open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алжазаирин бахархой

**[[Алжазаира|Алжазаирин бахархой]]** 2015 шеран хьолан хилира 41,32 млн стаг (34-гӀа меттиг дуьненахь). Алжазаирхойн барам цхьаьнаэшшара тӀекхеташ бу, бераш даран барам 2015 шарахь хилира 23,67 ‰ (63-гӀа меттиг дуьненахь), далар — 4,31 ‰ (203-гӀа меттиг дуьненахь), ша-шах тӀекхетар — 18,4 ‰ (60-гӀа меттиг дуьненахь) . Исторехь бахархой барам сихачу боларца тӀекхийтира: 1900 шарахь — 4,6 млн стаг, 1930 — 5,5 млн, 1970 — 13,7 млн, 1987 — 23 млн, 2006 — 32,9 млн. Алжазаирехь беха Ӏаьрбий а, европахойх ийна, бухара берберийн къаьмнаш. Европахой дукхаха берш французаш  бу. Адам охьахиина къилбаседин бердйисте, алсама дакъа деха гӀаланашкахь, Саьхьарин цхьацца кӀошташкахь луьсталла 1 км2 1 стагал кӀезиг ю . Официалан мотт — Ӏаьрбийн, лелабо кхин а французийн а, берберийн а меттанаш . Алжазаирхоша массара а леладо ислам дин (99 %). Махкара дешаран система йисина французийн колонийн заманара . Ладаме бала бу махкахь говза медицинин белхалой латтор. Бахархойн гӀийлачу чкъоьран социалан Ӏуналлин шайн пачхьалкхан система ю. Демографин а, социологин а талламаш махкахь бо цхьа могӀа пачхьалкхан а, Ӏилманан-дешаран а кхолламашкахь. РогӀехь дӀахьо бахархой багарбаран белхаш .

## Билгалдахарш
Луьсталла

**Ба́хархойн лу́ьсталла** — 1 км² мехкан кхочу бахархойн барам. Бахархойн лусталлин чот йеш таро йун ах ца беха меттигаш а, даккхийра чоьхьара хин аренаш а йукъара йаха. Бахархой йуккъера луьсталла йоцуш, лелабо цхьацца лусталлин гайтамаш йартийн а, гӀалийн а бахархошна.

Дуьненан бахархойн йуккъера луьсталла 2013 шеран хьолан йара 52 стаг км² тӀехь, ткъа Антарктидан а чот йича 48 стаг км² тӀехь.
Бахархойн барам тӀекхетчи, тӀекхета цуьнан луьсталла а. 1890 шарахь дуьненан бахархойн йуккъера луьсталла йара 12 стаг цхьаьна км², 1950 шарахь хилира 18 стаг, ткъа 1992 шарахь — 40 стаг.

## Стен бо бахархойн луьсталлин Ӏаткъам
Адамаш цхьатерра декъаделла дац дуьненан эхигашна тӀехь. Дукхаха берш беха Къилбаседа (90 %) а, Малхбален (85 %) а дуьненан эхигашкахь. Бахархойн луьсталла чӀогӀа, иттаза сов а, къаьста материкашна йукъахь. Кхин а чӀогӀа йу башхаллаш бахархойн луьсталлехь дуьненан тайп-тайпанчу мехкашкахь.

Адамаш охьаховшаран, цигара схьа бахархой луьсталлин Ӏаткъам бен факторш йу:
# ХӀордан генахь-гергахь хилар
# Меттиган абсолютан локхалла
# Меттиган рельеф 
# Мохк караберзийна хан
# Климат

## Бахархойн тайп-тайпана луьсталла йолу латтанийн масалаш
Хаамаш терхьашкахь: стаг квадратан километрна
* Дакка — 44 000 (мах хадийна 2014 шарахь)
* Манила — 42 858 (агломераци Метро-Манила — 18 246 (2007 шо)
* Монако — 37 172
* Мумбаи — 32 300 (мах хадийна 2014 шарахь)
* Макао — 22 885
* Париж — 21 196 (мах хадийна 2014 шарахь агломерацехь «Йоккха Париж» — 3900)
* Токио — 14 061 (23 башха гуонашкахь, йерриг гӀалин префектурин чоьтаца – 5963)
* Солигорск — 11 173
* Сингапур — 7971
* Минск — 5509 (мах хадийна 2014 шарахь)
* ГӀазатан сектор — 5044 (мах хадийна 2014 шарахь)
* Москох — 4822 *([[Керла Москох]]ца)* (мах хадийна 2014 шарахь Москохан агломерацина — 3400)
* Малта — 1418
* Мальдиваш — 1208
* Европин Барт — 115
* Австрали — 3
* Монголи — 2

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* Плотность населения — Статья из Демографического энциклопедического словаря. — М.: Советская энциклопедия. Главный редактор Д. И. Валентей. 1985.
* Счётчик мирового населения (экстраполяция) — Центра демографии США
* Карта плотности населения Земли (1994)

*  (файл меток KMZ для Google Earth) , зеркало на archive.org

Категори:Бахархой пачхьалкхашкахула
Категори:Демографин теори
Категори:Географин терминаш
Мегрелийн мотт

**Мегре́лийн мотт** (шеш-шайха олу — მარგალური ნინა [margaluri nina]) — мегрелийн мотт, Гуьржийчоьнан къилбаседа-малхбузера картвелийн меттанех цхьаъ бу.

Мотт буьйцурш — 345 эзар гергга стаг

## ЦӀерах лаьцна
ЦӀеран варианташ: мингрелийн, иверийн, эгерийн. Гуьржийн цӀе: მეგრული ენა [megruli ena], шира: *odišuri*, *iveriuli ena*. Абхазин цӀе — *агыруа бызшәа*.

## Ареал а, барам а
Баьржина Малхбузен Гуьржийчоьнан ворхӀ кӀоштахь (Зугдидин, Цаленджихин, Хобин, Чхороцкун, Мартвилин, Сенакин, малхбузан декъехь Абашин) а, Поти гӀалахь а, уьш юкъайогӀу историн областан Мегрелин; ткъа кхин а Абхазин дозанера кӀошташкахь (Галин а, Ткварчелин кӀоштан дакъа а, Очамчира гӀала а). Цул сов, мегрелийн мотт дика а, гӀуо а хаьа Очамчирин кӀоштан дукхаха болчу баккхийн абхазашна. Мегрелин малхбален йистехь, Цхенисцкали а, Ногела (Абашин а, Мартвилин а кӀоштийн малхбале) эркашна юкъахь, мегрелийн мотт XX бӀешо долалуш берриг аратеттира гуьржийн матто.

## Литература
* 
* *Кипшидзе И.* Грамматика мингрельского (иверского) языка с хрестоматиею и словарем. // Материалы по яфетическому языкознанию. VII. — СПб., 1914.
* *Климов Г. А.* Мегрельский язык // Языки мира: кавказские языки. — М., 2001.
* *Цагарели А.* Мингрельские этюды. Вып. I. Мингрельские тексты с переводами и объяснениями. Вып. II. Опыт фонетики мингрельского языка. — СПб., 1880.
* *Беридзе Ш.* Мегрельский (иверский) язык. Введение и материалы. — Тбилиси, 1920
* *[[Гудава, Того Евстафьевич|Гудава Т. Е.]]* Грузинская народная словесность. Мегрельские тексты. Поэзия. — Тбилиси, 1975
* *[[Жгенти С. М.]]* Фонетика чанско-мегрельского языка. — Тбилиси, 1953
* *[[Чикобава, Арнольд Степанович|Чикобава А. С.]]* Грамматический анализ чанского (лазского) диалекта с текстами. — Тбилиси, 1936
* *[[Чикобава, Арнольд Степанович|Чикобава А. С.]]* Чанско-мегрельско-грузинский сравнительный словарь. — Тбилиси, 1938
* *Хубуа М.* Мегрельские тексты. — Тбилиси, 1937
* Kluge Th. Beiträge zur Mingrelischen Grrmmatik. Memnon (Zeitschrift für die Kunst- und Kultur-geschichte des Alten Orients). Т. VII, H. 1-2. 1913.
* Laurence Broers (2004), Containing the Nation, Building the State — Coping with Nationalism, Minorities, and Conflict in Post-Soviet Georgia.

## Хьажоргаш

* Марр Н. Грамматика мингрельского языка  
* Мегрельский язык в проекте TITUS
* Мегрельско-грузинский словарь Отара Каджая (TITUS)
* Мегрельский проект в Лундском университете (Швеция)
* ნანაში ნინა — мегрельский букварь 2002 г.
* Картвельские языки (Зураб Сарджвеладзе)
* Two sons of one mother’: Georgian, Mingrelian and the challenge of nested primordialisms (chapter 7 of book by L. Broers above).

Категори:Картвелийн меттанаш
Категори:Гуьржийчоьнан меттанаш
Категори:Мегрелийн мотт
Категори:Абхазин меттанаш
Луьсталла (маьӀнаш)

**Луьсталла** — цхьа бустам кхечунна тӀехь бекъаран жигаралла:
* Физикехь:
** ХӀуманийн луьсталла:
*** Чухоаман луьсталла (Молярни луьсталла)
*** Дустараллин луьсталла
*** Декъан луьсталла
*** Парциалан луьсталла
** ХӀуман луьсталла:
*** Мехкадаьттин луьсталла
** Чкъуран луьсталла
** Зарядан сизан луьсталла 
** Зарядан луьсталла
** Токан луьсталла
** ДӀасалеларан луьсталла
** Оптикин луьсталла
** Рентгенологин луьсталла (фоточухудар (фотоэффект) а, комптонан дӀасадаржар а бахьнехь рентгенан хецар хӀумано чухударан тӀегӀа 
** Спектран луьсталла (лестам яккъашца бекъар)
* Математикехь:
** Юсталун дукхаллин луьсталла
** Тардаларан луьсталла
** Топологи йолу шортенан луьсталла (цуьнан ондаллин цхьа амал)
* Демографехь:
** Бахархойн луьсталла
* Техникехь:
** ГӀирсан а, биргӀан асан а луьсталла (синоним герметикалла)
* Арахецарехь:
** Эханган сизан луьсталла
* ТӀеман гӀуллакхехь:
** Герз тохаран луьсталла
** ТӀекхетаран луьсталла
* Компьютеран лексикехь:
** Йозан луьсталла – зорбанан дассадалар
** Кадрийн луьсталла
Борзой эрк

**Борзой эрк** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Шуьйтан кӀоштахула. Варанда эркан аьтту га.

## Географи
Борзой эрк охьадогӀу къилбаседа-малхбален агӀора. Эркан хикхоче йу Варанда эрк чохь, цуьнан хикхочел 4,5 км лахахь, Борзен къилбаседехьа. Эркан дохалла – 6,5 км.

Хин объектан система: Варанда → Орга → Сунжа → Терк → Каспий-хӀорд.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Шуьйтан кӀоштан эркаш
Категори:Орган бассейн
Категори:Орган геннаш
Кхазакхстанан пачхьалкхан символаш

**Республика Кхазакхстанан пачхьалкхан символаш** — конституцин законо хӀиттийна **[[Кхазакхстан|Республика Кхазакхстанан]]** пачхьалкхан къастаман хьаьркаш. Республика Кхазакхстанан Конституцин текстан оригинал, Пачхьалкхан байракхан а, хӀостан а эталонаш йу Республика Кхазакхстанан коьртачу шахьрахь Астанехь. Пачхьалкхан байракхан а, Пачхьалкхан хӀостан а эталонаш Ӏалашйо Республика Кхазакхстанан Президентан резиденцехь «Акх ордахь».

Уьш йу:
* **Республика Кхазакхстанан пачхьалкхан байракх** — 1992 шарахь дуьйна иза нийса са болу кӀади ду айсина бесара, йуккъехь малх биллина 32 зӀенар йолуш, цунна бухахь — мох лоьцу гӀиргӀа, дечигца вертикалан аса йу къоман бустамца.
* **Республика Кхазакхстанан пачхьалкхан хӀост** — 1992 шеран 4 июнехь дуьйна йу шаныракхан (четаран лакхара тӀеттӀакхета дакъа) сурт, автораш бу Малибеков Жандарбек а, Валиханов Шот-Аман а.
* **Республика Кхазакхстанан пачхьалкхан шатлакхан илли** — Конституцин законно билгалдаьхначу меттигашкахь кхочушбеш болу музыкин-поэтийн кхоллам. 2006 шеран 7 январехь дуьйна Республика Кхазакхстанан пачхьалкхан шатлакхан илли хилира, 1956 шарахь композиторан Кхалдаякхов Шамшин музыкин тӀехь Нажимеденов Жумекена йаздина, гӀарадаьлла илли «Сан Кхазакхстан» (Менің Қазақстаным), текст йукъахь хийцамаш бира Назарбаев Нурсултана 2005 шарахь.

4 июнехь Кхазакхстанехь даздо Республика Кхазакхстанан пачхьалкхан символийн де.

## Республикин пачхьалкхан символех долу Кхазакхстанан законаш

## Билгалдахарш

## Хьажа кхин а
* Кхазакхстанан президентан штандарт
* Кхазакхстанан президентан хьаьрк

## Хьажоргаш
* «Конституция Республики Кхазакхстан» Конституция принята на республиканском референдуме 30 августа 1995 года
* «О государственной независимости Республики Кхазакхстан» Конституционный закон Республики Кхазакхстан от 16 декабря 1991 года
* «О статусе столицы Республики Кхазакхстан» Закон Республики Кхазакхстан от 21 июля 2007 года № 296
* «Об утверждении Правил размещения Государственного Байракха, Государственного ХӀоста Республики Кхазакхстан и их изображений, а также текста Государственного Шатлакхан иллиа Республики Кхазакхстан» Постановление Правительства Республики Кхазакхстан от 2 октября 2007 года № 873
* «О государственных символах Республики Кхазакхстан» Документальный фильм

*
Дуьненан хӀуманан пачхьалкх

**Дуьненан хӀуманан пачхьалкх** — дин Ӏедалах дӀакъастийна хӀоттам болу пачхьалкх, цигахь Ӏедалан болх динан бух тӀийра дӀа а даьккхина, гражданийн законашца ду; пачхьалкхан меженийн сацамаш бан йиш йац динан кхетам тӀехь.

*«Тахана Ӏилманехь лела дуьненан хӀуманан пачхьалкхех болу кхетамехь, цхьан а официалан дин дац, цхьан а дин тӀедиллина а, гӀоле хеташ а дац. Цуьнца цхьаьна, пачхьалкхан дуьненан хӀуманийн амало тардолуьйту, пачхьалкх а, килс а вовшех къастийна хилар, уьш вовшен гӀуллакхашна йукъа ца гӀерта»*.

Дуьненан хӀуманан пачхьалкхан законаш догӀуш хила мега (дуьззина йа цхьаццанхьа) динца; «Дуьненан хӀума» билгалдоккхуш дац динан дуьхьала хиларца, ткъа доккху цунах маьрша хиларца. Масала, аборташ ца магийтар дуьненан хӀуманан сацам бу, нагахь иза, дин тӀе а ца кхевдаш, йукъара гуманитаран кхетаман бух тӀехь делахь (нийса аьлча — медикан-биологин Ӏалашонца).

Дуьненан хӀуманан пачхьалкхехь хӀора стеган бакъо йу, динан институташна тӀе а ца воьрзуш ваха. Масала, зуда ялор а, суд яр а пачхьалкхан карахь ду. Дуьненан хӀуманан пачхьалкхехь массо а динан тӀехьабозурш цхьабосса бу законан хьалха.

Дукхаха болу бусалбанийн мехкаш ца богӀу шайн критерешца дуьненан хӀуманан пачхьалкхан тӀегӀанца. Иштта, Иран а, СаӀудийн Ӏаьрбийчоь а официалан теократин пачхьалкх йу, дукхаха болу Ӏаьрбийн мехкийн конституцешкахь йаздина, шайн законаш Къуръанан а, шариӀатан а бух тӀехь хилар, мах баран динан кеп бен йац цигахь лелаш. Малайзи тӀаьхьарчу шерашкахь дуьненан хӀуман пачхьалкх тӀийра дӀайаьлла (бусалба нехан гӀуллакхаш луьсту динан полици йукъайаьлла). Бусалба нах алсама болу пачхьалкхех дуьненан хӀуманан пачхьалкхаш йу, масала, Туркойчоь а, Кхазакхстан а, ГӀиргӀазойчоь а, Азербайджан а. Цул сов, пачхьалкхаша пачхьалкхан дин а кхайкхадой, шеш дуьненан хӀуманан пачхьалкхаш йу аьлла меттигаш хуьлу (Ингалс, Дани, Мисар, Тунис, Бангладеш, кхин а).

## Билгалдахарш

## Литература
* *Алейникова С. М., Бурьянов С. А.* Светское государство в вопросах и ответах: кратко, доступно и актуально / под ред. И. Кондратьева — М., 2015. — 62 с.http://zdravomyslie.info/secularstatebook 
* *С. А. Бурьянов.* Светскость государства и международно признанная свобода совести. Теоретико-прикладное исследование за 2015 — начало 2016 года. — Москва: Фонд «Здравомыслие», 2016. — 258 с. — ISBN 978-5-86388-238-3. http://zdravomyslie.info/news/501-svetskost-gosudarstva 
* *[[Безнюк, Дмитрий Константинович|Безнюк Д. К.]]* Национальная и религиозная безопасность Беларуси: социологический аспект // Социология. — 2006. — № 1.
* *[[Понкин, Игорь Владиславович|Понкин И. В.]]* О типологии светских государств // Вестник Российской академии государственной службы при Президенте Российской Федерации. — 2004. — № 1 (27)
* 
* 
* *Шкурова Е. В.* Социальные аспекты функционирования светского государства в Республике Беларусь / Е. Шкурова. // Философия и социальные науки. — 2007. — № 4

Категори:Пачхьалкхан кепаш
Категори:Дин а, политика а
Категори:Дин а, бакъо а
Категори:Конституцин бакъо
Категори:Секуляризм
Йукъараллин бахам

**Йукъараллин бахам** — марксизмехь — йукъараллин арахецаран ницкъаш кхиаран билгала тӀегӀанан а, оцу тӀегӀанца йогӀу историн тайпана экономикин арахецаран йукъаметтигийн амал йолу йукъараллин эволюцин тӀегӀа. Арахецаран ницкъаш кхиаран формацин тӀегӀанаш йац, цара билгалдаьккхина арахецаран йакъаметтигийн тайпанашца йогӀур йоцуш.

## Марксан йукъараллин-экономикин формацеш
Маркс Карла постулаташ ца йора, йукъараллин-экономикин формацийн гӀуллакх дуьззина дина даьлла олий, цуо билгалайоккхура тайп-тайпанчу белхашкахь тайп-тайпана формацеш. «Политикин экономин емалле» (1859) белхан дешхьалхенехь Маркс бийцира «экономикин йукъараллин формацин прогрессан муьраш», уьш билгала бохура арахецаран йукъараллин хьесапашца, царна йукъахь дийцира:
* азин;
* антикин;
* феодалан;
* капиталистийн.

В. П. Илюшечкина советийн заманал тӀаьхьа билгалдоккхура, цхьаьна агӀора Маркса боккъала а Гегелан а, Сен-Симонан а тӀаьхьа къастадора арахецаран хьесапаш а, формации а доларчун кепашца, амма кхечу агӀора цуо къастадора капиталистийн арахецаран хьесап йукъараллин арахецаран ницкъаш кхиаран тӀегӀанца а, оцу тӀегӀанца йогӀу историн кепара экономикин арахецаран йукъаметтигашца а — арахецаран ницкъаш кхиаран машенан тӀегӀанан диалектикин цхьаалла санна а, тӀаьххьарчу чоьтехь цунах йоьзна тӀекхетаран-механ тайпана экономикин арахецаран йукъаметтигашца а. «Хала ду ала, — билгалдоккхура Илюшечкина, — цуо [Маркс] стенца куьйгалла дора, иштта хатӀ доцург дийца».

Шен тӀаьхьарчу белхашкахь Маркса луьстура кхоъ «арахецаран хьесап»: «азин», «антикин», «германин», амма официалан къобал йина историн муьрийн пхеа меженан схемин «германин» арахецаран хьесап йукъа ца дахара.

## Пхеа меженан схема
Чекхйаьккхина йукъараллин-экономикин формацин Маркса формула ца йеллехь а, цуьнан ойланаш цхьаьнатохар, маьӀна даккха бух хилира советийн историкашна (В. В. Струвен а, кхечарна а). Цара дуьйцура, Маркса билгалйоккхура пхи формаци алсама йолчу арахецаран йукъаметтигашца а, доларчун кепашца а олий:
* хьалхара йукъара бахаман;
* лоллин;
* феодалан;
* капиталистийн;
* коммунистийн.

## Билгалдахарш

## Литература
* *[[Андерсон, Перри|Андерсон П.]]* Переходы от античности к феодализму. — М.: Территория будущего, 2007. — 288 с.
* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Марксистийн кхетамаш
Категори:Социалан эволюци
Категори:Историн философи
Категори:Йукъараллийн хӀоттам
Маврин, Савва Иванович

**Ма́врин Са́вва Ива́нович** (1744—1809) — лейб-гвардин Семёновн полкан капитан-поручик, Пугачёвн гӀаттам талларан къайлаха талламийн комиссийн декъахо. Цул тӀаьхьа — инарла-провиантмейстер, инарла-поручик, сенатор, къайлаха хьехамча. 

Гуллакх долийра 1756 шарахь Семёновн полкан лейб-гвардехь.
1773—1774 шерашкахь дакъа лецира къайлаха комиссешкахь Казанехь, Оренбургехь, Яикан гӀалахь, лебеш вара лакхара Пугачёвн накъостий Т. И. Подуров, М. Г. Шигаев, И. Я. Почиталин, М. Г. Горшков, А. Т. Соколов-Хлопуша, кхин берш а, 1774 шеран 15 - 16 сентябрехь дуьххьара левира Е. И. Пугачёв Яикан гӀалахь.

1775 шарахь дуьйна дӀадаьхьира шен белхан гӀуллакх Петарбуххехь, Семёновн полкан лейб-гвардехь. 1782 шарахь гвардера дехьаваьккхира ТӀеман коллегин штате инарла-провиантмейстер. 1791 шарахь хьалаваьккхина инарла-поручикан дарже, 25 мартехь хӀоттийна сенатор; 1797 шеран 25 октябрехь мукъаваьккхина Павел I-чо. ЦӀе хийцина къайлаха хьехача аьлла.

ДӀавоьллина Богородицки килсахь  Тихвинехь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Савва Иванович Маврин

Категори:Пугачёвн гӀаттам охьатаӀош дакъа лаьцнарш
Категори:Адамаш абатца
Категори:Бинарш 1744 шарахь
Категори:Белларш 1809 шарахь
Категори:Адамаш:Вяткин губерни
Категори:Адамаш:Казанан губерни
Категори:Россин империн сенатораш
Категори:Инарла-поручикаш (Россин импери)
Категори:Къайлаха хьехамчаш
Категори:Тихвинехь дӀабоьхкинарш
Категори:Килсахь дӀабоьхкинарш
Рыбак, Александр Игоревич

**Рыба́к Алекса́ндр И́горевич** (, ; 1986 13 май, Минск, Белоруссийн ССР, ССРС) — норвегин йишлакхархо, музыкант, Ӏад-пондарча, схьавалар белорусех ду, Москохахь хиллачу эшарийн «Евровизион-2009» къовсаман толамхо. Баьккхира 387 балл, иза 2016 шо кхачалца рекорд хилла лаьттира. Кхин а Норвегин векал хилира «Евровизион-2018» эшаран къовсамехь а.

## Биографи

### Бералла а, дешар а
Александр вина музыкантийн доьзалехь: нана, *Наталья Валентиновна Рыбак* (йина 1959) — пианистка; да, *Игорь Александрович Рыбак* (вина 1954) — Ӏад-пондарча. Да хьалхара хьехархо хилира Александран, болх беш вара Витебскера музыкин ансамблехь, Минскан камеран оркестрехь, нан — Белоруссийн телевизионан музыкин программийн редакцехь.

## Билгалдахарш

Категори:Норвегин Ӏад-пондарчаш
Категори:Норвегин пианисташ
Категори:Поп-фолк-локхурш
Категори:Spellemannprisen совгӀатан лауреаташ
Категори:«Евровизион-2009» декъахой
Категори:«Евровизион-2018» декъахой
Категори:«Евровизионан» толамхой
Категори:«Евровизионера» Норвегин векалш
Литературин газет

**«Литературин газет»** — советийн а, Россин а хӀора кӀиранан литературин а, йукъараллин-политикин а арахецар.

## Истори
Газетан логотип хазйо А. С. Пушкинан а, М. Горькийн а профилаш. ХӀокху заманера «Литературин газето» официалан кхайкхадо ша А. С. Пушкинан «Литературин газетах» схьадалар.

## Адресаш
* Тверски бульвар, 25 (Герценан цӀа)
* Последни урамалг, 26
* 25 октябран урам, 19 (1941 майхь дуьйна)
* Станиславскийн урам, 24 (1945)
* Спиридоновка, 2
* Цветни бульвар, 30 (1953-1958)
* Хохловски урамалг, 10
* Костянски урамалг, 13
* Шира Басманни урам, 18, гӀиш.1

## Хьосташ

## Хьажоргаш
* Сайт «Литературной газеты»
* 
* Историческая справка
* Старые номера ЛГ (1937—1987) 
* Статья «Литературная газета» в Литературной энциклопедии (1929—1939)
* Две статьи о разных «Литературных газетах» в БСЭ: http://www.oval.ru/enc/41152.html http://www.oval.ru/enc/41151.html
* 
* Открытое письмо владельцам «Литературной газеты»

Категори:Литературин газет
Категори:ССРС газеташ
Категори:Россин газеташ
(2676) Орхус

**(2676) Орхус** () — Маьлхан системехь астероидийн коьрта асанехь, Марсан а, Юпитеран а орбиташна йукъахь лаьтташ йолу астероид.

## Истори

ДӀайиллина 1933 шеран 25 августехь Карл Райнмут цӀе йолу Ӏилманчо Хайдельберг обсерваторехь. Йуьхьанца хилла цӀе «*1933 QV*».

## Хьосташ

* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Fifth Revised and Enlarged Edition. — B., Heidelberg, N. Y.: Springer, 2003. — 992 p. — ISBN 3-540-00238-3.
* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Springer Science & Business Media, 2012-06-10. — 1458 с. — ISBN 9783642297182
* Chapman, C. R., Morrison, D., & Zellner, B. Surface properties of asteroids: A synthesis of polarimetry, radiometry, and spectrophotometry// Icarus : journal. — Elsevier, 1975. — Vol. 25. — P. 104—130.
* Kerrod, Robin. Asteroids, Comets, and Meteors (билганза). — Lerner Publications Co., 2000. — ISBN 0585317631.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 
* 

## Хьажа иштта

* (3277) Ааронсон астероид

Категори:Коьрта асанан астероидаш
Категори:Астероидаш абатца
Советийн хилла аре

**Советийн хилла аре**, кхин а йевза **[[Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла|ЛПД]] а, [[Балтиййист]]ан а мехкаш** йа **[[гергара дозанал аре]]** (цкъан а ССРС йукъахь хилла йоцу генара дозанал аренах къастош) санна — йерриш а 1991 шарахь Советийн Союз йухуш а, йоьхначул тӀаьхьа а йукъара арайевлла маьрша пачхьалкхаш йу.

Советийн хилла пачхьалкхаш йу тайп-тайпана областера талламаш кӀелахь: географин, историн, политикин, экономикин, оьздангаллин.

## Бахархой а, меттан хьал а

Советийн хилла аренан бахархой 2015 шеран хьалхарчу декъехь бара 293 миллионал сов стаг. Царех ах гергга оьрсийн этнос дара, бисинчара дукхаха дерг дика буьйцура оьрсийн мотт, уьш бара билингваш (ши мотт буьцурш). Йерриг а советийн хиллачу пачхьалкхашкахь ССРС йоьхначул тӀаьхьа буьйцу алсама къаьмнийн меттанаш. Царна йукъара йаккха мегар ду Белорусси: оьрсийн мотт буьйцу дукхаха болчу бахархоша, иза бахьнехь оьрсийн мотт къобал бира Пачхьалкхан мотт бина, белоруссийчуьнца цхьаьна. Цул сов оьрсийн мотт къоман иеттаца нисса лелаш бу Кхазакхстанехь, ГӀиргӀазойчохь, Таджикистанехь, цхьа могӀа официалан функцеш кхочуш йу Узбекистанехь. Оьрсийн мотт буьйцурш алсама бу Украинехь а, Молдавехь. Советийн хилла аренан мотт буьйцучеран барамца хьалхарчу меттигехь лаьтта славянийн меттанаш (оьрсийн, украинийн, белорусийн), шолгӀачу меттигехь — туьркийн меттанаш (азербайджанийн, алтайн, башкирийн, кхарачойн-балкхаройн, кхазакхийн, гӀиргӀазойн, кхаракхалпакийн, гӀумкийн, ногӀийн, узбекийн, уйгурийн, туркменийн, гӀезалойн, тувинийн, хакасийн, чувашийн, якутийн, кхин а).

Конфессин хӀоттам: керстанаш, бусалбанаш, буддисташ, кхин а.

## Пачхьалкхаш а, географин регионаш а

Советийн хилла пачхьалкхаш йекъало пхеа тобане. Йекъайаларан хьесап, географин а, оьздангаллин а факторийн бух тӀехь ду, кхин а Российца йолу йукъаметтигийн историца а.

* **** (лаьтта масех географин регионех: Малхбален Европа, Балтийист, Къилбаседа Ази, Йуккъера Ази)
* **[[Балтийист]] ([[Къилбаседа Европа]])**: , , ;
* **[[Малхбален Европа]]**: , , ;

* **[[Чоьхьара Кавказ]]**: , , ;

* **[[Йуккъера Ази]]**: , , , , .

Категори:Советийн хилла аре
Конверт

**Конве́рт** (,  — къовла) — кехаташ я чӀапа хӀума Ӏалашъен а, дӀасаяхьуьйта а, чудуьллу бот. Уггаре яьржина ю *[[пошт]]ан конверташ*.

## Сурт хӀоттор
Россин Федерацин Пачхьалкхан стандартехь «ПАСТ Р 51506-99. Поштан конверташ. Техникин бехкамаш. Тидаман хьесапаш» (2000) йелла иштта билгало:

Конверт — чӀапа нийса са болу кехатах я кхин цунах тера гӀирсах йина бот, дӀакъовлу, цуьнан цхьаьна агӀора долу, тӀелета негӀарца.


Изза ПАСТо, чекх са ца гар алсамдоккхуш, мухар тоьхна тӀелатийна кехат лелор могуьйту.

## Классификаци
Россин Федерацин ПАСТаца, конверташна классификаци йо хӀокху хьесапашца:
* барамца;
* кор хиларца;
* дӀакъовлу негӀар меттигца;
* адресан хаамаш хьоьхуш меттиг а, яздаран низаман куьйгалла а хиларца;
* лела меттигца;
* хьалхара агӀо кечъяран кепаца.

### Барамца а, кор хиларца а

Барамашца конверташ билгалйоху *С6*, *DL* (ловзарга кхойкхурш), *C5*, *C4*, *B4* тайпана:

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 
* 
* Заметки о конвертах различных стран мира, имеющих филателистическое значение
* 

Категори:ДӀахьарчорг
Категори:Поштан конверташ
Категори:Канцелярийн сурсаташ
Йайн атлетикин федерацийн дуьненайукъара ассоциаци

«**Дуьненан атлетика**», Россехь ламаст хилла гочдо «**Дуьненан йайн атлетика**» ( олий; 2001 шо кхачале — **Спорт йезархойн дуьненайукъара федераци** ; 2001 шерера 2019 шеран октябрь кхаччалц — **Спорт езархойн дуьненайукъара ассоциаци**, **ИААФ** ) — спорт езархойн дерриг дуьненан урхаллин кхоллам. ХӀунда аьлча дозанал арахьа «атлетика» дашо кхетадо муьлхха а спорт, царна юкъахь спортан вовшахлатар а, дозанал арахьа кхолламан декъахой яйн атлетика хилла ца Ӏа, амма кхин спортан тайпанаш а ю.. Кхоьллина 1912 шарахь хьалхарчу конгрессехь Стокгольмехь, Швеци.

2001 шарахь «хӀокху заманан йайн атлетикин статус, шен говзанчашна маркетинган программех а, телевизионан бакъонаш юхкуш а хуьлачу санца гӀолоцу спортан тайпа санна, гайта Ӏалашо йолуш» цӀе хийцира.

ИААФ кхоьллина билгалабоцучу хенан муьран юридически ассоциацин статусца, Монакон законашца.

2011 шарахь ИААФ декъахо бара 212 мохк (ФИФАл а 3 мохк сов бу, 20 векал сов ву ВКЪКХал). 1933 шарахь кхолламан штаб-квартира охьахиира Монакохь, цигахь хӀинца а ю. Президент — Коу Себастьян (Йоккха Британи).

## Истори
1912 шеран 17 июлехь, Олимпийн ловзарийн яйн атлетикин программин къовсамаш чекхбевлла ши де даьлча, Стокгольмехь хилира Конгресс. Иза Езархойн яйн атлетикин дуьненайукъара федерации кхолларна лерина яра. Оцу гуламехь вара 17 мехкан векал: Австралин, Австрин, Бельгин, Канадин, Чилин, Данин, Мисран, Финляндин, Францин, Германин, Желтойчоьнан, Мажаройчоьнан, Норвегин, Россин, Швецин, Йоккха Британин, АЦШн. яйн атлетикин дуьненайукъара куьйгаллин меже кхолла хан кхаьчна, дуьненайукъара къовсамаш а, Олимпийн ловзарш а кхиар бахьнехь. Универсалан Бакъонийн а, хьолан а гулам, дерриг дуьненахь тӀеоьцур йолу езараллин йукъара билгало, дуьненан а, Олимпийн а рекордийн регистраци яр дийцира цигахь. И Стокгольмера гулам зиеран гӀулч яра, тӀаккха а ИААФ лору иза шен хьалхара Конгресс, цунна тӀаьхьарчу Конгрессаша чот лелайо цунна тӀийра.

1913 шарахь Берлинехь Конгрессо чӀагӀйира хьалхара Конституци, хьалхарчу декъахойн испискехь яра 34 къоман федераци. Зигфрид Эдстрем (Швеци) хаьржира президент, Кристиан Хеллстрем — сийлахь секретарь. Дуьненайукъара къийсамийн хьалхара Техникин Бакъонаш гайтира 1914 шарахь кхоалгӀачу Конгрессехь Лионехь (Франци) керлачу сийлахь секретара Хилдинг Кьеллмана (Швеци), ткъа къоман федерацешна уьш чӀагӀйина шайн меттигерачу къийсамашкахь лелор дика дора.

2012 шарахь йина ИААФан сийнан зал.

## Официалан партнераш
* Adidas
* Canon
* Seiko
* Sinopec
* ВТБ
* TDK
* Toyota

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный сайт IAAF
* 
* Конституция IAAF, вступившая в силу с 1 ноября 2013 года 
* Антидопинговые регламенты IAAF 2011 года. Перевод на русский язык

*
Яйн атлетика
Олеся Журакивська

**Олеся Журакивська** (; 13 август 1973, Киев, Украина) — актриса а.

## Фильмографи
* ГӀайре (2016)
* Донбас (2018)
Малхбале

**Малхба́ле** йа **болие** — Дуьне хьийза агӀо. Малхбален агӀо перпендикуляран йу къилбаседе а, къилбе а агӀонашна, аьлчи а Дуьненан географин полюсашна, дуьхьала йу малхбузе агӀонна. Малхбален агӀонан +90° геодезин азимутца, −90° — астрономин азимутца.

Шен цӀе йелла оцу агӀора малх схьакхетар бахьнехь.

Малхбален нохчийн билгало — **М-бале**, къаьмнашна йукъара — **E** (*east* – малхбале).

Де-буьйса нислучу деношкахь Маьлхан маарта хуьлу нисса малхбалехь.

ХӀокху заманан карташ тӀехь малхбале аьтту агӀора хуьлу.

## Оьздангаллехь
Малхбале — Дуьне шен семин гонаха хьийза агӀо йу; тергамчан го, Малх малхбалехь гӀаттар. Малхбале хьахайо дукхаха гуттара ширачу динашкахь. Керсталлин килс йугӀуш дуьненан агӀонаш лору.

## Малхбале макрорегион санна

Малхбале дашо билгала доху Азин мехкаш (цу тӀе Европа — «малхбузен дуьне»). Термин Европин мехкашкахь йаьлла йолушшехь, Ази боккъала а лаьтта  малхбалехьа.

## Билгалдахарш


## Литература

* 

Категори:Ориентаци
Категори:Географин терминаш
Европин Кхеташо (ЕБ)

**Европин Кхеташо** () — Европин бертан лакхара политикин меже, лаьтта ЕБ пачхьалкхийн — декъахойн коьртех а, правительствех а. Европин кхеташонан декъахо иштта ву цуьнан председатель, иза хоржу 2,5 шеран, кхин а Европин комиссин председатель.

## Кхолларан истори
Европин кхеташо кхолларан бух хилира францин президентан Де Голль Шарлан, Европин бертан пачхьалкхин формалан доцу цхьаьнакхетарш дӀадахьаран ойла, цуо дуьхьало йан йезара, интеграцин кхоллам бечу хенахь, къоман пачхьалкхийн роль охьа ца йалийтарехь. Формалан доцу цхьаьнакхетарш лакхарчу тӀегӀанехь дӀадаьхьира 1961 шарахь. 1974 шарахь ишттачу цхьаьнакхетарехь Парижехь и практика тӀеийцира Жискар д’Эстен Валерис кховдорца, иза оцу хенахь Францин президентан даржехь вара.

## Функцеш
Кхеташоно билгалайоху ЕБ кхиаран коьрта стратегин агӀонаш. Политикин интеграцин инарлин аса кечйар — Европин бертан коьрта Ӏалашо. Кхеташоно импульсаш ло ЕБ йерриг кхиарехь. Министрийн кхеташонца цхьаьна могӀарехь Европин кхеташонан йелла политикин функцеш («политикин арбитраж» олуш йолу), цуьнан бакъо йу европин интеграцин коьрта бертийн хийцамаш бан. Цуьнан гуламаш хуьлу эха шарахь шозза сов йа Брюсселехь, йа председатель йолчу пачхьалкхехь, председатель хуьлу, оцу хенахь Европин бертан кхеташонан коьртехь йолу, пачхьалкхан-декъахочун векал. Гуламаш лаьтта шина дийнахь.

Цара кечбеш болу а, тӀеоьцу а сацамийн хуьлу политикин директивин амал, кхин тӀе ло царна юридически тӀедилларан ницкъ. Кхеташоно тӀеоьцу сацамаш — ша кепара гӀуллакхийн план йу, царна чохь гайтина кхин дӀа кхиаран Ӏалашонаш. Масала, Лиссабонан стратеги (ЕБ уггаре конкуренци йолу дуьненан экономика яран стратеги) кечйина Кхеташоно. Цуьнан сацамаш хьажийна институташ, меженаш, кхолламаш, ткъа цаьрга терра пачхьалкхаш-декъахой, юридически декхарийлахь бу уьш кхочушбан а, дахаре баха а.

## Билгалдахарш

Категори:Европин бертан институташ
Евразин экономикин барт

**Евразин [[экономикин барт]]** (доцца **ЕАЭБ**, , , , ) — дуьненайукъара субъектийн бакъо йолу а, Евразин экономикин бертах барт барца кхоьллина йолу регионан экономикин интеграцин дуьненайукъара кхоллам. ЕАЭБ латтайо сурсаташ, ткъа иштта хьашташ кхочушдаран, капиталан, белхан ницкъийн дӀасалеларан маршо, экономикин дакъошкахь йукъара, бертахь политика лелор.

Оцу аббревиатурашкахь (ЕАЭЮ йа ЕврАзЭЮ) кегари хуьлу. ЕврАзЭЮ — Евразин экономикин йукъаралла — бу ЕАЭЮл хьалхара  интеграцин кхоллам, иза дӀабаьккхина ЕАЭЮ кхоллар бахьнехь. Евразин экономикин комиссин официалан сайтехь йаздина, аббревиатура ЕАЭС тӀеэцна дерриг официалан дуьненайукъара документашкахь.

ЕАЭЮ кхоьллина ерриг агӀонашна модернизаци йаран, кооперацин, къаьмнийн экономикин конкуренцин хуьнаралла айаран Ӏалашо йолуш, пачхьалкхийн-декъашхойн бахархойн дахаран тӀегӀа цхьаьнаэшшара кхиаран хьолаш лардархьама.

## ХӀоттам

### ЕАЭЮ пачхьалкхаш-декъашхой
*  (2015 шеран 1 январехь дуьйна)
*  (2015 шеран 12 августехь дуьйна)
*  (2015 шеран 1 январехь дуьйна)
*  (2015 шеран 1 январехь) 
*  (2015 шеран 2 январехь дуьна)

Тахана пачхьалкхийн-декъашхойн барам тӀекхетта. Евразин экономикин барт шорбаран тӀаьхье йолуш хӀума ду.

### ЕАЭЮ пачхьалкхаш-тергончаш
*  (2018 шеран 14 майхь дуьйна).

## Билгалдахарш

## Литература
* Васильева Н. А., Лагутина М. Л. К вопросу о формировании Евразийского союза: теоретический аспект // Евразийская интеграция: экономика, право, политика", № 10, 2011.
* Васильева Н. А., Лагутина М. Л. Формирование Евразийского союза в контексте глобальной регионализации  // Евразийская экономическая интеграция, № 3 (16), 2012.
* Васильева Н. А., Лагутина М. Л. Глобальный евразийский регион: опыт теоретического осмысления социально-политической интеграции // Издательство Политехнического университета, 2012, № 3 (16) 2012.
* Lagutina M. Eurasian Economic Union Foundation: Issues of Global Regionalization // Eurasian Border Review, Spring 2014.
* Ковалёв М. М., Иришев Б. К. Будущее ЕАЭС. Сложный поиск равновесия и роста  // Вестник ассоциации белорусских банков, № 31—32, 2014.
* Ефременко Д. В., Подберезкина О. А., Шаронова В. Г. Плоды сопряжения. Шансы и риски гармонизации «Шелкового пути» и евразийской интеграции  // Международные процессы. Т. 16. 2018, № 1. — с. 160—17
*Винокуров Е. Ю., Коршунов Д. А., Перебоев В. С., Цукарев Т. В. Евразийский экономический союз  (под ред. Е.Ю. Винокурова) // Санкт-Петербург: ЦИИ ЕАБР, 2017. — 296 с. — ISBN 978-5-906157-37-9

## Хьажоргаш

* Eurasian Economic Union, EAEU
* Eurasian Economic Commision, eec
* Legal portal of the Eurasian Economic Union, EAEU
* Сайт Евразийского экономического союза
* 
* 

Категори:Евразин экономикин барт
Категори:Йохк-эцаран блокаш
Категори:Дуьненайукъара йохк-эцар
Категори:Россин арахьара йохк-эцар
Категори:Россин арахьара экономикин политика
Категори: Белоруссин арахьара политика
Категори:Кхазакхстанан арахьара политика
Категори:Белоруссин экономика
Категори:Кхазакхстанан экономика
Категори:Россин экономика
Союзан пачхьалкх

**Сою́зан пачхьалкх** — Россин Федерацин а, Республика Беларуссин муьрашкахь йеш йолу политикин, экономикин, тӀеман, таможнин, валютин, юридически, гуманитарин, оьздангаллин йукъара аре.

Кхин а прессехь хуьлу Росси́йн а, Белору́ссин а Сою́з (РБС), Росси́йн а, Белору́ссин а Сою́зан пачхьалкх (РБСП), Белару́ссин а, Росси́йн а Сою́з, Белару́ссин а, Росси́йн а Сою́зан пачхьалкх. Йукъара Ӏида — Беларуссин а, Россин а къаьмнаш цхьаьнакхетаран де (даздо 1997 шеран 2 апрелехь дуьйна).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
;Официалан сайташ
* 
*  
* 
* 

;Союзан МХГӀ
* 
* 
*  
* 


Категори:Россин Федерацин истори
Категори:Белоруссин истори 1991 шерал хьалха
(10000) Мириостос

**(10000) Мириостос** () — Маьлхан системехь астероидийн коьрта асанехь, Марсан а, Юпитеран а орбиташна йукъахь лаьтташ йолу астероид.

## Истори

ДӀайиллина 1951 шеран 30 сентябрехь А. Д. Вильсон цӀе йолу Ӏилманчо Паломар обсерваторехь. Йуьхьанца хилла цӀе «*1951 SY*».

## Хьосташ

* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Fifth Revised and Enlarged Edition. — B., Heidelberg, N. Y.: Springer, 2003. — 992 p. — ISBN 3-540-00238-3.
* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Springer Science & Business Media, 2012-06-10. — 1458 с. — ISBN 9783642297182
* Chapman, C. R., Morrison, D., & Zellner, B. Surface properties of asteroids: A synthesis of polarimetry, radiometry, and spectrophotometry// Icarus : journal. — Elsevier, 1975. — Vol. 25. — P. 104—130.
* Kerrod, Robin. Asteroids, Comets, and Meteors (билганза). — Lerner Publications Co., 2000. — ISBN 0585317631.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 
* 

## Хьажа иштта

* (10001) Палермо астероид

Категори:Коьрта асанан астероидаш
Категори:Астероидаш абатца
Камполо, Антонио

**Ка́мполо Анто́нио** (; 1897 7 февраль, Монтевидео — 1959 22 май, циггахь) — уругвайн футболист, йистера аьрру тӀелатархо, 1920 шеран Къилба Америкин чемпион, 1928 шеран Олимпийн чемпион.

## Биографи
Камполос карьера йолийра шен кӀоштара йезархойн командехь, цуьнан коьртехь вара «Пеньяролан» коьртачех цхьа бомбардир волу Антонио Камачо. Баккхийчеран тӀегӀанехь дебют хилира «Пеньяролехь», цигахь левзира командин седарчашца — Пьендибене Хосеца, Градин Исабелиноца, Харлей Джонаца, кхечаьрца а. Йистера тӀелатархо волу Камполо къаьстара лакхарчу сихаллийца а, аренан тӀехь доьналлийца а.

1920 шарахь дакъа лаьцна Къилба Америкин чемпионатехь, цигахь левзира йерриг кхаа матчехь — Аргентинин, Бразилин (гол тоьхна), Чилин дуьхьала. Шен «Пеньяроль» йукъара накъостаца Перес Хосеца хӀоттийра «Селестин» онда тӀелатаран уьйр. Уругвай туьйлира турнирехь, Камполос йаьккхира шен цхьаъ бен йоцу континентан чемпионан титул. ШолгӀачу шарахь йаьккхира кхоалгӀа меттиг гулйина командица турнирехь Аргентинехь. Камполо йуха левзира йерриг матчашкахь — Парагвайца, Бразилица, Аргентиница.

1923 шарахь Уругвайн футбол йекъайелира. Кхоьллира Уругвайн футболан федераци, цуьнан куьйга кӀела левзира «Пеньяроль». Камполо йукъахь вара ФУФ гулйина командин а. Оцу бахьнехь иза («Пеньяролан» кхин ловзархой санна) ца вахара толаме хиллачу Олимпийн футболан турнире Париже, гулйинчу командин бух бара коьртаниг «Насьоналан» ловзархой. Оцу 1924 шарахь Пеньяролца Уругвай чемпион хилира ФУФан къовсамехь.

1925 шерал тӀаьхьа уругвайн футбол цхьаьнакхийтира, Камполо йухавеира УФА куьйга кӀеларчу гулйина команде.

Камполос дакъа лецира 1928 шеран Олимпиадехь, шен дешин мидал схьайаьккхира тӀаьххьара. Иза левзира турниран кхаа ловзарехь — Германица, Италица (гол туьйхира), хьалхара финалан матчехь Аргентиница а.

Камполос йоккхачу турнирехь тӀаьххьара дакъа лецира 1929 шеран Къилба Америкин чемпионатехь, цигахь уругвайхоша кхоалгӀа меттиг йаьккхира. Камполо йуха а левзира йерриг кхаа матчехь — Парагвайн, Перун, Аргентинин гулйина командаца.

Футболистан карьера чекхйаьккхира 1930 шарахь. Йерриг клубан карьерехь йаьккхина Уругвайн чемпионан 6 титул, царна йукъахь 1 — ФУФан куьйга кӀела. Камполо вела 1959 шеран 22 майхь ша винчу гӀалахь Монтевидеохь.

## Титулаш а, кхиамаш а
* Уругвайн чемпион (6): 1918, 1921, 1923 (ФУФ), 1926, 1928, 1929
* Олимпийн чемпион (1): 1928
* Къилба Америкин чемпион (1): 1920

## Хьажоргаш
* Рекордсмены сборной Уругвая 
* Матчи сборной Федерации футбола Уругвая (ФУФ) в 1922—1925 гг. 

Категори:Уругвайн футболисташ
Категори:Футболех ловзаран Уругвайн гулйина командин ловзархой
Категори:Футболех ловзаран Олимпийн чемпионаш
Категори:Уругвайн Олимпийн чемпионаш
Категори:1928 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш
Категори:Футболисташ 1928 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Футболех ловзарех Къилба америкин чемпионаш
Категори:ФК «Пеньяроль» ловзархой
Категори:Цхьаьна клубан футболисташ
Барбадильо, Херонимо

**Херо́нимо Барбади́льо** (; 1954 24 сентябрь, Лима, Перу) — перун футболист, левзина ахтурслочун позицехь.

Мексикин «УАНЛ Тигресан» исторехь уггаре ондачех цхьа ловзархо. Левзина Перун къоман гулйинчу командехь, цунна йукъахь хилира 1975 шеран Къилба Америкин чемпион а, 1982 шеран дуьненан чемпионатан декъахо а.

## Клубан карьера
Йоккхачу футболера дебют хилира 1972 шарахь «Спорт Бойз» клубан командин йукъахь ловзуш, цунна йукъахь левзира цхьаьна шарахь.

1974—1975 шерашкахь левзира «Дефенсор Лима» клубан командехь.

ТӀаьхьарчу командехь шен ловзарца тидам багӀийтира мексикин «УАНЛ Тигрес» командин тренерийн штабан векалийн, цунах дӀакхийтира 1975 шарахь. Монтеррейн командехь левзира шен карьерин тӀаьхьара ворхӀ шарахь. «УАНЛ Тигресан» оцу муьран коьртачех ловзархо вара, кхин а лору уггаре дикачарех цхьа ловзархо клубан йерриг исторехь.

1982 шеран дуьненан чемпионат чекхйаьлча Европин клубашна марзвелира Барбадильо, царех цхьаъ йара, италин «Авеллино», оцу хенахь иза ловзуш йара элитин A серехь, перухочуьнца шен команда йуьзира 1982 шеран аьхка. Оцу командехь Херонимос даьккхира кхо шо, кхуьй а шарахь «Авеллино» къийсалора уггаре хьалха лакхара дивизионехь йиса гӀерташ.

1985 шарахь дехьавелира «Удинезе», иза а йара А серин цӀоганехь. Удинера командин йукъахь левзира 1985/86 шарахь, цул тӀаьхьа йитира профессионалийн карьера.

## Гулйина командехь ловзар
1973 шарахь дебют хилира официалан матчашкахь Перун къоман гулйина командин йукъахь.

Гулйина командин йукъахь дакъа лецира 1975 шеран Америкин кедан къовсамехь, левзира кхааннах шина матчехь, уьш хилира къовсаман финал, цигахь перухоша иэшийра Колумбин гулйина команда, иштта йаьккхира шайн исторехь шолгӀа континентан чемпионийн титул.

Дакъа лецира Испанехь хиллачу 1982 шеран дуьненан чемпионатехь, левзира гулйина командин кхуьй а матчехь. Шен тобанехь Перу йолаелира ший а агӀо ца толарца Камерунан а, Италин а командашца, амма хӀаллакйаран чоьтаца тӀаьхьарчу матчехь ийшира Польшин гулйина командел (1:5), цуо догдохийла ца йитира шолгӀа тобанан муьре довла.

Йерриг 1985 шо кхаччалц яхъеллачу къоман командера шен карьерехь, левзина 19 матчехь, чутоьхна 3 гол.

## Титулаш а, кхиамаш а
*  Америкин кад **(1)**:

: Перу: 1975

* Мексикин чемпион **(2)**:

: «УАНЛ Тигрес»: 1977—1978, 1981—1982

* Мексикин кад баьккхинарг **(1)**:

: «УАНЛ Тигрес»: 1976

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:Футболех ловзаран Перун гулйина командин ловзархой
Категори:Перун футболисташ
Категори:ФК «Авеллино 1912» ловзархой
Категори:ФК «УАНЛ Тигрес» ловзархой
Категори:ФК «Удинезе» ловзархой
Шён, Хельмут

**Хе́льмут Шён** (, 1915 15 сентябрь, Дрезден — 1996 23 февраль, Висбаден) — немцойн футболист а, футболан тренер а. 2012 шо кхаччалц дуьненан а, Европин а чемпионат йаьккхина и цхьа тренер бен вацара; 2012 шарахь изза дира Дель Боске Висентес. 1984 шарахь дуьйна ву ФИФАн уггаре лакхара «ГӀуллакхаш дарна» орденан кавалер, иза йелла футбол кхиорехь доккха дакъа лацарна.

## Ловзархочун кхиамаш
1937 - 1941 шерашкахь иза лезира 16 матчехь Германин гулйина командин йукъахь, чутуьйхира 17 гол. «Дрезднер СК» командица хилира Германин чемпион 1943 а, 1944 а шерашкахь.

## Тренеран кхиамаш
«СГ Дрезден-Фридрихштадт» командица 1950 шарахь ГДР чемпионатехь шолгӀа меттиг йаьккхира.

Сааран гулйина командин тренер хилира, цуьнца дакъа лецира дуьненан чемпионатан 1954 харжаман ловзаршкахь.

Футболех ловзаран Германин гулйина команда Шёнан куьйгаллехь 1966 шеран дуьненан чемпионатехь шолгӀа хилира, 1970 шеран дуьненан чемпионатехь кхоалгӀа хилира, 1972 шеран Европин чемпион хилира, 1974 шеран дуьненан чемпион хилира, шолгӀа меттиг йаьккхира 1976 шеран Европин чемпионатехь.

## Хьажа кхин а
* Кордован иэхь

## Билгалдахарш

## Литература
* *Helmut Schön*. Fußball. Erinnerungen. — : Ullstein Verlag, 1978. — ISBN 3-550-07676-2.

## Хьажоргаш
* Гельмут Шён на сайте «Немцойн футбол»

Категори:Германин футболан тренераш
Категори:Футболех ловзаран Германин гулйина командин тренераш
Категори:Германин футболисташ
Категори:ФК «Дрезднер» ловзархой
Категори:ФК «Герта» Берлин ловзархой
Категори:Футболех ловзаран Германин гулйина командин ловзархой
Категори:Футболех ловзаран дуьненан чемпионатийн тренераш-толамхой
Категори:Висбаденехь дӀабоьхкинарш
Категори:Футболех ловзаран Европин чемпионатийн тренераш-толамхой
Бидольо, Людовико

**Бидо́льо Людови́ко** (; 1900 5 февраль, Буэнос-Айрес — 1970 25 декабрь) — аргентинин футболист, турсло, гӀараваьлла «Боку Хуниорсехь» а, Аргентинин гулйина командехь а ловзарца. Латинан Америкин хьалхарчу исторехь уггаре дикачех цхьа турсло, дукха хӀонсаш йаьхна.

## Биографи
Карьера йолийра «Спортиво Палермо» клубехь. Йуьхьанца левзира тӀелатархочун позицехь, амма цхьаьна матчехь командин турсло лазийча, Бидольос дӀалецира цуьнан меттиг, кхин цкъан а тӀелатархочуьн позицехь ца левзира. «Спортиво Палермо» йукъахь ши шо даьккхина иза дехьавелира «Эурека» клубе, цигахь левзира деа шарахь. 1922 шарахь Бидольо дехьавелира «Бока Хуниорс» клубе, йисина хан йерриг цунна йукъахь левзира, ма-дарра аьлча итт шарахь, оцу клубехь левзира 200 сов матчехь. Муттис Рамонца цхьаьна Людовикос чӀогӀа онда дуьхьалонан шед бора «Бокехь». Бидольон элегантан, исбаьхьаллин ловзаран хатӀ чӀогӀа къаьстара дукхаха болчу Къилба Америкин  турслойн морса ницкъаллин амалех, оцу ловзаро къобалвайтира иза хьовсархошка а, прессега а.

«Бокин» йукъахь иза пхоьазза Аргентинин чемпион хилла. Аргентинин гулйина командин йукъахь Бидольо левзина 34 матчехь. Цуьнан зама йара аргентинин-уругвайн дуьхьалонан зама латинаамерикин футболехь. Иза левзина континентан пхеа чемпионатах, цуьнан командо йаьккхина шиъ, ткъа кхаа чемпионатехь тоьлла Уругвай, аргентинхой шолгӀа а буьтуш; Олимпиада-1928 иштта йаьккхира Уругвайс, финалехь аргентинхой иэшийна; билгала даккха деза, оцу массо а турнирашкахь Бидольо левзира шен командин йерриг матчашкахь. Аргентинхоша хьалхара кхо матч йоккхачу чоьтаца йаьккхина, ткъа финалехь йуха ловзуш Уругвайл иэшна олимпиада, тӀаьххьара дуьненайукъара турнир хилира Бидольон карьерехь.

Клубан тӀегӀанехь иза левзира кхин а кхаа шарахь. 1931 шо, аргентинин футболан историн хьалхара профессионалийн шо, чекхделира «Бокин» толамца, иза хилира Бидольон тӀаьххьара хӀонс. Шо чекхдаллалц ца ловза велира иза — «Эстудиантесан» дуьхьала матчехь иза Сосая Альбертца Ӏоттавелла, чӀогӀа лазийра, цуо цуьнан карьера сацийра.

Футболан карьера чекхйаьлча Бидольос электрик болх бира. Велла 1970 шарахь.

## Хаза факташ
1999 шеран футболех ловзаран Америкин кедехь Венесуэлин гулйина командин йукъахь левзира Аргентинехь вина , иза вара Бидольо Людовикон кӀента кӀентан кӀант.

## Кхиамаш
; «Бока Хуниорс»
* Аргентинин чемпион (5): 1923, 1924, 1926, 1930, 1931
* Аргентинин чемпионатехь 2-гӀа меттиг (3): 1927, 1928, 1929
* Аргентинин чемпионатехь 3-гӀа меттиг (1): 1922

; Аргентинин гулйина команда
* Къилба Америкин Чемпион (2): 1925, 1927
* Къилба Америкин чемпионатехь 2-гӀа меттиг (3): 1923, 1924, 1926
* 1928 шеран Олимпийн ловзаршкахь 2-га меттиг 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Информация на informexeneize.com.ar 
* Информация на bocampeonweb.com.ar 
* Информация на historiadeboca.com.ar 

Категори:Аргентинин футболисташ
Категори:Футболех ловзаран Аргентинин гулйина командин ловзархой
Категори:ФК «Бока Хуниорс» ловзархой
Категори:ФК «Спортиво Палермо» ловзархой
Категори:Футболех ловзарех Къилба америкин чемпионаш
Категори:Футболисташ 1928 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:1928 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн детин совгӀатхой
Тильковски, Ханс

**Ханс Тилько́вски** (; ) — немцойн футболист (кевнахо) а, тренер а.

## Карьера
Шен карьера йолийна «VfL Хусен» 19 а, «SUS Kaiserau» а йукъахь.

Цул тӀехьа дӀавахара «Вестфалию 04» йукъа, левзира 18 матч къоман гулйина командехь. Цул тӀаьхьара клуб хилира Дортмундера «Боруссия». 1963 - 1967 шерашкахь левзира немцойн бундеслигехь 81 матчехь, 21 матчехь левзира немцойн къоман командехь.

Карьера чекхйаьккхира франкфуртера «Айнтрахтехь» (40 матч бундеслигехь).

1965 шеран ФРГ уггаре дика футболист.

Тильковски вара гулйина командин йукъахь дуьненан чемпионатехь 1962 а, 1966 а шерашкахь. 1962 шарахь иза вара резерван голкипер. Тренера Хербергера лоьмар цхьаъ кевнахо хӀоттийра Фариан Вольфганг.

1966 шарахь Тильковски, ингалсхошна Дуьненан кедан финалехь иэшна, немцойн командин йукъахь вара. ТӀаьхьа иза тренер болх бан волавелира, куьйгалла дира «Нюрнберг», «Вердер», «Саарбрюккен» командашна тӀехь.

### ХӀонсаш
* Европехь кедаш баьхначеран кад: 1966
* Германин кедан толамхо: 1965

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Профиль на fussballdaten.de

Категори:Германин футболисташ
Категори:ФК «Вестфалия» ловзархой
Категори:ФК «Боруссия» Дортмунд ловзархой
Категори:ФК «Айнтрахт» Майнин-тӀера-Франкфурт ловзархой
Категори:Футболех ловзаран Германин гулйина командин ловзархой
Категори:Германин футболан тренераш
Категори:ФК «Вердер» тренераш
Категори:ФК «Боруссия» Дортмунд тренераш
Категори:ФК «Мюнхен 1860» тренераш
Категори:ФК «Нюрнберг» тренераш
Категори:ФК «Саарбрюккен» тренераш
Категори:ФК АЕК Афина тренераш
NGC 1

**NGC 1** — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь ягарйина галактикаш.

## Истори

И галактика дӀайиллинера шарахь  цӀе йолу ,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.

## Хьосташ
* VizieR
* NASA/IPAC Extragalactic Database
* 
## Билгалдахарш

## Хьажа кхин а

* Керла йукъара каталог
* Мессьен объектийн могӀам

1
1
Гуьлса

**Гуьлса** () — Нохчийчоьнан Шуьйтан кӀоштахь хилла кӀотар. 

## Географи
Лаьтташ хилла ГӀаьттин кхеллан къилбехьа. Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Уьрд-Юхе, Саьтта, Пхьаьмта, къилбаседа-малхбалехьа — Бена, къилба-малхбузехьа — Новорзы, къилба-малхбалехьа — Саьттин-Тевзана, Нуй-дукъ.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Шуьйтан кӀоштан нах беха меттигаш
Бальестерос, Энрике

**Энри́ке Бальесте́рос** (; 1905 18 январь, Колония-дель-Сакраменто — 1969 11 октябрь) — уругвайн футболист, кевнахо, 1930 шеран дуьненан чемпион, 1935 шеран Къилба Америкин чемпион.

## Биографи
Шен карьерин доккхаха долу дакъа Бальестерос дӀадаьхьира коьрта шахьран «Рампла Хуниорс» йукъахь, цуьнца йаьккхира клубан цхьаъ бен йоцу чемпионийн титул. Карьерин тӀаьххьара кхаа шарахь левзира «Пеньяролан» йукъахь, кхуззе а чемпион хилира.

Бальестерос 1930 шарахь дуьххьара дуьненан чемпион хилла Уругвайн гулйина командин коьрта кевнахо вара. Иза левзира йерриг матчашкахь, царна йукъахь Аргентинин гулйина командица финалан матч а. Чемпионат йолайаллалц лоьмар цхьаъ дӀалора Масали Андресан, амма тренеран штабо сацам бина низам ца лардарна командин йукъара ваьккхира чемпионат йолайаллале, оцу гӀуллакхо некъ белира Бальестеросан.

Энрике Бальестерос вара коьрта гулйина командин голкипер 1935 шеран Къилба Америкин толаме чемпионатехь. 1937 шарахь Бальестероса дакъа лецира континентан чемпионатехь, цигахь коьрта меттиг къийсира Бесуссо Хуанца «Уондерерсера».

* Дуьненан чемпион (1): 1930
* Къилба Америкин чемпион (1): 1935
* Ньютонан кад (1): 1930

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Уругвайн футболисташ
Категори:Футболех ловзаран Уругвайн гулйина командин ловзархой
Категори:Футболан кевнахой
Категори:ФК «Мирамар Мисьонес» ловзархой
Категори:ФК «Рампла Хуниорс» ловзархой
Категори:ФК «Пеньяроль» ловзархой
Категори:Футболех ловзаран дуьненан чемпионаш
Категори:Футболех ловзарех Къилба америкин чемпионаш