемы).
* Ахмадов Шарпудин. Тукхум и его роль в чеченском обществе в XVII — начале XIX в.

### Статьяш
* 
* 
* 
* 

### Шарпудин Ахмадовах лаьцна
* 
* 
* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  
* 

Категори:Нохчийн Ӏилманчаш
Акаев, Лом-Али

**Лом-Али́ Ака́ев** — нохчийн греко-риман кепар латархо, Россин чемпионатан совгӀатхо, Европин халкъийн Кубкан совгӀатхо, Россин спортан говзанча.

## Спортан кхиамаш
* 2013 шеран Схьайиллина Бразилин Кубок — ;
* 2013 шеран Европин халкъийн Кубок — ;
* 2013 шеран Россин греко-риман латаран чемпионат — ;
* 2014 шеран Иван Поддубный Гран-при — 5 меттиг;

## Литература
* 

## Хьажоргаш
*  
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Арсалиев, Ӏусман

**Ӏусма́н Арсали́ев** — нохчийн боксёр, ССРС чемпионатийн совгӀатхо, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча.

## Спортан кхиамаш
6-за дуьненан чемпион, 3-зза олимпиадан чемпион хилла волу Феликс Савон шозза нокаутца эшина цхьаъ бен воцу боксёр.
* 1988 шеран ССРС боксан чемпионат — ;
* 1989 шеран ССРС боксан чемпионат — ;

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Азово (Омскан область)

**Азово** () — Россин Федерацин эвла, Омскан областан Азован немцойн къоман кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат дукхаха континенталан йу, аьхке йоца хуьлу. Климат кхолларан коьрта фактор географин хьал ду, коьртаниг лаьттан чкъор. ХӀордашна а, Ӏапказашна а гена хиларо лаьттан физикин хьоло климат кхоллайаларан роль чӀагӀйо, хӀунда аьлчи, лаьттан сипатех ду чехка а, чӀогӀа а аьхка дохдалар, иштта сиха шен йовхо Ӏай йайар.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Омскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Азован немцойн къоман кӀоштан индексаш 

Категори:Азован немцойн къоман кӀоштан нах беха меттигаш
Аухар

**Аухар**, **АвхӀар** — хӀинца ДегӀастанахь болу лам.

«Зафар-наме» текстехь Тимара Симсимехь шиъ де даьккхира. Иза оьгӀазе вара бахархошна, дукхахберш царех байира, йохийра меттигера «килсанаш а, цӀувш а, жӀараш йагийра». Цул тӀехьа толамхо *АвхӀар* ломехьа вахара, «бохийра цигара мохк, баьккхира дукха бахам». Кхин дӀа Тимаран эскаран маршрут билгала ца баьккхина, ткъа терахьан текстехь: «цигара [*АвхӀар* ломера] йухавирзина вахара *Бешкенте*».

## Билгалдахарш
;Комменташ

;Хьосташ

## Литература
* Известия. Статьи и материалы по истории Чечено-Ингушетии. Т. 9. Ч. 3. Вып. 1. – Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1974. – 135 с.

Категори:ДегӀастанан лаьмнаш
Дабачхаджиев, Насрудин Амандиевич

**Насрудин Амандиевич Дабачхаджиев** — нохчийн йаздархо, поэт, художник, Нохчийн Республикин исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо. Цо чекхйаьккхина Волгоградан экономикин техникум а, Нохчийн пачхьалкхан университетан историн факультет а. Цо йазйо байташ а, дийцарш а нохчийн а, оьрсийн а метташкахь. Иштта цо суьрташ а дохку. Цо диллина дукха суьрташ масийтта исбахьаллин гайтамашкахь дара.

Цо йазйинарш зорбан тӀейоху «Орга» а, «Нана» а, «Вайнах» а журналашкахь а, «Гумс» цӀе йолу кӀоштанан газетехь а. Арахецна йу цуьнан гуламаш «Волны моей памяти», «Шёл всегда прямым путем», «Останется слово», «Память». Цо дукха эшарашна дешнаш йаздина. Иза Рамзан Даудов а, Абубакар Толхигов а, Денис Эльдиев а композиторашца цхьана болх беш ву.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххой
Категори:Нохчийн поэташ
Категори:Нохчийн йаздархой
Категори:Нохчийн художникаш
Категори:Нохчийн университет чекхйаьккхинарш
Медвежье (Омскан область)

**Медвежье** () — Россин Федерацин Омскан областан Исилькулан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Омскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Исилькулан кӀоштан индексаш

Категори:Исилькулан кӀоштан нах беха меттигаш
Абубакаров, Сайпуди Сайдиевич

**Сайпуди Сайдиевич Абубакаров** — нохчийн спортхо, масийтта тайпан латаран Ӏаьржа доьхка деккхинарг, тренер. Россин этноспортан Федерацин исполкоман декъашхо. SUMA цӀе йолу халкъашна йуккъеран тӀеман латарийн бертан вице-президент. СССР спортан каратен инстуктор (нохчашна йукъахь цхьаъ бен воцу). ТӀеман самбон Россин Сийлахь тренер. Португалин тхэквондо Академин инструктор. KUKKIWON халкъашна йуккъера Ӏаьржа доьхкийн клубан декъашхо (Сеул).

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Нохчийн Республикин Сийлахь тренераш
Ибрагимов, Ӏадлан Усамович

**Адлан Усамович Ибрагимов** — нохчийн паргӀат кепар латархо, Россин чемпионатан совгӀатхо, Россин спортан говзанча.

## Спортан кхиамаш
* 2015 шеран Россин паргӀат кепар латаран чемпионат — .

## Хьажоргша
*  
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Хизриев

**Хизриев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Хизриев, Анзор Русланович (1989) — нохчийн паргӀат кепар латархо;
* Хизриев, Муслим (1990) — нохчийн ийина кепар латархо;
Александровск (Пермийн мохк)

**Александровск** () — Россин Федерацин гӀала, Пермийн мехкан Александровскан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Малхбузера догӀучу хӀаваийн массийн новкъахь долчу Басеги дукъо, массо Урало санна, лекха дацахь а, дикка сацадо Атлантикин хӀаваъ малхбалехьа даржарах. Мехкан климататан амалехь континенталла йу, цуьнан бахьна дукха хьолахь бӀаьста догӀу арктикин хӀаваъ ду. Каран хӀордан шийла мох къаьста кӀезиг тӀаналлийца, Атлантикин хӀаваан массаш, бӀостанехьа, тӀуналла дукха йолуш ду (700—800 мм шарахь гергга). Махкахь дикка йовха аьхке йу, цхьадолчу шерашкахь уггар шийла бутт февраль хуьлу. Ах йочанаш ло кепара хуьлу. ДогӀанаш дукхахдерг сентябрехь а, июнехь а хуьлу, малхбузен басешкахь алсама дакъа — августехь хуьлу. Минимум йочанаш йогӀу февралехь а, декабрехь а. Аьхка лаьмнашкахь стигал къекъаш догӀанаш оьху. Мехкан амалехь йу сих-сиха хуьлу аьхкенан дохк, уьш наггахь масех дийнахь лаьтта.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт  Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Александровскан кӀоштан индексаш

Категори:Пермийн мехкан Александровскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Пермийн мехкан гӀаланаш
Лукъман

**Лукъман аль-Хьаким** () — иза Къуръан чохь хьахийна хьекъале стаг ву. Цуьнан цӀе тиллина Къуръанан 31-ра суратна «Лукъман» аьлла. Давуд пайхамаран заманахь ваьхна хилла иза. Иза ван а вина, Ӏан а Ӏийна Нубат-махкахь. Къуръанан дийцаршкахь хьахийна ду цо шен кӀантана дина долу весеташ, Дала цунна делла долу. Бусалбанаша цуьнан весеташ даккхий хьекъале дешнаш а, хьехамаш а лору, цуьнан хьикмат ша доггӀучу меттехь хуьлу дела.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Карпина

**Карпина** () — Бразилин Пернамбуку штатера муниципалитет.

## Географи

Муниципалитетан майда — .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бразилин картанаш
* Бразилин муниципалитетийн порталаш

Категори:Пернамбуку штатан муниципалитеташ
Категори:Бразилин муниципалитеташ
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Чартой-Йурт

**Чартой-Йурт** — Нохчийчоьнан шелан кӀоштан дӀатесна эвла йу.

## Географи
Эвла йу Шелан къилба-малхбалехьа.
## Истори
Дийцарехь Гуьмсе йилина къо бӀа шо хьалха чартой тайпана наха.

ХӀинца чартой Ӏаш бу  Гуьмсехь, Нойбоьрахь, Илисхан-Йуртахь, Цоцин-Йуртахь, Мескер-Йуртахь, Гаьрмчигахь, Шелахь, БердакӀелахь, Ищерехь, Галнехь, Лаха-Неврехь, ЧӀуьлга-Йуртахь, Бена-Йуртахь, Ӏели-Йуртахь кхин а.

## Билгалдахарш

Категори:Шелан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Нохчийчоьнан дӀаяйна нах беха меттигаш
Ӏабдул-Ӏазиз бин Баз

**Ӏабдул-Ӏазиз бин ӀабдуллахӀ бин Баз** ( / 1910 шеран 22 ноябрь, 1999 шеран 13 ноябрь) — саӀудийн пачхьалкхан а, динан а гӀуллакххо, динан Ӏилманча, СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан лакхара муфти а ву (1993-1999), пачхьалкхехь йолу салафизман коьрта агӀончех цхьаъ вар.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Меркушево (Пермийн кӀошт)

**Меркушево** () — Россин Федерацин Пермийн мехкан Пермийн кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт  Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Пермийн кӀоштан индексаш 

Категори:Пермийн кӀоштан нах беха меттигаш
Яндарбиев, Хьамзат Шамсадович

**Хьамзат Шамсадович Яндарбиев** — нохчийн йаздархо, поэт, Ӏилманча, политик, йукъараллин гӀуллакххо, Нохчийчоьнан а, Россин а йаздархойн тобанийн декъашхо, хьехархойн Ӏилманийн кандидат, Нохчийн пачхьалкхан университетан даймехкан а, дуьнена йукъаран а литературийн кафедран доцент, Нохчийн Республикин Сийлахь гражданин.

## Библиографи

### Книгаш
* 
* 
* 

### Статьяш

#### Оьрсийн маттахь
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

#### Нохчийн маттахь
* 
* 
* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийн йаздархой
Категори:Нохчийн поэташ
Категори:Нохчийн политикаш
Категори:Нохчийн Ӏилманчаш
Алакуль (Альменеван кӀошт)

**Алакуль** () — Россин Федерацин Курганан областан Альменеван кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат чӀогӀа континенталан йу. Цунна Ӏаткъам бо мохк хӀордашна гена хиларо, малхбузехьа Урал лаьмнийн турс хиларо, къилбехахь йаккхий аренийн кӀошташ хиларо, кхин тӀе меттиган рельеф нийса хиларо, хӀаваийн массийн циркуляци ша-тайпа хиларо. Шийла, кӀезиг ло долуш Ӏа а, йовха, йекъа аьхке. БӀаьстенна амалехь ду сих-сиха шелонаш йухайерзар. ТӀуналла аьхка тоьуш йац, муьрашкахь йакъонаш хуьлу. Оцу климато хьун-аренан Уралдехьех латталелоран кхераме зона йо. Цхьанаэшшара ца лаьтта хенан хӀоттам Ӏа долалуш декабрехь а, бӀаьста — апрелехь, майхь а. Уггар шийла бутт — январь, уггар бовха — июль.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт  Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Альменеван кӀоштан индексаш 

Категори:Альменеван кӀоштан нах беха меттигаш
Кривино (Белорусси)

**Кривино** () — Белоруссин Витебскан областан Бешенковичин кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Белоруссин индексаш 

Категори:Витебскан областан нах беха меттигаш
Категори:Бешенковичин кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Категори:Белхан категори
Эсембаев, Ваха Мухтарович

**Ваха Мухтарович Эсембаев** — нохчийн штангист, Казахстанан а, Йуккъерачу Азин а чемпион, 10 шарахь Казахстанан гулйина тобанан капитан, ССРС гулйина тобанан декъашхо, ССРС спортан говзанча хилла волу хьалхара нохчи, тренер.

## Цо Ӏаминарш
* Баматалиев, Аслан (1975) — Россин чемпионатийн совгӀатхо, Россин халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Даймохк

**Даймохк** — хьоме мохк.

Даймохк олу адаман дай баьхначу махках. Иза дешнийн гуламна юккъехь уггар деза а, сийлахь а дош ду.

## Этимологи

## МаьӀнан эволюци

## Даймохк а, патриоталла а

## Даймохк исбаьхьалин литературехь

## Литература
* Даль В. И. Что такое отчизна? 
* Карамзин Н. М. О любви к отечеству и народной гордости // Соч., т. 3. — СПб., 1848 
* Макаров В. В. Отечество и патриотизм. — Саратов: Изд-во Сарат. Ун-та, 1988

Категори:Даймохк
Носков, Николай Иванович

**Никола́й Ива́нович Носко́в** (1956 шеран 12 январь, Гжатск) — Россин музыкант а, эшархо а, композитор а. «Золотой граммофон» цӀе йолу совгӀат деуза деккхинарг, 

## Биографи
Николай Носков вина 1956 шеран 12 январехь Смоленскан областан Гжатск гӀалахь (хӀинца Гагарин) белхалойн доьзалехь. Да, Иван Александрович Носков схьаваларехь цыган хийла, жижиган комбинатехь болх бина. Нана, Екатерина Константиновна Носкова, хьелийозархо хийла, Ӏишлонаш йиш болх бина. Николай, воцург доьзалехь дара диъ бера.

Николайн 8 шо дуьзча, доьзал Череповец гӀала дӀакхелхира. Бералехь дуьйна кхолламаллин коллективашках дакъалоцуш вара. 14 шо долуш Къилбаседа-Малхбузен регионан конкурсехь дика эшар лекхна оцо даьккхира дуьххьара совгӀат.

Николай Носковн уггаре йовзаш йолу хиташ — «Дай мне шанс», «Снег», «Это здорово», «Паранойя», «Я тебя люблю», «Я немодный», «А на меньшее я не согласен».

Зуд йалина ву. ЙоӀ йу Катерина. 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Николай Носков 

Категори:«Дешийн граммофон» совгIатан лауреаташ
Бисултанов, Абек Гирманович

**Абе́к Гирма́нович Бисулта́нов** — нохчийн паргӀат кепар латархо, ССРС чемпионатийн совгӀатхо, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Хатаев, Имам Абдулаевич

**Имам Абдулаевич Хатаев** — нохчийн боксёр, Россин чемпионатийн совгӀатхо а, толамхо а, студентийн йукъахь дуьненан чемпион, Россин спортан говзанча.

## Спортан кхиамаш
* 2014 шеран кегирхойн йукъара Россин боксан чемпионат — ;
* 2015 шеран Россин боксан чемпионат — ;
* 2017 шеран Россин боксан чемпионат — ;
* 2018 шеран Россин боксан чемпионат — ;
* 2019 шеран Россин боксан чемпионат — ;

## Доьзалла
* Хатаев, Шамиль Абдулаевич — боксёр, Россин чемпион, Россин спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Категори:Россин чемпионаш
Медвежье (Шадринскан кӀошт)

**Медвежье** () — Россин Федерацин Курганан областан Шадринскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт  Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Шадринскан кӀоштан индексаш

Категори:Шадринскан кӀоштан нах беха меттигаш
Адамов, Роман Станиславович

**Рома́н Станисла́вович Ада́мов** — Россин футболист. Россин Сийлахь спортан говзанча (2008).

## Кхиамаш

### Тобанан

 **Ростов**
* Россин Кубкан финалист 2002/2003 шерийн сезонехь.

 **Терек**
* 2004 шеран Россин футболан хьалхара дивизионан толамхо.
* 2005 шеран Россин футболан Суперкубкан финалист.

 **Москва**
* 2006/2007 шерашкахь Россин футболан Кубкан финалист.

 **Рубин**
* 2008 шерахь Россин футболан чемпион
* 2008/2009 шерийн сезонехь Россин футболан Кубкан финалист.
* 2009 шарахь Россин футболан Суперкубкан финалист.

 **Виктория**
* 2012/2013 шерашкахь Чехийн футболан чемпион.

 **Россин гулйина тоба**
* 2008 шарахь Европин футболан чемпионатан бронзан совгӀатхо.

### Шен
* 2007 шарахь Роман Павлюченкаца Россин футболан чемпионатан тоьлла бомбардир. Цу шимма хӀораммо туьхуьра 14 гол.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* ПФК «Крылья Советов» сайтехь профиль 

Категори:Терекан ловзархой
Антошкино (Курганан область)

**Антошкино** () — Россин Федерацин Курганан областан Шумихан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат чӀогӀа континенталан йу. Цунна Ӏаткъам бо мохк хӀордашна гена хиларо, малхбузехьа Урал лаьмнийн турс хиларо, къилбехахь йаккхий аренийн кӀошташ хиларо, кхин тӀе меттиган рельеф нийса хиларо, хӀаваийн массийн циркуляци ша-тайпа хиларо. Шийла, кӀезиг ло долуш Ӏа а, йовха, йекъа аьхке. БӀаьстенна амалехь ду сих-сиха шелонаш йухайерзар. ТӀуналла аьхка тоьуш йац, муьрашкахь йакъонаш хуьлу. Оцу климато хьун-аренан Уралдехьех латталелоран кхераме зона йо. Цхьанаэшшара ца лаьтта хенан хӀоттам Ӏа долалуш декабрехь а, бӀаьста — апрелехь, майхь а. Уггар шийла бутт — январь, уггар бовха — июль.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт  Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Шумихан кӀоштан индексаш

Категори:Шумихан кӀоштан нах беха меттигаш
Киркоров, Филипп Бедросович

**Фили́пп Бедро́сович Кирко́ров** (, паспорт тӀехь — **Филипп Бедрос Киркоров**; 1967 шеран 30 апрель, Варна, Болгари) — СССР а, Россин эстрадан эшархо а, актёр а, композитор а, продюсер а. Россин Федерацин халкъан артист (2008).

8-за «Оваци» совгӀат деккхинарг, 5-за «World Music Awards» совгӀат деккхинарг, масийттуза «Дашо граммофон» а, «100 пунт хит» а, «Дато кало» а, совгӀаташ деккхинарг. «Шеран эшар» хӀорашеран фестивалин лауреат. 2002 шарахь цо толам беккхина «Кинотавр» фестивалехь «Тоьлла стеган роль» номинацехь «Вечера на хуторе близ Диканьки» фильмехь роль ловзарна.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:«Дешийн граммофон» совгIатан лауреаташ
Меладзе, Валерий Шотаевич

**Вале́рий Шота́евич Мела́дзе** (бакъалла йолу цӀе — **Вале́риан Шота́евич Мела́дзе**; вин. , Батуми, Аджарийн АССР, Гуьржийн ССР, СССР) — Россин поп-эшархо, Халкъашна йуккъера эстрадан исбаьхьалин гӀуллакхойн бартан урхаллин декъашхо, Россин Федерацин сийлахь артист (2006), Нохчийн Республикин халкъан артист (2008). Константин Меладзен жимаха волу ваша. 

## Билгалдахарш

Категори:Россин Федерацин сийлахь артист
Категори:«Дешийн граммофон» совгIатан лауреаташ
АьттамаьгӀаг

**АьттамаьгӀаг** () — букъ тӀехь чкъуьйриган цӀа а, долуш, гай тӀехь когаш болу а сагалмат.

## Билгалдахарш

Категори:АьттамаьгӀаг
МармаӀ

**МармаӀ**, **МермаӀа** йа **Бирнал** () — Африкехь а, Азехь а яьржина йолу цхьа берг йолу дийнат.

## Билгалдахарш

Категори:МермаӀа
МаӀа-чхьаьвриг

**МаӀа-чхьаьвриг** () — мер тӀехь маӀа а йолуш чӀогӀа тӀемаш долу чхьаьвриг.

## Билгалдахарш

Категори:Чхьаьвригаш
Йовсар

**Йовсар** — цхьанне а билгалчу жӀаьлин хӀух доцу жӀаьла ду.

ХӀух доцачу жӀаьлийн могашалла хӀух долчерачул а гӀоле лору. Оцунан дикалла гетерозисан лакхарчу тегӀанах а, ураман популяцино бечу къиза харжамах а йоьзна ю, ткъа оцу хенахь хӀух долу жӀаьлеш гергарчу хӀух ду (инбридинг), оцуо генетикан а, физиологин а могашалла гӀуочу агӀора тотту. ХӀух дерш санна, хӀух доцу жӀалеш а лело тарло шайх бала а латтош, шайх дала а тарлуш йолу тайп-тайпана генетикан цамгарш, ткъа иштта психика галъялар а нисло.

## Билгалдахарш

Категори:Йовсар
Суьпалла

**Суьпалла**, **Тасаввуф** () — исламехь болу эзотеризман болам бу йа, халбаталла лелош болу, иштта иза исламан философийн коьрта некъех цхьаъ бу. Суьпаллин лархойх ***суьпанаш*** олу.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Ислам
Дудаев, Шараудин Успахаджиевич

**Шарауди́н Успахаджи́евич Дуда́ев** — нохчийн футболит, ССРС спортан говзанча, тренер. Цо чекхйаьккхира Малаховкехь йолу тренерий школа. Цо 1957 шарахь Ригехь хилла йолу Йерригсоюзан дешархойн спартакиадехь дакъа лецир. 1958—1962 шерашкахь иза левзира Юккъарчу Азера футболийн клубашках. 1963—1968 шерашкахь иза левзира «Терек» (Соьлжа-ГӀала) клубехь. 1970—1985 шерашкахь «Терекан» тренер.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Терекан тренераш
Категори:Терекан ловзархой
Бегемот

**Бегемот**, я **гиппопота́м** () — шалго бергаш йолучу тобан йукъара декха дийнат, иза хьаккхарчех тера йолучу нох доккхуш доцучу бухара тобана йукъара акха дийнат. Бегемото шен дукху йолу дахаран хан теза хи чохь йоккху.

## Билгалдахарш

Категори:Бегемот
Бокаревка

**Бокаревка** () — Россин Федерацин Тюменан областан Ишиман кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт  Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ишиман кӀоштан индексаш

Категори:Ишиман кӀоштан нах беха меттигаш
ЧӀебарлойн диалект

**ЧӀебарлойн диалект** —  Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштехь йаьржина йолу нохчийн меттан диалект. ЧӀебарлойн диалектан уггаре гергара йу шаройн диалект, цхьана уьш шара-орган диалектийн йукъайогӀуш йу.

## Йаржар
ЧӀебарлойн диалектехь мотт буьйцу нах беха Макажахь, Садохь, Босохь, ХӀиндахь, Басхахь, Бунихь, ЦӀикарахь, ТӀундукхахь, Хойхь, Ригахахь, Ачалахь, Орсохь, Чобаьккхинрахь (Чуба́хкинчохь, Чубахкинеро́йх), Нохч-КӀиелахь, Саьрбалахь, Нижалахь, ДӀайхь, Органиехь кхин дуккха а меттигашкахь.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийн мотт
Александро-Невски (Баганан кӀошт)

**Александро-Невски** () — Россин Федерацин Новосибирскан областан Баганан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат континенталан йу. Лаьттан гӀоролаш йуьйлало сентябран шолгӀачу декъехь, чекхйовлу май чекхболуш. Шелонан мур лаьтта - 178, йовхонан - 188, гӀур йоцуш – 120 дийнахь. Географин хьоло цуьнан климатан континенталалла алсама лурйо, оццу географин шораллашкахь лаьттачу, амма адаман даха аьтто болчу Европин а, Америкин а кӀошташкахьчул.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Омскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Баганан кӀоштан индексаш

Категори:Баганан кӀоштан нах беха меттигаш
Устьянцево (Красноармейскан кӀошт)

**Устьянцево** () — Челябинскан областан Красноармейскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмний хӀоттам: оьрсий (67%), гӀезалой (12%), башкираш (13%), кхазакхаш (3%).

## Билгалдахарш

Категори:Челябинскан областан Красноармейскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Лазартни

**Лазартни** — гражданийн стационаран медицинан гӀишло, иза ю цамгарш йолу адамашна дарба лело меттиг/я цамгаршна говзанчаш дифференциалан диагностика ен меттиг.

## Билгалдахарш

Категори:Лазартни
Цукаева, Аваза

**Аваза Цукаева** — нохчийн спортхо, хьалхара нохчийн Ӏадкхоссархо. Масийтта Кавказан ловзарийн декъашхо.

## Хьажоргаш

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Категори:Нохчийчоьнан зударий
Стага а, зудчо а шайн цхьаьнаӀар Ӏедалехь чӀагӀдар

**Стага а, зудчо а шайн цхьаьнаӀар Ӏедалехь чӀагӀдар** — стага зуда ялор а, зуда маре яхар а. 

## Билгалдахарш

Категори:Адамаш
Сухне

**Сухне** () — Урданан Эз-Зарка цӀе йолу мухафазан йукъайогӀуш йолу эвла, Къилбаседа Кавказера Гергара Малхбале баьхкинчу нохчаш йихкинчу эвланийн йукъара цхьаъ ю Сухне.

## Географи
Эвла ю Эз-Заркан къилбаседехьа.

## Истори
Сухне эвла 1912-чу шарахь Ӏовхара нохчаша йиллина ю.

## Билгалдахарш

Категори:Урданан гӀаланаш
Лаксенбург

**Лаксенбург** () — Австрин Лаха Австри федералан латтана йукъара коммуна. Моьдлинг гуонан йукъайогӀу.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
* Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Категори:Лаха Австри латтана гӀаланаш
Категори:Австрин гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Медведкино

**Медведкино** () — Россин Федерацин Новосибирскан областан Куйбышеван кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Омскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Куйбышеван кӀоштан индексаш 

Категори:Новосибирскан областан Куйбышеван кӀоштан нах беха меттигаш
Кхурдойчоь

**Кхурдойчоь** () — Хьалхара Азера дукху болу бахархой кхурдой болу этногеографин мохк.

## Билгалдахарш

Категори:Кхурдойчоь
Агачаулово

**Агачаулово** () — Россин Федерацин Новосибирскан областан Кыштовкан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат континенталан йу. Лаьттан гӀоролаш йуьйлало сентябран шолгӀачу декъехь, чекхйовлу май чекхболуш. Шелонан мур лаьтта - 178, йовхонан - 188, гӀур йоцуш – 120 дийнахь. Географин хьоло цуьнан климатан континенталалла алсама лурйо, оццу географин шораллашкахь лаьттачу, амма адаман даха аьтто болчу Европин а, Америкин а кӀошташкахьчул.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Омскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кыштовкан кӀоштан индексаш 

Категори:Кыштовкан кӀоштан нах беха меттигаш
Соьлжа-ГӀала (гӀалин гуо)

**Соьлжа-ГӀала** — Россин Федерацин, Нохчийн Республикин йукъара административан-мехкан дакъа (республикин маьӀна долу гӀала) а, муниципалан кхоллам (официалан цӀарца *[[ГӀалин гуо (Росси)|гӀалин гуо]] «Соьлжа-ГӀала»*) а.

Административан центр — Соьлжа-ГӀала.

## Истори
Соьлжа-ГӀалех республикин куьйга кӀелара гӀала хилира 1936 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР кхолларца, цул тӀаьхьа, 1944 шарахь, хилира областан маьӀна долу гӀала, 1957 шарахь дуьйна Нохч-ГӀалгӀайн АССР йуха меттахӀоттаярца хилира республикин куьйга кӀелара гӀала.

Цхьаъ нах беха меттиг йукъахь йолу гӀалин гуо кхоьллина 2009 шеран 20 февралан Нохчийн Республикин Законаца.

2020 шеран 1 январехь Соьлжа-ГӀалин кӀошт йукъара Соьлжа-ГӀалин гӀалин гуонан йукъа дӀаделла Шинасуьйра-йукъан а, Шовданен а йуьртан меттигийн (Шинасуьйра-йукъ эвлан а, Шовдане эвлан а) мехкаш.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
Соьлжа-ГӀалин гӀалин гуонан йукъайогӀу:

Соьлжа-ГӀала 

Шовдане 

Шинасуьйра-юкъ 

## Цунах лаьцна хаам
ГӀалин гуо йукъа йогӀуш йу цхьаъ нах беха меттиг — Соьлжа-ГӀала, цул совнах гӀалина уллера латташ а. Гуонан дозанаш ду Соьлжа-ГӀалин а, Хьалха-Мартанан а муниципалан кӀошташца.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан гӀалин гуонаш
Теркан дукъ

**Теркан дукъ** (, ) — Теркан-Соьлжан локхаллин системера Теркан аьтту бердаца лаьтташ долу Хьалхара Кавказан ломан дукъ ду. Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а, Къилбаседа ХӀирийчоьнан а, ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан административни дозан тӀехь ду. Курп хино дӀакъастийна дукъан малхбузан чеккхенах Арикан дукъ олу.
 
Дукъ 165 км деха ду. Дукъан малхбузера дакъа Курп хин тогӀен тӀиера Аьчкахи юьрте кхаччалц шоралле дирзина ду. Уггара а лекха даккъаш: Токаревн лам (707 м), Малхабек (652 м).

Дукъ лаьтта гӀум-сазлаьттах, уьш къевлина лёскепара суглинкаша. Басешкахь байаренаш ю. Довха саьнгалан хиш ду дукъаца.

## Билгалдахарш

Категори:Кавказан лаьмнаш
Эна-Хи

**Эна-Хи**, йуккъехь **Цебетар**, лакхахь **Теренгултар** —  Россехь долу эрк, иза доьдуш ду ДегӀастанан Ӏовхойн кӀоштан а, Казбековн кӀоштан а латтан тӀехула. Хина хьост йу 120 км. ГӀурий эркан аьтту-агӀора йолу йистехула. Хина дохалла йу — 36 км, хи гулуш йолу бассейнан майда йу — 162 км².

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Кавказан эркаш
Ястий

**Ястий** **БургӀалт** — Нохчийчоьнан Нажи-Йуьртан кӀоштан а, ДегӀастанан Ӏовхойн кӀоштан а, Хаси-Эвлан кӀоштан а латтан тӀехулу доьдуш долу эрк.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Кавказан эркаш
Ивги

**Ивги** — Нохчийчоьнан Нажи-Йуьртан кӀоштан а, ДегӀастанан Ӏовхойн кӀоштан а, Хаси-Эвлан кӀоштан а латтан тӀехула оьхуш долу хи.

## Хин балам
Хи держу Ишхойнламан дукъ тӀера, къилб-малхбалехьа Нажи-Йуьртан кӀоштера (Нохчийчоь) а Ӏовхойнан а Хаси-Эвланан а Бабаюртана Дегастанан кӀошташ чугӀол доьду ГӀурий хих дӀа кхети Каспи хӀордана чу кхету хи, хин барам 76 км.

## Ивги хин юхе эвланаш
* гӀаланаш: Хаси-Эвл
* эвланаш: Симсара, Байтарке, МажгӀара, Даьттаха, Татай-Отар, Зандакъ, Гилна, Кешен-Эвла, Бони-Эвла, ГӀачалкъа, Алтмирз-Йурт

## Хин гаьнаш
* Симсархи, Чоме-хи, Мацие-хи, Гlардан-хи, Дадайн-хи, Аллай-хи, Исбаьхьин-хи

## Билгалдахарш

Категори:Кавказан эркаш
Категори:ГӀурий геннаш
Категори:ДегӀастанан эркаш
Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Яьсси

**Яьсси** (, коьртехь — **Беной-Яьсси**) — хи охьадогӀу Нохчийчоьнан Нажи-Йуьртан кӀоштан а, Гуьмсан кӀоштан, ДегӀастанан Ботлихан а, Ӏовхойн а, Бабаюртан а, Хаси-Эвлан а кӀошташкахула. Хин охьане — 14,5 м/км.

## Географи
Схьадолу Ишхеш дукъан къилбаседа басера. Хьостан локхалла — 2080 м хӀордан тӀегӀан тӀиера. Кхета Яьссин хи латтийлех, иза йу татолца ГӀурий эрках дӀатоьхна. Дохалла – 144 км, Хи гулден майда — 1390 км², юккъера локхалла — 444 м. Майдан доккхаха долу дакъа (87 %) 1000 м лахахь ду, 11 % майда 0 метрал лахахь йу.

## Гидрологин талларалла
Эркан раж теллина 1994 шо кхачале гидрологин посташкахь: йуьхьанца Ишхой-Йуртахь, тӀаьхьа СогунтӀехь. 2008 шарахь дуьйна йиллина шеран заманаш пост Яьссин хи латтийлин чуволучехь — ЧагӀаротар. Кхин а цхьацца шерашкахь гидрологин посташ лаьттира эвланашкахь Гезлой-Эвла, БоргӀан-Гечу, Таьшкичу, ЧагӀаротар.

## Гидрологи
Эркан амал хийцало лакхьа мел волу — лакхахь иза ломан амал ю, ткъа лахенашкахь амал хуьлу аренан. Коьрта хи Яьссин схьадолу лаьттах. Эрк деста шеран йовхачу хенахь, ткъа Ӏай хи охьадолу. Герзель-Эвлан лахара Ӏаламан хин раж галйаьккхина аренашна хи дилла шортта хи дайаро.

Шарахь дойу хин йуккъера барам — 5,17 м³/с, максимум хи — 690 м³/с. Эркан лахенашкахь амалехь душ орта хино деина тӀулгаш, гӀум, хин юккъера кегадалар хуьлу 6500 г/м³. Хино хьаькхна латта, гӀум цхьацца шерашкахь кхочу 1,3 млн тонне.

## Геннаш
Эркан коьрта геннаш ду: Хори-Элк (аьрру), БелгӀатой-Яьсси (аьрру), Ямансу (аьтту).

## Билгалдахарш

## Литература
* Ресурсы поверхностных вод СССР том 9, Закавказье и Дагестан, вып. 3, Дагестан
* 
* 

Категори:ГӀурийн бассейн
Категори:ДагӀастанан эркаш
Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Минино (Татарскан кӀошт)

**Минино** () — Россин Федерацин Новосибирскан областан Татарскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Омскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Татарскан кӀоштан индексаш

Категори:Татарскан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏийса пайхамар винчу дийнан гӀайре (Австрали)

**Ӏийса пайхамар винчу ден гӀайре (Австрали)** () — ХӀиндин океанан чуьра жима гӀайре,  Австралин арахьара латта.

Коьрта гӀала — Сеттльмент (Флайинг-Фиш-Коув). Бахархой — 2072 стаг (2011).

Интернет-домен — .cx.

ГӀайренан шен байракх йу — 1986 официально йоцуш,  2002 — официально тӀеэцна.

## Билгалдахарш

Категори:Австрали
Нохчийн аре

**Нохчийн аре** (иштта *Сольжа-ГӀалин аре* — къилбаседа-малхбален Хьалхара Кавказан аре, иза ю Йоккха Кавказ лаьмнийн кӀелахь. Йохалла 120 км, шоралла 50 км. Цигахь ю жагӀ а, сацкъар-гӀум а. Аренан доккха дакъа Нохчийчоьнан латта ду, аренан жима дакъа — ГӀалгӀайчоьнан йукъа догӀуш ду. Нохчийчоьнан дукхух болу бахархой хӀокху аренан тӀехь бехаш бу. 

## Билгалдахарш
Александро-Невски (Убинскан кӀошт)

**Александро-Невски** () — Россин Федерацин Новосибирскан областан Убинскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат континенталан йу. Лаьттан гӀоролаш йуьйлало сентябран шолгӀачу декъехь, чекхйовлу май чекхболуш. Шелонан мур лаьтта - 178, йовхонан - 188, гӀур йоцуш – 120 дийнахь. Географин хьоло цуьнан климатан континенталалла алсама лурйо, оццу географин шораллашкахь лаьттачу, амма адаман даха аьтто болчу Европин а, Америкин а кӀошташкахьчул.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Омскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Убинскан кӀоштан индексаш

Категори:Убинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Вок

**Вок** () — хичуьра букъсурт долу тоба (духкучу хьолехь «текхаргийн» тобана  йукъа туху). Кладистикаца вок хьалха хийла йолу круротарзийн дина йисна субклад ю боху. Желтойн шира маттахь  — моьлкъа (мадарра *лаьттахулара* κροκόδειλος), а  — (мадарра *хин* κροκόδειλος). ХӀинца йолу организмийн йукъара вокан уггаре гергара ю — олхазарш (гергара я тӀаьхье ю архозаврийн). Дукхаха йолу вокшин дегӀа 2—5.5 м. хуьлу.

Вокш 83,5 млн шо хьалха йукъайойла ю тӀехтилла киран муьряхь (оьр. меловой период). 

## Билгалдахарш

Категори:Дийнаташ
Даудов, Ӏалаш Багиевич

**Ӏалаш Багиевич Даудов** — нохчийн паргӀат кепар латархо, ССРС а, Европин а чемпионатийн совгӀатхо, дуьненан Кубкан совгӀатхо, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча (1978). Иза лата Ӏама волавелла 1971 шарахь. 1975 шарахь ССРС спортан говзанча хилира. Цо дакъа лаьцна 7 ССРС чемпионатехь.

## Спортан кхиамаш
* 1978 шеран ССРС паргӀат кепар латаран чемпионат — ;
* 1979 шеран ССРС Спартакиадехь паргӀат кепар латар — ;

## Ссылки
*  
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Даудов

**Даудов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Даудов, Ӏалаш Багиевич (1956) — нохчийн паргӀат кепар латархо;
* Даудов, Мохьмад Хожахмедович (1980) — Россин тӀеман а, политикин гӀуллакххо.
Жима панда

**Жима панда** () — пандийн доьзалан гӀира тобан декха дийнат, деллахь цара дуккхачу хьолехь ораматаш юу; иза ю цицигал жим йоккха.

## Билгалдахарш

Категори:Дийнаташ
Токаревн лам

**Токаревн лам** — ГӀалгӀайчоьнан Малхабекан кӀоштехь болу лам иза бу Нохчийчоьнан дозанна тӀехь. Теркан дукъан лекха меттиг йу. хӀордан сизал локхалла — 627 метр (кхечу хьосташкахь — 698 а, 707 а метр ), уллера нах беха меттигаш: Малхабек а, Махьмад-ХитӀе а, Аки-Йурт а.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀалгӀайчоь
Александровски (Александровскан кӀошт)

**Александровски** () — Россин Федерацин эвла, Томскан областан Александровскан кӀоштан административан центр.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат континенталан йу, йовхачу аьхкенца а, шийлачу Ӏаьнца а, тӀуналла цхьабосса йу, хенан хӀоттаман элементаш хийца дукха сиха ло, боцучу хенан муьрехь (масех дийнахь йа сахьтехь). Меттигера климат, хьалхарчу шерашкахь санна хийца ца луш схьайогӀу, иза доьзна ду Малхбуза-Сибрехан акъарин тӀехуларчу хӀаваийн массийн чолхечу циркуляцех эвла шера а, массо агӀора йиллина а йу, къилба-малхбале йоцург, цуо аьтту бо Арктикин а, Атлантикин а, Йуккъерчу Азин а хӀаваан массашна кхуза чуйахка. Цундела циркуляцин процессаш Малхбуза-Сибрехан тӀехула массо а хенахь дакъалоцу арктикин а, бараман а хӀаваан массаш, ткъа аьхка кхин тропикера а. ХӀаваан массаш дӀахьо циклонийн а, антициклонийн а системехь, цуо хенан хӀоттам областехь цхьаьна эшшар ца лоттуьйту, шо шере мел деле ловзаш хуьлу иза.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Александровскан кӀоштан индексаш 

Категори:Томскан областан Александровскан кӀоштан нах беха меттигаш
Минаевка

**Минаевка** () — Россин Федерацин Томскан областан Асинан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Асинан кӀоштан индексаш

Категори:Асинан кӀоштан нах беха меттигаш
Пашбукъ

**Пашбукъ** — декха дийнат, пхьагалийн доьзалан йукъара массийта тайпана цӀе ю пашбукъ (оцу юкъахь цӀера пашбукъаш а ю).

## Билгалдахарш

Категори:Пхьагалаш