КхоалгӀа рейх

**Нацистийн Лоьмсойн мохк****, Xlитлеран Лоьмсойн мохк , КхоалгӀа рейх** , **Эзар шеран Рейх ,** боккъал цle **Лоьмсойн рейх** (1943-чу шеран асаран беттан 26-чу денна дуьйна **Сийлахь Лоьмсойн рейх**) — 1933-чу-1945-чу шерашкахь Лоьмсойн Къоман-социалистийн белхан партин Ӏазалла (диктатура) йолчу хенахь хилла Лоьмсойн пачхьалкх йу. 1943 шо кхаччалц цуьнан цӀе «Лоьмсойн рейх» (нем. *Deutsches Reich*) йара, цул тӀаьхьа «Сийлахь лоьмсойн рейх» (нем. *Großdeutsches Reich*) йара. Оьрсийн историографехь «Гитлеран Германи», «нацистийн Германи», «КхоалгӀа рейх», «фашистийн Германи» цӀераш лелайо. ШолгӀа дуьненан тӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа Сийлахь лоьмсойн рейхан пачхьалкхан leдалан белхаш сецна.1933-чу-1945-чу шерашкахь Лоьмсойн пачхьалкхан нацистийн куьйгалло дӀахьуш хила къиза чоьхьара а, арахьара а политика. Оцу политикин вовшахтохархошна Нуьрнберган процессехь кхиэл йина. НСДАП-ан куьйгалла а, кхидолу Лоьмсойчоьнан ницкъ-leдалаш а — *СС (иштта СД) а, гестапо а* — зуламе кхолламаш хилар тӀечӀагӀдина ду.

Гитлер волчу хенахь Лоьмсойн пачхьалкх тоталитаризм йолу пачхьалкх йара. Йерриг дахаран аспекташна тӀехь мехка урхалло lуналла латтош йара.*Нацисташ дийцарехь* Нацистийн Лоьмсойчоь хьалхалерчу Сийлахьчу Римлойн шуренан (800—1806) а, Лоьмсойн шуренан (1871—1918) а верас йара.

1945-чу шеран хӀутосург-баттахь шийтта шарахь Гитлерс а, нацисташ а *Эзар шо долу рейх* олу КхоалгӀа рейх йуьйхира. Оцу шарахь бартхоша Германи хӀаллакйира, Европехь ШолгӀа дуьненан тӀом берзира.

1933-чу шарахь кхолламан беттан 30-чу дийнахь Веймар Республикин мехк-дас Паул фон Гинденбургас Гитлер Лоьмсойчоьнан канцлер хӀоттийра. Канцлер мехка урхаллин куьйгалхо вара цу хенахь. Цул тӀаьхьа Нацистийн партино йерриг политикин оппозици дӀайаьккхира, иштта шен берриге а ницкъаш вовшахтоха йолаелира.

1934-чу шарахь хьаьттан беттан 2-чу дийнахь Гиндербург кхелхинчул тӀаьхьа Гитлер Лоьмсойчоьнан диктатор хӀоьттира. Цо вовшахтуьйхира канцелярин, паччахьан даржаш а, бакъонаш а. 1934-чу шеран хьаьттан беттан 19-чу дийнахь дӀайаьхьна референдумо Гитлер Германин цхьаъ бен воцу фюрер хилар тӀечӀагӀдира. Дерриг Ӏедал Гитлеран карахь дара, ткъа цуьнан дош лакхара бакъӀедал дара.

Сийлахь-йоккха депресси йолчу муьрехь нацисташа йаккхий тӀеман харжаш йарна а, ийна икномика лелайарна а икномика меттахӀоттийра, белхан къоьлла хилар халонаш йерзира. Дефицитан харжаш лелайар бахьана долуш, дӀахӀоттамо тӀеийцира герз хийцаран къайлаха йолу программа. Цу хьокъехь адамашлахь дӀахӀоттам безар лакхаделира.

Расизм, нацистийн евгеника, къаьсттана антисемитизм а йара дӀахӀоттаман идеологин коьрта башхаллонаш. Нацисташ германхойн къаьмнаш олалла ден xlyтайпа санна къастош дара, уьш арийн xlyтайпан уггар цӀена га ду олура цара. Ӏедал дӀалацарца доладелла жуьгташна а, цигоншна а тӀехьажийна гleло йара.Хьалхара концентрационни лагерш йиллина 1933-чу шеран бекарг-баттахь (мартехь). Жуьгтий а, кхиболу урхалло «ца оьшуш» санна лору нах а набахте хьажийра, ткъа либералаш, социалисташ, коммунисташ бойъура йа набахте кхачабора, иштта махках баьхна меттигаш хилла.

Гитлеран урхаллин дуьхьал девла керстанийн килсаш а, махкхой а Ӏазапехь латтабора, церан хьалханчаш набахте хан такха хьажийна.

КхоалгӀачу рейхан дешаран бух бара — xlyтайпанан теори, тӀеман гӀуллакхдар, демографин политика.

## Билгалдахарш

Категори:КхоалгӀа рейх