open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Куьйра

**Куьйра** — (en. *Accipiter gentilis*), (оьрсаша "*Тетеревятник*" олу). Куьйранаш а хуьлу бес-бесара. Къийгал доккха, букъ тIера сиро бос болуш, мокха, корта таьIночу басахь болуш, кIай цIоцкъам долуш, чукIело сирла а, пурхалхьа луьстта Iаьржа сизаш долуш а ду цхьа шамайпа куйра. Дахар цхьана меттахь а, дIай-схьай кхелхаш а ду. Баннаш дечагийн баххьашкахь до цара.

* ХIоьаш кIай хуьлу кхоъ йа диъ. Диэкар зевне ду "къяк-къяк-къяк" йа "хи-хи-хи". ТIемаш доцийро ду, цуьнан цIога деха ду. Оцо аьтту бо дадар сихдан а, дитташ юккъехулу дIай-схьай дерза а, дедда доьддушехь хьоза лаца а. Куьйрано котаман кIорнеш а луьйцу, кхокха а лоцу, беца-меъ а, лекъ а, кхин долу олхазарш а, дийнаташ а луьйцу. Адамех ларлуш а, къаьхкаш а ду иза.

## Суьрташ

Файл:Acc_nest.jpg|H̗ara Kúyran ben bu
Файл:AccipterGentilisJuvenileFlight1.jpg
Файл:Accipiter_gentilisAAP045CA.jpg
Файл:Autour_des_palombes.JPG
Файл:Ranamuseum19.JPG
Файл:Northern_Goshawk_ad_M2.jpg
Файл:Fotothek_df_roe-neg_0006599_024_Junger_Habicht_auf_einem_Ast_im_Zoo.jpg
Файл:Acc_Sonnenallee.jpg
Accipiter gentilis MHNT.ZOO.2010.11.84.2.jpg |Museum specimen 


## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Олхазарш
Жима куьйра

**Жима куьйра** (en. *Accipiter brevipes*), (оьрсаша "*Тювик*" олу).
Кхокханалла ду иза. КIай ю цуьнан логакIело. БIаьргаш цIиэ ду. Хаьндарг йолчуьра дуьйна чукIело албасехь ю, пурхалхьа юткъий Iаьржо моханаш а йолуш. Дахар буц-аренашкахь а, хьаннийн хотешкахь а, хин тогIешкахь а, бошмашкахь а ду цуьнан. Цхьана меттера кхоьчахьа кхелхаш ду иза. Бен дитта тIехь бо цо. ХIоьаш жимма сийна бос а бетталуш кIай хуьлу.

* Тойна май бутт чекхболуш, июнь бутт болалуш доккху. Кхоъ я диъ кIорни доккху цо. Декар дахдой хуьлу "тью-ю-вик, тью-ю-вик" бохуш. Цундела аьлла цунах оьрсаша "тювик". Дехкий, моьлкъарчий, кхин йолу садолу хIуманаш йоу цо. Ялташна зуламе, садолу хIумнаш цо яарна пайдехь лоруш олхазар ду иза. Цундела уьш хуьлучу меттехь дIовш тийсар дика дац. ДIовшо бийна дахка а кхин йолу садолу хIума а йиъчи иза ле.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Олхазарш
Ингалсан мотт

**Ингалсан мотт** (шен цӀе — , ) — хӀинди-европин доьзалан германхойн гаьнан тобана ингалс-фризийн бухара тобанан мотт. Ингалсан мотт — халкъашна йуккъера коьрта мотт.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Левицкий А. Э., Славова Л. Л.* Сравнительная типология русского и английского языков: Учебное пособие. — Житомир: Изд-во ЖДУ, 2005. — 204 с .
* *Левицкий А. Э., Славова Л. Л.* Сравнительная типология русского и английского языков: Учебное пособие для студ. высш. учеб. заведений / Мин-во образования и науки Украины, Житомирский гос. ун-т им. И. Франко. — 2-е изд., исправ. и доп. — Киев: Освіта України, 2007. — 272 с. — 300 экз. — ISBN 966-8847-44-8.

Категори:Меттанаш

## Элпаш





## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Ингалсан мотт
Категори:Германхойн меттанаш
Украинийн мотт

**Украинийн мотт** () славянийн мотт а oфициалан мотт Украинехь бу а Транснистрийахь бу.

## Украинийн абат

* **Г** — гӀ~хӀ 
* **Ґ** — г
* **Е** — э
* **Є** — йе
* **И** — ~ы
* **І** — и
* **Ї** — йи

## Фразаш
* **Ласкаво просимо!** Марша догӀийла!
* **Вітаю вас!** Маршалла хуьлда!
* **Доброго ранку!** Ӏуьйре дика хуьлда!
* **Скажіть, будь ласка...** Алахьа, алийша...
* **Дякую**/**Спасибі**/**Боже, благослови** Баркалла. 
* **Стривайте/заждіть/зачекайте** Собар де.
* **Хвильку** КІеззиг собар де, хӀинцца. 
* **Чи ви знаєте?** Хаьий-те шуна? 
* **Вибачте** Бехк ма билла. 
* **Так** ХӀаъ.
* **Ні** — ХӀан-хӀа
* **Ви розмовляєте українською/чеченською мовою?** Хьуна, украинийн/нохчийн мотт хаьий? 
* **Я не розмовляю українською/чеченською мовою.** Ас украинийн/нохчийн маттахь ца дуьйцу.

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Категори:Славянан меттанаш
Категори:Меттанаш
Санго мотт

**Санго** (yângâ tî sängɔ; ) oфициалан мотт бу Йуккъерчу Африкин Республикахь. Санго креоль-мотт бу. И мотт бу дукха ударениаш (ä, à, á, â) йолш. Санго мотт хууш бу 1.6 миллионан нахан.

## Дешнаш
***Balaô** *(Балао)* - Салам
***Töngyana nye?** *(Тонгяанна нйе?)* - Могушалла муха ду хьан?
## Хьажоргаш
*Санго Википеди

Категори:Африкин меттанаш
Категори:Креолан меттанаш
Категори:Йуккъерчу Африкин Республика
Окситанхойн мотт

**Окситанхойн мотт** (, алар [], кхин , [ˈleŋɡɔ ˈðɔ(k)]; ) — Окситанера орамера къоман романийн меттанийн йукъара мотт, баьржина бу Францехь, Испанехь, Монакохь, Италехь. Официалан мотт бу Каталонехь (Испани).

## Хьажоргаш
* Окситанхойн Википеди

Категори:Романан меттанаш
Категори:Франци
Родригесан мотт

**Родригесан мотт** (kreol rodriguais) - Родригес гIайрехь лелаш болу йозанан мотт. Иза креоль мотт бу. Родригесан мотт хууш 40 000 стаг ву, иза шайн ненан мотт санна а лелош. Цу меттан га французийн маттана юкъадогIуш ду.

## Дешнаш

## Хьажоргаш
*  Етнологь таптар

Категори:Креолан меттанаш
Категори:Родригес
ЖӀайхойн мотт

**ЖӀайхойн мотт** () () — къилбаседа-малхбален кавказан мотт ДегӀастанахь, Россехь буьйцу. 600 000 стага буьйца жӀайхойн мотт, дукхах дерг ДегIастанахь. ЖӀайхойн абат кириллицан абатан бух тӀехь ю. Дош «*МагӀарул мацӀ*» жӀайхойн маттахь «Ломара мотт» маьIна ду.

## КъамелIаморг

## ЖӀайхойн абат
ЖӀайхойн абат кириллицан абатан бух тӀехь ю. 51 элп ду абатахь. Нохчийн абатах чIогIа тера ю суьйлийн жӀайхойн абат. 1928-1937 шерашкахь жӀайхойн мотт латинийн абатан бух тӀехь яра.

Кхий долу элпийн нохчийн маттахь аьзнаш дац

## Кхин хьажа
* ДегӀаста
* Кавказан меттанаш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  Етнологь таптар
*  Unilang.org ЖӀайхойн меттан къамелIаморг 
*  ЖӀайхойн маттах лаьцна оьрсийн маттахь
*  ЖӀайхойн меттан шаIамалург
*  Корпус аварского языка 

Категори:Кавказан меттанаш
Категори:ДегIаста
Килдийн-саамийн мотт

**Килдийн-саамийн мотт** йа **коль-саамийн мотт** (сāмь кӣлл) малхбален-саамийн мотт бу. 753 оцул нах буьйцу килдийн-саамийн мотт, дукха хIокхеран нах Ловозеро чохь.

## КъамелIаморг

## Килдийн-саамийн абат

## Кхин хьажа
* Саами
* саамийн меттанаш
* Ловозеро

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  Етнологь таптар
*  Килдин-саамийн доца къамелIаморг оьрсийн маттахь
*  Оьрсийн роман саамийн лаьцна Россе чохь
*  Видео саамийн лаьцна Россе чохь (формат ASF, 4 мб) 
*  Доца грамматикин жайна килдин-саамийн чохь

Категори:Финийн-угрийн меттанаш
Категори:Саами
Эстонийн мотт

**Эстонийн мотт** () Финийн-угрийн мотт бу. Иза йозанан мотт Эстонийн бу. 1 100 000 оцул нах буьйца эстонхойн мотт, дукха хIокхеран нах Эстонахь, Финляндиахь, и Россехь.

## КъамелIаморг

## Эстонхойн абат

## Кхин хьажа
* Эстони

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  Етнологь таптар
*  Эстонхойн шаIамалург ингалсан маттахь 
*  Ингалсан-Эстонхойн Эстонхойн-Ингалсан Дошам

Категори:Финийн-угрийн меттанаш
Категори:Эстони
Ирландхойн мотт

**Ирландхойн мотт** ( , **ирландхойн гэлийн**, ) — ирландхойн мотт, кельтийн меттанийн йукъара цхьаъ; шотландхойн а, мэнийн меттанашца гойделийн бухара тобана йукъабогӀу.

## Хьажа. кхин
Ирландхой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Кельтийн меттанаш
Категори:Ирланди
Къилбаседа-Саамийн мотт

**Къилбаседа-Саамийн мотт** () — малхбузе-Саамийн мотт бу. 20 000 оцул нах буьйца къилбаседа-Саамийн мотт, дукха хӀокхеран нах Лаппланд чохь, Норвегиахь, Швециахь а Финляндиахь а.

## КъамелIаморг

## Къилбаседе-саамийн абат

## Хьажа. кхин
* Саами
* саамийн меттанаш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  Етнологь таптар
*  Гулахалан - къилбаседе-саамийн шаIамалург шведийн маттахь 

Категори:Финийн-угрийн меттанаш
Категори:Саами
Финнийн мотт

**Финнийн мотт** йа (суомийн) () Финийн-угрийн мотт бу. Иза Финляндин пачхьалкхан бу. 6 000 000 стага буьйцу финнийн мотт, дукха бу Финляндиахь, Норвегиахь, Швециахь, Эстониахь.

## КъамелIаморг

## Финляндхойн абат

## Кхин хьажа
* Финийн-угрийн меттанаш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  Етнологь таптар
*  Таватаан таас - финляндхойн шаIамалург ингалсан маттахь 
*  Ингалсан-Финляндхойн Финляндхойн-Ингалсан Дошам 

Категори:Финийн-угрийн меттанаш
Категори:Финлянд
Вирохойн меттан га

**Вирохойн меттан га** (võro, võro kiil) Финийн-угрийн мотт бу. 70 000 оцул нах буьйца воьро мотт. ХIара мотт диалект къилба-эстонхойн меттан бу.

## КъамелIаморг

## Воьро абат
Абат воьро маттахь эстонхойн абат бу.

## Кхин хьажа
* Эстони

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  Етнологь таптар
*  Воьро институт
*  Воьро-Эстонхойн Эстонхойн-Воьро дошам
*  Компьютер-дошам Воьро-Ингалсан Ингалсан-Воьро 

Категори:Финийн-угрийн меттанаш
Категори:Эстони
Сетохойн мотт

**Сето мотт** (seto, seto kiil') Финийн-угрийн мотт бу. 5 000 оцул нах буьйца сето мотт. ХӀара мотт диалект къилба-эстонхойн меттан бу.

## Сето абат
Абат воьро маттахь эстонхойн я воьройн абат бу.

## Кеп
*Kõik inemiseq sünnüseq avvo ja õiguisi poolõst ütesugumaidsist. Näile om annõt mudsu ja süämetun'stus ja nä piät ütstõõsõga vele muudu läbi kjauma.*

## Кхин хьажа
* Эстони
* Воьро мотт

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  Етнологь таптар
*  Воьро институт
*  Воьро-Эстонхойн Эстонхойн-Воьро дошам
*  Компьютер-дошам Воьро-Ингалсан Ингалсан-Воьро 

Категори:Финийн-угрийн меттанаш
Категори:Эстони
Комийн мотт

**Комийн мотт** (коми кыв) Финийн-угрийн а, Пермийн а мотт бу. 336 300 стага буьйцу комийн мотт. Баьржина бу Коми Республикехь

## КъамелIаморг

## Коми абат
Коми абат оьрсийн абат кхин а бу, элпшаца I i и Ö ö. 1920 шо абат Коми маттахь Молодцов Абат бара.

## Молодцов Абат

## Кхин хьажа

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  Етнологь таптар
*  Комийн грамматика оьрсийн Википедийахь
*  Комийн-оьрсийн дошам 
*  КъамелIаморг Комийн-Ингалсан 

Категори:Финийн-угрийн меттанаш
Категори:Коми Республика
Категори:Меттанаш Россехь
Вепссийн мотт

**Вепссийн мотт** () финн-угорийн мотт бу. 6 355 оцул нах буьйцу эстонхойн мотт, дукха берш Ӏаш бу Россин Вологдин областехь. Вепсаш иза буьйцу.

## КъамелӀаморг

## Вепс абат

## Билгалдахарш

## Хьажорагаш
*  Етнологь таптар
*  Энциклопеди вепс маттахь

Категори:Россин меттанаш
Исландхойн мотт

**Исландхойн мотт** — (*íslenska* [islεnska]) ) скандинавийн мотт а Исландин oфициалнийн мотт а.

## Фразаш
* **Halló** *(Халло)* - Салам
* **Góðan daginn** *(Годан Дайин)* - Iуьйре дика хуьлда хьан, Де дика хуьлда хьан
* **Gott Kvöld** (Готт квöлд) - Суьйре дика хуьлда хьан
* **Takk** *(Такк)* - Баркалла
* **Hvað segirðu?** *(Хвад сегирду?)* - Могушалла муха ду хьан?
* **Ég segi bara fínt** *(Ег сейи бара фйнт)* - Со дика ду
* **Já** *(Йау)* - ХІаъ
* **Nei** *(Ней)* - ХІан-хІа
* **Hvað heitir þú?** *(Хвад хейтйр ду?)* - Xьан цIе хIун йу?
* **Ég heiti...** *(Ег хейти...)* - Сан цIе ... йу
* **Bless** *(Блесс)* - Iодика йойла хьан
* **Bæbæ** *(Вайбай)* - Iодика йойла хьан

## Хьажоргаш
*  Исландхойн дарсаш 
*  Íslensk málstöð 
*  Исландийн мотт Дошбанк
*  Университет Исланде
*  Исландийн Википеди

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

Категори:Исланди
Категори:Германхойн меттанаш
Категори:Скандинаван меттанаш
Къилба-эстонхойн мотт

**Къилба-эстонхойн мотт** (lõunaeesti kiil) Финийн-угрийн мотт бу. Иза йозанан мотт Эстонахь бу. 80 000 оцул нах буьйца иза, дукха хIокхеран нах къилба Эстонахь, Литвиахь а, Россехь. Воьро мотт а, сето мотт а къилба-эстонхойн меттанаш бу.

## Къилба-эстонхойн абат
Къилбенан-эстонхойн маттахь эстонхойн абат.

## Кхин хьажа
* Эстони
* Эстонхойн мотт
* Воьро мотт
* Финийн-угрийн меттанаш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  Етнологь таптар
*  Эстонхойн шаIамалург ингалсан маттахь 
*  Ингалсан-Эстонхойн Эстонхойн-Ингалсан Дошам

Категори:Финийн-угрийн меттанаш
Категори:Эстони
Вотикийн мотт

** Вотикийн мотт** ( vađđaa ceeli) Финийн-угрийн мотт бу. 20 оцул нах буьйца вотикийн мотт, дукха хIокхеран нах Воти чохь Ингри чохь, и церан къоман цIе Водь нах ю. Цунах чIогIа тера эстонхойн мотт и ингрийн мотт бу.

## КъамелIаморг

## Вотикийн абат
Вотикийн абат эстонхойн абат бу.

## Кхин хьажа
* Ингри
* Ингрийн мотт

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  Етнологь таптар
*  Вотикийн меттан шаIамалург оьрсийн маттахь 

Категори:Финийн-угрийн меттанаш
Категори:Ингри
Немцойн мотт

## Немцойн абат

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Германхойн меттанаш
Перенгийн мотт

**Перенгийн мотт** () — Перенгийчоьнан пачхьалкхан мотт, Бельгехь а, Швейцарехь а бахархойх Францера бевла неха мотт (дукха хьолехь Романдехь), Канадехь а (коьрта метташах цхьаъ). Африкехь а, Карибийн гӀайренаш тӀехь а, (Гаити Республика а, кхиераш а), Французийн Гвианехь а дукха нах французийн мотт лелабо, цхьайолчу пачхьалкхашахь официалан мотт санна а.

## Французийн меттан МФА таблица
Лахахь гойтуш йу французийн меттан Халкъашна Йуккъера Фонетикин Абат:

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Alliance française
* Гак. В. Г. Французский язык (Лингвистический энциклопедический словарь, М., 1990, с. 562—563) на портале Philology.ru
* Газета для изучающих французский язык.
* Газета La Langue française для изучающих и преподающих французский язык.

Категори:Романан меттанаш
Полякийн мотт

**Полякийн мотт** (język polski, polszczyzna) — Польшин коьрта мотт бу. Славянийн йукъа богӀу мотт.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Polákhoyn mattah́ niysa yazdar 

Категори:ХӀинди-Европин меттанаш
Ингрийн мотт

**Ингрийн мотт** (шен цӀе ižorkan keeli) Финийн-угрийн мотт бу. 327 оцул нах буьйца ингрийн мотт, дукха хIокхеран нах Ингри чохь, бальтикийн меттиг Россе чохь. Цунах чIогIа тера эстонхойн мотт и вотикийн мотт бу. Тахана хIинцца бераша ингрийн мотт ца буьйца.

left|200px|thumb|Ингрийн меттиг Россе чохь

## Ингрийн абат

## Кхин хьажа
* Ингрийн мотт

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  Етнологь таптар

Категори:Финийн-угрийн меттанаш
Категори:Ингри
Карелийн мотт

**Карелийн мотт** (*karjalan kieli*) финн-угорийн мотт бу. 118 000 оцул нах буьйца карелийн мотт, дукха хӀокхеран нах Карелиахь, Росси чохь. Карелийнчу маттах тера финнийн мотт бу. Карелийн меттанна диалекташ и меттанаш, мюлхниг лудикийн мотт а олонец-карелийн а бу.

## КъамелӀаморг

## Карелийн абат

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  Етнологь таптар
*  Инкюьбейтор Тест-Вики карелийн маттахь (Карелийн Википеди)
*  Карелийн грамматика)
*  Инкюьбейтор Карелийн-оьрсийн-финляндхойн кхо мотт дошам 
*  Омниглоть информаци карелийнчу маттах лаьца

Категори:Карели
КӀайн куьйра

**КӀайн куьйра** — (, ). Ялтийн аренашкахь, буц-аренашкахь хуьлуш ду иза. Бен латтахь, я бецан тоьлга тIехь бо цо. ХIоьаш апрель-май баттахь до 4-6 стиглан бос бетталуш кIай. Додуш чехка дац иза. Боьрша куьйра хIаваэ лекха хьала а долий агIу а берзабой бен болчухьа чухахкало. Аз декаш ду: "пир-р-р", "гик-гик-гик".

Цуьнан даар дехкий, моьлкъарчий, кхин йолу садолу хIуманаш ю.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Олхазарш
Къорза куьйра

**Къорза куьйра** — (en. Accipiter nisus ), (оьрсаша "Малый перепелятник" олу). Къорза чукъело йолу куьйра кхокханал жима ду. Боьршачуьнан букъ овкъаран басахь бу, чукIело хьаьрса ю, пурхалхьаша кIай сизаш а долуш. ЦIога а пурхалхьа шуьйро моханаш йолуш ду. БIаьргаш можа ду цуьнан. Дахар хин тогIешкахь ду. ДIай-схьай кхелхаш а, кIезгачех а олхазар ду иза. ХIоьаш июньехь до диъ я пхиъ. ХIоьаш цIиэ тIедарчий а долуш кIайн хуьлу оцу олхазаран. Цуьнан даар кегийра олхазарш ду. Кхин цхьа тайпа а ду куьйра. Оьрсаша "Перепелятник" олу цунах. ТIемаш таьIначу ал басахь ду. Логера дуьйна охьа накха а чукIело а, пурхалхьа кIайн, хьаьрсан сизаш а долуш къорза ю цуьнан. Стечуьнан таьIна ал бос болуш ю. БIаьргаш можа ду.

*Дахар хин берда йистошкахь, хин тогIешкахь, хьаннийн кортошкахь ду. Бакъду, луьста юькъа хьаннаш ца еза царна. Цхьана меттехь ду церан дахар. Цхьацца новкъарлонаш йичи дIай-схьай а кхелха уьш. Баннаш дитташ тIехь до цара. ХIоьаш кхаанне тIера ялхан тIе кхаччалц до. ХIоьаш кIай хуьлу, цIиэ тIедарчий а долуш. Тойна июнь баттахь доккху. Даар вукха куьйранийн санна ду. Декар чIогIа зевне ду: "къив-къив-къив-къив!" Кегийра хьозий цо дайарна зуламе лоруш олхазар ду иза.

## Суьрташ

Файл:Spurvehoeg.jpg


## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Олхазарш
Итальянийн мотт

**Итальянийн мотт** (lingua italiana) — Италин официалан мотт бу.

## Йоза

Итальянийн матто лелайо латинан абат тӀетоьхна диакритикашца. Яьржина ю иштта диграфаш.

Элпаш *c*, *g* билгалдоху аьзнаш ,  хьалхарчу могӀанера доцучу мукъа аьзнашна хьалха (*o*, *u*, *a*), ткъа мукъа аьзнашна *e*, *i* уьш доьшу  а,  а. Цхьаьна «*ci*, *gi* + мукъа аз» элп *i* ца доьшу, ткъа билгал бен ца доккху дешар *c*, *g* аффриката сашша ( 'салам'/'Ӏие шайна' ), нагахь *i* уозош дацахь. Цхьаьна элпаш *cie*, *gie* хӀинцалерачу маттахь ца къаьста аларца *ce*, *ge*( а,  а). Уьш леладо цхьадолчу орамашкахь (*cieco* 'бӀаьрзе', хӀунда аьлча *ceco* 'чехийн' ду) а, зударийн родера дукхаллин терахьехь мукъа аьзнашна тӀехьа: *valigia* 'тӀоьрмиг', дукх. т. *valigie* (*valige* дац). Триграф *sci* билгалдоккху .

Аьзнаш ,  *i*, *e* хьалха хилча билгалдоккху *ch*, *gh* (дуста иштта *sch* ): *ghiaccio* 'ша' , *che*  'хӀу'.

*h* элпан шен аз дац. Иза леладо диграфашкахь *ch*, *gh* (триграфехь *sch*), тӀеэцначу дешнашкахь, айдардешнашкахь (*ahi* 'хӀун дие'), ткъа иштта, хандешан кеп билгалъяккха *avere* 'хила' омонимаш йолчу кхечу дешнех: *ho* 'сан ю' (*o* 'я'), *hai* 'хьан ю' (*ai* — предлоган цхьаьнатоьхна кеп *a* а артикль *i* а), *ha* 'цуьна ю' (*a* 'к'), *hanno* 'церан ю' (*anno* 'шо').

Диграфаш *gl* а, *gn* а билгалдоху палаталан сонанташ  ('лль') а,  ('нь') а. *i* доцург  муьлххачу мукъа озаца цхьаьна, яздар доьху триграф *gli*: дус. *gli*  ('льи') — артикль *i* хийцаялар, йа 'цунна'; амма *migliaia*  ('милья́я') 'эзар'.

Элп *q* лела ца до *qu* кепара бен, цуо билгалдоккху . Шала дар *qu* триграф *cqu* санна хуьлу: *acqua* 'хи', *nacque* 'иза вина' (йукъарадаккхар: *soqquadro* 'низам ца хилар', *biqquadro* 'бекар').

Элпаш *i* а, *u* а билгалдаха тарло мукъа аьзнаш  а,  а, ткъа иштта глайдаш  а,  а. Дукха хьолах кхечу мукъа озан уллехь цуо билгалдоху глайдаш, нагахь иза уозош дацахь йа юьцург суффикс *-ia* яцахь. И уозор йозанехь билгал ца доккху: *Russia*  'Росси', амма *trattoria*  'трактир'. Дус. *capìi*  'со кхетта'.

*e*, *o* элпашка билгалдахало алсамо къевлина , , алсамо къевлина а , . Нагахь царна тӀехула акутан йа грависан хьаьрк ца латтахь, уьш къаста ца ло: *legge* 'закон' (), амма *legge* 'цуо йоьшу' ().

Акутан а, грависан хьаьркаш лелайо уггар хьалха, тӀехьара слог уозо езар гойтуш, цу тӀе уозо деза мукъа аз — *i*, *u* йа *a* делахь, даиман лелайо гравис: *città* 'гӀала', *gioventù* 'къуоналла', *capì* 'иза кхетта'. Нагахь мукъа аз йукъара барамехь уозо дезахь, диллина хилар гойтуш лелайо гравис, ткъа къевлина гойтуш — акут: *perché* 'хӀунда' , *tè*  'чай'.

Цул сов, акут а, гравис а хьаьркаш хӀиттайо цхьайолчу юьззина уозош йолчу кепашна, уьш уозош доцу дешнийн омографех къастаялийта: *dà* 'цуо ло', *da* 'тӀиера', *sì* 'хӀаъ', *si* '-ся' (дус. кхин а *è* 'иза ду', *e* 'а').

Элп *j* леладо цхьа могӀа тӀеэцначу дешнашкахь а, доларчу цӀерашкахь а ламастан яздар Ӏалашдеш (дус. *[[Ювентус|Juventus]]*). Шира тексташкахь хаало *j* дукхаллийн терахьера цӀерийн чеккхенгахь *-io*: *principj* 'долораш' (морфологехь *principi-i*, дус. *principio* 'юьхьиг').

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

Категори:Романан меттанаш
Ипнойн мотт

**Ипнойн мотт** — ипноша буьйцуш болу мотт а, Ипнойчоьнан пачхьалкхан мотт а. Цуьнан меттиг вукха меттанашкахь юккъехь Ӏилманчаш билгалйаккханза ю. И мотт шера буьйцуш ву 140 эзарза эзар стаг, царех 125 эзарза эзар адаман иза ненан мотт бу. Ипнойн мотт дуьненахь дӀасабаржарна 9-чу меттигехь бу.

## Билгалдахарш

## Литература а, хьосташ а
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 新日本語の基礎. Association for Overseas Technical Scholarship (AOTS)
*  
*  
*   

## Хьажоргаш
;Дошамаш
* Русско-японский, японско-русский словарь онлайн Электронная версия Большого японско-русского словаря под редакцией академика Н. И. Конрада.
* Русско-японский, японско-русский словарь онлайн Yakuru
* Минна но Нихонго Уроки японского языка + Японско-русский и русско-японский словарь онлайн
* YYNIHONGO.JP
* ЯРКСИ — японско-русский словарь иероглифов
* ЯРП — машинный онлайновый японско-русский переводчик 
* Японско-русский и русско-японский словарь (кандзи, кана и киридзи) 
* Лексика по экономической тематике
* Японско-русский и русской-японский он-лайн словарь: + программа подстрочного перевода.
* Японско-русские словари и глоссарии Yakusite.ru: + онлайн словари
* EJLookup, Японский словарь онлайн 
;Уроки и материалы для занятий
* Русско-японские уроки на Интернет Полиглоте 
* Уроки японского языка с NHK World
* Кана Copybook (PDF)
* Японский язык: — Технический аспект.
* Японский язык по аниме: — Уроки японского языка по аниме, с грамматическими комментариями.
* Запись японских иероглифов
* Словарь грамматических конструкций Японского языка 
* 
;Каталогаш
* Подборка полезных ссылок для японистов 

Категори:Меттанаш
Нидерландийн мотт

**Нидерландийн мотт** (de Nederlandse taal, het Nederlands) — Мотт бу Недерланди коьрта мотт.

## Элпаш

## Дешнаш

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Германхойн меттанаш
Испанхойн мотт

**Испа́нхойн** йа **касти́лийн мотт** () — йуккъерачу бӀешерашкахь Кастилехь кхоллабелла иберо-романан мотт. Кастилин йукъайогӀуш йара Бургос а, Ла-Риоха а, Кантабри а провинцеш.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 

## Литература
* 
* 

Категори:Меттанаш
Букмол

thumb|right|Букмолхойн мотт
**Бу́кмол** ( «жайнийн мотт») — шинах цхьаъ (нюнорвегийн маттаца нийса) норвегийн меттан стандарт (кеп). Кхоллабелла датхойн меттан бух тӀехь диъ бӀе шерахь Данес Норвегин тӀехь урхалладинчул тӀаьхьа (Датхойн-норвегийн уни).

## Билгалдахарш

Категори:Германхойн меттанаш
Чехийн мотт

**Чехийн мотт** (çeh. čeština) — словянийн йукъа богӀу мотт и буьйцу 9,5 миллионмассо — 12 миллион адамас

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:ХӀинди-Европин меттанаш
Румынийн мотт

**Румынийн мотт** (кхин олу дако-румынийн, шен цӀе —  ['limba ro’mɨnə]; иштта хьалхо *[[Ширарумынийн мотт|валашийн, влашийн, волошийн]]*, *валахийн-молдавийн*) — хӀинди-европин мотт, йукъабогӀу романийн меттанийн балкано-романийн бухара тобана. Романийн тобанера испанхойн, португалихойн, французийн, итальянийн тӀаьхьа мотт буьйцучера дукхаллица пхоьалгӀачу меттигехь бу. 

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Романан меттанаш
Шведийн мотт

**Шведийн мотт** (şved. svenska [svɛnska]) — Шведийн мотт къилбаседе германхойн меттанашан йукъа богӀуш бу. И мотт буьйцу Швецехь а, малхбузе Финляндин дакъанашгах а. Шведийн мотт Норгӏойн моттан а, жимма Датхойн моттан а тера богӀуш бу.

## Билгалдахарш

Категори:Меттанаш
Каталанхойн мотт

**Каталанхойн мотт** (kat. català) — Каталанхойн мотт бу.

## Élpaş

## Deşnaş

## Yoza múlha aǵor dirzina yazdo

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажорагаш

Категори:Романан меттанаш
Хункархойн мотт

**Хункархойн мотт** (ша-шен тиллина цӀе: *Türk dili* (доца: *Türkçe* ) — Хункаран пачхьалкхан мотт. И мотт бу алтайн гергара меттанийн туьркийн ган юкъабоьдуш.

## Литература
* *Дмитриев Н. К.* Строй турецкого языка. М. 1939.
* *Кононов А. Н.* Грамматика турецкого языка.- М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1941.
* 

## Билгалдахарш

Категори:Меттанаш
Корейхойн мотт

**Корейхойн мотт** (korey. 한국어, 조선말) — мотт корейхойн бу.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажорагаш

Категори:Меттанаш
Вьетнамхойн мотт

**Вьетнамхойн мотт** (vet. tiếng Việt, naggah́ vetnamhoşa olu. Việt ngữ, 越語) — мотт ветнамхойн бу.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Меттанаш
Датхойн мотт

**Датхойн мотт** () — Датхойн мотт, иза бу скандинавийн меттанийн йукъа богӀуш. Баьржина бу Данехь а Германин къилбаседехь а. Мотт буьцучера дукхалла — 5,7 млн адам герг.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Германхойн меттанаш
Сербийн мотт

**Сербийн мотт** (serb. српски језик) — мотт сербийхойн бу.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:ХӀинди-Европин меттанаш
Индонезихойн мотт

**Индонезихойн мотт** (indo. Bahasa Indonesia) — Индонезин коьрта мотт бу.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажорагаш

Категори:Меттанаш
Литвахойн мотт

**Литвахойн мотт** (lit. lietùvių kalbà) — литовхойн мотт бу.

## Элпаш

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:ХӀинди-Европин меттанаш
Словакийн мотт

**Словакийн мотт** (sloven. slovenčina, slovenský jazyk) — Славянийн меттанийн тобан йукъа богӀу мотт. Словаки пачхьалкхан мотт.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:ХӀинди-Европин меттанаш
Волапуьк

**Волапуьк** (: схьаделла  «дуьне» дожарийн дожарехь +  - мотт, вуьшта аьлча, «дуьненан мотт»), дуьненайукъара кхоьллина социализаци йина мотт (хьажа планан мотт), кхоьллина 1879 шарахь немцойн католикийн динан дас Йоханн Мартин Шлейер (). Карарчу хенахь лелош йолу верси — Волапуьк, хийцира Ари де Йонга () 1929 шарахь, шуьйрачу йукъараллина йовзийтира 1931 шарахь.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажорагаш
* Flenef bevünetik Volapüka

Категори:Меттанаш
.cc

**.cc** — Кокосера гIайрештIийра къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш

Категори:Къаьмний лакхара даржан доменаш
ГӀажарийн мотт

**ГӀажарийн мотт** (**фарси́**, زبان فارسی [zæ'bɒːne fɒːr’siː]) — индоевропан гергара меттанийн иранан тобанан массарал баьржийна мотт бу. Оцу меттан хьоле бӀешарийн литературин ламаст ду. ГӀажарийн маттахь йазйина дуьненан литературин гӀарйаьлла шедевраш. Иза кхоллайелла йуккъера гӀажарийн меттан кхиар санна Иран Ӏарбаша йаьккхина и дуьйлалучу хенахь.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* Персидский язык  
* Persian verb conjugator — программа для спряжения персидских глаголов 
* Узнайте персидский онлайн  
* Easy Persian — уроки персидского языка  
* Персидский язык на форуме AmalGrad.ru 
* Особенности перевода на фарси (персидский)
* Персидская клавиатура на www.isa-sari.com
* Персидская клавиатура на www.corluihl.com 
* Персидская поисковая система 
* Persian — Фарси — ресурс, посвящённый Ирану и персидскому языку
* Уроки персидского языка «Фарси для Вас»  на сайте Русской службы Радио Ирана
* Персидский словарь (свыше 60 тыс. слов) 

Категори:Меттанаш
.cn

**.cn** — Китайра къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

## Хьажа кхин

* .中国
* .公司
* .网络

## Хьажоргаш
* Сведения whois для домена .cn на сайте IANA 

Категори:Къаьмний лакхара даржан доменаш
.kz

**.kz** — Кхазакхстанан дуьненан машан йукъара меттиган цIе йу. Дукхаллин хьолехь **домен** олу цунах.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* .kz IANA 
* .kz цунах лаьцна
* .kz дIаяздар
* .kz номи домейнҳо бо нишониҳои IP

Категори:Кхазакхстан
.md

**.md** — Молдован дуьненан машан йукъара цIе. Дукхаллин хьолехь **домен** олу цунах.

* Молдова - Украинин а, Румынин а йукъахь йолу, дозанца йукъара барамехь а йолу, политически а, социальни а, экономически а хьал мелла а чолхе шен долу пачхьалкхан кеп.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* .md IANA 

Категори:Къаьмний лакхара даржан доменаш
.lt

**.lt** — Литван дуьненан машан йукъара меттиган цIе. Дукхачу хьолехь **домен** олу цунах.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* .lt IANA 

Категори:Къаьмний лакхара даржан доменаш
Итт Туьма (нахар)

**Итт Туьма** (100 руб) — Нохчийн ахча ду. Итт туьма ду баь нехар.
Халха агIортах дилан ду нохчийн турпалин Бено Бойсхари сурта.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Ахча
Категори:Нахарш
.mu

**.mu** — Маврикера къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* .mu IANA 

mu
Леча

**Леча** — (,  олу). Вай ламанан леча олу, лаьмнашкахь леча хуьлу дела. Амма леча лахарчу аренашкахь а, хьаннашкахь а хуьлуш ду. Ира а, деха а ду цуьнан тIемаш. ЦIога деха ду цуьнан. Когаш тIехь месаш йац. ЗIок хIотталучохь чохчаман шед бу. Ядар сиха ду, чехка тIам а тухуш. ХIаваэхь накха тухий дожадо цо муьлхха а олхазар, къиг а, бад а, кхокха а. Бен ламанан даккъашкахь тIулган бердашкахь бо лечано. Дукха хьолахь кхоьчу олхазаран бен схьабоккху цо. ХIоьаш апрель-май баттахь до йа шиъ, йа кхоъ, йа диъ. ХIоьаш, цIиэлла а етталуш, ал басахь хуьлу. Iаьржа а, сира а, бероза а, ал а бос болуш хуьла лечарчий. БIаьргаш кIелахь Iаьржа томмагI хуьлу цунна микх ду а моьттур долуш. Когаш можа бу. Леча - олхазар зуламе лерина дац. Цундела иза ларор вайн декхар ду.

## Суьрташ

Файл:Falco_cherrug_Qatar.jpg
Файл:NZ_Falcon_2006-01-14.jpg
Файл:Common_Kestrel_1.jpg
Файл:Greater_Kestrel_Namibia.jpg


## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Олхазарш
.mf

**.mf** — Сен-Мартенера (Францера меттиг) къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* .mf IANA 

Категори:Къаьмний лакхара даржан доменаш
امارات.

**امارات.** — Вовшен тоьхна Iарбойн Имаратера къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

## Хьажа кхин

* السعودية.
* .ae
* مصر.

## Хьажоргаш
* nic.ae/english/arabicdomain/index.jsp GJI 

Къаьмний лакхара даржан доменаш
مصر.

**مصر.** — Египтера Iарбойн къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

## Хьажа кхин

* .eg
* السعودية.
* امارات.

## Хьажоргаш
* EJM

Категори:Къаьмний лакхара даржан доменаш
السعودية.

**السعودية.** — СаIудера Iарбойн къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

* .sa
* مصر.
* امارات.

## Хьажоргаш
* SJAM

Категори:Къаьмний лакхара даржан доменаш
.com

**.com** — йохка-эцар доцучу (тобанашна) меттиг.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* .com IANA 
* Mettigah .com 

Категори:Лакхара даржан доменаш
Цийчоьнан къаьмний лакхара даржан доменаш

**.中国**, **.中國** (ций. **中国/中國** — «Ций»), **.公司** (ций. **公司** — «белхан») а **.网络** (ций. **网络** — «машан») ЦХР къома дуьнена машан йукъара меттиг цӀе йу, оцу гӀулкхан цара лелош ду цийн элпаш.

## Хьажоргаш
* Mettigah dyucush 
* Khin 

Категори:Къаьмний лакхара даржан доменаш
.gov

**.gov** — пачхьалкха урхалашна АЦШ (U.S).

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* .gov IANA 

Категори:Лакхара даржан доменаш
.mil

**.mil** — тIема гIулкх лелочу тобанашна АЦШ (U.S).

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* .mil IANA 

Категори:Лакхара даржан доменаш
.org

**.org** — йохка-эцар доцучу тобанашна.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* Public Interest Registry.
* .org IANA 

Категори:Лакхара даржан доменаш
.biz

**.biz** (business organizations) — йохка эцар лелочарна (тоьхна доза долуш).

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* .biz IANA 

Категори:Къаьмний лакхара даржан доменаш
.info

**.info** (information) — меттигаш йаьстина массарна (Хаамаш бечу меттигашна, керланаш язъдечу тобанашна).

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* .info IANA 

Категори:Лакхара даржан доменаш
.name

**.name** (personal) — долахь йолучу меттиган (тоьхна доза долуш) дуьненан машан йукъара цIе. Дукхаллин хьолехь **домен** олу цунах. Лелаян йиш ю муьлххачу а пачхьалкхан вахархочо а, йукъараллас а.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* .name IANA 
* Mettig .name 

Категори:Лакхара даржан доменаш
.pro

**.pro** (professionals) — говзачу наханна тайп-тайпнара говзалла йолуш (тоьхна доза долуш).

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* .pro IANA 

Категори:Лакхара даржан доменаш
.asia

**.asia** — меттиг болх бечу азиатхойн-хIурдаца болучу махкан.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* Mettig DotAsia.org
* .asia IANA 

Категори:Лакхара даржан доменаш
.aero

**.aero** — юкъарло лелош болучу нахан, моха кеманашца хьакхалуш болх беш болу.

## Хьажоргаш
* .aero IANA 

Категори:Интернет-доменаш
.int

**.int** — дуьнена юкъараллийн тобанашна.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* .int IANA 

Категори:Лакхара даржан доменаш
.xxx

**.xxx** — ICANN, йукъарло нисйечу тобано, машан меттигах хьакхалуш долу IP-долу меттиг машан чуьра, 25 мангал баттахь 2010 ш. къобал дина кхоллар иштта .xxx дуьнена машан меттиг, хьажийна долу берзан зудрий иштта тегри нахан гайтарна, иштта долш долу дуьнена чуьра хьал гал докхуш. Мадарра аьлча Везачу Дала ца магийна маьлдолу хIума къобал дина Дална дуьхьал.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* ICM Registry

__NOEDITSECTION__

Категори:Лакхара даржан доменаш
.cat

**.cat** — каталахойн метта Iилманан говзанчашна.

## Хьажа кхин
* .sco

## Хьажоргаш
* CAT  

Категори:Къаьмний лакхара даржан доменаш
Категори:Лакхара даржан доменаш
.sco

**.sco** — Шотландхойн къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш

Категори:Къаьмний лакхара даржан доменаш
.coop

**.coop** — йохка эцар лелош йолу тобан.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш

Категори:Лакхара даржан доменаш
.eco

**.eco** — дуьнена машан, хьакха луш йолу Iаламца.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* ECO
* Cera mettig 
* Mettig .Eco 

Категори:Лакхара даржан доменаш
.jobs

**.jobs** — белха гIулкхашах лацна а хIу болх бу ле бац дуьйцуш, балхан.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* .jobs IANA 

Категори:Лакхара даржан доменаш
.museum

**.museum** — музейшан йукъара домен.

* .museum IANA 

Категори:Лакхара даржан доменаш
.post

**.post** — кехаташ дIаса а дохуьйтучарна.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* TLD application for .post
* ICANN Communication with UPU in 2007
* Universal Postal Union gets .post domain
* ICANN Signs Two Historic Agreements with UN Agencies

Категори:Лакхара даржан доменаш
.tel

**.tel** — дIа а дохкуш адмах лаьцна болу аззамаш ишт кхин долучу стега лаьцна чу гIулкхашна.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* Mettig Telnic
* .tel Registry WHOIS
* Mettig Telnic dúycuş 
* Boqa yazzam ocúnah la'cna .tel 

Категори:Лакхара даржан доменаш
.travel

**.travel** — дуьненан чохь буьлабелла лелачу нахан.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* .travel IANA 

Категори:Лакхара даржан доменаш
.arpa

**.arpa** — ша болу маш хуттуш а, хьалха, дӀакъойлина йолу меттигаш (тӀема гӀулкхан) дакъошца машан чуьра.

## Хьажоргаш
* .arpa IANA 

Категори:Интернет-доменаш
Verisign

**VeriSign, Inc.** — Ӏамерикахойн юкъараллийн белха тоба, лелош гӀо деш йолу машан меттиг .com, .net а иштта кхин ерш. Verisign иштта цара лелош йу коьрта бух чохь болу 2 меттиг гӀулкхдийраш DNS: A а J.

* Дуьхьарлера дуьненан чуьра тоба йу иза оц тӀехь болх беш, йохка буьла белла болу бакъонаш SSL.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* Ocu toban maşan mettig
.example

**.example** — масаллийна дола йаьккхина йолу лакхарчу рог1ера интернет-домен.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш

Категори:Лакхара даржан доменаш
.mobi

**.mobi** — хIара лер гIирсан а иштта телаш доцуш зIе латто чу гIирсашна.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* .mobi IANA 
* WAP-mettig Nokia mashan choh .mobi 
* WAP-mettig Vodafone mashan choh .mobi 
* Wikipediya 

Категори:Лакхара даржан доменаш
.invalid

**.invalid** — дола даьккхина нийса йоцуш йолу дуьнена машан цIе хьагойтуш.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш

Категори:Лакхара даржан доменаш
.localhost

**.localhost** — дола даьккхина къовсам ца балийта машанашна йукъахь, лелош масарна бухар цхьа машан цIе localhost.

## Хьажа кхин
* .invalid, .example, .test.

## Хьажоргаш

Категори:Лакхара даржан доменаш
ХьаргӀа

**ХьаргӀа** *(йу), дукх.тер.* **ХьаргӀанаш** *(йу)* — (,  ). ХьаргIа Iаьржа ю. Вай Iаьржачу хIуманна олуш ду "хьаргIа санна Iаьржа". Сийна кIур билличи санна Iаьржа бас лепа цуьнан. Цхьана меттахь а, дIай-схьай кхелхаш а ду церан дахар. Баннаш дечу хенахь шишша цхьана хуьлу уьш. Важа йолчу хенахь гIеранашца хуьлу. Яжар лаьттахь ду церан. Баннаш дитташна тIехь до. ХIоьаш 4-5 до хьаргIано. Баьццара бос а бетталуш, мокха тIедарчий а долуш, сийна хуьлу уьш. Аз гIоргIа ду церан "къар-р-р" бохуш. ХIоьаш март-июнь баттахь до.

## Суьрташ

Corvus_corax_ca.jpg
Raven_Cypress_Provincial_Park_2.JPG
Krummi_1.jpg
Corvus corax by David Hofmann.jpg
Corvus corax tingitanus MHNT 232 HdB Djebel Messaad Algerie.jpg


## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Олхазарш
Кхаллакъ

**Кхаллакъ** — (,  олу). Кхаллакъ олу корта а, хаьндарг а, тIемаш а, цIога а, Iаьржа а долуш, дегI сира а долуш йолчу йоккхачу къийгах. ЗIок стомма а, еха а ю цуьнан. Ялтийн аренашкахь а, хьаннашкахь а хуьлу уьш. Iаьнан заманчохь ярташна, гIалина гергахь еха уьш. Цхьана меттехь ду церан дахар, гена дIай-схьай ца кхелхаш. Яжар лаьттахь ду. Баннаш дитташна тIехь до. ХIоьаш 5-6 до апрель-май баттахь. Баьццаро бос а бетталуш стигалан басахь хуьлу уьш, мокха тIедарчий а долуш. Екар зевне ду "кра-а, кра-а" бохуш.

## Сурташ

Файл:Corvus_cornix_-Berlin%2C_Germany-8.jpg
Файл:Corvus_cornix_-Egypt-8.jpg
Файл:Crow_Nest_Moscow.jpg|h̗oaş
Файл:CrowWastebag.jpg
Clamator glandarius MHNT.ZOO.2010.11.152.2.jpg |*Clamator glandarius* + *Corvus cornix*


## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Олхазарш
Цициг

**Цициг** — (, ). Цицигаш тайп-тайпнара хуьлу, беснашца а шай тайпанашца.

## Сурташ

Image:Sonny_Bunny.jpg
Image:Dimka_and_Tupolev.jpg
Image:Jammlich_crop.jpg
Image:Neighbours_Siamese.jpg
Chat de gouttière - 70.jpg


## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* къоршкъали 

Категори:Цицигаш
Ков

**Ков** — ,   — ков, уьтlар кетlа, кетlар уьтlа волу меттиг - неl йу. 
Дуьненан интернет машан маттахь оцу кевнех  - олу.

## Билгалдахарш

Категори:Ков
Знаменски (Ирбитан гӀалин гуо)

**Знаменски** () — Свердловскан областан Ирбитан гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (97%).

## Билгалдахарш

Категори:Ирбитан гӀалин гуо нах беха меттигаш
Категори:Свердловскан областан нах беха меттигаш
Устрада-ГӀала

**Устрада-ГӀала** — (Орга-ГӀала, УстаргӀардойн-Эвла, ) Нохчийчоьнан гӀала. Иза Орга хин тӀехь йиллина йу.

## Географи
Устрада-ГӀала Орган хин аьтто агӀонехь Ӏуьлуш йу. Малхабуза агӀонехь (Орган дехьахь) БердакӀел йу, малхабале агӀонехь Жалкх йу, къилба агӀонехь гӀалин тӀелетта Мескар-Ойла йу, къилба-седа агӀонехь Бас-ГӀала (Ильински) йу. 

## Истори

ХӀинца гӀала йолучу меттигехь XVIII бӀешарахь Устаргардой цӀе йолуш эвла хилла, цуна цӀарах тахана а шайн гӀалин и цӀе йоккху. Эвла йиллина садой тапана волуш УстаргІа цӀе хилла стага, цуна цӀарах схьайаьлла йу Устрадо-ГІала цӀе.

Дуьххьарлерачу а, шолгӀачу нохчийн тӀемашкахь Орга чӀогӀа йохийна яра, хӀинца йолу хана гӀала меттахӀотийна.

## Галерей

файл:Ustrada.png|УстаргӀордой (2006 шо)
файл:Ustrada-1.png|УстаргӀордой (2006 шо)
файл:Мечеть в Аргуне.jpg|УстаргӀордойра маьждиг
файл:Мечеть в городе Аргун.jpg|УстаргӀордойра маьждиг
File:IMG 20180616 122253УстаргIордой малхбалехьара нартол.jpg|УстаргIордой малхбалехьара нартол
File:IMG 20180616 122432УстаргIордойн урам тIехулаволийла.jpg|УстаргIордойн урам тIехулаволийла
File:IMG 20180616 122625УстаргIордойн гIатлин цIенош.jpg|УстаргIордойн гIатлин цIенош
File:IMG 20180616 122640Кадырова Айманин маьждиг.jpg|Кадырова Айманин цIарах маьждиг
File:УстаргIордойн ЦЕНТРАН ГУО.jpg|УстаргIордойн центран гуо
File:IMG 20180616 122814УстаргIордойн малхбузера нартол.jpg|УстаргIордойн малхбузера нартол


## Индустри

## УстаргӀордойхь бинарш
* Бисултанов, Адлан Делимбекович;
* Бисултанов, Хасан Делимбекович;
* Вакаев, Шейх-Магомед Ширваниевич;
* Межидов, Саламу;
* Мурадов, Арби;
* Себиев, Рамзан Вахаевич;
* Шамилов, Якуб Джамбекович;

## Бахархой

### Къамнийн дӏахӏоттам

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  Аргун 2000 

Категори:Нохчийчоьнан гӀаланаш
Монзон

**Монсо́н** ()  — Испанин Уэска олучу провинцера гӀала а, муниципалитет а, иза йу Арагон олучу автономни йукъараллин йукъайогӀуш. Муниципалитет кхин йукъайогӀу (комарки) Синка-Медио олучу кӀоштан. Майда 155.01 км². Бахархойн дукхалла 17&nbsp;115 стаг (2010 шо).

## Адамаш
*Хоакин Коста (1846-1911) Палітык.
*Хабиер Морачо (1957) Атлетыка.
*Кончита Мартинес (1972) Теннисист.
*Елисео Мартин (1973) Атлетыка.

300px|thumb|left|Монзон Замок

Категори:Испани
Категори:Арагон
Категори:Уэска
Категори:Испанин нах беха меттигаш
Ангола

**Анго́ла** (, цӀе.— **Ангола Пачхьалкх** ( )) — Африкин пачхьалкх.

## Хьажа иштта
* Пачхьалкхийн могӀам

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Angola.org 
* City codes Angola. About Angola 
* www.luandamap.com — Streetmap of Luanda and other maps of Angola 
* www.angolinks.com — Linklist Angola
* Ангола суьрташкахь
* Map of Angola
* Анголех лаьцна ЦРУ машан меттиг чохь
Хан

**Хан** — Кхазакхстанан Кызылордан областан Аральскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кхазакхстанан индексаш 

Категори:Кызылордан областан нах беха меттигаш
Категори:Аральскан кӀоштан нах беха меттигаш
Аргентина

**Аргенти́на** (), билгал йолу цlе — **Аргентинан Пачхьалкх** ( ) — хlокху пачхьалкха цlе йу цера шай маттахь. Цера пачхьалкхах лаьцна йаззам язба беза кхин дlа. Шена нохчийн маттахь язъйа хуучо гlо дайша.

## Истори

## Хьажа иштта
* Пачхьалкхийн могӀам

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Аргентинехь болу гlаскхий 
* Оьрсий мотт буьйцучера Аргентинехь долу ков
АЦШ доллар

**Доллар** — **[[Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ]]ан** () **[[доллар]]** — и ахча ду дуьненан чохь дукхах йолу пачхьалкхашкахь лелаш.

Ара хоьцуш а лелаш долу ахча ду хӀара:
* 1 доллар;
* 2 доллар (массо хенахь ара ца хоьцу);
* 5 доллар;
* 10 доллар;
* 20 доллар;
* 50 доллар;
* 100 доллар;

уггаре кегийра ахчан барам хуьлу:
* 1 цент (пенни) ;
* 5 цент (никель) ;
* 10 цент (дайм) ;
* 25 цент (квотер) ;
* 50 цент (халф) ;
* 1 доллар.

## Ахчан суьрташ

Сурт:10000 USD note; series of 1934; obverse.jpg|10 эзар доллар
Сурт:US100000dollarsbillobverse.jpg|100 эзар доллар
Сурт:US100000dollarsbillreverse.jpg|100 000 доллар
Сурт:Usdollar100front.jpg|1996 шарлера. 100 доллар
Сурт:50 USD Series 2004 Note Front.jpg|50 доллар
Сурт:US20-front.jpg|20 доллар
Сурт:US10dollarbill-Series 2004A.jpg|10 доллар
Сурт:US $5 Series 2006 obverse.jpg|5 доллар
Сурт:New100back.jpg|100 доллар 


## Хьажа иштта

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* АЦШ-н кехатан ахча 
* АЦШ-н банкнотийн йуьззина каталог 

Категори:Ахча
Багаман ГӀайренаш

**Бага́ман ГӀайренаш** (), юьззина официалан цӀе — **Бага́ман ГӀайренийн ДоттагӀалла** () — Карибийн хӀордан а, Кубан а къилбаседехьара, Флорида ахгӀайренан къилба-малхбалехьара иштта цӀе йолчу гӀайренаш тӀиера пачхьалкх. Архипелаг йукъадогӀу 700 гергга гӀайре (царех нах беха 30 гӀайрен тӀехь) а, 2000 маржанийн гӀайре а.

## Этимологи
ЦӀеран маьӀна билггала хууш дац, оцу хьокъехь шиъ коьрта гипотеза йу. Цхьана гипотезца, цӀе схьаяьлла меттигера метта декъан фраза «*Taíno ba ha ma*» («доккха лакхара йуккъера латта»); вукха гипотезца, цӀе схьаяьлла испанхойн дешнех «baja mar» («гомха хи» / «гомха хӀорд» я «хӀорд чубожар»), цуо гойту оцу кӀоштара хи гомха хилар. Кхин цхьа ойла а ю, и цӀе схьаяьлла хила тарло меттигерчу «Гуанахани» метта декъан дешах, маьӀна цуьнан билгал ца даьлла.

## Истори

Дуьххьара Багаман гӀайренаш тӀехевшинарш лору лукаянаш (кхузара йу цӀе Лукайн гӀайренаш), аравакийн тайпанан га, уьш кхуза кхаьчна IX бӀешо гергга долуш. ГӀайренаш дӀадиллина Колумб Христофора 1492 шарахь. Архипелаган цхьа гӀайре —Уотлинган гӀайре (Сан-Сальвадор) — 1492 шеран 12 октябрехь дӀадиллинчу Керла Дуьненан латта ду. Цул тӀаьхьа кхо шо даьлчи дуьххьарлера испанийн колонихой дӀатарбелира архипелаг тӀехь.

Испанхоша меттигера бахархой дӀабуьгура Эспаньоле (Гаити) лайш бан, 25 шо даьлчи индахойн бахархой берриг аьлча санна дӀабевлира, ткъа испанхоша йитира и меттиг.

Кхин а бӀешарахь гӀайренаш лаьттира нах кӀезиг болуш, оьшуш доцуш, Ингалсан паччахьо Карл I-чо инарлан прокуроран уьш дӀадаллалц. 1650 шарахь кхуза кхечира Бермуда гӀайренаш тӀиера кӀеззиг мухажираш-ингалсхой, цара эвла йиллира Эльютера гӀайрен тӀехь. Оццу хенахь Багамаш тӀетарбала буьйлабелира хӀордан талорхой, кхоьллира архипелаган масех гӀайрен тӀехь шайн кеманаш тодан а, садаӀа а базанаш. Багаман гӀайренаш тӀиера талорхой лаьхкира ингалсхоша 1718 шарахь.


CIA map of the Bahamas.png|Багаман гӀайренаш
Tecoma stans, flowers+pods.jpg|Tecoma stans
Bahamas 2009.jpg|Багамаш космосера 2009 шарахь. NASA сурт
Gary White Visits Local Schools - Bahamas.JPG|Багамашкара ишкол
Prince George Wharf in Nassau Harbor.jpg|Круизан лайнер-кеманаш Нассаун бухтехь
College of the Bahamas, Nassau.JPG|Багаман гӀайренаш тӀиера колледж


## Хьажа иштта
* Вест-Инди

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Официальный сайт Багамских Островов.
* 
* Багамы на карте мира .
* Энциклопедия «Кругосвет».
ТӀемало

**Тlемало** йа **Сурхуо** — (, ) мехаза йа маьхза цхьана Iалашонца кара герз а эцна, тIамна йа дуьхьалонна араваьлла волу стаг. Иза хила мегаш ву цу некъа тIехь ша цхьаъ йа тобанца цхьаьна.

## Хьажа кхин
* Сурхуо
* Сур

## Хьажораш

Категори:ТӀемлой
2011 шо

## Оцу шарахь белларш
* Алиев, Гапур Хамидович (1949 шеран 2 январь — 2011 шеран 16 март) — нохчийн поэт, бард, драматург;
* Арсангалиев, Ислам (1974—2011) — нохчийн боксёр, кегирхойн юкъахь Россин а, дуьненан а чемпион, Дуьненан Кубкан борзан совгӀатхо, Россин халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
* Ахтаханов, Руслан Абуевич (1953 шеран 14 март — 2011 шеран 15 ноябрь) — нохчийн поэт, Россин яздархойн бертан декъашхо, Артём Боровик цӀарах йолу совгӀатан лауреат, Вайн хенан гуманитарный академин проректор;
* Ульбиев, Эльмурза Ульбиевич (1932 шеран 26 август — 2011 шеран март) — нохчийн боксёр, латархо, тренер, паргӀат кепар латаран а, классикан латаран а, самбо а СССР спортан говзанча, нохчийн паргӀат кепар латаран бух биллинчарех цхьаъ, халкъашна юккъера категорин суьдхо.
* Хатуев Абдул-Хьамид (1952 шеран 1 сентябрь — 2011 шеран 19 январь) — Нохчийн Республикин Сийлахь поэт
* Шамурзаев, Шамиль Алиевич (1932 шеран 9 январь — 2011 шеран 24 сентябрь) — нохчийн художник, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо, Россин Федерацин Сийлахь художник, СССР художникийн бертан декъашхо;
* Яндаров Андарбек Дудаевич (1937 шеран 27 август — 2011 шеран 8 май) — философи Ӏилманан доктор
IP-адрес

**IP-долу меттиг** (*ай-пи долу меттиг*, дацдина ду оцуьнах ) — гӀулкхдечуьн машан терахь долу меттиг, иза дина стаг вовсийтарна IP. Дуьнена машан чу волуш оьшу стаг вовзийтар, иза ца хилча машан чу вала ца ло.

### IPv4

Оц 4-гӀ варсихь IP-долу меттиг хуьлу барамехь 32-битан шалгӀа терахьца. ДӀаязда аьтту болуш хатӀца IP-долу меттиг (IPv4) хуьлу маситта башхо йолуш деа иттан терахьашца (оцун тӀийра 0 кху тӀе 255), тӀадамци декъа а доькъуш, масалла, *192.168.0.1*.

### IPv6

Оц 6-гӀ версихь IP-долу меттиг (IPv6) хуьлу барамехь 128-байтан шалгӀа терахьца. иштта ип доькъу шин тӀадамци (масалла. fe80:0:0:0:200:f8ff:fe21:67cf). Дуккха хӀумма йоцурш йалахь юкъахь, уьш къайла йоху ши тӀадам шалгӀа тухе (fe80::200:f8ff:fe21:67cf).

## Хьажа. кхин
* MAC-долу меттиг

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* IP Address Lookup
* IP Subnet Calculator
*My IP Address Location
*Kopomaa, Timo. Orașul din buzunarul tău, Gaudeamus 2000 iPhone Repair in Viet Nam

Категори:Википеди:ГӀо
МогӀам

**МогӀам** — (, ) нохчийн маттахь могӀам олу дуккха могӀнаш хилча.

Вагапов Ӏарбис йаздо цӀейоза (), чӀирйоза .

## Хьажа иштта

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Facebook

«***Facebook***» () (олу иштта фейсбук) – машан-меттиг, иза кхоьллина Марк Цукербергас оц 2004 шарахь. И дуьнен машан меттиг бахьанехь Марк Цукерберг хилла иза дуьненан чохь уггаре жима миллиардер шен 23 шарахь.

## Хьажа иштта

## Билгалдахарш

## Хьажорагаш
* '''Facebook.com'''
* Facebook

*
Ингалс

**Ингалс** я **Ингалс пачхьалкх** ( ) — , Йоккха Британин чудогӀучу латтанан-гӀайренах уггаре боккха мохк бу Ингалсан мохк. Йоккха Британин къилба-малхбалехьа лаьтта иза . Ингалс мохк хӀоттабелла, кхечу гӀайренаш тӀийра мехкашца 927 шарахь, амма ингалс мохк кхоьллина германхойн тайпанаш 5-гӀа а, 6-гӀа а бӀешарашкахь. Лондон уггаре йоккха шахьар йу Ингалс пачхьалкхехь а, Йоккха Британехь а, иштта Европин барт йукъахь а.

## Церах лаьцна

## Оьздангалла

### Къоман духар
Ингалсан паччахьалла йелахь а ехаш къоман ламасташ йолуш, хӀетте а цуьнан дац билгалдаьккхина къоман духар.

Ингалсан къоман духаран масалийн даладо дукха хьолахь моррис хелхарчийн духар. И хелхар до аьхка ярташкахь. Хьалхарчу заманахь иза лорура ламасталлийн хелхар, деш хилла латта самдоккхуш, цунна боозбуунчаллийн маьӀна до. Тайп-тайпана хелхаран тобанаш тарйолуьйту классикан духаран вариацеш. Духар лаьтта Ӏаьржачу доца когаш долчу, голанаш гуонаха горгалиш оьхкинчу хечех, кӀайн кучах, пхьуьйшдоцучух, асанашца а, зезагашца а кечбина бӀегӀаган я чен шляпа. Гарголаш, шляпан тӀиера зезагаш санна, дихкина зуламах ларвайта а, латта хьан дан а. Юьхьанца и хелхар божарша бен ца дора, амма хӀинца зударша а дакъалоцу.

Цул сов, ойланаш ю, цаьрца хьаьжчи ингалсан къоман духаран бух схьаэца беза ингалс-саксонийн тайпанашкара, бехаш хилла болчу хӀинцалерачу Кент графаллехь VII—VIII бӀешерашкахь. Боьршачу наха лелайора охьахецна гӀодайукъ йихкина сирла гатан кучамаш  (накхан тӀехь жима чет хилла кучан, иза озадора чимчаргӀашца) а, Ӏаьржа хечеш а. ХаьнтӀахь шаьлта хилла кхозуш. Зударша лелийна сирла йеха кучамаш, цунна тӀехула юхуш хилла доьхка доьхку нуьйдарчий йолу зударийн гӀовтал.

Амма Йоккха Британехь йу цхьайолу профессионалан башхаллаш духарехь а, цуьнан дакъошкахь а. Масала, белхалоша кепканаш лелайо, ткъа портан гӀаланашкара докераш лаг тӀе къорза йовлакх доьхку; дукхах болу баккхий фермераш лелайо дуккха а хьалха модера дӀаевлла костом, хечий, пхьуьшдоцурггий, бӀегӀаган  шляпий. ХӀинца а ган таро йу Ситин гӀуллакхан куьпашкахь клеркаш, генарчу ламастаца цхьатерра духар доьхна: готта хеча асанца, Ӏаьржа пиджак, лекха кӀайн кач, коьрта тӀехь гоьрга шляпа, ткъа карахь Ӏаьржа четар.





## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

*
Категори:Британин гӀайренаш тӀиера историн пачхьалкхаш
Категори:Йоккха Британин йукъара пачхьалкхаш
Категори:Ингалсметтан пачхьалкхаш а, мехкаш а
Стов

**Стов** () — диттан я коьллан тайпан долу цӀен кегий стоьмаш болу орамат.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажорагаш
* Кизил на сайте USDA NRCS

Категори:Ораматаш