open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Меши-Хи

**Меши-Хи** — Россин Нохчийн Республикера эрк, охьадогӀу Итон-Кхаьллан кӀошт кӀоштахула. Хикхоче йу Орган хикхочел 116 км лакхахь аьрру бердаца. Эркан дохалла – 16 км. Эркан бердашца лаьтта, IX-XIV бӀешерашкара, хойн бӀаьвнийн саьлнаш.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран терхьашца йукъадогӀу Малхбуза-Каспийн бассейнан гуон, Хул-Хулон хинбахаман дакъа — Соьлжа Орга чукхетачура хикхоче кхаччалц, бассейн бухара бассейн йац. Хин бассейн — Каспий хӀордан Теркан а, Ийдалан а хишна йукъара бассейн .

Хин ресурсийн Федералан агенталло кечйбина, РФ мехкан хин бахаман кӀошташ йаран геохаамийн системан терхьашца:
* Пачхьалкхан хин реестрера хин объектан код — 07020001212108200005856
* Гидрологи Ӏамораллин код (ГӀ) — 108200585
* Бассейнан код — 07.02.00.012
* ГӀ-ца томан лоьмар — 08
* ГӀ-ца арахецар — 2

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:Орган геннаш
Категори:Орган бассейн
БӀаьстан-Хи

**БӀаьстан-Хи** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Итон-Кхаьллан кӀоштахула. Эркан дохалла – 16 км. Хи гулден майда — 33,3 км².

Схьадолу ДаьхкантӀе ломан къилбехьара. ОхьадогӀу къилба-малхбален агӀохьа Ӏомчу Ӏин чухула БӀаьстин-ломан  а, Куьйра-ломан а даккъашна юкъахула. Хикхоче йу Орган хикхочел 112 км лакхахь, аьрру бердаца БӀаьстин-ломан кӀажошкахь.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца юкъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуон, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалин тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шмна хин йукъ.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001212108200005863.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан хин объекташ
Категори:Орган геннаш
Категори:Орган бассейн
Кхел могӀалиера догӀу хи

**Кхел могӀалиера догӀу хи** — Гуьржийчура эрк, охьадоьду Душетийн муниципалитетан Мцхета-Мтианети махкахула. ОхьадогӀу къилбехьа Кхел могӀалие ломан дукъ тӀиера. Эркан хикхоче йу ЧӀанчӀах чуьра догӀу хин аьрру бердаца, Хехойн-Буние эвлан гергахь. Эркан дохалла – 2 км.

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоьнан эркаш
Категори:Мцхета-Мтианети
Категори:Душетийн муниципалитет
Категори:Орган бассейн
Мохкал чуьра догӀу хи

** Мохкал чуьра догӀу хи** — Гуьржийчура эрк, охьадоьду Душетийн муниципалитетан Мцхета-Мтианети махкахула. ОхьадогӀу къилба-малхбалехьа ломан чӀожехула. Эркан хикхоче йу ӀандагӀиера догӀу хин аьрру бердаца. Эркан дохалла – 3,5 км.
Схьадолу  Мохко-ломан малхбален басенашкара, кхета ӀандагӀиера догӀу хих Махко эвлан 2 км къилба-малхбузехьа.

## Билгалдахарш

Категори:ӀандагӀиера догӀу хин геннаш
Категори:Гуьржийчоьнан эркаш
Категори:Мцхета-Мтианети
Категори:Душетийн муниципалитет
Категори:Орган бассейн
МӀайстойн эрк

**МӀайстойн эрк** () — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Итон-Кхаьллан кӀоштахула. Эркан дохалла – 14 км. Хи гулден майда — 96,3 км².

Схьадолу ТӀуьйли-ломан къилбаседа басера шешкара. ОхьадогӀу къилбаседа агӀора МӀайстойн а, ТӀуьйли а лаьмнийн даккъашна йукъара докхийн хьун яьллачу Ӏин чухула. Хьост ду Орган хикхочел 108 км лакхахь, аьтту бердаца.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шмна хин йукъ.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001212108200005863 — 07020001212108200005870.

## ДӀатесна эвланаш
МӀайстойн эркан аьрру бердаца лаьттина ТӀуга а, ПуогІа а эвланаш, ткъа аьтту бердашца ЦӀекхелли  .

МӀайстойн-ломан даккъашкахь МӀайстойн эрк схьадолучахь, аьтту бердаца ю Коче кӀотаран саьлнаш. Тарло оцу меттигехь мӀайстойн Ӏалара хилла хилар.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:Орган геннаш
Jeromes Dream

**Jeromes Dream** — 1997 шарахь кхоьллина Коннектикутера Америкин эшаран тоба. Оцу тобан юкъахь бара: Джеф Смит, Эрик Ратенспергер, Ник Антонопулос.
## Тобан хӀоттам
*Джеф Смит — вокал, бас-гитараш
*Эрик Ратенспергер — вотанча
*Ник Антонопулос — гитара

## Билгалдахарш

## Хьажорагаш
* Официалан сайт

Категори:Америкин музыканташ
Категори:Эшаран тобанаш абатца
ГӀеши-хи

**ГӀеши-хи** я **Кейн-эрк** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Итон-Кхаьллан кӀоштахула. Орган аьрру га.

## Географи
ГӀеши-хи схьадолу Цорой-ломан дукъан басера. Охьадоьду къилба-малхбале. Хикхоче ю Орган хикхочел 106 км лакхахь, аьрру бердаца. Хикхочен локхалла — 977 м хӀордан тӀегӀанал тӀиера. Эркан дохала – 23 км, хи гулден майда — 102 км².

Сулейманов Ахьамада оцу эрках Кейн-эрк аьлла шен болх тӀехь. 

Хин объектан система: Орга → Соьлжа → Терк → Каспий-хӀорд.

Эркан бердашца лаьтташ йолу ярташ: Авлахи, Боьрта, Гемара, ГӀеши-Чу, ИгӀал Кий, Ердие-чу, Кей-Мохк, Кхуорах, Къай, МегӀал Кий, Моштара, Угны, Шуьнда.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шмна хин йукъ.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001212108200005887.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан хин объекташ
Категори:Орган геннаш
Категори:Орган бассейн
Ашние

**Ашние** ( — майда) — доза охьенехь а долуш, ана я гӀеххьа цхьаьна агӀора таьӀна майда.
БархӀайн эрк

**БархӀайн эрк** я **БархӀайн эрк** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Итон-Кхаьллан кӀоштахула. Орган аьрру га. Эркан дохала – 16 км. Хи гулден майда — 66,1 км².

Схьадолу Юйчу ашнен коьртера (Яцеб корта, 2300 м) Лакхара БархӀа олучу меттигера. ОхьадогӀу къилбехьа, докхан хьун яьллачу чӀожехула. Эркан хикхоче ю Орган хикхочел 102 км лакхахь, аьрру бердаца.

Коьрта га — Никархойн эрк.

БархIайн эркан тӀаьхь лаьтта БархӀа эвлан саьлнаш.

## Геннаш
БархIайн эрках кхета цуьнан геннаш:
* Никархойн эрк - Гуоро эвлана уллехь.
* Терингара догIу хи – охьадогӀу къилбаседа-малхбузера, БархIайн эрках кхета аьтту агӀора БархӀан чохь.
* Гуьйр чуьра догу хи – охьадогӀу къилбаседа-малхбалера, БархIайн эрках кхета аьрру агӀора, БархӀан эвлан лахарчу куьпахь.
* Юьйчу аьшниера догIу хи – охьадогӀу къилбаседа-малхбалера, БархIайн эрках кхета БархӀа эвлан юккъехь.
* Эл кхара догIу хи – охьадогӀу къилбаседа-малхбалера, БархIайн эрках кхета аьрру агӀора. Дерриг кегийра эркаш цхьаьнакхета БархIайн эркаца Тиши БархIан саьлнашна юххехь.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001212108200005894.

## Истори
ТӀерлойн эрк а, Орга а цхьаьнакхетачехь лекхачу меран тӀехь лаьтта онда бӀаьвнийн комплексех йисина КӀирда бӀаьвнийн саьлнаш. Сулейманов Ахьмадан дайша 1944 шо кхаччалц Ӏалашдина тептарша дийцарехь, XIV бӀешеран пачхьалкх Симсим йоьхначул тӀаьхьа паччахь Суррокъат а, цуьнан гуо а юхабевлира малхбузехьа, герзах, хазнех йоьттина  йоккхачу ковраца, дисинчу эскарца, хан хене мел йолу новкъахь совцуш, кхечира ЧӀаьнта Орган тӀе. Цуьнан аьрру бердаца, лекхачу меран тӀехь юьйгӀира онда бӀаьвнийн чӀагӀо. Цунах йисина саьлнаш кхаьчна вайн деношка КӀирда бӀаьвнаш аьлла цӀе а тиллина. Паччахьан тӀаьхьенаш гӀиртира кхузахь чӀагӀбала, шайн нах Бийриг Бичча а, Элди Талат а элий хӀиттийна, амма цара сихха шайна йукъахь тӀом болийра. Суррокъат паччахьан а, цуьнан кӀантан Байран а чӀагӀбала а, хьалхалера шайн Ӏедал меттахӀотто а ца хиира кхузахь, шен эскарца цхьаьна дӀабахара цхьа дакъа Цийчоьн, важа дакъа Японан агӀора.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан хин объекташ
Категори:Орган геннаш
Категори:Орган бассейн
Никархойн эрк

**Никархойн эрк** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Итон-Кхаьллан кӀоштахула. БархӀайн эркан аьтту га.

## Географи
Никархойн эрк схьадолу 2027 м лакхара, охьадоьду къилба-малхбале. Хикхоче ю БархӀайн эркан аьтту агӀора. Хикхочен локхалла — 1390 м хӀордан тӀегӀанал тӀиера. Эркан дохала – 8 км.

Хин объектан система: БархӀайн эрк → Орга → Соьлжа → Терк → Каспий-хӀорд.

Эркан бердашца лаьтта саьлнаш: 
* Гуоруо – аьрру бердаца.
* Моцкъара – ширачу эвлан саьлнаш лаьтта Никархойн эрк БархӀайн эрках кхетачохь.
* Уьшна – аьтту бердаца.
* Боьшна – эвлан саьлнаш лаьтта Никархойн эркан аьрру бердаца. 
* Никара – ширачу эвлан саьлнаш лаьтта Никархойн эркан шина генна йукъахь.
* Арстах – саьлнаш, Никархойн эркан аьрру бердаца.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шмна хин йукъ.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001212108200005894.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:БархӀайн эркан геннаш
Категори:Орган бассейн
Тоьнгихойн эрк

**Тоьнгихойн эрк**  — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Итон-Кхаьллан кӀоштахула. Орган аьрру га. Эркан дохала – 11 км. ОхьадогӀу къилбехьа. Эркан хикхоче йу Орган хикхочел 100 км лакхахь, аьрру бердаца, Бассах эвлан 2 км къилба-малхбалехь.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:Орган геннаш
Категори:Орган бассейн
ЦӀийлахойн эрк

**ЦӀийлахойн эрк** я **Кхорхи** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Итон-Кхаьллан кӀоштахула. Орган аьтту га.

## Географи
ЦӀийлахойн эрк схьадолу Бацойн дукъ тӀиера Кочуе ломан басера. ОхьадогӀу къилбаседехьа ломан чӀожехула эвланашка генахула. Хикхоче ю Орган хикхочел 96 км лакхахь аьтту бердаца. Эркан дохалла — 21 км, хи гулдаран майда — 232 км². Коьрта га — Туьлой эрк.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шмна хин йукъ.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:Орган геннаш
Категори:Орган бассейн
ТӀуьйли эрк

**ТӀуьйли эрк** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Итон-Кхаьллан кӀоштахула. ЦӀийлахойн эркн аьрру га.

## Географи
Эркан дохалла – 16 км, хи гулден майда — 95,6 км².

ТӀуьйли эрк схьадолу ТӀуьйли дукъан басера. Эркан хьостехь бу шалам. Охьадоьду къилбаседа-малхбузехьа ломан чӀожехула эвланашна генахула. Эркан хикхоче ю ЦӀийлахойн эркан хикхочен 9,6 км лакхахь, аьрру бердаца. Хикхочен локхалла — 1255 м хӀордан тӀегӀанал лакхахь.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001212108200005917.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:Орган бассейн
Баха ад-Дин Ӏабдалла Эдильгири

**Баха Ад-дин Ӏабдалла Эдильгири**  — урданера нохчо, бешлелорхо, селекционер, йукъараллин гӀуллакххо, Эз-Зарка гӀалин мэр.

## Биографи

Категори:Адамаш:Нохчийчоь
Хьачарой-Аьхк

**Хьачарой-Аьхк** (устар. *Хочарой Ахк*) — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Итон-Кхаьллан кӀоштахула. Эркан хикхоче ю Орган хикхочен 88 км лакхахь, аьтту бердаца. Эркан дохалла – 17 км.

Эркан тогӀенца Соьлжа-ГӀалин 70 км генахь Виедача эвлан гергахь, КӀобуъ-ломан къилбаседа басешкахь  йина ломан салазаш хохку курорт.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001212108200005924.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:Орган бассейн
Категори:Орган геннаш
Доьрахойн эрк

**Доьрахойн эрк** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Итон-Кхаьллан кӀоштахула. Эркан дохалла – 16 км. Хи гулден майда — 60,4 км².

## Географи
Схьадолу ДженжӀарие (2332 м) дукъ доккхийлера, Чорхамаш коьртан къилбаседа-малхбузен басера. ОхьадогӀу къилбаседа-малхбузан агӀора Хьачаройн дукъан кӀажошкахула. Аьрру бердаца яьлла докхан хьун, аьтту бердашца лаьтта Итт-куьллишкан саьлнаш а, Тас-ГутӀе эвла а. Эркан хикхоче лаьтта Орган хикхочел 85 км лакхахь, аьтту бердаца, коштан йукъ йолчу Итон-Кхаьллахь.

Орган аьрру берд тӀиера къилба-малхбалехьа, Шикъаран дозане кхаччалц, бахбелла Доьрахойн лам.

Доьрахойн эркан аьрру бердаца малхбузехьара схьабахбелла ЧӀаьнтийн лам. 

Коьрта га — Домчерко эрк — кхета аьтту агӀора.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001212108200005931.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан хин объекташ
Категори:Орган бассейн
Категори:Орган геннаш
Хуш-Эрк

**Ху-Эрк** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Итон-Кхаьллан кӀоштахула. Зумсойн эркан аьрру га.

## Географи
Хуш-Эрк охьадогӀу къилбаседа агӀора. Эркан хикхоче йу Зумсойн эркан хикхочел 3 км лакхахь, аьрру бердаца. Эркан дохалла – 5 км.

Хин объектан система: Зумсойн эрк → Орга → Сунжа → Терк → Каспий-хӀорд.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:Орган бассейн
Гухойн эрк

**Гухойн эрк** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Итон-Кхаьллан кӀоштахула. Эркан дохалла – 11 км.

Охьадоьду малхбален агӀора Гухой эвлахула а долий кхета аьрру агӀора Мулкъойн эрках. Эркан хьост ю Мулкъойн эркан хикхочел 5 км лакхахь, аьтту бердаца Гухойн эвлахь.

## Географи
Гухойн эркан бассейнехь Гухошца а, Мулкъошца а цхьаьна баьхна ЧӀухой а.

Эркан аьтту бердаца лаьтта ГутӀа эвла.

### Топонимаш
* Гухойн эркие – къилбаседехьара Ӏин.
* ХӀомура – эркан тӀехула лаьтта ломан басе.
* Цхьогалан Ӏин – эркан аьтту бердаца йолу меттиг.
* ЧуьркетӀа корта эркан аьтту бердаца болу лам, цигахь йисина бӀов.
* Ӏаьвлие басса - эркан аьрру бердаца лаьтта даьхнашна лерина  йолу къевлина меттиг.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан хин объекташ
Категори:Орган бассейн
Варанда (эрк)

**Варанда** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Шуьйтан кӀоштахула. Орган аьрру га.

## Географи
Варанда охьадогӀу малхбален агӀора. Эркан хикхоче йу Вашандаран а, Гуш-Кертан а йуккъехь, Орган хикхочел 66 км лакхахь, аьрру бердаца. Эркан дохалла – 11 км.

Хин объектан система: Орга → Сунжа → Терк → Каспий-хӀорд.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Шуьйтан кӀоштан эркаш
Категори:Орган бассейн
Категори:Орган геннаш
Саканхойн эрк

**Саканхойн эрк** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Итон-Кхаьллан кӀоштахула. ЦӀийлахойн эркан аьтту га.

## Географи
Саканхойн эрк охьадогӀу къилбаседа-малхбузехьа, ломан чӀожехула. Эркан хьостехь лаьтта ши эвла Сакан йистие (аьрру бердаца) а, Луьнки (аьтту бердаца) а. Хикхоче йу ЦӀийлахойн эркан хикхочел 3,5 км лакхахь аьтту бердаца. Эркан дохалла — 7,5 км.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:Орган бассейн
Комалчу

**Комалчу** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Итон-Кхаьллан кӀоштахула. Органан аьтту га.

## Географи
Комалчу эрк охьадогӀу къилбаседехьа, ломан чӀожехула. Хикхоче йу Органан хикхочел 114  км лакхахь аьтту бердаца. Эркан дохалла — 3 км.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан хин объекташ
Категори:Орган бассейн
Категори:Орган геннаш
Тумсойн эрк

**Тумсойн эрк** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Шуьйтан кӀоштахула. Органан аьрру га.

## Географи
Тумсойн эрк охьадогӀу малхбалехьа, Тумсой эвлан йукъахула а долий. Хикхоче йу Органан хикхочел 69  км лакхахь аьрру бердаца. Эркан дохалла — 4,5 км.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Шуьйтан кӀоштан эркаш
Категори:Орган бассейн
Категори:Орган геннаш
Ваьрди эрк

**Ваьрди эрк** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Итон-Кхаьллан а,  Шуьйтан а кӀошташкахула. Эркан дохалла – 15 км. Хи гулден майда — 87,2 км².

Схьадолу Кушта ломан къилбаседа-малхбалехьа. Юьхьанца охьадогӀу къилбаседехьа попан-пхен хуьнхахула. ГӀаьттин-Кхаьллахь доьрзу къилбаседа-малхбузе, чекхдолу Дехьа-Йисте, Уьрд-Юхе, Пхьаьмта эвланашкахула. Хикхоче ю Органан хикхочел 64  км лакхахь аьрру бердаца, кӀоштан йукъ йолчу Шуьйтахь.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонанн, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код— 07020001212108200005962.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Шуьйтан кӀоштан эркаш
Категори:Орган бассейн
Категори:Орган геннаш
Суьжа (эрк)

**Суьжа** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Шуьйтан кӀоштахула. Хикхоче йу Органан хикхочел 63  км лакхахь аьрру бердаца. Эркан дохалла – 14 км.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

Хин ресурсийн Федералан агенталло кечбина, РФ мехкан хин бахаман кӀошташ йаран геохаамийн системан терхьашца:
* Пачхьалкхан хин реестрера хин объектан код — 07020001212108200005979
* Гидрологи Ӏамораллин код (ГӀ) — 108200597
* Бассейнан код — 07.02.00.012
* ГӀ-ца томан лоьмар — 08
* ГӀ-ца арахецар — 2

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Шуьйтан кӀоштан эркаш
Категори:Орган бассейн
Категори:Орган геннаш
Хьена-Кхаьлла (эрк)

**Хьена-Кхаьлла** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Шуьйтан кӀоштахула. Хикхоче йу Ваьрди-эркан хикхочел 4  км лакхахь аьтту бердаца. Эркан дохалла – 8 км. ОхьадогӀу къилбаседа-малхбузехьа.

## Эркан тӀиера эвланаш
Эрканца лаьтта эвланаш: Мусолт-Эвла, Беной, ГӀаьттин-Кхаьлла, Дехьа-Йисте, Мускали, Юккъера-Кела, Саьтта.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Шуьйтан кӀоштан эркаш
Категори:Орган бассейн
Жима Варанда

**Жима Варанда** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Шуьйтан кӀоштахула. Эркан дохалла – 7 км.

Юьхьанца охьадогӀу къилбаседехьа, лахенашкахь доьрзу къилбаседа малхбалехьа. Эркан тӀаьхь лаьтта Лаха-Варанда, хикхоче йу Органан хикхочел 51  км лакхахь аьрру бердаца.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Шуьйтан кӀоштан эркаш
Категори:Орган бассейн
Категори:Орган геннаш
ГӀой

**ГӀой** () — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Хьалха-Мартанан а, Шуьйтан а кӀошташкахула. Эркан дохала – 14 км. Хи гулден майда — 35,4 км².

Схьадолу Меска дукъан малхбузера попан хьуьнхахь. Охьадоьду хьалха Тамыш ломан кӀажошка къилбаседехьа, тӀаккха доьрзу малхбалехьа. Эркан хикхоче йу Орган хикхочел 46 км лакхахь, аьрру беодаца, ЧӀишкан уллехь.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуон, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001212108200005986.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Шуьйтан кӀоштан эркаш
Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан эркаш
Категори:Орган бассейн
Категори:Орган геннаш
Шара-Орга (эрк)

**Шара-Орга**) — Нохчийчуьра эрк. Орган аьтту га.

Схьадолу Бацойн дукън къилбаседа басера, Донойн-лам, ЧӀиешойн лам, Кочие баххьаш тӀиера лайнашкара а, шешкара а. Хьостан локхалла — 3050 м хӀордан тӀегӀанал лакхахь.

Дохалла — 86 км. Майда — 1150 км². Кхета Органах Дуби-Эвлахь. Шара-Орга дикка шуьйра а, сиха а ломан эрк ду, шораллехь цхьаццанхьа 40 метр сов а хуьлу.

Лахенашкахь Шара-Орга а, Орга а доькъу Дарген дукъо, цуьнан басеш хьаннех юьзина ю, ткъа дукъ ломан цанех. Оцу дукъ тӀехула XIX бӀешарахь оьрсийн эскарш тӀеоьхура Шуьйтан агӀора а, кхечу Нохчийчоьн ломан меттигашка, иза къаръян гӀерташ, иштта цара дуьтура лахахь готта хьун яьлла Орган Ӏин.

## Геннаш
Шара-Орган лакхенашкара охьанехьа геннаш: Хашалдой-Аьхк (аьтту), ЦӀесин эрк (аьрру), Кенхи-эхк (аьтту), ЧӀунойн Аьхк (аьрру), Киелойн эхка (аьтту), ДӀай ахк (аьтту), Инз арара хи (аьрру), Сунхай ахк (аьрру), Сурхохи (аьтту), Нижлойн-Ахк (аьтту), Ваштар (аьтту).

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* DataLife Engine > Версия для печати > Река Шароаргун 

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Шаройн кӀоштан эркаш
Категори:Шуьйтан кӀоштан эркаш
Категори:Орган бассейн
Категори:Орган геннаш
Хашалдой-Аьхк

**Хашалдой-Аьхк** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Шуьйтан кӀоштахула. Эркан дохала – 11 км.

Схьадолу Хашалд дукъ тӀиера. Охьадоьду къилбасед-малхбузехьа. Эркан хикхоче йу Шара-Орган аьтту бердаца.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Шаройн кӀоштан эркаш
Категори:Шара-Орган бассейн
Категори:Шара-Орган геннаш
Оливье Дюпюи

**Оливье Дюпюи** (; вин. 1958 шеран 25 февраль, Ат) — Бельгин а, Италин а политик, Европин парламентан декъашхо 1996–2004 шш, бакъонашларярхо, Италин радикалан партин лидерехь цхьаъ.

## Биографи
Вина 1958 шарахь Ат гӀалахь, Бельги. Университетехь дешна социологи а, политологи а корматаллин. 1981 шарахь йукъа ваьхна Италин Марко Паннеллин (Marco Pannella) Радикалан партин.  1996 тӀера 2004 кхачалц вара Европин Парламентан депутат: 1996 шарахь депутатан кӀант тӀе хиира, цо хийцира ша дӀавелла волу Паннелла, ткъа 1999 ш. иза Европарламенте юху хаьржира «Эмм Бонино» векал санна. ХӀинца йолу хана ву маьрша  журналист а, политикин хьажархо а.

## Билгалдахарш

Категори:Италин политикаш
Кенхи-эхк

**Кенхи-эхк** (нохч. — «кӀайн хи») — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Шуьйтан кӀоштахула. Шара-Орган аьтту га.

## Географи
Кенхи-эхк схьадолу Лайн дукъан басера. ОхьадогӀу къилбаседа-малхбузехьа. Эркан хикхоче ю Шара-Орган хикхочел 48 км лакхахь, аьтту бердаца. Эркан дохала – 16 км, хи гулден майда — 106 км².

Эркан тӀехь лаьтта эвланаш: Анни, Бицухе, Гайдхе, Етмуткатли, Кататла, Кабардатли, Кенхи, Кири, РагӀхьалхие, Хилиди. Кенхи-эхкан геннаш: Бути эрк, ЧIад-Ара.

Хин объектан система: Шара-Орга → Орга → Соьлжа → Терк → Каспий-хӀорд.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ .

## Билгалдахарш
;Комментареш

;Хьосташ

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Шаройн кӀоштан эркаш
Категори:Шара-Орган бассейн
Категори:Шара-Орган геннаш
ЧӀад-Ара

**ЧӀад-Ара**  — Россин ломан эрк, охьадогӀу ДегӀастанан ЦӀумадан кӀоштахула а, Нохчийн Республикин Шуьйтан кӀоштахула а. Кенхи-эхкан аьрруу га.

## Географи
ЧӀад-Ара эрк схьадолу ДегӀастанан махкара Зайн ламхадорера, охьадогӀу къилбаседа-малхбузехьа Нохчийчу. Эркан хикхоче ю Кенхи-эхкан хикхочел 4,5 км лакхахь, аьтту бердаца. Эркан дохала – 10,5 км.

Эркан тӀехь лаьтта эвланаш: Чайра, РагӀхьалхие.

Хин объектан система: Кенхи-эхк, Шара-Орга → Орга → Соьлжа → Терк → Каспий-хӀорд.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

Хин объектан код - 07020001212108200006020.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Шаройн кӀоштан эркаш
Категори:Шара-Орган бассейн
Категори:Кенхи-эхкан геннаш
Кочу ломура догӀу хи

**Кочу ломара догӀу хи**  — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Шаройн кӀоштахула а. Донойн ломура догӀу хин аьрру га.

## Географи
Кочу ломара догӀу хи  схьадолу Кочие ломара, охьадогӀу къилбаседехьа. Эркан дохалла – 2,5 км.

Хин объектан система: Донойн ломура догӀу хи → Шара-Орга → Орга → Соьлжа → Терк → Каспий-хӀорд.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Шаройн кӀоштан эркаш
Категори:Шара-Орган бассейн
ДӀай ахк

**ДӀай ахк** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Шаройн кӀоштахула. Шара-Орган аьрру га.

## Географи
ДӀай ахк схьадолу Кири ломан къилбаседа басера а, 3Ӏам-коьртан малхбуза басера. ОхьадогӀу къилбаседа-малхбалехьа. Хикхоче ю Шара-Орган хикхочел 35 км, аьрру бердаца. Эркан дохала – 10 км.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Шуьйтан кӀоштан эркаш
Категори:Шара-Орган геннаш
Категори:Шара-Орган бассейн
Ваштар

**Ваштар** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Веданан а, Шуьйтан а кӀошташкахула. Эркан дохалла – 20 км. Хи гулден майда — 92,7 км².

Схьадолу Барзи-ара а, Пешхой а, Нухойн а лаьмнашна йуккъехь, Шелачу хин ара олучу меттигехь. Охьадоьду къилбаседехьа ЗазаргӀане, попан хьун чухула, Селман-Тевзана эвлахула, шена чу схьаоьцу ЗазаргӀана-хи а, Булкхан хи а, цӀеххьана доьрзу малхбузехь, кхета Шара-Органах, цуьнан хикхочел 4,7 км лакхахь аьтту бердаца, Улус-Керт эвлан гергахь. Лахенашкахь 15 метр гергга шоралла йу, 0,4 метр кӀоргалла йу, хин сихалла 1,9 м/с.

## Геннаш
Коьрта геннаш — Булкх (схьадолу Мовкин дукъ тӀиера, аьтту га), Дуцин-ахк (аьрру), Вашандара (аьтту).

ЗазаргӀана хи охьадогӀу къилбаседехьа, цуо кхуллу Ваштар.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001212108200006068.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Шуьйтан кӀоштан эркаш
Категори:Шара-Орган геннаш
Категори:Шара-Орган бассейн
Категори:Веданан кӀоштан эркаш
Чинхойи

**Чинхойи** () — Зимбабвен гӀала, Малхбузен Машоналенд провинцин административан центр, — Маконде гуон центр.

## Билгалдахарш

Категори:Зимбабвен гӀаланаш
Нижлойн-Ахк

**Нижлойн-Ахк** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Шуьйтан кӀоштахула. Эркан хикхоче йу Шара-Орган хикхочел 24 км лакхахь, аьтту бердаца.

## Географи
Эрк охьадогӀу къилбаседа-малхбузехьа. Эркан дохалла – 12 км.

Хин объектан система: Шара-Орга → Орга → Соьлжа → Терк → Каспий-хӀорд.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

Федералан хин ресурсийн агенталло кечдина РФ мехкан хинбахаман кӀошташъяран геохаамийн системан терхьашца:
* Пачхьалкхан хин реестрера хин объектан код — 07020001212108200006051
* Гидрологи Ӏамийна хиларан код (ГӀ) — 108200605
* Бассейнан код — 07.02.00.012
* Томан лоьмар ГӀ-ца — 08
* Арахецар ГӀ-ца — 2

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Шуьйтан кӀоштан эркаш
Категори:Шара-Орган бассейн
Категори:Шара-Орган геннаш
Жальгирис (футболан клуб)

**Футболан клуб «Жа́льгирис»** () — Литван Вильнюс гӀалара говзаллин футболан клуб. Советийн хенан уггаре йевзаш хила клуб. Кхоьллина 1947 шеран 16 майхь.

## Кхиамаш
### Чоьхьара къовсамаш
* **Литван чемпионат:**
** **Чемпион (11):** 1991, 1992, 1999, 2013, 2014, 2015, 2016, 2021, 2022, 2024

* **Футболах Литван кад:**
** **Кад баьккхина (14):** 1991, 1993, 1994, 1997, 2003, 2012, 2013, 2014, 2015, 2015/2016, 2016, 2018, 2021, 2022

* **Футболах Литван суперкад:**
** **Кад баьккхина (8):** 2003, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2020, 2023

## Стадион

«**Стадион ЛФФ**» чухоам 5 067 стаг.

## Клубан бесаш, форма, эмблема


Vilniaus_Zalgirio_logo_(1947-1962).png|1947–1961
Vilniaus_Zalgirio_logo_(1962-1988).png|1962–1988
FK Zalgiris.png|1989–2008
Vmfdzalgiris2.jpg|2009–2012 


## Ловзаран статистика

## Коьрта тренераш
* Чяпас Миндаугас 2008—2009
* Игорь Панкратьев 2010
* Виталиюс Станкявичюс 2010—2011
* Дамир Пе́травич 2012—2013
* Марек Зуб 2013—2014
* Вальдас Дамбраускас 2015—2017
* Александр Бразевич (и. о.) 2017
* Аурелиюс Скарбалюс 2017—2018
* Вальдас Урбонас (2018—2019)
* Марек Зуб 2019
* Алексей Бага 2020
* Владимир Чебурин 2021—2025
*  н. в.

## Галерей

Fans_of_Zalgiris_Vilnius.JPG|Ультрас *Pietų IV* 
Vetros_stadionas.jpeg|«ЛФФ-Арена»
Deividas_Šemberas.jpg|Дейвидас Шемберас


## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* «Жальгирис» командан сайт

Категори:Футбол
Категори:Вильнюс
Даттах-хи

**Даттах-хи** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин  Шаройн кӀоштахула. Эркан дохала – 13 км. 
Эрк схьадолу Даттах-Корта лам тӀиера шаломах, 3760 м лакхара. Кхета аьтту агӀора Шара-Органах.

## Литература
* 
* 

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Шаройн кӀоштан эркаш
Категори:Орган бассейн
Категори:Шара-Орган геннаш
Категори:Шара-Орган бассейн
Донойн ломура догӀу хи

**Донойн ломура догӀу хи**, **Донойн-лам-хи** йа **Донойн-хи** — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин  Шаройн кӀоштахула. Эркан дохала – 5 км.

## Географи
Эрк схьадолу Донойн-лам тӀера шаломах, 2799 м лакхара. Кхета аьтту агӀора Даттах-хих. Донойн ломура догӀу хи а, Кочу ломура догӀу хи а вовшахкхетучехь йу масех тӀеман а, бахаман а Йоьхьаран цӀе йолчу бӀаьвнийн саьлнаш. Хин аьтту бердаца йу  Къиезалг хьун. 
Эркан гена йоццуш хилла нохчийн эвланаш Мозхие а, Хьер-Кха а.

## Литература
* 
* 

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Шаройн кӀоштан эркаш
Категори:Орган бассейн
Категори:Шара-Орган бассейн
Валарг-хи

**Валарг-хи** (; цхьацца хьосташкахь яздо **Вайрик**) — Россин ломан эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин  Хьалха-Мартанан а, ТӀехьа-Мартанан а кошташкахула. Эркан хикхоче ю Соьлжан хикхочел 132 км лакхахь, аьтту бердаца. Эркан дохалла – 29 км. Лахенашкахь аьхкенан заманахь эрк лекъа хӀунда аьлча, Валарг-хи шалаьмнашкара я ломан лайшкара долуш дац, ткъа шовданашкара долу. Цундела хӀора шарахь аьхка лакъар бахьнехь эрк ца деста.

## Этимологи
Эркан цӀе нохчийн маттахь «валаран хи» бохург хуьлу. ТӀаьхьуо заманца хийцалуш хӀинцаре — Валарг-хи — церан тӀедеина. Оцу эркаца гуттара а цӀий Ӏанош тӀемаш лаьттина нохчийн а, аренашца баьхначу кхерстачу къаьмнашна а йукъахь. ТӀаьхьа иштта ирча цӀе йелла оцу эркана.

## Истори

Генарчу заманахь Ӏаьржачу лаьмнашкахь лаьттачу Валарг-кӀотаран  бахархоша шайн ялташ дуьйчу меттигашкара Валарг-хи. татол а даьккхина. дерзийна Шалажан чу, оцу меттигах олу «Валгхуоша хи чутеснача». .

1840 шарахь эрк тӀаьхь ши тӀом хилира, баьччаллехь наиб Ӏийса Гендаргнойн волу Къилбаседа Кавказан ломанхошна (нохчий а, дегӀастанхой а) а, инарла-лейтенант А. В. Галафеев коьртехь волу, чоьхьарчу Нохчийчоьн чугӀерта, Россин Нохчийн тобан а йукъахь. Оьрсаша Галафеев Аполлонан (хьалхара тӀом) а, Граббе Павелан (шолгӀа тӀом) а баьччаллехь туьйлира гӀевттина ломанхойл 11 июлехь а, 30 октябрехь а. И иэшам бахьнехь имам Шемилан муридаш Нохчийчура дӀа а бахна, ЖӀайн ханалла йолчу юхабевлира.

Итт шо даьлча, 1850 шеран 26 октябрехь, кхузахь юха а тӀом хилира оьрсийн императоран эскаран ломанхошца, кхузахь дакъалацаран паччахьан кӀантанна Александр Николаевичан (тӀаьхьа император Александр II-гӀа хилла) елира 4 тӀегӀанера Сийлахь Георгийн орден.

## Оьздангалла

Валарг-хин тӀиера тӀом чӀогӀа дика бийцина Лермонтов Михаил Юрьевичан «Валарг-хи» байташкахь. Иштта цигахь хилла цхьацца хиламийн бух тӀехь Лермонтовс масех сурт диллина.

Сийлахь оьрсийн поэт хилла шине а тӀеман декъашхо, иза турпалхо ву аьлла къобал вира. Валарг-хин тӀаьхь майралла гайтарна, Лермонтов 4 тӀегӀанера Сийлахь Владимиран орден яларе кховдийра. Амма иза цунна ца елира, хӀунда аьлча иза тӀаьххьарчу испискера дӀавайинера император Николай I-чун иза чӀогӀа ца везарна.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

Федералан хин ресурсийн агенталло кечдина РФ мехкан хинбахаман кӀошташъяран геохаамийн системан терхьашца:
* Пачхьалкхан хин реестрера хин объектан код — 07020001112108200005635
* Гидрологи Ӏамийна хиларан код (ГӀ) — 108200563
* Бассейнан код — 07.02.00.011
* Томан лоьмар ГӀ-ца — 08
* Арахецар ГӀ-ца — 2

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан эркаш
Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан эркаш
Категори:Соьлжан геннаш
Марта (Соьлжан га)

**Марта** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийчоьн Итон-Кхаьллан а, Хьалха-Мартанан а кӀошташкахула. Хикхоче йу Соьлжан хикхочел 112 км лакхахь, аьтту бердаца. Эркан дохалла – 61 км, хи гулден майда — 540 км².

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001112108200005710.

## Эркаца лаьтта нах беха меттигаш
Эркаца лаьтта: 
* гӀала - Хьалха-Марта
* эвланаш - Хьорсана, Мартан-Чу, Ӏалхан-Юрт.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан эркаш
Категори:Соьлжан геннаш
Таьнги (эрк)

**Таьнги** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштахула.

Таьнги схьадолу лаьмнашкахь, охьадоьду къилбаседехьа. Эркан хикхоче йу Хьалха-Марта гӀалан чохь, Мартан хикхочел 24 км лакхахь, аьрру бердаца. Эркан дохала – 16 км, хи гулден майда — 78 км².

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001112108200005741.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан эркаш
Категори:Мартанан бассейн
Категори:Мартанан геннаш
ГӀой-Чу (эрк)

**ГӀой-Чу** йа **ГӀой-хи** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикин Хьалха-Мартанан а, Шуьйтан а кӀошташкахула, Соьлжа-ГӀалахула. Соьлжан аьтту га.

## Географи
ГӀой-Чу эрк схьадолу ГӀой-арц тӀиера хьуьнхахь, ГӀой-Корта ломан гергахь. ОхьадогӀу ГӀой-Чу эвлан уллехула къилбаседехьа. ГӀой-Йистан гергахь кхета Органан татол. ТӀаккха къилбаседехьа долу ГӀойтӀахула. Соьлжа-ГӀалан чохь йина Ӏаьржа эркан хилоттийла. Хикхоче ю Соьлжа-ГӀалин Сайхановн ураман малхбузехьа, Соьлжан хикхочел 97 км аьтту бердаца. Эркан дохалла 41 километр, хи гулден майда — 117 км².

Хин объектан система: Соьлжа → Терк → Каспий-хӀорд.

## ЦӀе
«Кавказан топонимин дошамца», «*гидрониман бух бу йа вайнехан гӀой — „тӀемаш“, йа гӏуй — кевнаш къовлу гӀирс.

== Истори ==
1846 шарахь баьккхира хуьнан йукъахула ГӀойтӀан некъ, цул тӀаьхьа, «ЭСБЕца», «*эркаца даьхна нохчийн цхьа дакъа, кхелхира Ӏаьржа лаьмнашка, машаренаш охьахевшира оьрсийн гӀопашна чу''». XX бӀешеран юьххьера хаамашца, ГӀой-Чун аьтту бердаца хьун яцара, ткъа аьтту берд хикхоче кхаччалц хьун йолуш бара.

ГӀой-Чуца доза доькъу шина этнографин кӀошташна — Йоккха а, Жима а Нохчийчоьн.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001112108200005789.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан эркаш
Категори:Шуьйтан кӀоштан эркаш
Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан эркаш
Гиха

**Гехи** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийчоьн Галанчожан а, Хьалха-Мартанан а, Соьлжа-ГӀалин а кӀошташкахула.

Схьадолу Йоккхачу Кавказан лаьмнашкара, Яцеб коьртан къилбаседа басера. Эркан хикхоче йу Соьлжан хикхочел 116 км лакхахь, аьтту бердаца. Эркан дохалла — 57 км, хи гулден майда — 332 км². Эркан тогӀенца лаьтта нохчийн йаккхий эвланаш ГихтӀа а, Гихчу а.

Хин объектан система: Соьлжа → Терк → Каспий-хӀорд.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ .

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001112108200005659.

## Гиха оьздангаллехь
Мацах — Гихахь дара иза,
Довлуш дара Ӏаьржа хьунах;
ЦӀарца садоьӀу тӀехула тхуна
Сирла-сийна стигал тхов.


(Лермонтов, «Валарг-хи», 1840)

* Пиетарбухехь, тӀеман-историн музейн гуламехь ду исбаьхьалчин Козлов Александран сурт «*Инарла-майор [[Слепцов, Николай Павлович|Слепцов]] 1851 шеран 10 декабрехь Гиха эркан бердан тӀехь виер*».

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан эркаш
Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан эркаш
Категори:ГаланчӀожан кӀоштан эркаш
Осу-Хи

**Осу-Хи** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийчоьн ГаланчӀожан кӀоштахула. Гихан аьрру га.

## Географи
Осу-Хи схьадолу Юккъера ломан къилбаседа басера. ОхьадогӀу къилбаседехьа лаьмнашкахула. Эркан хикхоче ю Гихан хикхочел 44 км лакхахь, аьрру бердаца. Эркан дохалла — 13 км, цуьнан хи гулден майда — 118 км².

Осу-хин майданехь еха нохчийн этнографин йукъараллаш Аьккха, Галай, Ялхара . Аьккха лаьтта Осу-Хин хьостехь.

Осу-Хин Ӏинан аьтту бердаца Доьвнечу олучу меттигехь лаьтта Медан гӀалан саьлнаш. Циггахь ду Медан ши тӀегӀа йолу маьлхан каш.

Хин объектан система: Гиха → Сунжа → Терк → Каспий-хӀорд.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ .

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001112108200005666.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Гихан бассейн
Категори:ГаланчӀожан кӀоштан эркаш
Категори:Гихан геннаш
Шалажа (эрк)

**Шалажа** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийчоьн Хьалха-Мартанан а, ТӀехьа-Мартанан кӀошт кӀошташкахула. Ӏаьс-хин аьтту га.

## Географи
Эрк кхоллало Ӏаьржа а, КӀайн а Шалажа цхьаьнакхетачохь. ОхьадогӀу къилбаседехьа Шалажахула, Котар-Юртахула, ШаӀми-Юртахула. Эркан хикхоче ю Закан-Юртан дуьхьала Ӏаьс-хин хикхочел 6,5 км лакхахь, аьтту бердаца. Эркан дохалла – 40 км (КӀайн Шалажаца цхьаьна), хи гулден майда — 258 км². Уггаре доккха аьтту га — Нетхой эрк.

## Топонимаш
* КӀегана юх – эркан аьтту бердаца йолу саьлнаш..
* Хьабин хьераш – эркан бердаца йолу нийса меттиг, Шалажа эвлан къилбаседа йисттехь. 
* Валгхуоша хи чутеснача - генарчу заманахь Ӏаьржачу лаьмнашкахь лаьттачу Валарг-кӀотаран бахархоша шайн ялташ дуьйчу меттигашкара Валарг-хи, татол а даьккхина,  Шалажан чудерзийна меттиг.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ .

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001112108200005598.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Ӏаьс-хин бассейн
Категори:Ӏаьс-хин геннаш
Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан эркаш
Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан эркаш
Нитхи

**Нитхи**, **Нуьттах хи** йа **НуьттагӀ**  — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштахула. Схьадолу Ӏаьржа лаьмнийн къилбаседа басешкара. Эркан хикхоче йу ШаӀми-Йуртан гергахь, Шалажан хикхочел 4,4 км лакхахь, аьрру бердаца. Эркан дохалла – 42 км, хи гулден майда — 153 км². Цуьнан хикхочел 20 км лакхахь, аьрру агӀора цунах кхета ЧӀож эрк.

## Истори
БӀа никъ – Хул-Хуло а, Орга а, Гиха, Марта (Ӏаьс-хин га), Шалажа, Нитхи, Ӏаьс-хи эркашца Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а ломан а, аренан а дакъошца хилла дийнна стратегин некъийн зӀе.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ .

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001112108200005604.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Ӏаьс-хин бассейн
Категори:Шалажан геннаш
Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан эркаш
Энгал

**Энгал** йа **Энгалк** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийчоьн Хьалха-Мартанан кӀоштахула. Эркан хикхочен йу Орган татол. Эркан дохалла – 8 км. ОхьадогӀу къилбаседехьа.

## Географи
Энгал схьадолу Чехкар-арц а, ГӀой-арц а даккъашна йукъара. ОхьадогӀу къилбаседехьа Олхазаран-КӀотар йукъахула. Аьхка лекъа. Гидрониман бух тӀаьхь долчун маьӀна ца хаьа. Эркан ши цӀе йу: Энгал а, Энгалк а.

### Эркаца йолу топонимаш
* ГӀой-арц – Энгалан малхбалехьа. Шира дийцаршкахь цунах олура ТӀарча арц.
* ГӀуркх-гу – Энгалан аьтту бердаца.
* Дубин берийн кешнаш – Энгалан аьрру бердаца, Олхазаран-КӀотар йукъахь.
* Хьажбекаран дукъ – Чехкар-арцан къилбаседа га, Энгалца нисса охьа дахделла.
* Хьачаройн дукъ – Олхазаран-КӀотаран къилба йист. Энгалца нисса охьа дахделла, къилбаседан декъехь беха Хьачаройн тайпана нах.
* Чехкар-арц йа Энгал арц. Оцу меттигехь 1818-1919 шерашкахь лаьттина Воздвиженски гӀап. Энгал арц (Энгал арц) «Энгал хребет» - то же, что и Чехкара арц. 
* ШишагӀин бӀар хиллача – Олхазаран-КӀотаран йукъахь Энгалкан аьтту бердаца. Акаев ШишагӀас кхийна бӀаран дитт, цуьнан стоьмаш дуура эвлара бераш. 
* Энгалчу – Олхазаран-КӀотаран эвлан шира дакъа, къилба йист, лаьтта Энгалкан чӀожехь.
* Йукъера басие – беха гу, къилбаседехьа охьабогӀу Пуркх-гу тӀиера эвланехьа, Энгалан аьтту бердаца.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан эркаш
Ӏашхи

**Ӏашхи** () — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийн Республикера ТӀехьа-Мартанан кӀоштехула. Эркан дохалла – 26 км. Хи гулден майда — 93,1 км².

Схьадолу Валерчук олучу меттигера попан-хьехан хьуьнхара, охьадогӀу къилбаседа-малхбалехьа Ӏашхой-КӀотар кхаччалц, цигахь арадолу хьун чура аренашка. ТӀаккха хьуьйцу охьадогӀу агӀо, доьрзу къилбаседехьа, чекхдолу ТӀехьа-Мартахула. Кхета Ӏашхойн Мартанах ШаӀми-Юртан малхбузехьа, Р-29 некъан автотӀайн гергахь. Лахенашкахь цхьаццанхьа къайладолу хидилларан татолаш йукъахь. Хьалха кхетара Ӏаьс-хих.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001112108200005581.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Ӏаьс-хин бассейн
Категори:Ӏашхойн Мартанан геннаш
Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан эркаш
ХӀутта

**ХӀутта** — Россин эрк, охьадогӀу ГӀалгӀайчоьнан Соьлжан кӀоштехула а, Нохчийчоьнан Эна-Хишкан кӀоштехула а. Эркан хикхоче йу Мартанан хикхочел 25 км лакхахь, аьрру бердаца. Эркан дохалла — 22 км, хи гулден майда — 90,8 км².

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001112108200005574.

## ХӀуттан тӀиера эвланаш
* ХӀуттунчу - дӀатесна эвлан саьлнаш, аьрру бердаца, Издиган гергахь, Бумматан 11 км къилба-малхбузехьа, дӀатесначу Ӏакъие-тӀи эвлан 3 км малхбалехьа.
* Издиг - дӀатесна эвлан саьлнаш, аьтту бердаца, ХӀуттунчу эвлан гергахь, дӀатесначу Ӏакъие-тӀи эвлан 3 км малхбалехьа.
* Ӏакъие-тӀи - дӀатесна эвла, Мартан аьрру бердаца, ХӀуттунчу эвлан 3 км малхбузехьа.
* Мергйистие - ХӀутта тӀаьхь хилла эвла, СамйогӀача эвлан 3 км малхбузехьа. 
* СамйогӀача - ХӀуттан аьтту бердаца хилла эвла, Мергйистиен 3 км малхбузехьа.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀалгӀайчоьнан эркаш
Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Ӏаьс-хин бассейн
Категори:Ӏашхойн Мартанан геннаш
Категори:Соьлжан кӀоштан эркаш
Категори:Эна-Хишкан кӀоштан эркаш
Сала-али

**Сала-али** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийчоьнан Эна-Хишкан кӀоштехула а. Эркан хикхоче ю Мартанан хикхочел 28,7 км лакхахь, аьтту бердаца. Эркан дохалла — 8 км. Схьадолу лам тӀиера, охьадогӀу къилбаседа-малхбалехьа, юккъенгахь доьрзу къилбаседа-малхбузехьа.

ЦӀе, хетарехь, яьлла доларчу цӀарах «Салах», ткъа чеккхе «али» - эрк.

## Эркан цӀарца йолу топонимаш
* Сала-алиен дукъ – дахделла къилбехьара къилбаседехьа Сала-алин аьтту бердаца. Дукъ лаьтта Сала-али а, ЧӀож а эркашна йукъахь. 
* Базанан дукъ – дахделла Сала-али а, Шоьнарг а эркашна йукъахь къилбехьара къилбаседехьа. Дукъаца бу БӀен никъ, Бумматахь болалой, кхочу БазантӀи эвла.
* ИгӀа Сала-ирзу – Бумматан къилба агӀора, МагӀа Сала-ирзун гергахь.
* MaгӀa Сала-ирзу – Бумматан къилба агӀора, МагӀа Сала-ирзун гергахь.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Ӏаьс-хин бассейн
Категори:Ӏашхойн Мартанан геннаш
Категори:Эна-Хишкан кӀоштан эркаш
Категори:ГаланчӀожан кӀоштан эркаш
Жол

**Жол** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштехула а, Эна-Хишкан кӀоштехула а. Эркан дохалла – 14 км. Хи гулден майда — 54,5 км².

Схьадолу Хьайхьие ломара Морд-лоаман дукъ тӀиера. ОхьадогӀу къилбаседа-малхбуза агӀора попан-пхан хьуьнхахула. Эркан хикхоче ю Мартан хикхочел 40 км лакхахь, аьтту бердаца, 508,5 метр хӀордан тӀегӀанал лакхахь.

Хин объектан система: Марта → Ӏаьс-хи → Соьлжа → Терк → Каспий-хӀорд.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ .

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001112108200005567.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Ӏаьс-хин бассейн
Категори:Ӏашхойн Мартанан геннаш
Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан эркаш
Категори:Эна-Хишкан кӀоштан эркаш