Терк

**Терк** *(лахенашкахь *'Аликазган**,  (Тэрги); , ; ; ; ; )'' — [[Къилбаседа Кавказ]]ера эрк. ОхьадогӀу шина пачхьалкхан мехкашкахула — [[Гуьржийчоь|Гуьржийчухула]] (лакхе) а, [[Росси|Россин Федерацехула]] а, ткъа цунна чохь тӀаьххьара йийцина 6 субъектан мехкашкахула. Ладаме хин бахаман маьӀна долуш ду. [[Теркан дельта]] ша лаьтта шуьйра 4000 км² гергга майда йолу, царех 500 км² сов ирригацин майданаша дӀалаьцна латта ду.

== ЦӀе ==
Эркан шира [[Росси|оьрсийн]] цӀе — ''Терка'', цуо олу шира [[гидроним]], тарло, [[тюркийн меттанаш|тюркех]] схьаяьлла. [[Мурзаев, Эдуард Макарович|Э. М. Мурзаевс]] дийцарехь, эркан цӀе схьайаьлла тюркийн меттанашкара]], церан меттанашкахь ''терек'' — иза «[[талл]]» ду, ткъа эркан цӀе ''Терек су'' — «Таьллан эрк». Амма кхин гипотезаш а йу: масала, [[Суперанская, Александра Васильевна|А. В. Суперанскаяс]] боху, гидрониман бух тӀехь ду [[ХӀунну|хӀунну]]-[[Булгараш|булгарийн]] ''терек'' — «эрк». Талламхочо жамӀ до гидронимашкахь шуьйра даьржинчу ''терек'' лексемин бух тӀехь (''Акх-Терек, Кхара-Терек, Уч-Терек, Иш-Терек, кхин а''), ткъа кхин а оцу эркийн баккхий барамаш бахьнехь а. [[Кхарачойн-балкхаройн мотт|кхарачойн-балкхаройн маттахь]] «терк суу» маьӀна ду «чехка, сих ахи йа эрк». Кхин а ойланаш йу эркан гӀебартойн-чергазийн цӀарах. Тэрч — «Серий лург» «ты» — далар; «чы» — серий. Серий (чы) дукха генара дуьйна, XIII бӀешо дӀадаллалц, ладаме гӀишлошъяран гӀирс бара чергазашна. Теркан шинне а бердаца яра юькъа яьлла хьун. 

Амма нохчийн маттахь талла а ца оьшуш эрк охьадоьду хих олуш ду. «Терк» маьӀна хуьлу «тӀе+эрк», аьлча а «ТӀе эрк», хӀинца ма-аллара хилча «Эрк тӀе». Сулейманов Ахьмадан белхо уьш вуно дика гойту.

Гуьржийн шира хьосташкахь («Картлийн Дахар» Леонти Мровели) Терках "Ломеки" олу, иза вайнехан маттахь «ламан хи» бохург ду.

== Географи ==

Схьадолу басера [[Коьрта Кавказан дукъ]] [[Турсан чӀож]]ера, [[Зилга-Хох|Зилга-Хох]] шалам  тӀийра, 2713 м хӀордан тӀегӀанал лакхара. ОхьадогӀу [[Гуьржийчоь]]нан, [[Къилбаседа ХӀирийчоь]]нан, [[ГӀебартойн-Балкхаройчоь]]нан, [[Ставрополан мохк|Ставрополан мехкан]], [[Нохчийчоь]]нан, [[ДегӀаста]]нан латтанаш тӀехула. Эркан дохалла — 623 км, хи гулдаран майда — 43 200 км². Каргалински гидрошед тӀиера дуьйна лелайо Керла Терк цӀе (наггахь литературехь лелайо Каргалинка цӀе а). Лахенашкахь олу Аликазган (цӀе, хетарехь, йелла [[Аликазган]] эвланах, иза хилла хӀинцалерачу Крайновкин тӀай долчохь). Йуккъера охьане 4,40 м/км.

Хьалхара 30 км охьадогӀу [[Коьрта Кавказан дукъ|Коьрта]] а, [[АгӀонан дукъ|АгӀонан]] а даккъашна йукъахула, цул тӀаьхьа доьрзу къилбаседехьа, [[АгӀонат дукъ|АгӀонан]] ([[Теркан чӀаж|Теркан чӀожехула]]), Тархийн даккъаш а, [[Ӏаьржа лаьмнаш (Кавказ)|Ӏаьржа лаьмнаш]] а хададой; [[БуритӀе]] гӀала йолчохь арадолу ломан кӀажошкара аренашка, цигахь цунах кхета дуьзина геннаш [[Гизельдон]], [[Ардон (эрк)|Ардон]], [[Урух (эрк)|Урух]], [[Малка (эрк)|Малка]] ([[Баксан (эрк)|Баксанца]]). Малкан хикхочийлера дуьйна охьадоьду гӀамаран-сазлаттан харш чухула шортта гӀайренаш а, [[оьсиг]]аш, гомхенаш а йолуш; [[Соьлжа (эрк)|Соьжин]] хикхочел лахахь декъало цхьа могӀа геннашна. Кхета [[Каспий-хӀорд]]ан [[Аграханан айма]]нах, дельта а гулдеш (майда 4000 — 6000 км² гергга); дельтан декъехь коьрта харш масийттаза хийцаделла (1914 шарахь дуьйна доккхаха долу хи чекхдолу Каргалинскехь чухьаьдда даьккхинчу харш чухула). Эркан тиша харш ду, хӀинца татолаш дина эркаш, — Суллу-Чубутла, Шира Терк (Дельтин татол), [[Йуккъера (эрк, Каспий-хӀордах кхета)|Йуккъера]], Таловка, Куру-Терк, Кардонка, кхин а. 1957 шарахь «Каргалинскехь хи хьаьддачу меттигал» лакхахь бира [[Каргалински гидрошед]], цуьнан гӀоьнца теркан шира геннашна чу хи тотту.

== Гидрологи ==
Эркан хи ийна ду, 70 % гергга хи догӀу бӀаьстенан а, аьхкенан а муьран. Терко дерриг шарахь дельте охьадахьа хи кхочу йуккъера барам 11 км³, царех 4 км³ гергга дойу дельтехь хи дуьллуш, Ӏаьнаре долуш, Ӏаьмнаш дузуш, латто худуш, ткъа 6 км³ кхочу хӀорд чу. Уггаре дукха хи хуьлу июлехь — августехь, уггаре кӀезга — февралехь. Шарахь хи дайаран йуккъера барам — 530 км хикхочел лакхахь ([[БуритӀе]] йолчохь) 34 м³/с, хикхочел 16 км лакхахь – 305 м³/с. Даьржина хилар 400—500 г/м³ (шозза сов ду [[Ийдал]]ан хил). Шарахь Терко охьайахьа 9 - 26 млн т хьаькхна латта а, гӀум а, тӀулгаш а. Шен раж цхьаьнаэшшара йац (ша цахӀутту луьра Ӏаьнашкахь бен).

== Геннаш ==
Коьрта геннаш: аьрру — [[Ардон (эрк)|Ардон]] а, [[Гизельдон]] а (Гизельдон кхета Ардонах 0.2 км хикхочел лакхахь, цундела дукха хьолахь хьахадо Теркан аьрру га санна), [[Урух (эрк)|Урух]], [[Малка (эрк)|Малка]], аьтту — [[Армхи]] а, [[Соьлжа (эрк)|Соьлжа]] а.

== Теркан дельта ==

Теркан дельтера коьрта транзитан га «лелаш» ду: керла га кхоллало 60—70 шо долуш, цу тӀе шираниг дукха хьолахь дӀадолу. Даьржа [[Каргалински]] гӀалин кӀоштахь, XX бӀешарахь и процесс адамо сацийра хьалха хилла бохамаш бахьнехь.

== Эрк таллар ==
Эрк талла йина 7 [[гидрологин пост]] — БуритӀехь, Котляревскехь, Мазалкехь (Малка эркан хикхочел лахахь), [[Хьаьнгаш-Йурт]]ахь (Соьлжан хикхочел лахахь), Каргалински гидрошед, Аликазган, Дамба.

== Хи бахамехь лелор ==
Теркан хи шуьйра леладо бахамехь. Цуьнан хиш дохку [[Теркан-ГӀуман чутаӀе|Теркан-ГӀуман]] а, [[ГӀумкийн аре|Теркан-ГӀой-хин]] а чутаӀенашкахь масех эзар гектар декъа латташна. Хи дилла бина шиъ гидрошед — Павлодольски (цигахь долало Теркан-ГӀуман татол) а, [[Каргалински гидрошед|Каргалински]] а (кхоъ татол — Дельтин, Новотеречни, Сулу-Чубутла), — ткъа кхин а даккхий татолаш — [[Ӏалханчуртан татол|Ӏалханчуртан]] (долало [[Ӏалханчурт (Къилбаседа ХӀирийчоь)]] эвлана гергга), Куйбышевн цӀарах татол ([[Оьрза-ГӀала|Оьрза-ГӀалин)]] гергахь), Новран-Шелковски га (Оьрза-ГӀала), Дзержинскийн цӀарах (долало хьалха хилла [[Дзержинка (нохчийчоь)|Дзержинка]] кӀотаран кӀоштахь).

== Теркаца йолу нах беха меттигаш ==
; **Гуьржийчоь**
* **Мцхета-Мтианети мохк**:

* ''[[Казбегин муниципалитет]]: [[Реси]], [[Деси]], [[Тепи]], [[Цоцолта]], [[Караткау]], [[Абано]], [[Кетриси]], [[Окрокана]], [[Шевардени]], [[Ухати]], [[Каноби]], [[Пкхелши]], [[Гористкайкхе]], [[Ткаршети]], [[Суатиси]], [[Алмасиани]], [[Коби (Казбегин муниципалитет)|Коби]], [[Вардисубани]], [[Сиони (Казбегин муниципалитет)|Сиони]], [[Гарбани]], [[Арша (йурт)|Арша]], [[Ачхоти]], [[Паншети]], [[Степанцминда]] гӀала, [[ГелатӀе (Казбегин муниципалитет)|ГелатӀе]], [[Цдо]].

; **Россин Федераци**
* **Республика ГӀалгӀайчоь**:
* [[ЖӀайрахьан кӀошт]]: [[ЖӀайрахь]] (Горбани а,  Тамариани а меттигаш)

* **Республика Къилбаседа ХӀирийчоь — Алани**:

* ''БуритӀен административан гуо'': [[Лакха Ларс]] пос., [[Лаха Ларс]], [[Эзмин ГЭС|Эзми]], [[Чми]], [[Балта (Къилбаседа ХӀирийчоь)|Балта]], Терк, [[Редант Хьалхара]], Редант 2, [[БуритӀе]] гӀ., Южни пос., [[Заводской (БуритӀе)|Заводской пос.]]
* ''[[Пригородни кӀошт (Къилбаседа ХӀирийчоь)|Пригородни кӀошт]]'': [[Ногир]], [[Михайловски (Къилбаседа ХӀирийчоь)|Михайловски]], [[Ӏалханчурт (Къилбаседа ХӀирийчоь)|Ӏалханчурт пос.]]
* ''[[Правобережни кӀошт (Къилбаседа ХӀирийчоь)|Правобережни кӀошт]]'': [[Беслан]] гӀ., [[Фарн (Къилбаседа ХӀирийчоь)|Фарн]]
* ''[[Ардонан кӀошт]]'': [[Коста (Къилбаседа ХӀирийчоь)|Коста]], [[Цмити]], [[Бекан (эвла)|Бекан]], [[Карджин]]

* ''[[Кировн кӀошт (Къилбаседа ХӀирийчоь)|Кировн кӀошт]]'': [[Змейски]], [[Эльхотово]]

** **Республика ГӀебартойн-Балкхаройчоь**

* ''[[Теркан кӀошт (ГӀебартойн-Балкхаройчоь)|Теркан кӀошт]]'': [[Плановски]], [[Терк (гӀала)|Терк гӀ.]], [[Интернациональни (ГӀебартойн-Балкхаройчоь)|Интернациональни]], [[Арик (эвла)|Арик]], [[Джулат]], [[Красноармейски (ГӀебартойн-Балкхаройчоь)|Красноармейски]], [[Опытни (ГӀебартойн-Балкхаройчоь)|Опытни]], [[Урожайни (ГӀебартойн-Балкхаройчоь)|Урожайни]], [[Терекски]], [[Хьамидие]]

* ''[[Майскан кӀошт (ГӀебартойн-Балкхаройчоь)|Майскан кӀошт]]'': [[Александровски (Майскан кӀошт)|Александровски]], [[Котляревски]], [[Майски (ГӀебартойн-Балкхаройчоь)|Майски гӀ.]]

** **Республика Къилбаседа ХӀирийчоь — Алани**

* ''[[Мазалкан кӀошт]]:'' [[Черноярски]], [[Новоосетински]], [[Сухотски]], [[Виноградни (Къилбаседа ХӀирийчоь)|Виноградни]], [[Павлодольски]], [[Раздольни (Къилбаседа ХӀирийчоь)|Раздольни]], [[Советски (Къилбаседа ХӀирийчоь)|Советски]], [[Гуьчиг-Йурт]], [[Луковски (Къилбаседа ХӀирийчоь)|Луковски]], [[Мазалк]] гӀ., [[Киевски (Къилбаседа ХӀирийчоь)|Киевски]], [[Калинински (Къилбаседа ХӀирийчоь)|Калинински]], [[ГӀоьжакъе]], [[Муьже]]

** **Ставрополан мохк**

* ''[[Курскан кӀошт (Ставрополан мохк)|Курскан кӀошт]]:'' [[Стодеревски]], [[Гуьлгани]]

** **Нохчийн Республика**

* ''[[Теркан кӀошт]]'': [[НогӀамирзин-Йурт]], [[Ӏелин-Йурт]], [[Бена-Йурт]], [[ЧӀулга-Йурт]], [[Эмасуле]], [[Лакха Невре]], [[Лаха Невре]], [[Макане]], [[Макан-КӀотар]]

* ''[[Невран кӀошт]]:'' [[Ишоре]], [[Алпату]], [[Новр-ГӀала]], [[Макан-ГӀала]], [[Савельевски]], [[Гал-ГӀала]], [[Левобережни (Нохчийчоь)|Комсомольски]],  [[Салт-ГӀала]]

* ''[[Соьлжа-ГӀалин кӀошт]]'': [[Галне]], [[ЧӀаьнти-Йурт]], [[Газгородок]], [[Аьхкин-Борзе]], [[ТогӀи]], [[Бамат-Йурт]]
 
* ''[[Шелковски кӀошт]]'': [[Оьрза-ГӀала]], [[Старощедрински]], [[Харьковски (Нохчийчоь)|Харьковски]], [[Старогладовски]], [[Парабоч]]

* ''[[Гуьмсан кӀошт]]'': [[Дарбанхи]], [[БоргӀане]], [[Хьаьнгаш-Йурт]], [[Азамат-Йурт]]

** **Республика ДегӀаста*'

* *Акхболт-Йурт*, *Хошгельдыотар* 

== ГЭС ==
Эрк тӀехь лаьтта [[Теркан ГЭС каскад]]: Дарьяли ГЭС, Ларси ГЭС (Гуьржийчохь), [[Эзмински ГЭС]], [[Дзауджикауски ГЭС]], Павлодольски ГЭС (Россехь); йерриг йуьстина ницкъалалла 2018 шарахь хилира 185 [[Ватт|МВт]] кхаччалц энергии, шеран йуккъера барамца 904 млн [[киловатт-сахьт|кВт•сахьт]] гергга. Тарло кхин а цхьа могӀа ГЭС йан.

== Ӏалам ==
Лахенашкахь Теркан хиш чохь дукха чӀара бу ([[Каспийн лосось|лосось]], [[бакъ чӀара]], [[саза]], [[Судакаш|судак]], [[яй]], [[Теркан мекхашчӀара|мекхашчӀара]], кхин а).

== Терк оьздангаллехь а, исбаьхьаллехь а ==
* Терках баккхий бина [[Пушкин, Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]] а, [[Лермонтов, Михаил Юрьевич|М. Ю. Лермонтов]] а, кхин берш а.
* Къилбаседа ХӀирийчохь ю хелхаран хӀирийн фольклоран ансамбль «Терек».
* Теркан бердашца хилла, евзаш йолчу гӀазакхийн «[[Любо, братцы, любо]]»  эшарера хиламаш:
:::*Сиха Теркан, лекха берде,
:::*Шовзткъа эзар говр лаьллира гӀазакхаша.
:::*Дийшийра Теркан тӀе, буьзира Теркан берд
:::''БӀенашкахь цистина, чевнаш йина адамаш.
* Футболан клуб «Ахьмат» (Соьлжа-ГӀала) 2017 шо кхаччалц «Терек» цӀе йолуш яра.
* ДоьалгӀа этюд соль-диез минор композиторан С. М. Ляпуновн «Лакхара говзаллин шийтта этюд» гуламера «Терек» цӀе ю.
* Терках лаьцна дийцина шен «Кавказ» жайнехь Дюма Александра 1858 шарахь.
* Толстой Лев Николаевичан «ГӀазакхий» повестехь берриг хиламаш Теркан тӀехь хилла.
* Ильфан а, Петровн а «Шийтта гӀант» романехь Остап Бендер, Киса Воробьянинов, мозгӀар Фёдор Кавказехула бинчу некъ Теркаца бира:

## Галерей

Terek River, Mtskheta-Mtianeti, Georgia.jpg|Терк Казбеги эвлан уллехь, Гуьржийчоь.
Terek Mosque.JPG|Терк БуритӀехь. 2009 шеран июль.
Терек у Терекского.jpg|Терк эрк Терекски эвлан гергахь (ГӀебартойн-Балкхаройчоь)
Терек.jpg|Терк Гребенски тӀай долчохь, Нохчийчоьнан а, ДегӀастанан а дозанехь
Чечня река Терек.jpg|Терк (Нохчийчоь)
Река Терек (Чечня) 15.jpg|Терк (Нохчийчоь)
Плотина Каргалинского гидроузла на основном русле.jpg|Теркан лахенаш. Каргалински гидрошедан чӀинг.


## Хьажа кхин а
* Теркан губерни;
* Теркан советийн республика;
* Теркан говр;
* Теркан область;
* Теркан гуттаренна милици;
* Теркан гӀазакхий.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш
*  


Категори:Каспий-хӀордах кхета эркаш
Категори:Гуьржийчоьнан эркаш
Категори:Къилбаседа ХӀирийчоьнан хиш
Категори:ГӀалгӀайчоьнан эркаш
Категори:ГӀебартой-Балкхаройчоьнан эркаш
Категори:Ставрополан мехкан эркаш
Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:ДегӀастанан эркаш