Бусалба

**Бусалба** ( *муслим* (бож. род), مُسْلِمَةٌ *муслимат* (зуд. род)) — иза Аллахӏ дела хиларца мукӏарло а деш, ислам дин хиларца а, Мухьаммад ﷺ пайхамар а, элча а ву аьлла тӏаьхьа а возуш, Къуръан нах нисбеш долу жайна а ду аьлла, исламан пхи бӏогӏам кхочуш а беш волу стаг ву.

Бусалба нехан сийлахь долу жайна — Къуръан ду. Къуръан — Делан дош ду, Мухьаммад пайхамарна ﷺ Жабраил маликехула доссийна. Бусалбанаш тӀаьхьабозу Къуръанна а, кхин а Мухьаммад пайхамаран ﷺ хьадисашна а, уьш йаздина ду ламасталлин хьадисийн гуламехь (суннатехь).

Бусалба стаг теша веза, Дела (АллахӀ) гуттаренна вуй, трансцендентан а, накъост воцуш а вуй (хьажа тавхьид). Царна хаа деза, АллахӀ шеха тера хӀума долуш вац, хӀуъа а далуш ву, доьзал хуьлуш вац, ша вина а вац (Аль-Ихлас). Бусалбанаш теша беза, ислам тӀаьххьара тӀегӀа йу динан, деана долу пайхӀамаршкахула Нухьехула а, ИбрахӀимехула а, Мусахула а, Ӏийсахула а. Хьалхалера Жайнаш а, Делан хаамаш а йукъ-йукъахь хийцина галдаьхна ду (тахьриф), ткъа Къуръан ду тӀаьххьара а, хийцанза а Делан къамел. Бусалбанаш теша беза Мухьаммад тӀаьххьара пайхамар хиларх а, цул тӀаьхьа кхин пайхамар хирг ца хиларх а.

## Этимологи
Ӏарбийн дешан *муслиман* маьӀна ду «муьтӀахь верг (АллахӀан)» йа «Ша дӀавелларг (АллахӀан)» *ислам* дешан аналогица — «тиер», «тӀеэцар». В. М. Порохован вариант: « …„бусалбаниг“ — „АллаххӀан муьтӀахь волу стаг“».

## Бусалбанийн декхарш

Стаг бусалба лору, нагахь цуо шахӀадат далийнехь: «Аса тешалла до, АллахӀ воцург кхин Дела ца хиларх, аса йуха а тешалла до Мухьаммад  АллахӀан Элча хиларх». Бусалбачеран дин лаьтта пхеа бӀогӀам тӀехь. ШахӀадаца кхин а исламан бӀогӀамаш ду: хӀора дийнан пхиъ ламаз, Рамадан баттахь марха кхабар, закат далар, таро ялахь Макка хьаьж дар.

Исламан парзаш доцуш, кхин а ялх бӀогӀам бу иманан, царех цхьаъ къобал ца бичи а бусулбаниг динара араволу. Уьш ду:
* АллахӀах тешар;
* Маликех тешар;
* Сийлахь-Деза Жайнех тешар;
* ПайхӀамарех (наби) а, элчанех (расуль) а тешар;
* Къемат-дийнах тешар;
* Къадрех, дерриг диканиг а, гӀониг а АллахӀан лаамца хуьлуш дуй хаар, тешар.

## Бусалбанаш Мухьаммад пайхӀамар  дин кхайкхо волавалале
Къуръанан пайхӀамарш а, элчанаш а, царна тӀехьабозурш а бусулба бу. Иштта Аль Ӏимран суратан 52 аятехь Ӏийса пайхӀамаран  сахьабаш боху цуьнга: «Тхо — АллахӀан гӀоьнчаш ду. Тхо тешна АллахӀах. Теш хилахь тхо бусалба хиларан!». Къуръан доссале бусалбанаш декхарийлахь бара Мусага , Давудега , Ӏийсага  диссина Товратан, Забуран, Инжилан тӀаьхьабаза.

## Даржар

Дерриг дуьненан бусалбанийн бараман маххадабо 1,7 млрд гергга ст.. Ислам ду дукхаллин барамца шолгӀа, цхьайолчу МХГӀ хаамашца, дуьненахь уггаре сиха кхуьуш долу дин.

90 % берриг бусалбанех лору шеш суннийш. ШолгӀа бу исламан некъ шиӀийш (10 %).

Бусалбанийн дукхаллийн барамца уггаре йоккха пачхьалкх — ХӀиндонези йу, цигахь беха 12,7 % дуьненара берриг бусалбанех, цул тӀаьхьа йогӀу Пакистан (11,0 %), Бангладеш (9,2 %), Мисар (4,9 %). Бусалбанаш иштта дукха бу ХӀиндин, Цийн, Россин, Эфиопин пачхьалкхашкахь.

### Россин бусалба къаьмнаш

2002 ш. бахархой багарбаран терахьашца Российра ламастан бусалба къаьмнийн барам хилира 16,5 млн ст. — пачхьалкхан бахархойх 11 % гергга. ХӀинца Россин Федерацин махкахь деха Ислам дин лело 40 гергга къам: нохчий, жӀай, кхазакхаш, азербайджанаш, акхшой, гӀазгӀумкий, ГӀиргӀазой, башкираш, гӀезалой, таджикаш, туркменаш, узбекаш, лаьзгий, адыгаш, абазой, гӀумкий, ногӀий, балкхарой, кхарачой, гӀалгӀай, туркой-месхетинхой, табасаранаш, рутулаш, агулаш, цахураш, кхин а.

## Кхин хьажа
* Ислам
* АллахӀ
* Мухьаммад
* Сунниташ
* ШиӀиташ

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш