open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
WeyDu

**WeyDu** (*Waynah European Youth Development Union*) - Европехь уггаре йоккха вайнеха организаци ю. Иза кхоьллина 2009чу шарахь, Бельгехь. Цуьна коьрта lалашо ю, кегирхой кхетош-кхиор а, дахаран-lеран кеп а, мотт а, гlиллакх-оьздангалла а, культура а йовзитар. WeyDu, йохка-эцаран ассоциации йац.

## Билгалдахарш
* A. LALLEMAND, "Le mélange belgo-tchétchène reste rare et difficile, *Le Soir* 28/12/2015.
* З. МУРТАЗАЛИЕВА, "Вайнахи всех стран, соединяйтесь!", *Кавказ.Реалии* 27/4/2019.
* Э. ШЕРИПОВ, "В бельгии создана студенческая организация Wey-du", *Vaydahar* 25/11/2009.
* Э. ШЕРИПОВ, "Форум Студенческой Организации «Waynah European Youth Development Union»: Weydu 2015", *Vaydahar* 1/6/2016.
* K. SWYNGEDAUW, *[https://lib.ugent.be/fulltxt/RUG01/002/217/758/RUG01-002217758_2015_0001_AC.pdf "WIJ WILLEN TROTS ZIJN." De participatie en identiteit van de Tsjetsjeense gemeenschap in België].*, UGent 2014-2015, 31.
* C. VAN ROMPAEY, "Oud-gemeenteraadslid uit Berlaar kandideert in Lier", *Nieuwsblad* 25/04/2019.
* WeyDu, *[https://weydu.eu/about Организация] *.
* A. ISSAEV, "Tsjetsjenen zijn géén relschoppende bende ", *MO* 8/8/2012.
Дудкин, Олег Борисович

**Дудкин Олег Борисович** (1931—2013) — Ӏилманча-, , А. Е. Ферсманан цӀарах совгӀатан лауреат (1983).

## Биографи
Вина 1931 шеран 14 октябрехь.

1954 шарахь — чекхйаьккхина Уралан пачхьалкхан университетан геологин факультет, цул тӀаьхьа дерриг дахарехь а болх бина РӀА КӀЦ Геологин институтехь.

1963 шарахь — чекхдаьккхина кандидатан диссертаци, тема: «Хибинийн маьӀдадаларан меттиган нилха латтанаш а, апатитан стронций а».

1979 шарахь — чекхдаьккхина докторан диссертаци, тема: «Щелочийн массивийн апатит а, апатиташ довлар а».

1982 шарахь дуьйна — щелочийн массивийн металлогенин лабораторин куьйгалхо, 2002 шарахь дуьйна — коьрта Ӏилманан белхало.

Велла 2013 шеран 8 июлехь.

## Ӏилманан гӀуллакх
Ша Ӏилмехь къахьегар хьажийна Колан регионан геологи а, минералоги а Ӏаморе. Теллина Хибинийн апатитийн маьӀда долу меттигийн минералоги, геохими, щелочан породашкахь а, карбонатиташкахь а фосфоран маьӀда долу меттигаш кхоллайаларан процессаш.

Болх бина маьӀда далларан анализ йеш Сыннырски калийн щелочан массиван (Къилбаседа Байкалйист), теллина Хибинийн карбонатиташ, дуьстина карбонатитан массиваш Сокли (Финлянди), Ковдорски, Вуориярви, Ӏоман Вараки (Колан регион), боккха болх бина Балтикан турсан малхбален декъан щелочан массивех а, карбонатитех а болу хаамийн жамӀ деш.

Башха терго йина, щелочийн плутонаш когахӀуттуш маьӀдан а, маьӀдан доцу а аьргалла кхоллайаларан хьолан анализан, технологин минералогин йукъара методологин теоретикан бухан принципашна,щелочан массивийн маьӀда долу меттигийн масалашца.

ТӀаьхьарчу шерашкахь болх бира йукъарчу металлогенийн анализ тӀехь Колан щелочан провинцехь, эндогенийн фосфоран маьӀда долу меттигийн геохимин тӀехь, минералан аьргалла тоеш йисина нехаш кхерам боцуш Ӏалашйар а, лелор а, экологин кхерамазаллин анализ йина апатитийн маьӀда тодича йуьсу, ларме йохку нехаш Ӏалашйаран, мах хадийна цара экосистеман бан тарло Ӏаткъаман.

120 сов Ӏилманан белхан автор ву, МПТУ профессор ву.

## Зорбатоьхна белхаш
* Геохимия и закономерности концентрации фосфора в щелочных массивах Кольского полуострова. — Л., 1977
* Карбонатиты Хибин. — Апатиты, 1984
* Технологическая минералогия комплексного сырья. — Апатиты, 1996
* Кольский регион как эталон металлогении щелочного магматизма. — Апатиты, 2002
* Гигантские концентрации фосфора в Хибинах. — М., 1993.

## Литература
* Учёные Кольского научного центра, (1930—2005). — Апатиты, 2006.

## СовгӀаташ
* Халкъийн доттагӀаллин орден (1980)
* Сийлаллин орден (21.09.2002)
* ССРС Министрийн Советан совгӀат (1981)
* А. Е. Ферсманан цӀарах совгӀат (Б. Е. Боруцкийца цхьаьна, 1983 шарахь) — «Хибинийн массиван минералоги» цӀе йолу ши том монографи бахьнехь (том I — «Магматизм а, магматикал тӀаьхьа хилла хийцамаш а»; том II — «Минералаш»)

## Хьажоргаш
* 
* 
*  

Категори:Уралан пачхьалкхан университетехь дешнарш
Категори:А. Е. Ферсманан цӀарах совгӀатан лауреаташ
Ефуни, Сергей Наумович

**Ефуни Сергей Наумович** (вина , Соьлжа-ГӀала) — Россин анестезиолог а, физиолог а, Гипербарин медицинан институтан инарлан директор, РӀА баккъала волу анестезин а, физиологин а декъан декъашхо (академик) (1992), Н.Д. Ефунин кӀант.

## Биографи
1954 шарахь чекхйаьккхина ШолгӀа Москохан медицинан институт.

1954-1956 шерашкахь куьйгаллехь вара Алтайн мехкара дарбанцӀен хирургин декъан, 1956-1959 шерашкахь хьийхира 2-гӀа Москохан медицинан институтехь, 1959-1964 шерашкахь – 1-ра Москохан медицинан институтехь. 

1964 шарахь болх бира ССРС МогашаллаӀалашйаран министраллин клиникан а, экспериментан а хирургин ЕӀТИ (1980 шарахь дуьйна ССРС МӀА Йерригсоюзан хирургин Ӏилманан центр):

- нуьцкъаша оксигенацин лабораторин хьаькам (1964 шо);

- ССРС МогашаллаӀалашйаран министраллин 4-гӀа Коьрта урхаллин коьрта анестезиолог 

- гипербарин оксигенацин декъан (ГБО) хьаькам (1966 шо); 

- Йерригсоюзан Гипербарин оксигенацин центран директор (1974 шо). 

1992 шарахь дуьйна Гипербарин медицинан институтан инарлан директор. Ӏилманан консультант - Гипербарин медицинан а, техникин а институт – Бароцентр.

ССРС ӀА корреспондент-декъашхо 1979 шарахь дуьйна, РӀА академик 1992 шарахь дуьйна – физиологин а, фундаментан медицинан дакъа.

Ефунин коьрта белхаш, функцин системашна а, организман структурашна а лакхара Ӏаткъаман кислородан, Ӏаткъаман механизмаш Ӏаморна лерина, ткъа иштта электрофизиологин а, анестезиологин а тайп-тайпана аспекташна лерина. Азотан мусталлийца операцил тӀаьхьара наркозан лазар дӀадоккхуш оригиналан хьесапан авторех цхьаъ ву. Йукъадаьккхина организман парапульмоналан оксигенацин хьесап кислородан микроэмульсин гӀоьнца. Ефунин талламаш гӀодира Москохахь гипербарин оксигенацин комплексан медицинан барокамерш кхолла.

### Доьзал
Зуда а, ши бер а ду.

### СовгӀаташ
* Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орден (24.01.1980)
* мидалш
* ССРС пачхьалкхан совгӀат (1977) — гипербарин оксигенацин комплексан медицинан барокамерш кхолларна

## Сочиненеш
* Лечебный наркоз, М., 1967;
* Достижения гипербарической оксигенации в СССР, М., 1983;
* Гипербарическая оксигенация и сердечно-сосудистая система, М., 1987.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Словари на Академике Большая биографическая энциклопедия, Ефуни Сергей Наумович.
* Словари на Академике Большой Энциклопедический словарь, Ефуни Сергей Наумович.
* Российская Еврейская Энциклопедия Ефуни Сергей Наумович
* ЛИЧНОСТИ  Досье личности Ефуни Сергей Наумович.
* 

Категори:ССРС Медикаш
Категори:ССРС ӀА корреспонденташ-декъашхой
Категори:РӀА баккъала болу декъашхой
Жуков, Дмитрий Анатольевич

**Жуков Дмитрий Анатольевич** (1927 30 августехь, Соьлжа-ГӀала — 2015 10 сентябрехь, Москох) — оьрсийн советийн йаздархо, литературхо, гочдархо. ССРС Йаздархойн союзан декъашхой (1976).

## Биографи
Элийн тайпанах ЖуковгӀарах ву. Вина инженер-мехкдаьттахочун доьзалехь. 1944 шеран декабрехь шен лаамца вахара Советан Эскаре. 1947 шарахь чекхйаьккхира Киевн тӀеман зӀенан доьшийла.

1949 - 1954 шерашкахь чекхйаьккхина ТӀеман кхечу мехкийн меттанийн институт. 1954 - 1960 шерашкахь гӀуллакхехь вара КТУ. ССКП ца ваьлла аьлла дозанал арахьа командировкашка ца вохуьйтура. Дуьххьарлера электронан машен кхуллуш дакъа лаьцна — гочдархо ингалсера оьрсийн матте.

Чекхйаьхна Лакхара сценарин курсаш (1962—1964). ЙерригРоссин историн а, оьздангаллин а иэсаш Ӏалашйаран йукъаралла кхуллуш дакъа лаьцна. Режиссёр Б. Карповца цхьаьна, сценарихон хьолехь дакъа лаьцна антисионистийн фильм «Къайлах дерг а, гуш дерг а» кхуллуш.

1990 шарахь куьг йаздина «Кехат 74-на».

Славянийн йозан а, оьздангаллин а Фондан сопредседатель хилла.

## Доьзал
КӀант — Жуков, Александр Дмитриевич (вина 1956) — Россин Федерацин Федералан Гуламан Пачхьалкхан думан хьалхара вице-спикер, Россин Олимпийн комитетан хилла президент.

КӀентан кӀант — Жуков, Пётр Александрович (вина 1982) — хьуьнарча а, инвестор а, шахбокс гӀарайоккхург.

## Кхолларалла
Зорба тоха волийна 1955 шарахь дуьйна. 1960-гӀа шерашкахь дуьйна гӀараделира цуьнан Ӏилманан-фантастикан дийцар «Рэм а, Гений а».

Цуо гочдина арахецна кхолламаш Азимов Айзекан, дель Рей Лестеран, Нушич Браниславан, Мюррей Лейнстеран, Клиффорд Саймакан, Роберт Шеклин, Гарри Гаррисонан, Янг Робертан, Рэй Брэдберин, Джеймс Баллардан, Джеральд Дарреллал.

Язйина повесташ-хроникаш: «Аввакум», «Владимир Иванович», «Турпалхочун дог», «Валар дахьарш», «Босту гуо».

«Алексей Константинович Толстой» (ЖЗЛ), 1982 а, «Козьма Прутков, цуьнан доттагӀий а, мостагӀий а» жайнин автор (1983)

## Хаьржина белхаш
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Жуков Д. А.* Загадочные письмена. — М.: Знание, 1962. — 78 с. — (Прочти, товарищ!). — 50 000 экз.
* 
* *Жуков Д. А*. Иван Поддубный. — М.: Физкультура и спорт, 1975. — 144 с. — 75 000 экз.
* 
* 
** 
** 
** 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Жуков Д. А*. Мы — переводчики. — М.: Знание, 1975. — 112 с. — (Прочти, товарищ!) — 50 000 экз.
* Жуков Д. А. На руинах Вавилона. — М. Знание, 1964. — 107 с. — 30 000 экз.
* 
* 
* 
* *Жуков Д. А*. Переводчик, историк, поэт? Слово тебе, машина! — М.: Советская Россия, 1965. — 207 с. — 50 000 экз.
* 
* 
*  || 
* 
* 
** 
** 
** 
* 

## Билгалдахарш

## Литература
* *Михайлов О. Н.* Жуков Дмитрий Анатольевич // Русская литература ХХ века. Прозаики, поэты, драматурги. Биобиблиографический словарь: в 3 томах. — М.: ОЛМА-ПРЕСС Инвест, 2005.

## Хьажоргаш
* Биография
* Памяти нашего друга : [некролог] / А. Проханов // Завтра. — 2015. — № 37 (сент.). — С. 1 : фот.

Категори:ССРС йаздархой-фантасташ
Категори:XXI бӀешеран гочдархой
Категори:Россин йаздархой-фантасташ
Категори:Адамаш:Антисионизм ССРС
Категори:«Кехат кхузткъе веаннан» куьг йаздинарш
Категори:ТӀеман кхечу мехкийн меттанийн институтехь дешнарш
Зозуля, Георгий Петрович

**Зозуля Георгий Петрович** (1920—1954) — Советийн Эскаран Гвардин лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советийн Союзан Турпалхо (1946).

## Биографи
Зозуля Георгий вина 1920 шеран 5 февралехь Соьлжа-ГӀалахь. 1938 шарахь чекхйаьккхина ишколан итт класс а, аэроклуб а. 1939 шарахь чекхйаьккхина Гражданийн хӀаваан флотан Балашовн тӀомалеларан ишкол. Оцу шеран октябрехь Зозуля кхайкхира Белхалойн-ахархойн ЦӀиен Эскаран гӀуллакхе. 1941 шарахь цуо чекхйаьккхира Балашовн тӀеман авиацин пилотийн ишкол, 1942 шарахь — Краснодаран цхьаьнатоьхна тӀеман авиацин доьшийла. 1943 шеран февралехь дуьйна Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман фронташкахь ву. Дакъа лаьцна Приморски эскаран йукъахь Къилбаседа-Кавказан фронтера тӀемашкахь, 2-гӀа Белоруссин фронтехь. Кавказ, Кубань, ГӀирма, Белоруссийн ССР, Польша мукъа йохуш, Малхбален Пруссера а, Германера а тӀемашкахь дакъалаьцна.

ТӀом чекхболуш гвардин лейтенант Зозуля Георгий вара 2-гӀа Белоруссин фронтан 4-гӀа хӀаваан эскаран 230-гӀа штурман авиадивизин 43-гӀа гвардин штурман авиаполкан лакхара пилот. Оцу хенахь иза 138-за тӀеман гӀуллакхан тӀома велира талламе а, мостагӀчун гулъелла тӀеман техникин а, дийначу ницкъашна а, объекташна а штурм ян.

ССРС Лакхара Советан Президиуман омарца 1946 шеран 15 майхь «немцойн тӀелатархошца хиллачу тӀемашкахь майралла а, доьналла а гайтарна» гвардин лейтенант Зозуля Георгийн йелла лакхара цӀе Советийн Союзан Турпалхо Ленинан Орден а, лоьмар 2871 йолу «Дешийн Седа» мидал а луш.

ТӀом чекхбаьлча Зозуля гӀуллакхехь вара Байкардехьа. 1950 шеран декабрехь иза эскарера мукъаваьккхира. Вехира Краснодарехь. ЦӀеххьана велира 1954 шеран 5 январехь, дӀавоьллина Краснодарехь Всесвятски кешнашкахь.

## СовгӀаташ
СовгӀат дира кхин а ЦӀен Байракхан, Даймехкан тӀеман 1-ра тӀегӀан, ЦӀен Седан орденашца, цхьа могӀа мидалшца.

## Иэс
Зозулин цӀарах ураман цӀе тиллина Соьлжа-ГӀалахь.

## Литература
* 
* Золотые Звёзды Чечено-Ингушетии. — Грозный: Чечено-Ингушское кн.изд., 1985.

## Билгалдахарш

Категори:Балашовн лакхара тӀеман авиацин пилотийн доьшийлехь дешнарш
Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман пилоташ
Категори:Днепр къовсу тӀеман декъашхой
Категори:Могилёв мукъайаккхаран декъашхой
Категори:Всесвятски кешнашкахь дӀабоьхкинарш (Краснодар)
Терхие

**Терхие** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

Лаьтташ йу Жаьн-Чу (Жаьнчи) эвлана 2 км малхбалехьа йу.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Джалеби

**Джалеби** — ХӀиндин а, Гергара Малхбален а, Къилбаседа Африкин а, Кавказан, гӀезалойн десерт. Алсама аьхьна кӀен даман бедах йина гарзнаш, кхорзу ялгӀун чохь тӀе шекаран шатӀ боьттина гхин тӀаьхь (кӀезиг ца леладо кхин а ровзанан хи я лимонан мут).

Джалеби хьалха дуьллу довха а, шийла а. Цуьнан тӀехула карамель юьллу, цуо чам тобо.

Шен дарца джалебих тера ду испанин чуррос (испанин кухнин шен заман чохь чӀогӀа Ӏаткъам бина Ӏаьрбаша), ткъа иштта тюркаша лело десерт чак-чак, нохчийн гарзнийн хьовла. Иза кхин а даьржина дуккха мехкашкахь, царна юкъахь Росси а, хворост, муравейник. Россин йаззамашкахь джалеби наггахь локъмашца дусту, амма локъам, Россин вариантехь — чуйоьллина хӀума йоцу, зайлан чохь ерриг еттина пирешка ю, ткъа джалеби ечу хенахь бод буткъа зайлан чу а бутту (джалеби, чуррос, имарти) я чукхуьйсу кегийра кийсигашка.

## Истори а, тахане а
Джалебин даймохк лору Гергара Малхбале, тера ду и дош гӀажарийн  я Ӏаьрбийн «залибия» дашах. XIII бӀешарахь  хьахийна джалебин рецепт шен юургийн жайнахь. XV бӀешарахь джалеби тӀом бечу гӀажарашца ХӀинде кхаьчна, цигахь а йолуш яра тера десерт — *имарти*.

Джалебин кхин а дика чам бан Иранехь царех туху шафран, ткъа ХӀиндехь —  (панданан хи). ХӀиндехь джалеби иштта хьалха дуьллу  — юкъйина шуран Ӏиндин аналогца.

Керста Ӏаьрбийн из аду ЖӀаратохаран Ӏидан ламастан даар, Иранан бусалбачара из ало мискачарна Рамаданехь, дуу Ӏиданашкахь. ОвхӀанехь иза дуу Ӏай чӀераца.

Тахана джалеби кӀезиг ца духку базарашкахь а, Мароккора Бангладеше кхаччалц ураман махлелорхоша а, дукха хьолахь до оьцурш уллехь болуш. Джалебин лерина яьхна эшарш ю, уьш лоькху масех болливудан фильмашкахь, лондонан музыкантан Four Tet композици а ю.

## Джалебин цӀераш мехкашкахула

Даарийн цӀераш

Къилба Ази:
*  (джалеби);
* непалийн: जेरी (джери), 
* маратхийн: जिलबी (джилаби)
*  (джилапи); 
*  (джелепи); 
*  (джалеби); 
*  (джилеби); 
*  (джилеби); 
*  (джилапи); 
*  (джалеби); 
*  (джилеби); 
*  (джилеби); 
* ; 
* сингалийн: පැණි වළලු (паьни валалу); 
* силхетийн: (зилафи); 
*  (джалеби); 
*  (джалеби);

Малхбуза Ази:
*  (зульбия); 
*  (заьлобия); 
* юккъера кхурдойн: زۆلبیا، زلابیە (золбия, зилабие); 
* къилба кхурдойн: زوولبیا، زوولیبیلیا (зульбия, зулибилия);
* лурийн: زلهیبی (зулейби); 
* азербайджанийн: zülbiyə زولبیا
* Ӏаьрбийн: زلابيه (zalābiyah) or زلبي (залеби);

Къилбаседа Африка:
* сомалийн: مُشَبَك (мушаббак); 
* Мисар: مِشَبٍك (мешабек);
* Тунис: زلابيه (залабия); 
* харарин: ሙሻበኽ (мушаббах).

## Галерей

File:Awadhi jalebi.jpg|Кийча джалеби
File:Jalebi Making - Howrah 2004-04-11 00192.JPG|Малхбузен Бенгалин джалеби яран процесс.
File:Paneer wali Imarti.jpg|ХӀиндин десерт имарти къаьста бедан асанаш стомма хиларца.
File:Jalebi-Rabdi.jpg| йелла Джалеби.


## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Десерташ
Категори:ХӀиндин десерташ
Категори:Пакистанан кухни
Категори:Ӏаьрбийн кухни
Категори:Иранан кухни
Категори:ОвхӀанан кухни
Кабса

**Кабса** (كبسة&#x200E; *kabsah*) — дуган а, жижиган а дааран тайпа, схьадаьлла СаӀудийн Ӏаьрбийчуьра, цигахь лору иза къоман даар. Кабса СаӀудийн Ӏаьрбийчоьн бахархойн къоман даар ларахь а, иза дукха кечдо Яманехь, ПалестӀинехь, Урданехь, КъатӀарехь, Ӏоманехь, ӀЦЭ, Бахьрайнехь, Ӏиракъехь, Кувайтехь. Дукхаха йолчу ГӀажарийн айман Ӏаьрбийн пачхьалкхашкахь даар девза макбус (*makbūs*) (مكبوس&#x200E;) цӀарца.

## Ингредиенташ
Кабса даар до дукха хьолахь беха буьртиг болу дуганах, масала басмати тайпана, жижигах, хасстоьмех, иэйина чамбийраш а тухуш. Кабса даар масех кепара а хуьлу, хӀоранна шен бен йоцу башхаллаш а хуьлу.  Оцу дааран туху чамбечеран иэдарш лерина кечйина юхкуш хуьлу. Церан хуьлу тайп-тайпана фирман цӀераш. Кийча иэдарш таро ло юург ечарна даар кечдаран хан  яцъян, амма кечдинчу дааран чам ламастачух къаьсташ хила тарло. Алсама чам дааран бо лелочу чамбечара. Уьш ю: Ӏаьржа бурч, гвоздика, кардамон, шафран, корица, Ӏаьржа лайм, лавран гӀа, мускатан бӀар.

Дааран коьртаниг жижиг ду. Леладо котаман, гезарийн, уьстагӀан, эмкалийн, бежанан жижиг, чӀара а, креветкаш а. Котаман мачбус еш лелайо дийна котам. Чамбечарех, дуганах, жижигах тоха тарло иштта компоненташ, масала миндаль, кедран бӀараш, арахис, хох, кишмаш. Даар охьадуьллу довха долун томатан берамца.

## Кечдаран технологи
Кабсан жижиг тайп-тайпана хьесапашца кечдо. Жижиг кечдаран уггаре даьржина хьесап ду *манди*. Иза Яманехь йолийна шира технологи ю, цуьнца жижиг кӀорга ор чохь кхорзу. Кхин хьесап ду *масби* (*mathbi*), цуьнца жижиг кечдо цӀиен бина кӀоран тӀедехкина чӀапа тӀулгаш тӀиера гриль тӀаьхь. КхоалгӀа хьесап ду *madghūt* (мадгӀут), цуьнца жижиг кечдо сиха кхехкорган я яйн чохь.

Даар кечдарал хьалха яйн чу дутту зайтдаьтта а, буьллу налха а, тӀетуху гвоздика, корица, Ӏаьржа кардамон. Дерриг иза кхорзу масех секундехь. Цул тӀаьхьа котаман жижиг цӀийдо 5 — 6 минотехь. Даарх туху хох, саьрмасекх, томат, жӀонк. Иза дерриг кхорзу цхьаьна минотехь. Цул тӀаьхьа тӀетуху дуга, котаман чорпа, Ӏаьржа аьхьна бурч, кишмаш. Ерриг кхехкайо дуга даллалц.

Ламастаца даар дуу куьйга боккхачу кедара.

## Хьажа кхин а
* Ӏиракъан кухни

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кабса 
* Кабса (Kabsa Bil Lahim)

Категори:Ӏаьрбийн кухни
Категори:Ӏиракъан кухни
Категори:Урданан кухни
Категори:Гергара Малхбален кухни
Категори:Малхбален кухни
Категори:Малхбален кухни
Категори:ПалестӀинан кухни
Категори:Дуганах дина даарш
Категори:Яманан кухни
Маза (даар)

**Маза** йа **мазат** (Ӏаьрб., **مَزة**, желт. *μεζέ*, болг. мезé, макед. мéзе, схьадаьлла туркойн *meze*, юьхьанцара гӀажарийн *مزه* «чам, тӀекхоллург») Малхбален Лаьттайуккъера хӀордан йистехь — тӀекхоллучийн йа кегийра даарийн, дукха хьолахь ло вахоран маларшца, масала *[[къаркъа]]нца*, *[[Узо (малар)|узоца]]*, *[[Ракы (Туркойчоь)|ракыца]]*, *[[ракия]]ца* йа тайп-тайпана чагӀаршца.

Ливанан кухнехь а, Кавказехь а, алсама Эрмалойчоьн а, Гуьржийчоьн а кухнешкахь, и даар охьадуьллу тӀекхоллург санна, доккхачу дааран дакъа санна. Нагахь, мазаца вахо маларш дацахь, цунах Ӏаьрбийн дашца олу *мукъаббилат*.

Туркойчохь, *мейхан* олучу меттигашкахь, *маза* охьадуьллу ракица (анисан аперитив). Туркойн маза лаьтта кӀайн нехчанах, пастанах, бӀараш йолу цӀиен бурчах, йогуртах, шийла баклажанан салатах, артишоках, далманех, жижиган авголех.

Желтойчохь а, Кипрехь а, маза — довха йа шийла, дукха хьолахь туьха тесна кегийра даарш. ХӀордан сурсаташ а охьадуьллу маза санна. Ресторанашкахь кечдеш долу мезех олу *мезедеполион*, хьалха дуьллу узо маларца.

Ливанехь маза къоман даар ду. Маза хуьлу жижиг доцуш, жижигца йа чӀераца. Тайп-тайпана тӀедаарш бошхап тӀекхоьхьу мосийттаза, пхиазза - иттазза. Даарш охьадахкаран стандартан рагӀ ю, хьалха охьайохку зайташ, тахиниш, салаташ, йогурташ, тӀаккха хасстоьмаш а, хӀоьаш а тоьхна даарш. Цул тӀаьхьа кегийра жижиган йа чӀеран даарш, тӀаьххьара, охьадохку коьрта даарш, масала, гриль тӀаьхь жижиг. Тайп-тайпанчу хӀума юучу меттигашкахь бес-бесара даарш хуьлу, шайн башхаллаш йолуш, амма охьадилларан схема хийца ца ло. Шеран заманашка хьожжий охьадохку даарш, масала, гуьйренан чаккхенгахь, жижиган метта ло этмаьӀиг. Кечдеш алсама даарш долу дера, дерриг даа аьлла а дац.

Сербехь мазан йукъайогӀу нехча, тӀуо, салями, кхагийна хьакхин жижиг, тайп-тайпана кепара бепиг, ткъа Боснехь а, Герцеговинехь а иза лаьтта онда нехчанех, тӀуох, дакъийна бежанан жижигах, шоврах, дакъийна йоьхьех.

Албанехь мазан бошхап лаьтта *прошуттох* (Ӏуьргаш долу хьакхин жижиг), салямих, шовранара нехчанех, цаьрца ло кхаьрзина бурч йа зайташ.

## Хьажа кхин а
* Тапас
* Банчан
* Димсам

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори: ТӀекхоллурш
Категори:ЛаьттайуккъерахӀордан кухни
Категори:Малхбален кухни
Категори:Албанийн кухни
Категори:Болгарийн кухни
Категори:Ӏаьрбийн кухни
Категори:Мисран кухни
Категори:Израилан кухни
Категори:Урданан кухни
Категори:Ливанан кухни
Категори:ПалестӀинан кухни
Категори:Шеман кухни
Категори:Гергара Малхбален кухни
Макъруд

**Макъруд** () — Къилба Африкин ламастан мерза печени. Иза схьаяларан мохк лору Тунис, амма чӀогӀа яьржина ю Алжазаирехь, Мароккохь (къаьсттина Уджда а,  ТатӀуан а гӀаланашкахь), Ливехь, Мальтехь. Иза юкъаяьккхина аьлла хета Алжазаирера Мзабан оазисашкахь, СатӀийфан аренашкахь, кхечу хьосташца макърудан историн уьйр ю Къайруан гӀаланца, Тунисан синмехаллин коьрта шахьрица. Оцу гӀалахь 2008 шеран 20 майхь дӀаяьхьина хьалхара къоман макърудан фестиваль. Кулинарин оьздангаллин дакъа санна, макъруд иштта яьржина дукха алжазаирхойх а, тунисхойх а бевлла бахархой бехачу мехкашкахь, масала Францехь.

МагӀрибехь, тайп-тайпана кепара ю макъруд, цхьадерш царех даттарш ду, церан йукъара кӀезиг хӀума ду ламастан макърудца, кеп дӀаяьккхичхьана. Масала, макърут малахӀ (makrout malah, «дуьра макъруд»), йо картолах, чамбечарех (куркума, циц, орегано, тимьян), ткъа юкъаюллург йо саьрмасекх, томат, бурч, зайтдаьттан тоьхна бераме йоьллина котамах. ТӀаккха тӀеюхку керла кунжут. Классикан вариантехь печени юкъаюхку хурманаш, бӀараш я миндалан паста. Ромбан кеп хуьлу — оцу кепахь схьаяьлла цӀе а. Бод кечбо дама а, Ӏов а иэдой, цуо ло печенин башха текстура а, чам а. Макъруд хурманашца а, мозца а алсама лелайо Рамадан баттахь.

## Кечъяр
Демах а, Ӏевнах а, бецан даьттах а боьллина бод чӀапбо, чуюллу хурман паста. Паста кечйо Дакълат Нур кепара хурманех, кхин а инжирах я миндалах, корицех, апельсинан чкъуьйригах. Бод хьарчабо рулет кепара, охьатаӀабо чӀапо хилийтархьама. ТӀаккха ромб кепара кийсигаш йоху. Цул тӀаьхьа печенин кечам я ботту бецан даьттанахь, я духовкин чохь ботту.
Иза яран тӀаьхьара мур бу макъруд хих а, мозах а, апельсинан зезагех а бинчу мерза шатӀ чохь тӀадаяр .

## Билгалдахарш

Категори:Малхбален мерза хӀуманаш
Категори:Печени
Категори:Ӏевнан даарш
Категори:Ӏаьрбийн кухни
Категори:Алжазаиран кухни
Категори:Тунисан кухни
Категори:МагӀрибан кухни
Категори:Ливин кухни
Мате (малар)

**Мáте**, матэ, парагвайн чай — дакъийна, кигар дина *[[Падуб парагвайн]]* ораматан гӀашшах долу малар. Иза шуьйра леладо Къилба Америкин мехкашкахь: Аргентинехь, Парагвайхь, Уругвайхь, Бразилин къилба регионашкахь.

Матес тонус тойяран Ӏаткъам бо центран нервийн системан шен чохь долу кофеин бахьнехь, падубан гӀаш йукъара цуьнан барам кхочу 0,7—2,0 %, ткъа 100 мл кийча маларна йукъахь 30—60 мг.

## Истори
Европахой Къилба Америке кхачале, оцу континентан бухара бахархоша молура Паранан а, Парагвайн а бассейнашкахь  акха кепара долу мате. XVII бӀешарахь Шина эркан йукъахь иезуиташа долийра кхио парагвайн падуб, и болх дӀабаьхьира XVIII бӀешо чекхдаллалц (цигара ю «иезуитийн чай» цӀе). Цул тӀаьхьа мате дар дитира. XIX бӀешо чекхдолуш — XX бӀешо долалуш иза метахӀотто долийра, цуо марзбира Аргентине мухажираш, коьртаниг Бразилин къилба кӀошташкара реэмигранташ, дукхах берш царех бара полякаш а, немцой а.

; ЦӀе
Испанхойн дош «мате» даьлла кечуан меттара *mati*, гӀабакхах йина маларан пхьегӀа ю иза (коьртаниг шишан). Падубан малар кечдеш долу гӀашшах испанхойх олу «ерба мате» (), иза гочдо «мате буц» олий. Нохчийн, оьрсийн меттанашкахь «мате» олу тӀаьхьара аз озош, ткъа испанхойн маттахь хьалхарниг озадо.

## Кечдар
Кечдаран а, маларан а ламастан хьесап иштта ду: цхьа пхьегӀа (кад, зӀока, стака, армуду) юзу мате бецах кхаа декъах ши дакъа дуззалц. Цунна чу фильтарца трубка йогӀуьйту буха (бомбилья), чуяхана меттигал чу 75 °C температура йолу хи дутту. Хи чекхдолу бецан чкъоьрах, экстрагаци йо цунна чуьрчу хӀуманашна. Мега сихха дӀамала малар. Молуш хи тӀетуху масийттаза.

## Хьажа кхин а
* Терере — шийла мате, я мате парагвайн хьесапера.
* Кудин — цийн малар, до шуьйра гӀа долчу падубан гӀашшах.

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
* 
; Энциклопедин йаззамаш
* 
* 


Категори:Чайн маларш
Категори:Аргентинан маларш
Фарийка

**Фарийка** ( / ALA-LC: *фарика*) — йоккхучу хенахь даттаран процесс йина къуоначу кӀах йаьккхина Ӏов. Иза ламастан даар ду Гергара Малхбалехь, алсама леладо малхбален, Ӏаьрбийн, палестинан, мисран кухнехь, кхин а леладо Къилбаседа Африкехь а, кхечу луларчу мехкашкахь а. Иза кечдеш кӀа хьокху кенаш мажделла, буьртиг кӀеда болуш; тӀаккха иза гулдо цӀевнашка, дакъадо малхехь. Дакъийна цӀевнаш лардеш кхорзу цӀеран тӀаьхь, ча а, буьртагийн чкъор а дагийтархьама, шеш буьртигаш доха ца до. Буьртагийн лакхарчу тӀуналло лардо уьш дагарх. Цул тӀаьхьа кхаьрзина кӀа охьу, йуха а дакъадо малхехь, цхьабосса а, цхьаьна чомехь а, текстурехь а хилийтархьама. Кенара даккхаран а, тиларан а процессах схьайаьлла оцу Ӏевнан цӀе, *фарийка*, иза «тилар» бохург ду. ТӀаьхьа оту буьртигаш кегийра кийсигашка, тӀаккха уьш тера хуьлу баьццара булгурах.

## Истори
Тера даар, мекхах дина, хьахийна Инжил чохь. Фарийка хьахадо 13 бӀешеран йуьхьигера БагӀдадан йуургийн жайнахь, *фарикъийя* аьлла. Оцу рецептехь жижиг кхорзу даьттан чохь, цӀийдо хица, туьханца, корицан чкъоьраца. Цул тӀаьхьа туху къуона кӀаца («фарийка») иэйина, якъийна кориандр. Кийча даар охьадуьллу куминца, корицица, керла уьстагӀан дуьмца.

Мисрахь фарийка хьалха дуьллу, *хьамам биль-фарикъ* (къуона кӀа чудоьллина кхокха). Иштта фарийка кечдо Мисрахь хохаца а, помидорашца а, ткъа наггахь котамца а. *Шурпат фарикъ биль-мук* — Тунисера фарийкан а, даьӀахкан тӀуьман а чорпа йу. *Фарийка лахма*, къуона кӀен  каьрзина уьстагӀан жижигца дина пилу ду, цунах къуона кхоьш а, пинин бӀараш а туху, даймохк Шема йу, ткъа *шурпа аль-фарийка* — палестӀинан къуона кӀах а, коиамах а йина чорпа йу.

Шемахь фарийка кечдо уьстагӀан жижиган тӀаьхь, хох а, даьтта а, миндал а, Ӏаьржа бурч а, корица а, кумин а, туьха а тухий.

Исраилехь ламастан меттигера Друзийн йукъараллаш хӀинца а кечдо фарийка ширачу кепара.

## Дааран мехалла
100 грамм йекъа Ӏевнан йукъахь йу:
* Энергетикан мехалла: 1471 кДж / 352 ккал
* Клетчатка: 16,5 г гергга
* Белокаш: 12,6 г гергга
* Углеводаш: 72 г, царна йукъахь 0,8 г шекар
* Хьоналла: 2,7 г, царна йукъахь 0,2 г эвсаре даьтта
* Кальций: 53 мг
* Эчиг: 4.5 мг
* Натрий: 6 мг
* Калий: 440 мг
Фарийкан дааран мехалла йуста мегар ду кхечу Ӏевнийн дааршца. Цхьаболчарна го фарийка, «суперкхача» санна, амма талламхоша и термин лору «Ӏилманан талламаша гӀийла тешалла дина маркетинган хӀил». Фарийка дуста мегар ду ишттачу диетан сурсаташца, масала, киноа а, фарро а, цунна чохь ду, кхечу Ӏевнашначохьчул, лаххара а диазза сов кхачан хьесий, уьш коьртаниг лаьтта охьуш йоцу клетчаткех. Цуьнан иштта йу лахара гликемин индекс, цундела мега даа шекаран диабет хилчи а.

## Билгалдахарш

Категори:Малхбален кухни
Категори:Мисран кухни
Категори:Ӏаьрбийн кухни
Категори:ПалестӀинан кухни
Категори:Деман Ӏевнаш
Шакшука

**Шакшу́ка** (; ) — Израилан, дукхаха болчу Ӏаьрбийн мехкийн, Азербайджанан кухнешкара () помидорийн берам чохь каьрзина, кӀуон бурч, хох, чамбийриш тоьхна хӀоьэх дина даар,

Юу мартан бепигца йа питаца.

Дааран даймохк лору Тунис, израилан кухне кхаьчна МагӀрибан мехкашкара (МагӀриб, Алжазаир, Ливи, Тунис, Мавритани) бевллачу жуьгташца. Сихха шакшука дӀатаръелира фалафелаца а, хумусца а цхьаьна могӀаре хӀоьттина къоман даар хилла.

Шакшукан хоьаш доцу бухах матбуха олу.

Шакшука дукха агӀонаш болу, ша кепара даар ду. Цхьаццама олу иза чӀогӀа хала ду кечдан, кхечара — цул атта даар дагадогӀийла а йац, нагахь тӀехула йоьхьийн цастар диллина даьттанца бепиг дацахь.
Кхин а шортта вариацеш ю шакшукан, тайп-тайпана нехчанашца, хасстоьмашца, йоьхьашца, кхин дӀа а.

Хила ма-деззара рецепт юкъадогӀу: хӀоьаш, бецан даьтта йа зайтдаьтта, помидораш, кигара цестина хох, мерза бурч (бес-бесара хилча дика хуьлу), мерза чилин берам, кӀалд, чам-буц йа кинза, туьха, бурч, мерза паприка чомехь.

## Этимологи
Дош шакшука () Ӏаьрбийн иэдарийн сленгера ду (алсама Тунисан Ӏаьрбийн маттахь) Дош даьлла Ӏаьрбийн меттан хандешах шакках (شك), цуьнан маьӀна «цхьаьна Ӏан, цхьаьна гулдала» хуьлу.

## Истори

Томатийн рагу яьржина яра Яманехь, Хункар-мехкан Мисрахь, Шемахь, Балканашкахь, МагӀрибехь. МагӀрибехь оцу даарх олура шакшоукаш. Хункаран даар * [[şakşuka]] * (шакшука) юьхьанца аьхьна жижигца йа доӀахца кхехкийна хасстоьмех дина даар дара. Йовха мерза помидор а, чили а тӀетоьхна гуттара тӀаьхьа, Америке кхаьчначул тӀаьхьа. Хункаран МагӀрибехь жуьгташа гӀуллакх дора парвен вегетарианаллин вариантан, кхин а тунисан жуьгтий гӀарабевлла бара хӀоьийн шакшукан чоман верси цара ярна.

Билггала даар схьадалар къовсамехь ду. Жуьгтийн хроникца, дааран цхьаболчу историкаша лору, даар Испане а, Гергара Малхбузе а Хункаран туркойчуьра даьржина хилар.

## Хьажа иштта
* Кхерзина хӀоаш

## Билгалдахарш

Категори:Котаман хӀоьэх дина даарш
Категори:Израилан кухни
Категори:МагӀрибан кухни
Категори:Алжазаиран кухни
Категори:Ливин кухни
Категори:Тунисан кухни
Категори:Ӏаьрбийн кухни
Джабна Руми

**Джабна Руми** ( **) — Мисаран нехчан сортех коьртачех цхьаъ, уггаре гӀараяьлла Мисрара онда нехча. ЧӀогӀа хьожа ю, тайп-тайпана тӀегӀанера дуьро чам хуьлу (чомалахь латторе хьаьжжина).

Схьаялар ду грекийн нехчанах Кефалотири. Манчего, Идиасабаль, Пекорино Романо нехчанийн доьзалера ю. Йо цӀена аьттан шурех я аьттан шура гомаш шуьрийца иэйой. Шо боллар ца леладо. ТӀетоха мега Ӏаьржа бурч. Кийча сурсат арахоьцу экъан кепара 10 кг барам болуш я вакуум йолу пхьегӀан чохь цастаршкахь. Еттача кӀадло, кӀеззиг даьтта а долуш, амма шен кеп ца хуьйцу. Дааран мехалла — 100 г чохь 353 ккал, хьоналла — 28 %.

3—4 бутт баьлча цаста мега. 3 шо гергга хан яьлчи юккъера кхиаран тӀегӀане кхочу, 8—12 шо даьлча «шира» лору. Хан алсама мел ели кӀуон а, цуьргаш дуьйлуш а хуьлу.

Эксперимент еш лакхара 70 - 75&nbsp;°C температурехь цӀиййеш, лахарчу 4 % - 2 % хьоналла йолчу шуьрех йора дика мегар йолуш нехча. Чекхъяьккхина шуран ультрафильтрат тӀетоьхча даьтта а, тӀуналла а охьаяьккхича, тӀекхетара белок, цуо нехчан консистенции алсама чӀагӀйо.

Аспергилл (*Aspergillus ochraceus*) матар ца тасийтархьама а, охратоксинан биосинтез ца хилийтархьама а, нехча шоврахь йоллучу хенахь лелайо шалмаз.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

Категори:Аьттан шурех яьхна нехчанаш
Категори:Онда нехчанаш
Категори:Мисран нехчанаш
Бамийа

**Бамийа** (, *cooked okra;* ; ), я **бамийа би-лахьм** ( *окра жижигца*), Гергара Малхбален, анатолийн, желтойн рагу, кечйо жижиг а, окра а, помидораш а коьрта ингредиенташ йолуш. Кхин тӀе лело ингредиенташна юкъахь бу томатан берам, хох, саьрмасекх, кинза (кориандр), бецан даьтта, кардамон, туьха, бурч. Ша Ӏаьрбийн «бамийа» дешан гочдар ду «окра».

Бамийа чӀогӀа лелайо керстачеран мархан хенахь, масала, Желтойчохь а, Кипрехь а Пасха долуш.

## Региональные вариации
Туркойчохь Анатолехь бамийа (я «бамйа») муьста-мерза чам болу рагу ю. Иза кечйо окрах, лимонан муттах, зайтдаьттанах, шекарх, туьханах, бурчах. Туркойн бамийа наггахь лелайо стигал цӀанъеш, Ӏида даздечу хенахь шина даарна юкъахь.

Мисрахь дукха хьолахь Ӏахаран хьорзам лелайо, цуьнан лан таро ю еха кечъяран хан. Мисран саьрмасекхан берам таӀалайа лелабо ингредиент санна бамийан чам тобеш.
Иранехь бамийа хьалха дуьллу [хореш] санна, дуганца цхьаьна, къилбан провинцешкахь гӀарадаьлла даар ду.

## Хьажа кхин а

* Ӏаьрбийн кухни
* Рагун исписка
* Туркойн кухни

## Билгалдахарш


## Литература
*
*
*
*
*

Категори:Ӏаьрбийн кухни
Категори:Мисран кухни
Категори:Ӏиракъан кухни
Категори:Урданан кухни
Категори:Ливанан кухни
Категори: Гергара Малхбален кухни
Категори:ПалестӀинан кухни
Категори:ЦӀийдина жижиг
Категори:Шеман кухни
Категори:Туркойн кухни
Категори:Хасстоьмийн даарш
Маьш

**Маьш** — ламаста мисран нехча, кечйо дуьра нехча масех баттар я шарахь совсийташ.

Маьш тера ю Саккарехь Хор Аха хьалхара некъийн пирӀунан каш чохь карийна нехчанах, иза йина хилла вайн эрал 3200 шо хьалха. Иза кечйо цӀахь, хӀетте а иза каро тарло меттигерачу базарашкахь. Ахархоша иза лелайо дааран коьрта сурсат дина. Схьаяьллачул тӀаьхьа иза можа-мокха басахь хуьлу, ткъа чомана — кӀуон а, дуьра а.

## Кечъяр
Маьш кечйо кариш нехчанах. Нехча якъайо, юьлу, туьхала юьллу кхийра пхьегӀанахь. ПхьегӀан чубутту пахтах, муьста шурах, морзанах, цӀиен а, баьццара а бурчах бина бецан берам. КӀеззиг шира маьш а туху совсийтархьама. Цул тӀаьхьа нехча юьллу герметикан контейнер чу, юьту цхьаьна шеран а, сов а хенан, латтайо гуонахьарчу хьолан температурехь. Контейнер йелла мега, цундела нехчан цхьа дакъа чура схьаэца мега, ткъа цхьайолу ингредиенташ тӀетоха мега. Иштта цхьан а доза дац муьлххачу хенара адамаша маьш яарехь.

## Оьздангаллехь
«*Иза массанхьа, маьш санна*» фразано гойту, и хӀума чӀогӀа даьржина хилар. Кегийра нӀаьний даьржа дукха хьолахь маьш юкъахь, амма уьш кхераме дац. Нахана юкъахь «*Маьшан нӀаьний довлу цунах*» бохучун маьӀна ду, и бала дӀабер болуш бац, амма цунна сагатдан ца оьшу.

## Хьажа кхин а
* Чанличе
* Нехчанийн исписка

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
**Хьосташ**

*
* 
*
*
*

Категори:Ӏаьрбийн кухни
Категори:Мисран нехчанаш
Категори:Гезан шурех яьхна нехчанаш
Славянийн хроника

**Славя́нийн хро́ника**, оригиналан цӀе , — ладаме историн хьост, цуо дуьйцу керсталлал хьалхара а, хьалхара керсталлин а муьрера полабин славянийн дахарах лаьцна. Автор — XII бӀешеран немцойн мозгӀар а, динан хьехамийн гӀуллакххо а Босаура Гельмольд; кхин дӀаязйина (1171—1209) Любекан Арнольда. Хроника Бременан Адаман «*[[Гамбурган килсан архиепископийн гӀуллакхаш]]*» цӀе йолчу колламан тӀаьхье ю, оцу кхолламо гойту IX—XI бӀешерашкахь немцой Эльбан дехьа охьаховшош малхбуза славянашна (ваграшна, ободриташна) йукъахь керсталла даржош хилла хиламаш.

## Чулацам
Авторо баржабо славянаш Балтикан хӀордан къилба бердашца. Славянийн ладамечех цхьа пачхьалк ю йукъ Хуэхь (Chue) йолу Русия (Rucia). Хуэх хьалха олура Острогард (Ostrogard) а, Хунигард (Chunigard) а, хьалха цигахь гуннаш Ӏийнадера. Славянаш делахой цигахь пруссаш бен ца бисина. Одеран бердашца беха венеташ, ткӀъа оцу эркан чеккхенехь лаьттина мацах делахойн хилла славянийн гӀала Юмнета (Iumneta). Малхбузехь славянаш баьхна Эльбан а, Одеран а йукъахь. Кхин дӀа авторо ягарйо иштта славянийн гӀаланаш, масала Мекленбург (Mikilinburg, бодричийн гӀала) а, Ретра а.

Цул тӀаьхьа юьйцу саксаш къарбинчу Сийлахь-воккха Карлан майраллаш. Цхьадолу славянийн тайпанаш а дирзира Карлан куьйга кӀела. Славянаш а, данаш а серлонга бахаран йукъ хилира Гамбургах. Амма тӀаьхьуо и импери йийкъира 4 декъе: Германи (Germania), Галли (Gallia), Аквитани (Aquitania), Юккъера паччахьалла (Lotharingia) Италица (Italia) а, Бургундица (Burgundia) а. Людовикан долахь яра Германи, Лотаран — Лотаринги, Карлан — Галли, ткъа Пипинан — Аквитани.

Иштта дуьйцу Норманди кхоллаяларх, иза Сийлахь-воккха Карла дӀаелира викингашна дола, уьш тӀе ца летийта.

## Славянийн тайпанаш
* Ruci — оьрсий, церан латташ дахделла Оьрсийн хӀорд (Rucenum mare) тӀекхаччалц.
* Polani — полякаш, Полонин (Polonia) бахархой
* Boemos — богемаш, чехаш
* Marahi — мораваш
* Karinthi — каринтихой
* Sorabi — сорбаш
* Pomerani — поморянаш

## Оьрсийн маттера гочдарш
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Арнольд Любекский. Славянская хроника фрагменты *«Хроники»* в переводе М. Б. Свердлова на сайте Восточная литература

## Хьажа кхин а
* Босаура Гельмольд
* Арнольд Любекан

## Литература
* 
* Гельмольд. Славянская хроника / пер. Л. В. Разумовской. — М.: АН СССР, 1963.
* *[[Гельмольд из Босау]].* Славянская хроника / Пер. Л. В. Разумовской // Адам Бременский, Гельмольд из Босау, Арнольд Любекский. Славянские хроники. — М.: SPSL; Русская панорама, 2011. — (MEDIÆVALIA: средневековые литературные памятники и источники). — ISBN 978-5-93165-201-6. — С. 151-304.
* Арнольд Любекский. Славянская хроника // Латиноязычные источники по истории Древней Руси. Германия. Середина XII- середина XIII в. — М. Институт истории АН СССР, 1990.
* 

## Хьажоргаш
* Текст хроники на латыни

Категори:Германин хроникаш
Категори:XII бӀешеран историн кхолламаш
Категори:Полабин славянаш
Кэлхун, Джон Колдвелл

**Джон Колдвелл Кэлху́н** (**Калху́н**) (, []; 18 марта 1782 — 31 марта 1850) — АЦШн исторехь уггаре лоруш болу политикех цхахь. Маршо кхайкхинчул тӀехьа вина волу хьалхара АЦШн вице-президент. 

## Билгалдахарш
Тумси-Йурт

**Тумси-Йурт** — Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштан латтана тӀехь хила эвла йу. Лаьтташ хила Нита Хи цӀе йолу эркан бердйистехь. Эвла йиллина Тумсой-Махкара Борзе эвлан бахархоша.

## Билгалдахарш

Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Нохчийн-оьрсийн дов

**Нохчийн-оьрсийн дов** — цхьаьна агӀора мостагӀий Россин империн, ССРС, Россин Федерацин Ӏедалаш долуш, вукха агӀора таханлера Нохчийчоьн махкара тайп-тайпана къоман а, дӀакъаста луу а, мохк маьрша баккха гӀерта я кхечу пачхьалкхах дӀатоха гӀерта боламаш долуш, дерриг тӀеманийн а, герзашца долу девнийн а цхьаьнатоьхна цӀе.

Девнан хӀу тесира, Россин империн йукъа Гуьржийчоь яхначул тӀаьхьа, ткъа ма-дарра аьлча Кавказехь ГӀажарийчоьн а, Хункар-мехкан а Ӏаткъам бохийнера. Иза бара Кавказан тӀом цӀе йелла къовсам, оцу тӀамехь къардира ломанхойн дукха къаьмнаш. Гражданийн тӀеман заманахь Кавказан махкахь кхоьллира кӀайнчеран а, цӀиенчеран а Ӏедал къобал ца деш йолу масех пачхьалкх, амма церан ницкъаш хӀаллак дира, ткъа латтанаш РСФСР а, Чоьхьара Кавказан СФСР а йукъатуьйхира. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш советашна дуьхьала берш, куьйгаллехь Исраилов Хьасан волуш гӀоьртира гӀаттам бан, амма уьш Ӏедало я байира, я Йуккъера Азе кхечу бехкен доцу нохчийн къомаца арабехира.

ССРС йоьначул тӀаьхьа Нохч-ГӀалгӀайн АССР хиллачехь чӀагӀбелира Россех дӀакъастаран болам, цуо кхачийра маршоне а, официалан къобалъянза республика Ичкери кхолларе а, ткъа иштта Российца герзашца долчу девнашка а. Уггаре къиза тӀемаш хилира хьалхара а, шолгӀа а нохчийн-оьрсийн девнехь. Амма меттигерачу ислам динан белхалоша гӀолацарца, аьттурадикалан Ичкерин Ӏедал дожийра, ткъа Нохчийчоь юхаерзийра Россин Федерацин йукъа.

## Революцел хьалхара мур
Оьрсийн мухажираш Къилбаседа Кавказе кхаьчна (*гребенски гӀазакхий*) XVI бӀешарахь. Теркан а, Соьлжан а бердашца кхоллало гӀазакхийн гӀаланаш, 1577 шарахь кхоьллина Теркан гӀазакхийн эскар. 1567 шарахь йина Теркан чӀагӀо хилира дуьххьарлера оьрсаша йоьгна оцу регионера чӀагӀо. Оцу муьрехь нохчий юхаберза буьйлало ломан кӀошташкара Нохчийн аренашка, уьш цига хьалатеттинера Тимаран эскарша XIV бӀешарахь.

Гребенски гӀазакхий дуьххьара Ӏиттабелира, Теркал дехьара шайн латта юхадерзо гӀерташ болу, лулахошца-нохчашца. ТӀелетарш дора Ӏалашо даьхний а, кхин хонц а йаккхархьама, ткъа иштта гӀазакхий йийсар бар, царех я лайш бора, я мехах юхаберзабора. Оцу гӀуллакхо девнаш латтадора, гӀазакхаша кхойкхура гӀоьнна Оьрсийн эскар, тӀаккха тӀелетара нохчийн эвланашна. Цуьнга хьаьжна ца Ӏаш, XVI—XVII бӀешерашкахь гӀазакхийн а, нохчийн а йукъаметтигаш гӀеххьа машаре яра: царна йукъахь махлелор дара, доттагӀаллаш а, гергарлонаш а тасалора. ГӀазакхаша схьаийцира нохчашкара духар а, герз а; шайн рогӀехь, нохчаша схьаоьцура гӀазакхашца цӀеран бахаман дакъолгаш.

Оьрсийн эскарш нохчийн латтанашна дуьххьарлера тӀелатарш хилла Пётр I-чун заманахь. И тӀелетарш чудогӀура Россин пачхьалкх Кавказе жигара чуяхаран йукъара стратегин, амма церан Ӏалашо яцара Нохчийчоь Россех дӀатохар: къамел дара оцу хенахь Россин империн Ӏаламан къилба доза хилла, Теркан тӀехь «машар латторех». ТӀом баккхаран коьрта бахьна хилира гуттара а гӀазакхийн гӀаланашна нохчий тӀелетар. Оцу муьрехь оьрсийн Ӏедална гора нохчий кхераме талорхой санна, уьш лулахь хиларо гуттаренна а синтем бойура пачхьалкхан дозанашна.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан истори
ТӀемлой ДегӀастане чубахар

**ТӀемлой ДегӀастане чубахар**, кхин а олу **ДегӀастанан тӀом** (лору ШолгӀа нохчийн тӀеман юьхьиг) — Нохчийчохь лаьттина Басаев Шамилан а, ХаттӀабан а куьйгаллехь йолу «Исламан маслаӀатан тоба» а ДегӀастанан махка 1999 шеран 7 августера 14 сентябрь кхаччалц герзашца чубахар. Юьхьанца тӀемлойн тобанаш чуйахара ДегӀастаанан Ботлихан (операци *«Имам [[ГӀеза-Махьма]]»* — 7—23 август), ткъа цул тӀаьхьа Ӏовхойн кӀошта (операци *«Имам [[Хьамзат-бек]]»* — 5—14 сентябрь).

## Билгалдахарш
Азербайджанан Республикин байракх

**Азербайджанан Республикин байракх** () — Азербайджанан Республикин официалан пачхьалкхан символех цхьаъ (хӀостца а, шатлакхан иллица а цхьаьна). Байракх тӀеэцна  9 ноябрехь Азербайджанан Демократин Республикин (АДР) пачхьалкхан байракх йина, иза лаьттира 1920 шо кхаччалц. 1991 шеран 5 февралехь байракх тӀеийцира, оцу шарахь шен маршо кхайкхийначул тӀаьхьа, Азербайджанан Республикин пачхьалкхан байракх йина.

Азербайджанан Республикин президентан Алиев Ильхаман 2009 шеран 17 ноябран омарца Азербайджанан Демократин Республикин сий деш хӀора шеран 9 ноябрехь даздо «Пачхьалкхан байракхан де».

## Байракхах дийцар

Азербайджанан Республикин байракхан агӀонийн пропорци — 1:2. Байракх ю кхаа басахь. Асанаш (айсийна, цӀиен, баьццара басахь) лаьтта анаца. Байракхан юккъехь цӀиенчу асан тӀаьхь лаьтта бархӀ са болу седа а, ах бутт а. Ший а сурт кӀайн басахь ду. Айсина басо гойту туьркалла (мехкан коьрта бахархой — азербайджанаш — туьркийн мотт буьйцу къам ду, республикин пачхьалкхан мотт — азербайджанийн мотт бу), цӀиен басо гойту модернизацин агӀо а, демократи кхиар а, ткъа баьццара басо гойту ислам динехь хилар.

Азербайджанан къоман кхеташон хьалхара председатель Расулзаде Мамед Амина Азербайджанан Демократин Республикин парламентан гуламехь иштта шен къамелехь билгаладаьккхира, кхо бос болу байракхо гойту туьркийн маршо, исламан оьздангалла, тахане. Ткъа Азербайджанан Республикин шатлакхан иллин музыкин автор Гаджибеков Узеира яздира, байракхан маьӀна ду: сийначу басо — туьркизм, баьццара басо — ислам, цӀиен басо — прогресс а, оьздангалла а.

Байракх тӀиера ах бутт исламан символ ю, ткъа бархӀ са болу седа, Хойн Фатали ханаца, гойту указывает «Азербайджан» цӀеран йукъара 8 элп (Ӏаьрбийн абатера). Хета кхин а, бархӀ са болу седа туьркийн мотт буьйцу къаьмнийн бархӀ га долуш санна, уьш ду азербайджанаш, оттоманаш (туркой), джагатайш, гӀезалой, кхазакхаш, кыпчакаш, сельджукаш, туркменаш. Цхьаболчу талламхоша билгаладоккху, оцу хенахь кыпчакаш олура кхазакхех а, гӀиргӀазойх а, иштта билгаладоккхура, АДР шерашкахь туьркийн къаьмнийн классификаци къаьсташ яра таханлерачух. Кхечу хаамашца бархӀ са болу седано билгаладоккху Азербайджанехь деха ламастан 8 къам.

Азербайджанан Республикин Конституцин 23-гӀа яззамехь даладо пачхьалкхан байракхах дерг:

II. Азербайджанан Республикин пачхьалкхан байракх лаьтта кхаа шораллехь цхьатерра йолчу анна асанех. Лакхара аса — айсийна, юккъера аса — цӀиен, лахара аса — баьццара бесаш долуш ю, цӀиен асан юккъехь байракхан шинне а агӀора биллина кӀайн басахь бархӀ са болу седанца ах бутт. Байракхан шораллин йохаллийн барам 1:2 бу.



Азербайджанан Республикин «Азербайджанан Республикин Пачхьалкхан байракх лелоран бакъонех» долчу законехь юьйцу пачхьалкхан байракхан нийса бесан амалш. 2013 шеран 22 октябрехь законан хийцамаш бира, бесаш Pantone Sky Blue 306 C, Pantone Red 032 C, Pantone Green 362 C хийцира:





## Байракхан истори

### Азербайджанан Демократин Республикин байракх

## Билгалдахарш
Чилин Къоман Конгресс

**Къоман Конгресс** () — Чилин векалийн меже а, законаш кхолларан Ӏедал (парламент) а, кхоьллина 1811 шеран 4 июлехь.
Къоман Конгресс лаьтта шина палатех:
* лахара — Депутатийн палата, юкъахь 120 депутат ву;
* лакхара — Сенат, юкъахь 38 сенатор ву.

## Резиденци
Керла гӀишло йина диктаторан Пиночетан урхаллехь, коьрта шахьран 104 км къилбаседа-малхбузехь (Сантьяго), хӀордйистан гӀалахь Вальпараисохь.
Хьалхалера резиденци коьрта шахьран юккъехь яра.

## Хьажоргаш
* сайт Национального Конгресса Чили  (на исп.)
* Сайты палат: верхней и нижней 

Чили
Категори:Чилин пачхьалкхан хӀоттам
Категори:Чилин политика
Категори:1811 шарахь кхоьллина кхолламаш
Азербайджанан Республикин шатлакхан илли

**«Азербайджанан марш»** () — Азербайджанан Республикин пачхьалкхан шатлакхан илли, Азербайджанан пачхьалкхан символех байракхца а, хӀостаца а цхьаьна могӀара коьртачех цхьаъ йу. Шатлакхан иллин мелоди йазйина 1919 шарахь азербайджанийн композитора Гаджибеков Узеира, дешнаш йаздина поэта Ахьмад Джавада. Шатлакхан илли тӀеэцна 1992 шеран 27 майхь Азербайджана маршо метахӀоттийначул тӀаьхьа.

## Шатлакхан иллин истори

Азербайджанан Демократин Республикин заманахь композитора Гаджибеков Узеира йазйина ши марш. И шийн а кхоллам зорба тоьхнера 1965 шарахь Анкарахь туркойн музыкаӀаморхочун Этем Унгёран «Тюркийн маршаш» () жайнахь. И куьйгайоза деира Туркойчу композиторан вашас Гаджибеков Джейхуна. Оцу маршех цхьаьнна цӀе йу «Азербайджанан къоман марш» (). 1919 шарахь оцу кхолламан делира АДР правительство кхайкхийна хьалхара совгӀат (цунах лаьцна йаздина 1919 14 ноябрехь «Азербайджан» газетехь). У. Гаджибековс йаздина маршан куьйгайоза Ӏалашдеш ду Бакохара композиторан музей-цӀа чохь.

«Азербайджана марш» () цIе йолу шолгIачу маршах, туркойн публициста бо иштта хаам: *«Азербайджана шен маршо яйанза йолчу хенахь, и марш лоькхура тIеман ишколашкахь дешар долош»*. ТIаьхьуо и марш  композиторан Азимов Айдынан хоран а, оркестран а аранжировкехь тIеийцира Азербайджанан Республикин пачхьалкхан шатлакхан илли йина. И марш Азербайджанан Демократин Республикин шатлакхан илли хилла хилар чIагIдо Гаджибеков Узеиран музей-цIачохь Iалашдечу документаша а.

Азербайджанан Республикин Милли Меджлисан 1992 шеран 27 майн сацамца, Гаджибеков Узеира музыка йазйина, ткъа дешнаш Ахьмад Джавада йаздина «Азербайджанан марш», тIеийцира Азербайджанан Республикин пачхьалкхан шатлакхан илли йина. Азербайджанан Республикин Милли Меджлисан 1993 шеран 2 мартан сацамца чIагIдира Азербайджанан Республикин пачхьалкхан шатлакхан иллин хьал.

Шатлакхан иллин текст йу азербайджанан номинал 5 манат йолу банкнот тIаьхь. Цуьнан деший диллина борзан текст иштта хIоттийна Бакохара Пачхьалкхан байракхан майданахь. 2011 шарахь Азербайджанан Республикин маршонан 20 шо кхачарна лерина шатлакхан иллин текстца поштан марка арахийцира.

Файл:5 manat obv.jpg|Азербайджанан номинал 5 манат йолу банкнот шатлакхан иллин текстца 
Файл:Stamps of Azerbaijan, 2011-991.jpg|2011 шеран Азербайджанан поштан марка шатлакхан иллин текстца


## Текст

## Хьажа иштта
* Азербайджанан ССР шатлакхан илли
* Азербайджанан хIост
* Азербайджанан байракх
* Азербайджанан символаш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Музыка гимна (без слов)
* Гимн Азербайджана 
* Азербайджан. Государственные символы и атрибуты 

Категори:Азербайджанан пачхьалкхан символаш
Азербайджан
Категори:Гаджибеков Узеиран кхолламаш
Категори:1919 шеран эшарш
Категори:Азербайджанийн маттара эшарш
Категори:Шатлакхан иллеш ре минор мукъамца
Азербайджанан Республикин хӀост

**Азербайджанан Республикин хӀост** () — Азербайджанан Республикин официалан пачхьалкхан символех цхьаъ (байракхца а, шатлакхан иллица а цхьаьна). Азербайджанан Республикин пачхьалкхан х\ост азербайджанийн пачхьалкхан маршонан символ ю.

## Йовзийтар
Пачхьалкхан эмблемаш турс тӀаьхь гайтаран практика яьржина ю дуьненан геральдин говзаллехь. Турс леладо адамаша эзарнаш шерашкахь, ша ларвархьама, ткъа иштта къоман символаш гайтархьама а. Гуш ду, иза малхбален мехкашкахь къоман тӀеман гӀирсех ладамечех цхьаъ хилар, доьналлин символ хилар. Малхбузах къаьсташ, малхбален турс гоьрга ду. Пачхьалкхан хӀост оцу турс тӀаьхь йилларо, Азербайджан малхбален цивилизацин йукъара хиларан, тешалла до. Турсан юккъера бархӀ са болу седа маьлхан символ ю. Малх (ткъа иштта Бутт) - иза «гуттаренна долу дахар» ду дуьненан геральдин говзаллехь. Малх гайтина кӀайн басахь, иза «паргӀато а, машар а» бохург ду. 

ХӀостан юккъехь гайтина цӀе, цуо хоуьйту «ЦӀерийн мохк» хилар. ХӀост тӀаьхь лелийна беснаш ду Азербайджанан Республикин байракхан беснаш. Лахахь бу кӀен кенех а, ножан геннех а бина кочар. Кенийн кочар бахаман символ ю. Ножан геннаш ницкъан а, сийлаллин а символ ю.

## Билгалдахарш