open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хо

**Хо** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара эвла.

Иза йу Хо йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Къоьзана Ӏоман гена йоцуш, Анаста хина аьтту агӀор, Шара-Орган къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбузехьа йу — Макажа а, Ихара а, Хьаркъаруо а, къилбаседа-малхбузехьа йу — Арие овл, къилба-малхбалехьа йу — ТӀандо (ДегӀаста).

## Истори
ХӀара йу хой тайпана эвла. Нах беха меттиган цӀеран маьӀна ду – «гӀаролаш», «ха» − «гӀаролаш беха меттиг», Хо эвлахь йу тӀеман бӀаьвнаш.

Эвла меттахӀоттош йу шайна кхузахь баха лууш болу кхузара схьабалар долу нах шайн дай баьхначу схьабахка таронаш йу.

## Бахархой

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Хьажа иштта
Хой — нохчийн тайпа.

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Инкота

**Инкота** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара дӀатесна эвла.

## Бахархой
1914 шеран хаамашца кӀотарахь дара 74 цӀено, кӀотарахь бехаш бара 177 божарий а, 157 зударий а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Маънех

**Маънех** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштан кӀотар йу.

## Географи
Лаьтташ йу Киелойн эхка эркан аьрру бердйистехь, Шара-Орга эркан аьтту бердйистехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Нохч-Кела, къилбехьа — Инкота, малхбалехьа — Буне, къилбаседа-малхбузехьа — ЦӀиндойн овла а, ДӀай а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Авешни

**Авешни** () — Россин Федерацин Костромин областан Межан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Эвла йу Оьрсийн акъари тӀехь, йекъна хин тогӀенаш. Кхузахь климат барамера континенталан йу, Ӏа – ло долуш, шийла, аьхке – йовха. Алссам хьоькху къилба-малхбузера мехаш. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Межан кӀоштан индексаш 

Категори:Межан кӀоштан нах беха меттигаш
Алиев, Гапур Хамидович

**Гапур Хамидович Алиев** (1949 шеран 2 январь — 2011 шеран 16 март, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, Росси) — нохчийн поэт, бард, драматург, Нохч-ГӀалгӀай АССР культурин Сийлахь гӀуллакххо, Россин йаздархойн бертан декъашхо, Россин журналистийн бертан декъашхо, Россин театран гӀуллкхойн бертан декъашхо.

## Литература
* 

### Статьяш

#### оьрсийн маттахь
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

#### нохчийн маттахь
* 
* 

## Хьажоргаш
* Скончался поэт Гапур Алиев
* Влюбленный пилигрим 
* Гапур Алиев. Певец непридуманной любви
* Лула Куни. Гапур Алиев. Наш ГӀапур… 
* Гапур Алиев… Очарованный Странник 
* 

Категори:Нохчийн поэташ
Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Алиев

**Алиев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Алиев, Али Зурканаевич (1937-1995) - советски паргӀат кепар латархо;
* Алиев, Гапур Хамидович (1949—2011) — нохчийн поэт, бард, драматург;
* Алиев, Ильхам Хьайдар охӀлу (1961) - Азербайджанан президент;
* Алиев, Ислам (2000) - нохчийн греко-риман латархо.
* Алиев, Тамерлан Магомедович (Тимур Алиев) (1973) — нохчийн журналист, публицист, блогер, «Чеченское общество» газетан коьрта редактор, фантастикан дицарийн автор;
* Алиев, Хасан Хусаинович (1939—2003) — нохчийн хелхархо, хореограф, «Башлам» ансамблин куьйгалхо.
Мелехово (Нерехтан кӀошт)

**Мелехово** () — Россин Федерацин Костромин областан Нерехтан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан). 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Нерехтан кӀоштан индексаш 

Категори:Нерехтан кӀоштан нах беха меттигаш
Батуриха (Нижни Новгородан область)

**Батуриха** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Сосновскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 83 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Нижни Новгородан областан Сосновскан кӀоштан нах беха меттигаш
Кохистани, Хаммаса

**Хаммаса Кохистани** (, , , , Узбекийн ССР, СССР) — британин фотомодель, «Мисс Ингалс» 2005 шеран конкурсан толамхо. Схьаялларехь иза  — ОвхӀанера Узбек йу. Кохистани йу дуьххьара бусулба Ингалсан къоман хазаллин конкурсехь толам баькхиначарах, и бахьнехь йукъараллин-политикин дукха хабарш йукъадехира.

## Билгалдахарш

Категори:Моделаш
Алексеевка (Бобринецан кӀошт)

**Алексеевка** () — Украинин Кировоградан областан Бобринецан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кировоградан областан индексаш 

Категори:Бобринецан кӀоштан нах беха меттигаш
Абросимово

*Абросимово (Марий Эл)
*Абросимово (Неян кӀошт)
*Абросимово (Пскован область)
*Абросимово (Воронежан область)
*Абросимово (Вязникин кӀошт)
*Абросимово (Камешкован кӀошт)
*Абросимово (Андреаполан кӀошт)
*Абросимово (Весьегонскан кӀошт)
*Абросимово (Кимрин кӀошт)
*Абросимово (Хотынецан кӀошт)
Малинино

*Малинино (Антропован кӀошт)
*Малинино (Балахнан кӀошт)
*Малинино (Венгерован кӀошт)
*Малинино (Куйбышеван кӀошт)
*Малинино (Сусанинан кӀошт)
*Малинино (Хлевнин кӀошт)
*Малинино (Чкаловскан кӀошт)
Мальсагов, Дзияудин Габисович

**Дзияуди́н Га́бисович Мальса́гов** () — нохчийн юрист, историк, бакъоларйархо, йукъараллин гӀуллакххо.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* 
*  
*  
*  

Категори:Нохчийн Ӏилманчаш
Ӏовхойн Ших-мирза

**Ӏовхойн Ших-мирза** (шираоьрс. антропоним, ден агӀора: ***Ишеримов/Ушаромов***, XVI бӀешеран 2-гӀа дакъа) — нохчийн къоман куьйгалхо а, тӀеман-политикин гӀуллакххо а, хьахийна Оьрсийн пачхьалкхан хьосташкахь *ококи* (Ӏовхой) цӀарца, хьосташкахь кхин а хьахаво Ӏовхойн эла Ших-Мурза, Ушар-Мурзин кӀант. Хьахийна цхьа могӀа оьрсийн меттан XVI бӀешеран чаккхенгара документашкахь, цигахь титул йуьйцу «мехкан да», мирза/мурза, эла; хьалхара Ӏовхойн хьалханчийн ''Ушурма-мирзин кӀант.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
*  
* 

Категори:Къилбаседа Кавказан истори
Категори:Адамаш:Нохчийчоь
Категори:Ӏовхойн мирзаш
Александровски

*Александровски (Алейскан кӀошт)
*Александровски (Александровскан кӀошт)
*Александровски (Боханан кӀошт)
*Александровски (Брасован кӀошт)
*Александровски (Верхнеуральскан кӀошт)
*Александровски (Вологдин кӀошт)
*Александровски (Вытегран кӀошт)
*Александровски (Губкинан гӀалин гуо)
*Александровски (Даровскойн кӀошт)
*Александровски (Дмитровскан кӀошт)
*Александровски (дӀатесна эвла, Сандован кӀошт)
*Александровски (Западни Двинан кӀошт)
*Александровски (Искитиман кӀошт)
*Александровски (Каневскан кӀошт)
*Александровски (Карасукан кӀошт)
*Александровски (Касторнин кӀошт)
*Александровски (Кизильскан кӀошт)
*Александровски (Котельничан кӀошт)
*Александровски (Коченёван кӀошт)
*Александровски (Кромин кӀошт)
*Александровски (Курчатован кӀошт)
*Александровски (Куюргазин кӀошт)
*Александровски (Майскан кӀошт)
*Александровски (Мари-Турекан кӀошт)
*Александровски (Миллерован кӀошт)
*Александровски (Монастырщинан кӀошт)
*Александровски (Моргаушин кӀошт)
*Александровски (Москохан область)
*Александровски (Нижни Новгородан область)
*Александровски (Новгородан кӀошт)
*Александровски (Новодугинан кӀошт)
*Александровски (Нолинскан кӀошт)
*Александровски (Обливскан кӀошт)
*Александровски (Орёлан кӀошт)
*Александровски (Островскан кӀошт)
*Александровски (Кулажскан йуьртан меттиг)
*Александровски (Пошехоньен кӀошт)
*Александровски (Прохладнин кӀошт)
*Александровски (Сальскан кӀошт)
*Александровски (Сандован кӀошт)
*Александровски (Код ОКТМО 33533000131)
*Александровски (Свердловскан область, Красноуфимскан гӀалин гуо)
*Александровски (Свердловскан область, Таборин кӀошт)
*Александровски (Северскан кӀошт)
*Александровски (Севскан кӀошт)
*Александровски (Ставрополан мохк)
*Александровски (Нивнин йуьртан меттиг)
*Александровски (Тарногскан кӀошт)
*Александровски (Томскан кӀошт)
*Александровски (Троснан кӀошт)
*Александровски (Тутаевн кӀошт)
*Александровски (Уржуман кӀошт)
*Александровски (Усть-Лабинскан кӀошт)
*Александровски (Фатежан кӀошт)
*Александровски (Холмогорин кӀошт)
*Александровски (Чулыман кӀошт)
*Александровски (Шебекинан кӀошт)
*Александровски (Шербакулан кӀошт)
*Александровски (Код ОКТМО 33533000126)
Android

**Android** (*«Андро́ид»*) — телефонашна а, планшетин компьютершна а, электронан жайнашна а, терахьийн проигрывательшна а, телевизоршна а, нетбукашна а, смартбукашна а лерина операционан система. ТIаьхьалонна и система машенашна а ян лаам бу. И операционан система Linux олучу ядро тIехь а, Google компанин шен долара Java Virtual Machine виртуальни машенан тIехь а кхоьллина ю. Кхолла йолийна хилла Android Inc. компанис, амма тIаьхьо цаьргара и *кхоллам* схьаэцна Google компанис. Цул тIаьхьа цо кхоьллина Open Handset Alliance (OHA) альянс, хIинца Android-н накъосталла а, иза кхин дIа кхиаяран а белхаш беш йолу.

* Android ОС аьтто ло Java-приложенеш кхолла, Google библиотекашна чухула урхалла деш йолу. Ткъа Android Native Development Kit-н гIоьнца библиотекаш а, приложенин компоненташ а партировать яло, нагахь санна уьш я Си а, я кхечу программа хӀотторан меттанашкахь кхоьллина елахь.

2014-чу шеран шолгIачу кварталехь йоьхкинчу смартфонийн 86% чу хIоттийна хилла Android операционан система.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

; Йаззамаш
* 
* 
* 
*
IOS

**iOS** (2010-чу шарахь 24 июнь кхаччалца — **iPhoneOS**) — Америкин Apple компаниса ян а ешша, арахоьцуша йолу мобиле жигаре раж. Арахеццана 2007-чу шарахь; хьалха — iPhone-на а, iPodtouch-на а, тӀехьа — iPad-на а, AppleTV-на а. Windows Phone (Microsoft) а, Android (Google) а цуьн коьрта башхалла — Apple фирмаса йечу устройствошна бен иза еш ца хилар ю.

iOS чохь лелош ю XNU тӀум, Mach микротӀум тӀехь кхоьллина йолу, шеца цхьана Apple компаниса кхоьллина йолу программе код а, NeXTSTEP а, FreeBSD а ОС-н кодаш а. iOS тӀум чӀогӀа тера ю Apple OSX текхе жигаре ражин тӀумаха. Уггаре а хьалхарчу версица дуьйна дӀа, iOS болх беш ю ARM архитектурин процессор йолчу планшете компьютерш тӀехь а, смартфонаш тӀехь а.

## Литература
* 
* 

## Билгалдахарш

## Тıитовжамаш
* iOS чıоьрг Apple-н сайтана тıехь
* Apple iOS тıиболхбархойн декъар

Категори:Мобиле тӀалхаргашин жигаре ражнаш
Категори:Apple тӀидахийтар латтор
Категори:Apple iOS
Категори:IPhone
Категори:IPod touch
Категори:IPad
Индербиев, Магомед Темирбиевич

**Магоме́д Темирби́евич Индерби́ев** (1922 шеран 15 сентябрь, Хьалха-Марта, Нохчийчоь, Горски АССР, РСФСР — 2007 шо, Хьалха-Марта, Нохчийчоь, Росси) — лор, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, подполковник, Ӏилманча, лоьрийн Ӏилманийн кандидат, Нохч-ГӀалгӀай АССР могушалла Ӏалашйаран министр, Россин Ӏаламан Ӏилманийн академин член-корреспондент, Нохчийн Республикин тӀеман а, белхан а ветеранийн Советан председатель.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

### М. Т. Индербиевс йазйина книгаш
* 
* 

## Хьажоргаш
*  
* 
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Категори:Нохчийн Ӏилманчаш
Абросиха

**Абросиха** — Россин нах беха меттиган цӀе:

* Абросиха (Межан кӀошт)
* Абросиха (Нижни Новгородан область)
Абросово

## Нах беха меттигаш
*Абросово (Брейтован кӀошт)
*Абросово (Верхни Ландехан кӀошт)
*Абросово (Пестован кӀошт)
*Абросово (Петушкин кӀошт)
*Абросово (Пскован область)
*Абросово (станци)
Абросьево

**Абросьево** — Россин нах беха меттигаш:

* Абросьево (Костромин область) 
* Абросьево (Новгородан область)
Абрютино

**Абрютино** — Россин нах беха меттигаш:

* Абрютино (Рязанан область) 
* Абрютино (Тулин область)
Абсалямово

**Абсаля́мово** — Россин нах беха меттигаш:

*Абсалямово (Учалин кӀошт)	
*Абсалямово (Белокатайн кӀошт)	
*Абсалямово (Ютазин кӀошт)
*Абсалямово (разъезд)
Абызово

**Абызово** — Россин нах беха меттигаш:

*Абызово (Башкирийчоь)	
*Абызово (Вурнаран кӀошт)
Абышево

**Абышево** — Россин нах беха меттигаш:
* Абышево (Кемеровн область) 
* Абышево (Удмурти)
Августовка

**Августовка** — Россин нах беха меттигаш:

	
*Августовка (Багратионовскан кӀошт)	
*Августовка (Большой Черниговкан кӀошт)	
*Августовка (Новоузенскан кӀошт)
Аверино

**Аверино** — Россин нах беха меттигаш:

*Аверино (Вологдин область)	
*Аверино (Костромин область)	
*Аверино (Нижни Новгородан область)
*Аверино (Воронежан область)
*Аверино (Заволжскан кӀошт)
*Аверино (Губкинан гӀалин гуо)
Аверински

**Аверински** — Россин нах беха меттигаш:
*Аверински (Волгоградан область)
*Аверински (Вологдин область)
*Аверински (Свердловскан область)
*Аверински (Угличан кӀошт)
Авдотьино

**Авдотьино** — Россин нах беха меттигаш:

*Авдотьино (Аксиньинан йуьртан меттиг)	
*Авдотьино (Вологдин область)	
*Авдотьино (Волоколамскан кӀошт)
*Авдотьино (Домодедован гӀалин гуо)	
*Авдотьино (Костроман кӀошт)	
*Авдотьино (Можайскан кӀошт)
*Авдотьино (Ногинскан кӀошт)	
*Авдотьино (Плесецкан кӀошт)	
*Авдотьино (Семёновскан йуьртан меттиг)
*Авдотьино (Спасскан йуьртан меттиг)	
*Авдотьино (Ульяновскан область)
*Авдотьино (Коврован кӀошт)
*Авдотьино (Кольчугинан кӀошт)
*Авдотьино (Судогдан кӀошт)
*Авдотьино (Юрьев-Польскан кӀошт)
*Авдотьино (Угличан кӀошт)
*Авдотьино (Малоярославецан кӀошт)
*Авдотьино (Починокан кӀошт)
*Авдотьино (Шацкан кӀошт)
Авдоши

**Авдоши** — Россин нах беха меттигаш:

*Авдоши (Красногородскан кӀошт)
*Авдоши (Пушкински Горин кӀошт)
Авинищи

**Авинищи** — Россин нах беха меттигаш:

*Авинищи (Бежаницин кӀошт)	
*Авинищи (Опочкан кӀошт)	
*Авинищи (Пустошкан кӀошт)
Авксентьево

**Авксентьево** — Россин нах беха меттигаш:

*Авксентьево (Макарьеван кӀошт)
*Авксентьево (Мантурован кӀошт)	
*Авксентьево (Неян кӀошт)
Авсейково

**Авсейково** — Россин нах беха меттигаш:

*Авсейково (Опочкан кӀошт)	
*Авсейково (Себежан кӀошт)	
*Авсейково (Усвятин кӀошт)
Аганино

**Аганино** — Россин нах беха меттигаш:

*Аганино (Верхнин йуьртан меттиг)
*Аганино (Кладовскан йуьртан меттиг)
*Аганино (Костромин область)
*Аганино (Ленинскан йуьртан меттиг)
*Аганино (Новостаринскан йуьртан меттиг)
Агаревка

**Агаревка** — Россин нах беха меттигаш:

*Агаревка (Петровскан кӀошт)	
*Агаревка (Татищеван кӀошт)
Агарино

**Агарино** — Россин нах беха меттигаш:

*Агарино (Серпухован кӀошт)	
*Агарино (Ступинан кӀошт)
Аверьяновка

**Аверьяновка** — Россин нах беха меттигаш:
*Аверьяновка (ДегӀаста)	
*Аверьяновка (Кологриван кӀошт)	
*Аверьяновка (Самарин область)
*Аверьяновка (Тулунан кӀошт)
Денали

**Мак-Кинли** (**Денали**; , , ) — Аляскера шиъ корта болу лам, Къилбаседа Америкин бокха лам. Иза бу къоман парк Деналин юкъехь. ЦӀе тиллина АЦШн 25-гӀа президентан цӀарах Уильяма Мак-Кинли.

Локхалла 6168 м (хаамашца USGS).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Peakware.com 

Категори:Аляскан лаьмнаш
BlackBerry OS

**BlackBerry OS** — Research In Motion Limited (RIM) компанис арахоьцуш йолчу смартфонийн а, коммуникаторийн а лерина приложенеш шеца йолу операционни система.

## Системан таронаш
2012-чу шаран март баттахь BlackBerry OS-н приложенийн туькан чохь 70 эзар сов программа йара. ОС Android 2.3.3-н приложенеш схьайаста BlackBerry PlayBook интернет-планшет тӀехь конвертацин утилита йу лелош. Планшет BlackBerry PlayBook аьтто баьлла Sony PlayStation ловзарш схьадаста. Android-приложенешна конвертаци йаран сервис а йу.

## BlackBerry OS 5.0
BlackBerry OS 5.0 RIM компанис арахецна 2009 шаран чаккхенехь.

## BlackBerry OS 6.0
BlackBerry OS 6.0 гайтина 2010 шаран августехь.

## BlackBerry OS 7.0
BlackBerry 7.0 керлачу версехь кхайкхийна:
* озан лахар хилар,
* керла BlackBerry Balance приложени йалар а.

## BlackBerry OS 10
* Керла йеш йолчу BlackBerry 10 кхочур йу масех кхерамазаллин агӀо. Вовшашца ийна а хир йу и агӀонаш.
* BlackBerry OS 10.2… 2013 ш. йуккъехь арахецна.
* BlackBerry OS 10.3… 2014 ш. чаккхенгахь арахецна.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Официальный сайт
* Раздел для разработчиков BlackBerry OS
* BlackBerry остаётся лидером в области мобильной безопасности

Категори:Мобилан устройствийн операционни системаш
Категори:BlackBerry
Нохч-Мохк

**Нохч-Мохк** — Нохчийчуьра шира мохк, иза бу нохчмахкахойн мохк.

Махкахь Ӏаш долу тайпанаш ду Ιаларой, айткхаллой, белгΙатой, беной, билтой, гΙордалой, гендарганой, гуной, зандакъой, курчалой, сесанхой, харачой, цΙонтарой, чермой, ширдий, шуоной, эгΙашбатой, элистанжхой, энакхаллой, энганой, эрсаной, ялхой.

## Нах беха меттигаш
### * [[Нажи-Йуьртан кӀошт]]
** Нажи-Йурт — Нажи-Йуьртан кIоштан центр йу.

* Айти-Мохк
* Байтарке
* Бас-ГӀоьрдала
* Бена (Нажи-Йуьртан кӀошт)
* Беной-Ведана
* Бетт-Махка
* Бешал-Ирзе
* Билта
* БуланхитӀа
* БулгӀат-Ирзе
* Гендаргана
* Гилна
* Гуьржи-Мохк
* ГӀалайтӀе
* ГӀансолчу
* ГӀоьрдала
* Даьттаха
* Девлатби-Отар
* Денги-Йурт
* Замай-Йурт
* Зандакъ
* Зандакъ-Ара
* Ишхой-Отар
* Керла Замай-Йурт
* Коьран-Бена (Нажи-Йуьртан кӀошт)
* Лоьма-КӀорца
* Мескита
* МехкаштӀехьа
* МоӀси-КӀотар
* Нажи-Йурт
* Оьси-Йурт
* Пхьача
* РогӀа-КӀажа
* Сесана
* Симсара (Нохчийчоь)
* СоврагӀа
* СогунтӀа
* Стерч-Керчашка
* Татай-Отар
* ТӀуртӀи-КӀотар
* Хьашти-Мохк
* Хьочи-Ара
* ЦӀоьнтара (Нажи-Йуьртан кIошт)
* Чари-Мохк
* Чеччалхе
* Чуьрча-Ирзе
* Шовхала-Берд
* Шоьна (Нажи-Йуьртан кӀошт)
* Энгана
* Ӏалара
* Ӏалхан-КӀотар
* Ӏиса-Йурт
* Ӏожи-Йурт

### [[Веданан кӀошт]]
* Ведана — Веданан кӀоштан центр йу.
* Мехкадаьттан-Ирзе
* Барза
* БелгӀата
* Ведана
* ВорхатIа
* Гезин-Чу
* Гуьна
* ДаьргӀа
* Дишни-Ведана
* Дуцин-КӀотор
* Жани-Ведана
* Зеламхин-КӀотар
* Кхашка-Ара
* Келойн эвла
* Лаккха ЦӀена-Ведана
* Лаккха-Курчала
* Лаха-Курчала
* Марзойн-Мохк
* МахкатӀе
* Месдой-КӀотар
* Ножа
* Селман-Тевзана
* Тевзана
* Теза-Кхаьлла
* Хорача
* Хоттане
* Хьажи-Йурт
* ЦIена-Бена
* ЦӀен Ведана
* Ширдий-Мохк
* ЭгӀашбета
* Элистанжа
* Эрсана
* Эшилхата
* Йукъарчу гӀоьна
* Йуккъера-Курчала

### [[Курчалойн кӀошт]]
* Курчалой-ГӀала — Курчалойн кIоштан центр йу.

* Ӏаларой-Эвла 
* Аьхкинчу-Борзе 
* Ачаршка 
* БӀачи-Йурт 
* Билта 
* Гелдагана 
* ЖагӀларги 
* ЖагӀ-Ӏинан кӀотар 
* ЖугӀурта 
* Коьран-Бена  
* Майртуп 
* НикӀи-ХитӀа 
* РегӀатӀа 
* Ӏусум-КӀотар 
* Хьиди-КӀотар 
* Хоси-Йурт 
* Цоци-Эвла 
* Энакхаьлла 
* Ялхой-Мохк

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоь
Шулькевич (эвла)

**Шульке́вич** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла. Байрам-Эвлан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Акхболт-Йурт

**Акхболт-Йурт** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла. Акхболт-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

## Бахархой

## Географи
Эвла йу Терк хи йистехь, Хаси-Эвлан къилбаседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу — Гребенски, къилбаседа-малхбузехьа йу — Харьковски, къилбаседа-малхбалехьа йу — Октябрьски, къилба-малхбалехьа йу — Кемсиюрт а, Акхболт-Йурт а, къилба-малхбузехьа йу — Первомайски.

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Хукоу

**Хукоу** () — Хуанхэ цӀе йолу хина тӀера йоккха чухчари, Цийчоьнан шен йоккхаллица шолгӀа чухчари, Хуангуошу чухчарил тӀехьа. Иза ю Шаньси а Шэньси а олучу провинцешкахь. Чухчарин локхалла — 20 метр. Чухчарин уллехь бу мистикин Гуищи цӀе йолу тӀулг. Чухчарин уллехь ду тӀай, шиъ провинци цхьана тухуш долу.

Категори:Цийчоьнан чухчареш
Категори:Хуанхэ
Мараев, Умар

**Ӏума́р Мара́ев** — нохчийн самбист а, дзюдоист а, ССРС чемпионатийн совгӀатхо, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча, Феликс Куцельс Ӏаминарг.

## Къийсамаш
* 1980 — Кегирхойн йукъахь чемпион (Лиссабон);
* 1981 — Кегирхойн йуккъера Европин чемпионатехь борзан совгӀатхо (Сан-Марино);
* 1982 — Польшин Кубкан борзан совгӀатхо (Варшава).

Тбилисехь хилла йолу халкъашна йуккъера турнираш:
* 1981 — ;
* 1984 — ;
* 1985 — .

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Хьаьж-МӀаьж-Йурт

**Хьаьж-МӀаьж-Йурт** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла. Хьаьж-МӀаьж-Йуьртан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Географи
Лаьтташ йу Яьсси эркан берд йистехь, Хаси-Эвлан къилбаседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Керла-Йурт, къилбаседа-малхбузехьа — Таьшкичу, къилбаседа-малхбалехьа — Керласоситли, къилбехьа — Баташ-Йурт а, Ӏосман-Йурт а, къилба-малхбузехьа — БоргӀан-Гечу а, Энгал-Йурт а (Энгал-Йурт йу — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштахь), къилба-малхбалехьа — Сала-Йурт.

## Бахархой

; Къаьмнийн хӀоттам
1926 шарахь:

2010 шарахь:

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Баташ-Йурт

**Баташ-Йурт** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла. Баташ-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

## Истори
М. Я. Ольшевскан дӀайаздаршкахь ду Баташ-Йурт берриге нохчий Ӏаш эвла йу аьлла.

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
ГӀан-Йурт (станци)

**ГӀан-Йурт** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла а, станци а. Кокрекан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Гребенски Мост

**Гребенски Мост** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара дӀатесна котар. Октябрьскан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Тушети

**Тушѐти** () — къилбаседа-малхбален Гуьржийчоьнан историн а, географин а ломан область.

Регион, цунна юкъахь къоман парк Тушети, юкъатоха кховдийна ЮНЕСКОн дерриг дуьненан тӀаьхьенан испискан.

## Географин хьал
Административан агӀора Тушетино дӀалоцу КӀахети регионан Ахметан муниципалитетан къилбаседа дакъа.

Областо дӀалоцу Ӏаьндийн Койсу эркан а, и хи кхуллуш долчу Пирикитан а, Гомецаран а Алазанин лакхенашкара ломан боьра.

Тушети къастийна ю КӀахетех къилба агӀора, малхбузера Боккха Барбало бохь (3294 м) тӀиера малхбалера Шавиклде (3578 м) кхаччалц, Коьрта Кавказан дуькъан декъаца. Шена тӀехула, 1980-гӀа шарахь биллина автомобилан шоссе Пшавели — дукъ даккхар  — Омало чекхболу Абано дукъ даккхаро (2850 м), уьйр латтайо Тушетин таханлера уггаре йоккха эвлан Омалон кӀоштан юкъца Ахметаца.

### Меттиг, климат, латта
Доккхаха долу лаьмнашна тIехь гуттаренна а лайш ду, дисинчарна тIаехь ло ца хуьлу чIогIа йовха ца хилчи. Дерзина лекха тархаш айаделла дум ассо а агIора, хьаннаш а йац, коьллаш а ца хуьлу наггахь бен. Климат луьра ю, чIогIа хийцалуш а ю меттиге хьаьжжина. Iа лаьтта бархI баттахь, гурахь а, бIаьста а чIогIа мехаш хуьлу, доцца аьлчи, Ӏалам башха дика дац оцу меттиган бахархошна, церан амалехь а, гIиллакхехь а гуш ю уьш бехачу лаьттан климат.

Латта кхузахь кIезиг леладо, деккъа даьхний ду бахархойн бахам, Iа дахделча церан хьал дика ца хуьлу. Оцу меттигехь беха шуой а, тушинаш а алсама реза бу шайн дахарна, церан амал а ю кIеда пхийнчул, цара дIалоцу кхин а лакхара Кавказан ломан акъареш. Пхийн хьена доцу латто ялта кIезиг даларна цара гуьржашца тIаргIа хуьйцу ялтан дуьхьала.

## Галерей

Image:Omalo,_Tusheti.jpg|Эвла Омало
Image:Shenaqo_Sameba_Church,_Tusheti.jpg|Шенако килс
Image:Dartlo_(2).jpg|Эвла Дартло
Image:Farsma.jpg|Эвла Фарсма
Image:Jvarboseli.jpg|Эвла Джварбосели
Image:Keselo_(4)_(A).jpg|ГӀала Кесело
Image:Khakhabo,_Tusheti.jpg|Эвла Хахабо
Image:Tusheti_1.jpg|


## Билгалдахарш
Дружба (хила эвла, ДегӀаста)

**Дружба** — ДегӀастанан Кизилюртан юкъайогӀу хила эвла.

## Бахархой
1970 шарах ларарца эвлахь 7 999 адам хила.

къаьмнийн хӀоттам:
: оьрсий — 4339 адам. (54,2 %)
: суьйлий — 2273 адам. (28,4 %)
: гӀумкий — 242 адам. (3,0 %)
: даьргӀой — 116 адам. (1,5 %)
: гӀазгӀумкий — 89 адам. (1,1 %)
## Билгалдахарш

Категори:Кизилюрт
Баматалиев, Аслан

**Асла́н Баматали́ев** (1975 шо, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн штангист, Россин чемпионатийн совгӀатхо, Россин дуьненайукъара классан спортан говзанча.

## Спортан кхиамаш
* 1999 шарахь Грецехь хилла дуьненан чемпионат (за команду Азербайджана, 175 + 215 = 390) — 14-гӀа меттиг;
* 2001 шарахь Россин чемпионат (185 + 225 = 410) — 3 меттиг;
* Дукха Россин а, халкъашна йуккъера а къийсамийн толамхо.

## Хьажоргаш
* Аслан Баматалиев
* Аслан Баматалиев — обладатель Кубка Москвы
* Аслан Баматалиев выигрывает турнир Новака
* Серебро Аслана и подвиг Чингиза

Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Операционни система

**Операцио́нни систе́ма**, йоцца **ОС** () — декъашхочуьнца йукъаметтиг латтайаран а, устройствон ресурсийн урхалла дан а кхоьллинчу программийн комплекс.

Дукхах йолчу ларарин системашкахь операционни система чӀогӀа оьшуш (наггахь уггаре коьрта а) дакъа ду системан программан латторехь. 1990 шарахь дуьйна, йаьржина операционни системаш ларалуш йу Windows а, UNIX системан классаш а (къаьсттина Linux а, Mac OS а).

Операционни системан компоненташ:

* Загрузчик
* Ядро
* Куьйгаллин процессор
* Устройствон драйверш
* Чу хIоттийна йолу программан латтор

## Кхетам
Операционни системан къасторан ши тоба йу: «гӀирсийн урхалла даран программийн набор» а, «кхечу программийн урхалла даран программийн набор» а. Цу шиннан а къаьсттина технически маьӀна ду, опреационни система маца оьшу бохучу хаттарца доьзна долу.

Операционни система оьшуш йу:
* хаамаш Ӏалашбан универсальни механизм эшахь
* сих-сиха лелош йолчу подпрограммийн системан библиотекаш кхачийта
* бакъонаш дӀасайекъа
* компьютер тӀехь «цхьанне» болх бан масех программа схьайаста оьшуш делахь
* программийн процессашна урхалла дан

## Билгалдахарш

Категори:Операционни системаш
Масхадов, Аслан Алиевич

**Масхадов Аслан (Халид) Iели-воI** 1951 шеран 21 сентябрь, э. Шокай, Карагандан область, Кхазакхийн ССР, СССР — 2005 шеран 8 март, Девкар-Эвла, Нохчийн Республика, Россин Федераци) — (1990-гӀа&nbsp;— 2000-гӀа&nbsp;шш.) Нохчийчохь хилла тӀеман жигара декъашхо, Нохчийн Республика Нохчийчоьнан тӀеман а, пачхьалкхан а гӀуллакххо. 1990-гӀа шарашкахь Нохчийн Республика Нохчийчоьнан ТӀеман ницӀкъаш кхуллуш дакъалецира, Россин Федерацин дуьхьала боьдуш хилла тӀеман куьйгалла дийра; 1997 шеран январь тӀера 2005 шеран март кхаччалц — Нохчийн Пачхьалкхан президент. 
2005 шеран 8 мартехь ФСБс леррина йина опирацехь вина.

## Биографи
Вина Казахийн ССРн Карагандан областан Осакарован кӀоштан Шокай цӀе йолу йуьртахь. Иза ву Ӏаларой тайпан.

1957 шарахь (кхечу хаамашца — 1959 шарахь) вайнахан Сибреха цӀа бахка бакъо елчул тӀехьа Аслан шен хӀусамца Зебир-Йурта цӀа веара. 1966 шарахь ВЛКСМ йукъа хӀоьттира. 1968 шарахь Лаха-Неврехь 10 класс чекх йаьккхира.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийн Республика Нохчийчоь
Абубакаров, Сайпудин

**Сайпуди́н Абубака́ров** (1956 шо, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС — 1996 шо, Соьлжа-ГӀала, Нохчийчоь, Росси) — нохчийн акробат, ССРС чемпион, 1979 шарахь хилла йолу Аьхкенан ССРС халкъийн Спартакиадан толамхо, дуьненан чемпион, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Пачу (Бутан)

**Пачу** () — Бутан пачхьалкхан Чукха дзонгхагехь йолу эвла.

## Географи

Эвла лаьтташ йу Гималайн лаьмнийн кӀажахь, хӀордан сизал локхалла 305 метр. Координаташ .

## Хьосташ
* География Бутана — Найджел Джеймс. Библиотека имени Бодлея, 2005

## Билгалдахарш

Категори:Чукха дзонгхаган нах беха меттигаш
Категори:Бутанан нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Агапитово

**Агапитово** () — Россин Федерацин Костромин областан Парфеньеван кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Эвла йу Оьрсийн акъари тӀехь, йекъна хин тогӀенаш. Кхузахь климат барамера континенталан йу, Ӏа – ло долуш, шийла, аьхке – йовха. Алссам хьоькху къилба-малхбузера мехаш. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Парфеньеван кӀоштан индексаш 

Категори:Парфеньеван кӀоштан нах беха меттигаш
Михайловица

**Михайловица** () — Россин Федерацин Костромин областан Пыщуган кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан). 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Пыщуган кӀоштан индексаш 

Категори:Пыщуган кӀоштан нах беха меттигаш
Ярашмаьрда

**Ярашмаьрда** — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла.

Иза йу Ярашмаьрдан йуьртан меттиган йукъайодуш.

## Истори

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, иштта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе «Алебастровый» хийцина. Эвла баьхкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна иштта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

## Билгалдахарш




Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Джукалаева, Пасихат

**Пасиха́т Джукала́ева** (1881 шо, ЧӀаьнта, Нохчийчоь, Терски область, Россин импери — 2005 шо, Соьлжа-ГӀала, Нохчийчоь, Росси) — нохчийн дукха йахна зуда.

## Биографи
Цуьна вара кхо ваша а, йиъ йиша а. 19 шо кхечча иза маре йахара. Цера хилира ши кӀант а, йиъ йоӀ а.

1940-гӀа шераш долалуш Пасихат майра велира. Нохчий цӀера бохуш хенахь шело а, мацал а бахьнехь йелира цуьнан жима йоӀ. Иза лортӀехь дӀайерзайа а йиш ца хилира.

Казахстанехь иза Ӏийра Актюбин областехь Эмба гӀалахь. Цигахь велира цуьнан ши кӀант..

Пасихат 60 шо сов кхечча йелира цьунна йоӀарех цхьаъ. Пасихатс цунах йисина 5 бутт кхечна йьӀ хьалакхиира.

1960-гӀа шерашкахь цуьнан цӀаерзара нисделира. Иза шен доьзаллаца Соьлжа-ГӀалахь Ӏан йолайелира.

2005 шарахь цуьнан берех жима йоӀ бен дина ца йисира. Оцу йоӀан цу хенахь 78 шо дара. Пасихате цу хенахь 9 бери бера а дара, 16 берий берий бера а, 10 берий берий берий бера а.

Цуьнан гергарчара схадицарехь, иза цкъа а цомгуш ца хилла. Жима йолуш иза хӀора динахь шовданехь а луьйчура, дегӀахь шила хи а кхорзура.

Цо хӀумнаш а тоьгура, ша чохь а, уьйтӀахь а цӀано а латтайора. Цунна хьена йаа хӀума а, стоьмаш а, помдораш а, конфеташ а йезара. Цо кӀезга йаа хӀума йуура, цкъа а дӀайижале ца йуура. Буьйсанна хьалхе дӀа а йужура, Ӏуьйренна хьалхе хьала а гӀоттура. Шена хилла цатам атта ловра.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  
* 
*  

Категори:Нохчийчоьнан зударий
Дебальцево

**Деба́льцево** (, ) — Украинин Донецкан областан гӀала, пачхьалкхан йаккхий некъан станци йолу гӀаланех цхьаъ.

## Билгалдахарш

Категори:Украинин гӀаланаш
Садаев, Ӏумар Абдулаевич

**Сада́ев Ӏума́р Абдула́евич** (1960 шо, Шела, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР — 1992 шеран 18 июль) — нохчийн футболист, Соьлжа-ГӀалара «Терек» тобанан ловзархо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Садаев Умар А.
* Имена Льва Яшина и Умара Садаева увековечены в Грозном 
* В Грозном появилась улица имени Льва Яшина
* Клуб Григория Федотова

Категори:Терекан ловзархой
Хамзатова, Ася

**А́ся Хамза́това** (Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — нохчийн спортхо, ССРС чемпион, ССРС Кубок йаьккхинарг, Европин а, дуьненан а чемпион, акробатикан ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Категори:Нохчийчоьнан зударий
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Джабраилов, Рустам

**Руста́м Джабраи́лов** (1974 шеран 18 июнь, Невре, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн культурист, Россин а, Европин а, дуьненан а чемпион, Россин дуьненайукъара классан спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 
* 
*  
* 

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Дадаев

**Дадаев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Дадаев, Муслим Вахаевич (1988) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Дуьненан Кубок яккхинарг;
* Дадаев, Хамзат Юнусович (1938) — Нохчийн Республикин Халкъан художник;
Дадаев, Хамзат Юнусович

**Дада́ев Хамза́т Юну́сович** (1938 шеран 21 март) — нохчийн художник, Нохчийн Республикин а, СССР а художникийн бертан декъашхо, Нохчийн Республикин Халкъан художник.

1968 шарахь цо чекхйаьккхина Краснодарера исбаьхьаллин училище. Цо дакъа лаьцна дукха йерригсоюзан а, йерригроссийн а, халкъашна йуккъера а гайта хӀоттамашкахь.

2002 шеран 20 февралехь цунна йелира Нохчийн Республикин Халкъан художникан цӀе.

## Хьажоргаш
*  
* 

Категори:Нохчийн художникаш
Ва (пачхьалкх)

**Ва Пачхьалкх** (ва: ***Mēng Vax***, ***Meung Va***, , ) — Мьянман латтан тӀехь йолу къобалцайина пачхьалкх , хӀинца йолу хана **Ва** цӀе йолу провинцен дакъа лоруш ду. Коьрта гӀала — Панкан (), хилла цӀе Пансан (邦桑)). Пачхьалкхан цӀе ва олучу къоман цӀарах схьайаьлла йу. Пачхьалкхан бахархой гергарчу хьесапехь 558 эзар адам ду. Иза йу Шан цӀе йолу штатан къилбаседа-малхбалехь амма оцунна билгала доза дац.

## Билгалдахарш

Категори:Мьянман географи
Категори:Къобалцайина пачхьалкхаш
Бердукаев, Сулейман

**Сулейма́н Бердука́ев** (1987 шеран 19 ноябрь, Веданан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн боксёр, Россин чемпионатан совгӀатхо, Россин спорта говзанча.

Вина 1987 шеран 19 ноябрехь Веданан кӀоштехь. 2001 шарахь волавелла боксе аьха. Цо чекхйаьккхина Соьлжа-ГӀалин пачхьалкхан мехкдаьттанан институт. Иза ву Соьлжа-ГӀалара «Динамо» клубан декъашхо. Цуьнан тренер ву Бислан Кадыров.

## Кхиамаш
* 2005 шарахь Мехкдаьтта доккху пачхьалкхийн Кубок йаьккхинарг;
* 2008 шарахь Россин чемпионатан бронзан мидал йаьккхинарг;
* 2008 шарахь Къилбера Федеральни округан чемпион.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Хацыгов, Хаважи Ахмедович

**Хава́жи Ахмедович Хацы́гов** (1977 шеран 17 апрель, Соьлжа-ГӀала, РСФСР, СССР) — Белоруссехь Ӏаш волу нохчийн боксёр, 2002 шарахь Европин чемпион, 2004 а, 2008 а шерашкахь хилла Олимпиадийн декъашхо, 2005 а, 2006 а шерашкахь Дуьненан Кубок йаьккхинарг.

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Категори:Европин чемпионаш
Мале

**Ма́ле** () — Мальдивийн республикин коьрта гӀала а луьста адам долу а гӀала. Иза ю Мале а Вилингиле а цӀе йолу гӀайренаш тӀехь. Ламастехь гӀайре паччахьаллин хила, кхузахь ширачу мальдивийн тӀаьхьен цӀа хила.

ТӀаьххьара шерашкахь хӀорда чу латта дохкуш гӀайре шорбина.

## Билгалдахарш

Категори:Мальдиваш
Арсангалиев, Ислам Абдулаевич

**Исла́м Абдулаевич Арсангали́ев** (1974 шо, Чимкент, Кхазакхийн ССР, СССР — 2011 шо) — нохчийн боксёр, кегирхойн йукъахь Россин а, дуьненан а чемпион, Дуьненан Кубкан борзан совгӀатхо, Россин дуьненайукъара классан спортан говзанча.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Гадаев, Мохьмад-Салахь

**Мохьмад-Салахь Гадаев** (1909 шеран 6 декабрь, Чуьрча-Ирзе — 1972 шеран 24 декабрь) — нохчийн поэт, йаздархо, драматург, Ӏилманча.

## Ӏилманан белхаш

* «Основные законы диалектики механического движения неорганической материи»
* «О количественных и качественных изменениях в процессе развития»
* «Программа „Спектроплотность“ распределения звезд»
* «Об антимарксистском характере космогонических гипотез академиков О. Ю. Шмидта и В. Г. Фесенкова»
* «Рождение марксистской философии и ее буржуазная критика»
* «Движения неживой материи»
* «Простые размышления о сложных вещах»
* «Время, пространство, бесконечность»
* «О современной модели атома»
* монография «О языке»
* «О вайнахском стихосложении»
* «К теории перевода» (остался незавершенным)
* «Картина мира» в соавторстве с физиком Самадом Баймурадовым (1952 год)
* «Основные законы диалектики неорганической химии» (1954 год)
* «Временные, качественные изменения материального мира» (1956 год)
* «Программа выявления звезд (спектр-плотность)» (1956 год)

## Хьажоргаш
* Компьютерная база данных «Воспоминания о ГУЛАГе и их авторы»
* Красный берег жизни и печали // Знаменитые чеченцы : исторические очерки. В 4-х кн. Кн. 2 / автор-сост. М. Гешаев. — М. : Мусаиздат, 2005. — С. 591—617 
* Союз писателей Чеченской республики 
* Вайнахский мультипортал 
* Плагиат. Муса Гешаев 

Категори:Нохчийн поэташ
Категори:Нохчийн йаздархой
Категори:Нохчийн Ӏилманчаш
Анцифорово (Костромин область)

**Анцифорово** () — Россин Федерацин Костромин областан Солигаличан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Эвла йу Оьрсийн акъари тӀехь, йекъна хин тогӀенаш. Кхузахь климат барамера континенталан йу, Ӏа – ло долуш, шийла, аьхке – йовха. Алссам хьоькху къилба-малхбузера мехаш. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Солигаличан кӀоштан индексаш 

Категори:Солигаличан кӀоштан нах беха меттигаш
Медвежье (Солигаличан кӀошт)

**Медвежье** () — Россин Федерацин Костромин областан Солигаличан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан). 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Солигаличан кӀоштан индексаш 

Категори:Солигаличан кӀоштан нах беха меттигаш
Ахметан муниципалитет

**Ахметан муниципалитет** ( *axmet’is municipʼalitʼetʼi*) — Гуьржийчоьнан муниципалитет, иза КӀахети цӀе йолу мехкан йукъайогӀу. Иза йу Тушетин латтан тӀехь. Административан центр — Ахмета.

## Нах беха меттигаш
#Алаверди
# Арашенда
# Аргохи
# Ахалдаба
# Ахалшени
# Ахшани
# Ахшнисвелеби
# Ацкури
# Бабанеури
# Бакиловани
# БиркӀиани
# Бугаани
# Ведзеби
# Дано
# Дартло
# Дедисперули
# Джуокьал йурт
# Дикло
# Дочу
# Дуй-Йурт
# Думастури
# Лакха Олан
# Земо-Халацани
# Земо-Ходашени
# Ингети
# Касрисцкали
# Кварелцкали
# Лаха Олан
# Квемо-Халацани
# Кистаури
# Когото
# Коджори
# Корети
# Кумелаурта
# Куцахта
# Маграани
# Матани
# Надукнари
# Ожио
# Омало
# Уомал
# Осиаури
# Пичховани
# Сабуе
# Сакобиано
# Сачале
# Хахабо
# Хевисчала
# Хисо
# Хорбало
# Хорхели
# ЦӀинубани
# Чабинаани
# Чарекаули
# Чартала
# Чачхриала
# Шахветила
# Шенако
# Штролта
# Шуа-Халацани

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоьнан муниципалитеташ
Умаров, Аслуддин

**Аслудди́н Ума́ров** (1972 шеран 1 август, Кхазакхстан, СССР) — нохчийн боксёр-профессионал, шозза Къилбаседера Америкин WBO федерацин чемпион.

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Абдурашидов, Ӏадлан Алиевич

**Ӏадла́н Абдураши́дов** (1990 шеран 31 июль) — нохчийн боксёр, Россин чемпионатан совгӀатхо, 2013 шарахь хилла Универсиадан толамхо, Россин спортан говзанча. 2016 шеран 7 сентябрехь цунна йелла «Нохчийн Республикин дуьхьа хьуьнарш гайтарна» мидал.

## Биографи
2003 шарахь бокс Ӏамо волавелла. Цуьнан хьалхара тренер вара Д. Г. Каракаш. Кхано цуьнан тренераш хилира А. Д. Абдурашидов а, А. Е. Мартынов а.

## Спортан кхиамаш
* 2009 шеран студентийн йукъара Европин чемпионат, Элиста, 64 кг — ;
* 2012 шеран Россин боксан чемпионат, Сыктывкар, 60 кг — ;
* 2013 шеран Аьхкенан Универсиада, Казань, 60 кг — .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Абдурашидов, Сулиман

**Сулима́н Абдураши́дов** (1990 шеран 5 июль) — Францехь Ӏаш волу нохчийн боксёр, Францин чемпионатан совгӀатхо, Францин Кубок йаьккхинарг.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Абдурашидов

**Абдураши́дов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Абдурашидов, Ӏадлан Алиевич (1990 шeран 31 июль) — нохчийн боксёр, Универсиадан толамхо, Россин спортан говзанча;
* Абдурашидов, Сулиман (1990 шeран 5 июль) — Францехь Ӏаш волу нохчийн боксёр, Францин чемпионатан совгӀатхо, Францин Кубок яккхинарг.
Умаров

**Умаров** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Умаров, Аслуддин (1972) — нохчийн боксёр-профессионал, шозза Къилбаседера Америкин WBO федерацин чемпион;
* Умаров, Доку Хаматович (1964—2014);
* Умаров, Жаа — Россин Сийлахь тренер;
* Умаров, Мовлди Абдул-Вахабович (1921—1943) — Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, лакхара лейтенант, гӀашлойн ротан командир, Россин турпал.
----
* Умарова, Лиза (1965) — нохчийн эшархо а, композитор а.
Белаев, Рамзан Адамович

**Рамза́н (Роман) Бела́ев** (1990 шеран 7 август, Гусев, Калининградан область, Росси) — Германехь Ӏаш волу нохчийн боксёр, дуьнен IBF а, WBF версешна чемпион.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  
*  
*  
*  
*  
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Лабазанов, Чингиз Сулейманович

**Чинги́з Сулейма́нович Лабаза́нов** (1991 шеран 18 апрель, Большая Мартыновка, Ростовн область, Росси) — нохчийн греко-риман кепар латархо, 2014 шарахь дуьненан чемпион, Россин дуьненайукъара классан спортан говзанча.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Эдисултанов Ислам Вахин воӀ

**Эдисулта́нов (Едисулта́нов) Исла́м Ва́хин воӀ** (1985 шеран 23 октябрь (34 шо), БелгӀата, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика)  — Россин, нохчийн боксёр, Россин чемпионатийн совгӀатхо, Дерриг дуьненан латарийн говзаллийн ловзарийн боксёрийн турниран толамхо, йЙерригроссин а, дуьненайукъара а турнирийн толамхо а, совгӀатхо а.

## Биографи
Вмна 1985 шеран 23 октябрехь. 2000 шарахь волавелла боксе лела. Россин дуьненайукъара классан спортан говзанча. Цуьнан тренераш хилла Кадыров Беслан а, Туркоев И. а. Дешна Нохчийн пачхьалкхан университетехь.

## Спортан жамӀаш
### Боксер-еэархочун карьера
* 2006 шеран I-ра аьхкенан Россин Спартакиадин толамхо;
* 2008 шеран Бакохара дуьненайукъара турниран совгӀатхо;
* Боксех латаран Россин чемпионат 2009 — ;
* Боксех латаран Россин чемпионат 2011 — ;
* Боксех латаран Россин чемпионат 2012 — ;
* Боксех латаран Россин чемпионат 2013 — ;
* 2013 шеран Софияра дуьненайукъара «Странджа» турниран толамхо.

### Профессионалийн бокс
2015 шеран 27 февралехь дебют хилира профессионалан ринг тӀехь. Эдисултанов хьалхарчу раундехь нокдаунехь хиллехь а, тӀаккха а цуо толам баьккхира очкошца аргентинхочуьнгара Оскар Роберто Мединегара.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 
*  
* 

Категори:Россин боксёраш
Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Категори:Ахъйуккъера дозаллин категорин боксёраш
Категори:Хьалхара йуккъера дозаллин категорин боксёраш
Категори:Йуккъера дозаллин категорин боксёраш
Категори:2010-гӀа шерийн боксёраш
Категори:2020-гӀа шерийн боксёраш
Категори:Нохчийн пачхьалкхан университетехь дешнарш
Категори:Эшанза профессионалан боксёраш
Андрониха (Костромин область)

**Андрониха** () — Россин Федерацин Костромин областан Шарьян кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Эвла йу Оьрсийн акъари тӀехь, йекъна хин тогӀенаш. Кхузахь климат барамера континенталан йу, Ӏа – ло долуш, шийла, аьхке – йовха. Алссам хьоькху къилба-малхбузера мехаш. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Шарьян кӀоштан индексаш 

Категори:Шарьян кӀоштан нах беха меттигаш
Медведица (Коневскан йуьртан меттиг)

**Медведица** () — Россин Федерацин Костромин областан Шарьян кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (къоларгмангалан), уггаре а шийла — январь (къоларгкхолламан). 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Шарьян кӀоштан индексаш 

Категори:Шарьян кӀоштан нах беха меттигаш
Шидаев, Сухраб

**Сухра́б Шида́ев** (1986 шеран 9 ноябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн боксёр, Россин чемпионатан совгӀатхо, студенташна йукъахь Европин чемпион.

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Джукаев, Расул Магомедович

**Расу́л Магоме́дович Джука́ев** (1984 шеран 11 август, Нохчийн Республика, Росси) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Россин чемпион, Россин а, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Россин Сийлахь спортан говзанча (2010), дукха йЙерригроссин а, халкъашна йуккъера а турнирийн толамхо.

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Абубакиров, Сайд-Хьасан

**Сайд-Хьаса́н Абубаки́ров** — Нохчийн спортхо, Россин чемпионатийн совгӀатхо, грэпплинган Европин а, дуьненан а чемпион, джиу-джитсу турнирийн толамхо а, совгӀатхо а, Россин спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Аьрдачу Еленин а, Стиглание-Ваккхарин а, Тристан-да-Куньян а гӀайренаш

**Аьрдачу Еленин а, Стиглание-Ваккхарин а, Тристан-да-Куньян а гӀайренаш** () — Йоккха Британин хӀордал дехьара мохк. Аьрдачу Еленин а, Стиглание Ваккхарин а, Тристан-да-Кунья а г1айренаш архипелаг йукъара йу. И мохк бу Къилба Атлантикехь Африкин хӀордйистан малхбузехьа. Цуьнан йара кхин цӀерш а **Аьрдачу Еленин гӀайре а, Мохк а** () 2009 шеран 1 сентябрь кхаччалц. ТIаккха ницкъалле йуьйлира хIора а гIайренан тобанан цхьатерра йолу бакъонаш билгалйаьхна йолу керла конституци.

## Билгалдахарш
Аласханов, Зайнди Зайналбекович

**Зайнди́ Зайналбекович Аласха́нов** (1949 шеран 25 апрель, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — нохчийн паргӀат кепар латархо, ССРС чемпионатан совгӀтахо хилла хьалхара нохчо, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча, Россин Сийлахь тренер, полковник.

## Доьзалла
* КӀант — Тимур Аласханов, хьалхара нохчийн фигурист, Россин Кубок якххинарг, Казахстанан чемпион, Россин спортан говзанча.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Къилба Судан

**Къилба Судан** (), официальни цӀе **Республика Къилба Судан** () — Африкера пачхьалкх, коьрта гӀала йу Джуба.

## Билгалдахарш
Джуба

**Джу́ба** () — Къилба Суданан коьрта гӀала, Йуккъера Экватори штатан административан центр.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Климат Джубы 

Категори:Къилба Судан
Ботаев, Заур Амалудинович

**Заур Амалудинович Ботаев** (1979 шеран 6 май, Хаси-Эвл, Дагестанан АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Европин чемпион (2002), дуьненан чемпионатан совгӀатхо (2002), масийттуза Россин чемпионатийн совгӀатхо.

## Хьажоргаш
* Заур Ботаев на различных чемпионатах 
* Botaev, Zaur (RUS) 
* Профиль на infosport.ru
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Европин чемпионаш
Жабраилов, Лукман Зайнайдиевич

**Лукма́н Зайнайди́евич Жабраи́лов** (1962 шеран 27 апрель, Хаси-Эвл, Дагестанан АССР, РСФСР, ССРС) — нохчийн паргӀат кепар латархо, ССРС чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а, Европин чемпионатан совгӀатхо, дуьненан чемпион, дуьненан Кубок йаккхинарг, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Мамуев, Алимхан Амадович

**Алимха́н Ама́дович Маму́ев** (1984 шеран 18 июль) — нохчийн паргӀат кепар латархо, шозза Россин Кубок йаьккхинарг, дукха йЙерригроссин а, халкъашна йуккъера а къийсамийн толамхо, Россин дуьненайукъара классан спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 
* 
*  

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Матиев, Ислам

**Исла́м Мати́ев** — нохчийн паргӀат кепар латархо, дуьненан Кубкан совгӀатхо, тренер.

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Батаев, Эльдар Исрапилович

**Эльда́р Исрапи́лович Бата́ев** (1986 шеран 4 октябрь, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн паргӀат кепар латархо, 2008 шарахь Россин чемпионатан совг1атхо, Россин спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Мамудзу

**Мамудзу** () — Францин хӀогӀдал дехьагӀа Майотта цӀе йолу департаментан коммуна а ГӀала а администгӀативан центгӀ а. 1977 шагӀахь дуьйна Мамудзу Уь Майоттан коьрта ГӀала, Майотта 2011 шагӀахь дуьйна Францин хӀогӀдал дехьагӀа департамент Уь. Мамудзу Уь ГӀаланна уггагӀ йоккха коммуна, иза екъалуш Уь къа кӀоштан, цуна ГӀала йоцугӀг 6 эвла УькъайогӀуш Уь.

## Бахархойн статистика

Категори:Францин гӀаланаш
Саритов, Альберт Рамазанович

**Альбе́рт Рамаза́нович Сари́тов ** (1985 шеран 8 июль, Хаси-Эвл, Дагестанан АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Россин чемпион, дуьненан чемпионатан совгӀатхо, Россин дуьненайукъара классан спортан говзанча. Лата Ӏама волавелла 1997 шарахь. 2016 шеран 7 сентябрехь цунна йелла «Нохчийн Республикин дуьхьа хьуьнарш гайтарна» мидал.

## Спортан кхиамаш
* 2008 шеран Россин чемпионат — ;
* 2009 шеран Россин чемпионат — ;
* 2009 шеран Рамзан Кадырован Кубок — ;
* 2011 шеран дуьненан чемпионат — ;
* 2011 шеран Россин чемпионат — ;
* 2012 шеран Россин чемпионат — ;
* 2011 шеран Иван Ярыгин Кубок — ;
* 2012 шеран Рамзан Кадырован Кубок — ;
* 2014 шеран Али Алиеван турнир — ;

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль на сайте Федерации спортивной борьбы России 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Саритов, Рамзан Алисултанович

**Рамза́н Алисултанович Сари́тов** (1983 шеран 28 июнь, Бамматюрт, Хаси-Эвлан кӀошт, Дагестанан АССР, РСФСР, СССР — 2012 шеран 18 апрель, Хаси-Эвл, Дагестан, Росси) — нохчийн паргӀат кепар латархо, 2008 шарахь Россин чемпионатан совгӀатхо. Иза вара Красноярскан тобанехь. Цуьнан тренераш бара Ислам Матиев а, В. Алексеев а.

2012 шеран 18 апрелехь милиционераш иза винера Хаси-Эвлахь. Цара схьадийцарехь, иза тӀемло вара.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой