1789 шо

## Хиламаш

### Франци
* бӀаьсте — МагӀселехь, Тулонехь, Орлеанехь адамаш карзахдийлар.
* апрелан чеккхе — Парижан йисташкара Сент-Антуанера гӀаттам. ОхьатаӀийна гвардин а, дошлойн а тобанашца, масех бӀе стаг вийна, чевнаш йина.
* 5 май — Версалехь дӀабиллина Инарлин штатийн гуламаш. Гулам дӀабахьаран низамах лаьцна къийсамаш буьйлабелира.
* 17 июнь — Францехь Инарлин штатийн кхоалгӀа чкъоьран депутаташ, синбелхалойн а, олалло а гӀо лаьцна, кхайкхийра шеш Къоман гулам бу аьлла, кхечу депутаташка шайх схьакхета кхайкхира. Къоман гулам эккхо гӀортаро 13-14 июлехь халкъ гӀаттийра, Бастили йаьккхира, Сийлахь французийн революци толаме йалийра.
* 20 июнь — Буьрканех ловзачу зал чохь дуй баар.
* 23 июнь — Кхайкхина Инарлин Штатийн гулам. Людовик XVI-гӀачо депутаташка чкъоьрнашца декъа а лой шеш-шеш ховша элира. КхоалгӀа чкъоьран депутаташ ца сацийра шайн гуламаш, олаллин цхьа дакъа шайн агӀора даьккхира.
* 9 июль — Къоман гуламо кхайкхийра ша Кхолламан гулам — лакхара гайтаман а, законашкхолларан а халкъан меже.
* 11 июль — Людовика дӀавалийтира министр Неккер, омар дира сихонца Париж йита аьлла.
* 12 июль — Парижера халкъан а, эскаршна а йукъара дуьххьарлера девнаш.
* 13 июль — Парижехь горгали бийкира. Халкъа герз схьаэца долийра, схьайаьккхира иттаннаш эзарш тоьпаш.
* 14 июль — Халкъо Бастили йаккхар. Сийлахь-йоккха французийн буржуазийн революци.
* июлан йукъ — Паччахьа йухахӀоттийна Неккер Ӏедале, къобал бина Къоман гуламан барт. Парижехь кхоллаелла муниципалитет. Кхоьллина буржуазийн Къоман гварди коьртехь маркиз Лафайет волуш.
* 18 июль — Труара гӀаттам. Халкъо дӀалаьцна герз, схьайаьккхина ратуша.
* 19-20 июль — Страсбургера гӀаттам. Халкъ шина дийнахь буьззина дай бара гӀалин. ГӀалин ратушера документаш дагийра.
* 21 июль — Шербурера гӀаттам.
* 24 июль — Руанера гӀаттам.
* июлан чеккхе — Провинцин гӀаланашкахь кхуллуш йара харжаман муниципалитеташ.
* 4-11 август — Францин кхолларан гуламан (КХГ) феодалийн бехкенаш ахархошца эцарах Декреташ. «Феодалийн режим йерриг хӀаллакйо».
* август — КХГ коьртехь Мирабо, Сийес волу конституционалистийн парти.
* август — Ахархойн гӀаттамо дӀалаьцна йерриг Франци. Дофинехь хӀора пхеа элийн гӀаланех кхоъ йохийна. Франш-Контехь йохийна 40 гӀала. Парижера бедарш тоьгучеран белхалойн демонстраци.
* 26 август —Францин КХГ тӀеэцна «Адаман а, гражданинан а бакъонийн деклараци».
* 31 август —Францин КХГ йийца йолийна харжаман системан законан проект.
* 12 сентябрь — Арайаьлла хьалхара лоьмар Маратан «Парижан публицист» (6-гӀа лоьмарера — «Халкъан доттагӀ») газетан.
* сентябрь — Версале кхайкхина керла эскарш. Паччахьо къобал ца дира Адаман а, гражданинан а бакъонийн деклараци а, августан декреташ а.
* 1 октябрь — Эпсараллин контрреволюцин манифестаци паччахьан гӀалин чохь.
* 5-6 октябрь — Парижхой Версале бахар. Халкъ чуиккхина гӀалин. Паччахь а, КХГ а Париже дӀабахна.
* 2 ноябрь — Францин КХГ тӀеэцна килсан латта схьа а даьккхина дохкар. Ассигнаташ арахецар — килсан латташ доьхкинчу санах хилла пачхьалкхан ахчан декхарш.
* Кхоьллина якобинцийн клуб («Конституцин доттагӀийн йукъаралла»). Мирабо, Робеспьер.
* Лавуазьес бакъдина Ломоносовс дӀадиллина масса йисаран закон.

### Кхин пачхьалкхаш
* 10 февраль — Сийлахь Руман империн императора Иосиф II-гӀачо шен омрийца австрийн когаметта долчу маьӀ-маьӀӀерчу латташ тӀехь (Тироль доцург) йукъайоккху лаьттан налог, гӀоьрту йерриг ахархойн ясакъ ахчане йаккха.
* 4 март — лелайаьлла АЦШ Конституци.
* 1789, 4 март — 1797, 4 март — АЦШ 1-ра президент Вашингтон Джордж (1732—1799).
* 1789, 4 март — 1797, 4 март — 1-ра АЦШ вице-президент Адамс Джон.
* 21 апрель — Густаван омар. Финляндин ахархошна бакъо йелла шеш лелош долу Ӏедалан латта эцна доладаккха.
* Швецехь охьатаӀийна элийн къайлаха барт (Аньялан барт). «Цхьаьнакхетаран а, лардаран а акт». Риксдаг кхойкху паччахьан оьшучу хенахь, ткъа цуо олалла до Пачхьалкхан кхеташон гӀо доцуш.
* Дани арайаьлла Швецица болчу тӀема йукъара Ингалсан а, Пруссин а Ӏаткъамца.
* 1 август — Суворовн оьрсийн эскар тоьлла Фокшанашкахь туркойл.
* 7 сентябрь — Потёмкина омар делла, цу тӀехь дара: «Ингул тӀехь керла йинчу верфах ала — Николаевн гӀала».
* 22 сентябрь — туркойн эскар хӀаллакдина Суворовн оьрсийн эскарша Рымникерчу тӀамехь.
* 25 сентябрь — Америкин Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь конгрессо тӀеэцна Бакъонех йолу билль — Конституцин хьалхара 10 нисдар (лелайолу 1791 шеран 15 декабрехь).
* 24 октябрь — Бельгехь австрийн олаллаин дуьхьала гӀаттам болабелла.
* декабрь — Австрийн эскарш лаьхкина берриг аьлча санна Бельгин махкара. Кхоьллина «Цхьаьнатоьхна бельгийн штаташ».
* Йоцучу хенан цхьаьнатоьхна Вьетнам Куанг Чунга (Тэй Шона) (тэйшонийн тхьамдан) Ӏедал кӀелахь. Масех шо далале велла.
* Кхоьллина Петровн чуьйнадутту завод Братски аренашкахь (Байкалдехье). ХӀинца Забайкальски мехкан Петровск-Забайкальски гӀала.

## Ӏилма

* 22 февраль - Уильям Гершела гучудаьхна Уранан хӀоьзнаш.

## Бина
*Хьажа иштта: [[:Категори:Бинарш 1789 шарахь]]*
* 20 февраль — Жандр Андрей Андреевич, оьрсийн драматург а, гочдархо а.
* 8 март — Байрон, Джордж Энсон, 7-гӀа лорд Байрон, адмирал, поэтан ваша.
* 20 май — Жиркевич Иван Степанович, оьрсийн баьчча а, мемуарист а.
* 5 июль — Булгарин Фаддей, йаздархо, емалхо, арахецархо.
* 25 июль — М. Н. Загоскин, оьрсийн йаздархо, драматург, историн прозанийн автор, москохан театрийн а, москохан Герзан палатан а директор.
* 26 август — Ӏаббас-Мирза, иранан пачхьалкхан гӀуллакххо.
* 25 октябрь — де Альвеар Карлос Мария — 1815 шарахь Ла-Платин Цхьаьнатоьхна провинцийн Лакхара урхалча.
* 13 декабрь — Глебов Дмитрий Петрович (велла 1843), оьрсийн поэт, актуариус, гочдархо; статс хьехамча.

## Белла
*Хьажа иштта: [[:Категори:Белларш 1789 шарахь]]*
* 7 апрель — Ӏабдул-Хьамид I, Хункар-мехкан 27-гӀа султан.
* Мельгунова, Агафья Семёновна — Дивеевн мозгӀар-аьзнин йукъаралла кхоьллинарг.

## Хьажа иштта

## Билгалдахарш