open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фаркъад

**Фаркъад** (**γ UMi**, **γ Ursae Minoris**, **13 UMi**, **Чухчахьерин гамма**, **Фаркъад Майор**) — Чухчахьера седарчийн гуламера кӀайн къегина гигант. Схьадолу Чухчахьерин бетин а, гаммин а Ӏарбийн цӀарах *ал-фаркъадан* (*فرقد*) — «ши шинара». Кхин а олу *Фаркъад Майор*, Чухчахьерин 11 (Фаркъад Минор) тар ца далийтарх.

Жима Чами астеризман йукъабоьду. Кохабца цхьаьна гойту шеш Полюсан хой астеризм.

Седа кхин а Турсан Дельта тайпана хийцалун болун дера, цуьнан седин барам хийцало 0.05m с периодом 3.43 часа кхаччалц.

## Билгалдахарш

Категори:Жима Чами
Категори:Турсан δ тайпана хийцалурш
Категори:КӀай къегина гиганташ
Категори:Байеран объекташ
Категори:Флемстидан объекташ
Чухчахьерин Эпсилон

**Уроделус** (ε UMi) — Чухчахьера седарчийн гуламера шен къегаллица боьлгӀа седа.

## Сурт хӀоттор
Чухчахьерин Эпсилон — шала седин система. БӀаьра  гуш бу цхьа объект санна йукъара гаран барамца 4,195±0,035, ХӀора шарахь параллакс Дуьненна тӀера терго йарца дӀатаӀар 10,73 лерича, иза 300—303 серлонан шо генахь бу Маьлхал. Шиъ тӀебогӀу Маьлхана радиалан сихаллица − 10,57 км/с. Чухчахьерин Эпсилонан шала система лаьтта можа гигантах кхаа маьлххал йоккха масса а йолуш, 19 радиус йолуш, температурой 5300 К кӀезиг йолуш, иза къега вайн 225 малх санна спектран классаца G5 III а, шолгӀа, спектран класс A8-F0 V йолу кӀезиг Ӏамийна компаньонца — иза бу коьрта рогӀаллин седа, замане хьаьжжина цхьацца хенахь къега, иза нисло орбитин муьрца 39,5 де-буьйсанца а, лахарчу 0,04 эксцентриситетаца а. ДӀабиллина 1899 шарахь америкин астрономо У. У. Кэмпбелла, ткъа хьалхара орбитин билгало йира 1910 шарахь канадин астрономо Дж. С. Пласкетта. Седин магнитуда 12,32 йу сенан йукъаметтиг 77,0 сенан секунд йолуш латтаран са 2°, кхин а минимум седин гаран барам 4,21 2014 шеран хьолехь.

## Седин цӀе
Чухчахьерин Эпсилонан масех цӀе йу, тайп-тайпана хьосташкахь хьахабо «Уроделус»  а, «Цирциторес» аьлла, тӀаьхьарниг наггахь бен ца йоккху, хӀетте а иза алсама официалан йу. Дуьненайукъара Астрономин Берто цкъачунна чӀагӀ ца йина цхьан а официалан долара седин цӀе, цул сов, профессионалийн гуонашкахь седарчийн объектийн историн цӀераш гойту терхьийн билгалонашца, ткъа долара цӀераш астрономи йезархоша историн йуьхьиг йолу билгалйаьхна.

«Цирциторес» латинан маттера гочдо «гуонан», «циклан» (седа) аьлла.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Жима Чами
Категори:Байеран объекташ
Категори:Флемстидан объекташ
Категори:Спектран-шала седарчий
Категори:Можа гиганташ
Категори:Можа-кӀайн буйдолаш
Йильдун

**Йильдун** (δ UMi) — Чухчахьера гуламера шен къогаллица йалхолгӀа седа.

## Седин цӀе
Аэронавтикин а, техникин 33-507 меморандуман космосан йесаллин талламан къоман урхаллин а Пасаденера Калифорнин технологин институтера Джек У. Роудсан йацйинчу седарчийн 1971 шеран 15 ноябран каталогаца  цӀе йу Йильдун, туркойн маттара гочдича «седа» ду. Иштта Дуьненайукъара астрономин берто (МАС) белхан тоба кхоьллина седарчийн цӀерашца категоризаци а, стандартизаци а йан, цара къобал йира Yildun цӀе 2016 шеран 21 августехь.

## Седанах хин дерг
Седа лаьттар бу коьртачу рогӀехь кхин а 700 миллион шарахь гергга, цул тӀаьхьа цунах хир бу цӀен гигант, дахаран циклан чаккхенехь чкъор охьа а кхоьссина, шен тӀаьхьа йуьтур йу кӀайн буйдол. Йильдун мелхан агӀора боьду дера, цуьнан гуш йолу къогалла тӀекхетар йу, ткъа гуш болу седин барам — жимлур бу.

## Билгалдахарш

Категори:Жима Чами
Категори:Байеран объекташ
Категори:Флемстидан объекташ
Категори:Коьрта рогӀера кӀайн седарчий
Краузе, Мус

**Эдвард Уолтер «Мус» Краузе** (; винчу хенахь тиллина цӀе — **Эдвард Уолтер Кряучюнас** (; вина 1913 шеран 2 февралехь, Чикагохь, Иллинойс штатехь, АЦШ — велла 1992 шеран 11 декабрехь, Саут-Бендехь, Индиана штатехь, АЦШ) — америкин баскетболхо, футболист, бейсболхо, йайнатлетикахо, студентийн командийн тренер а, спортан администратор а. Баскетболан сийлаллин залан декъахо.

## Хьалхара шераш
Краузе Эдвард вина 1913 шеран 2 февралехь Чикаго шахьран промышленностан Бэк-оф-зе-Ярдс кӀоштахь (Иллинойс штат) литвахойн иммигрантийн доьзалехь, дешна циггахь шен жимахволчу вешийца Филца Де Ла-Селле институтехь, цигахь левзира меттигерачу баскетболан, футболан, бейсболан командашкахь, шиъ чемпионийн титул а йаьккхира Чикагон католикийн баскетболан лигехь. Цуьнан да хаспаш дойуш вара, ткъа воккха волу ваша Феликс — капитан а, коьрта тренер а (1937) вара Литван гулйина командин уьш тоьллачу баскетболех ловзаран Европин чемпионаташкахь Ригехь (1937) а, Каунасехь (1939) а. Эдвардан америкин футболан ишколан тренер Бэрри Нормана йацйира цуьнан бакъ фамили Кряучюнас тӀера Краузе тӀекхаччалц, иза йаккха тӀех хала долун дела. Ӏаморан хьалхарчу шарахь Бэррис Эдвардан Ӏоттар йира, сай санна лекха волу цуьнга блок ца йан йелира дуккха а лохачу кӀантанна аьлла, цул тӀаьхьа цунна тӀехь чӀагӀйелира куньйа, ткъа иза гӀаравелира спортан дуьненахь «Сай» () цӀарца.

## Студентийн карьера
1934 шарахь чекхйаьккхира Университет Нотр-Дам, цигахь кхаа шарахь левзира баскетболан «Нотр-Дам Файтинг Айриш» командехь, аьтту болуш карьера а йира. Краузе йукъахь волуш «Файтинг Айриша» цкъан а ца йаьккхира рогӀера чемпионат, Independent конференцин турнир, ткъа кхин а цкъан а ца йелира ФЦШ студентийн чемпионатан плей-оффе. 1931/1932, 1932/1933 шарахь, 1933/1934 шерашкахь «Файтинг Айриш» йукъахь Краузе Мус, центровойн позицехь ловзуш, хилира командин уггаре дика иччархо, иза бахьнехь йукъатуьйхира NCAA йерригамерикин гулйина командин. 1989 шарахь Мус йукъавахийтира Индианин баскетболан сийлаллин залан, ткъа 2006 шарахь — Студентийн сийлаллин залан.

## Валар
Дуьненан шолгӀа тӀом чекхболуш цуьнан дийзира цхьаьна шарна тренеран карьера сацо (1944—1945), оцу хенахь иза 14 баттахь гӀуллакхехь вара АЦШ тӀеман-хӀордан ницкъашкахь Тийнаокеанан тӀеман театран къилбехахь. Краузе Мус велла пӀераскан дийнахь, 1992 шеран 11 декабрехь, вижина волуш дахаран 80-гӀа шарахь Саут-Бенд шахьрахь (Индиана штат).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль на сайте Зала славы баскетбола
* Ed "Moose" Krause Saint Mary's University Sports Hall of Famers
* Тренерская карьера в NCAA на сайте Sports-Reference.com 

Категори:Де Ла-Селле Институтан арахецархой
Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:АЦШ бейсболхой
Категори:АЦШ америкин футболех ловзархой
Категори:«Нотр-Дам Файтинг Айриш» ловзархой (баскетбол)
Категори:Баскетболан сийлаллин залан декъахой
Категори:Масех спортан тайпанан спортхой
Александровка (Чернигов)

**Александровка** () — Черниговн историн меттиг (кӀошт), лаьтташ йу Деснан административан кӀоштан территорин тӀехь.

## Билгалдахарш

Категори:Черниговн кӀошташ
1980 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн объекташ

**1980 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн объекташ ** — Москохахь, Ленинградехь, Киевхь, Минскехь, Таллинехь леррина 1980 шеран Аьхкенан Олимпиадин йина а, тойина а спортан а, кхин а гӀишлош, объекташ.

1975—1980 шерашкахь Олимпийн ловзаршна дӀадахьа кечам баран  гуран чохь, Москохан (кхин а Ленинградан, Киевн, Минскан, Таллинан) кхиоран инарлин планаца, йина, тойина 20 гергга спортан а, кхин а объекташ Олимпиада дӀайахьа. Царна йукъахь билгалйаккха мегар ду спортан комплекс «Олимпийн» Машаран проспектехь, Йуккъера В. И. Ленинан цӀарах стадион (хӀинца — стадион «Лужники»), АСК-3 телецентр «Останкино», аэропорт Шереметьево-2 (хӀинца — Шереметьево аэропортан терминал F), Кировн цӀарах стадион Ленинградехь, Республикин стадион Киевхь, стадион «Динамо» Минскехь, Таллинан телебӀов, Олимпийн йукъ гатанан кеманийн спортан Таллинехь. Таллине хилира берриг 1980 шеран Ловзарийн гуран чуьра гатанан кеманийн спортан олимпийн къийсамаш.

## Москох
1971 шеран июнехь «Москох шахьар кхиоран инарлин планах лаьцна» цӀе йолуш ССКП ЦК а, ССРС Министрийн Кхеташонан а сацам тӀеийцира, цунна чохь кхочушйира олимпийн гӀишлошйаран программин а, тӀаьхьалонна шахьар кхиаран а йукъаметтиг.

Дуьненайукъара Олимпийн комитетан сацамца 1974 шарахь Москох хаьржира XXII Олимпиадин Ловзарш дӀадахьаран олимпийн шахьар. 1975 шарахь кхоьллира «Олимпиада-80» Кхолкомитет, цунна ССРС Олимпийн комитето (йиллина 1951 шарахь) Олимпийн ловзаршна кечам баран а, дӀадахьаран а бакъонаш а, функцеш а.

## Литература
* 
* Московская олимпиада в цифрах и фактах. Справочник, М., 1982.
* Иконников А. В. Каменная летопись Москвы: Путеводитель. — М., 1978

## Билгалдахарш

Олимп
Категори:Петарбухан спортан объекташ
Категори:Киевн спортан объекташ
Категори:Минскан спортан объекташ
*
Категори:Йина Олимпиадина-80
Малхбален-карибийн пачхьалкхийн кхоллам

**Малхбален-карибийн пачхьалкхийн кхоллам** () — Карибийн майданан мехкийн Экономикин а, валютин а барт.

Кхолламан мехкийн берриг бахархой 2008 шарахь — 636 000 гергга стаг, майда — 3 147 кв. км.

## Истори
Малхбален-карибийн пачхьалкхийн кхоллам баран бертан куьг йаздира 1981 шеран 18 июнехь.
Административан йукъ — Морне (Сент-Люси).

Пачхьалкхийн йукъара валюта ду — малхбален-карибийн доллар.
Валюташца операцеш лелайо Сент-Китс гӀайренан тӀехь йолчу Малхбален-Карибийн Центран банкехула (ECCB). Центран Банкан бен йац кхолламан декъахойн пачхьалкхийн мехкашкахь ахча арахеца. Малхбален-карибийн доллар лела OECS ворхӀ пачхьалкхехь а, Ангильяхь а. Британин Виргинийн гӀайренийн махкахь лелош долу валюта АЦШ доллар ду.

## Хьажа кхин а
* Вест-ХӀиндин пачхьалкхийн ассоциаци
* Къилбаамерикин къаьмнийн барт
* Андийн йукъаралла
* Меркосур
* Вайн Америкин къаьмнашна Боливаран альянс

Категори:1981 шарахь бехкина кхолламаш
Категори:Карибийн майданан мехкаш
Категори:Махлелоран блокаш
Категори:Валютийн берташ
Академин пийсиг хьакхар Олимпийн ловзаршкахь

Академин пийсиг хьакхарехь аьхкенан Олимпийн ловзаршкара къийсамаш  дуьххьара болийра аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1900 Парижехь, оцу хенахь дуьйна хӀора тӀаьхьадогӀу Ловзарийн программина йукъатухура. Йуьхьанца къийсамаш божарашна йукъахь бара, зударийн дисциплинаш йукъайевлира аьхкенан олимпийн ловзаршкахь 1976 Монреалехь. Аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1996 Атлантехь дуьххьара дӀабаьхира байн барамера къийсамаш. Оцу спортан кепехь къовсу совгӀатийн 14 комплект.

## Къийсамаш
### Божарий



### Зударий


## Масийттаза мидалхой

## Хьажа кхин а
* Академин пийсиг хьакхарехь Олимпий ловзарийн совгӀатхойн исписка (божарий)
* Академин пийсиг хьакхарехь Олимпий ловзарийн совгӀатхойн исписка (зударий)

## Хьажоргаш
* Академин пийсиг хьакхар Олимпийн ловзаршкахь 

Категори:Академин пийсиг хьакхар Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Спортан тайпанаш аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Академин пийсиг хьакхар аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1980

Академин пийсиг хьакхарехь къийсамаш **[[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1980|1980 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь]]** Москохахь хилира 20 - 27 июлехь пийсиг хьакхаран татол тӀаьхь Крылатскехь.

25 махкара 470 спортхочо (313 боьрша стаг а, 157 зуда а) къевсира совгӀатийн 14 комплект (8 божарийн а, 6 зударийн а). Хьалхара Монреалера Олимпиадица дуьстича къийсамийн программехь хийцамаш бацара.

Къамел ца дойтуш йукъара мидалийн чоьтехь толам баьккхира малхбаленгерманин кеманхоша: цара йаьккхира 11 дешин мидал 14-ах, цу тӀе ГДР кеманхой сийлаллин тӀегӀане бевлира йерриг программин 14 тайпанехь. Цхьацца дешин совгӀат даьккхира ССРС, Финляндин, Румынин кеманхоша.

## Йукъара мидалийн чот
(**Стаммийн элпашца** билгалйаьхна шайн категорин уггаре дукха мидалш; тӀеоьцу мохк иштта билгалбаьккхина)

## Техникин комитет а, суьдхой а
ФИСА техникин векалш —   а,   а, къийсамийн директор —  Залесская Елизавета.

ФИСА техникин комитет:

*  Ежи Борковский
*  Крис ван дер Плег
*  
*  Бу Гаммалс
*  Евгений Кабанов
*  Теобальд Кёрнер
*  Уильям Кларк
*  Уильям Кнехт
*  Дэвид Кигзес
*  Миленко Финдерле
*  Бьярн-Бёрген Хазлоф
*  Вильфрид Хофман

## Факташ
* Детин мидал йаьккхина, Британин божарийн бархӀаннан урхалча, Мойнихэн Колин — тӀаьхьа лорд, парламентан декъахо, 1987—1990 шерашкахь — Тэтчер Маргаретан  Йоккха Британин правительствера спортан министр, 2005 шарахь дуьйна — Британин олимпийн ассоциацин председатель.
* Югославин гулйина командин урхалча Реич Йосип (вина &nbsp; 1965 шеран 24 июлехь), москохан Олимпиадера академин пийсиг хьакхаран къийсамийн уггаре къона декъахочо, борза даьккхина шимма дӀасадиллина урхалча волу кеманан тӀехь шен 15 шо кхача масех де долуш.

## Хьажоргаш
* Результаты на сайте sports-reference.com 
* Официальный олимпийский отчёт (стр. 96—121) 
* W8+ Games 1980
Олейники (Черниговн область)

**Олейники** () — Украинин Черниговн областан Корюковкан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Черниговн областан индексаш 

Категори:Корюковкан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белхан категори
Вычегодски

**Вычегодски** () — Россин Федерацин Архангельскан областан Котласан гӀалин гуонан эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Котласан гӀалин гуонан индексаш 

Категори:Котласан гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Котласан гӀалин гуо

**Котласан гӀалин гуо** () — Архангельскан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Котлас.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
* Вычегодски
* Свинински
* Слуда

## Билгалдахарш

Категори:Архангельскан область
Категори:Россин кӀошташ
Прогресс (Амуран область)

**Прогресс** () — Россин Федерацин Амуран областан Прогрессан гӀалин гуонан эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат чӀогӀа континенталан йу муссоналлин сипташца. Иштта климат кхоллайаларан бахьна маьлхан радиацин а, хӀаваан массийн циркуляции а, географин факторийн а уьйр йу. Географин факторш йукъахь дукха хӀума ду: шораллин хӀоттам; мохк хӀордан гена хилар.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Якутскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+9.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Прогрессан гӀалин гуонан индексаш

Категори:Прогрессан гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Башино Село

**Башино Село** — Къилбаседа Македонин Вардаран регионан эвла. Велес йукъараллин йукъайогӀу.

## Географи

Майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X.
* База на податоци МАКСтат . Државен завод за статистика.

Категори:Къилбаседа Македонин нах беха меттигаш
Категори:Вардаран регионан нах беха меттигаш
Хиросимана а, Нагасакина а тӀе атоман бомбанаш йожор

Адамийн исторехь ядеран герз лелийна ши эпизод йу. Хилла 1945-чу шеран хьаьттан/марсхьокху (августан) беттан 6-чохь а, 9-чохь а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* И. Александров. Атомная бомбардировка Хиросимы и Нагасаки // «Военно-исторический журнал», № 4, 1962.
* 
Категори:1945 шо Японехь
Сунак Риши

**Сунак Риши** (ингалсан маттахь Rishi Sunak; вина 1980-чу хӀутосург/стигалкъекъа (май) беттан 12-чохь, Саутгемптон-гӀалахь,Сийлахь-йоккхачу Британехь) — Британин пачхьалкхан, политикин гӀуллакхо ву. 2022-чу шеран эсаран/гӀадужу (октябран) 25-чохь Британин премьер-министр дарже хӀоьттира.

2019-чу-2020-чу шерашкахь Сийлахь-йоккхачу Британин хазначействан коьрта секретарь вара, 2020-2022-чу шерашкахь хазначействан канцлер вара.
Гомелан губерни

**Гомелан губерни** — РСФСР йукъахь хилла губерни.

Йиллина дӀайаьккхинчу Могилёвн губернех 1919 шеран 26 апрелехь (сацам чӀагӀбина ЧГӀХК сацамца 1919 шеран 11 июлан сацамца), Гомель шахьар йукъ йолуш, йукъахь хилла:

ЧГӀХК сацамца 1919 шеран 19 августехь губернех схьатуьйхира Мозыран уезд а, Минскан губернин Борисовн а, Бобруйскан а, Игуменски а уездийн мукъа дакъош.

ЧГӀХК сацамца 1919 шеран 26 сентябрехь Оршин уездан Лиознянски, Добромыслан, Высочанскан, Серокоротнянскан волосташ – дӀатуьйхира Витебскан губернех а, уездах а, ткъа Любовичин, Микулинскан, Руднянскан, Хлыстовски волосташ – дӀатуьйхира Смоленскан губернех а, уездах а.

ЧГӀХК сацамца 1920 шеран 10 августехь Мозыран, Борисовн, Бобруйскан, Игуменски уездаш йухатоьхна Минскан губернех.

ЙЦКхК а, ХККх а 1920 шеран 18 ноябран сацамца Оршин уезд дехьайелира Витебскан губерне. 

ЙЦКхК 1922 шеран 4 майн сацамца дӀайаьхьна Мглински а, Чаусин а уездаш. Царна йукъахь хила волосташ дӀатоьхна;  Чаусин уездан - Чернеевскан, Сухаревскан, Голеневскан, Радомлан, Чаусин Чаусы гӀаланца Могилевн уездах, Дрибински, Городецки, Рязненски волосташ Горецки уездах; Мглинскан уездан - Романовичин, Балыкски, Шуматовски Почепски уездах; Павловичин, Костеничин, Нивнянскан, Мглинан Мглин гӀалица Клинцовскан (Суражски) уездах. Билгалйаьккхина Почепски уездан хӀоттам - волосташ: Алексеевски, Балыкски, Васьковичин, Воробеински, Ивайтеновски, Котляковски, Краснослободски, Красногорски, Кульневски, Почепски, Романовичин, Старосельски, Шуматовски. 

## Билгалдахарш

## Хьажа кхин а
* Гомелан гуо
* Гомелан область
* Гомелан уезд


Категори:Йукъайевлла 1919 шарахь Белоруссехь
Категори:1919 шарахь дехкина административан дакъош
Категори:1926 шарахь дӀадаьхна административан дакъош
Брянскан губерни

**Брянскан губерни** — 1920—1929 шерашкахь хила РСФСРн административно-мехкан дакъа. Центр — Брянск гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Минскан губерни

**Ми́нскан губе́рни** — Россин империн административан-территорин дакъа 1793—1795 а, 1796—1921 а шерашкахь (1795—1796 шерашкахь цӀе йара Минскан наместничество). 

Хьалхара гражданийн губернатор — Корнеев, Захарий Яковлевич

## Билгалдахарш

Категори:Россин импери
Романовка (Житомиран кӀошт)

**Романовка** () — Украинин Житомиран областан Житомиран кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Житомиран областан индексаш 

Категори:Житомиран кӀоштан нах беха меттигаш
Малый театр

**Россин пачхьалкхан академин Жима театр** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Госуда́рственный академи́ческий Ма́лый теа́тр Росси́и)* — Москвахь йолу драмин театр ю. Россехь ширачу театрех цхьаъ ю, цо доккха дакъа лаьцна оьрсийн къоман оьздангалла (культура) кхиорехь. Хьалхара спектакль гайтира 1824-чу шеран эсаран/гӀадужу (октябран) беттан 26-чу дийнахь. Театран гӀишлойн комплекс лаьтташ ю Москвахь, Театральный проезд цӀе йолчу урамехь.
Бакъ чӀара

**Бакъ чӀа́ра** — Лососан (Salmonidae) доьзалан йукъара теза хин чӀеран тайпанан а, кепийн а йукъара цӀе. 

Бакъ чӀара хуьлу доьзалан ворхӀаннах кхаа тайпанехь: лососаш (*Salmo*), царна йукъайоьду атлантикин кепаш; тийнаӀапказан лососаш (*Oncorhynchus*) а, гольциш а (*Salvelinus*). Salmo ohridanus, кхи а девза Belvica цӀарца, иза бу теза хин, Албанера а, Македонера а Охрид Ӏоман эндемикин лососан чӀара.

## Кепаш а, бухара кепаш а

* Род *Salmo*
** Адриатикин бакъ чӀара — *Salmo obtusirostris*
** Шовданан, Ӏоман бакъ чӀара йа кумжа — *Salmo trutta* (масех бухара кеп)
** Туркойн чӀапа корта болу бакъ чӀара — *Salmo platycephalus*
** Мармаран бакъ чӀара — *Salmo trutta marmoratus*
** Амударйан бакъ чӀара — *Salmo trutta oxianus*
** Бакъ чӀара-летница — *Salmo letnica*
** Севанан бакъ чӀара — *Salmo ischchan*
* *Oncorhynchus* тайпа
** Аризонин бакъ чӀара — *Oncorhynchus apache*
** Бакъ чӀара Бива — *Oncorhynchus masou rhodurus*
** Кларкан лосось — *Oncorhynchus clarki*
** Бакъ чӀара Гил — *Oncorhynchus gilae*
** Дешин бакъ чӀара — *Oncorhynchus aguabonita*
** Микижа — *Oncorhynchus mykiss*
* *Salvelinus* (Гольцы) тайпа
** *Salvelinus fontinalis timagamiensis*
** Америкин палия — *Salvelinus fontinalis*
** Боккха корта болу голец — *Salvelinus confluentus*
** Мальма — *Salvelinus malma*
** Ӏоман голец-кристивомер — *Salvelinus namaycush*
**  Детин голец  — *Salvelinus fontinalis agassizi*

## Фактех цхьаъ
ДӀаоьху хиш цӀандаран системашна чу хоьцу бакъ чӀерий, хӀунда аьлча уьш уггаре экама ду боьхаллина. Токсинаш долу хӀума гучуйолушехь, и чӀерийн хьалха ле.

## Хьажа кхин а
* Лососаш

## Билгалдахарш

## Литература
* Jourdeil, «La truite, son histoire, ses habitudes etc.» (Дижон,1872);
* Barfurth, «Biologische Untersuchungen uber die Bachforelle» («Archiv fur mikroskopische Anatomie», 27 т., 1886);
* Kupfer, «DieBefruchtung des Forelleneies» («Bayersche Fischerei-Zeit.», 1885);
* Blanc, «Etude sur la fecondation de l’oeuf de ia truite» («Ber.Naturf. Gesellsch. Freiburg», 8 т., 1894);
* Голубев, «История развития бакъ чӀара» (в «Труд. Спб. Общ. Естествоиспытат.», т. 16, 1886, проток.). М. Р.-К.

## Хьажоргаш
* Ручьевая форель-пеструшка.

 

Категори:Лососан
Категори:Парафилетикин тобанаш
Категори:Промыслан чӀара
«Норд-Остана» террористаш тӀелатар

Москвахь, Дубровка олучу меттехь закъалтхой дӀалацар. Доладелла 2002-чу шеран эсаран/гӀадужу (октябран) беттан 23-чохь, чекхделла цу беттан 26-чохь.

Оцу деношкахь Бараев Мовсар хьалха а волуш террорхоша кхаа дийнахь дӀалецна латтийра «Норд-Ост» олучу мюзиклан белхалой а, хьовсархой а, актерийн хӀоттам а. 916 стаг вара театран гӀишло чохь.
Карибан дар-дацар

Карибан кризис *(иштта олу Кубин ракетийн кризис, [[Ингалсан мотт|ингалсан маттахь]] Cuban missile crisis; Октябран кризис, [[Испанхойн мотт|испанхойн маттахь]] Crisis de Octubre)* — 1962-чу шарахь эсаран/гӀадужу (октябран) баттахь Советийн Бертан (Союзан) а, Америкин Цхьанатоьхначу Штаташна а юкъахь хилла къаьсттина чӀогӀа гӀоьртина политикин, дипломатин, тӀеман дуьхьалхӀоттар.

Кризис йолале Штаташа 1961-чу шарахь НАТО-н пачхьалкх-декъашхо йолчу Туркойчохь дӀахӀоттийра «Юпитер» юккъера геналла йолу ракеташ. Уьш цхьа а дуьхьало йоцуш Советийн Союзан малхбузехьа йолчу гӀаланашна, коьртачу индустрийн центрашна тӀекхача ницкъ болуш яра.  И бахьана долуш Советийн Союзан аьтто хир бацара дуьхьала «цхьатерра мах болу» жоп дала. Цундела Советийн Берто Куба гӀайренан тӀехь дӀахӀоттийра шен тӀеман кадрийн декъаш, полкан декъаш а. Церан долахь дара гуттар хуьлу а, иштта атоман герз а, царна юкъахь лаьттара база йолу баллистийн, тактикийн ракеташ. Уьш штатийн хӀордйистан уллехь яра. Дов-дацар ядеран тӀаме дерза там бара.
Байкалан-Амуран магистраль

**Байкалан-Амуран магистраль** (йа БАМ; оьрсийн маттахь Байкало-Амурская магистраль, 1985-чу шарера схьа Ленинан комсомолан цӀарах Байкалан-Амуран аьчка некъ) — 4324 километр йохалла йолу Малхбале Сибрехула, Россин Гена-Малхбалехула чекхболуш некъ бу.

Дуьненахь аьчка некъашна юкъахь уггаре баккхийчарах цхьаъ бу. 1974—1984 шерашкахь биллина иза. Дукхачу хьолехь *даим гӀypa лаьттачу* зонехь биллина бу.
Эрмалойчоьнан къоман гулам

**Эрмалойчоьнан къоман гулам,** йа **Эрмалойчоьнан Парламент** *([[Эрмалойн мотт|эрмалойн маттахь]] Հայաստանի Ազգային Ժողով)* — Эрмалойчоьнан лакхара низамаш кхуллу меже ю.

## Куьйгалхой
Арутюнян Нагуш (1963—1975) — Лакхарчу Советан куьйгалхо

Бабкен Саркисов (1975—1985)

Грант Восканян (1985—1990)

Левон Тер-Петросян (04.08.1990 — 16.10.1991)

Бабкен Араркцян (17.10.1991 — 04.02.1998) —парламентан спикер/Къоман гулламан пирсдатал

Хосров Арутюнян (04.02.1998 — 1999-чу шеран июнь-беттан 10-г1а де)

Карен Демирчян (11.06.1999 —27.10.1999)

Армен Хачатрян (02.11.1999 — 2003-чу шеран июнь-беттан 11-г1а де)

Артур Багдасарян (12.06.2003 — 2006-чу шеран май-беттан 27-г1а де)

Тигран Торосян (01.06.2006 — 2008-чу шеран сентябрь-беттан 29-г1а де)

Овик Абрамян (29.09.2008 — 21.11.2011)

Самвел Никоян (06.12.2011 — 2012-чу шеран май-беттан 31-г1а де)

Овик Абрамян (31.05.2012 — 13.04.2014)

Галуст Саакян (29.04.2014 — 18.05.2017)

Ара Баблоян (18.05.2017 — 14.01.2019)

Арарат Мирзоян (14.01.2019 —2021-чу шеран август-беттан 2-г1а де)

Ален Симонян (2021-чу шеран август-беттан 2-чу дийнахь схьа дуьйна)
DuPont

thumb|right|200px|
**DuPont de Nemours, «Дюпо́н де Немур»** — америкин химин компани ю. Дуьненчохь яккхийчарах цхьаъ ю. Петар-штаб Уилмингтон-гӀалахь (Делавэр штат) йу. Таханлерачу кепахь кхоллаелла 2019-чу шарахь, Dow Chemical компаница активаш хийцарца.

Категори:АЦШ
Глобалан дохдалар

**Глобалан дохдалар** — дуьненан климатийн системан йеххачу ханна йуккъера температура хьалайалар. БӀешо сов хан йу и хилам болуш. Цуьнан коьрта бахьана ду адамаш а, церан гӀуллакхдар а (антропогенан фактор). 1850-чу шарера схьа дуьйна, итт шеран масштабехь хӀаваан темперетура хӀора итт шарахь лекхо йара, хьалхалера итт шарел. 1750—1800 шерашкахь глобалан температура 0,8—1,2 °C хьалайалар адаман бехк бу.

## Билгалдахарш

Категори:Экологи
Балба

**Балба** — йалта тӀулгийн шаршолгна йа тӀе тӀулгаш доьттина вордана, дӀадоьжна даьхнешца (стерчий йа говраш) ара лерина йуьртабахаман гӀирс; лелайора Нохчийчохь а, Россин имперехь а XX бӀешо кхачале.

Оцу кепара йалта агаро кхоам ца бора, хӀунда аьлча йалтин цхьа дакъа хьоьшу, кегдо, ткъа ча пайден ца хуьлу. Балбанашца агаран йукъара цӀе — даьхнашца йалта хьешар а, лелачу ворданийн чкъургашца иза кенара даккхар.

## Истори

Балба йу тӀулган беран кепара шаршолг, цуьнан хуьлу йалх а, сов а церг, лелийна Новороссин къилбан бахамашкахь йалтанан культураш огуш; шуьйра лелийна Дон тӀехь. Куьйга йеш хилла кварцитах — тобеш онда а, хала а Ӏаламан тӀулгах.

«Балбанца арар» — даьхнашца йалта хьешар а, лела ворданан чкъургашца йалта кенара даккхар. Кечйинчу нийса лаьттан майдане охьадохку цӀевнаш, царна тӀехула куьйга йа говрийн гӀоьнца дӀасахоьхкура балба (дукха хьолехь атта хилийта — гуонаха). Кхин а хьалха Россехь йалта огура куьйга цӀевшашкара буьртигаш дохура хьокханца, цундела балбанаша цхьаьна агӀора йалта арарна механизи йира. Йалтаорургаш лелоро (дуьххьарлернаш царех Ӏаьнаран йара) йукъара дӀадаьккхира йалта куьйга даккхар.

ХӀинца каро тарло тайп-тайпана тӀегӀанехь Ӏалаш хилла балбанаш Ростовн областан кӀотаршкахь. Уьш шира а, хаза кепара а йолун дела лелайо ландшафтан дизайнехь а, йиллина музейн экспозицеш кечйеш а. Дукха хьолехь уьш лору хьеран тӀулгаш, амма иза гӀалат ду.

## Хьажа кхин а
* Хьаьтт
* Хьеран тӀулг

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* В. І. Наулко (керівник), Л. Ф. Артюх, В. Ф. Горленко, Т. В. Косміна, О. В. Курочкін, С. В. Мишанич, Т. О. Ніколаєва, А. П. Пономарьов, В. Т Скуратівський, М. Л. Струнка, Л. О. Ткаченко, Г. С. Щербій Культура і побут населення України.  — Видання друге, доповнене та перероблене. — К.: Либідь, 1993.

## Хьажоргаш

* Гарманы Гуковского музея
* Гарман
* Молотьба. 40 веков.
* Каменные шестерни
* What’s a Thresher? Recovering Bethel College’s Symbolic History

Категори:Йуьртабахаман техника
Категори:Йуьртабахаман гӀирс
Балг

**Балг**, () —  доьзалера Маьлхан хӀун тайпана орамстоьман дукха шерийн бецан ораматийн кеп.

Оьрсаша ораматах кхин а олу «Лаьттан кхор», «къудс-гӀалин артишок», «бульба», «бульва», «бараболя».

## Ботаникин сурт хӀоттор
Ораман система гӀорадолуш, кӀорга йу. Лаьттан бухара зуьгалшкахь (столонашкахь) кхоллало даа мегаш долу орамстоьмаш (кӀайн, можа, шекъанан басахь, цӀен) чомана тера ду копастин тумах йа хорсамах. Орамстоьмаша Россин йуккъера асанехь дика Ӏа доккху лаьттан бухахь.

ГӀад нисса онда нийса лаьтташ, локхаллехь 40 см тӀера 4 м кхаччалц, лакхахь даьржаш, доца чоьш девлла.

ГӀаш херхан-церг кепара геннийн, чо болуш: лахарниш — хӀоакепара йа догкепара-хӀоакепара, дуьхь-дуьхьала; лакхарниш — дахделла-хӀоакепара йа ланцетан, рогӀен.

Зазанаш гулдина 2—10 см диаметр йолчу тускаршка. Йуккъера турбакепара зазанаш можа, стен-боьршанаш; йистернаш ца хьекъа харцтӀилдиган заза дешин-можа, иттанна тӀера пхийттанне кхаччалц. Россин Европин декъехь заза доккху августехь — октябрехь.

Стом — хӀу, Россин европин декъехь хила йолу сентябрехь — октябрехь.

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* Клен американский и топинамбур попали в «Черную книгу флоры Сибири» // ТАСС, 3 октября 2016

Категори:Маьлхан хӀуш
Категори:Орамстоьмаш
Категори:Кхачанан ораматаш
Категори:Йуккъера Россин флорин Ӏаьржа жайнин ораматаш
Категори:Сибрехан флорин Ӏаьржа жайнин ораматаш
Батьковщина (эвла)

**Батьковщина** () — Украинин Житомиран областан Коростенан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Житомиран областан индексаш 

Категори:Коростенан кӀоштан нах беха меттигаш
Гугеноташ

**Гугеноташ** *(французийн маттахь Huguenot(s))* — XVI-чу бӀешарера дуьйна французийн протестантийн-кальвинистийн цӀе ю. Франкийн-швейцарийн *eyguenot* (*aguynos*) дашах схьаделла. Оцу дашца билгалвоккхура Савой герцогна дуьхьал волу женевийн протестантийн бертан декъашхо. *Еyguenot* дош хьалхарчу рогӀехь схьаделла юккъераширачунемцойн маттера *eitgenôz* дашах (таханлера немцойн маттахь *Eidgenosse*) — цуьнан маьӀна *ваша, бӀанакъост, бартхо ду.* XIV-чу бӀешарера дуьйна *Eidgenosse* дашца билгалвоккху Швейцарийн конфедерацин вахархо.
Австрин-Мажарчоьнан импери йохар

thumb|right|200px|
**Австрин-Мажаройчоьнан шуре йохар** — геополитикехь доккха маьӀна долу хилларг ду. Цул хьалха пачхьалкхехь доладелира чоьхьара социалан цхьаьнацадар а, Австрин-Мажаройчоьнан тайп-тайпана дакъош дӀакъастар а. Ткъа пачхьалкх йохар бахьана дара — Дуьненан хьалхара тӀом болабалар, 1918-чу шеран ялта цахилар, экономикин кризис.  

1918-чу шеран эсаран/гӀадужу (октябран) 17-чу дийнахь Мажаройчоьнан парламенто Австрица йолу уни йохийра, тӀаккха дӀакхайкхира пачхьалкхан лаамалла, эсаран  (октябран) 28-чу дийнахь Чехословаки кхоллаелира, цул тӀахьа эсаран 29-чу дийнахь кхоллаелира Словенцийн, хорватийн, сербийн пачхьалкх. Лахьанан (ноябран) 3-чу дийнахь Малхбузе-Украинийн халкъан республико дӀакхайкхира шен лаамалла, 6-чу дийнахь Краковехь дӀахьедира Польша юхаметтахӀоттор. Шуре юхучу хенахь кхоллаелира Тарнобжеган республика, Гуцульски республика, Оьрсийн Халкъан Республика Лемков, Команча Республика, Прекмурье Республика, Мажарчоьнан Кхеташонан Республика, Словакийн Кхеташонан Республика, Банат Республика, Фиуме Республика.

Категори:Австрин истори
ШолгӀа Ватиканан гулам

1962-чу шеран эсаран (октябран) 11-чохь — 1965-чу шеран гӀуран (декабран) 8-чохь хилла XXI-ра Дерригдуьненан Католикийн килсан гулам бу.

Папа волу XXIII-чу Иоаннас дӀаболийна болу гулам VI-гӀа Павел Папа волчу хенахь дӀабирзира. Гуламехь тӀелецира килсан дахарехь хьакхалуш долу коьрта кехаташ — 4 конституци, 9 декрет, 3 деклараци.

## ЖамӀаш
ШолгӀачу Ватиканан гуламехь тӀелецира ялхийтта кехат (йиъ конституци, исс декрет, кхоъ деклараци):

###### Конституцеш:

* «Sacrosanctum Concilium» — сийлахь йолу литургех лаьцна конституци;

* «Lumen gentium» — Килсах лаьцна догматийн конституци;

* «Gaudium et Spes» — Вайн хенан Килсанах лаьцна мозгӀарийн конституци;

* «Dei Verbum» — Делан къайленийн догматийн конституци.
**Декреташ:**

* «Ad gentes» 
* «Orientalium Ecclesiarum»
* «Christus Dominus» 
* «Presbyterorum ordinis» 
* «Unitatis redintegratio» 
* «Perfectae caritatis»
* «Optatam totius» 
* «Inter mirifica» 
* «Apostolicam actuositatem» 

**Декларацеш:** «Dignitatis humanae», «Gravissimum educationis», «Nostra ætate»,
Алексеевка (Кумертаун гӀалин гуо)

**Алексеевка** () — Россин Федерацин Башкирийчоьнан Кумертаун гӀалин гуонан эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кумертаун гӀалин гуонан индексаш

Категори:Кумертаун гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Броневой, Леонид Сергеевич

**Леонид Сергеевич Броневой** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. ССРС къоман артист (1987).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Леонид Броневой на сайте Ленкома 
*  
* 

Категори:ССРС актёраш
Шукшин, Василий Макарович

**Василий Макарович Шукшин** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* В. Шукшин — литературоведческий сайт
* Всероссийский мемориальный музей-заповедник В. М. Шукшина в селе Сростки Алтайского края 
* Могила Василия Шукшина
* Сказал о сокровенном
* История теплохода «Дунай», на котором умер Шукшин 
* Счастливые мученики. Ирина Поплавская о Василии Шукшине
* Виктор Некрасов «Вася Шукшин»
* Виктор Некрасов «Дайте волю, волю вольную! (В. Шукшин)» 
* Виктор Некрасов «Василий Шукшин (Десятилетие со дня смерти)»
* О чувашских корнях выдающегося писателя
* 

Категори:ССРС актёраш
Категори:ССРС кинорежиссёраш
Лос-Анджелес Лейкерс

**«Лос-Анджелес Лейкерс»** () — америкин Лос-Анджелесера профессионалан баскетболан клуб. Ловзуш йу Къоман баскетболан ассоциацин (КъБА) Тийнаокеан дивизионан Малхбузен конференцехь. ЦӀера матчаш ловзайо «Стэйплс Центрехь», циггахь ловзу лигера кхин а уллера къовсамхо «Лос-Анджелес Клипперс» а, КъХЛ «Лос-Анджелес Кингз» команда, кхин а уьш йоцуш кхузахь ловзу зударийн WNBA «Лос-Анджелес Спаркс» команда. «Лос-Анджелес Лейкерс» КъБА уггаре титулаш йолчу командех цхьаъ йу, церан 17 чемпионалла йу (оццала «Бостон Селтиксан» йу). 2012 шеран хьолехь, Forbes хаамашца Лейкерс йара КъБА уггаре йеза команда, хадийна мах $ 900 млн.

## Билгалдахарш

;Литература

* 
* 
* 
*  (available online)
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* 
* Los Angeles Lakers Basketall Online

Категори:КъБА клубаш
Категори:АЦШ баскетболан клубаш
Категори:Лос-Анджелес Лейкерс
Бродовски (Бразили)

**Бродовски** () — Бразилин Сан-Паулу штатера муниципалитет.

## Географи

Муниципалитетан майда — .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бразилин картанаш
* Бразилин муниципалитетийн порталаш

Категори:Сан-Паулу штатан муниципалитеташ
Категори:Бразилин муниципалитеташ
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Бадовка

**Бадовка** () — Украинин Ровнан областан Ровнан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ровнан областан индексаш 

Категори:Ровнан кӀоштан нах беха меттигаш
КъБА 1958-1959 шарахь

**КъБА 1958-1959 шарахь** — Къоман баскетболан ассоциацин (КъБА) 13-гӀа шо. Чемпион хилира «Бостон Селтикс» команда. Финалехь «Селтиксо» деа ловзарехь иэшийра «Миннеаполис Лейкерс» команда.

1958 шеран КъБА драфтехь хьалхарчу лоьмарца «Миннеаполис Лейкерс» клубо хаьржира Сиэтлан университетера вайн форвард Бэйлор Элджин. 13-гӀа лоьмарца оцу драфтехь хаьржира Грир Хэл. Мехкан драфтехь хаьржира Роджерс Гай.

## РогӀера шо
: *Т = Толам, И = Иэшам, П% = Толам баккхаран процент*

## СовгӀаташ шеран жамӀашца
* **[[КъБА уггаре мехала ловзархо]]:** Боб Петтит, Сент-Луис Хокс
* **[[КъБА шеран керла ловзархо]]:** Элджин Бэйлор, Миннеаполис Лейкерс

* **[[КъБА дерриг седарчийн гулйина команда|Дерриг седарчийн гулйина хьалхара команда]]:**
** Ф Боб Петтит
** Ф Элджин Бэйлор
** Ц Билл Расселл
** Т Боб Коузи
** Т Билл Шерман

* **Дерриг седарчийн гулйина шолгӀа команда:**
** Ф Пол Аризин
** Ф Клифф Хэган
** Ц Дольф Шейес
** З Слейтер Мартин
** З Ричи Герин

## Хьажоргаш
* 1958-59 NBA Season Summary 

Категори:КъБА шерашкахула
Категори:КъБА 1958/1959 шарахь
Кладово

**Кладово** () — Сербин Бор гуонан  йукъараллера () нах беха меттиг.

## Географи
Лаьтташ йу Балканийн ахгӀайренан къилбаседа декъан тӀехь, хӀордан сизал локхалла .

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Демографи

## Билгалдахарш

## Литература
* Никифоров К. В. Сербия на Балканах. XX век. — Москва: Индрик, 2012. — 176 с. — ISBN 978-5-91674-209-1.
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
* Љубоја, Бранко. Организација власти у локалној самоуправи у Републици Србији. — Београд: Стална конференција градова и општина — Савез градова и општина Србије, 2013. — 57 с. — ISBN 978-86-88459-08-2.
* Ђурић В., Танасковић Д., Вукмировић Д., Лађевић П. Етноконфесионални и језички мозаик Србије. — Београд: Републички завод за статистику, 2014. — 209 с. — ISBN 978-86-6161-126-1.

Категори:Бор гуо нах беха меттигаш
Категори:Сербин нах беха меттигаш
АБА шеран тренер

**Америкин баскетболан ассоциацин шеран тренеран** титул — АБА рогӀера шеран жамӀашца уггаре дика коьрта тренеран совгӀат. СовгӀат лора хӀора шарахь 1967/68 шерера 1975/76 шо кхаччалц, Америкин баскетболан ассоциаци  Къоман баскетболан ассоциацех дӀакхетталц. 
  
Дуьххьара титул йаьккхира Каззетта Винса, цуо даьккхира «Питтсбург Пайперсца», АБАн рогӀера шо а, плей-офф а. Браун Ларри ву цхьаъ бен воцу кхузза титул йаьккхинарг. Титул йаьккхина кхо коьрта тренер, йукъавахийтина Баскетболан сийлаллин Нейсмитан цӀарах залан тренераш болуш: Браун Ларри, Ханнум Алекс, Шерман Билл.  
  
## Легенда

## Толамхой

## Комментари
* Йукъара совгӀат даьккхина шо билгалдаьккхина.  
* Лигано цхьаьнатуьйхира ши дивизион 7 командех лаьтта цхьаьна дивизионе.

## Хьажа кхин а
* КъБА шеран тренер

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:АБА совгӀаташ
Категори:1968 шарахь йукъадевлла совгӀаташ
Категори:1976 шарахь дӀайаьлларш
Категори:АБА тренераш
Адаман стомма йоьхь

**Сто́мма йоьхь** () — хьеран-чуьйрийн трактан лахара, чеккхенан дакъа, ма-дарра аьлча чуьйрийн лахара дакъа, цунна чохь йуурган хударх (химуса) хуьлу кхоллайелла йаьлла боьхалла). Схьадаьлла ду тIехьара йоьхьах. Стомма йоьхь — декхачу дийнатийн йоьхьийн уггаре шуьйра дакъа, царна йукъахь адамийн а, Iуьллу кийрахь хенан даьIахкан гуран чохь, лаьтта къора йоьхьах (*caecum*) а, дейоьхьах, адаман дамагIах.

### Микрофлорин хIоттам

ХIинца а йоьхьан микрофлорин йерриг кепаш, йевзина йац, хIунда аьлча царех дукхаха йерш культиваци йан луш йац, уьш билгалйахар хала хIума ду. Цхьацца лелочеран йоьхь чуьра кепийн тарло чIогIа къаста, хIора лелочун дерриг дахарехь цхьаьна кепара йу ала мегар доллушехь, уьш жимма хийцало дахаран кеп хийцарца, диетица, хенан хийцамашца. Йоьхьан микрофлорех лаьцна алсама дуьзина сурт хIотто гIерта, масала, АЦШ могашаллаIалашйаран къоман институташа 2008 шарахь йолийна .

## Хьажа кхин а
* Хьеран-чуьйрийн тракт
* Химус
* Боьхалла
* Чуо йукъйалар
* Гиршпрунган цамгар

## Билгалдахарш

## Литература
Территори

**Террито́ри** ( «*территори*, гӀалин гобаьккхина латта») — билгала дозанаш долуш билгалла лаьттан тӀехулара дакъа.

Хьалха территори олуш хила пачхьалкхан юрисдикци йолучу лаьттан декъах, тӀаьхьа административан дакъа (территорин кхоллам) пачхьалкхан йукъахь. ТӀаьхьо оцу дешца билгалйаккха йолийра лаьттан тӀера муьлха а меттиг.

## Билгалдахарш

Категори:Территори
BD+11 1075

**BD+11 1075** — бу спектран классан  химин пекуляран седа, цуьнан гуш болу седин барам  гергга бу, лаьтта  седарчийн гуламехь.

Оццу спектран классан шеш ма-доллучу седарчех къаьста спектрашкахь йолчу цхьацца хаъал йолчу башхаллашца, ткъа наггахь кхечу хьесапашца а (масала, онда а, хийцалун а магнитийн аренашца). Бахьна — химин хӀоттаман аномалеш, онда магнитийн аренаш хилар и кх. дӀа а. Химин пекуляран седарчий (CP-седарчий) даьржина коьрта рогӀера довха седарчашна йукъахь.

Оцу коьрта рогӀера довха седарчийн тӀехулонан башха хӀоттам, дукха хьолехь лору седа кхоьллинчул тӀаьхьа хилла процессаша бина, масала, седарчийн арахьара чкъоьрнашна йукъара диффузи йа магнитан эффекташ. Оцу процессаша цхьа долу дакъолгаш, масала He, N, O, «нуьйр туьллуьйту» лахара чкъоьрнашкара атмосферехь, ткъа оццу хенахь кхин дакъолгаш, масала Mn , Sr , Y, Zr «левитаци» йо чоьхьара тӀехулоне, цуьнан жамӀехь хаало спектран башхаллаш. Тардолуьйту, седарчийн йаккъийн а, берриг седин коьрта хӀоттамийн а йу алсама химин хӀоттаман нормера маркхалаш, цара йухатуху, шайх кхоллайеллачу газан мархийн хӀоттам. Иштта диффузи а, левитаци а хилийтархьама а, кхолладелла чкъоьрнаш метах даьхна ца хилийта а, седин атмосфера конвекцина дикка цхьанаэшшара хила йеза, тӀаккха конвекцин иэдарш хир дац. Иштта цхьанаэшшаралла йало кховдийна механизм, - иза кхечарех тера йоцу йоккха магнитийн аре йу, иза хаало дукха хьолехь оцу тайпана седарчашкахь.

## Билгалдахарш

## Литература
* Renson P., Manfroid J., General catalogue of Ap, HgMn and Am stars, 2009, A&A...498..961
* Bychkov, V. D; Bychkova, L. V; Madej, J (2009). Catalogue of averaged stellar effective magnetic fields - II. Re-discussion of chemically peculiar a and B stars. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 394 (3): 1338.
* McClure, R. D (1985). The carbon and related stars. Journal of the Royal Astronomical Society of Canada. 79: 277
* Gomez, A. E; Luri, X; Grenier, S; Figueras, F; North, P; Royer, F; Torra, J; Mennessier, M. O (1998). The HR-diagram from HIPPARCOS data. Absolute magnitudes and kinematics of BP - AP stars. Astronomy and Astrophysics. 336: 953.

## Хьажа иштта
* BD+32 976

Категори:Химин пекуляран седарчий
Категори:Седарчий абатца
Балл

**Балл** ( subg. ) —  бухара тайпанера   доьзалан ораматан тайпа.

## ЦӀеран истори
Латинийн маттахь  «олхазарийн хьаьхьамч» хуьлу.

Фарнакина а, Трапезундна а йуккъехь лаьтта жима Керасунда шахьар (), гӀарайаьлла шен баьллашца. Нисса цигахь гина румхошна баьллаш, цара цӀе йелира царна «керасундан стоьмаш» аьлла, . Кхузара схьадаьлла , , , , , , .

## Ботаникин сурт хӀоттор

*Cerasus* бухара тайпа къаьста кхечу *Prunus* бухара тайпанех (*Armeniaca* — туьрк, *Prunus* — хьач, *Emplectocladus*) тӀаьхьарчу хьесапашца:

* стом (лаг) шера, тача доцуш;
* гӀаш патарбиллар дохаллехь;
* заза лаьтта четаршца, масех заза цхьаьна а долуш;
* Баьллийн заза кхуьй гӀашца нисса йа хьалхо;
Зазан дукха хьолехь пхи жаз хуьлу, амма сих-сиха хаало йалх жаз долу заза а.

## Систематика
Бухара тайпа доькъу шина декъе —  а,  а, царна чу йогӀу 60 кеп.

### Цхьацца кепаш

sect. 

## Самукъане факташ

* Балл тӀера гӀа дожжалц, мел дукха ло дилларх, йойаларо иза эккхор ду. *Халкъан билгало*.
* Барбадосан балл таксономица дикка  гена йу вайн йукъара баьллана: и орамат кхечу доьзалера хила ца Ӏаш, амма кхечу могӀанера а йу.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* 
* Описание сортов вишни
* Балл в Энциклопедии декоративных садовых растений
*  

Категори:Хьечий
Категори:Евразера ораматаш
Категори:Декоративан дитташ
Категори:Балл
Балл (маьӀнаш)

**Балл**:
* Балл — баллотировка йеш лело башха горгал.
* Балл —цхьаьна хиламан жигараллин, цхьаьна хӀуманан тӀегӀанан мах хадоран билламан (доза доцу) дакъа — масала, хӀорд карзахбаларан, меха́н, мохкбегоран; дешархочун кхиаман а, низаман а терхьан билгало, спортан къийсамашкахь кхиамийн мах.
* Балл — ( subg. ) —  бухара тайпанера   доьзалан ораматан тайпа.
* Балл — стом

## Фамили
* 

## Топоним
* Балл — Мейо графаллера эвла, Ирланди.

## Хьажа кхин а
* 
*
Балоз

**Балоз** — ораматашна а, дийнаташна а йукъахь йаьржина липидийн маркхалш. Балоз дина липидийн молекулашна йукъа (тер ахӀоттам болу махьаршах къаьстина) ца догӀу  глицерин.

Ингалс меттан ламастехь балозаш хуьлуьйту балозех тер ахӀуманийн шуьйра класс, царна йукъахь мехкдаьтта кхехкийна парафин а (деза кӀораводородан маркхал, дукхах дерг, асанан хӀоттам болу дозанера могӀа). оццу хенахь Йоккха советийн энциклопедино ло чӀогӀа билгало, боькъу натуралан а, синтетикин а балозаш. ЙСЭца парафин банне а бац балоз.

Балозийн амалш ло жима химин жигараллица, хин чохь ца беша, амма дика беша бензин, хлороформ, эфир чохь.

Схьабовларца балозаш бекъа мегар ду *дийнатийн* а, *ораматийн* а тайпанашка.

## Балоз Ӏаламехь
*Дийнатийн* балозаш:
* Накхарийн балоз къаьста моз доккху мозийн башха Ӏийдаргашца, царех накхарша до алхаш;
* тӀергӀанчо (ланолин) ларбо дийнатийн тӀаргӀа а, цӀока а тӀуналлех, бехдаларх а, дакъадаларх а;
* спермацет доккху кашалотан спермацетан даьттанах;

*Ораматийн* балозашаша дуткъа чкъоьраца къовлу гӀаш, гӀодмаш, стоьмаш, Ӏалашдо уьш хино тӀадорах, дакъадаларх, зуламе микроорганизмех, наггахь резерван липидаш санна йукъадоьду хӀушна йукха (цунах олу жожоба «даьтта»).
Дукхаха долчу ораматаша йоккху *[[эпикутикулаш|эпикутикулин]] балоз* олух Ӏума (и хӀума ган таро йу кела йаьхна наьрсашна а, даьхна хьечашна а тӀехь кӀайн тача кепара). Эпикутикулин балозо йухатуху ультрафиолетови а, инфрацӀен а зӀаьнарш, иза бахьнехь довза таро хуьлу Дуьненан «баьццара» дакъош спутникан суьрташца.

МаьӀданан балоз (озокерит) лаьтта коьртаниг уггаре дукха углеводородех.

## Лелор
* Чиркхаш
* Йоттархьама лало моделаш кечйар, масала кепаш.
* балозан куьцашна дакъош кечдархьама  (корта, куьйгаш, кхин а). Иштта балозан йукъа тоьхна хӀума хуьлу.
* Натуралан косметикехь — кӀадалшна, хьакхарна, лубриканташна дукъдийриш деш, балдех хьокху басаран, онда духӀин коьрта компонент 
* Кхехкор.
* Мебель, дечиган хӀуманаш, паркетан цӀенкъа, мармар заьнгал дарехь а, Ӏалашдарехь а лело  лакан а, мастикийн а дакъа. Хууш ду, кхин а XII бӀешарахь Равеннин мозаикин цӀенкъанаш а, тхевнаш а къагадора накхарийн балозца. XVI бӀешарахь дуьйна Францехь (тӀаьхьуо кхечу махкашкахь а) тӀедиллина дара паркетна а, дечиган цӀенкъана а балоз хьакхар.
* Гемостатикин даьӀахкан балоз лелабо даьӀахк чура оьху цӀий сацош, шуьйра лелабо нейрохирургехь. Дуьххьара кечбина XX бӀешо долалуш британин хирурго Горслей Виктора
* Балозграфехь оьшу (сурт дилларан говзаллехь) декъех цхьаъ.
* азйаздаран гӀирсийн — фонографийн валикашна а, дуьххьарлера дискашна а дуьллуш.
* Лыжашна хьокхуш, хохкуш дика шаршийтархьама а, сиха вахийтархьама а.
* Конкийн урс дика шаршийта.
* Балозашна регистраци йина кхачанан тӀетухурш санна **E901**—**E903**, лелабо кхачанан сурсаташ ларйархьама а, Ӏалашйархьама а (масала, стоьмаш, нехчанаш, кемпеташ), цӀанонан гӀирсаш (масала, цергийн тайнаш), медицинин Ӏалашонна (масала, таблеткийн кепара дарбанан препараташ къовлуш), кхин дӀа а.
* Цхьацца сетта лелха хӀуманийн дакъа санна.
* Лавин стогарш кечбеш.

## Хьажа кхин а

* Накхарийн балоз
* Карнаубан балоз
* Парафин
* Стеарин
* Мохьбалоз

## Билгалдахарш


Категори:Глазирователаш
Категори:Накхаршлелоран сурсаташ
Гранитни (Криничкин кӀошт)

**Гранитни** () — Украинин Днепропетровскан областан Каменскан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Днепропетровскан областан индексаш

Категори:Украинин Каменскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белхан категори
Велесница (Серби)

**Велесница** () — Сербин Бор гуонан  йукъараллера () нах беха меттиг.

## Географи
Лаьтташ йу Балканийн ахгӀайренан къилбаседа декъан тӀехь, хӀордан сизал локхалла .

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Демографи

## Билгалдахарш

## Литература
* Никифоров К. В. Сербия на Балканах. XX век. — Москва: Индрик, 2012. — 176 с. — ISBN 978-5-91674-209-1.
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
* Љубоја, Бранко. Организација власти у локалној самоуправи у Републици Србији. — Београд: Стална конференција градова и општина — Савез градова и општина Србије, 2013. — 57 с. — ISBN 978-86-88459-08-2.
* Ђурић В., Танасковић Д., Вукмировић Д., Лађевић П. Етноконфесионални и језички мозаик Србије. — Београд: Републички завод за статистику, 2014. — 209 с. — ISBN 978-86-6161-126-1.

Категори:Бор гуо нах беха меттигаш
Категори:Сербин нах беха меттигаш