open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ЧакирагӀа (ДивригӀи)

**ЧакирагӀа** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Сивас провинцин (ил) ДивригӀинан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Сивас провинцин нах беха меттигаш

Категори:ДивригӀинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Эскил

**Эскил** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Аксарай провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Эскилан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Аксарай провинцин нах беха меттигаш

Категори:Эскилан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Плотянский, Пётр Трофимович

**Пётр Трофимович Плотянский** () — гӀашсалти, капитан, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1912 шеран 30 январехь Стражгород юртахь (хӀинца Украинин Винницки областан Тепликски кӀоштехь). ВорхӀ класс чекхйаьккхинчул тӀехь иза вара Соьлжа-ГӀалахь Ӏаш а, болх беш а. 1935—1937 шерашкахь иза вара ЦӀен Эскарехь. ЦӀа вирзинчул тӀаьхь иза вара Георгиевскехь болх беш а, Ӏаш а. 1940 шарахь Плотянский йуха а дӀакхакхира ЦӀен Эскаре. Цо дакъа лецира советско-фински тӀамехь. 1941 шарахь цо чекхйаьккхира Ростован артиллерин училище. ТӀом болабелча иза фронтехь вара. ТӀамтӀехь цунна кхузза чевнаш йинера.

1943 шеран апрель кхачале лакхара лейтенант Плотянский вара Къилбаседан Кавказан фронтан 18-гӀа армин 107-гӀа къастина кхиссархойн бригадан талламхойн ротан куьйгалхо. Иза шен майраллица билгалвелира Малая земля схьайоккхуш хилла тӀамтӀехь. 1943 шеран 16 апрелехь талламхойн тобанан коьртехь цо кхиамца чекхйаьккхира тӀемца таллам, 3 дзот схьа а йоккхуш, йийсархо схьа а лоцуш, кхоъ мостагӀийн тӀелатар йуха а тухуш. 1943 шеран 17 апрелехь Мысхако юртан уллехь Плотянский шен рота мостагӀан дуьхьала тӀелатан хьалагӀаттийра. Салтиш немцойн доккха зен а деш йухатуьйхуьра.

1943 шеран 25 октябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца лакхара лейтенантан Плотянскийн йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

1948 шарахь Плотянскийс чекхйаьккхира Ленинградан эпсарийн лакахара артиллерин школа. Цу шарахь капитанан даржехь иза тӀаьхьалоне веккхира. Иза вара Красноярскехь а, Норильскехь а, Нальчикехь а Ӏаш а, болх беш а. Иза велира 1977 шеран августехь. Плотянский дӀавоьллина Нальчикан ширан кашнешкахь.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* *Воробьёв В. П., Ефимов Н. В.* Герои Советского Союза: справ. — СПб., 2010.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Смирнова, Надежда Львовна

**Надежда Львовна Смирнова** () — советан, оьрсийн, театран а, кинон а актриса йу.

## Биографи

## Фильмографи
* 1978 — Сказка как сказка
* 1979 — Дачная поездка сержанта Цыбули
* 1980 — Семейный круг
* 1986 — Джек Восьмёркин — «американец»
* 1987 — Ночной экипаж
* 1991 — Круг обречённых

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Россин актрисаш
Категори:ССРС актрисаш
Поцелуев, Иван Николаевич

**Иван Николаевич Поцелуев** () — гӀашсалти, капитан, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Поцелуев винера 1915 шеран 22 декабрехь Аткарск гӀалахь (хӀинца Саратовн областехь) белхалон доьзаллехь. Цо чекхйаьккхира ворхӀ класс. Иза вара заводехь токарь болх беш.

1937—1940 шерашкахь иза ЦӀен Эскарехь вара. 1941 шеран июль дуьйна иза йуха а ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. 1942 шеран декабрь дуьйна иза фронтехь вара. 1945 шарахь иза КПСС декъашхо хилира.

1943 шеран декабрехь лакхара лейтенант Поцелуев вара 3-гӀа Украинин фронтан 8-гӀа гвардин армин 35-гӀа гвардин кхиссархойн дивизин 100-гӀа гвардин кхиссархойн полкан автоматчикийн ротан куьйгалхо. 19 декабрехь Поцелуевс дакъа лецира Никополь гӀалин уллехь мостагӀийн дуьхьалло йохайеш. Оцу тӀамехь Поцелуеван чевнаш йинера, амма тӀаман йукъара дӀа ца велира.

1944 шеран январехь Украинин Днепропетровки областан Николаевка йуьртан уллехь Поцелуевс шен ротан бӀаьхойца 100-гӀа гвардин кхиссархойн полкан куьйгалхон майор Воинкован теграме пунктан тӀелетта мостагӀаш йухатуьйхуьра. 1944 шеран 3 июнехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Поцелуеван Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

ТӀом чекхбаьлча капитан Поцелуев тӀаьхьаллоне велира. 1953 шарахь цо чекхйаьккхира Ленинградехь йолу махлелабаран школа. Иза Ӏаш вара Краснодаран махкан Сочи гӀалахь. 50 шо гергга иза вара Сочехь йолу № 1 гастроном. Иза велира 2000 шеран 18 февралехь.

## Дагахьлаттавар
1996 шарахь Поцелуев хилира Сочи гӀалан Сийлахь гражданин. Аткарскахь болу цхьана ураман йелира Поцелуеван цӀе. Цо даьшна школан тӀехь хӀоттийра цуьнан барельеф.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* Я люблю тебя, жизнь/ Поцелуев И. Н. Литературная запись Семена Моняка — Издательство «РАСТР», 1996

## Хьажоргаш
*
Поцелуев

**Поцелуев:**

## Адамаш
* Поцелуев, Иван Николаевич (1916—2000) — гӀашсалти, капитан, Советски Союзан Турпал.

## Топоним
* Поцелуев (Ростован область) — Россин Федерацин Ростовн областан Бели Калитван кӀоштара эвла.
АшагӀичайли (Йенипазар)

**АшагӀичайли** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Биледжик провинцин (ил) Йенипазаран кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Биледжик провинцин нах беха меттигаш

Категори:Биледжикан Йенипазаран кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Черкез Данишмент (Йешилйурт)

**Черкез Данишмент** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Токат провинцин (ил) Йешилйуртан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Токат провинцин нах беха меттигаш

Категори:Токатан Йешилйуртан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Агаян, Цатур Павлович

**Агаян Цатур Павлович** (; ) — советийн , политикин, йукъараллин гӀуллакххо, . Историн Ӏилманийн доктор (1948), профессор (1950), Эрмалойн ССР ӀА академик (1968). Эрмалойн ССР Ӏилманан хьакъ долу гӀуллакххо (1974). Эрмалойн ССР Пачхьалкхан совгӀатан лауреат (1985).

## Биографи
1938 шарахь чекхйаьккхира МФЛИИ историн факультет, цул тӀаьхьа — Ереванан хьехархойн институт.

1941 шарахь чекхйаьккхира Москохан пачхьалкхан М. В. Ломоносовн цӀарах университетан историн факультетан аспирантура, чекхйаьккхира кандидатан диссертаци, цул тӀаьхьа 1948 шо кхаччалц болх бира Азербайджанийн ССР ӀА историн институтехь Бакох гӀалахь.

1948 шарахь чекхдаьккхира докторан диссертаци «Ахархойн хийцамаш Азербайджанехь» темица  (арахецна Бакохахь, 1956).

1948—1951 шерашкахь — Эрмалойн ССР ӀА Историн институтан лакхара Ӏилманан белхало.

1951—1954 шерашкахь — Эрмалойчоьнан Компартин ЦК Ӏилманан а, оьздангаллин а декъан куьйгалхо.

1954—1961 шерашкахь — Эрмалойн ССР ӀА Историн институтан керла историн декъан куьйгалхо. 1961—1968 шерашкахь куьйгалла дира ССКП ЦК марксизман-ленинизман институтан Эрмалойн филиална.

1963—1971 шерашкахь — Эрмалойчоьнан КП ЦК декъахо, 1971—1980 шерашкахь — Эрмалойчоьнан КП ЦК Тергонан комиссин декъахо.

1972—1979 шерашкахь — Эрмалойн ССР ӀА Историн институтан керла историн декъан куьйгалхо.

1977—1982 шерашкахь — Ереванан пачхьалкхан университетан ССКП историн кафедрин куьйгалхо.

1972—1979 шерашкахь — Эрмалойн ССР ӀА Историн институтан керла историн декъан куьйгалхо.

1977—1982 шерашкахь — Ереванан пачхьалкхан университетан ССКП историн кафедрин куьйгалхо.

Эрмалойн ССР ӀА корреспондент-декъахо (1950), бакъ волу декъахо (1963). 1968 апрелехь дуьйна — Эрмалойн ССР ӀА Йукъалаллин Ӏилманийн декъан академик-секретарь.

VI а, VII а кхайкхаман Эрмалойн ССР Лакхара Кхеташонан депутат хаьржинера.

Ваьхна Ереванехь, Кировн (хӀинца — Корюнан) урамера 25 цӀа чохь.

КӀант Генри (1937—2020) — биологин Ӏилманийн доктор.

## Ӏилманан гӀуллакх
Талламийн коьрта теманаш: йукъараллин ойланан истори, аграрийн йукъаметтигаш XIX бӀешарахь, революцин боламан а, социалистийн гӀишлошйаран истори.

## Хаьржина белхаш
*  ([Рецензия](http://basss.asj-oa.am/1395/1/1957-3(126).pdf) )
* 
* 
* 
* 
* 

## СовгӀаташ
* Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орден (1971)
* Орден Сийлаллин Билгало (4.01.1955)
* Къинхьегаман Силаллийн мидал (1955)
* Кхин ССРС мидалш
* Кириллан а, Мефодин а орден (БХР, 1981)
* Эрмалойн ССР Ӏилманан хьакъ долу гӀуллакххо (1974)
* Эрмалойн ССР пачхьалкхан совгӀат (1985)

## Билгалдахарш

## Литература
* Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.

## Ссылки
* 
* Агаян Цатур Павлович

Категори:Ереванан пачхьалкхан университетан хьехархой
Категори:Эрмалойн ССР Лакхара Кхеташонан 6-гӀа кхайкхаман депутаташ
Категори:Эрмалойн ССР Лакхара Кхеташонан 7-гӀа кхайкхаман депутаташ
Категори:Эрмалойчоьнан КП ЦК декъахой
Категори:МФЛИИ арахецархой
Категори:Эрмалойн хьехархойн университетан арахецархой
АнадагӀ (Дереджик)

**АнадагӀ** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин ХӀаккаьри провинцин (ил) Дереджикан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:ХӀаккаьри провинцин нах беха меттигаш

Категори:Дереджикан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Додурга

**Додурга** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Чорум провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Додурганан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Чорум провинцин нах беха меттигаш

Категори:Додурганан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Йусуфча (ГоьлхӀисар)

**Йусуфча** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Бурдур провинцин (ил) ГоьлхӀисаран кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Бурдур провинцин нах беха меттигаш

Категори:ГоьлхӀисаран кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Весели (Фатежан кӀошт, ОКТМО 38644468111)

**Веселый** () — Россин Федерацин Курскан областан Фатежан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Фатежан кӀоштан индексаш 

Категори:Фатежан кӀоштан нах беха меттигаш
Эджеабат

**Эджеабат** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Чанаккале провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Эджеабатан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Чанаккале провинцин нах беха меттигаш

Категори:Эджеабатан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
ЙазихӀуьйуьк (Деринкуйу)

**ЙазихӀуьйуьк** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин НевшехӀир провинцин (ил) Деринкуйунан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:НевшехӀир провинцин нах беха меттигаш

Категори:Деринкуйунан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Давулга (ЭмирдагӀ)

**Давулга** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан АфйонкарахӀисар провинцин (ил) ЭмирдагӀан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:АфйонкарахӀисар провинцин нах беха меттигаш

Категори:ЭмирдагӀан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Гоькчелер (Карадениз ЭрегӀли)

**Гоькчелер** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Зонгулдак провинцин (ил) Карадениз ЭрегӀлин кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Зонгулдак провинцин нах беха меттигаш

Категори:Карадениз ЭрегӀлин кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Хапсироков, Мурат Крым-Гериевич

**Хапсироков Мурат Крым-Гериевич** (вина ) — Россин Федерацин Федералан Гуламан Федерацин Кхеташонан декъахо, Республика Адыгейн пачхьалкхан Ӏедалан законаш кхолларан меженан векал, «Йукъара Росси» партин декъахо.

## Биографи
2000 шарахь делла Москохан пачхьалкхан юридически академин диплом, «юриспруденци» говзаллица.

05.1997-11.1997 «Тайгер Холдинг инт» компанин маркетинган говзанча 

11.1997-04.2000 ТОО «Меркурийн» лакхара менеджер 

04.2000-10.2000 ОАО «ТЭМБР-Банк» юрисконсультан гӀоьнча 

10.2000-09.2003 Федералан Депозитан банкан реклама а, маркетинг а кхиоран декъан куьйгалхо 

09.2003-02.2004 АКБ «БИН» Юридически департаментан кхолларан-бакъонан урхаллин хьаькман гӀовс 

11.2004-01.2007 ООО «Ависта Компанин» инарлин директор 

02.2007-04.2007 Россин Федерацин Президент волчура ГӀБ гуттаренна йолчу вакилатан декъан хьаькам 

07.2008-12.2008 «Федералан депозитан банкан» коммерцин банкан урхаллин председателан хьехамча 

12.2008-03.2011 Республика Адыгейн Премьер-министран гӀовс, Россин Федерацин Президент волчура Республика Адыгейн официалан векал 

03.2011-02.2012 Пачхьалкхан Кхеташонан — Республика Адыгейн Хасэн депутат 

2008 – 2011 шерашкахь болх бира РФ Президент волчура республика Адыгей йуьззина бакъонаш йолчу векалан даржехь, Республикин премьер-министран гӀовс вара.

2011 шеран мартехь туьйлира Пачхьалкхан кхеташонан-Адыгейн Хасэн депутатийн харжамашкахь. Баллотировка йира «Цхьааллин Росси» партин испискаш йукъахь.

2012 шеран февралехь дуьйна — хаьржина Россин Федерацин Федералан Гуламан Федерацин Кхеташонан декъахо — Пачхьалкхан Кхеташонан — Республика Адыгейн Хасэн векал. Федерацин Кхеташонехь болх бира Регламентан а, парламентан болх дӀабахийтаран а комитетехь.

2016 шеран 7 октябрехь — йуха а хаьржина Россин Федерацин Федералан Гуламан Федерацин Кхеташонан декъахо — Пачхьалкхан Кхеташонан — Республика Адыгейн Хасэн векал

## СовгӀаташ
* «Даймехкана гӀуллакх дарна» орденан II тегӀанера мидал (2017 шеран 25 январехь) — *Россин парламентаризм кхиорехь а, жигара законаш кхолларан гӀуллакх дарна а*.
* Федерацин Кхеташонан председателан баркалалла.
* «Республика Адыгейн 25 шо» мидал (3 10.2016)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Мурат Хапсироков избран сенатором от Республики Адыгея
* В ДОМЕ ПРАВИТЕЛЬСТВА СОСТОЯЛОСЬ ОЧЕРЕДНОЕ II ЗАСЕДАНИЕ ГОССОВЕТА-ХАСЭ РЕСПУБЛИКИ
* Адыгею в Совфеде снова будет представлять Мурат Хапсироков 

Категори:Москохан лакхарчу дешаран меттигашкахь дешнарш
Категори:РФ Федералан Гуламера Республика Адыгейн векалш
Категори:Адыгейн Пачхьалкхан кхеташонан депутаташ
Категори:Россин Федерацин Советан декъашхой (2000 дуьйна)
Категори:Адамаш:Адыгейчоь
Категори:«Цхьааллин Россин» декъахой
Рыхлин, Николай Владиславович

**Николай Владиславович Рыхлин** () — кеманхо, капитан, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1915 шеран 4 (17) майхь Соьлжа-ГӀалахь. ВорхӀ шаран школа чекхйаьккхича иза фрезеран заводехь болх бан вахара. 1937 шарахь цо чекхйаьккхира Соьлжа-ГӀалан аэроклуб. 1937—1939 шерашкахь иза вара ЦӀен Эскарехь. ЦӀа вирзинчул тӀаьхьа цо аэроклубехь хьехаран болх бира.

1942 шарахь иза ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. Эскаран авиацин школа чекхйаккхча иза фронте дӀахьажийра. 1943 шеран апрель дуьйна Рыхли Къилбаседе Кавказан фронтан 4-гӀа хӀаваан армин 230-гӀа штурман авиацин дивизин 805-гӀа штурман авиацин полкехь кеманхо вара. 1943 шеран 21 апрелехь шен Ил-2 кемантӀехь 6 кемана тобанехь шен шозлугӀа тӀемавалар кхочушдеш вара. МостагӀийн танкашна бомбанаш тӀетухуш хенахь цуьнан кема лазийра, цундела иза шен тобанел тӀаьхьависира. ЦӀа вогуш хенахь цунна 4 мостагӀийн Ме-109 кема тӀелетира. Царех ши кема улледеача Рыхлин шен кема нацкъар дерзина шен кхиссархон И. С. Ефременко цхьа кема чудаийта аьтту беккхира. Цул тӀаьхьа шен кема шозлугӀа истребителин тӀе а дерзина иза а чудаийтира. Ефременкос кхиъ цхьа кема хӀаллакдира. Йисна истребитель тӀе а ца леташ дедира. Рыхлинан а, цуьнан кеман а дукха чевнаш йинехь а, Рыхлин шен кема кхиамца Геленджикехь йолу шен аэродроме дӀадигира.

Шен тергаме пунктера оцу тӀаме хьоьжуш хиллера ЦӀен Эскаран ВВС куьйгалхо маршал А. А. Новиков. Цо лакхара мах хадира экипажан говзаллан. 1943 шеран 23 апрелехь цо омра динера Рыхлинан лакхара лейтенантан дарж а, ЦӀен Байракхан ордена а даларан.

1943 шеран 24 майхь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца лакхара лейтенант Рыхлинан Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

Рыхлинс дакъа лецира Тамань а, Крым а мукйаккхарехь. ТӀема хенахь Рыхлинс шен кеман тӀехь кхочуш динер 67 тӀеман тӀемавалар.

1945 шеран март дуьйна Рыхлин Йуккъера Азин эскаран округехь кеманийн эскадрильян куьйгалхо вара. 1946 шеран августехь Рыхлин тӀаьхьалоне веккхира.

Рыхлин Соьлжа-ГӀалахь Ӏаш вара Госбанкехь болх беш. 1950 шарахь цо зулам даран бахьнехь цунна 15 шо хан туьйхира. ЦӀа вирзинчул тӀехьа иза балха дӀахӀоттира. 1977 шеран мартехь къола даран бахьнехь цунна йуха а 15 шо хан туьйхира. 1977 шеран 9 августехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца цуьнгара массо пачхьалкхан совгӀат дӀадеккхира.

1987 шарахь иза хан чекхйалале дӀахийцира. Рыхлин Соьлжа-ГӀале схьавеара. Иза велира 1989 шеран мартехь.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Вершинин К. А.* Четвёртая воздушная. — : Воениздат, 1975.
* Высоты огневой юности. — : Воениздат, 1990.
* Золотые Звёзды Чечено-Ингушетии. — Грозный: Чечено-Ингушское кн. изд., 1985.
* *Конев В. Н.* Герои без Золотой Звезды. — Т. 2. — М., 2006.
* *Конев В. Н.* Герои без золотых звезд. — М.: Яуза, 2008.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Гоьне (Испарта)

**Гоьне** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Испарта провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Гоьненан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Испарта провинцин нах беха меттигаш

Категори:Испартан Гоьненан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Белушья Губа

**Белушья Губа** () — Россин Федерацин Архангельскан областан Нови Земля кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Нови Земля кӀоштан индексаш 

Категори:Нови Земля кӀоштан нах беха меттигаш
Эйнесил

**Эйнесил** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Гиресун провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Ейнесилан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Гиресун провинцин нах беха меттигаш

Категори:Ейнесилан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Сергеев, Иван Фёдорович

**Иван Фёдорович Сергеев** () — артиллерист, лахара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Сергеев винера 1916 шеран 14 февралехь Берёзовка йуьртахь (хӀинца Воронежан областан Семилукски кӀошт) ахархон доьзаллехь. Цо ворхӀ шаран школа чекхйаьккхира, Бакун эчиг некъахь болх бира. 1937—1939 шерашкахь ЦӀен Эскарехь вара. 1941 шеран декабрь дуьйна Сергеев фронтехь вара. 1943 шо дуьйна КПСС декъашхо.

Сергеев вара 2-гӀа Украинин фронтан 52-гӀа армин 31-гӀа кхиссархойн дивизин 32-гӀа артиллерин полкан йоккха тоьпан наводчик а, куьйгалхо а. 1944 шеран 1 апрелехь Пырлица йуьртан уллехь (Молдавин Бельски областин Корнештински кӀошт) хилла тӀамехь сержант Сергеев вара мостагӀийн герз даьтта меттанаш а, салтий а хӀаллакбеш. Иштта цо хӀаллакбира 70 гергга мостагийн салтий а, эпсарш а. 1944 шеран 13 сентябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Сергеевн Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

1945 шарахь Сергеевс чекхйаьккхира лахара лейтенантан курсаш. 1946 шарахь иза тӀаьхьаллоне велира. Цул тӀаьхьа иза вара Дагестанан АССРн ГӀизларан горкоман куьйгалхо, тӀаккха — Соьлжа-ГӀалин эчиг некъан станцин парткоман секретарь.

1946 шо дуьйна Соьлжа-ГӀалахь Ӏаш вара. 1992 шарахь и Ӏаш волчу Дудаевн тӀемлой схьааьхьа болабелира. Уьш бара Сергеевн тӀеман совгӀташ схьайаккха гӀерташ. 1993 шеран январехь йуха а бехкина тӀемлойш Сергеевн йиттира. Цул тӀаьхьа цунна хилла чевнаш бахьнехь иза велира. Цуьнан зудчунна божалчохь Ӏан дийзира. Сергеевн зуда лулахой гӀонца кӀелхьар йелира. Цхьа хан йаьлча иза Соьлжа-ГӀалара дӀайаха дийзира.

## Дагахьлаттавар
2013 шеран 14 февралехь (Ростов-на-Дону гӀала мостагӀех мукйаккхаран де) цу гӀалахь хилира акци «[У]Лица Победы» тӀема турпалаш дагабоуьйтуш. Оцу турпалхойн йукъахь Сергеев а вара.

## Билгалдахарш

## Литература
* Сергеев Иван Фёдорович // Советская Молдавия: краткая энциклопедия / Вартичан И. К. — Кишинёв: Главная редакция Молдавской советской энциклопедии, 1982. — С. 563. — 709 с.
* 
* Золотые Звёзды Чечено-Ингушетии. — 3-е изд., доп. — Грозный, 1985. — С. 141—146.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Сергеев

**Сергеев:**
## Адамаш
* Сергеев, Иван Фёдорович (1916-1993) - артиллерист, лахара лейтенант, Советски Союзан Турпал.
## Кхидерг
* (4470) Сергеев-Ценский - астероид.
Актопрак (Генч)

**Актопрак** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин Бингоьл провинцин (ил) Генчан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Бингоьл провинцин нах беха меттигаш

Категори:Генчан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Акбулут (Элдиван)

**Акбулут** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Чанкири провинцин (ил) Элдиванан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Чанкири провинцин нах беха меттигаш

Категори:Элдиванан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Чифтликкоьй (Ийидере)

**Чифтликкоьй** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Ризе провинцин (ил) Ийидеренан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Ризе провинцин нах беха меттигаш

Категори:Ийидеренан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Сурмач, Михаил Михайлович

**Михаил Михайлович Сурмач** () — артиллерист, лакхара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1913 шеран 1 июлехь Дербентехь. Цо чекхйаьккхира Ростовн эчиг некъан техникум, тӀаккха болх бира Дербентан горкомхозехь а, Къилбаседера Кавказан эчиг некъан инженера а. 1935—1937 шерашкахь иза вара ЦӀен Эскарехь. 1941 шарахь тӀом болабелча иза йуха а эскаре дӀакхайкхира. 1942 шеран мартехь цо чекхйаьккхира Тбилисин артиллерин училище, цул тӀахьа иза фронте хьажийра.

1945 шеран январехь лакхара лейтенант Сурмач вара 1-ра Украинин фронтан 52-гӀа армин 31-гӀа гӀашсалтийн дивизин 32-гӀа артиллерин полкан батарейн куьйгалхо. 1945 шеран 24 январехь Сурмачан батарея Одер хих дехьайелира Трешен йуртан уллехь (Польшин Лахара Силезин воеводствон Вроцлаван поветан Сехнице гминан Бреслаун уллехь). Цо малхбузе бердан тӀехь плацдарм схьайаьккхира. Цул тӀаьхьа мостагӀийн массийтта тӀелатар а йухатуьхуьр, мостагӀан доккха зен а дира.

1945 шеран 10 апрелехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца лакхара лейтенантан Михаил Сурмачан Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

1946 шарахь Сурмач тӀаьхьаллоне веккхира. Цо эчиг некъахь болх бира Житомирехь а, Нежинехь а (Украина). Пенсе вахалере иза вара Гуьмсехь болх беш вара. Велира 1997 шеран 9 январехь Москохан областин Ногински кӀоштан Старая Купава йуртахь.

## СовгӀаташ
Цунна йелира 1-ра а, 2-гӀа а даржан Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман орденаш а, ЦӀен Седан орден а, массийтта мидал а.

## Дагахьлаттавар
Сурмачан цӀе тиллира Дербентехь болу ураман а, школан а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* *Воробьёв В. П., Ефимов Н. В.* Герои Советского Союза. Справочник — СПб., 2010.
* Отважные сыны гор. 2-е изд., доп. Махачкала, 1968.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Тучин, Георгий Владимирович

**Георгий Владимирович Тучин** () — гӀашсалти, капитан, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1914 шеран 24 ноябрехь Таврически губернин Евпатори гӀалахь. Цо чекхйаьккхира 9 класс. Цо токарь болх бира Соьлжа-Г1алахь «ЦӀен варзб» заводехь. 1936 шеран ноябрехь Тучин ЦӀе Эскаре дӀакхайкхира. 1939 шарахь цо чекхйаьккхира Бакун эскаран гӀашсалтийн училище. 1939—1940 шерахь цо советско-фински тӀамехь дакъалецира.

ТӀом бола ма белла иза фронтехь вара. Цо дакъа лецира Къилбан а, Кавказан а, 2-гӀа Белоруссин а фронташкахь. 1941 шеран 26 июлехь а, 1942 шеран 29 августехь цунна чевнаш йира.

1945 шо долалуш иза вара 1-ра Белоруссин фронтан 33-гӀа армин 62-гӀа гӀашсалтийн корпусан 362-гӀа кхиссархойн дивизин 9-гӀа дӀакъастина ротан куьйгалхо. 1945 шеран 14 январехь Вислан-Одеран тӀелатаран операцехь мостагӀийн чӀагӀдина дуьхьалонан дозан чекхволуш хенахь Тучинан ротас мостагӀаш цара дӀалаьцна меттара а лаьллира, тӀелатаран кхаа дийнихь тӀемашца 65 км некъ а бира, дукха мостагӀийн салтий хӀаллак а бира.

1945 шеран 27 февралехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца лакхара лейтенантан Георгий Тучинан Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

ТӀаьха Тучин хӀоттира 1-ра Белоруссин фронтан 8-гӀа гвардин армин 28-гӀа гвардин кхиссархойн корпусан 88-гӀа гвардин кхиссархойн дивизин 271-гӀа гвардин кхиссархойн полкан кхиссархойн батальонан куьйгалхо а, полкан штабан куьйгалхо а.

1945 шеран 5 августехь гвардин капитан Тучин машен тӀетоьхна велира. Иза Познань гӀалахь дӀавоьллира.

## Дагахьлаттавар
Евпаторехь болу ураман тиллина Тучинан цӀе.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* Звёзды немеркнувшей славы. Симферополь: Таврия, 1984.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Тучин

**Тучин:**
## Адамаш
* Тучин, Георгий Владимирович (1914-1945) - г1ашсалти, капитан, Советски Союзан Турпал.
## Топоним
* Тучин (Ровнон область) - Украинин Ровнан областан Гощан кӀоштара эвла.
Старые Челны (Алькееван кӀошт)

**Стари Челны** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Алькееван кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь.  
## Бахархойн дукхалла

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий 23, гӀезалой 4,  чувашаш 3.

## Билгалдахарш

Категори:Алькееван кӀоштан нах беха меттигаш
Калким (Йенидже)

**Калким** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Чанаккале провинцин (ил) Йенидженан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Чанаккале провинцин нах беха меттигаш

Категори:Йенидженан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Энез

**Энез** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Эдирне провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Энезан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Эдирне провинцин нах беха меттигаш

Категори:Энезан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Чолакли (ХӀасанбейли)

**Чолакли** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Османийе провинцин (ил) ХӀасанбейлинан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Османийе провинцин нах беха меттигаш

Категори:ХӀасанбейлинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
ХӀамамоьзуь

**ХӀамамоьзуь** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Амаси провинцин (ил) гӀала/кӀошт. ХӀамамоьзуьнан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Амаси провинцин нах беха меттигаш

Категори:ХӀамамоьзуьнан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Алинйази (Йайладере)

**Алинйази** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин Бингоьл провинцин (ил) Йайладеренан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Бингоьл провинцин нах беха меттигаш

Категори:Йайладеренан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Адакоьй (ЙеничагӀа)

**Адакоьй** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Болу провинцин (ил) ЙеничагӀанан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Болу провинцин нах беха меттигаш

Категори:ЙеничагӀанан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Харланов, Иван Степанович

**Иван Степанович Харланов** () — гӀашсалти, полковник, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1908 шеран 7 октябрехь Слепцовская юртахь (хӀинца Сипсо-ГӀала Г1алг1айчоьхь). Йалх класс чекхйаьккхича иза Орджоникидзехь болх бан волавелира. 1929 шарахь иза ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. Цо чекхйаьккхира Орджоникидзен гӀашсалтийн школа а, «Выстрел» курсаш а. 1941 шеран октябрь дуьйна Харланов фронтехь вара. Цо дакъа лецира Москва ларйаран тӀамехь а, Сталинградан а, Курскан а тӀемашкахь а.

1943 шеран август кхачале подполковник Иван Харланов вара Йуккъера фронтан 60-гӀа армин 322-гӀа кхиссархойн дивизин 1089-гӀа кхиссархойн полкан куьйглахо. 1943 шеран 26 августехь Харланован полк кхиамца чекхйаьлира немцойн оборонех Курски областан Хомутовски кӀоштан Лобки юрт схьа а йоккхуш. Кхин дӀа хиллачу тӀемашкахь цуьнан полк Сейм а, Десна а, Днепр а, Припять а хишх дехьайелира. Днепр хих дехьаваьллачул тӀаьхьа малхбузе бердан тӀехь плацдарм схьайоккхуш тӀамехь Харланов вара шен полкаца цхьане тӀом беш. Оцу тӀамехь полкас хӀаллакйира 2 мостагӀийн танк а, массийтта йоккха топ а, 250 гергга салтий а, эпсар а.

1943 шеран 16 октябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца подполковникан Иван Харланован Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

ТӀом чекхбеллачул тӀаьхьа Харланов Советан Эскарехь болх беш вара. 1949 шарахь цо чекхйаьккхира Фрунзен цӀарах йолу Эскаран академи. 1954 шарахь полковникан даржехь Харланов тӀаьхьлоне веккхира. Пенсехь волуш иза Москвахь Ӏаш вара. Харланов велира 1972 шеран 11 декабрехь. ДӀавоьллина Москван Головински кешнашкахь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Хрущёв

**Хрущёв:**
* Хрущёв, Иван Максимович (1915-1995) - кеманхо, полковник, Советски Союзан Турпал.
* Хрущёв, Никита Сергеевич (1894-1971) - советан пачхьалкхан г1уллакхо.
Акчадере (ХӀоджалар)

**Акчадере** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан АфйонкарахӀисар провинцин (ил) ХӀоджаларан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:АфйонкарахӀисар провинцин нах беха меттигаш

Категори:ХӀоджаларан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Кочеток (Фатежан кӀошт, ОКТМО 38644412116)

**Кочеток** () — Россин Федерацин Курскан областан Фатежан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Фатежан кӀоштан индексаш 

Категори:Фатежан кӀоштан нах беха меттигаш
ХӀилал (Улудере)

**ХӀилал** () — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатолин Ширнак провинцин (ил) Улудеренан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Ширнак провинцин нах беха меттигаш

Категори:Улудеренан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Арачиново

**Арачиново** — Къилбаседа Македонин Скопьен регионан эвла. Арачиново йукъараллин йукъайогӀу.

## Географи

Майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X.
* База на податоци МАКСтат . Државен завод за статистика.

Категори:Къилбаседа Македонин нах беха меттигаш
Категори:Скопьен регионан нах беха меттигаш
Кадикоьй (Йалова)

**Кадикоьй** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Йалова провинцин (ил) Йалованан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Йалова провинцин нах беха меттигаш

Категори:Йалованан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Йалова

**Йалова** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Йалова провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Йалованан кӀоштаан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Йалова провинцин нах беха меттигаш

Категори:Йалованан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Чевола, Никифор Дмитриевич

**Никифор Дмитриевич Чевола** () — артиллерин полковник, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1909 шеран 23 августехь Петропавловская юртахь (хӀинца Нохчийчоьнан Соьлжа-Г1алан к1ошт). Цо бархӀ класс чекхйаьккхира. Даьшна ваьллачул тӀаьхьа цо болх бира совхозан тракторан бригадан бригадир.

1931 шо дуьйна Чевола ЦӀен Эскарехь ву. 1932 шарахь иза КПСС декъашхо хилира. 1936 шарахь цо чекхйаьккхира Киеван артиллерин училище. 1940 шарахь Чеволас дакъа лецира Бесарабега а, Къилбаседан Буковинега а походехь.

1941 шо дуьйна иза тӀамтӀехь ву. Цо тӀом бира Къилбе-Малхбузе а, 1-ра Украинин а фронташкехь.

Чеволас куьйгалла деш йолу 1-ра Украинин фронтан 40-гӀа армин 8-1га гвардин къастина танкаш хӀаллакйеш йолу артиллерин бригада къаьстира 1944 шеран 25 январехь. Украинин Черкасски областан Монастырищенски кӀоштан Цибулев юртан уллехь бригадас цхьана дийнахь- буси сецийра мостагӀ. И йухатухуш бригадас хӀаллакйира 342 танк а, 76 бронетранспортёр а, 62 йоккха топ а.

1944 шеран 1 июлехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца гвардин полковникан Чеволен Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

ТӀом чекхбеллачул тӀаьхьа Чевола вара Советан Эскарехь болх. 1946 шарахь цо чекхйаьккхира Дзержински цӀарахь йолу Эскаран академехь йолу Лакхара эскаран курсаш. 1956 шарахь Чевола тӀаьхьаллоне велира. 1956 шо дуьйна иза Воронежехь Ӏаш вара. Велира 1993 шеран 13 сентябрехь. ДӀавоьллина Воронежехь.

## СовгӀаташ
Чеволан йелира шиъ Ленинан орден а (1943 шеран 27 августехь а, 1944 шеран 1 июлехь а), шиъ ЦӀен Байракхан орден а (1941 шеран 5 ноябрехь а, 1951 шеран 19 ноябрехь а), 2-гӀа даржан Суворован орден а (1945 шеран 31 майхь), 2-гӀа даржан Богда Хмельницкийн орден (1944 шеран 10 январехь), шиъ 1-ра даржан Даймехкан тӀеман орден (1943 шеран 27 февралехь а, 1985 шарахь а), ЦӀен Седан орден а (1947 шеран 6 ноябрехь), кхоьчу пачхьалкхийн орденаш а, мидалш а.

## Дагахьлаттавар
Чеволан цӀе тиллина Петропавловская юртахь болу урам а, Курскехь йолу № 43 школа а. Воронежехь Чевола 1956 шо дуьйна 1993 шо кхаччалц Ӏийна цӀин тӀехь хӀоттийна мемориалан у.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*
Чепелюк, Сергей Георгиевич

**Сергей Георгиевич Чепелюк** () — кеманхо, генерал-майор, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Чепелюк вина 1921 шеран 9 сентябрехь Приморскан махкан Дальнереченск гӀалахь. Иза оьрси вара. И жима волуш хенахь цуьнна доьзалла Соьлжа-ГӀала схьабеара. Кхузахь цо итт класс чекхйаьккхира.

1942 шарахь иза ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. Цо чекхйаьккхира Оренбурган эскаран авиацин кеманхойн школа. 1942 шеран декабрь дуьйна иза тӀамтӀехь вара. 1942 шо дуьйна Чепелюк КПСС декъашхо вара. Цкъа хьалха цо Къилбаседе Кавказ ларйаш тӀом бира, цул тӀаьхьа хилира Курскан тӀом а, Днепр хих дехьдовларан тӀом а, Украинин малхбузе бердан тӀехь тӀом а, Яссо-Кишинёван операци а, Румыни а, Болгари а, Венгри а мукъайаккхар а.

1944 шеран июлеь мостагӀийн эскар дара Бялы Камень юртан уллехь гуо бийна лаьтташ. Царна тӀе бомбанаш тоха аьлла омра делира Чепелюкан Ил-2 штурмовикийн тобане. Цу меттехь оцу дийнахь хенахӀоттам дика бацар — хӀаваэхь дукха кӀур бара. Кеманаш цу метте дӀакхаьчча зениткаш тӀе ятта ца йолайелира шаьш гучуйовла кхерам бахьнехь. Кеманаш гуо биначун эскаран тӀоьхула масийтта гуо бира Ӏалашонаш лоьхуш. Шайна Ӏалашонаш карийча кеманаш бомбанаш тӀетуьхийра. Кеманаш мостагӀан доккха зен дийра. ТӀаккха лаьттахь долу советан эскаран аьтту белира оццу дийнахь гуо бина немцой хӀаллакбан. 1944 шеран июнь кхачале Чепелюкс шен кеман тӀехь кхимца кхочуш дира 155 тӀеман тӀемавалар. 44 хӀаваан латарехь цо ша кхоъ мостагӀийн кема чудаийтира, тобанехь кхи шиъ хӀаллакдира.

1944 шеран 26 октябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Чепелюкан Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

ТӀема хенахь Чепелюкс кхочуш дира 200 гергга тӀеман тӀемавалар, хӀаллак бира дукха мостагӀийн салтий а, бронетехника а. 50 хӀаваан латарехь цо ша чудаийтира кхоъ мостагӀийн кема, кхиъ кхоъ цо хӀаллакдира тобанехь.

ТӀом чекхбелча Чепелюк ЦӀен Эскарехь болх беш вара. Цо карадерзийра реактивны кеманаш. 1951 шарахь цо чекхйаьккхира ХӀаваан Эскаран академи, 1954 шарахь — оцу академехь йолу адъюнктура. Иза вара полкан а, дивизин а куьйгалхо. 1976 шарахь цо чекхйаьккхира Коьрта штабан Эскаран академи. Иза СССР Оборонан министерствехь лакхара даржехь вара. 1984 шарахь иза тӀаьхьаллоне велира, цул тӀаьхьа Москвахь Ӏаш вара. Велира 1985 шеран 18 июлехь. ДӀавоьллина Кунцеван кешнашкахь.

## ДагӀахьлаттавар
Москвахь иза Ӏийна цӀенон тӀехь хӀоттийна мемориалан у.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Бакаджаккади (Гоькчебей)

**Бакаджаккади** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Зонгулдак провинцин (ил) Гоькчебейн кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Зонгулдак провинцин нах беха меттигаш

Категори:Гоькчебейн кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Кемалпаша (Артвин)

**Кемалпаша** (; Гуьрж. ნოღედი, მაკრიალი) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Артвин провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Кемалпашан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Артвин провинцин нах беха меттигаш

Категори:Артвинан Кемалпашан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Кукуевка (Фатежан кӀошт, ОКТМО 38644412121)

**Кукуевка** () — Россин Федерацин Курскан областан Фатежан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Фатежан кӀоштан индексаш 

Категори:Фатежан кӀоштан нах беха меттигаш
Динар

**Динар** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан АфйонкарахӀисар провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Динаран кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:АфйонкарахӀисар провинцин нах беха меттигаш

Категори:Динаран кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Кальмарах ловзар

**«Кальмарах ловзар»** ( *Оджино Геим*, *Ojing-eo Geim*) — Къилба Корейн веб-сериал йу, *дийна диса гӀертачу* а, хиллачеран боевикан, триллеран, драман жанрехь. Йерриг исс эпизодийн режиссёр а, сценарин автор а ву Хван Дон Хёк.

Коьрта роль ловзош бара Ли Джон Джэ, Пак Хэ Су, О Ён Су, Ви Ха Джун, Чон Хо Ён, Хо Сон Тхэ, Анупам Трипати, Ким Чжу Рён. 2021-чу шеран товбецан (сентябран) 17-чохь сериалан премьера хилла интернетерчу Netflix платформехь.

Сериалехь дуьйцу адамийн тобанах, цера массера ахчанца халонаш йара. ТӀаккха цара тӀелоцу къайлечу турнирехь дакъалацарна кхайкхам. Цигахь дийна виса веза, ткъа финалехь тоьллачунна 45,6 млрд вон (38, 5 АЦШ млн доллар) кхочур ду.

Ша жима волуш финансашца халонаш хилар а, иштта Къилба Корейхь классийн нийсазалла хилар а бахьанца дагайеана Хван Дон Хёкна сериалан коьрта идей.

## Билгалдахарш

Категори:Республика Корейн 2021 шеран телесериалаш
ИхӀлара (Гуьзелйурт)

**ИхӀлара** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Аксарай провинцин (ил) Гуьзелйуртан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Аксарай провинцин нах беха меттигаш

Категори:Гуьзелйуртан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
АгӀилоьзуь (ХӀизан)

**АгӀилоьзуь** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин Битлис провинцин (ил) ХӀизанан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Битлис провинцин нах беха меттигаш

Категори:ХӀизанан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
ИгӀнеада (Демиркоьй)

**ИгӀнеада** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регион регионан Киркларели провинцин (ил) Демиркоьйн кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Киркларели провинцин нах беха меттигаш

Категори:Демиркоьйн кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Чукурджа (Доманич)

**Чукурджа** () — Туркойчоьнан Эгейн регион регионан КуьтахӀи провинцин (ил) Доманичан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:КуьтахӀи провинцин нах беха меттигаш

Категори:Доманичан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Йассикишла (ДогӀанйурт)

**Йассикишла** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регион регионан Кастамону провинцин (ил) ДогӀанйуртан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Кастамону провинцин нах беха меттигаш

Категори:ДогӀанйуртан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Аталан (Дуьзичи)

**Аталан** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регион (Туркойчоь) регионан Османийе провинцин (ил) Дуьзичинан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Османийе провинцин нах беха меттигаш

Категори:Дуьзичинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
АшагӀибейлербейи (Элбейли)

**АшагӀибейлербейи** () — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатоли регионан Килис провинцин (ил) Элбейлинан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Килис провинцин нах беха меттигаш

Категори:Элбейлинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Чайели

**Чайели** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Ризе провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Чайелинан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Ризе провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чайелинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Давыдкин, Виктор Алексеевич

**Давы́дкин Виктор Алексеевич** (вина 1945 шеран 11 апрелехь, Воронежехь, РСФСР) — Россин политикин гӀуллакххо, хьалхара кхайкхаман Пачхьалкхан думин депутат.

## Биографи
Вина гӀуллакххойн доьзалехь. Воронежан пачхьалкхан Ленинан комсомолан цӀарах университетан физикин факультетан студент хилла 1962-1964 шерашкахь а, 1967-1970 шерашкахь а (царна йукъахь эскарехь хилла). 1970-1971 шерашкахьлахара Ӏилманан белхало болх бира ВПУ физикин факультетехь. 1971-1974 дешна ВПУ теоретикин физикин кафедрера аспирантурехь, физикин-математикин Ӏилманийн кандидат. 1974—1992 шерашкахь — хьехархо, ВПУ математикин физикин кафедрин доцент.

1989 шарахь иза хилла "Экологин инициатива" боламан лидерех цхьаъ, ССРСхь хьалхарчу референдуман хьалхелелийнарг (Воронеж АЭСехь). 1990 шарахь дуьйна — Воронежан областан кхеташонан депутат, «Демократин Росси» фракцин куьйгалхо, 1991—1993 шерашкахь — Воронежан областера Россин президентан векал. 1991 шеран августехь областан ЧХӀПК дуьхьало йаран штабан коьртехь вара.

1993 шеран декабрехь Пачхьалкхан думин депутат хаьржира Левобережни харжаман № 76 гуонехь  (гулдира 16,87% кхаьжнаш), йукъараллин цхьанакхетарийн а, динан кхолламийн а комитетан декъахо хилла, Мандатан комиссин декъахо. «Россин харжам» фракцин йукъавахара, вара цуьнан председателан гӀовс, 1994 шеран мартехь — Россин демократин харжам парти кхолларан инициативан тобанан декъахо. Къаьстира дукхаха болчу фракцин декъахойх  Нохчийчуьра тӀеман йукъаметтигийн белхашна реза воцуш (нохчашцаболу тӀом бахьнехь Кремлан оппозици вахаран дуьхьала вара), 1995 шеран 4 мартехь цунна чуьра аравелира. Хилира депутатийн «Росси» тобанан лидерех цхьаъ, иза дика йара  президентаца Ельцин Борисца. 1994 шарахь дуьйна  «Россин харжам» боламан сопредседатель.

1995 а, 1999 а шерашкахь йуха а Пачхьалкхан думе баллотировка йира, амма ца хаьржира. Депутатан бакъонаш совцийначул тӀаьхьа йуха а, хьеха волавелира ВПУ физикин факультетехь. Кхин дӀа а йукъараллин-политикин гӀуллакх лелийра.

1996 шарахь дуьйна КъАЙ «Электронтехстрой» регионийн программийн куьйгалхо ву. 1998 шарахь дуьйна Воронежан пачхьалкхан университетан математикин физикин кафедрин доцент, Воронежан областан йукъараллин «Цхьаьнатоьхна демократин центр» кхолламан председатель, «Тхо — гражданаш» газетан коьрта редактор.

Зуда а, кхо бер а ду. Самукъадолу: теннисах, неканах, лыжех, баскетболех, бошмашлелорах, хасбошмашлелорах.

## Хьажоргаш
* Федеральное Собрание России (Совет Федерации. Государственная Дума). Биографический справочник. М., 1995.
* Интервью
* Давыдкин Виктор Алексеевич
* Давыдкин Виктор Алексеевич

Категори:Россин Федерацин Пачхьалкхан думан цхьанамандатан гуонан депутаташ
Категори:Россин Федерацин I кхайкхаман Пачхьалкхан думан депутаташ
Категори:Воронежан пачхьалкхан университетан арахецархой
Категори: Воронежан пачхьалкхан университетан хьехархой
Категори:Россин президентан векалш регионашкахь
Категори:Физикин-математикин Ӏилманийн кандидаташ
Гарри Поттер а, Хьуламе чоь а

**«Гарри Поттер а, Хьуламе чоь а»** () — британин-америкин фэнтезин фильм ю, арахецна 2002-чу шарахь Warner Bros. Pictures студино; режиссёр Коламбус Крис вара.
Гарри Поттер а, философин тӀулг а (фильм)

**«Гарри Поттер а, философин тӀулг а»** () — 2001-чу шарахь араяьлла британин-америкин фэнтэзи-фильм ю, режиссёр Коламбус Крис вара, сценари Кловис Стиви ю.

Бозбуунча волу Гарри Потерах лаьцна франшизин хьалхара фильм ю. Роулинг Джоанан цӀарахчу романан экране хӀоттор.

Коьрта ролеш ловзийна Рэдклифф Дэниела, Гринт Руперта, Уотсон Эммо. Ткъа баккхийчеран ролеш ловзийра гӀарабевлачу британин актёраш, царна юкъахь Мэгги Смит а, Алан Рикман а, Джон Клиз а, кхиберш а.
Куранджили (Каман)

**Куранджили** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин КиршехӀир провинцин (ил) Каманан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:КиршехӀир провинцин нах беха меттигаш

Категори:Каманан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Фаддеев, Дмитрий Константинович

**Фадде́ев Дми́трий Константи́нович** (вина , Юхновхь, Смоленскан губерни — велла 1989 шеран 20 октябрехь, Ленинградехь) — советийн , ССРС Ӏилманийн академин корреспондент-декъахо (1964), профессор. ССРС Пачхьалкхан совгӀатан лауреат.

## Биографи
1928 шарахь чекхйаьккхина Ленинградан университет (ЛПУ), 1944 шарахь дуьйна — ЛПУ профессор. 1920-гӀа шерашна йукъахь ЛПУ дешарца цхьаьна дийшира Ленинградан консерваторин композиторийн декъехь (курс чекх ца йаьккхира). 1934 шарахь дуьйна болх бира ССРС ӀА математикин институтехь, 1940 шарахь дуьйна — ССРС ӀА математикин В. А. Стекловн цӀарах институтан Ленинградан декъехь, куьйгалла дина алгебрин лабораторехь. 1952—1954 шерашкахь ЛПУ математикин-механикин факультет декан хилла. Йехачу заманахь алгебрин кафедрин куьйгалла дина, цул тӀаьхьа куьйгалла дина ЛПУ математикин-механикин факультетан математикин декъан.

## Хьажоргаш
* .
* *[[Боревич, Зенон Иванович|З. И. Боревич]], [[Линник, Юрий Владимирович (математик)|Ю. В. Линник]], А. И. Скопин*, «Дмитрий Константинович Фаддеев (к шестидесятилетию со дня рождения)», УМН, **23**:3(141) (1968), 189—195.
* Дмитрий Константинович Фаддеев. Пантеон петербургских математиков на сайте Санкт-Петербургского математического общества. 
* Сборник «Из истории МатМеха» (1997).
* Матмех ЛГУ, шестидесятые и не только. Три сборника воспоминаний: 1 (2011), 2 (2012), 3 (2015).

Категори:Петарбухан университетан физикин-математикин факультетан арахецархой
Категори:Алгебрахой
Категори:Жайнийн авторш
Категори:Петарбухан пачхьалкхан университетан деканаш
Категори:РӀА МИПД белхалой
Категори:Петарбухан пачхьалкхан университетан математикин-механикин факультетан хьехархой
Категори:ДӀабоьхкинарш Комаровн кешнашкахь
АхӀлатчик (Кастамону)

**АхӀлатчик** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Кастамону провинцин (ил) Кастамонунан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Кастамону провинцин нах беха меттигаш

Категори:Кастамонунан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Сенир (Кечиборлу)

**Сенир** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Испарта провинцин (ил) Кечиборлунан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Испарта провинцин нах беха меттигаш

Категори:Кечиборлунан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Кемер (Бурдур)

**Кемер** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Бурдуран провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Кемеран кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Бурдуран провинцин нах беха меттигаш

Категори:Бурдуранан Кемеран кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Киркларели

**Киркларели** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Киркларели провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Киркларелинан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Киркларели провинцин нах беха меттигаш

Категори:Киркларелинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Экинова (Кизилоьрен)

**Экинова** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан АфйонкарахӀисар провинцин (ил) Кизилоьренан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:АфйонкарахӀисар провинцин нах беха меттигаш

Категори:Кизилоьренан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш