open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тенерифе

**Тенери́фе** () — Атлантикин Ӏапказан чуьра Канаран гӀайренийн архипелаган ворхӀане йукъара уггаре бокха гӀайре. ГӀайренан майда 2034,38 км², бахархой 906 800 стаг, иза хуьйла 43 % йерриге архипелаган бахархойх, Испанин уггаре дукха бахархой болу гӀайре. Архипелаган йукъехь бу гӀайре, уллера 3 гӀайренашца Пальма, Гомера, Иерро йукъабогӀу Санта-Крус-де-Тенерифе провинцин цуьнан административан центр йу Санта-Крус-де-Тенерифе.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Санько Л. А., Малышев А. И., Волчек Е. Н.* Минералогические особенности и вещественный состав некоторых пород вулкана Тейде (о. Тенерифе, Испания) // Проблемы минералогии, петрографии и металлогении. Научные чтения памяти ПН Чирвинского. — 2015. — №. 18. — С. 44-52.

## Хьажоргаш

*Página del Cabildo Insular de Tenerife

Категори:Испани
Санта-Крус-де-Тенерифе

**Санта-Крус-де-Тенерифе** () — Испанин Санта-Крус-де-Тенерифе провинцин муниципалитет.
## Географи

Муниципалитетан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  муниципалитеташ.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Datos del registro de Entidades Locales  Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Категори:Испанин муниципалитеташ
Категори:Санта-Крус-де-Тенерифе провинцин муниципалитеташ
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Черкесск

**Черкесск** () — Россин гӀала йу, Кхарачой-Чергазийчоьнан коьрта гӀала йу. Иза йу республикин культурин а бахаман а центр. ГӀала йу Кубань олучу хийистехь.

## Бахархойн дукхалла
Черкесскехь дехаш ду 121,4 эзар бахархой (2010 шо).

къаьмнийн хӀоттам:

Дерриг 80 къаьмнаш ду гӀалахь дехаш.

## Билгалдахарш

Категори:Кхарачой-Чергазийчоьнан нах беха меттигаш
Категори:Россин гӀаланаш
Казань

**Казань** () — Россин гӀала, ГӀезалойчоьнан коьрта гӀала йу иза, Волган йистехь йокха порт йу Казань.

Россин уггар дукху къаьмнаш Ӏаш долу гӀалашна йукъа йоьдуш йу Казань 115 къаьмнаш ду гӀалахь. Казанан уггар даккхий къаьмнаш ду оьрсий (48,6 %) а гӀезалой (47,6 %) а. Кхин къаьмнаш чувашаш (0,8 %), украинаш (0,4 %) а марийш (0,3 %) а.
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:ГӀезалойчоь
Категори:ГӀезалойчоьнан гӀаланаш
Сан-Кристобаль-де-ла-Лагуна

**Сан-Кристобаль-де-Ла-Лагуна** (*San Cristóbal de La Laguna*) — Испанин гӀала а муниципалитет а, Санта-Крус-де-Тенерифе провинцин юкъайоду, провинци Санта-Крус-де-Тенерифе юкъайогӀуш ю Канаран гӀайренашна. Бахархойн дукхалла 152.222 адам.

## Сурташ

Сурт:La Laguna.jpg| 
Сурт:Urville-Laguna.jpg| 
Сурт:Tenerife2005 008.jpg|
Сурт:PlazadelAdelantado.JPG|
Сурт:Catedral de La Laguna, Tenerife.jpg|Сан-Кристобаль-де-ла-Лагуна килс
Сурт:La Laguna BW 1.JPG|Кристо-де-Ла-Лагуна паччахьан г1ишло
Сурт:La Laguna BW 10.JPG|Сийлахь Марем бехъяза берах хилара килс


## Хьажоргаш
* Официальни сайт
* Ayuntamiento de San Cristóbal de La Laguna
* Ficha de San Cristóbal de La Laguna
* Mapa Google del casco, con el Aeropuerto

Категори:Испани
Канаран гӀайренаш

**Канаран гӀайреш** (, ма-дарра — «жӀаьлан гӀайреш») — гӀайрешан архипелаг. Гена йоцуш къилбседа-малхбален Африкин хӀордан йист йу: (Марокко а, Малхбузен Саьхьара) а. ГӀайреш Испанин долахь ду. Автономи коьрта гӀала шиъ йу: Санта-Крус-де-Тенерифе а, Лас-Пальмас-де-Гран-Канария а. ХӀора деа шарахь коьрта гӀала хийцалуш йу.

## Географи
Тейде Испанин уггар лекхи лам бу. Цуьнан хӀордан сизал локхалла 3718 метр йу, Иза бу Тенерифе ц1е йолу гӀайре тӀехь.

## Бахархой
* Тенерифе — 906.854
* Гран-Канари — 838.397
* Лансароте — 141.938
* Фуэртевентура — 103.167
* Пальма — 86.996
* Гомера — 22.769
* Иерро — 10.892

## Литература
* Большаков А. А. За Столпами Геракла. Канарские острова. М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1988.

## Хьажоргаш
* Официальни сайт

Категори:Испани
Ойсхар

**Ойсхар** — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштан гӀала. Бахархой — 9489 леррана 2010 шарахь.
Иза ю Ойсхаран йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

ГӀала  федеральни некъа тӀехь «Р-217» (Кавказ) лаьтта, ГӀачалкхан дукъан  къилбаседа агӀора. Ойсхарина — Гуьмса къилба-малхбалехьа 15 км а йу, Соьлжа-ГӀала  малхбалехьа 53 км а йу.

Уггаре уллера нах беха меттигаш йу: къилба-малхбузехь — Мельчхи а, Шоьна а ярташ, малхбалехь — Кхошхалда эвла, къилба-малхбалехь — Ӏаллара эвла, къилбаседа-малхбузехь — ЦӀонтар  эвла, къилба-малхбузехь — БӀачи-Юрт а,  Иласхан-Юрт а  .

## Бевзаш болу бахархой
Мицаев, Магомед Исаевич (1980 шаран 3 сентябрь) — нохчийн каратист, Россин а, Японийн а, Европин а, дуьненан а чемпион а, совгӀатхо а, Ӏаьржа доьхка долушверг, карате Кёкусинкай 1-ра дан долуш верг, Россин спортан говзанча.

## Билгалдахарш




Категори:Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Нохчийчоьнан гӀаланаш
Гилна

**Гилна** — Нохчийчоьнан Нажи-Йуьртан кӀоштан эвла йу.

Иза йу Гилнан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла ю Ивги цӀе йолу хийистехь, Хаси-Эвлан къилба-малхбузехьа йу Нажи-Йуьртан къилбаа-малхбалехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбааседехьа — Кешен-Эвла а, Бони-Эвла а (ДегӀаста) йу, къилбехьа — Татай-Отар а, Байтарке а йу, къилбаа-малхбузехьа — Зандакъ йу, малхбалехьа — Ширча-Эвла а, Пхьарчхошка а (ДегӀаста) йу.

## Бахархой

## Истори

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, иштта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе «Уриб» аьлла хийцина. Эвла баьхкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна иштта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча юха баха.

## Суьрташ

Файл:Гилна (1).jpg
Файл:Гилна (2).jpg
Файл:Гилна (3).jpg
Файл:Гилна (4).jpg
Файл:Гилна (5).jpg
Файл:Гилна (6).jpg
Файл:Гилна. МаьркIаж хенах.jpg|Гилна. МаьркIаж хенах


## Топонимаш
* Башне
* Ибарна
* Нежин баса
* Ӏаьржа берд
* КӀайн берд
* ХьаргӀийн бердаш
* Акхмиш кӀажа
* КӀирин берд
* Буккуз Ӏам
* Шерина
* Аьльбена
* БахӀал ирзе
* КӀуьнциг ирзе
* йуьрта акъара
* Ярсхо-чоь
* Жант кӀажа
* Ӏинал дехье
* Ӏинал сехье
* Кешни тӀехье
* Махьмай хьаьттаре
* Кхон йурт
* Молхан берд
* КӀир боккху Ӏин
* Шина Ӏина йуккъе
* Боьздара
* Бези Ӏин
* МаӀазе отара
* Ӏалсолтана хи
* Темси корта
* Ӏамира корта
* Шаршарге
* Ӏонгин хи (Ӏонгичу)
* Гилна тӀе
* Дибир ирзе
* Мантай кӀажа
* Чхьамай ирзе
* Хьесамик йурт
* Вокки хи
* Кхериг хи
* Къулли ара
* Йуьрта акъара
* Атай корта
* Эскарбийн хи
* Эскарбийн кха
* Каки тогӀе
* Минай тогӀе
* Хасхана хьайре
* Лорсана тогӀе
* Дуьйрана
* Хьоьхи лам
* Ӏумара ашане
* Ӏам борзе
* Йоккха боьра
* Жоьжахате
* Хара лагане
* БаӀаш бетӀа акъаре
* Ишхе кӀело
* Жима Ишхе
* Лам хеде
** Гилнойн кӀотараш:
* Балай ирзе
* Боьздара тӀехье
* КӀуьнциг ирзе
* Хьесамик-йурт
* Керла Хьесамик-йурт
* Йуьрта-акъара
* Ярсхо-чоь
* Аьльбена
* Молхана-Берд
* Шина Ӏина йукъ

## Тайпанаш
* Бийтарой
* Чартой
* Ялхой
* Энганой
* Кхашкхой.

## Билгалдахарш

Категори:Нажи-Йуьртан кӀоштан нах беха меттигаш
Ахьмад-Йурт

**Ахьмад-Йурт** йа **Хоси-Йурт** — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла.

Иза йу Ахьмад-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

## Истори
Хуосийн-Йуьрт йиллина волу Хуоса ша цӀонтаро а, Ӏальбиг-горах а, Ойсхар йиллийна болучу цӀонтаройн тӀехьенах а, цӀера оцу Ойсхарара а хилла. 1840 шарахь массо нохчаша Росси-паччхьалкхан дуьхьал гӀаттам бина Шемал куьйгаллехь волуш. Оцу хенахь Шемалан Мичкан виллайатехь наиб хилла волчу цӀонтаройн Мухьаммад-хьаьжийн кӀанта ШуӀайба биначу кхайкхамна жоп луш ГӀачалкхан рагӀан къилбседехьа йолучу йарташкахь бехаш болу нохчий дукхах берш шайн йарташ Ӏад йуьтуш ГӀачалкхан регӀах бовле, Мичкаца йолучу йарташка баха охьа ховшу. Царех цхьаъ ву Ӏумхан кӀант Хуоса а. Иза Оки-Йуьртахь ваха сецна. Цигара гергарчу хенашца дийцича 1841—1842 шершкахь Хуоса Оки-Йуьртара Пхьоне хин Ӏинчохь кӀотар йуьллий ваха хуу.

Нохчийнчоь паччахьан эскаро дӀалаьцначул тӀехьа, Шемал Россей Ӏедал кара вахале массех бутт хьалха, паччахьан Ӏедалан векалша пурба а лой, гонахьар кӀотаршкара бахархой а, БӀачи-Йуьртара а, Оки-Йуьртара цӀонтарой тӀе а кхойкхе Мичкан уллохь йуьрт йуьллу Хуосас. Йуьрт йиллина чул тӀеха 18 шарахь йуьрт-да лаьттина иза. Хуосийн цӀийнан, тӀехьенах, пхиъ фамилий йу-АдалаевгӀар, БачаловгӀар, ПашаевгӀар, ТамаговгӀар, ХосаевгӀар.

1944 шеран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, иштта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Красноармейск аьлла хийцина. Эвла баьхкина Дагестанера акхшой.1957 шеран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна иштта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏелин-Йурт

**Ӏелин-Йурт** — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштара эвла.

Ӏелин-Йуртан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Ӏелин-Йурт лаьтта Теркан аьтту берд тӀехь, кӀоштан центр йолчу ЧӀулга-Йуртан 8 километр малхбузехьа, цӀерпоштнекъан станци йолчу Ишорен 15 километр генахь, Гуьлгани (Ставрополан мохк) гӀалан дуьххьала.
Уллора йарташ: къилба-малхбузехь — НогӀамирзин-Йурт, къилбаседа-малхбалехь — Бена-Йурт.

### Йуьртан микротопонимаш

* Йуьртахь а, йуьртан йисташкахула а йу микротопонимаш.
* 1941-1945 шерашкара Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь кхелхинчу салташна вежарийн каш тӀехь боьгӀна хӀоллам. Йуьртан йуккъехь.
* "Элан хьун" – йуьртан къилба-малхбалехь.
* "Халадан хьун" – изза хьун. Халад – паччахьан эскарехь хилла эпсар, цуьнан боккха мохк хилла Теркан аьтту бердаца.
* "Зандакъойн бассе" – Теркан дукъан къилбаседа басе, дуьйш, дерзош, даьхни дажош лелош хилла Ӏелин-Йуртара Зандакъойша.
* "Шу тIера кешнаш" – йуьртан къилбехьара кешнаш.
* "Шира кешнаш" – йуьртан йукъара кешнаш.
* "Чарташ дохку меттиг" – изза кешнаш.
* "Цугин хи" – йуьртан къилбехьа. Цуга – долара цӀе.
* "БугIин некъ" – къилбаседехьа Теркан тӀебоьду некъ. БугIа – долара цӀе.
* "Айдин кхор" – Ӏелин-Йуртан къилбаседа йисттехь ша лаьтташ кхор болу меттиг.
* "Алашин хи" – йуьртан къилбаседехьа. Алаша – наггахь бен хаалуш йоцу стеган долара цӀе.

## Бахархой

; Къоман хӀоттам
2010 шеран Ерригроссийн нах багарбаран:

## Истори
1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а ара а баьхна, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяьккхича Ӏелин-Йуртан кхин цӀе тиллира – Гвардейски. Советийн Ӏедал доьхначул тӀаьхьа шен шира цӀе Нохчийн Республикин Ичкерин парламенто меттахӀоттийра. НРИ Ӏедал дохийначул тӀаьхьа, йуха а официалан цӀе Гвардейски лело йолийра.

Iелин-Йурт цӀе тиллина хила тарло дуьххьара охьахиинчу Iелин цӀарах.
«Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу Эла Мусостанний, Адин Сурхонний илли» цӀе йолчу Турпалийн иллин чохь буьцу хиламаш Iелин-Йуртахь хиллачух тера ду.

## Инфраструктура
Йуьртахь йу социалан объекташ:
* Ӏелин-Йуртан муниципалан йуккера йукъарадешаран № 1 ишкол.
* Ӏелин-Йуртан муниципалан йуккера йукъарадешаран Мальсагов Аюбан цӀарах № 2 йолу ишкол;
* Ӏелин-Йуртан муниципалан йуккера йукъарадешаран № 3 йолу ишкол;
* Ӏелин-Йуртан кхианза болчеран социалан-реабилитацин центр;
* Ӏелин-Йуртан "№ 1 йолу Берийн беш "МАЛЫШ"";
Юьртахь алссама туькнаш, кафеш, заправкаш йу. Эвла йисттехь Ӏелин-Йуртана а, Бена-Йуртана а йуккъехь йиллина асфальтан завод.

## Тайпанаш
Ӏелин-Йуртара тайпанаш:
# Абзой
# Анастой
# Билтой
# Зандакьой
# Чермой
# Чартой
# ЦӀонтарой
# Энганой

## Йуьртара гӀарабевлла бахархой
Гериханов, Ихван Баудинович - (вина 1954 шеран 17 апрелехь, Караганда гӀала, Карагандан область, Кхазакхийн ССР) — Нохчийн Республикин политикин а, пачхьалкхан а, йукъараллин а гӀуллакххо, юридически Ӏилманийн кандидат, республикера йуристех дуьххьарчарех Ӏилманча-юрист. Нохчийн Республикин Ичкерин Парламентан депутат хилла.

## Билгалдахарш




## Хьажоргаш
* Топонимика слова Элин-Юрт
* ЭЛИН-ЮРТ 1. Индекс почты 366823 — отзывы и оценки работы отделения почты
* Населённые пункты Чечни — Эшарш.ком 

Категори:Теркан кӀоштан нах беха меттигаш
ГӀулоз

**ГӀулоз йа Банкин-Йурт  ** — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштара эвла.

Иза йу ГӀулозан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Лаьтта Соьлжа-ГӀалан къилбаседа-малхбузехьа, кӀоштан центран ЧӀулга-Юртан къилбехьа, Теркан дукъ тӀехь.

Гергара ярташ: къилбаседа-малхбузехьа — Бена-Юрт, НогӀамирзин-Юрт, Ӏелин-Юрт, къилбаседа-малхбалехьа — Лаха Невре, Лакха Невре, къилбехьа — Кирпични, къилба-малхбузехь — Горагорск, ӀамтӀе-КӀотар, малхбалехьа — Минеральни, Аьчка-ХитӀе.

### Топонимаш
* Банкин кIотар – ГӀулозан къилбаседа-малхбузехьара меттиг, кхузахь лаьттина ингалсан банк, ЧӀулга-Юртан а, ГӀулозан а бахархошна зие меттахӀоттош, шеш мехкдаьтта доккхуш латта хӀаллак дарна.
* ГIулоз чоь – Лакха Неврен къилбехьара меттиг.
* ГIулоз чу – йуьртан къилбехьара меттиг.
* ГIулоз гIу – Лаха Неврен къилбехьара дежийлаш, оханаш долу меттиг.
* ГӀулоз чу боьду некъ – араболу Лаха Неврера малхбузехьа.
* Теркан дукъ йа ГIулозан регIнаш, малхбузера малхбалехьа дахделла, къилбехьа дехьаваьлчи Шина регӀа йукъ цӀе хуьлу. Кхин а цӀераш ю: Чергазийн рагI, ГIебартойн рагI. Теркан дукъан къилбаседа агӀо Махьмад-ХитӀе малхбузехь Аьчка-ХитӀе кхаччалц малхбалехь, вайнахан девза ГIулоз-чоь, ГIулозан боьранаш ГIулозан регIнаш цӀерашца. 
* УргIала некъ – УргӀала коьртан тӀиера охьадогӀу ламанан тача, цуо вовшех тосу ярташ Махьмад-ХитӀе, НогӀамирзин-Юрт, ГӀулоз. ХӀинцалера техника йукъайаьлчи дуьйна тачанан хьалхара маьӀна дайна.

## Истори
1944 шарахь нохчашна а, гӀалгӀашна а депортаци йинчул тӀаьхьа, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀа а йаьккхина, ГӀулозан цӀе Нижни Красноармейски. До середины 90-х населенный пункт носил название Кирово тиллина, кхуза оьрсий охьаховшийра.

## Бахархой

### Юьртара тайпанаш
Юьртахь деха тайпанаш:
* АргӀаной
* Беркой
* Кей
* Ригахой
* ЦӀонтарой
* Ӏаларой

## Дешар
* Банкин-Юртан муниципалан юккъера йукъарадешаран ишкол.

## ГӀулоз фольклорехь
«Алмаз» йа «Алмаст» - нохчийн а, гӀалгӀайн а фольклорехь, вериг ваьлла хьуьнан стаг. Нохчийн эшаршкахь ГӀулоз хьахош даиман а цунна уллехь ловзу алмаз хуьлу: «...Алмазаш ловзучу ГIулозан бийрахь».

## Билгалдахарш




## Хьажоргаш
* село Банкин-Юрт, Россия, республика Чеченская — Мобильные Яндекс. Карты
* Почтовые индексы и коды ОКАТО — Калаус село Надтеречный район Чеченская республика. 

Категори:Теркан кӀоштан нах беха меттигаш
ӀамтӀе-КӀотар

**IамтIе-КIотар** — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштара эвла.

Иза йу ӀамтӀе-КӀотаран йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

КӀотар йу Теркан дукъ тIехь, ЧӀулга-Юртана къилбехь, Горагорскан къилбседа-малхбузехь.

## Бахархой

## Истори
КIотаран цIе оьрсаша Комарово тиллина, оьрсийн космонавт Владмир Комаровн лерина, из цигара ваьлла хиларна, цул хьалха цунах Маковкин олуш хилла оьрсаша, тIкъа нохчийн цIе IамтIе-КIотар йа IамтIе йу, ишт цIе кхоллаелла эвла йуккъехь Iам хилларна, цигара йу цIе IамтIе-КIотар.

## ГӀарабевлла йуьртахой

* Автурханов, Ӏумар Джунитович (1946 шеран 21 январехь) — нохчийн а, Россин а пачхьалкхан, политикин гӀуллакххо. 1992-1994 шерашкахь Дудаевн дуьхьалчу позицехь хилла, тӀетевжира Нохчийчура Теркан кӀоштан бахархойн орцана.

## Билгалдахарш

Категори:Теркан кӀоштан нах беха меттигаш
Макане

**Макане** — Нохчийчуьра Теркан кӀоштара йуьрт йу.

Маканен йуьртан меттиган административан центр йу.

## Географи

Лаьтта Теркан аьтту бердаца, кӀоштан йукъ йолчу ЧӀулга-Юртан 28 километр къилба-малхбалехьа, Лаха Неврена а, Макан-КӀотарна а йукъахь.

Лулара ярташ: къилбаседа-малхбузехьа — Макан-ГӀала, Лаха Невре, Чернокозово, Новр-ГӀала, къилбаседа-малхбалехь — Савельевски гӀала, къилба-малхбалехь — Макан-КӀотар а, Гал-ГӀала а, къилба-малхбузехьа — Минеральни, малхбузехьа — Лакха Невре, малхбалехьа — Новотерски.

### Микротопоними
Маканен гуонаха дукха микротопонимаш йу:
* Аьхкина барз – Маканен малхбалехьара, йуккъерчу бӀешерийн кошан барз.
* Шонгин боьра – Маканен малхбалехьара меттиг. Шонга – наггахь бен хаалуш йоцу нохчийн шира цӀе.
* Элашханан тогIи – Маканен малхбалехьара меттиг.
* СенмаIашка – Галнен а, Маканен а йукъарчу хьуьнхара меттиг.
* Чурт дегIе – Маканен малхбалехьара СенмаIашкан кӀоштара меттиг.
* Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь 1941-1945 шерашкахь кхелхинчарна хӀоттийна хӀоллам. Лаьтта Маканен йуккерачу ишколан хьалха.
* Муьжгийн мохк – дайначу бӀешарахь Россера схьакхелхинчарна дӀаделла лаьттан доккха дакъа. 
* Элийн мохк – Маканен къилба-малхбузера латтанаш.
* Iажаркхан тогIи – Маканен малхбузера тогӀи. 
* ЦIийдарийн тогIи – Маканен малхбузера хаза тогӀи. ЦIийдарех маканхоша кечдора басарш.
* Шидин мохк – Шида паччахьан эскарера эпсар хилла, шен мехкан тӀедаьлла даьхний Шидас дӀа а дуьгий, ялта хӀаллакдарна гӀуда ца текхча дӀа ца лора даьхнийн дайшна.
* Хьакхин орамашка – Маканен къилбаседа-малхбузехь. «Хьакхин орам» - акха хьакхарчаша буу орамаш бу.
* Шидийн берийн хьун – эпсаран Шидин тӀаьхьенийн хьун.
* Наж хьун – Теркан аьтту бердаца йолу хьун.
* Зеламханан тогIи – Маканен къилбаседа-малхбузехь йолу тогӀе. 
* Бухбоцу Iам – Маканен малхбалера Ӏам.
* Iаьржа Iам ]] – Маканен малхбалера Ӏам. ЦӀе йелла Ӏам чуьра хин бесах.
* Макан кIотар – Маканен малхбалера кӀотар, Галнен а, Маканен а йукъахь лаьтта. Кхуза хуьйшура Маканера а, Галнера а бахархой.

## Этимологи
ЦӀе уьйр йолуш хила тарло гӀалагӀазкхийн Теркан аьрру бердаца йолчу Макан-ГӀалица. Нохчийн йуьртан а, гӀазакхийн гӀалийн (Макане, Макан-ГӀала)  а этимологи кхетош йац хӀинци а. XVII бӀешарахь дуйна архиван документашкахь хаало – Мекене меттиг. Хила тарло, этноним ялар "Мака" + "ане" шина орамех, аьлчи а «Мака» боьршачу стеган цӀе йу, ткъа «ане» - нийса меттиг. Уллорчу Лаха Неврехь беха МакаевгӀар, церан дайшкара яьлла а хила тарло йуьртан цӀе.

## Бахархой

## Истори
1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а, ара а баьхна Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяьккхинчул тӀехьа Маканен цӀе хийцина Кругловка аьлла. Кхазакхстанера цӀадирзинчул тӀаьхьа шира цӀе йухаерзийна.

## Дешар
* Маканен муниципалан йуккъера йукъарадешаран ишкол.

## Тайпанаш
Юьртахь деха тайпанаш:
# Билтой
# Буной
# Зандакъой
# Курчалой.
# Таркхой.
# Харачой
# ЦӀадахьрой
# Чартой
# Чунгарой,
# ЧӀинхой,
# Ширдий,
# Шотой,
# Элистанжхой,
# Энганой,
# Ӏаларой,

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Село Мекен-Юрт / Чечня / Справка / СКФО.РУ (Северо-Кавказский федеральный округ)
* Почтовые индексы и коды ОКАТО — Мекен-Юрт село Надтеречный район Чеченская республика. 

Категори:Теркан кӀоштан нах беха меттигаш
Лакха Невре

**Лакха Невре** — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштара эвла. Бахархой — 5441 лерина 2010 шарахь. Меттигерчу бахархоша Лаха а, Лакха а Невре цӀераш йоьхку туьйранашкахь дуьйцучу наьртах Новрах. Йуьртан къилбехахь бердах доьдуш ша даьлла Ӏуьрг ду - Новр-ор (Новр-Ӏуьрг). ХӀинца а дуьйцуш ду наьртех Новрах, ГӀоьжакъех а, церан йиезаршах Сатех а, Белшех а.

Иза йу Лакха Неврен йуьртан меттиган административан центр. Лакха Неврен йуьртан меттиган йукъайогӀу Эмасуле кӀотар.

## География
Лакха Невре лаьтта 12 км малхбалехьа кӀоштан центр йолчу ЧӀулга-Юртан, 20 км гена цӀерпоштнекъан Ишорен станцин, Лаха Неврен малхбузехьа, Теркан аьтту бердаца.
Лулара нах беха меттигаш: къилбаседехь — Алпату йурт, къилбаседа-малхбузехь — Ишоре гӀала, къилбаседа-малхбалехь — Новр-ГӀала а, Лаха Невре а, къилба-малхбалехь — ярташ Макан-КӀотар, Минеральни, къилба-малхбузехь — ГӀулоз.

### Микротопоними
* "Куьзга доьхна чоь" - йуьртара кӀотара боьлхуш бертаза йуьртахь цхьаъ бен доцу куьзга доьхна меттиг. Оцу заманахь бохам боккха хиларна оцу меттиган цӀе йисина. Лакха Неврен къилбаседехьа.
* "Сатийханан тIай" - йуьртан къилбаседехьа. ЦӀе уьйр йолуш йу вайнехан мифологехь хаалучу наьртан зудчун Сатийхица.
* "Таьллангаш лаьттина чоь" -  йуьртан къилбаседехьа.
* "Шина эвлан йукъ" - йуьртан йукъахь, лакха эвлан а, лаха эвлан а йукъара яьсса меттиг, ХӀинца гӀишлош йина.
* "Новран чоь" - йуьртан къилба йист.
* "Новран Iуьрг" - йуьртан къилбехьа, Теркан дукъан къилбаседа басешкахь. Лаьтта бухахула даьккхина (Даьлла) Ӏуьрг, малхбузехьа доьду, арадолу Ӏелин-Юртан къилбехахь. ЦӀе тиллина мифологерачу наьртан Новран цӀарах.
* "БатIал чувахна токхум" - йуьртан къилбаседехьа. Дежийла, коллаш. БатIал — нохчийн цӀе. Йуьртахь Баталов фамили а йу.
* "Паччахьалкхан дукъ" - Лакха Неврен къилбехахь, цигахь Ӏедалан хьаннаш хилла. И цӀе йелла XIX бӀешарахь, оцу хенахь йуьртахошкара схьадаьхна латташ паччахьо доькъуш хилла эпсаршна а, элашна а "башха къахьегарна".
* "Хьадин кIотар" - кӀотар лаьттина меттиг. Хьада - нохчийн божарийн а, зударийн а цӀе. Схьаялар нохчийн дешах «хьада» (чехка гӀо), «хьадалч» - хабар эцна вохуьйтург. Йуьртахь беха Хадиев фамили йолу бахархой.

## Бахархой

; Къаьмнийн хӀоттам
2002 шарахь нохчий — 5 025 стаг (99,8 %), кхин берш — 11 стаг (0,2 %).

## Инфраструктура
Йуьртахь шиъ ишкол, оьздангаллин цӀа, пошта, туьканаш, берийн беш, заправкаш йу. Йуьртахь рузбана маьждиг а, 6 жамаӀата маьждиг а ду.

IMG 20180107 121916 Верхненаурская пятничная мечеть.jpg|Рузбана маьждиг
IMG 20180617 120723Лакха Неврера жама1атан маьждиг.jpg|ЖамаIатан маьждиг
Лакха Неврен оьздангаллин цӏа.jpg|Лакха Неврен оьздангаллин цIа


## Тайпанаш
Йуьртахь беха нохчий лахарчу тайпанашкара:
* нашхой, 
* элистанжхой, 
* дишний, 
* зандакъой, 
* цӀонтарой, 
* Iалларой, 
* харачой, 
* энганой.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Теркан кӀоштан нах беха меттигаш
Макан-КӀотар

**Макан-Кlотар** — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштан йурт. 
Макан-КӀотаран йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

КӀотар лаьтта Теркан аьтту бердаца, 35 км къилба-малхбалехьа кӀоштан центран ЧӀулга-Юртан.

Гергара ярташ, гӀаланаш, кӀотарш: къилбаседехьа — Савельевски гӀала, къилбехьа Теркан дукъан дехьа — Победински (15-гӀа молсовхоз), къилбаседа-малхбузехьа — Макане а, Лаха Невре а, Лакха Невре а, къилба-малхбузехьа — Минеральни а, Аьчка-ХитӀе а, малхбалехьа — Гал-ГӀала, къилба-малхбалехьа — Галне.

## Бахархой

### Тайпанаш
* Кей
* Орстхой
* Зандакъой
* Чартой

## Дешар
* Макан-КӀотаран пачхьалкхан йуккъера йукъарадешаран ишкол.

## Билгалдахарш

Категори:Теркан кӀоштан нах беха меттигаш
Горагорск

**Горагорск, я хьалх Тlеман-Барзе (1898 ш.) ** — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштан  эвла. Ваха аьтту болуш, тӀекӀела дина цӀенош долуш Теркан дукъ тӀиера эвла. Йиллина 1938 шарахь мехкдаьттадаккхархошна Чуьчин кIотарахь. Йекъало Стари Городок, Нови Городок, Чуьчин кIотар.

Иза йу Горагорскан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Соьлжа-ГӀалана 50 км малхбузехьа, Теркан дукъ тIехьа, ЧӀулга-Юртана къилбехьа.

Гергара ярташ, кӀотарш: къилбаседа-малхбалехьвостоке — Кирпични , ГӀулоз а, къилбаседа-малхбузехь — ӀамтӀе-КӀотар, къилба-малхбалехь — Майски а, Ӏалхан-ХитӀи, къилба-малхбузехь — Керла Редант (ГӀалгӀайчоь).

### Топоними
* Чуьчин кIотар – Горагорскан къилбаседан йист. 
* Поселок – мехкдаьттадаккхархой баьхна меттиг, Нови Городок йукъахь.
* Алхазово – Горагорскан къилбаседа-малхбузехьара шуьйра лаьттан дакъа. И латта хилла эла волчу Алхазов Туханан, мехкдаьттадаккхаран инженеран, П.К. Усларан хьалхарчех цхьаьна дешархочун. П.К. Усларан «Нохчийн мотт» (Тифлис, 1862 ш.) йукъаяхана Т. Алхазовн дийцарш дӀайаздина фольклоран материалаш.
* ГӀулоз-чоь – къилбаседехьара ГӀулоз эвлан латташ.
* ГIожакъан корта – Горагорскан тӀехула лаьтта, УргIала коьртан малхбалехьа бу. ГIожакъ – вайнехан наьртийн мифологин персонаж ву. 
* Белшин корта – Горагорскан къилбаседехьа. Белши – вайнехан мифологера зуда-наьрт, ГIожакъан езар.

## Бахархой
Бахархой:  ст. .
; Къоман хӀоттам
2015 шеран жамӀашца йуьртахь веха 5302 стаг:
* нохчий —97,4 %
* оьрсий —1,7 %
* кхин берш —0,7 %

## Истори
Эвла йиллина нохчийн Чуьчин-КIотаран латташ тӀехь.
1938 шарахь мехкдаьттадаккхархойн эвлан белхан поселок статус а йелла, Горски цӀе тиллина оьрсаша гора Горская олу теркан дукъа лаккха боьхь бу цунахa нохчаша олу "ТӀеман барзе" ("К военному кургану").Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом чекхбаьлчи цӀе хийцира Горагорски аьлла. 1944 - 1951 шерашкахь — Грозненски областан Горагорски кӀоштан центр хилла. 2009-гӀа шарахь гӀалан тайпана поселок статус дӀайаьккхина Горагорск эвла аьлла цӀе хийцина.

## Хьажоргаш
В Горагорске земля уходит из-под ног

## Билгалдахарш

## Литература
* Сулейманов А. Топонимия Чечни. Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006.
* 

Категори:Теркан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Нохчийчоьнан гӀалан тайпанан посёлкаш
Категори:Нохчийчоьнан хилла кӀоштан центраш
Буммат

**Буммат** () — Нохчийн Республикин Эна-Хишкан кӀоштара эвла. Бумматан йуьртан меттиган административан йукъ.

## Бахархой

## Географи
Эвла йу Марта эркан йистехь, Эна-Хишкан кӀоштан къилба-малхбузехьа 8 километрехь йу, Соьлжа-ГӀала йу — 48 км.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу — Эха-Борзе а, Керла-Шара а, къилбаседа-малхбузехьа йу — ГӀажарийн-Юрт, къилба-малхбузехьа йу — Аьршта, къилба-малхбалехьа йу — Ӏашхой-КӀотар, Янди-КӀотар а, Шалажа а, малхбалехьа йу — Котар-Юрт.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Эна-Хишкан кӀоштан нах беха меттигаш
Шовдана-Йурт

**Шовдана-Йурт** — Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштара эвла.

Иза йу Шовдана-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Минеральни

**Минеральни** — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштара эвла.

Лаха Неврен йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш




Категори:Теркан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏашхой-КӀотар

**Ӏашхой-КӀотар йа Шир-Ӏашха** — Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштара эвла. Бахархой — 500-700 хьалхар тӀом (1994—1996 шш.) бол баллаьхь. Амма хӀинца 20 цӀа (доьзал)бен дац (70-100 стаг)..

Иза йу Ӏашхой-КӀотаран йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
ШаӀми-Йурт

**ШаIми-Йурт** — Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштара эвла. Бахархой — 4018 леррана 2010 шарахь.

Иза йу ШаIми-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

## Йуртахь бинарш
* Берсанов, Хож-Ахмед Ахмадович (1926) — нохчийн йаздархо, Нохчийн Республикин йаздархойн бертан декъашхо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР культурин Сийлахь белхало.

## Билгалдахарш

Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Керла-Шара

**Керла-Шара** () — Нохчийн Республикин ТӀехьа-Мартанан кӀоштан эвла. Керла-Шарин йуьртан меттиган административан йукъ.

## Географи

Эвла лаьтта Ӏаьс-хин аьрру бердаца, ТӀехьа-Мартанан кӀоштан йукъан 1 км къилбаседехьа,  Соьлжа-ГӀалин 37 км къилба-малхбузехьа, СемаӀашкин хьуьнан къилба-малхбузен йистехь.

Гергара нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Давыденко а, СемаӀашка а эвланаш, къилба-малхбалехьа — ШаӀми-Йурт, къилбехьа — ТӀехьа-Марта, къилба-малхбузехьа — Эха-Борзе, къилбаседа-малхбузехьа — Эна-Хишка.

## Истори

Йиллина 1964 шарахь, Сибриха цӀабаьхкина лаьмнашкара Шаройн кӀоштара Шара эвлара бахархошна, оцу хенахь нохчашна лаьмнашкахь баха Ӏедало магош дацара.

## Бахархой

## Дешар
* Керлашарин муниципалан йуккъера йукъарадешаран ишкол.

## Галерей

 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Новый-Шарой

Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Эха-Борзе

**Эха-Борзе** — Нохчийчоьнан Эна-Хишкан кӀоштара эвла.

Иза йу Эха-Борзан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эха-Борзе лаьтташ йу Ӏасс хина аьрру йистехь, эвла йоллучохь Iасс хинах дӀакъаьста «Ассёнок» цӀе йолу га. Эна-Хишкана 6 километр къилбехьа йу, Соьлжа-ГӀалана 45 км малхбузехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Эна-Хишка, малхбалехьа — Керла-Шара, къилба-малхбалехьа — ТӀехьа-Марта, къилбехьа — Буммат, малхбузехьа — Берд-Йурт, ГӀажарийн-Йурт.

## Бахархой

; Къаьмнийн хӀоттам
2010 шеран Йерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца:

## Билгалдахарш

Категори:Эна-Хишкан кӀоштан нах беха меттигаш
Беркат-Йурт

**Беркат-Йурт** — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштан  эвла йу. Бахархой — 3109 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Беркат-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Бамат-Йурт

**Бамат-Йурт**, **Бамд-эвла** — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштан  эвла йу.

Иза йу Бамат-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

## Истори
Йиллина 1810 шарахь, Баматгери Черкасскицани кхуза баьхкинчу — гӀумкаша, нохчаша, чергазиша. Нохчий а, чергазий а хӀинца гӀумкий хила бехаш бу кху эвлахь.

1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а махкахбаран а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаккхар а бахьана долуш, Нови-Йуьртан цӀе хийцира «Виноградовка» аьлла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Шовдане

**Шовдане,Чеченхой-Барза** — Нохчийчоьнан гӀалин гуонан "Соьлжа-ГӀалин" йукъара  эвла. Бахархой — 9426 леррана 2010 шарахь.

## Географи
Шовдане Соьлжа-Оргa хин йукъехь йилина эвла йу, Суьйра-Коьртан тогIе чохь,къилба-малхбалехь Соьлжа-ГӀалан гена йоцуш йу.
Гуонахь йолу эвланаш: къилбаседа-малхбалехь — Шинасуьйра-йукъ, къилба-малхбалехь — Чечана, къилба-малхбузехь — ГӀойтӀe, малхбузехь — Ӏалхан-Йурт.

Иза йу Шовданен йуьртан меттиган административан йукъ.

## Истори
Хьалха заман чохь Шовдане, цул тӀаьхьа 1926 шарахь Чечанхой-Барза олуш нохчийн шир эвла хилла цигахь, оьрсиш эвлан цӀе Гикаловская аьлла Николай Гикало Федеровичана советан Ӏедалхо чуьна цӀерах лерина.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀалин гуон Соьлжа-ГӀалин нах беха меттигаш
Коьрте

**Коьрте** — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 1617 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Коьртен йуьртан меттиган административан центр.

## Истори

Коьрте йилина 1819 шарахь , довха хи хьа-долучу регlа тlехьа йилина йу.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Доча-Борзе

**Доча-Борзе йа Дочу-Борзе** — Нохчийчоьнан Шуьйтан кӀоштара эвла.

Иза йу Доча-Борзен йуьртан меттиган административан центр.

## Истори

1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а махкахбаран а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе а хийцина, Двуречье аьлла. Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа, эвлана хьалхалера цӀе а меттахӀоттийна.

## Бахархой

## Билгалдахарш




Категори:Шуьйтан кӀоштан нах беха меттигаш
Эна-Хишка

**Эна-Хишка** () — Нохчийчоьнан гӀала, Эна-Хишкан кӀоштан административан центр.

Иза йу Эна-Хишкан йуьртан меттиган административан центр.

## Истори
1819 шарахь Эна-Хишка йагайина из хиллачех йиллина «Преградный Стан». 1845—1846 шерашкахь «Михайловская» аьлла цӀе тиллина.

1920 шарахь йурта нохчашна йухабахка аьтто баьла. Горски республики ЦИКо омар дина йуртан цӀе ***Асланбек*** тила. 1926—1926 шершкахь Керланохчийн округан Нохчийн АО административни центар йар.

1944 шарахь нах цӀера баьхна чул тӀехьа *Серноводское* цӀе тиллина. 1957 шарахь нохчий цӀа бирзина Казастанера. Йуртахь масехь предприяти йара бох беша: курорт а, цӀер-пошт станциа, минеральни хин завод ишт кхи дӀа.

1994—1996 ш. хьалхар тӀемахь йурт чӀогӀа йоха йинера, шолгӀа тӀом болалуш Эна-Хишкула чу деара оьрсийн эскар.

ТӀемнаш дӀа дирзанчул тӀехьа йурт меттахӀота йира, промышленни предприятеш меттахӀита йира.

## Бахархой

## Географи

Эвла йу Соьлжа хийистехь, Соьлжа-ГӀалин малхбузехьа.

Цуна къилба-седа агlора Соьлжан-Регlа дукъ ду. 

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу — Нагорни, къилбехьа йу — Эха-Борзе, малхбузехьа йу — Дебир-Юрт, къилба-малхбалехьа йу — СемаӀашка, Шовдана-Йурт, Керла-Шара.

Соьлжан-Регlа йистехь курорт йу. 

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Эна-Хишкан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Нохчийчоьнан гӀаланаш
Ӏалхан-ГӀала

**Іалхан-ГІала** — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 11415 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Іалхан-ГІалан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Соьлжа хина йистехь, Ӏалхан-Юртан дуьхьала.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбелехьа йу — Октябрьски, къилба-малхбузехьа йу — ГӀулара, малхбузехьа йу — Закан-Юрт.

## ГӀарабевлла бахархой
* Баиев, Хасан — (1963 шаран 4 апрель, Ӏалхан-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн пластически хирург.

## Билгалдахарш

Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Леонардо да Винчи

**Леона́рдо ди сер Пье́ро да Ви́нчи** (1452 шеран 15 апрель, Винчи гӀалин уллехь Анкиано йурт, Флоренцин генахь йоцуш, Итали — 1519 шеран 2 май, замок Кло-Люсе, Амбуазан уллехь, ТугӀень, Франци) — Италера художник, скульптор, архитектор, Ӏилманча, анатом, кхоллархо, йаздархо, Дендаларан исбаьхьаллина гӀараваьлла векал, «универсальни адаман» сирла масалла.

## Галерей

Сурт:Leonardo_da_Vinci_046.jpg|«Дама с горностаем»
Сурт:Views_of_a_Foetus_in_the_Womb.jpg|Рисунки человеческого эмбриона
Сурт:Da Vinci Studies of Embryos Luc Viatour.jpg|Адаман эмбрион
Сурт:Leonardo_polyhedra.png|«Тарелка Пачолли»
Сурт:Leonardo da Vinci attributed - Madonna Litta.jpg|«Мадонна Литта»
Сурт:Leonardo da Vinci Benois Madonna.jpg|«Мадонна Бенуа»
Сурт:Leonardo da Vinci 036.jpg|«Мадонна с гвоздикой»
Сурт:After leonardo da vinci, The Battle of Anghiari (copy of a detail).jpg|Этюд к «Битве при Ангиари»
Сурт:Leonardo da Vinci - Annunciation - WGA12677.jpg|«Благовещение»
Сурт:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|«Мона Лиза»


## Билгалдахарш

## Литература

* *Волынский А. Л.* Жизнь Леонардо да Винчи. — М.: Алгоритм, 1997. — 525 с.
* *Кэмп М.* Леонардо / Пер. с англ. К. И. Панас. — М.: АСТ: Астрель, 2006. — 286 с.
* *Михайлов Б. П.* *Леонардо да Винчи* архитектор. — М.: Государственное издательство литературы по строительству и архитектуре, 1952. — 79с.
* *Могилевский М. А.* Оптика от Леонардо // Наука из первых рук. — 2006. — № 5. — С. 30-37.
* *Николл Ч.* Леонардо да Винчи. Полёт разума / Пер. с англ. Т. Новиковой. — М.: Эксмо, 2006. — 768 с.
* *Сеайль Г.* Леонардо да Винчи как художник и учёный (1452—1519): Опыт психологической биографии / Пер. с фр. — М.: КомКнига, 2007. — 344 с.
* *Филиппов М. М.* Леонардо да Винчи как художник, ученый и философ: Биографический очерк. — СПб., 1892. — 88 с.
* *Цёльнер Ф.* Леонардо да Винчи 1452—1519. — М.: Taschen; Арт-родник, 2008. — 96 с.
* *Цёльнер Ф.* Леонардо да Винчи 1452—1519: Полное собрание живописи и графики / Пер. с англ. И. Д. Глыбиной. — М.: Taschen; Арт-родник, 2006. — 695 с.

## Хьажоргаш
* Сайт о Леонардо да Винчи 
* Леонардо да Винчи. Сайт художника. 
* Все полотна и биография Леонардо да Винчи
* ''Леонардо Да Винчи: Зашифрованная жизнь''. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
* Большая коллекция работ Леонардо да Винчи 
* Да Винчи на artcyclopedia.com
* Да Винчи на Web Gallery of Art
* Подробное жизнеописание, научные открытия и творчество Леонардо да Винчи на istorya.ru
* Работы Леонардо да Винчи в Эрмитаже
* Олег Германович Ульянов. Леонардо повторил чужое открытие (Мнение эксперта в интервью Стране. Ru 15 декабря 2003 г.)
* RuTube: Фильм о жизни Леонардо да Винчи 
* Биография Леонардо да Винчи 
* Гамэр Баутдинов, Леонардо да Винчи 
* достаточно полная интерактивная информационная система «по Леонардо»

Категори:Италийн художникаш
Категори:Италийн архитектораш
Категори:Италийн скульптораш
Категори:Италийн йаздархой
БердакӀел

**БердакӀел йа БердкӀел** — Нохчийчоьнан Устрада-ГӀалин гуонан эвла. Бахархой — 7124 леррана 2002 шарахь.

## Истори
Йурт йилина 1720-гIа шарахь. Кавказан тIемехь масийтаза йагайина БердкIел (лулара йарташ сан). 

1919 шарахь йуртахь тIом хила Деникин эскари, цун доьхьал йала йолу цIен армица. 

1944 шарахь йуртар нах Казахстане дIабигина, йурти цIе Комсомольски тиллин, 1957 шарахь йуртахой шей цIа бехкана.  

2021 шарахь йурти цIе йуха йарзийна хьалха ма хилар - БердкIел.  

## Йуртахь бинарш
* Эдиев, Асламбек Лечиевич (1970 шаран 4 январь) — нохчийн штангист, 5-за Россин чемпион, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Россин Сийлахь спортан говзанча.

## Билгалдахарш

Категори:Устрада-ГӀалин гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Примыкани

**Примыкани** — Нохчийчоьнан Устрада-ГӀалин гӀалин гуонара эвла.

## Географи
Эвла йу Орга олучу хийистехь, Соьлжа-ГӀалина малхбалехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа йу — Беркат-Йурт а, Керла-ЦӀоьнтара а, къилбаседа-малхбузехьа йу — Соьлже, къилба-малхбузехьа йу — Хан-ГӀала, къилба-малхбалехьа йу — БердакӀел, малхбалехьа йу — Устрада-ГӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Устрада-ГӀалин гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Микеланджело

**Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни** (); 1475 шеран 6 март, Капрезе-Микеланджело, Ареццо уллехь, Итали — 1564 шеран 18 февраль, Рум, Итали) — гӀарвелла италин скульптор, художник, архитектор, поэт, философ. Дендалар хенахь хилла гӀарвелла говзанча.

## Билгалдахаршаш

## Литература
* Карел Шульц, «Камень и боль» (текст романа в библиотеке Александра Белоусенко) 
* П. Д. Баренбойм, *Тайны Капеллы Медичи*, Спб., Изд-во СПбГУП, 2006, ISBN 5-7621-0291-2
* Баренбойм Петр, Шиян Сергей, ''Микеланджело. Загадки Капеллы Медичи'', Слово, М., 2006. ISBN 5-85050-825-2
* Брилиант Семен, ''Микеланджело Буонаротти. Его жизнь и художественная деятельность '' из серии «Жизнь замечательных людей», осуществленной Ф. Ф. Павленковым (1839—1900). Электронный текст книги на www.e-knigoresurs.ru/
* Ирвинг Стоун, «Муки и радости», big-library.info/?act=read&book=26322
* Ромен Роллан, «Жизнь Микеланджело»
* Peter Barenboim, «Michelangelo Drawings — Key to the Medici Chapel Interpretation», Moscow, Letny Sad, 2006, ISBN 5-98856-016-4
* Edith Balas, «Michelangelo’s Medici Chapel: a new Interpretation», Philadelphia, 1995
* James Beck, Antonio Paolucci, Bruno Santi, «Michelangelo. The Medici Chapel», London, New York, 2000
* Władysław Kozicki, Michał Anioł, 1908. Wydawnictwo Gutenberg — Print, Warszawa

## Хьажоргаш

* Микеланджело Буонаротти. Он мог все. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так», Часть 1 и Часть 2
* на artcyclopedia.com
* на wga.hu
* Поэзия Микеланджело в переводе А. М. Эфроса
* Репродукции картин и росписи Микеланджело в галерее Холст 
* Флорентийское Общество

Категори:Италийн художникаш
Категори:Италийн архитектораш
Категори:Италийн скульптораш
Категори:Италийн поэташ
Красностепновски

**Мужкоьрте ** () — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла.

Иза йу Октябрьскин йуьртан меттиган йукъайогӀуш .

## Билгалдахарш

Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Мамакхин-КӀотар

**Мамакхин-КIотар йа МамакӀин КӀотар** — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 5015 леррана 2002 шарахь.

Иза йу МамакӀин КӀотаран йуьртан меттиган административан центр.

## Истори

Мамакхин-Юрт хилла Соьлжа хийистехь, "Грозная" гIап йилина чул тIехьа, цигар йухайна тахана лера Первомайская олу меттигехь дIаяхьна эвла. Шена цIе, Мамакхи Хьанакхи олуш ши ваша хилла цигахь Iаш, тайпана Чартой хилла и шиъ, Мамакхис "Мамакхин-Юрт" йилина, цуна вашо Хьанакхас цуьна гена йоцуш "Хьанакхин-Юрт" йилина из тахана "станица Грозненская" йу.

## Билгалдахарш




Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Чурт-ТогӀи

**Чурт-ТогIи йа Чурт-тогӀи** — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла.

Иза йу Чурт-тогӀин йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Соьлжа-хи олучу хийистехь, Соьлжа-ГӀалина къилбаседа-малхбалехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу — Бамат-Йурт, къилбехьа йу — Беркат-Йурт, малхбузехьа йу — Ӏалхан-Чурт, къилба-малхбалехьа йу — Баса-ГӀала, малхбалехьа йу — Мелчхе, къилбаседа-малхбузехьа йу — Девкар-Эвла.

## Лаьцна дийцар
Чур-ТогӀе йилина йу нохчаша Шикъара олу эвлара охьа бахна уггар хьалха, орьсаша 1862 шарахь «Чуртугаевская» олуш йовзаш хилла хьалха эвлан цӀе, цӀула тӀехьа оьрсаш эвла йуха-йина меттахӀоттийра хенахь циггара нохчий хӀаллак бина дӀа баьхна гӀалгӀаскхий охьхевшина цига ткъа циггара хьа-йена Петропавловская аьлла.

## Билгалдахарш




Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Победенски (Нохчийчоь)

**Победенски йа Победински, Нохчийн кIотар **— Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 10672 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Побединскин йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Соьлжа-ГӀалина къилбаседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбалехьа — Красностепновски йу, къилба-малхбузе — ГӀунашка йу, малхбалехьа — Мамакхин-КӀотар йу, малхбузехьа — Радужни а Долинск а йу.

## Билгалдахарш




Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белхан категори
Радужни (Нохчийчоь)

**Радужни, 1950 ш. Хьалхара Нохчийн кlотар  ** — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла.

Иза йу Побединскин йуьртан меттиган йукъайодуш.

## Юрт йиллара
Нохчийн къам 1944 шарахь дlадухадина, цул тlехьа цlа дирзин чул тlехьа, ЧӀебарлойн кӀоштер бахархой шай ламан ярташка хьал баха ца магинера, тахан лера Гlуьнашка эвлан йухе баха lа хоьвшира, оьрсиш цуьнах  Хьалхара Нохчийн кlотар "Чеченский зерносовхоз ном. 1"  аьллира цул тlехьа совхоз Радужное" хийцира .

## Географи
Эвла йу Соьлжа-ГӀалина къилбседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседа-малхбузехьа йу — Аьчган-ХитӀа, къилбседа-малхбалехьа йу — Галне, къилбехьа йу — Закан-Юрт, малхбузехьа йу — Долинск, малхбалехьа йу — Победински.

## Билгалдахарш

Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белхан категори
ГӀунашка

**ГӀунашка  ** — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла.

Иза йу Побединскин йуьртан меттиган йукъайодуш.

## Географи
Эвла йу Соьлжа-ГӀалина къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Долинск йу, къилбаседа-малхбалехьа — Победински а, Радужни а йу, къилба-малхбалехьа — Красностепновски йу, къилба-малхбузехьа — Эна-Хишка а, СаьмаӀашка а йу.

## Билгалдахарш

Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Керла-Йурт

**Керла-Йурт** — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштан  эвла йу.

Иза йу Побединскин йуьртан меттиган йукъайодуш.

## Географи
Эвла йу Соьлжа-ГӀалина 40 км. къилбаседа-малхбузехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — Аьчган-ХитӀа йу, къилбаседа-малхбузехьа — Бартхой йу, къилбехьа — СаьмаӀашка йу, къилба-малхбузехьа — Серноводск йу, малхбалехьа — Долинск а Гунюшки а йу.

## Суьрташ

File:IMG 20180614 143710Керла-Юьртара маьждиг.jpg|Керла-Юьртара маьждиг
File:IMG 20180614 144042Памятник погибшему летчику в ВОВ за Керла-Юртом.jpg|Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь кхелхинчу пилотан каш
File:IMG 20180614 143719Керла-Юьртара ишкол.jpg|Керла-Юьртара ишкол


## Билгалдахарш

Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Бартхой

**Бартхой** — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла.

Иза йу Побединскин йуьртан меттиган йукъайодуш.

## Географи
Эвла йу Соьлжа-ГӀалина къилбаседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — Аьчган-ХитӀа йу, къилбаседа-малхбузехьа — Ӏумхи-КӀотар а, Горагорск а йу, къилба-малхбалехьа — Керла-Йурт йу, къилба-малхбузехьа — Ӏалхан-ХитӀи йу.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Рембрандт

**Ре́мбрандт Ха́рменс ван Рейн** ( , 1606 шеран 15 июль, Лейден, Нидерландаш — 1669 шеран 4 октябрь, Амстердам, Нидерландаш) — Нидерландан художник, гравёр, ӀиндагӀан а, серлонан а сийлахь воккху говзанча, Голландин сурташ дахкаран «дашо бӀешеран» воккху векал. Цуьнга шен сурташтӀехь цул тӀехь цхьанге а ца далуччера кепара массо адамийн сингаттамаш гайтабелира. Цуьна сурташ массо а жанрашкахь дина ду, даиманна болу неха сингаттамаш гойтуш ду.

## Рембрандтан дешархой

* Геррит Доу (Gerrit Dou) 1628—1632
* Исаак де Йодервиль (Isaac de Jouderville) 1629—1632
* Якоб де Вет (Jacob de Wet) 1631—1632
* Виллем де Портер (Willem de Poorter) 1631—1632
* Говарт Флинк (Govaert Flinck) 1633—1637
* Корнелис Браувер (Cornelis Brouwer) около 1634
* Гербрандт ван ден Экхаут (Gerbrandt van den Eeckhout) 1635—1641
* Лендерт ван Бейрен (Leendert van Beyeren) 1636—1642
* Фердинанд Боль (Ferdinand Bol) 1636—1643
* Ян Викторс (Jan Victors) 1636—1640
* Якоб ван Дорстен (Jacob van Dorsten) 1640—1645
* Самюэл ван Хогстратен (Samuel van Hoogstraeten) 1640—1646
* Абрам Фернериус (Abraham Furnerius) 1640—1646
* Рейнер ван Хервен (Reynier van Gherwen) 1640—1646
* Ламберт Доомер (Lambert Doomer) 1640—1642
* Карел Фабрициус (Carel Fabritius) 1640—1644
* Бернхарт Кейл (Bernhard Keil) 1641—1644
* Кристоф Паудисс (Christoph Paudiss) 1642—1644
* Иоганн Мейр (Johann Ulrich Mayr) 1642—1649
* Барент Фабрициус (Barent Fabritius) 1643—1646
* Карел ван дер Плюйм (Karel van der Pluym) 1643—1646
* Дирк Сантвоорт (Dirck Santvoort) 1647—1648
* Николас Мас (Nicolaes Maes) 1647—1651
* Хендрик Хеершоп (Hendrick Heerschop) 1649—1650
* Константин ван Ренесс (Constantijn van Renesse) 1649—1653
* Виллем Дрост (Willem Drost) 1650—1654
* Иоганн де Йонг Равен (Johannes De Jonge Raven) 1650—1651
* Абрам ван Дейк (Abraham van Dijck) 1650—1651
* Питер де Виз (Pieter de With werkz.) 1650—1651
* Хейман Дюлларт (Heyman Dullaert) 1652—1656
* Иоганн ван Глаббек (Johannes van Glabbeeck) 1652—1656
* Якоб Левек (Jacobus Levecq) 1652—1656
* Титус ван Рейн (Titus van Rijn) 1654—1657
* Иоганн Лепенюс (Johannes Leupenius) 1660—1661
* Арт де Гельдер (Aert de Gelder) 1661—1668
* Готфрид Неллер (Godfried Kneller) 1668—1669
* Антион ван Борссом (Anthonie van Borssom)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Русскоязычный сайт о жизни и творчестве Рембрандта
* Русскоязычный сайт о Рембрандте с анализом основных картин 
* Полный каталог картин Рембрандта по данным исследовательского проекта «Рембрандт» 
* А. Вержбицкий. Творчество Рембрандта
* Голландский живописец Рембрандт 
* Дмитриевская Л. Н. Образ книги в творчестве Рембрандта

Категори:Нидерландийн художникаш
Сервантес, Мигель де

**Миге́ль де Серва́нтес Сааве́дра** (; схьахетарехь 1547 шеран 29 сентябрь, Алькала-де-Энарес — 1616 шеран 23 апрель, Мадрид, Испани) — дуьненахь вевзашволу испанин йаздархо. Дуьххьара дӀа вевзаш ву «Кегаре идальго Дон Кихот Ламанчский» аьлла гӀарйаьлла роман йазйинарг ву аьлла.

## Билгалдахарш

## Литература
* Ломов В. М. 100 великих зарубежных писателей, Вече, 2009. ISBN 978-5-9533-3830-1

## Хьажоргаш

* ''Мигель Сервантес — пасынок судьбы''. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
* Сервантес на сайте Классики
* [В. Е. Багно, «Дорогами Дон Кихота» ([1988])]

Категори:Испанхойн йаздархой
Данте Алигьери

**Да́нте Алигье́ри** (), йуьззина цӀе *Дуранте дельи Алигьери* (1265 шеран 26 май — 1321 шеран 13 сентябрь йа 14 сентябрь) — итальянин поэт, итальянин литературин меттан бухбиллархо. Цо йазйина «Комеди» (кхоно Бокаччос цунна тӀетоьхна «Делан нур санна» аьлла эпитет).

## Оьрсийн гочдараш

* А. С. Норова, «Отрывок из 3-й песни поэмы Ад» («Сын Отечества», 1823, № 30);
* его же, «Предсказания Д.» (из XVII песни поэмы Рай;
* «Литературные листы», 1824, Л" IV, 175);
* его же, «Граф Угодин» («Новости литер.», 1825, кн. XII, июнь);
* «Ад», пер. с итал. Ф. Фан-Дим (Е. В. Кологривова; СПб. 1842-48; прозой);
* «Ад», пер. с итал. размером подлинника Д. Мина (М., 1856);
* Д. Мин, «Первая песнь Чистилища» ("Русск. вест., 1865, 9);
* В. А. Петрова, «Божественная комедия» (пер. с итал. терцинами, СПб., 1871, 3-е изд. 1872; перев. только Ад);
* Д. Минаев, «Божественная комедия» (Лпц. и СПб. 1874, 1875, 1876, 1879, перев. не с подлинника, терцинами);
* «Ад», песнь 3-я, перев. П. Вейнберга («Вестн. Евр.», 1875, № 5);
* «Паоло и Франческа» (Ад, дерев. А. Орлов, «Вестн. Евр.» 1875, № 8); «Божественная комедия» («Ад», изложение С. Зарудного, с объяснениями и дополнениями, СПб., 1887);
* «Чистилище», перев. А. Соломона («Русское обозрение», 1892 г., белыми стихами, но в форме терцин);
* Перевод и пересказ Vita Nuova в книге С., «Триумфы женщины» (СПб., 1892).
* Голованов Н. Н. «Божественная Комедия» (1899—1902)
* М. Л. Лозинский, «Божественная комедия» (1946 шо, Сталинан совгӀат)
* Илюшин, Александр Анатольевич. («Божественная Комедия») (1995).
* Лемпорт, «Божественная комедия» (1996—1997)

## Билгалдахарш

## Литература
* Баренбойм П. Д. «Конституционные идеи Данте», Законодательство и экономика, № 6, 2005, C. 64—69
* Данте и всемирная литература. М., 1967.
* Дживелегов А. К. Данте, 1933. — 176 с. (Жизнь замечательных людей)
* Доброхотов А. Л. Данте Алигьери.- М.: Мысль, 1990.- 207,[1]c.-(Мыслители прошлого) ISBN 5-244-00261-9
* Елина Н. Г. Данте. М., 1965.
* Зайцев Б. К. Данте и его поэма. М., 1922.
* Рабинович В. Л. «Божественная Комедия» и миф о философском камне // Дантовские чтения. М., 1985.

## Хьажоргаш

* 2011.02.09. 21-25. Россия-К. Академия-4. Academia. Михаил Андреев. Восхождение к Данте. 1 лекция 
* 2011.02.10. 21-25. Россия-К. Академия-4. Academia. Михаил Андреев. Восхождение к Данте. 2 лекция 
* Голенищев-Кутузов И. Н. Данте в России
* World of Dante 
* Божественная комедия с комментариями Лозинского и иллюстрациями Гюстава Доре в библиотеке mobook.ru
* Божественная Комедия с комментариями Лозинского и иллюстрациями Гюстава Доре on line .RU
* Божественная Комедия on line .IT 
* Поэма на русском языке 
* Поэма на итальянском и английском языках 
* DANTE E GLI STUDI DANTESCHI Пильщиков: Аннотированный каталог сетевых ресурсов по Данте и дантоведению
* Создатель «Божественной комедии» обрел лицо 
* Данте Алигьери 
* Взгляни и мимо
* В библиотеке РГИУ

Категори:Италийн поэташ