open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кацаев, Ӏадлан Зелимхан воӀ

**Каца́ев Ӏадла́н Зелимха́н воӀ** (1988 шеран 20 февраль, ТӀехьа-Марта, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн футболист, «Теркан» ахтурсло.

## Карьера
Кацаев — «Терк» футболан клубан кегийрхойн командин кхиорхо ву, цигахь цо шен говзаллин карьера йолийра 2005 шарахь. Премьер-лигехь дебют йира 2005 шеран 19 ноябрехь, майдан тӀе велира 30 турехь 64-гӀа минотехь  «Томан» дуьхьала (0:2). Иштта иза цу шарахь 28 матч левзира клубан резерван тобанехь, ши гол а тоьхна. Терк Премьер-лигера охьайаьккхинчул тӀаьхьа, цо рогӀера ши шо даьккхира тобанца Футболан къоман лигехь. 2007-чу шарахь цо а, цуьнан тобано а чемпионатехь детин мидал йаьккхира. 2007 шарахь цуо бегондехь даккхира «Кавказтрансгаз-2005» говзаллин футболан лигин (Къилбаседа зона, шолгӀа дивизион). 2013-чу шеран июль беттан 23-чу дийнахь «Луч-Энергия» клубах дӀакхетта иза, бегондин бакъонашца. 2014-чу шеран июль баттахь иза бегонде ийцира «Лечхия» Гданьск клубе, амма Польшин тобанан резервехь бен ловзуш вацара иза. 2016 шарахь иза ловзуш вара «СКА-Хабаровск» клубехь, ткъа 2017 шарахь бегондица ХӀинжа-ГӀалара Анжи клубе дӀавахара, 2018 шеран июлехь клубца штатан контракт йира.

## Кхиамаш
* Хьалхара дивизионан детин совгӀатхо: 2007
* ФКъЛ кедан толамхо: 2014

## Клубан статистика
*2017 шеран 23 сентябран хьолехь*

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 90minut.pl сайтехь профиль
* Кацаев Адлан Зелимханович
* Кацаев Адлан Зелимханович 
* Adlan Katsaev

Категори:Россин футболисташ
Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой
Категори:ФК «Кавказтрансгаз-2005» ловзархой
Категори:ФК «Луч» Владивостокан ловзархой
Категори:ФК «СКА-Хабаровск» ловзархой
Категори:ФК «Анжи» ловзархой
Отарсултанов, Джамал Султанович

**Джама́л Султа́нович Отарсулта́нов** (1987 шеран 14 апрель, Баташ, Хаси-Эвлан кӀошт, Дагестанан АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Россин а, Европин а, дуьненан а чемпион а, совгӀатхо а, Олимпиадан чемпион, Россин Сийлахь спортан говзанча.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Отарсултанов Джамал Султанович на сайте Федерации спортивной борьбы России 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Категори:Олимпиадан чемпионаш
Абзаилов, Керим

**Кери́м Абзаи́лов** (1984 шо) — Польшехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо.

## Латарийн статистика

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Ажиев, Анзор

**Анзо́р Ажи́ев** (1990 шеран 20 сентябрь, Шинасуьйра-йукъ, Соьлжа-ГӀалин кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — Польшехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо.

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Польша
Амагов, Муса Майрбекович

**Муса́ Майрбе́кович Ама́гов** (Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — Финляндехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо, Финляндин чемпион, Адлан Амагован воккха ваша.

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Амагов

И фамили йолу нах:

* Амагов, Адлан Майрбекович (1986) — ийина кепар латархо, тӀеман самбон Россин чемпион, универсальни латаран Европин а, дуьненан а чемпион, чуччбахана латаран а, самбон а, комплексан латаран а Россин спортан говзанча, UFC юкъавахана хьалхара нохчийн латархо;
* Амагов, Муса Майрбекович — Финляндехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо, Финляндин чемпион, Адлан Амагован вокха ваша.
Дугазаев, Тимур

**Тиму́р Дугаза́ев** (1985 шеран 18 сентябрь) — Германехь Ӏаш волу нохчийн спортсмен (джиу-джитсу, кикбоксинг, самбо, бокс), паргӀат кепар латаран Къилбаседера Германийн чемпион, 2011 шарахь ийина кепар латаран Европин чемпион.

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Абастов, Анзор Сайтамиевич

**Анзо́р Сайтами́евич Аба́стов** (1970 шеран 6 июнь) — нохчийн каратист, 2002 шарахь Европин Кубок йаьккхинарг.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
ӀабдуллахӀ ибн Убайй

**ӀабдуллахI бин Убай бин Салул** (Ӏаьрб. عبد الله) — Мадинатан паччахь вара, амма Мухьаммаде кхечира и паччахьалла. ӀабдуллахӀ пайхамаран мостагӀ вара, ша цунах теша моьттуьйтуш лелаш вара иза.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьрбий
Категори:Исламан адамаш абатца
Халиев, Хасан Сираждиевич

**Хаса́н Сиражди́евич Хали́ев** (1988 шеран 3 август, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн ийина кепар латархо, масийттуза Россин чемпион, чуччавахана латаран Евразин чемпион, кикбоксинган Европин а, дуьненан а чемпион, профессионалашна йукъахь w5 версин кикбоксинган дуьненан чемпион, II дуьненан латарийн говзаллийн ловзарийн толамхо (Петарбух, 2013 шо).

## Хьажоргаш
* 
*  
* 
* 
*  

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Эголуев, Баудин

**Баудин Эголуев** — Бельгехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо.

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Шовхалов, Расул

**Расу́л Шовха́лов** (1990 шеран 30 июнь) — Германехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо.

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
ЦӀайн-пхьеда

**ЦӀайн-Пхьеда** (ЦIайн-Пхьеда — «делан эвла»), «беллачеран гӀала» — Маьлхистан чӀожехь йолу адамаш дӀадохкаран гIишло (ун-лазарх кхелхина долу). Кавказан бӀешерийн йуккъерчу оьмаран даккхийчарех кешнаш санна лоруш йу иза. Меттиг йукъайогӀуш йу Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштана.

## Галерей

Image:Tsoy-Peda.jpg| ЦӀайн-пхьеда
Image:Tsoy-Peda 1.jpg| ЦӀайн-пхьеда
Image:Цой-Педе склеп.jpg|ЦӀайн-пхьеда


## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоь
Ӏутбат бин РабиӀат

**Ӏутбат бин РабиӀат** () — къурайшин тукхаман куьйгалхойх цхьаъ ву, Мухьаммад пайхамаран  дуьхьал болчу мостагӀех цхьаъ ву, ХӀиндан, Валидан, Хьузайфатан а да ву. Къуръанан аяташка ладоьгӀна цо, амма цо иман цадиллира. Бадрехь массарел хьалха а ваьлла, Хьамзатаца летира иза, Хьамзатас вийра иза. Цуьнан кӀант Валид а, ваша Шайбат а баийра Ӏеласа а, Хьарисата.

Цуьнан йоӀ ХӀинд, Абу Супьенан зуда йара. Шен да вера бахьана долуш, Ухьудехь цо Хьамзатах чӀир ийцира.

## Билгалдахарш

## Фильмаш
* Элчаналла
* Бану ХӀашиман бутт
Солтыханов, Адлан Исаевич

**Адла́н Иса́евич Солтыха́нов** (1993 шеран 28 июль, Нохчийчоь, Росси) — нохчийн спортсмен, карате Кёкусинкай йахьаллонашкахь дакъа лоцуш волу, Россин чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, Европин чемпионатан совгӀатхо. Соьлжа-ГӀалин пачхьалкхан мехкдеттан техникин университетан студент.

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
*  

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Брест

**Бре́ст** ( , ) — Белоруссин гӀала, Брестан областан а, Брестан кӀоштан а административан центр.

ГӀалин майда — 146,12 км². 2024 шаран 1 январан хаамашца 344 470 адам Ӏаш дара.

## Билгалдахарш

Категори:Белорусси
Брестан область

**Бре́стан о́бласть** () — Белоруссин область. Бахархой 1,401 млн стаг (2009). Административан центр — Брест.

## Билгалдахарш

Категори:Белорусси
Беларусийн мотт

**Беларусийн мотт** () — славянийн юкъабогӀу мотт, беларусийн къоман мотт, баьржина бу Беларусехь. Беларусин пачхьалкхан мотт (оьрчийн маттаца нийса). Цера дукхалла — гергарчу хьесапехь7 миллион стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Меттанаш
Славянийн меттанаш

**Славянийн меттанаш** — ХӀинди-Европин меттанийн йукъара гергара меттанийн тоба. Баьржина бу Европин а, Азин а латанаш тӀехь. Цера дукхалла — 400 дукхо млн адам.

## Билгалдахарш

Категори:Меттанийн тобанаш
Никаев, Шамиль

**Шами́ль Ника́ев** (1995 шеран 16 июнь) — Бельгехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо.

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
*  

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Исраилов, Бадруддин Хасанович

**Бадрудди́н Хаса́нович Исраи́лов** (1967 шеран 25 май, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн каратист, 1-ра дан йолу каратист Кёкусинкай, карате Кёкусинкайкан организацин Нохчийн Республикехь Бранч-Чиф, карате Кёкусинкай халкъашна йуккъера совгӀатан номинант.

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Марийн мотт

**Марийн мотт** (я **лугово-малхбален марийн**) — финн-угорийн меттанийн йукъара мотт. Баьржина бу марийш юкъахь, мадарра аьлча Марий Элахь а, Башкирийчохь а. Шира цӀе — «черемиссийн мотт».

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Финийн-угрийн меттанаш

**Финн-угорийн меттанаш** — уралан меттанийн йукъара гергара меттанйн тоба. Баьржина бу Венгрехь, Норвегехь, Россиехь, Финляндехь, Швецехь, Эстонехь а, кхин пачхьалкхашкахь а.

## Билгалдахарш

Категори:Меттанийн тобанаш
Варайн мотт

**Ва́райн мотт** (**винарайн мотт**, мотт **самар-лейте**, шен цӀе **Wáray-Wáray**) — Филиппинийн Самар, Къилбаседа Самар, Малхбален Самар, Лейте (малхбален) а Билиран провинцешкахь баьржина мотт.

Категори:Меттанаш
Колан ахгӀайре

**Колан ахгӀайре** (олуш. **Му́рман**, **Кола**, **Терь**) —  Россин, Мурманскан областера ахгӀайре. Йистошкахь бу Баренцан хӀорд а, КӀайн хӀорд а.

Майда 100 эз. км² герг..

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Колтта-саамийн мотт

**Колтта-саамийн мотт** (шен цӀе *sääʹmǩiõll*) — саамийн меттанах цхьа мотт. Мотт буьйцучера дукхалла 400 адам Ӏаш бу Финляндехь, дукху берш Севеттиярви цӀе йолу провинцехь.

## Билгалдахарш

Категори:Финийн-угрийн меттанаш
Къилбаседа Остроботни

**Къилбаседа Остроботни** () йа **Къилбаседа По́хьянма́а** () — Финляндин регион. Бахархойн дукхалла — 400 670 стаг (2012), майда — 35 508 км².

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Финлянди
Ломарчумарийн мотт

**Ломарчумарийн мотт** — ламанан марийн мотт, марийн меттан ламанан диалектан тӀехь бух болуш бу литературин мотт. Мотт буьйцучера дукхалла — 36 822 (ларар 2002).

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Исраилов

**Исраилов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Исраилов, Бадруддин Хасанович (1967) — нохчийн каратист, 1-ра дан йолу каратист Кёкусинкай, карате Кёкусинкайкан организацин Нохчийн Республикехь Бранч-Чиф, карате Кёкусинкай халкъашна юккъера совгӀатан номинант;
* Исраилов, Иса (1984) — Россин халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
* Исраилов, Хож-Бауддин (1953) — нохчийн актёр, художник-карикатурист, Нохчийн Республикин Халкъан артист.
Адыгейн мотт

**Адыгейн мотт** (лахара чергазийн, малхбузен адыгйн, кяхийн) — адыгейн мотт.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Адыгейн Википеди

Категори:Россин меттанаш
Алтайн мотт

**Алтайн мотт** (мадарра алтайн) — ломарчу-алтайн меттанийн йукъара цхьа мотт, алтайн мотт. Республика Алтайн официалан мотт. 1948 шо кхаччалц меттан цӀе йара ойротийн мотт.

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Бурятийн мотт

**Бурятийн мотт** (**бурят-монголийн мотт**, шен цӀе **буряад-монгол хэлэн**, 1956 дуьйна - **буряад хэлэн**) — бурятийн а, кхин монголийн тобан мотт. (оьрсийн меттаца нийса) Буряти Республикин пачхьалкхан мотт.

## Билгалдахарш

## Хьосташ

Категори:Россин меттанаш
ГӀебартойн-чергазийн мотт

**ГIебартойн-чергазийн мотт** () — гIебартойн а, чергазийн а мотт, ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан а, Кхарачой-Чергазийчоьнан пачхьалкхан мотт.

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
ГӀалмакхойн мотт

**ГӀалмакхойн мотт** (шен цӀе **хальмг келн**) — Россин (ГӀалмакхойчохь Ӏаш болу гӀалмакхойн мотт.

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Кхарачойн-балкхаройн мотт

**Кхарачойн-балкхаройн** (кхарачойн, алкхарой) **мотт** () — туьркийн меттанийн йукъара мотт, кхарачойн а, балкхаройн а.

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Агулийн мотт

**Агулийн мотт** (шен цӀе — ) — агулийн мотт. Лаьзгийн меттан гергара мотт Нах-ДегӀастанан меттанийн йукъабогӀу мотт.

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
ГӀумкийн мотт

**ГӀумкийн мотт**, хаьалха олуш хила **Базаран мотт** (шен цӀе **къумукъ тил**) — ГӀумкийн къоман мотт. Баьржина бу ДегӀастахь а, Нохчийчохь (БоргӀане, Бамт-Эвла) а, Къилбаседа ХӀирийчоьнан Мазалкан кӀоштехь а. Иза кыпчагийн тобан туркойн меттанийн йукъа богӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Категори:Россин меттанаш
НогӀийн мотт

**НогӀийн мотт** — ногӀийн къоман мотт. Баьржина бу ДегӀастанахь, Ставрополан махкахь, Кхарачой-Чергазийчохь, Нохчийчохь. Иза кыпчагийн тобан туркойн меттанийн йукъа богӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Категори:Россин меттанаш
Рутулийн мотт

**Рутулийн мотт** — рутулийн мотт. Нах-ДегӀастанан меттанийн лаьзгийн меттанийн йукъара мотт. Мотт буьйцурш Россиехь бу — 30 360 адам (2010). Мотт баьржина бу ДегӀастана Рутулан кӀоштехь, кхин  Азербайджанан  Шекинан а Кахан а кӀоштанийн (Кайнар, Хырса, Бейбулах, Даш-юз (Дашюз), Шин, Шор-су и др.) ярташкахь а. Литературин мотт кечбеш бу.Йоза кириллицан бух тӀехь ду 1990  шарахь дуьйна..

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Табасаранийн мотт

**Табасаранийн мотт** (*Табасаран чӀал*) — табасаранийн мотт — и къам Ӏаш ду Россин Федерацехь, дукху берш ДегӀастанехь. Мотт бу ДегӀастанан пачхьалкхан меттанах цхьаъ.

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Татийн мотт

**Татийн мотт** — татийн-бусулбанийн а, ламанан жуьгтийн а диалектийн цӀе.

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Тувинийн мотт

**Тувинийн мотт** (тув. *тыва дыл*) — тувинийн мотт, туркойн меттанийн йукъара мотт. Мотт буьйцучера дукхалла — 264 гергарчу хьеапехь.

Меттан код **тув**, **tyv** (ISO 639).

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Исламехь пайхамар

**Пайхамар** ( *набӣ*), д. т. **пайхамарш** ( *анбийа̄ъ*) — уьш Дала хаьржина нах бу, Шена цхьанна Ӏибадатдаре нах тӀеберзо бахкийтина, уьш гӀиллакхашка кхайкха а, цӀушна Ӏамалйарах а, цамагийначарах (хьарамнаш) а уьш йухабахийта а. Къуръан чохь хьахийна 25 пайхамар а, элча а ву. Иштта цу чохь хьахийна ду, Дала кхин пайхамарш а, элчанаш а бахкийтина аьлла, лаьтта тӀехь хиллачу тайп-тайпанчу къаьмнашка. Къуръан чохь деана ду: ﴾**Хьол хьалха а эхийтина Оха элчанаш. Царна йуккъехь Оха хьуна бийцинарш а бу, Оха хьуна цабийцинарш а бу. Цхьана а элчано Ӏаламат гайтина дац АллахӀан пурбанца бен. Ткъа АллахӀан омра деъча, бакъ йолу кхиэл йийр йу, тӀаккха харцлийнарш да̄къазабевр бу**﴿ [Къуръан 40:78].

## Пайхамарний, элчаний йукъахь башхалла
Элча — иза Дала элчаналла а, керла шарӀ а дохьуш ваийтинарг ву. Ткъа пайхамар — иза шена тӀе дӀаделладалар (вахьйу) доьссинарг ву, Дала хьалха элчанашка диссийначу шарӀашна йа цхьана манхӀажна тӀехь Далла Ӏибадатде аьлла цо кхайкхо. Пайхамар Делера хаам бийриг ву, ткъа элча Дала вахийтинарг ву, хӀора элча пайхамар ву, амма хӀора пайхамар элча вац.

## Къуръан чохь пайхамарш а, элчанаш а

## Хьосташ

Категори:Ислам
Удмуртийн мотт

**Удмуртийн мотт** — удмуртийн мотт, уьш Ӏаш бу Удмуртехь, Башкирийчохь, ГӀезалойчохь, Марий Элахь, Пермийн махкахь, Кировн областехь, Свердловскан областехь.

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Кыпчагийн меттанаш

**Кыпчагийн меттанаш** — Кыпчагийн меттан бух болуш туьркийн меттанийн уггар йоккха меттанийн тоба цуна юкъахь бу 11 мотт.

## Билгалдахарш

Категори:Меттанийн тобанаш
Мокшанийн мотт

**Мокшанийн мотт** () — финн-угорийн меттанийн финн-волгийн тобан йукъара мотт, кхин уралан доьзалан мотт, мокшанаш буьйцу мотт.

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Хакасийн мотт

**Хакасийн мотт** () — хакасийн мотт. Барржина бу Хакасехь а Красноярскан мехкан Шарыповскан кӀоштан цхьайолу ярташкахь а Тувехь а. Россиехь мотт хууш бу — 42 604 адам (2010).

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Категори:Россин меттанаш
Цахурийн мотт

**Цахурийн мотт** — Нехан-ДегӀастанан меттанийн лаьзгийн меттанийн йукъара мотт, и мотт буьйцу цахураш.

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Чувашийн мотт

**Чувашийн мотт** (, *Çovaş Çölhi, چأۋاش چۀلخې*) — чувашийн мотт,  Чувашин пачхьалкхан мотт.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.
* Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»
* Прощай, исчезающий чувашский язык?
* Тутарстанра чӗлхе пирки сӑмахларӗҫ
* Об угрозе развала страны в будущем, о съезде ЧНК, и об обращении к президенту

Категори:Россин меттанаш
Эрзянийн мотт

**Эрзянийн мотт** () — мордовийн меттанийн финн-волган тобан финн-угорийн доьзалан мотт, эрзянийн мотт, Мордовин пачхьалкхан меттанехь цхьаъ, мокшанийн меттаца а, оьрсийн меттаца а нийса.

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Якутийн мотт

**Якутийн мотт** (шен цӀе — *саха тыла*) — якутийн мотт, туьркийн меттанехь цхьа мотт.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Категори:Россин меттанаш
Мансийн мотт

**Мансийн мотт** (шира цӀе **вогу́лийн** Вагиль (Вогулка) хина цӀарах — мансийн Вооль) — мансаш цӀе йолу къоман мотт, иза обско-угорийн меттанийн юкъабогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Ненцойн мотт

**Ненцойн мотт** самодийн меттанийн йукъа богӀу мотт. Мотт буьйцучера дукхалла — 22 эзар герг. Мотт Колан ахгӀайрен тӀера Енисей тӀе кхаччалц баьржина бу.

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Селькупийн мотт

**Селькупийн мотт** (шира цӀе **остяко-самоедийн мотт**) — селькупийн мотт, самодийн меттанийн йукъабогӀу. Буьйцучера дукхалла — 1 эзар герг адам.

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Хантийн мотт

**Хантийн мотт** () — хантийн мотт — уьш Ӏаш бу Малхбузен Сибирехь. 

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Чукчийн мотт

**Чукчийн мотт**, йа **луораветланийн мотт** (*ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ*) — чукчий мотт, чукоткан-Камчаткин меттанийн йукъара мотт.

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Эвенкийн мотт

**Эвенкийн мотт**, **эве́нийн мотт** (*шира* тунгуссийн мотт) — эвенкийн мотт. Баьржина бу Россиехь мадарра аьлча Малхбален Сибирехь — Енисейн аьрру агӀорара йистера Сахалин гӀайрена тӀе кхаччалц (4,8 эзар адам 2010), кхин 9 эзар адам герг, солонаш а — Китайн къилбаседа дакъан тӀехь Ӏаш бу (Чоьхьара Монголи, Синьцзян-Уйгурийн автономни кӀошт) кхин Монголехь. Наряду с Эвенийн меттаца а, негидалийн меттаца тунгусийн-маньчжурийн меттанийн юкъабогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Долганийн мотт

**Долганийн мотт** — долганийн мотт, туьркийн меттанехь цхьа мотт. 

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Коми-пермякийн мотт

**Коми-пермякийн мотт** — коми-пермякийн мотт, мотт буьйцучера дукхалла 63 106 (2010).

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Эвенийн мотт

**Эвенийн мотт** (ламутийн) — эвенийн мотт, гергара меттанаш бу эвенкийн мотт, нанайн мотт, удэгейн мотт. тунгусийн-маньчжурийн тобан йукъара мотт.

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Юкагирийн меттанаш

**Юкагирийн меттанаш** (*юкагиро-чуванийн*, *одулийн*) — гергара меттанийн тоба, и мотт буьйцу юкагираш, иза ду сибиран халкъ, Ӏаш ду Колыма цӀе йолу хина бассейнехь.

## Билгалдахарш

Категори:Россин меттанаш
Болгарийн мотт

**Болгарийн мотт** (*български език*) — болгарийн мотт, ХӀинди-Европин меттанийн доьзалан славянийн тобан къилба бухара тобан йукъара мотт. Болгарин официалан мотт. Болгарийн матахь язйина шуьйра исбаьхьаллин а, Ӏилманан а литература. И мотт буьйцу на массо дуьненахь 2014 шарахь ларарца — 9 миллион герг адам дара.

## Билгалдахарш

Категори:Славянийн меттанаш
Латышийн мотт

**Латышийн мотт** () — малхбален балтойн меттанийн йукъара мотт, вайн денош кхаччалц Ӏалаш хилла (литвахойн меттаца нийса).

## Билгалдахарш

Категори:Балтойн меттанаш
Норвегийн мотт

**Норгӏойн мотт** (шен цӀе ⎯ *«norsk»* [nɔʂːk]) — германхойн меттанийн йукъара мотт, и мотт буьйцу Норвегехь.

## Билгалдахарш

Категори:Германхойн меттанаш
Таджикийн мотт

**Таджикийн мотт** ( [za’bɔːni tɔːd͡ʒi’ki], иштта *форси́и тоҷикӣ́* [fɔːr’siji tɔːd͡ʒi’ki] «таджикийн фарси») — таджикийн мотт, Йуккъера Азин мотт, Таджикистанан пачхьалкхан мотт.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀажарийн меттанаш
Жуьгтийн-гӀажарийн мотт

**Жуьгтийн-гӀажарийн мотт** — гӀажарийн жуьгтийн мотт, жуьгтийн-гӀажарийн меттанийн йукъара мотт.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀажарийн меттанаш
Узбекийн мотт

**Узбекийн мотт** (шен цӀе: O‘zbek tili, Ўзбек тили, Ӏаьрб. абат: ئۇزبېك تیلى йа O’zbekcha, Ўзбекча) — туьркийн мотт,  Узбекистанан пачхьалкхан мотт, цул сов баьржина бу Таджикистанехь, ГӀиргӀазойчохь, Кхазакхстанехь, Афганистанехь а, Туркменехь а.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Уйгурийн мотт

**Уйгурийн мотт** ( , ) — туьркийн меттанех цхьаъ.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Туьркийн меттанаш

**Туьркийн меттанаш** — гергарчу меттанийн доьзал хилла тарло алтайн макродоьзалан, шуьйра баьржина бу Азехь а, Малхбален Европехь а. туьркийн меттанаш мадарра аьлча баьржина бу Сибирера Колыма цӀе йолу хина бассейн тӀера Лаьттайуккъера хӀордан малхбален йисте кхаччалц. Меттанаш буьйцучера дукхалла — 167,4 млн. сов.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Огузийн меттанаш

**Огузийн меттанаш** йа **къилба-малхбузен туьркийн меттанаш** — туьркийн меттанийн га. Оцу гена меттанаш баьржина бу Малхбузен Азехь а, Йуккъерачу Азехь а кхин Малхбален Европехь.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Туркменийн мотт

**Туркменийн мотт** () туьркийн меттанийн огузийн тобан йукъара мотт. Дукху берш Ӏаш бу Туркменехь, а кхин ГӀажарийчохь а, ОвхӀанехь а, Туркойчохь а, Таджикистанехь а, Кхазакхстанехь а, Узбекистанехь а, Ставрополан мохкахь а, Аштаркханан областехь (Атал эвлахь, Фунтово-1,2) Россин.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Сибирера гӀезалойн мотт

**Сибирера гӀезалойн мотт** (сибтат. Сыбыр тел) — сибирера гӀезалойн халкъан мотт, дуккху берш бехаш бу Тюменан областехь, Омскан областехь, Новосибирскан областехь, Томскан областехь, Кемеровн областехь, Курганан областехь а, Свердловскан областехь а.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Жуьгтийн-таджикийн диалект

**Жуьгтийн-таджикийн диалект** (бухори, жуьгтийн-бухаран;  — *boxārī*, ) — бухаран жуьгтийн къамелан а, литературин а мотт, жуьгтийн-гӀажарийн меттанийн йукъара мотт.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀажарийн меттанаш
Бахтиярийн мотт

**Бахтиярийн мотт** () — ГӀажарийн мотт, бахтиярийн мотт, лурийн меттан диалект.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀажарийн меттанаш
Эрмалойн-кыпчакийн мотт

**Эрмалойн-кыпчакийн мотт** (, ) туьркийн меттанийн кыпчакийн-половецкийн бухара тобан мотт.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Куманийн-кыпчакийн меттанаш

**Куманийн-кыпчакийн меттанаш** — туьркийн меттанийн йукъара меттанийн тоба, иза юкъайогӀу кхин йоккхачу кыпчакийн меттанийн тобан. Кхин цӀераш: огузийн-кыпчакийн, куманийн-кыпчакийн, кавказан-кыпчакийн.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Категори:Меттаийн тобанаш
Куманийн мотт

**Куманийн мотт** (кыпчакийн-куманийн, малхбузен-кыпчакийн, куманийн) — куманийн мотт (куманийн, малхбузен кыпчакийн).

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Карлукийн-хорезмийн меттанаш

**Карлукийн-хорезмийн меттанаш** *(мадарра карлукийн)* — туьркийн меттанийн доьзалан тоба. 
А. Н. Самойловичин классификацехь карлукийн-хорезмийн меттанаш къилбаседаалтайн меттанашца чагатайн цӀарца вовшахтоьхна ду.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Хотонийн мотт

**Хотонийн мотт** — туьркийн мотт, Карлукийн-хорезмийн меттанийн тобан йукъара. Уйгурийн меттан диалект лору.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Къилба гӀиргӀазойн диалекташ

**Къилба гӀиргӀазойн диалекташ** — туьркийн диалектийн тоба, лелош ду ГӀиргӀазойчохь, Узбекистанехь, Таджикистанехь.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Мадарра туьркийн меттанаш

**Мадарра туьркийн меттанаш** *(туьркийн йукъара)* — туьркийн меттанийн йукъара цӀе, булгарийн меттанаш йукъахь боцуш.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Карлукийн мотт

**Карлукийн мотт** — хӀинца белла карлукийн мотт. туьркийн меттанийн йукъара мотт. Йуккъерачу Азин регионашкахь баьржина хилла мотт.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Кыпчакийн мотт

**Кыпчакийн мотт**, **Кхипчакхийн мотт** — кыпчакийн белла мотт. туьркийн меттанийн йукъара мотт. Евразин регионашкахь баьржина хилла мотт, боьвзаш бу кхин йукъара цӀарца Дешт-и-Кыпчак.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Айнийн мотт

**Айнийн мотт (айни́, эйну́; абда́л)** (шен цӀе Äynú (ئەينۇ) [ɛjˈnu]; ; ) — туьркийн мотт, мотт буьйцу Китайн Синьцзян-Уйгурийн автономни кӀоштехь, карлукийн меттанийн юкъабогӀу мотт и уйгурийн меттан диалект сана лору.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Шира-туьркойн мотт

**Шира-туьркийн мотт** — хӀинца болу туьркойн меттанийн бух биллина шира мотт.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркойн меттанаш
Карлукийн-уйгурийн меттанаш

**Карлукийн-уйгурийн меттанаш** — туьркийн меттанийн доьзалан бухара тоба.

## Библиографи
* Н. А. Баскаков. Введение в изучение тюркских языков. М., 1962. (переизд., М., 2006)
* Э. Р. Тенишев (ред.). Сравнительно-историческая грамматика тюкских языков. Региональные реконструкции. М., 2002.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн меттанаш
Башхаджиев, Тамерлан

**Тамерла́н Башхаджи́ев** (1978 шеран 26 октябрь, Гуьмсе, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн пауэрлифтер, Россин Кубкан совгӀатхо, дуьненан чемпион, Россин дуьненайукъара классан спортан говзанча.

## Спортан гайтамаш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Категори:Дуьненан чемпионаш
Исраилов, Иса

**Иса́ Исраи́лов** (1984 шо, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн пауэрлифтер, Россин чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, дуьненан чемпион, Дуьненан Кубок якхинарг, Россин дуьненайукъара классан спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Родригес (гӀайре)

**Родригес гӀайре** (, ) — Маскаренийн гӀайренийн йукъара уггар малхбалехьа болу гӀайре. Политикехь Маврикин юкъахь автономи ю. Координаташ: .

## Билгалдахарш

Категори:Маврики
Фарнаваз I

**Фарнаваз I** () (326 шо в. з. к. — 234 шо в. з. к.) — Гуьржийчоьнан паччахь, иза вевзаш ву античностехь Ибери санна. Цунах лаьцна хаамаш бу шира гуьржийн тептарш тӀехь — «Гуьржийчоьно дин тӀеэцар» а, «Картлийн паччахьийн дахар» а тептар тӀехь, VII-чу бӀешерашкахь йаздина долу, «Картлис Цховреба» («Картлин дахар») тептарийн гуламан йукъара тептарш тӀехь. Оцу хаамашца иза Азонас шел тӀехьа паччахь хӀоттийна аьлла ду, Азона ву Фарнавазидийн тӀехьенна бух биллинарг.

## Билгалдахарш

Категори:Фарнавазиани
Радамист

**Радамист** () — Эрмалойчоьнан паччахь 51-53 а, 54-55 а шарашкахь иза Фарнавазидийн тӀехьенах хилла, иберийн Фарасманан паччахьан кӀант а,  Митридатан веши я йиши кӀант, цунах лаьцна мадарра «Анналийн» Тацит цӀе йолу XII жайна тӀехь.

## Билгалдахарш

Категори:Эрмалойчоьнан паччахьаш
Категори:Фарнавазиани
Гуьржийн калиграфи

**Гуьржийн калиграфи** () — гуьржийн меттан калиграфийн йукъара цхьаъ йа гуьржийн меттан исбаьхьаллин элпаш яздар.

## Галерей


File:ვეფხისტყაოსანი XVII საუკუნე.jpg
File:მარიამისეული ქართლის ცხოვრება.JPG
File:1798. გიორგი XII-ის წყალობის წიგნი ალექსანდრე მაყაშვილისადმი.jpg
File:George V of Georgia charter.jpg
File:Amilakhvari. Erekle.jpg
File:Charter of ErekleII 1789 copy.png
File:1745. მეფე თეიმურაზ II-ის წიგნი ქალაქში სახლ-კარის ნასყიდობის შესახებ.jpg
File:1597. კახეთის მეფე ალექსანდრე II-ის გუჯარი გარეჯის მეტოქი აკურის მონასტრისადმი.jpg
File:1712. ვახტანგ და ბაქარ ბატონიშვილების სითარხნის წიგნი სიონის მხატვარ გიორგისადმი.jpg
File:Shalva Kvenipneveli agape charter 1470.jpg
File:Document of donation by the eristavi Vameq Shaburisdze to Bodorna church. 1494.jpg
File:"Greek law", a Georgian MSS (1788).jpg
File:A donation charter to the Manglisi church. 1525.jpg
File:Mokvi gospel-2.JPG
File:Vani gospels filio 12 c.jpg
File:Bichvinta Gospel MSS Н 2120.JPG
File:MSS Geo-28, f. 21.jpg
File:Jruchi MSS.jpg
File:Martvili Gospels initial; 11th c..jpg
File:Georgian Letter ქ.jpg
File:Georgian Alphabet Letter ფ.jpg
File:Georgian Letter უ.jpg
File:Bagrat IV royal decree.jpg
File:Joseph Tbileli MSS.JPG
File:Surameli will.jpg
File:1785. ერეკლე II-ის გერბის დამტკიცების სიგელი ამბროსიანთ ოჰანეზასადმი.jpg
File:Автограф Гарсевана Чавчавадзе.jpg


## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийн калиграфеш
Абдулвадудов, Омар

**Ома́р Абдулваду́дов** (1957 шеран 2 апрель, Хаси-Эвл, Дагестанан АССР, РСФСР, ССРС) — нохчийн штангист а, пауэрлифтер а, Россин чемпион, ССРС спортан говзанча, Нохчийн Республикин йеза атлетикин Федерацин вице-президент.

## Абдулвадудовс кечбинарш
* Гелисханов, Резван — чемпион и призёр ССРС чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а, ССРС Кубок якххинарг, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Дика Ӏалашон ловзарийн толамхо, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча;
* Исраилов, Иса — пауэрлифтер, Россин а, дуьненан а чемпион;
* Башхаджиев, Тамерлан — пауэрлифтер, Россин Кубкан совгӀатхо, дуьненан чемпион, Россин халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча;
* Мусаев, Рамзан Хаважиевич — Россин Кубок якххинарг.

## Доьзалла
Кхо бера.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Адаменко, Вячеслав Михайлович

**Вячеслав Михайлович Адаменко** — СССР а, Россин а Йеза атлетикан тренер, Россин Сийлахь тренер.

## Цо кхиинарш
* Балаев, Руслан — СССР Кубок якххинарг, Европин чемпионатан совгӀатхо, 1986 шарахь Дика Ӏалашон ловзарийн толамхо, СССР халкъашна йуккъера даржна спортан говзанча;
* Баматалиев, Аслан — Россин чемпионатийн совгӀатхо, Россин халкъашна йуккъера даржна спортан говзанча;
* Битиев, Ризван — Россин чемпионатан дато совгӀатхо, Россин спортан говзанча;
* Мусаев, Рамзан Хаважиевич — СССР а, Россин а чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а, Россин Кубок якххинарг, Европин чемпионатан совгӀатхо, СССР халкъашна йуккъера даржна спортан говзанча;
* Эдиев, Асламбек Лечиевич — 5-за Россин чемпион, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Россин Сийлахь спортан говзанча;
* Эльмурзаев, Ибрагим — Россин чемпионатийн совгӀатхо.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Тренераш
Шовхалов, Мухамед

**Мухаме́д Шовха́лов** (1990 шеран 4 июль, Гуьмсе, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн пауэрлифтер, дуьненан чемпион.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан пауэрлифтерш
Шовхалов

**Шовха́лов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Шовхалов, Мухамед (1994) — нохчийн пауэрлифтер, дуьненан чемпион;
* Шовхалов, Расул (1990) — Германехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо.
Эльдаров, Хож-Ахмед

**Хож-Ахме́д Эльда́ров** (1983 шо, Гуьмсе, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн пауэрлифтер, Россин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Россин спортан говзанча. Цуьнан тренер ву Омар Абдулвадудов.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан пауэрлифтерш
Битиев, Ризван

**Ризва́н Бити́ев** — нохчийн штангист, 1993 шарахь Россин чемпионатан дато совгӀатхо, Россин спортан говзанча. Цуьнан тренер вара Вячеслав Адаменко.

## Спортан гайтамаш
* 1993 шеран Россин йеза атлетикин чемпионат, 54 кг йозаллин категори — 2-гӀа меттиг (102,5 + 130 = 232,5).

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Долгачёв, Сергей Сергеевич

**Сергей Сергеевич Долгачёв** (1941 шеран 1 сентябрь, Митякински, Тарасовскан кӀошт, Ростовн область, РСФСР, ССРС) — штангист а, тренер а.

## Цо кечбинарш
* Асламбек Эдиев (1970) — нохчийн штангист а, тренер а, 5-за Россин чемпион, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Россин Сийлахь спортан говзанча;
* Саид Гортиков — халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча;
* Султан Асхабов;
* Касум Магомадов — 2000-гӀа шерашкахь Нохчийн Республикин йеза атлетикин коьрта тренер.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Эльмурзаев, Ибрагим

**Ибраги́м Эльмурза́ев** (1974 шеран 4 июнь, Хьалха-Марта, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн штангист, Россин чемпионатийн совгӀатхо.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Керла Каледони

**Керла Каледони** () — Францин хӀордал дехьара къастина административно-мехкан кхоллар, латта ду Тийна Ӏапказ чохь.

## Билгалдахарш
Кушаев, Сулейман

**Сулейма́н Куша́ев** — нохчийн штангист, масийттуза ССРС эскаран чемпион, 1971 шарахь ССРС къаьмнийн аьхкенан Спартакиадан бронзан совгӀатхо, 5-за РСФСР чемпион, ССРС рекордсмен, ССРС спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Талбийат

**Талби́йат** (), — алсам Хьаьжоша ХьажицIахь, Маккахь доьшуш долу доIа ду.

## Дешнаш
: **Iаьрбийн дешнаш: ** لَبَّيْكَ اللّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنّ الحَمْدَ وَ النِّعْمَةَ لَكَ وَ الملكَ، لا شَرِيكَ لَكَ
: **Кхетам: ***«Лаббайкалло́хIумма лаббайк, лаббайка ла́ шари́ка лака лаббайк, инналхьамда, ванниIмата, лака валмулк, ла́ шари́ка лак»*
: **Гоч:** *«Со муьтIахь волуш ладугIуш ву хьоьга йа АллахI. Со муьтIахь волуш хьоьга ладугIуш ву со, цхьа а накъост вац хьоьца. Баккъалла а, хастам а, ниIмат а хьан ду, паччахьалла а хьан ду, цхьа а накъост вац хьоьца».*

## Истори
Талби́ят а, Хьаьжа а ИбраьхIим пайхамарера (Делера салам хуьлийла цунна) цуьнгара схьадаьлла дара. Мухьаммад пайхамар (Делера салам, маршал хуьлда цунна) волчу хене схьадеана дара иза.

## Хьадис
*IабдуллахI ибн Iумарс (дела реза хуьлийла цунна) элира боху, мацах цIа Делан элчан эмкал когаш тIе хьала а гIаьттина, цуьнца Зуль-Халиф олучу маьждиган уллохь, цо Тахлиль дийшира: "МуьтIахь долуш, хьуна хьалха ду-кх тхо йа АллахI, цхьа а накъост вац хьоьца". IабдуллахI ибн Iумарс тIаккха аьлла: "Иза Делан элчан Талбийат ду".*
Батовка

**Батовка** () — Россин Федерацин Воронежан областан Богучаран кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Климатан Ӏаткъам бо Байкалхьалхара, Алтайра, Монголера Кхазакхстанехула йогӀу климаткхолларан семано (Воейковн сема). 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Богучаран кӀоштан индексаш 

Категори:Богучаран кӀоштан нах беха меттигаш
Мелови (Воронежан область)

**Мелови** () — Россин Федерацин Воронежан областан Бутурлиновкан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан). 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бутурлиновкан кӀоштан индексаш 

Категори:Бутурлиновкан кӀоштан нах беха меттигаш
Назаев, Муслим

**Мусли́м Наза́ев** (1978 шо, Шуьйта, Шуьйтан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн штангист, Бельгин чемпион, СССР спортан говзанча хила кандидат.

## Спортан гайтамаш
* «Эдмон Декотиньи мемориал» халкъашна йуккъера йахьаллонан совгӀатхо (Франци, 1996, 2000, 2002 шераш);
* «Одер Покал» халкъашна йуккъера йахьаллонан совгӀатхо (Германи, 1996);
* Бельгин чемпион (2003).

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Магомадов, Адлан

**Адла́н Магома́дов** (1960 шо) — нохчийн штангист а, тренер а, ССРС спортан говзанча, ССРС Сийлахь тренер.

## Цо кечбинарш
* Ибрагим Самадов (1968) — нохчийн штангист, ССРС а, Европин а, дуьненан а чемпион, ССРС Сийлахь спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Абдулаев, Герман

**Ге́рман Абдула́ев** — нохчийн дзюдоист, Россин дуьненайукъара классан спортан говзанча, Россин чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а.

## Спортан гайтамаш

### Россин чемпионаташ
* 1995 шо, Рязань — ;
* 1997 шо, Москва — ;

### Халкъашна йуккъера йахьаллонаш
* 1993 шо, Москва — ;
* 1993 шо, Нью-Йорк — ;
* 1994 шо, Москва — ;
* 1995 шо, Москва — ;
* 1997 шо, Минск — ;

### Дуьненан Кубкан этапаш
* 1990 шо, Софи — ;
* 1997 шо, Париж — ;
* 1998 шо, Москва — ;
* 1998 шо, Москва — ;

### Европин чемпионаташ
* 1997 шо, Остенде (Бельги) — 5 меттиг;
* 1998 шо, Овьедо (Испани) — 7 меттиг;

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* Герман Абдулаев

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:Россин чемпионаш
Абдулаев

И фамили йолу нах:

* Абдулаев, Айдамир Сайд-Ахмадович — Нидерландашкахь Ӏаш волу нохчийн греко-риман а, дзюдон а латархо, Голландин чемпион, Бельгин чемпионатан совгӀатхо, тренер, Голландин паргӀат кепар латаран а, греко-риман латаран а вовшахтоьхна тобанийн куьйгалхо, Голландин олимпийн спортан латаран Федерацин вице-президент, халкъашна юккъера даржан спортан суьдхо, Голландин спортан латаран Федерацин Суьдхойн Комиссин председатель, Олимпан ловзарашкахь суьдхо хилла хьалхара нохчи;
* Абдулаев, Герман — нохчийн дзюдоист, Россин халкъашна юккъера даржан спортан говзанча, Россин чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а;
* Абдулаев, Леча Шарипович (1953) — нохчийн йаздархо, поэт, публицист, гочдархо, Нохчийн Республикин Халкъан поэт, Нохчийн пачхьалкхан университетан Сийлахь профессор, Нохчийн Республикин Сийлахь журналист.
Саидов, Руслан

**Русла́н Саи́дов** () — нохчийн штангист, ССРС чемпионатийн совгӀатхо, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча.

## Спортан гайтамаш
* 1990 шарахь хилла ССРС йеза атлетикин чемпионат, 90 кг кхаччалц категори — 2 меттиг (182,5 + 200 = 382,5);
* 1991 шарахь хилла ССРС йеза атлетикин чемпионат, 100 кг кхаччалц категори — рывок 1 меттиг (185 кг);

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Категори:ССРС чемпионаш
Саидов

**Саи́дов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Саидов, Руслан — нохчийн штангист, СССР чемпионатийн совгӀатхо, СССР халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
* Саидов, Билал Саидович (1914—1994) — нохчийн йаздархо, поэт, драматург, Нохчийн пачхьалкхан драматически театран актёр а, режиссёр а, Нохчийн пачхьалкхан кеги хьовсархойн театран режиссёр, гочдархо, Нохч-ГӀалгӀайн Республикин а, СССР а йаздархойн союзийн декъашхо, СССР журналистийн бертан декъашхо.
Аласханов, Тимур Зайндиевич

**Тиму́р Зайнди́евич Аласха́нов** (1979 шеран 22 февраль) — хьалхара нохчийн фигурист, Россин Кубок якххинарг, Кхазакхстанан чемпион, Россин спортан говзанча.

## Доьзалла
Да — Зайнди Аласханов, паргӀат кепар латархо, хьалхара нохчийн СССР чемпионатийн совгӀатхо.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 
*  
* 

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Аласханов

**Аласха́нов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Аласханов, Тимур Зайндиевич (1979) — хьалхара нохчийн фигурист, Россин Кубок якххинарг, Казахстанан чемпион, Россин спортан говзанча;
* Аласханов, Зайнди Зайналбекович (1949) — нохчийн паргӀат кепар латархо, СССР чемпионатан совгӀтахо хилла хьалхара нохчо, СССР халкъашна юккъера даржан спортан говзанча, Россин Сийлахь тренер, полковник.
Гаранькин

**Гаранькин** () — Россин Федерацин Воронежан областан Калачан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Климатан Ӏаткъам бо Байкалхьалхара, Алтайра, Монголера Кхазакхстанехула йогӀу климаткхолларан семано (Воейковн сема). 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Калачан кӀоштан индексаш 

Категори:Воронежан областан Калачан кӀоштан нах беха меттигаш
Митрофановка (Кантемировкан кӀошт)

**Митрофановка** () — Россин Федерацин Воронежан областан Кантемировкан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан). 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кантемировкан кӀоштан индексаш 

Категори:Кантемировкан кӀоштан нах беха меттигаш
Чуйн область

**Чуйн область** () — ГӀиргӀазойчоьнан регион. Бахархойн дукхалла 814 900 стаг леррина 2011 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀиргӀазойчоь
Баткенан кӀошт

**Баткенан кӀошт** () — ГӀиргӀазойчоьнан Баткенан областан административан кӀошт. КӀоштан административан центр — Баткен.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
* Чек ()
* Жанырык ()
* Тунук-Суу ()
* Кан ()
* Табылгы ()
* Кайынды ()
* Сары-Талаа ()
* Коргон-Таш ()
* Жаны-Жер ()
* Чон-Талаа ()
* Ак-Оьтоьк ()
* Ак-Турпак ()
* Зар-Таш ()
* Чон-Гара ()
* Кара-Бак ()
* Достук ()
* Кызыл-Бел ()
* Чет-Кызыл ()
* Зардалы ()
* Доьбоь ()
* Бай Кара-Бак ()
* Кара-Булак ()
* Бужум ()
* Таян ()
* Газ ()
* Кыштут ()
* Сай ()
* Согмент ()
* Чарбак ()
* Самаркандек ()
* Жаны-Бак ()
* Паскы-Арык ()
* Мин-Оьруьк ()
* Ак-Сай ()
* Коьк-Таш ()
* Уьч-Доьбоь ()
* Капчыгай ()
* Таштумшук ()
* Мин-Булак ()
* Ак-Татыр ()
* Рават ()
* Говсувар ()
* Боз-Адыр ()
* Апкан ()
* Боьжоьй ()
* Кара-Токой ()
* Айгуьл-Таш ()

## Билгалдахарш

Категори:Баткенан область
Кадамжайн кӀошт

**Кадамжайн кӀошт** () — ГӀиргӀазойчоьнан Баткенан областан административан кӀошт. КӀоштан административан центр — Пуьлгоьн.

## Билгалдахарш

Категори:Баткенан область
Аксын кӀошт

**Аксын кӀошт** () — ГӀиргӀазойчоьнан Джалал-Абадан областан административан кӀошт. КӀоштан административан центр — Кербен.

## Билгалдахарш

Категори:Джалал-Абадан область
Жети-Оьгуьзан кӀошт

**Жети-Оьгуьзан кӀошт** () — ГӀиргӀазойчоьнан Иссык-Кулан областан административан кӀошт. КӀоштан административан центр — Кызыл-Суу.

## Билгалдахарш

Категори:Иссык-Кулан область
Акаев, Вахьид Хьумидан воӀ

**Ака́ев Ва́хьид Хьуми́дан воӀ ** () — советийн а, Россин а философ. Философийн Ӏилманийн доктор, профессор, Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин бакъволу декъахо, РӀА Ибрагимов Хь.И. цӀарах йолу Комплексан Ӏилманан-талламан институтан  коьрта Ӏилманан белхало.

## Биографи
Вина вайнах махкахбаьхначехь 1952 шеран 5 февралехьКхазакхийн ССР Ленгер гӀалахь. Къоман — нохчо. 1969 шарахь чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Советийн кӀоштара Шуьйтан ишкол. 1973 шарахь чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан физикин-математикин факультет «Математика» говзаллица. 1972 шарахь волавелла математикин хьехархо болх бан. 1975 шарахь хилла Хьал-Келин йуккъерачу ишколан директор.

### Ӏилманан гӀуллакх
Аспирантура чекхйаьккхира В. И. Ленинан цӀарахчу  Москохан пачхьалкхан хьехархойн институтан философин кафедрехь. 1981 шарахь чекхдаьккхира философин кандидатан диссертаци тема «Бакъдолчух башха, марталлица, дийнна кхетар». 1991 шеран 17 июнехь хилира Нохч-ГӀалгӀайн историн, философин, социологин Ӏилманан-талламан институтан директор. 1992 шарахь хилира Нохчийн Республикин Ӏилманан академин корреспондент-декъахо. Ростовн пачхьалкхан университетехь чекхдаьккхира докторан диссертации, тема «Суфизм Ӏаьрбийн-бусалбанийн философин контекстехь». 2001 шарахь хилира профессор а, Нохчийн пачхьалкхан университетан социалан белхан теорин а, практикин а кафедран куьйгалхо. Зорба тоьхна 170 сов белхан, царна йукъахь монографеш, брошюраш, публицистика. Нохчийн Республикин Йукъараллин палатин декъахо ву.

Ши доьзалхо ву.

## Библиографи
### Жайнаш
* 
*  (2-е изд. 2011)
* 
### Йаззамаш
* 
* 
* 
* 

* 

## Хьажоргаш
*  
*  
* 
* Биографии авторов
* Страница на сайте журнала «Исламоведение»

Категори:Россин философаш
Категори:Россин исламӀамориш
Категори:Нохчийн пачхьалкхан университетехь дешнарш
Категори:Нохчийн университетан хьехархой
Акаев

**Ака́ев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Акаев, Вахит Хумидович (1952) — нохчийн философ, философин Ӏилманийн доктор, Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин декъшхо;
* Акаев, Даша Ибрагимович (1910—1944) — хьалхара нохчийн лётчик, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, майор, Балтийски флотан 9 штурмовой дивизин 35 штурмовой авиаполкан командир;
* Акаев, Лом-Али (1990) — нохчийн греко-риман латархо.
Толебийн кӀошт

**Толебийн кӀошт** — Кхазакхстанан Туркестанан областан кӀошт.
Административан центр — Ленгер.
Бахархойн дукхалла — 107 эзар стаг.
КӀоштан майда — 3 150&nbsp;км².

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Алайн кӀошт

**Алайн кӀошт** () — ГӀиргӀазойчоьнан Ошан областан административан кӀошт. КӀоштан административан центр — Гуьлчоь.

## Билгалдахарш

Категори:Ошан область
ЯӀкъуб

**ЯӀкъу́б** (), **Исра́ил** () — исламан пайхамар а, Исхьакъ пайхамаран шолгӀа кӀант а ву. КанӀанера ведда хиллера иза, шен ненаваша Лабан волчу йуьрта а веъна, цигахь шен доьзалца Ӏаш вара иза. Цуьнан 12 кӀант вара, царех уггаре цунна дукхавезарг Юсуф хилла.

## Къуръан тӀехь

## Биографи
Исхьакъан ши кӀант вара Ӏайсу а, Якъуб а. Цунна Ӏайсу воккхах волу дера дукхавезар. Цхьана хенахь Исхьакъ къан веллера, бӀаьрса а дӀадаьллера. Цо Ӏайсуга аьллера шен цхьа даар да, Ӏайсу и кхочуш дан вахара. Церан нанас Рафикъатас шен Якъубе элира: «Хьайн дега хӀара даар дӀало, хьо Ӏайсу ву моттийта цунна, цуьнан бедарш тӀе а йохий». Якъуб шен дена Исхьакъана тӀе веанера, Ӏайсух тара а велла. Исхьакъан иза Ӏайсу ву бохуш Ӏаш вара. Исхьакъ шек ваьллера и Якъуб волчух тера хетара цунна, амма Ӏайсу хир ву-кх иза аьлла Ӏад Ӏаш вара. ТӀаккха Ӏайсу а цӀа кхечира, цо йан аьлла йолу яахӀума а йохьуш. Исхьакъас элира цуьнга: «Ахьа суна яахӀума ма-яийна», «Дера ца-яийра аса-м дада, ахьа хӀун дуьйцу?». ТӀаккха и шиъ кхийтира иза Якъуб хилли. Ӏайсус чӀагӀо йира ша иза вуьйра ма-ву аьлла. Рафикъатан цуьнан дагахь дерг а хиъна, Якъубе шен ваша Лабан волчу, «Месопотами» дӀагӀо элира.

Иштта Якъуб шен даймахкара дӀавахара. Месопотами — олучу шен ненавешин йуьртахь ваха, дӀавахара иза. Лабанан йоккхах йолу йоӀ — Лия маре йалийра цо. ТӀаккха жимах йерг — Рахьиль а. Оцу шинна лай — Зильфа а, БильхӀа а йигира цо маре. Иштта кхойтта бера хилира цунна. Шен да дӀакхелхича йуха КанӀане схьа веанера иза.

Юсуп массарел чӀогӀа дукха везара цунна. И бахьана долуш цуьнан гӀан хиина цуьнан вежаршна, шайтӀано Ӏехийнера уьш. Шайн дега дийхира цара Юсуп шайца жа дажо ваийта аьлла. Уьш тӀаьхьара ца бевлла Якъуба вахийтира иза цаьрца. Вежарша йиттина цунна, чӀогӀа лазийна хилла цара и пекъар Юсуп. Иза вен гӀерташ бара уьш, амма Лавис ца вайтинера иза. ГӀу чукхоьссина хилла цара иза. Шайн дега иза берзалоша виъна элира цара, цуьнан цӀийх уьзина бедар дӀалуш. Якъубан хиира Юсуп берзалоша ца виъний.

Юсупах къаьсттина цаӀалора Якъуб, цуьнан бӀаьрса дӀадаьллера даиман воьлхуш Ӏаш. БӀаьргаш цӀий дӀа а даьлла кӀайн деллера цунна. 40 шо даьлча уьш Мисар баханера, иштта Юсупан тӀекхечира и ша берриш. Цуьнан бӀаьрса схьа деанера. Мисарахь дӀакхелхира Якъуб, цигара КанӀане схьа а валийна ИбраьхӀиман а, Исхьакъан а хьех (ИбраьхӀиман маьждиг) чу дӀавоьллира иза.

## Бераш

## Хьосташ
Ӏаьлий-Йуьртан йуьртан меттиг

**Ӏаьлий-Йуьртан йуьртан меттиг** — Россин Федерацин ГӀалгӀайчоьнан Несаран кӀоштан муниципалан кхоллам.

Административан центр — Ӏаьлий-Йурт.

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:ГӀалгӀайчоьнан йартийн меттигаш
Бода беана шо

**Бода беана шо** — (оьрс. год, когда пришла тьма) 1913 шарахь Къилбаседа Кавказехь цхьа хилам хилла. Кавказан лаьмнийн зӀенийн цхьаьна лома стигала тӀапламан чим кхоьссина, шеца масех регионан тӀе бода а хӀоттош. Иштта хьал хӀоьттина хилла Нохчийчохь а.
«Бода беана шо» цӀе обарг Зеламха кхалхарца йоьзна ца хилла, цхьаболчарна ма моттара, кхузахь буьйцуш берг баккъалла а тӀебеана бода хилла.

## Билгалдахарш

Категори:Бода беана шо
Шуьйтан йуьртан меттиг

**Шуьйтан йуьртан меттиг** — Россин Федерацин Нохчийчоьнан Шуьйтан кӀоштан муниципалан кхоллам.

Административан центр — Шуьйта.

## Нах беха меттигаш

## Меттиган йукъайогӀу ярташ

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан яртийн меттигаш
КаӀбат

**Каӏбат** ( *[Аль-КаӀбатул-Мушаррафат]* – «Сийлахь КаӀбат») **ХьаьжцӀа** — иза СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан Макка гӀалахь долу бусалбанийн къилба а, ислам динехь деза лоруш долу хьалхара цӀа (маьждиг) а ду.

## Истори
ХьаьжцӀа — иза АллахӀ дала шен хьалхара цӀа ду аьлла билгалдина ду Къуръанехь. АллахӀ-дала сийлахь дина иза. Дуьххьара иза динарг маликаш а, Адам пайхамар  а хилла. Цул тӀехь цуьнан кӀант Шис-пайхамара юха дина хилла иза. Цул тӀехьа Нохь пайхамара  дина хилла. ТӀаьххьаре, ИбраьхӀим пайхамара  шен кӀантаца ИсмаьӀилца  юха дина иза. ИбраьхӀим деле дийхира иза даима ларде аьлла. ИбраьхӀим-пайхамаран заманахь дуьйна, АллаӀ-дала иза лардеш долу маьждиг ду. Цигахь садолу хӀума ен а, цӀий Ӏано а, къа латадан а цамега.

АллахӀ-дала боху къуръанехь:

## Этимологи
Дош «**الكعبة‎»**Ӏаьрбийн маттахь цуьнан маьӀна «Квадратин цӀа» бохург ду. Кхин а «**بيت الله»** (*БайтуллахӀ*) **«**Делан цӀа» олу цунах.

## КаӀбатан дакъош

КаӀбатан 14 дакъа ду:
# **Ӏаьржа тӀулг** (Ӏаьрб. الحجر الأسود — *аль-хьаджар аль-асвад*) — тӀулг, малх-балехьара КаӀбатан сонехь берг.
# **НеӀ** (Ӏаьрб. باب الكعبة) — КаӀбатан неӀарш.
# **Мизаб** (Ӏаьрб. ميزاب) — къинхетаман хи дӀадохуьйту апари
# **Цоколь** (Ӏаьрб. الشاذروان) — КаӀбатан пенаш лардеш ерг.
# **ИсмаьӀилан хьиджр** (Ӏаьрб. حجر إسماعيل) — буьткъа горга пен, цу чохь дӀадоьллина ИсмаьӀил, ХӀаджар ду.
# **Мультазам** (Ӏаьрб. ملتزم) — Ӏаьржа тӀулган а, неӀаран а юккъахь долу дакъа, 2-метар ду.
# **ИбраьхӀиман макъам** (Ӏаьрб. مقام إبراهيم) — ангалин а, эчиган а меттиг, ИбраьхӀим-пайхамар тӀаьхьа лаьттина тӀулг бу цигахь.
# **Ӏаьржа тӀулган соне** (Ӏаьрб. زاوية الحجر الأسود)
# **Йеменан са'' (Ӏаьрб. <big>الركن اليماني</big>)
# **Шаман са** (Ӏаьрб. <big>الركن الشامي</big>)
# **Ӏиракъин са* (Ӏаьрб. <big>الركن العراقي</big>)
# *'Кисват** (Ӏаьрб. <big>كسوة الكعبة</big> — ''кисват аль-каӀбат'') — айаташ тӀехь долу шаршу.
# **ШагатӀулган аса** — хьалха баьццара яра, а хӀинца кӀайн ю.
# **ИбраьхӀим лаьттина меттиг''' — ИбраьхӀима цӀа дуттучу хенахь, лаьттина меттиг..

## Билгалдахарш

Категори:СаӀудийн Ӏаьрбийчоь
Категори:Ислам
Малхбузен горилла

**Малхбузен горилла** () — гориллийн (*Gorilla*) приматийн тайп гоминидийн (*Hominidae*) доьзалан йукъара.

## Билгалдахарш

Категори:Маймалш
Горилла

**Горилла** () — маймалийн тайп, хӀинца йолу приматийн тобан уггар дакххй маймалш. Дуьххьара малхбузен гориллах лаьцна йаздина Америкера Томас Сэвиджас ( 1847 шарахь,  Ганнонех лаьцна йазйинчу статяхь).

## Билгалдахарш

Категори:Маймалш