open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Муьжгана

**Муьжгана** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Мержа-Аьхк хийистехь, Акха-Бассана къилбседа-малхбузехь.

Уллера нах беха меттигаш: малхбалехьа — Далг-Бух а, Дака-Бух а, къилбехьа — МазантӀи, къилбседа-малхбузехьа — ЦӀечу-Аьхке а ,ГӀалгӀайчоьна доза а ТӀехьа-Марта хил дехьа .

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Дака-Бух

**Дака-Бух** — Нохчийчоьнан Соьлжан кӀоштан дӀатесна эвла йу.

## Географи
Эвла йу Мержа-Аьхк хийистехь, Галайн-ЧIожана къилбседа-малхбузехь.

Уллера нах беха меттигаш: малхбалехьа — Дехьа-ГериетIе а, Сехьа-ГериетIе а, малхбуз-къилбехьа — Далг-Бух, къилбехьа — МазантӀи, малхбузехьа — Муьжгана а, ЦIечу-Аьхка а.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Мержойн берам

**Мержойн берам** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштан дӀатесна кӀотар йу. Сулейманов Ахьмада «Мерджойн берам» аьлла билгалйина.

## Географи
КӀотар йу Акха-Бассан къилбседехьа.

Уллера нах беха меттигаш: Хьайхарана къилбседехь, Йоккха-Эрбала малхбузехьа, Бумматана къилбехьа.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГаланчӀожан  кӀоштан нах беха меттигаш
МазантӀи

**МазантӀи** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна кӀотар.

## Географи
Эвла йу Мержа-Аьхк хийистехь, Акха-Бассана къилбседа-малхбузехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседехьа — Далг-Бух а, Дака-Бух а, малхбала-къилбехьа — ГӀозана, къилбседа-малхбузехьа — Муьжгана.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Сехьа-ГериетӀе

**Сехьа-ГериетӀе** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Мержа-Аьхк хийистехь,  Галайн-ЧӀожана къилбседа-малхбузехь.

Уллера нах беха меттигаш: малхбузехьа — Къолие а Хьаьвхьа а, малхбал-къилбехьа — Даккхах, къилбехьа — ГӀозана, малхбузехьа — Дехьа-ГериетӀе а Муьжгана .

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏабдул-Ӏазиз ибн Муса

**Ӏабдул-Ӏазиз ибн Муса ибн Нусайр** (; вийна 716 шеран мартехь) — Ӏаьрбийн пачхьалкхан гӀуллакххо, тӀеман баьчча, 714—716 шерашкахь аль-Ӏандалусин. Ифрикин куьйгалхочун Муса ибн Нусайран кӀант.

## Биографи
712 шеран июнехь Ӏабдул-Ӏазиз ибн Мусас дакъалецира вестготийн Испанин тӀелатарехь. Бусалбачара Мерида йаьккхинчул тӀаьхьа Муса ибн Нусайрас хьажийра Ӏабдул-Ӏазиза эскаран декъаца къилбехьа Севильера гӀаттам охьатаӀо, иза цуо аттонца чекхдаьккхира. Цул тӀаьхьа Ӏабдул-Ӏазиза куьйгалла дира вестготийн графан Теодемиран (Тудмиран) дуьхьала тӀеман кампанехь, цунна эшам бира, гуо лецира Ориуэлан. 713 шеран бӀаьста Ӏабдул-Ӏазиза бира , цуьнца цуо ша Халифатан олаллехь хилар дери дира, урхалла дан Пиренейн ахгӀайренан къилба-малхбален дакъа Мурси делира, автономин мохк бина.

Муса ибн Нусайра Димашкъе дӀаваханчул тӀаьхьа, 714 шарахь Ӏабд аль Ӏазиз витира аль-Ӏандалусин схьадаьхначу мехкашкахь сардал (вали) даржехь. Шен резиденци цуо хаьржира Севилья. Цуо дӀабаьхьира вестготашца тӀом. Коьртехь паччахь Ардо волу вестготаш чӀагӀбелира мехкан къилбаседа-малхбалехь. Оцу хенахь Таррагона схьайаьккхина хила тарло бусалбачара.

Испанера бусалбачеран Ӏедал хӀинца а гӀийла дара, ткъа Ӏабд аль-Ӏазиза мехка даладора керла эскарш (эскар коьртаниг латтара берберех а, мавалих а), ткъа царна латташ лора. Цунна реза боцуш бара хьалха чубаьхкина Испани схьайоккхуш дакъа лаьцна бусалба тӀемлой, царна нийса ца хетара латташ декъар шайна а, «керлачарна» а йукъахь.

Испанехь шен Ӏедал чӀагӀдеш Ӏабд аль-Ӏазиз гӀоьртира накъостал лаха меттигерачу хьал долчу нахера, йалийра паччахьах Родерихах йисина Эгилона, ткъа цуо цунна боккха Ӏаткъам бан болийра. Ӏабд аль-Ӏазиз волавелира вестготийн Ӏадатца таж лело, куьйга кӀела берш шен охьа а тоьӀуьйтура. Цуо хабарш даржийра, Ӏабд аль-Ӏазизах керста хилла бохуш.

Халиф Сулейманан кхечира хаамаш Ӏабд аль-Ӏазизан «керсталлин» хӀуманех лаьцна. Димашкехь хийтира, иза куьйгакӀелара дӀа а ваьлла, маьрша урхалча гӀерта аьлла, дӀакъаста гӀерта ОмейядгӀеран халифатах. ТӀаккха Сулеймана омар дира Ӏабд аль-Ӏазиз вие аьлла, иза кхочушдира сардалан гуонахьарчара, коьртехь Хьабиб ибн Абу Ӏубайда аль-Фихьри а волуш. Ӏабд аль-Ӏазиз вийра маьждигехь (Санта-Руфина килсах дина) ламаз тӀехь, ткъа цуьнан корта дӀахьажийра Димашкъе халифан.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Chalmeta Pedro*. Invasión e Islamización. La sumisión de Hispania y la formación de al-Andalus. 439 p. Ed. Mapfre. Madrid, 1994. ISBN 84-7100-626-X
* *Manzano Moreno Eduardo*. Conquistadores, emires y califas. Los omeyas y la formación de al-Andalus. 620 p. Ed. Mapfre. Barcelona, 2006. Ed. Crítica. ISBN 84-8432-674-8

Категори:Йуккъера бӀешерийн Малхбален пачхьалкхан гӀуллаккхой
Категори:ОмейядгӀеран халифатан бӀаьччой
Категори:VIII бӀешеран бӀаьччой
Категори:VIII бӀешеран Европин урхалчаш
Келжа

**Келжа** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Келжа-Аьхк олучу хийистехь, Акха-Бассан къилбехьа.

Уллера нах бехаш меттигаш: Моштарана , ГӀеши-Чуна, Дахчана къилбседа-малхбалехьс, Угана а Боьртана къилбехьа, Очакхaна къилбехьа, Уьшна малхбузехь 

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Неца

**Неца** — сагалмат

## ХӀоттам
Тобана юкъахь хӀара доьзалаш ду:

* Acrolepiidae
* Adelidae
* Agonoxenidae
* Autostichidae
* Batrachedridae
* Bedelliidae
* Blastobasidae
* Bucculatricidae
* Chimabachidae
* Choreutidae
* Coleophoridae
* Cosmopterigidae
* Douglasiidae
* Elachistidae
* Epermeniidae
* Eriocraniidae
* Gelechiidae
* Glyphipterigidae
* Gracillariidae
* Heliozelidae
* Hepialidae
* Incurvariidae
* Lyonetiidae
* Lypusidae
* Micropterigidae
* Momphidae
* Nepticulidae
* Oecophoridae
* Opostegidae
* Plutellidae
* Prodoxidae
* Roeslerstammiidae
* Schreckensteiniidae
* Scythrididae
* Stathmopodidae
* Tineidae
* Tischeriidae
* Yponomeutidae
* Ypsolophidae


File:Yponomeuta malinellus-Salzburg, Stadt Salzburg, Thumegger Bezirk-E-MK-Z40137a.jpg|*[[Yponomeuta malinellus]]*
File:Trichophaga.tapetzella.jpg|*[[Trichophaga tapetzella]]*
File:Tineola.bisselliella.mounted.jpg|*[[Tineola bisselliella]]*
File:Tinea.pellionella.mounted.jpg|*[[Tinea pellionella]]*


Категори:Неца
Абугач

**Абугач** — Енисейн губернера Минусинскан гуонера Койбалан аренан думера гӀезалой хилла финнех даьлла къам, даьхна Ӏай Абакан хица кхелхаш, ткъа аьхка Утах, Карасух, Бея хишца а, Каракуль Ӏамца йолчу 6 эвлахь. 1859 шеран терхьашца вериг а 100 стаг хилла. Церан схьабовлар Урал лаьмнашкара хилла. Дийцарехь самодийн тобанера хилла, амма XIX бӀешарахь цара буьйцург туьркийн мотт хилла. ТӀаьххьара абугачах хилла хакасийн койбалан декъан этносан тоба.

## Билгалдахарш

Категори:Дайна къаьмнаш
Категори:Самодийн къаьмнаш
Категори:Туьркийн меттанаш
Абубакар

**Абубакар** — цӀе.

ГӀарабевлла цӀархой:
* Абу Бакр Сиддикъ (574 — 634) — дуьххьарлера халифат а, Мухьаммад пайхамаран  накъост а, стунда а.
* Абу Бакр Мухьаммад ар-Рази (865—925) — гӀажарийн Ӏилманча-энциклопедист, лор, алхимик, философ.
* Абу Бакр аль-Калабади (?—990 я 995) — хьанафийн факихь.
* Абу Бакр аль-Бакъиллани (950—1013) — ашӀаритийн каламан ишколан исторехь хьалхара ладаме стаг.
* Абу Бакр аль-Караджи (953—1029) — гӀажарийн математик.
* Абу Бакр аль-БайхӀакъи (994—1066) — сийлахь исламан бакъон а, хьадисийн а Ӏилманча.
* Абу Бакр Мухьаммад ад-Дарбанди (1058 я 1068—1145) — воккха бусалба Ӏелам-стаг ашӀарит, Кавказера хьалхара суьпаллин теоретик.
* Абу Бакр ибн аль-Ӏараби (1076—1148) — юккъерабӀешерийн Ӏаьрбийн историк, къеда, Къуръанан Ӏилманча, факихь.
* Абу Бакар (1833 — 1895) — Джохоран султан, керлачу кепара волу хьалхара малайн урхалча.
* Абу Бакар Башир (вина 1938) — экстремистийн тоба ДжемаӀа Исламия кхоьллинарг, ХӀиндонезин муджахӀидийн советан тхьамда.
* Мударов, Абубакар — нохчийн дзюдоист, ССРС спортан говзанча, Россин Сийлахь тренер.
* Абу Бакр аль-Багдади (1971-2015) — къобалъянза йолучу Исламан пачхьалкхан «халиф».
* Абубакар Шекау (1974— 2016) — нигерийн террористийн кхолламан Боко хьараман тхьамда. 
* Вагаев, Абубакар Романович (вина 1993) — нохчийн ийна кепар латархо.
* Абу Бакар Альхьассан Камара (вина 1993) — сьерра-леонан футболист.

**Абубакар**, **Абубакаров** я **Абубакаров** — фамили.

ГӀарабевлла фамилихой:
* Абубакар II — Мали империн XIV бӀешерера иссалгӀа урхалча (1310 ш.)
* Абубакиров, Риза Вахитович (1902—1938) — советийн пачхьалкхан гӀуллакххо. Башкирин АССР Серлонан халкъан комиссар (1930—1935);
* Абубакиров, Гарайша Давлетшевич (вина 1927) — шахтан бригадир, Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо.
* Абу-Бакар, Ахьмадхан (1931 — 1991) — саьрхьойн йаздархо, публицист, сценарист, драматург. ДегӀастанан АССР Халкъан йаздархо.
* Абубакар, Ӏабдусалам (вина 1942) — нигерийн пачхьалкхан гӀуллакххо.
* Абубакар, Атику (вина 1946) — Нигерин вице-президент 1999—2007 шерашкахь.
* Абубакаров, Таймаз Тайсумович (вина 1948) — нохчийн политик, Нохчийн Республика Ичкерин экономикин а, финансийн а министр, экономикин Ӏилманийн кандидат.
* Абубакаров, Сайпуди Сайдиевич (вина 1952) — нохчийн спортхо, тренер.
* Абубакаров, Сайпудин (1956—1996) — нохчийн акробат.
* Абубакаров, Сайидмухьаммад Хасмухаммадович (1959 — 1998) — муфтий, ДегӀастанан бусалбанийн синмехаллин урхаллин председатель. 
* Абубакиров, Ришат Фазлутдинович (вина 1959) — Россин VI кхайкхаман Пачхьалкхан Думан депутат.
* Абубакиров, Бектас (вина 1972) — кхазакхстанан боксёр, 1996 шеран Олимпийн ловзарийн декъашхо.
* Абу Бакр, Раданфах (вина 1987) — тринидадан футболист
* Абубакар, Венсан (вина 1992) — камерунан футболист.
* Абубакирова, Гульназ Ахматовна (йина 1996) — Россин шашист, говзалла ю Россин а, дуьненайукъара а шашканаш. Мосуйттаза толамхо хилла Европин а, Россин а чемпионаташкахь. Спортан говзанчийн кандидат.
* Абубакар, Азума (вина 1997) — Ганера схьавалар долу португалийн футболист.
* Абубакиров, Сайд-Хьасан — нохчийн спортхо, паргӀата кепара охьатохарх латарехь Россин чемпионатийн совгӀатхо, Европин а, дуьненан а чемпион грэпплингехь.
Пхий-мохк

**Пхий-мохк** ( схьадаьлла  — Iин, ) — Гуьржийчоьнан къилбаседа-малхбален историн регион. Пхий-мехкан бахархой — пхий () — ламаст хилла лакха лаьмнашкахь яьхна Гуьржийн этнографин тоба, нохчийн санна лай-элий ца хилла церан. Юккъерачу бIешерашкахь а, феодалийн муьрехь а пхий мукъа баьхнера муьлххачу ясакхах, амма декхарийлахь бара Гуьржийчоьнан къилбаседа дозанаш лардан. Картлин а, КӀахетин а тIелетачу хенахь пхийша церан паччахьашна гIоьнна эскар дохуьйтура. Пхийш ладаме роль ловзийра Бахтрионан гIаттамехь 1659–1660 шерашкахь.

Пхийш керстанаш боллушехь,  гуьржийн килсе лелашшехь, пхийн дахарехь ладаме роль лелайо шира керсталлал хьалхара ламасташ. 1876 шарахь гIараваьлла немцойн новкъахо Густав Радде, вахара Пхий-махка, и мохк малхбузан дешархошна бовзийта «Chewsuren und ihr Land» (Kassel, 1878) цIе йолуш жайна яздира цуо. Пхий-махкара уггаре ладаме объекташ  Шатили а, Муцо а ю, шен юккъерабIешерийн гIопашца, ткъа иштта Хахмати, Ахиели, Лебаис Кари гIопаш а.
Жоьжахати

**Жоьжахати** — къинош дерг веллачул тIаьхьа, къиза Iазапехь таIзар ден меттиг.

## Ислам

Бусалбанийн кхетам бу Жоьжахатех АллахIа геч ца дина къинош летийнарш кхочур болу меттиг аьлла. Бусалбачеран Жоьжахатех болу хаамийн хьост Къуръан а, Мухьаммад пайхамаран  дош а ду. Жоьжахатан хой бу — 19 буьрса малик, ткъа Жоьжахатан коьрта хехо — ницкъ болу малик Малик ду. Пайхамара ма-диццара, Жоьжахати а, Ялсамане а хIинцале кхоьллина ю, амма адамаш царна чугIур бу барт хаьттинчул тIаьхьа.

Жоьжахатехь цIеран Iазап хир ду, иза дуккха а йовха ю дуьненан цIерал, маларш хир ду кхехка хих а, ноткъех а, ткъа кхин а жоьжахатан диттан Заккуман стоьмаш а хир ду.
Делах тешаш боцучеран Жоьжахатера дахар гуттаренна а хир ду, ткъа Жоьжахатан таIзар къинош долчу бусалбанийн гуттаренна хир дац, цхьа хан яьлчи (мел ю АллахIан бен хууш дац) уьш паргIат бевр бу жоьжахатан цIерах, тIаккха ялсаман чугIур бу. Къуръанан сийлахь аяташкахь дуккха а хьахийна Жоьжахати, масала:

«Лаам церан ЦIергара арабовлар хир бу, амма цкъан а уьш цу чуьра арабевр бац, царна — гуттаренна а таIзар ду». (Къуръан 5:37)

«Бакъдолуш, ца тешначун, закон дохийначун, АллахIа гечдийр дац, новкъа а воккхур вац, Жоьжахати новкъий бен, цигахь гуттаренна биса беза церан». (Къуръан 4:168-169)

«Аса Жоьжахати бохуьйтур бу уьш. Хьуна мичара хуур ду Жоьжахати хIун ю? Цуо цхьан а хIума кхоа ца до, ца дуьту, адам дагадо. Цунна тIехIоттийна — ткъаясса (хехо)». (Къуръан 74:26:30)

«Кхойкхура ду цара: ‘ХIай, Малик! ХIаллакдай дIадахийтахь тхо хьайн Деле!’ Цуо эра ду: ‘Шу дуьсу!’ Оха шуна бакъо кховдийра, амма дукхаха болчарна шух бакъо ца еза». (Къуръан 43:74-78)

«Царна, ца тешначарна, кечдина малар кхехка хих, къиза Iазап уьш ца тешарна» (Къуръан 10:3-5)

### [[ЯхӀудийн дин]]
Септуагинтас «Жоьжахати» термин лелайо жуьгтийн текстехь «Шеол» долчу меттигехь.

### Керсталла

Жоьжахати () хьахийна Керла Весетехь къинош долчарна Iазап ло эхартара меттиг санна (; ; ; ). Жоьжахати юьзна ю цIерах (), Iазап ден а, сагатдойта а меттиг ю. Хьахийна кхин а «жоьжахатан неIарш» () (). Асхьабийн динан символехь юьйцу къинош дерш кIелхьара бахархьама Iийса жоьжахати воссаран ойла. Теруо ойла ю православин Къемата дийнан иконографехь.

Католицизмехь цхьацца категорера адамашна (диканаш деш хилла антикан дикачу нахана, жIарахойх доцу берашна) жоьжахатин меттана кечйина лимб.

Православехь жоьжахати къинош дерг тIаьххьара хин волу меттиг ю дуьне доьхначул тIаьхьа. Къинош долчеран гуттаренна а Iазапех дуккха а дийцина Iийса пайхамара :

## Билгалдахарш

Категори:Жоьжахати
Clash Royale

**Clash Royale** — мобилан ловзар, RTS жанряхь, Android а, iOS а планформана тӀехь, арахецца 2 мартяхь 2016 шарахь, Supercell олу компанес. Цхьана шарахь Clash Royale-с шен кхоллархошна миллиард сов доллар деана.

## Геймплей
Геймплейна коьрта - латар ду, ахь мостагӀийн бӀаьвнаш йохо еза, хьайн картийн эскарца, кхин а хьайн бӀаьвнаш ларо еза мостагӀах. Йерриг а 3 бӀов ю: жима шиъ а, тӀехь принцесса йолуш, цхьаъ, тӀехь эла (паччахь) волуш а. 

## СовгӀаташ а, критика а
Clash Royale 2016 шарна хьалхара декъе уггар дика ловзар ду аьлла Google Play Awards-с. Кхин а Clash Royale Apple-с уггар гӀарадаьлла iPhone-н ловзар ду аьлла, 2016 шарахь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Clash Royale Supercell сайтан тӀехь

Google play
Криштиану Роналду

**Криштиа́ну Рона́лду душ Са́нтуш Аве́йру** (порт. Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro; вина 5 февраляхь 1985, Фуншал) — португалийн футболист, саудийн «Ан-Наср» клуб чохь а, Португали гуллам чохь а ловзуш ву. «Реал Мадрид» клубан а, «Португали» гулламан а исторяхь уггар дикаха волу бомбардир. 2008 шарахь дуьйна Португали гулламан капитан ву.

## Биографи
Да - Жозе Диниша Авейру (1954—2005), нана - Марии Долореш душ Сантуш Авейру. Криштиану доьалгӀа бер ду доьзалляхь, воккхаха волу ваша Угу (вина 1975 шарахь), кхин а ши йиша, Элма (йина 1974 шарахь) а, Кати Авиеро (йина 1976 шарахь) а.
Висалимов Ӏамирхан

**Висалимов Ӏамирхан** (1986 шеран 21 май) — Австрехь вехаш волу нохчийн латтархо, паргӀат а, греко-риман а латаран Австрин чемпион, паргӀат кепар латаран дерригдуьненан толамхо а, совгӀатхо а, Европин а, дуьненан а чемпионатийн паргӀат кепар латаран декъашхо.

## Биографи

Категори:Нохчийн паргӀат кепар латархой
Категори:Чемпионаш
Межидов, Вахид Хумаидович

**Межи́дов Ва́хид Хумаи́дович** (1938 шеран 29 апрель, БӀачи-Юрт, Курчалойн кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — нохчийн Ӏилманча, химин Ӏилманийн доктор, профессор, кхоллархо, Нохчийн Республикин академин академик.

## Биографи

## Билгалдахарш

Категори:Химин Ӏилманийн докторш
Дийнаташ

**Дийнаташ** (лат. *Animalia*) — дуьненан тӀехь ехаш йолу йерриге а дийна хӀуманаш ю.

Категори:Дийнаташ
Зингат

**Зингат**, йа **зинтиг** (лат. *Formicidae*) — сагалматин доьзал.

## Билгалдахарш

Категори:Зингаташ
Тарантино Квентин

**Тарантино Квентин** **Джером** (ингл. *Quentin Jerome Tarantino*, вина 27 мартяхь 1963, Ноксвилл, Теннесси, АЦШ) — америкин кинорежиссоьр, сценарихо, актер, кинопродюсер и кинооператор.
Сагалматаш

**Сагалмат**, йа **садолу хӀуманаш** (лат. *Insécta*) — жима дийнаташ, садолу хӀуманаш.
Эукариоташ

**Эукариоташ** (лат. Eukaryota от др.-греч. εὖ- «дика» + κάρυον «буьйра»), йа буьйраберш, — домен йу, клеткаш чохь буьйранаш болу организмийн

## Билгалдахарш

Категори:Цитологи
Тушхой

**Тушинаш** ( — [тушеби]) — гуьржийн этнографин тоба. Беха Гуьржийчохь, Ахметан кIоштахь,  Ахмета гIалахь, Тушетин Алазани эркан майданахь, ткъа иштта гулахь хевшина Малхбален Гуьржийчоьнан цхьацца кIошташкахь, 20 бIешо юккъе даххалца бехара шайн историн областехь Тушетехь, Гуьржийчоьнан къилбаседа йисттехь. Буьйцу гуьржийн меттан тушинин меттадакъан мотт. Берриш а 30 000 гергга стаг ву.

**Тушхой** ( — [тушеби]) — гуьржийнэтнографин тоба. Беха Гуьржийчура, Ахмета гӀ. а, Ахметан кӀоштахь а, Гуьржийчоьнан малхбалера Тушетин Алазани эркан майданахь. Буьйцу  тушхойн меттадекъан гуьржийн мотт. Берриг барам 30 000 гергга стаг.

## Бахам
УьстагӀий леладо. Хьалха къаьстара цхьацца меттигера оьздангаллин а, бахаман а аматашца, масала, тӀех шира, тарло, Ӏаламера, йаккхий тӀулган жӀарашна сужданаш дора. ТӀергӀан хӀуманаш кечйаран говзаллица гӀарабевлла бара (тӀоьрмигаш, пезагаш, кхин а), кхин а гуттаренна Нохчийчоьнна а, ДегӀастанна а тӀелетарца, уьш шайна тӀелетарна дуьхьало йарца а, дукхаха дерг Ӏаьнан заманахь. И дозанера девнаш лаьттира бӀешерашкахь, цунах ламаста оьздангаллин боьлла дакъа хилира, уьш фольклорехь гайтина. Ӏай тушхойн эвланаш дӀахадийна йу ала мегар ду аренех лайшца. Лаьмнашкара уггаре шира тушхойн хӀусамаш гаттий кораш долу бӀаьвнаш йара, хьалхара гӀат чохь божал а долуш, XX бӀешеран йуккъехь дукхаха йолу эвланаш йитина бахархоша. Дукхаха болу тушхой аренашка кхелхина.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* В высокогорьях Кавказа
* 

## Литература
* Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества "Общественная Польза", 3 декабря 1877, ст. 410.

Категори:Гуьржийн этнографин тобанаш
Категори:Европин къаьмнаш

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоьнан къаьмнаш
Абаст-Хьаьжа

**Назир-Хьаьжин Абаст-Хьаьжа** (1825 шарахь, Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара Ӏаларой-Эвла) — накъшбандин тӀарикъатан шайх, Зандакъара ГӀеза-Хаьжин мурид хилла. Тайпана Ӏаларо.

## Биографи
Абаст-Хьаьжа дуьнен тӀе ваьлла 1825 шарахь, Ӏаларой-Эвла. Зандакъара ГӀеза-Хаьжин мурид хилла, накъшбандин тӀарикъатан шайх а хилла. И тӀарикъат хьеха цунна бакъо йелла Ӏаларара Мата-Хьаьжас, ткъа цунна бакъо еллера ГӀеза-Хьаьжас. Абаст-Хьаьжа йа Аза-Хьаьжа цӀарца вевза.

Масех шарахь ваьхна Мескитахь, цигахь имам лаьттира иза. Абаст-Хьаьжин нийсархой хилла Шелара Суоип-Молла, Курчалойра ЯнгӀульби-Хьаьжа, Кхошкельдара Юсуп-Хьаьжа, Митаев Ӏела (Ӏовдин Ӏела), Цоцин-Эвлара Мани, Хьаьпшара Сулим-Хьаьжа. Абаст-Хьаьжас шозза хьаьжа дина (тӀаьххьара — 1908 шарахь).

Абаст-Хьажи шиъ ваша хилла — Эски (1854) а, Талхат (1857) а.

Абаст-Хьажи йиъ зуда а, итт кӀант а, кхоъ йоI а хилла.

Абаст-Хьаьжа кхелхина 1924 шарахь, дӀаверзийна Ӏаларой-Эвлахь, веллачул тӀаьхьа шо даьлчи цуьнан каш тӀехь зиярат дуьйгӀира. Цунна уллехь дӀаверзийна, наха чӀогӀа лерам беш хилла волу, ши кӀант — Халад а, МагӀарби-Хьаьжа а.

## Вирд
Ӏуьйра ламаз динчул тӀаьхьа, ламаз карахь долуш. Ас ният ди сай Устаза Абаст-Хьаьжас тӀе диллина вирд даккха, Дела доьхьа Далла АллахӀу Акбар.
3-шахIадат даладо
100-АстагӀфируллахI
500-ЛаилахӀа иллаллахьу
100-салават.

## Назманашкахь хьахавар
Ильмади Цоккуевн назмехь хьахийна Абаст-Хьаьжа:
«Марша ва хьо Воккха-Хьаьжа!».

Дала билгалйинчу бешахь

Ахь исламан стоьмаш кхиий.

Сийлахь йолчу Ӏалашонца

Ахьа къона Хьаьжой кхиий!

ГӀеза-Хьаьжа, Кишин-Хьаьжа,

Узун-Хьаьжа, Абаст-Хьаьжа

Хьайца цхьаьна балабелахь

Ахьа тхоьгахьа гӀодоккхуче!

## Абаст-Хьаьжин цӀе иэсехь

Теркан кӀоштан ЧӀулга-Юртахь диллина керла маьждиг Абаст-Хьаьжин цӀарах ду.

Иштта ду ЧӀулга-Юртахь Абаст-Хьаьжин цӀарах урам а.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан истори
Ӏовхойн диалект

**Ӏовхойн диалект** — нохчийн меттан диалект. Диалектехь мотт буьйцу нах бехаш бу ДегӀастанахь.

Ӏовхойн диалектера дукха дешнаш тӀеэцна лулара суьйлаша.

## Лераш

## Баржар

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийн мотт
Терминатор

«**Термина́тор**» (ингл. *The Terminator*) — америкин lилма-фантастикин филм
Хьуьжар

**Хьуьжар** (, ма-дарра «Ӏамо меттиг») — бусалбанийн дешаран меттиг, цуьнан йукъара дешаран ишколан а, бусалбанийн син-мехаллин семинарин функци йу. Хьужарера дешар къаьстина а, маьхаза а ду. Хьужарера дешна бевллачеран бакъо ю университете дӀахӀитта.

## Истори
Дуьххьарлера хьуьжар дӀайиллира 859 шарахь Мароккохь маьждигехь (Аль-Къаравуйин). Хьубжарш йаьржира IX—XIII бӀешерашкахь алсама нах ислам дин лелош болчу мехкашкахь, царна йукъахь революцил хьалхарчу Россин цхьацца мехкашкахь (Бухара, Самарканд, Хива, Йуккъера ИйдалтӀие, Башкирийчоь, Кавказ, Къилба Урал, Сибрех, кхин а). Хьуьжар дӀайоьллура дукха хьолахь даккхийчу маьждигашкахь.

Хьуьжарш, идеологин охьатаӀоран гӀирс санна, ладаме институцин маьӀна хилла (вакуфашца цхьаьна), цигахь керла йеана бусалбачеран тӀеман элита дов латто дезаш хилла ораматаш тесна йисинчу, амма экономин агӀора гӀийла йолчу керсталлин институташца (масала, византихошкара схьаяьккхина Анатолехь 1071 шерал тӀаьхьа кхоллаелла Сельджукийн султанат).

## Дешаран Ӏамолаш
* Ӏаьрбийн мотт;
* Къуръан а, тафсир а;
* Хьадисаш;
* Калам;
* ШариӀат;
* Исламан истори а, цхьацца прикладни Ӏамолаш. Йуккъера бӀешерашкахь хьуьжарш бусалба жинан кхерч хилла ца Ӏа, церан хилла билгала оьздангаллин маьӀна.

## ХӀинцалера хьуьжарш
Халкъан дешаран система 1960-гӀа шерашкахь, дукхаха болу исламан мехкашкахь, хийцар бахьнехь, кхоллаелла коьрта шина тайпана хьуьжар: дуьненан амалан (халкъан дешаран системан чуйогӀу юккъера йа лакхара йукъара дешаран ишколаш а, динан гӀуллакххой кечбеш, Къуръан Ӏамо хьуьжарш а. Пачхьалкхан а, конфессийн а йоцуш, болх беш йу кӀеззиг долара мехах Ӏамо хьуьжарш. Дуьненан белхан хьуьжрехь Къуръан Ӏамор декхарелахь бу.

## Хьуьжарийн архитектура
Хьуьжаран гӀишлойн архитектурин тайпа хӀоьттина бусалба дуьненан малхбалехь X—XII бӀешерашкахь (Бухарера Фарджек хьуьжар, X бӀешо, ца йисина); Харгирдера Низамие, Иран, XII бӀешо. XII—XIII бӀешерашкахь хьуьжарш йира Гергарчу Малхбалехь (Димашкъера ан-Нурия аль-Кубра хьуьжар, XII бӀешо, БагӀдадера Мустансирийа, XIII бӀешо), XIII—XIV бӀешерашкахь — къилбаседа Африкехь (Фесера Саффарин хьуьжар, XIII бӀешо, КъахӀирера Хьасанан, XIV бӀешо).

1—2 гӀатлин хьуьжаран йукъайогӀу еакӀуо кертан гуонахьа йолу  мутӀаӀалимаш беха цӀа, маьждиг, дешаран чоь. Хьуьжарш цхьаьна кепара елахь а, амма тайп-тайпана областашкара хуьжарш вовшех къаьста планировкица а, конструкцешца а. Йуккъерачу Азехь маьждиг а, дешаран чоь а гӀишлон корпус чохь хуьлу, кевнан шинне а агӀора (ков лаьтта коьрта фасадан семан тӀехь), Шемахь а, Мисрахь а цара дӀалоцу керта агӀора дӀайиллина учеш. Жима Азехь хьуьжаран керт дукха хьолахь къовлу йоккхачу нартолца. Азехь тхьов нартолех хуьлу, Къилбаседа Африкехь — герагца къевлина варкхалан тхьов. Хьуьжар кечйо стукко, тӀулг, дечиг агарца, ткъа иштта аьгна терракотаца а, хит уху экъанца а. Уггаре а дуьненан хазнех ю Фесера Бу-Инания хьуьжар (XIV бӀешо), Бухарера Улугбекан хьуьжар (XV бӀешо), Бухарера Мири-Ӏараб хьуьжар (XVI бӀешо).

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш

* В Татарстане появилось женское медресе
* Казанские медресе XIX — начала XX в. в документах и материалах 

*
Ӏаьс-хи

**Iаьс-хи**, **Ӏacc хи** (,  ) — Къилбаседа Кавказан эрк, Соьлжан аьтту га.

## Географи

Схьадолу коьрта Кавказан даккъийн къилбаседа басешкара Гуьржийчоьнан Пхейн-Махкара. Кхоллало Чимгисцкали а, Цирилованцкали а эркаш, 1806 м лакхахь, цхьаьнакхетачу меттигера. ОхьадогӀу  ГӀалгӀайчоьнан а, Нохчийчоьнан а мехкашкахула. Закан-Юртан гергахь Соьлжах кхета.

Эркан дохалла — 133 км, хи гулден майда — 2060 км², хин хершан шоралла аренашкарчу декъехь — 60 м сов. Ӏаьс-хи охьадогӀу Гуьржийн махкахула 20 километр, ГӀалгӀайн махкахула 91 километр, ткъа Нохчийчухула — 32 км.

### Iаьс-хи тӀера нах беха меттигаш

Ӏаьс-хин тӀехь лаьтта эвланаш: Чимга, Ахиели, IамгIие, Нилха, Наькъасти, ГIолошпхье,  Хамха, Йовла, Хьули, ГаьриетӀа, Каьзие, Бишта, Дешхьакхле, Къоста, Карт, Колие, Коьккие, Оьзига, Пхьуй, ГӀаьппие, ЦӀоьлие, БӀархание, Паьлинга, ТӀумгӀа Кхаьхк, Хьайрах, БӀаьрахие, Лаймие, Ний, ТӀаргим, Эгикхал, Олкумие, Мужиче, Галашкие, Алхастие, ГӀажарийн-Юрт, Берд-Юрт, Эха-Борзе, Керла-Шара, Закан-Юрт.

### Геннаш
#### Гуьржийчуьра
* Чимгисцкали, Цирилованцкали, Цкаростави, Ковгра, Бисна, Чхотуни.

#### ГӀалгӀайчуьра
* Нелхи, Тувча-алие, Жоьрда-алие, БӀогӀара, Бартхи, Тевзенхи, Жолхие, Тарам-аьлие, Посул-аьлие, Биерхи, ГӀулой-хи, Хьайрихи, ТкъабӀархо, Сарту, Тетрицкали, Ерусалимка, ЧамалгӀие.

#### Нохчийчуьра
* Марта, Шалажа.

## Гидроним
Ширачу заманахь эрк деза хи лорура. ЦӀе йоьзна ю, хетарехь, гӀажарша Къилбаседа Кавказе чуеина керсталлин хьалхарчу муьрера шира жуьгтийн тобанах. Вайнехан кхетамехь «Ӏаьса» дешан маьӀна «ийман доцург» ду, дуьххьал дӀа аьлча «текъамдин» я «текъархой»; «Ӏаьсанаш» хилла вайнах, пхий, хӀирий, кхарачой балкхарой.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001112108200005482.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
*  
*  

Категори:Соьлжан геннаш
Категори:Гуьржийчоьнан эркаш
Категори:ГӀалгӀайчоьнан эркаш
Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан хин объекташ
Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан эркаш
Категори:Эна-Хишкан кӀоштан хин объекташ
Категори:Эна-Хишкан кӀоштан эркаш
Категори:Соьлжан кӀоштан хин объекташ
Категори:Соьлжан кӀоштан эркаш
Категори:ЖӀайрахан кӀоштан хин объекташ
Категори:ЖӀайрахан кӀоштан эркаш
Паччахь Лом

«**Паччахь Лом**» йа «**Эла Лом**» (ингл. *The Lion King*) — Disney олу студиса арахеца 32-гӀа классикан дийнаметарна мултипликацийна филм. Симба олу ломбех лаьцна фильм.

*Паччахь Ломса* йаьккхина ши «Оскар» преми: Элтона Джонан *Can You Feel the Love Tonight* эшаро а, Ханс Циммерин зурманаш а, кхин а кхо «Деши глобус» а, кхо «Грэмми» преми а.

## Сюжет
Африкяхь Муфасо Элана керла вина кӀант, цуьнна цӀе Симбо туьллу.

## Персонажш

## Ролашна аздалархой

### Оригиналан аздалар

* Джонатан Тейлор Томас/Джейсон Вивер (вокал) — къона Симба
* Мэттью Бродерик/Джозеф Уильямс (вокал) — кхиъна Симба
* Джеймс Эрл Джонс — Муфаса
* Джереми Айронс — Мо (Скар)
* Никета Калем — къона Нала
* Мойра Келли/Салли Дворски (вокал) — кхиъна Нала
* Нейтан Лейн — Тимон
* Эрни Сабелла — Пумба
* Роберт Гийом — Рафики
* Роуэн Аткинсон — Зазу
* Вупи Голдберг — Шензи
* Чич Марин — Банзай
* Джим Каммингс — Эд
* Мэдж Синклер — Сараби
* Зое Лидер — Сарафина

### Оьрсийн дубляж
Мултфилм «Невафильм»-с оьрсийн матта яккхийна, «Disney Character Voices International»-с аьла 2002 шарахь.
* Дубляжан режиссёр — *[[Ефимов, Игорь Игоревич|Игорь Ефимов-младший]]*
* Гочдархо — *Ольга Воейкова*
** Синхрони текстан а, байтин а автор — *[[Ставрогина, Елена Зиновьевна|Елена Ставрогина]]*
* Азрежиссёр — *Мария Баринова*
* Азмонтажёрш — *Мария Стругина*, *Нина Гамбарян*
* Юхаяздарийна азрежиссёр — *Владислав Иваровский*
* Музыкальни куьйгалхо — *Игорь Ефимов-младший*, *Андрей Гололобов*
* Проектан менеджер — *Юлия Покровская*
* Творчески консултант — *Мариуш Яворовский*

#### Аздархой
* Вячеслав Сухов — къона Симба
* Евгений Иванов — кхиъна Симба
* Валерий Никитенко — Муфаса
* Юрий Лазарев — Скар
* Татьяна Элькина — къона Нала
* Татьяна Михалёвкина/Яна Радион (вокал) — кхиъна Нала
* Сергей Дьячков/Сергей Савченко (вокал) — Тимон
* Рафик Кашапов/Андрей Шамин (вокал) — Пумба
* Игорь Шибанов — Рафики
* Георгий Корольчук — Зазу
* Татьяна Рассказова — Шензи
* Валерий Захарьев — Банзай
* Александра Кожевникова — Сараби, Сарафина

#### Вокалан партеш

* Анастасия Богачёва
* Жанна Короткая
* Юрий Мончак
* Григорий Синяпкин
* Павел Петренко
* Андрей Матвеев
* Антон Максимов
* Сергей Федосеев
* Илларион Кутузов
* Дмитрий Егоров
* Максим Кошеваров
* Александр Детинкин
* Наталия Иринчеева
* Ирина Нарижняя
* Юлия Завалишина
* Дарья Топурия
* Елена Вейч
* Андрей Охлобыстин
* Елизавета Кутузова
* Елена Ушакова
* Марина Малышева
* Анна Вавилова — *долоран эшархо*

## Йухаарахецар
2003 шеран 7 октябряхь — *«Паччахь Лом: Специални арахецар»* (*The Lion King: Special Edition*) — юханехьа нисйина оригинальни филм.

2004 шеран 6 декабряхь  — Гулам чохь яра сиквелш — 6 диск чохь долу цхьа ботт, чулацамца вукха спецарахецарх тера долуш.

## Билгалдахарш


## Хьажоргаш
* Филман официали сайт
* Мюзиклин официали сайт
* The Lion King WWW Archive, уггар йоккха фан-сайт
ИгӀа-Йурт

**ИгӀа-Юрт** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Басарача-Ялхара, къилба-малхбалехьа — Жаьн-Чу, къилба-малхбузехьа — ТӀолие.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Кентавр

**Кентавр** (желт. Κένταυρος) — Шира Желтойчоьнан мифологин чуьра хӀумнаш ю, говран дегӀана тӀехь адамин гӀад а, корта а болуш.

Категори:Фессалин мифаш
Шира Желтойчоь

**Шира Желтойчоь** йа **Шира Эллада** (желт. Ελλάς) — Европехь хилла йолу цивилизаци

## Билгалдахарш

Категори:Желтойчоь
УЕФА Чемпионан лига

**УЕФА Чемпионан лига** (ингл. *UEFA Champions League*) — европин уггра тоьлла футболан клубан турнир

## Истори
Европин чемпионан Кад къийсам кхоьллийна 1955 шарахь, «L’Équipe» журнлан францийн спортан журналиста а, а редакторс а Габриэля Ано аьлла.

## Уггар дикка бомбардирш
*(27.05.2018 шеранца)*

## Билгалдахарш


## Хьажоргаш
*
Макгрегор Конор

**Конор Энтони МакГрегор** (ингл. *Conor Anthony McGregor*; вина 14 июл 1988, Дублин, Ирланди) — ирландер латархо
Джон Джонс

**Джонатан Дуайт «Джон» Джонс** (ингл. J*onathan Dwight Jones*; вина 19 июляхь 1987 шарахь, Рочестер, штат Нью-Йорк, АЦШ) — америкин латархо

## Статистика
Лена (эрк)

**Ле́на** ( — «Доккха эрк»,  (), , ) — Россера эрк, Юккъера Сибрехара уггаре доккха эрк, кхета Къилбаседа Шен океанан ЛаптевгӀеран хӀордах. Дохалла дельтаца цхьаьна — 4400 км. Цхьацца меттигашкахь гойту дохалла 4294 км Ленан дельтера Быковн га а ца лоруш (106 км). Бассейнан майда — 2490 эз. км². Шарахь 515,6 км3 хи дойу.

Охьадоьду Иркутскан областан а, Якутин а махкахула, цуьнан цхьацца геннаш Байкалдехьара, Красноярскан, Хабаровскан мехкашкара, Бурятера а, Амуран областера а догӀу. Лена — Россин эркех уггаре доккханиг ду, шен ерриг бассейн мехкан юьззина чохь йолу. Иза иштта дуьненахь даккхийчех эрк ду, дерриг а охьадоьду гуттаренна гӀypa лаьттачу кӀоштахь.

ГӀорадо лахара лакхенашка, ткъа дастало юханехьа лакхара охьа.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
*  *(В книге даны справочные сведения о 110 реках бассейнов [[Анабар]]а, [[Оленёк (река)|Оленёка]], Лены, [[Яна (река)|Яны]], [[Индигирка|Индигирки]] и [[Колыма|Колымы]], перспективных для водных путешествий различной категории сложности)*
*  *(В книге даны справочные сведения о 128 реках бассейнов Анабара, Оленёка, Лены, Яны, Индигирки, Колымы и Охотского моря, перспективных для водных путешествий различной категории сложности)*
* 
* 1640 — 1641. Росписание рек впадающих в Лену от реки Куты до Ленских верховьев и проч.

## Хьажоргаш
* 
* Казарян П. Л. Становление судоходства на реке Лене
1002 шо

## Хиламаш
* Бриан Бору хӀутту лакхара паччахь Ирландин.
* Данихошна кхаьчна Ингалсера мах 24 эзар фунт детий.
* 1002, конец года — Ингалсахь данихошна еттар. Байина закъалтана битинарш, царна йукъахь Свейнан йиша. Данихой юха тӀелетар.
* 13 ноябрь — Ингалсан къилба графаллашкахь Этельред II-гӀачун омарца данихой байар.
* Викингаш тӀаьххьара Францин тӀелатар.
* 23 январь — Сийлахь Руман империн император а, Германин паччахь а волу Оттон III-гӀа валар, Ӏарш тӀе цуьнан шича Генрих II-гӀа (Сийлахьверг) (973—1024) ваьлла, иза хуьлу Франконан некъийн хьалхара векал. Оттон III-гӀаниг веллачул тӀаьхьа мехкаш дӀакъаьста Сийлахь Руман имперех.
* Полабийн славянийн гӀаттам бахьнехь, саксонийн феодалийн Эльбан дехьара латташ дайра, бодричаш а, лютичаш а маршо йаьккхира.
* Цийчуьра керстанаш лахкар.
* Сурьяварман I Камбоджин урхалча хуьлу.
* Ӏаьрбаша масех баттахь аьттонза гуо латтабо Италин византийн урхаллин центран Барин.
* Византийн эскарш тӀом бо Малхбален Болгарехь. БархӀ баттахь гуо латтийна йаьккхина Видин (Бдын), цул тӀаьхьа гӀаланаш Плисков а, Преслав а гуонахьарчу областашца.
* Гренландхо Торфиннс Карлсефн гӀоьртина дӀакхалха Винланде. 60 стага а, масех зудчо а доккху кхузахь ши шо, амма, меттигерчу бахархошца хиллачу дар-дацарш бахьнехь и мохк бита бийзира.
* Болеслав I Майраниг тӀелета Лужицан. Полякийн паччахьо дӀалоцу германин латтанаш Эльбан тӀекхаччалц, дӀалоцу гӀопаш Баутцен, Стрела, Мейсен.
* Чехаша кхайкхина олалла дан полякийн элин кӀенте Владивойга.
* Григор Нарекацис чекхйаьккхина поэма «Сингаттаме эшарийн жайна»

## Бина
*Хьажа иштта: [[:Категори:Бинарш 1002 шарахь]]*
* Конрад II (Каринтийн герцог)
* аль-ХатӀиб аль-БагӀдади, Ӏаьрбийн историк (велла 1071).
* 21 июнь — Лев IX, руман папа (велла 1054).

## Белла
*Хьажа иштта: [[:Категори:Белларш 1002 шарахь]]*
* аль-Мансур, Кордован халифатан урхалча.
* Абу-ль-Хьасан Кисаи, таджикийн поэт (вина 953).
* 23 январь — Оттон III, Германин паччахьийн Саксоний некъийн тӀаьххьара векал (вина 980).
* 29 - 30 апрелан буьйса. Маркграф Экхард Мейсенан виер.

## Хьажа иштта
Бахархойн цӀераш

**Бахархойн цӀераш** (**катойкóнимаш** йа **этнохорóнимаш**) (схьадаьлла  — «*бухара*» +  — «*цӀа*») — цхьаьна билгалчу меттиган бахархойх олу йукъара цӀе. Масала: ЧӀулга-Юрт — *чӀулгюртхо*, Лаха Невре — *лахановрхо*, Лакха Невре — *лакхановрхо*, Макане — *маканхо (д — маканхой)*, Галне — *галанхо (д — галанхой)*.

## Билгалдахарш

Категори:ЦӀераш
Россин Федерацин тӀемалойн чот

**Россин Федерацин — Россин тӀемалойн чот** — Россин Федерацин гражданийн тӀеман декхараллин коьрта дакъа, цуо латтайо адамийн ресурсийнкхайкхаран а, мобилизацин регистрацин пачхьалкхан система, цунна юкъахь йо мероприятийн комплекс гулъеш, цхьаьна тухуш, хаамийн дукхаллин а, дикаллин а бараман анализ еш.

## Истори
*ТӀемлойн чот* Россехь хилла цуьнан кхиаран массо а муьрашкахь, амма хилла тайп-тайпана кепаш а, башхаллаш а.

## ''ТӀеман чоьте'' хӀитто беза гражданаш
ТӀеман комиссариаташкахь, меттигера шеш шайн урхаллин меженашкахь, кхолламашкахь *тӀеман чоьте* хӀиттабо:
а) массо а 18 - 27 шо кхаьчна боьрша, *тӀеман чоьтехь* латта декхарийлахь болу, запасехь (кхайкхархой) боцу, гражданаш;
б) запасехь болу гражданаш (тӀеман декхархой):
* запасехь болу боьршанарш;
* Россин Федерацин ТӀеман Ницкъашка запасе хӀиттош, тӀеман гӀуллакхера мукъа баьхнарш;
* пачхьалкхан, муниципалан я оьш-оьшу агӀонашца говзаллин пачхьалкхан аккредитаци йолу, пачхьалкхан йоцу дешаран меттигашкахь лакхарчу говзаллин дешаран тӀеман кафедрашкахь запасан эпсаран кечаман программица дешар аьттонца чекхдаьккхинарш а, и йийцина дешаран меттигашкар дешар чекхдаьккхинарш;
* тӀеман гӀуллакхе кхайкхарах мукъа баьхна тӀеман гӀуллакхехь ца хилларш;
* тӀеман гӀуллакхех цхьаьна ханна дӀатоьттуш я цхьацца бахьнашца тӀеман гӀуллакхе ца кхойкхуш, 27 шо а кхаьчна бисина, тӀеман гӀуллакхехь ца хилларш;
* *тӀеман чоьте* а ца хӀиттош тӀеман гӀуллакхера мукъа баьхнарш, ткъа тӀаьхьа тӀеман комиссариаташкахь *тӀеман чоьте* хӀиттийнарш;
* альтернативан гражданийн гӀуллакх чекхдаьккхинарш;
* тӀеман-чоьтан говзалла йолу зударий.

## Билгалдахарш
Деодору да Фонсека

**Мануэ́л Део́дору да Фонсе́ка** (; 1827 5 август, Марешал-Деодору, Алагоас, Бразилин импери — 1892 23 август, Барра-Манса, Рио-де-Жанейро, Бразили) — Бразилин тӀеман а, пачхьалкхан а гӀуллакххо, маршал, хьалхара Бразилин президент (1891).

## Билгалдахарш
Лаба (эрк)

**Ла́ба** () — Къилбаседа Кавказера эрк, Кубанан аьрру га. Дохалла — 214 км (Доккхачу Лабица — 347 км), бассейнан майда 12 500 км².

## Билгалдахарш
Аган

**Ага́н** — Ханты-Мансийн автономин гуон — Югран эрк, Тромъёганан аьрру га, иза Обах кхетачехь (цундела Аган наггахь лору Обан аьтту га).

## Йукъара хаамаш

Схьадолу Менсавэмтор Ӏам чуьра.

Хантийн маттахь «еган» — «эрк» ду, амма хьалха «А» тоьхна вариант ца хаало. Цуьнга хьаьжна ца Ӏаш, гипотеза ю хантыйн дашах схьадаларан.

Эркан дохалла — 544 км, цуо хи гулдаран майда — 32 200 км². Аганан хьосташ ду Пур а, Обан аьтту геннийн а айаделла уьшалан  хидекъарехь. Охьадоьду Малхбуза-Сибрехан акъарин юккъерачу декъехула. Алсама хи кхочу лайшкара а, догӀанашкара а. Шеран хи дайаран йукъара барам Аган эвлан гергахь (87 км хьикхочен лакхахь) — 274,65 м³/сек. Лёдостав — с конца ноября по май.

Аган эркан тӀехь лаьтта гӀаланаш Радужни а, Покачи а, эвланаш Аган, Варьёган, Новоаганск.

## Гидрологи

## Коьрта геннаш
*(хикхочене йукъаметтиг)*

* 25 км — Латъяун
* 33 км — Ласъёган
* 47 км — Егуръёган
* 59 км — Молкъёган
* 85 км — **[[Нонгъёган]]**
* 95 км — Мохтикъёган
* 97 км — Канжгунъёган
* 122 км — Мугланъёган
* 132 км — Ёгартурий
* 141 км — **[[Ватьёган]]**
* 156 км — Онъёган-Ветленя
* 198 км — Энтль-Гунъёган
* 215 км — Ай-Гунъёган
* 236 км — **[[Вон-Гунъёган]]**
* 248 км — Егуръях
* 272 км — Варъёган
* 285 км — **[[Ампута]]**
* 318 км — **[[Ванъёган]]**
* 331 км — Пуралнъёган
* Лагрнъёган
* 351 км — Агрнъёган
* 380 км — **[[Нёгусъяун]]**
* 388 км — Сымту
* 397 км — Ай-Гулъяун
* 410 км — Лонгеяун
* 428 км — Мохтикъяун
* 449 км — Ай-Гуёган
* 514 км — Мыкпайёган
* 532 км — **[[Нанкъёган]]**

## Билгалдахарш
Аватар

«**Аватар**» (ингл. *Avatar*) — америкин Ӏилма-фантастикин филм 2009 шере,  сценарист а, режиссер а Джеймс Кэмерон.

## Актерш

**Нах**

Сэм Уортингтон - Джейк Салли

Сигурни Уивер - лор Грэйс Огустин

Стивен Лэнг - полковник Майлз Куоритч

Мишель Родригес - пилот Труди Чакон

Джованни Рибизи - администратор Паркер Селфридж

Джоэль Мур - Ӏилмач Норм Спеллман

Дилип Рао - лор Макс Пател

**На’ви**

Зои Салдана - Нейтири

Си Си Эйч Паундер - Мо’ат

Лаз Алонсо - Тсу’тей

Уэс Стьюди - Эйтукан

Питер Менса - Аквей
Гиназов, Руслан Султанович

**Руслан Султанович Гиназов** (1958 шеран 26 июнь) — совет пачхьалкхан а, Россин а тренер, паргӀат кепара латаран ССРСн спортан говзанча, Россин сийлахь тренер, Россин Федерацин йукъара дешаран сийлахь белхало.

## Биографи
Жима волуш хенахь иза вара паргӀат кепар латар Ӏамош. Шо кхочуш йира СССР спортан говзанчан норматив. 20 шо кхаьчча лазаварна бахьнехь цуьна латар дита дийзира. ТӀаккха иза къона латархой Ӏамабан волавелира. 40 шарахь цо кечбира 20 спортан говзанча а, шиъ халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча а. Цуьнан кхиамхош толамаш бехира халкъашна йуккъера даржан къиссамашкахь. Иштта иза ву Нохчийчоьнан юниорийн гулйина тобанан коьрта тренер.

## Хьажоргаш
* 

Категори:ССРСн латархой
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Окъам

* **Окъам** — геологехь а, геоморфологехь а:
# Каггаршца къаьстина лаьттан чкъоьран дакъа, къаьста уллерчех хӀоттамца, охьа-хьала леларан агӀонашца а, сихаллийца а. Айаделла окъамаш — горсташ, охьатаьӀнарш (кхечаьрца дуьстича мукъане а) — грабенаш.
# Экзотикан, йа шано, къастийнарш, масех бӀе метр еха а, шуьйра а, иттаннаш метраш стомма а хуьлу. Шаш дӀаяьхьна хьалха хиллачура бӀенаш километраш.
# Ломан породан 20 см барам болу горгъяланза каггар. Латтаца 50 процент окъамаш делахь, окъаман латта олу.
* Ан-14 «Накхар моза» — НАТО кодификацица: Clod — «Окъам»

## Билгалдахарш
ТӀемлойн декхар

**ТӀемлойн декхар** — тӀеман я къоман (альтернативан, гражданийн) гӀуллакх дӀакхехьа боьршачу нехан декхар (цхьацца пачхьалкхашкахь зударийн а).

Иштта цуо кхетадо тӀеман ницкъийн могӀарехь тӀом бан декхар (тӀеман гӀуллакхаш хилахь). *ТӀеман декхараллех* ца ваьлла схьадолу тӀеман гӀуллакх тӀеман заманахь. Амма дукха пачхьалкхашкахь ду *тӀемалойн декхар*, цуо тардолуьйту гӀуллакх дӀакхехьар тӀеман, иштта маьрша а хенахь.

ХӀора мехкан таро ю билгалъяккха кхайкхаран хан, ткъа иштта кхин хьолаш, билгалдоккху гӀуллакхан дикалла а, дохалла а.

ТӀемалойн декхар хьаладоьду ширачу замане, дӀахьуш ду цхьацца пачхьалкхаша хӀинца а, тайп-тайпана цӀераш техкина. ХӀинцалера система берриг аьлча санна къоман кегийрхойн гӀуллакхе кхайкхар, юкъадаьлла Французийн революцил тӀаьхьа 1790-гӀа шерашкахь, цигахь иза хилира чӀогӀа йоккхачу, ницкъалчу эскаран бух. Дуккхаха долу европин мехкаша тӀаьхьа копи яьккхира оцу системан машаран ханна, иштта наха гӀуллакх дӀахьо билгалчу хенахь 1-8 шарахь боккъалчу гӀуллакхе, ткъа тӀаьхьа дехьабовлу запасе.

## Билгалдахарш
Дуьненайукъара студентийн де

**Дуьненайукъара студентийн де** — 1939 шеран 17 ноябрехь — студентийн вовшен дакъа кхочуш хиларан дуьненайукъара де.

1939 шеран 16 ноябрехь нацисташ дӀалаьцначу Чехехь праган студенташ а, церан  хьехархой а арабевлира демонстраце, Чехословакин пачхьалк кхоьллина шо кхачар даздеш. Нацистийн эскарша эккхийра демонстраци, цу тӀе герз тоьхна вийра медицинан факультетан студент Оплетал Ян, дӀаволларх реза ца хилар гайтаран акци хилира. Иттаннаш  демонстрацихой лецира. 17 ноябрехь Ӏуьйрана хьалхха немцоша гуо бира студентийн йукъара хӀусаман. 1200 сов студент лаьцна хьажийра концлагере. Девятерых студентов и активистов студенческого движения казнили в тюрьме.

Кхо шо даьлчи, 1942 шарахь, Лондонехь дӀабаьхьира Дуьненайукъара студентийн нацизман дуьхьала къовсам латточеран гулам. Чехословакин коммуниста Шлинг Оттос кховдорца, барт бира беллачеран сийнна хӀора шарахь и терахь даздан Студентийн де аьлла.

## Билгалдахарш

## Хьажа иштта
* Дуьненайукъара студентийн союз
* Татьянин де
* Болгарин студентийн де
* Студентийн шеш шайна урхалла
* ПаргӀато а, демократи а къовсаран де

## Хьажоргаш

* Международный день студентов 
* 
* Международный день студента (календарь праздников)

Категори:17 ноябран Ӏиданаш
Категори:Ӏиданаш абатца
Категори:ВКЪКХ дуьненайукъара денош
Категори:Студенталла
Категори:Чехословаки ШолгӀачу дуьненан тӀамехь
Мавританин архитектура

**Мавританин архитектура** — Къилбаседа Африкех а, Ӏандалусехь а берберийн а, испанин а хотӀан Ӏаткъамца кхолладелла архитектурин хатӀ.

VIII бӀешо долалуш Ӏаьрбаша кхоьллира Испанехь халифат, иза XIII бӀешарахь жимъелира Гранадан эмирате кхаччалц, юьйжира 1492 шарахь. Лулахь керсталлин Малхбузе хилар, маврашна а, керстачарна йукъара ца совццу Ӏиттадаларш, Пиренейн ахгӀайрен физикин башхалла, дика ялташ кхуьу латташ, беркате климат, испанин маврашна баха аьтту болуш хьолаш ду. Уьш чӀогӀа къаьста кхечу махкашкара маврийн дахарх. Оцу хьоло орамера хийцина маврийн луьра, буьрса амал , кӀеда, оьзда, рыцарийн амалца, аьтту бина исбаьхьалла лакхара кхиаран.

Мавританин архитектурехь къастабан мега кхо мур: хьалхарчун масала ду Кордовера доккха маьждиг (хӀинца католикийн килс); шолгӀачун масала я дехьаваларан мур бу Хиральда а, Алькасар а Севильяра, ткъа кхоалгӀа муьро — мавританин хатӀан лакхара дикаллин мур — ло гуш долу сурт гранадан гӀаланийн Альгамбра а, Хенералифе а. Мавританин хатӀ къаьстина гучудаьлла тӀаьхьа Европин синагогийн архитектурехь.

Испанин мавраш хилла Африкин къилбаседа берд тӀиера маврашца чӀогӀа уьйр йолуш, уьш хӀинца а беха Тунисехь, Алжирехь, Мароккохь. Оцу уьйрано шинне а агӀора йолу архитектура тера хилар гайта езара. Баккъала а, вайга кхаьчна шира-Ӏаьрбийн архитектурин иэсаша вайна гойту испанийн-мавританийн гӀишлошкахь йукъара кепаш, иштта йолу нартолаш, когаш, бустамаш. Цуо дӀайохьуьйту Испанин исламан исбаьхьаллин тӀаьххьара муьрал, дукхах дерг XII бӀешерал хьалхарчу хене, оцу хенахь испанин а, африкин а Ӏарбашна йукъара юкъаметтигаш чӀогӀа гергара яра. Иштта, Мароккон коьрта маьждиган мимарш чӀогӀа тера ю Хиральдаца, тӀаккха теша а мегар ду дийцарах, уьш йинарг тӀаьххьарниг йина Гебр хилар.

## Мескита

Дуьххьарлера кордован халифа, Ӏабдуррахьмана, шен коьртачу шахьрахь, Палестинехь а, Шемахь а долу гӀарадевллачу деза маьждигашца къовсадала таро йолу маьждиг догӀа дагадеина, дуьйгӀира иза 786 шарахь коьрта димашкъан маьждиган терачу планаца, амма омар делира шуьйра а, хаза а дан иза. Массо а шен куьйга кӀеларчу латташ тӀиера Кордове схьаеира антикан когаш шайн капителашца; дуккха а иштта когаш дахкийтира совгӀатна византийн императоро; амма кийча когаш кӀезиг хилира, тӀаккха ширачеран куьцехь керланаш дира. Маьждиг дина делира Ӏабдуррахьман веллачул тӀаьхьа. БӀешо даьлчи иза готта хилира дукха чудогӀу адамашна. Оцу бахьнехь Х бӀешо чекхдолуш дуьйна XII бӀешеран шолгӀа декъе кхаччалц кхин тӀе шордеш дара маьждиг.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Архитектурин хаттӀаш
Категори:Испанин архитектура
Категори:Исламан архитектура
1757 шо

## События
* 1757—1762 — Йоккха Британин премьер-министр Ньюкасл (шоззалгӀа).
* Октябрь — ВорхӀ шеран тӀамехь австрин эскарша Берлин йаккхар.
* Аьхке — Оьрсийн эскар чудаьлла малхбален Прусси. Август — Гросс-Егерсдорфехь оьрсийн эскарийн пруссашна тӀехь баьккхина толам. Ноябрь — Росбахера тӀамехь франзушкара Фридриха толам баьккхина.
* 1757—1772 — Мисран мамлюкийн урхалча Ӏали-бей аль-Кабир (1728—1773).
* 1757—1774 — Туркойчоьнан султан Мустафа III.
* 1757—1758 — ОвхӀанан Ахьмад-шах лелавахар. Ахьмада шен Ӏедал даржийна Сирхиндехь, талораш дина Делихь, Моголан дитина номиналан Ӏедал.
* 1757—1779 — Хиван ханаллера туркменийн а, узбекийн а элашна йукъара ца хедда тӀемаш.
* Январь — Ингалсхоша дӀалаьцна Калькутта, дохийна навабан эскарш. 9 февралехь — Машаран барт. Сураджа компанин кхин тӀе а гӀоли йина, харжаш меттахӀитто тӀе а лаьцна. Клайв тӀелетта Чандернагоран, лелхийна цигара французаш. Цуо къайлаха барт бина Сураджана дуьхьала (бенгалин эскарийн баьчча Мир Джафар, банкир Омичанд, кхин а).
* 23 июнь — Плессира тӀамехь Ост-ХӀиндан компанин ингалсан эскарш толам баьккхина бенгалийн эскарера. Бенгалхой хӀаллакбар. Сурадж-ад-Даула йийсаре кхаьчна, вийна. Мир Джафар хӀоьттина наваб, компаница къабалан барт тӀе куьг йаздина. Наваб Ауда Шуджа ад-Даула чувахана Бенгале, амма цуьнан эскарш хӀаллакдира сипайша а, ингалсхоша а.
* 5 декабрь — Фридриха II-гӀачо австрин Лотарингский Карлан эскаршна тӀехь толам баьккхина Лейтенехь.
* Цийн эскарш джунгарашна тӀелатар. Ямату, ГӀулджа дӀалацар. Амурсана ведда Россех, цигахь велла.
* Цийчоьнан йерриг порташ арахьара йохк-иэцаран къовлар (Кантон йоцург). Европахойн фактореш дӀайаьхна, Цийчу кхин махкахо чу вар дихкина.
* Мангку-Негоро, тоам бина лур йу аьллачух, цхьацца йухаваларца, голландхошца берта вахара. Чекхбаьлла Яван тӀиера гӀаттам.

## Ӏилма

## Хьажа иштта

## Билгалдахарш
Хьач-хи

**Хьач-хи  ** () — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Соьлжа-ГӀалин кӀоштахула. Дохалла — 29 км , хьост — Ӏалханчуртан татол.

## Географи
Хьач-хи къаьста Ӏалханчуртан татолах Мамакхин-КӀотарна малхбузехьара. Хи доьду малхбалехьа Соьлжа-Теркан шин регӀа йуккъехула. ОхьадогӀу Соьлжа-ГӀалин консервийн завод лаьттинчу меттиган тӀехьа. Хин йуххехь йу мехкдаьттан меттигаш, цундела хи цӀена ца лору хин йисттера бахархоша. Эркан хикхоче йу Соьлжа-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьа Соьлжан хикхочел 46 км лакхахь, аьрру бердаца.

Эркан хиш бедина мехкдаьттан сурсаташа.

## Истори
Хьач-хин аьтту бердаца эркан тӀехула тӀай долучу меттигехь йу Мехкдаьттан бӀов олу меттиг. БӀов йоьгӀна Соьлжа-ГӀала гӀопан а, Коьрте гӀопан а йукъарчу новкъахь 1849 шарахь.

## Хин реестран хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъадоьду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуон, эркан хин бахаман дакъа — РФ Гуьржийчоьнца дозанера Терках Ардон а доцуш, Урсдон кхетталц, эркан бухара бассейн йац. Эркан бассейн — Каспий-хӀордан бассейнан Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъара эркаш.

Пачхьалкхан хин реестран объектан — 07020000212108200003084.

## Хьач-хин тӀиера нах беха меттигаш
Хьачхин тӀехь йу:
* гӀаланаш –  Соьлжа-ГӀала
* йарташ – Хьач-ХитIе, Мамакхин-КӀотар, Ӏалхан-Чурт.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Бассейн Соьлжа (эрк)
Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан эркаш
Категори:Соьлжан геннаш