Алиев, Ильхам Хьайдар охӀлу

**Али́ев Ильха́м Хьайда́р охӀлу (Али́ев Ильха́м Гейда́рович)** (; 1961 шеран 24 декабрехь, Бакох, Азербайджанийн ССР, ССРС) — азербайджаний пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакххо, азербайджанан эскаран инарла-полковник а, 2003 шеран 31 октябрехь дуьйна волу Азербайджанан президент а, тӀеман ницкъийн коьрта баьчча а.

Азербайджанан президентан Алиев Хьайдаран (1993—2003) кӀант а, когаметтаверг. Доьазза тоьлла президентийн харжамашкахь (2003, 2008, 2013, 2018 шерийн).

Дуьненайукъара цхьа могӀа тидамчашна хетарехь, Алиев Ильхаман президенталла дара мехкан политикин дахар цхьаьнаэшшара долуш. Оццу хенахь, цхьа могӀа хьосташа, Азербайджанехь Алиев Ильхама хӀоттийна режиман амал диктаторийн лору, йа авторитаран лору.

## Схьавалар
Алиев Ильхам вина 1961 шеран 24 декабрехь Бакохахь, Азербайджанийн ССРн Пачхьалкхан Кхерамазаллин Комитетан Контрталламан декъан хьаькаман Алиев Хьайдаран а, офтальмологин институтан лакхара Ӏилманан белхалочун Алиева Зарифан а доьзалехь.

Иза воцуш доьзалехь йара цуьнан йоккхаха йолу йиша — Севиль. Цуьнан кӀант, Алиев Ильхаман йишийн кӀант — , ву Азербайджанан йеза атлетикин федерацин вице-президент.

### Ден агӀо
Цуьнан да — Алиев Хьайдар хилира Азербайджанан ПКХК куьйгалхо, цул тӀаьхьа Азербайджанан ССР Компартин ЦК Хьалхара секретаран даржехь куьйгалла дира республикехь, Москох дӀакхалххалц, цигахь болх бира ССРС министрийн советан (правительствон) Председателан гӀовс. Цуьнан схьавалар Нахичевань гӀалара дара. АлиевгӀер доьзал схьабаьллера азербайджанийн Зангезуран уездан (тӀаьхьа Сисианан кӀошт, хӀинца Эрмалойчоьнан Сюникан область) Джомартли йуьртара, амма Хьайдар дуьнен тӀевалале дай кхелхира Нахичеване. Хьайдаран денана схьайаьллера Уруд (хӀинца Эрмалойчоьнан Воротан эвла) эвлара.

Алиев Ильхаман воккхаха волу деваша — Хьасан белхаш бина Азербайджанийн ССР ӀА Ботаникан институтан, Географин институтан директор, ткъа иштта Йерригсоюзан латтаӀаморан йукъараллин Азербайджанан филиалан председатель; вара бакъонца волу академик. Иза хаьржира Азербайджанийн ССР Лакхара Советан (парламентан) депутат а, Азербайджанан географин йукъараллин президент. Цуьнан кӀант, Алиев Ильхаман шича — Расим архитектор вара, тӀаьхьа Азербайджанийн ССР Хьакъдолу архитектор, Азербайджанан Архитекторийн бертан вице-президент. 23 шарахь (1966—1998) иза Бакох гӀалан коьрта архитектор вара.

ШолгӀа деваша — Хьусейн, художник вара,  «Коммунист» газетехь зорбанан меженан редакцин коьрта художник болх бира. Цунна йелира Азербайджанан Халкъан художникцӀе. Ильхаман кхоалгӀа деваша — Агиль вара Ӏилманча-экономист, Азербайджанан КЪӀА декъашхо-корреспондент.

ВоьалгӀа деваша — Джалал хилира Ӏилманча-селекционер, академик, ӀА Президиуман декъашхо. Иза кхузза хаьржира Милли Меджлисан (парламентан) депутат, вара Россин йуьртабахаман Ӏилманийн академин, Украинин Аграрийн Ӏилманийн академин, Республика Беларусан Аграрийн Ӏилманийн академин кхечу пачхьалкхера декъашхо.

Дейиша — Рафигах кхечира химин Ӏилманийн докторан Ӏилманан тӀегӀа, профессор, хилира Азербайджанан КЪӀА бакъонца йолу декъашхо. Иза Азербайджанан ССР некъаш дахкаран министрехь  марехь йара. Церан йоӀ, Алиев Ильхаман шича — Фахрия — художник-модельер, Азербайджана говзаллийн хьакъдолу гӀуллакххо.

### Ненан агӀо
Цуьнан нана — Алиева Зарифа, йара лор-офтальмолог, Азербайджанийн ССР ӀА академик, профессор. Иза йина Нахичеванан автономин Шахтахты эвлахь. Ден агӀора санна, Алиев Ильхаман ненан агӀора а эрмалойчуьра бевлларш.

Цуьнан ненада — Алиев Ӏазиз ваьлла Эриванан уездера Хамамлы эвлара.Лор хилла, цуо тӀаьхьа куьйгалла дина Азербайджанан медицинан институтехь, цул тӀаьхьа Азербайджанан пачхьалкхан университетан ректор хилла, кхин дӀа – Азербайджанийн ССР могашалла Ӏалашйаран халкъан комиссар. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш А. Алиевх хилира Азербайджанийн ССР Лакхара Советан председатель, цул тӀаьхьа хӀоттийра ДегӀастанан ВКП(б) обкоман Хьалхара секретарь (де-факто ДегӀастанан куьйгалхо).

Ший а ненаваша —  а, Джамиль а хилира лоьраш, медицинийн Ӏилманийн докторш. Алиев Тамерлан эндокринолог вара, болх бира Азербайджанан Могашалла Ӏалашйаран министраллан коьрта терапевт, йелира сийлахь цӀе – Республикин Хьакъдолу Ӏилманан гӀуллакххо а,  Пачхьалкхан преми (1981). Алиев Джамилах онколог хилира, тӀаьхьа профессор, КЪӀА бакъонца волу декъашхо. Джамилан кӀант, Алиев Ильхаман шича — Ӏазиз ву медицинийн Ӏилманийн доктор, И. М. Сеченовн цӀарах Хьалхара Москохан пачхьалкхан медицинан университетан Бакохан филиалан ректор.

Цхьаъ бен йоцу ненайиша —  хилира пианист, композитор, хьехархо. Цуо йина музыкин гӀирсийн ансамбль «»; цунна йелла сийлахь цӀе Хьакъдолу говзаллийн гӀуллакххо (1977), говзалла Ӏаморан кандидатан Ӏилманан тӀегӀа (1966).

## Биографи

### Дешар
1977 шарахь чекхйаьккхина Бакох гӀалан № 6 йолу йуккъера ишкол, деша хӀоьттина Москохан пачхьалкхан дуьненайукъара йукъаметтигийн институт (МГИМО). Институт чекхйаккхарца, 1982 шарахь иза МГИМОн аспирантуре вахна. Оццу шарахь, Андроповс кхайкхарца, АлиевгӀеран доьзал кхелхина Москоха. Журналиста Михаил Гусмана МГИМО хӀоттарх хаттар дича, Алиев Ильхама жоп делира:

### Карьера

#### Хьехаран гӀуллакх
1985 шарахь историйн Ӏилманийн кандидатан Ӏилманан тӀегӀа йоккхуш диссертаци чекхдаьккхина, иза висира Москохан пачхьалкхан дуьненайукъара йукӀаметтигийн институтехь хьехархочун балхахь.

#### Бизнес

Хьехархочун гӀуллакхал тӀаьхьа Алиев Ильхам долара бизнес лело волавелира. 1991 шарахь иза куьйгалле хӀоьттира «Ориент» фирман, ткъа 1992 шарахь кхелхира Истамбуле, хӀунда аьлча фирман коьрта гӀуллакх Туркойчоьнца доьзна дара. Даймехка вирзира Алиев Хьайдар республикин президент хилча.

#### Политикин карьерин йуьхьиг
1994 шерера 2003 шеран август кхаччалц — вице-президент, цул тӀаьхьа «SOCAR» (Азербайджанан Республикин Пачхьалкхан Мехкдаьттан Компанин) хьалхара вице-президент. Дакъа лецира «Алиев Хьайдаран мехкдаьттан стратеги» кхочушйеш. Иштта жигара дакъа лецира дозан арахьара мехкдаьттан компанешца дийцаршкахь, уьш чекхдевлира, «БӀешеран контракт» цӀе тиллинчу бартан куьг йаздарца. Алиев Ильхам автор ву маьрша Азербайджанан цхьа могӀа мехкдаьттан политикин геополитикийн аспектийн талламан белхийн.

1995 шарахь хаьржира, ткъа 2000 шарахь йухахаьржира Азербайджанан Милли Меджлисан депутат. Амма 2003 шарахь Азербайджанан премьер-министран дарже хӀоьттина охьабиллира депутатийн болх.

## Президенталла

2003 шеран 15 октябрехь махкахь хилира президентан харжамаш, цигахь толам баьккхира Алиев Ильхама, 79,46 % кхаьжнаш тесна. Дуьненайукъара тергончийн хаамашца, харжамашкахь шортта кхачам бацарш билгалбехира. Оппозицис харжамийн жамӀ къобал ца дира, шолгӀачу дийнахь Мусават партера 3 эз. сов оппозицин президентан кандидатийн агӀончаш буьйлабелира йуккъерачу урамашкахула Азадлыг майдане. Оцу меттиге йеира чоьхьарчу гӀуллакхийн эскаран полк. Ӏиттабаларшкахь хилира бохам хилларш а бара. Шен инаугурацин къамелехь Алиев Ильхама кхайкхийра:

Азербайджанехь а, дозанал арахьа а пачхьалкхан керлачу куьйгалхочо тӀаьхь-тӀаьхьа хийцамаш бийр бу моттара, Малхбузен герга боьлхуш, политикин дахарна либерализаци йеш, пачхьалкх чӀагӀйеш. Шуьйра йаьржинчу ойланца, къона президент тоъал зиеделла вацара, политика йовза хьожуш вацара, ден йолу харизма йацара, ткъа цундела цуьнгара урхаллин онда хатӀ гурд у аьлла цхьан а хеташ вацара. Йуьхьанца Алиев Ильхам верриг а воьзна вара ширачу урхаллин элитех, хӀунда аьлча дерриг ладаме министрийн даржашкахь бисинера, цуьнан дас хӀиттийнарш. Ему потребовалось два года, чтобы подготовить смену аппарата.

2008 шеран 15 октябрехь президентан харжамашкахь, харжамхойн 88 % сов аьзнаш гулдина, тоьлла, Алиев Ильхам шолгӀа а хаьржира Азербайджанан Республикин президентан дарже. Правительствон хӀоттам хийца ца белира ала мегар ду.

2013 шеран июнехь «Керла Азербайджан» партин V гуламехь Алиев Ильхаман кандидатура аратеттира президентан харжамашка, уьш хилира 9 октябрехь. Харжамийн жамӀашца пачхьалкхан карара куьйгалхочо Алиев Ильхама 84,6 % кхаьжнаш гулдира. Иза кхайкхийра Азербайджанан ЦХК куьйгалхочо Панахов Мазахира. Харжамашка баьхкира 72 % харжамхой.

Французийн талламан OpinionWay институто 2019 шарахь 9 хаттар дира азербайджанан халкъе, цара меттаха йехира тӀаьхьарчу (2018—2019) шарахь хилла процессаш. Хеттарийн жамӀашца 85,1 % декъахочо дикачу агӀора хастийра карара президентан гӀуллакх.

### Ӏедал чӀагӀдар
Алиев Ильхам Ӏедале веира, 1993 шарахь дуьйна Азербайджанан куьйгалла дина шен да Алиев Хьайдар хийцина. Цул сов иза куьйгалле веира дас кхоьллинчу «керла Азербайджан» партин, иза а республикин куьйгаллехь йу 1993 шарахь дуьйна. Азербайджанан ша политикин а, пачхьалкхан а кечйина Алиев Хьайдар волуш, 1995 шарахь тӀеийцира керла Конституци (цул хьалха йара 1978 шеран Азербайджанийн ССР Конституци, кхечу тайпанан пачхьалкхан). 2003 шарахь октябрехь «Россин газетан» йеллачу интервьюхь, Алиев Ильхама элира, *«хӀинцалера Азербайджан — Алиев Хьайдаран кхоллам бу, цуо мехкана диначух сахьташкахь дийцина вер вац. Цуьнан некъ дӀабахьа беза вай а»*, *«со даиман а гӀиртина, гӀертара а ву дех тера хила».*

2005 шеран октябрехь Азербайджанехь кхайкхийра пачхьалкхан харцам бан гӀортарх лаьцна, цунна бехкен вина лецира 12 стаг, царна йукъахь вара экономика кхиоран министр Ф. Алиев, финансийн министр Ф. Юсифов, могушаллаӀалашйаран министр А. Инсанов, «Азерхими» пачхьалкхан концернан президента Ф. Садыгов, Азербайджанан ӀА экс-президент Э. Салаев. Дуьненайукъара къоьллин тобанан (International Crisis Group) аналитикин докладца, оппозицин йукъахь йуьхьанца 

лорура, Алиев Ильхьаме мехкан урхалла дан лур дац аьлла. Цхьаболчарна гора иза тайпанан кхечу декъахочунна аьттонца дехьаваларан кеп. ТӀаккха а, Алиев Ильхам хилира говза политик, иза ца везачарна хетарг ца хуьлуш. Иза кхетара, урхаллин уггаре боккха кхерам гӀийла оппозицех ца хилар, ткъа урхаллера элитех хилар. Алиев Хьайдар валаро куьйгаш даьстира оцу «ширачу гвардин» дукхаха болчу ладаме декъашхойн, царна лаара къоначу, зеделла воцучу президентан тӀехь урхалла дан. Цунна куьйгалла дира президентан девашас Алиев Джалала а, цуьнан гергара нийсархочо, Инсанов Ӏалис — ладаме еразийн тайпанан [Эрмалойчуьра бевлла азербайджанаш] корта болчу, урхаллера «Керла Азербайджан» парти кхоьллина волчу, могушаллаӀалашйаран министро. Йуьхьанцалерачу Ӏедалан консолидаци йан гӀертаран шен белхашкахь Алиев Ильхама билгалдоккхура, шен ден политика дӀахьур йу олий, ца гӀертара правительствехь цхьан а ладаме хийцам бан…

Ильхам морса чекхвелира шен политикин мостагӀашца. Инсанов а, Алиев Фархад а лецира харцам бан гӀортарх бехке бина, кхел йира коррупци а, къоланаш а дарна. Правительство буьрса охьатаӀийра оппозици 2005 шеран ноябрехь хиллачу парламентан харжамаш чекхбевлча. Оцу белхаша гӀодира гӀийла президент хетар дӀадоккхуш, амма цара новкъарло йира цуьнан хийцамхочуьн имиджан…

Еразийн лидер Инсанов лацаро, чекхйаьккхира азербайджанан политикин факторан регионашкара тайпанийн  сийлалла. Нахичеванхоша а, мелла а кӀезиг еразаша латтабора алсама коьрта меттигаш, амма президентан муьтӀахь хилар а, гергахь хилар а ладаме дара оцу я кхечу регионан тайпанех хиларал. Шен дех къаьсташ, Ильхаман болх бар гӀоле хийтира, Бакохахь кхиинчу, дукха хьолехь бизнесехь аьтту хиллачу, алсама цивилизаци йолчу адамашца. Мехкдаьттан экспортан ладаме сано таро йира кхин дӀа а президентан Ӏедалан консолидаци йарехь а, олигархийн хӀучӀагӀдеш а.

Президентан шолгӀачу заманахь, 2009 шеран 18 мартехь, махкахь хилира Конституцин чохь хийцамаш баран референдум. Иза дагадаийтинарг йара куьйгаллера «Керла Азербайджан» парти. Референдуман жамӀашца хийцамашна кхаж тесира 90 % кхаж таса баьхкинчех. Къобал бинчу хийцамех цхьаммо бара (цунна кхаж тесира 92,17 % харжамхоша) бакъо йелира цхьаьна стаганна шиннал сов харжа. Шуьйра йаьржина ойла йу, референдумо мостагӀалла лелочу урхаллин элитин тобанашна хаийта дезара, гергарчу заманахь Ӏедал хийцадаларх кхерам ца хилар. Оппозицис бехке вира Алиев, Азербайджанах  монархи йарах, ткъа Европин комиссис референдуман мах хадийра демократии кхиорехь «йуханехьа ладаме гӀулч йу аьлла. Венецин комиссис шен жамӀехь Азербайджан *«президенто шен кара шуьйра Ӏедал лаьцна мохк бу»* аьлла.

Цул тӀаьхьара конституцин референдум хилира президентан кхоалгӀачу заманахь, 2016 шеран 26 сентябрехь. ХӀинца иза дагадаийтинарг хилира ша Алиев Ильхам. Гражданашка кховдийра президентан хан 5 шеран тӀера 7 шере йахйарна кхаж таса аьлла, Хьалхара вице-президентан а, вице-президентан а даржаш кхоьллира. Кховдийначу хийцамашна йукъахь йара кхин а ши пункт, уьш хьакхалуш йара законашкхолларан а, кхочушдаран а Ӏедалан гӀуллакхех. Алиев Хьайдар волуш, Ильхам премьер-министран даржехь волуш, хилира референдум, цуьнан жамӀашца мехкан президентан бакъонаш, нагахь иза хенал хьалха дӀавалахь, дӀа ца ло парламентан председателан, ткъа дӀало премьер-министран. Оцу хенахь гражданашка кхаж таса кховдийра, нагахь президент шен лаамца дӀавалахь цуьнан бакъонаш премьер-министран дӀа ца ло, ткъа Хьалхара вице-президентан ло аьлла а, президентана  Милли Меджлис (парламент) дӀасахеца бакъо ло аьлла а, пачхьалкхан куьйгалхочун рогӀера боцу харжамаш кхайкхо а. 2016 шеран референдуман берриг 29 хийцам къобал бира 90 - 95 % харжамхойн кхаьжнашца. И референдум йемал йира Европин Кхеташоно, цуо мехкан демократии кхиоран хӀума тохар санна мах хадийра цуьнан.

ТӀаьхьадогӀучу шеран 21 февралехь Алиев Ильхама шен зуда Мехрибан Азербайджанан Хьалхара вице-президентан дарже хӀоттийра. Цул хьалха (2005 шарахь дуьйна) иза йара Милли Меджлисан депутат. Нагахь РӀА ДЭДЙИ Советийн хилла талламийн центранкоьрта Ӏилманан белхалочо В. Мухановс Азербайджанера политикин системин «неомонархи» аьлла мах хадийнехь, ткъа ӀаьржахӀордан регионан мехкийн социалан-политикин институтан лакхарчу Ӏилманан белхалочун В. Новиковн хетарехь *«из ахӀотторо цуо рогӀера гӀулч йаьккхира кхин дӀа а шен Ӏедал некъашка дӀадаларехьан новкъа»*. АЦШан Азербайджанехь хиллачу векало Казларич Ричарда иштта элира: «Зуда мехкан хьалхара вице-президентан дарже хӀоттор монархин агӀора гӀулч йу" аьлла.

2016 шеран 29 ноябрехь парламенто, инарлин прокуроро Гаралов Закира кховдорца, закон тӀеийцира, цуьнца зуламан жоьпалле озаво азербайджанийн президент публикехь вистхуьлуш, публикера кхолламашкахь йа МХГӀ сийсазваккхарна. Иштта, бехкечарна гӀуда туху 500—1000 манат (оцу хенан 19—37 эзар сом), йа шина шеранна гӀуданан белхаш бойту, йа чувуллу шина шаранна, ткъа бакъо «интермашин хаамийн ресурсашкахь» йохийнехь, тӀаккха кхел йу 1000—1500 манат гӀуда (оцу хенан 37—58 эзар сом) йа чувулла кхаа шаранна. Цул тӀаьхьарчу шарахь Президентан администрацис парламенте оцу йаззаман проектан хийцам кховдийра, аьхка парламенто кхин а чӀагӀйира кхел, цунна хӀинца гӀуда айира 1500—2500 манате кхаччалц, йа хан тухура 5 шаре кхаччалц, ткъа нагахь иштта сийсазвар интермашера шен йоцу аккаунташка а, профилашка а хӀиттайахь, тӀаккха лерина 2000 - 3000 манат гӀуда.

#### Политикин ражан амал
Азербайджанехь хӀоттайелла политикин раж цхьаболчара дустура Советийн Азербайджанан ражца (цу тӀе Советийн политикин ражаш иштта тайп-тайпана йара, белхалойн классан Ӏедалера, Сталинан долара Ӏедалан ражера, Хрущёвн а, перестройкин а либерализаце кхаччалц). Румянцев Сергейс чӀагӀдарца *«тайп-тайпана нахера сих-сиха хаза тарло, хӀинцалера политикин раж кхин а „гӀуо“ йа [[Авторитаризм|авторитаран]] йу советийнчул»*. Азербайджанан политикин хӀоттамехь шена цунна гучудаьлла хиллачу пачхьалкхан (аьлча а Советийн) тӀаьхьенан институцин дуккха хьесапаш: Ӏедало кхоьллина «Керла Азербайджан» партино чӀогӀа дагайоуьйту Компарти; президентан Милли Меджлисо (парламенто) а, министрийн гӀуллакхо а беш болу Ӏаткъам, Лакхара Кхеташоно бийриг санна бу; ССРС йохара тайпанийн хӀоттам бохам муххале а ца бира, иза кхин а бисира Алиев Ильхам волуш а. Цу тӀе Румянцев ца гӀерта хӀинцалерачу ражан специфика советийн ражан тӀаьхьенан ойлане, иза хьоьжа Азербайджанехь хӀоьттина раже ерриг авторитаран йолуш санна. Оттавей Марина гӀиртира азербайджанан политикин системин специфика ах-авторитаран йу ала.

Америкин правительствон боцу Freedom House кхолламан бакъо ларйаран эксперташ дийцарехь Азербайджанера политикин раж чӀагӀйар 1993 шарахь Ӏедале Алиев Хьайдар варца йолайелира, ткъа иза кӀанта Ильхама хийцинчун тӀаьхьа, «репрессеш» цӀеххьана чӀагӀйелира, тӀаккха 2015 шеран кхолламан чоьтехь жамӀ до, *«Азербайджанехь урхалла деш йу [[авторитаран раж]]»*. Economist Intelligence Unit хӀоттийна «2016 шеран дуьненан мехкийн демократин индексехь», Азербайджано йаьккхира 148-гӀа меттиг авторитаран ражан мехкашна йукъахь.

Гулиев Зафара политолого санна тидам барца, 2003 шарахь Алиев Ильхьам махкахь Ӏедале варца, Азербайджанехь доладелира планан барамца веллачу президентан адамаллин культ чӀагдар, Азербайджанан керла исторега йухахьажаран кампани йолайелира. «Дуьненайукъара къоьллин тобано» шен докладехь билгалдоккху, Алиев Хьайдаран адамаллин культ — Азербайджанан идеологин бух, иза лаьтта, Алиев Хьайдара Азербайджан кӀелхьарайаьккхина бохучу тӀехь, цу тӀе и адамаллин культ дехьайолу цуьнан кӀантана Алиев Ильхьамна.

### Экономикин политика

2003 шарахь Алиев Ильхьам Ӏедале варца волавелира экономика кхиоран леррина программаш тӀеэца, царна йукъахь йу «Азербайджанан Республикин Къоьлла а, экономикин кхиор а охьадаккхаран пачхьалкхан программа (2003—2005 шераш)», «Азербайджанан Республикин регионаш социалан-экономикин кхиоран пачхьалкхан программа (2004—2008 шераш)», «Азербайджанан Республикин мукъазаллин стратеги» (2006—2015 шераш), «Азербайджанан регионаш социалан-экономикин кхиоран пачхьалкхан 2014—2018 шерашна лерина программа» иштта дӀа а.

Алиев Хьайдаран мехкдаьттан стратеги дӀахьуш, Алиев Ильхьама 2004 шарахь «Мехкдаьттах а, газах а хилла сан урхаллин йехачу ханна йолу стратеги (2005—2025 шш.)» цӀе йолу Омар даьккхира.

Алиев Ильхаман президенталлин йуьхьанцара муьрехь гуора энергоресурсийн экспорт чоьтах экономика айайалар. Алиев Ильхаман хьалхара президентан хенахь болх бан йолайелира Россин гуо тесна йехкина коьрта экспортан биргӀанаш: мехкдаьттабиргӀа Бакох—Тиблиси—Джейхан (йолайелла 2005 шеран майхь, мА-балло чӀогӀа болх бан йолайелла 2006 шеран июль кхочуш), газбиргӀа Бакох—Тиблиси—Эрзурум. Нагахь 2002—2005 шерашкахь ДЧС тӀекхетаран шеран йуккъера болар 10 % гергга хиллехь, ткъа 2005 шарахь ДЧС тӀекхетар хилира 26,4 %, ткъа 2006 шарахь кхечира рекордан тӀегӀане – 34,5 %. 2007 шарахь и гайтам охьабелира 25 %, цул тӀаьхьа экономика кхиаран болар цӀеххьана охьадуьйжира.

2014 шарахь ДЧС кхиар хилира 2,8 %, мехкдаьтта даккхар охьадаккхарна а, мехкдаьттан доцу дакъа шордарна, мехкдаьттан дакъа охьаделира ДЧС барамах 37 % кхаччалц. ТӀаккха а, ДВФ хаамашца 2014 шарахь экспортан берриг чухоамах долу мехкдаьттан а, газан а дакъа хилира 87 % а, 7 % а, хӀоранна. Алиев Ильхьама ма-кхайкхадарра, 2015 шарахь Азербайджанан экономикера мехкдаьттан фактор хилира 30 %.

«2004—2008 шерашкахь регионаш социалан-экономикин кхиорехь йолу пачхьалкхан программин» гуран чохь Ӏалашонаш хӀиттийра ахмиллион белхан меттиг йар а, йерриг ДЧС декъехь аьргаллин йоцу секторан дакъа кхиор, долара бизнес кхиор, инфраструктура кхиор — масала, гӀишлошйар, некъаш тодар, медицинин, дешаран, спортан гӀишлошйар.

2010 шеран хьелашца Азербайджанехь доккхура 1 млн сов баррель мехкдаьтта дийнахь. Углеводородийн декъана кхочура ах сов мехкан ДЧС. Мехкдаьттан экспортах йолу йоккха са, мах хадорца, тӀедогӀучу ткъа шарахь хила йеза 350—400 млрд АЦШ доллар, цуо таро йира правительствон цӀа хилла йоцу бюджетан харжаш йан. 2009 шарахь уьш хилира ДЧС 34,8 %, коьртаниг Пачхьалкхан мехкдаьттан фондера (SOFAZ) оьху ахча бахьнехь. Миллиардаш доллараш йукъадохкура инфраструктура кхиоран а, реконструкцин а йаккхий проекташна. И ахча лечкъош йа эффект йоцуш дойуш ду аьллат шуьйра йаьржина ойла йу, тӀаккха а SOFAZ ахча дайар президентан омарца дара, парламента нагӀора терго а йоцуш.

2003 – 2010 шерашна йукъарчу муьрехь, правительствон хаамашца, махкахь йира 840 эз. белхан меттиг, къоьллин официалан тӀегӀа охьайелира 45 % тӀера 11 % тӀекхаччалц. Амма социалан трансферташ йоцуш къоьллин гайтам дикка айалур бара. Дерригдуьненан банкан хаамашца, 2008 шарахь хӀора син санан тӀегӀа кхечира 3830 АЦШ доллар, амма бахархойн доккхаха долу дакъа дехаш дара правительствон пособех.

2006 шерца дуьстича, 2007 шарахь дуьйна чоьхьара инвестицеш алсама йевлира базарахь. Ткъа 2008 шарахь коьрта капиталан 77,5 % инвестицийн йукъара чухоам хилира чоьхьара инвестицеш, цу тӀе церан доккхаха долу дакъа хьажадора мехкдаьттан доцучу декъе.

Алиев Ильхьаман мехкдаьттин политико дика Ӏаткъам бира мехкан экономикина. 2006 шарахь болхбан йолайелира мехкдаьттабиргӀа Бакох — Тиблиси — Джейхан, 2007 шарахь — газбиргӀа Бакох — Тиблиси — Эрзурум. Уггаре йаккхийчех цхьаъ мехкдаьттин экспортер йолу Азербайджан кхин а экспорт йан йолайелира Ӏаламан газ а. 2010 шарахь мехкдаьттин а, газан а декъан кхочура 97 % экспорт а, 39 % пачхьалкхан са а.

ТӀаккха а, энергоресурсийн экспортан санех тӀех сов йазаро, 2014 шарахь дуьйна, мехкдаьттин мах охьабожарца гӀуо Ӏаткъам бира мехкан экономикин. Азербайджанан экономика зийра арахецар охьадожаро, йуьйжира дахаран тӀегӀа, айайелира болх ца хиларан тӀегӀа, гуш дара йехачу хенан экономикин план ца хилар, банкийн дакъа гӀийла хилар. Цуо кхачийра бахархой Ӏедалан дуьхьалоне, уьш ницкъала охьатовӀийра Ӏедало.
## СовгӀаташ
#### Дозанал арахьара совгӀаташ
* Маршонан орден (2013 шеран 18 ноябрехь, Украина) — *украинин-азербайджанийн пачхьалкхашнайукъара йукъаметтигаш чӀагӀйарехь ша доккха дакъа лацарна*
* Элан Ярослав Хьекъалечун І тӀегӀанера орден (2008 шеран 19 май, Украина) — *украинин-азербайджанийн йукъаметтигаш чӀагӀйарехь ша доккха дакъа лацарна*
* «ЦӀетоьхна долу герз» (2010 шеран 28 октябрь, Украина)
* Къаьмнийн доттагӀаллин орден (2010 шеран 24 декабрь, Белорусси) — *Республика Беларусин а, Азербайджанан Республикин а йукъахь доттагӀаллин йукъаметтигаш а, стратегин цхьаьнагӀуллакхдар а хӀотторехь  ша ладаме дакъалацар*

#### Динан
* «Сийлаллин а, сийн а» орден I тӀегӀанан (2010, РПК)
* Веза беркатетешаме элан Даниил Москохан орден I тӀегӀанан (РПК)
* Радонежский Сергийн орден I тӀегӀанан (РПК)
* «Шейх уль-исламан» орден (Кавказан бусалбанийн синмехаллин урхалла)

#### Йукъараллин, ведомствийн, спортан совгӀаташ
* «ДоттагӀалла» орден (2012 шо, ЛДП)
* «Аштаркханен областан гӀуллакхаш дарна» орден (2018 шеран 18 декабрехь, Аштаркханен область, Росси) — * Аштаркханен областан а, Азербайджанан Республикин а йукъахь аьттунашца цхьаьнагӀуллакхдар, доттагӀаллин йукъаметтигаш кхиорехь доккха дакъа лацарна*
* «Партина гӀуллакхаш дарна» орден (2015 шо, Россин Федерацин Коммунистийн парти)
* «Сийлахь Кардо» сийлаллин орден (Дуьненайукъара ТӀеман-Спортан Кхеташо)
* ЛДП мехкийн Спортан Кхолламийн Дуьненайукъара Конфедерацин Сийлаллин орден
* ФИЛА «Спорта легенда» Сийн залан лакхара орден
* Атаман Головатыйн орден (2012 шо)
* Желтойчоьнан парламентан дешин мидал
* ИСЕСКО 30 шо кхачаран юбилейна иэсан дешин мидал (2012 шо)
* ГӀазакхаллин лакхара орден — Турпалхочун Дешин седа
* Йерригйукъара говзбертан конфедерацин «Говзболарна гӀуллакхаш дарна» Сийлахь дешин билгало (2012)

#### Ахчанан совгӀаташ
* Дограмачи Ихьсанан совгӀат, ло машарна а, дуьненайукъара йукъаметтигашна а (Туркойчоь)
* «2009 шеран адам» совгӀатан «Гран-прин» лауреат (Росси)
* «Журналистийн доттагӀ» совгӀатан лауреат
* Дуьненайукъара совгӀат «Балканийн хьакъ долу доттагӀ».
* «Тюркийн меттанийн республикашкара уггаре аьтту болуш волу пачхьалкхан гӀуллакххо» совгӀат (Туркойчоь)

#### Сийлахь цӀераш
* «Шеран стаг-2010» «Balcanii şi Europa» журнала версица (Румыни)
* Туркменийн пачхьалкхан Махтумкулин цӀарах университетан сийлахь профессор (Туркмени).
* Белоруссин пачхьалкхан университетан сийлахь профессор (Белорусси)
* Ломоносовн цӀарах МПУ сийлахь профессор (2008)
* Евразин къоман Л. Н. Гумилёвн цӀарах университетан сийлахь профессор (Кхазакхстан)
* Къоман а, дуьненан а экономикин университетансийлахь профессор (Болгари)
* Линкольнан университетан сийлахь доктор (АЦШ)
* Москохан пачхьалкхан дуьненайукъара йукъаметтигийн университетан сийлахь доктор(2004)
* Билькентан университетан сийлахь доктор (Туркойчоь)
* Къоман налогин академин сийлахь доктор (Украина)
* Плостин мехкдаьттан а, газан а университетан сийлахь доктор (Румыни)
* Кёнхи университетан сийлахь доктор (Къилба Корей)
* Урданан университетан сийлахь доктор (Урдан)
* Корвинус Университетан йукъараллин Ӏилманийн сийлахь доктор (Мажаройчоь)
* Киевн къоман Шевченко Тарасан цӀарах университетан сийлахь доктор (Украина)
* Аштаркхне гӀалин сийлахь гражданин (2011)
* Бакохан пачхьалкхан университет сийлахь доктор  (Азербайджан)
* Анкаран университетан сийлахь доктор (Туркойчоь)
* Чукуран Университетан сийлахь доктор (Туркойчоь)
* Таджикийн къоман университетан сийлахь доктор 

## Самукъане факташ
* Алиев Ильхаман хаьа азербайджанийн, оьрсийн, ингалсан, французийн, туркойн меттанаш.
* 2009 шарахь Алиев Ильхам йукъатоьхна *«Дуьненан 500 уггаре ладаме бусалбачарна»* йукъа.
* 2010 шарахь Ульяновскехь волуш хилира В. И. Ленинан ЦӀа-музейхь, цигахь диканиг аларан жайнин тӀехь йоза дитира, цуо йаздира: *«ЧӀогӀа хазахетарца девзира Ленин Владимира Ильичан ЦӀа-музей. Музейн экспозицино гойту УльяновгӀеран доьзалан дахар. Доьзалан берриг декъашхойн цхьатерра доцуш хьуьнарш хилла, шайн похӀма гайтина тайп-тайпанчу сферашкахь. Владимир Ильича йоккха лар йитина адамаллин исторехь. Цуьнан иэс йу дуьненара миллионаш адамийн дагчохь».*
* Алиев ву маьрша Азербайджанан цхьа могӀа мехкдаьттан политикин геополитикин аспектийн талламан белхийн автор.
* Алиев Ильхаман 50 шо кхочуш Сумгаитехь 50 метр йеха торт йира.

## Белхаш
* 

## Генеалоги

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Президент Азербайджана Ильхам Алиев
* 
* Речи, выступления, интервью, заявления Президента Азербайджанской Республики Ильхама Алиева
* Ильхам Алиев и нефтяная дипломатия Азербайджана 
* Внешнеполитическая деятельность президента Азербайджанской Республики Ильхама Алиева

Ильхам Хьайдар охӀлу
Категори:Пачхьалкхийн балхахь болу куьйгалхой
Категори:XX бӀешеран политикаш
Категори:XXI бӀешеран политикаш
Категори:Азербайджанан премьер-министраш
Категори:Азербайджанан Президенташ
Категори:Азербайджанаш
Категори:МДЮПИ арахецнарш
Категори:МДЮПИ сийлахь докторш
Категори:МПУ сийлахь профессорш
Категори:Азербайджанан Къоман гуламан депутаташ
Категори:ИсмоӀили Самонин орденан кавалераш
Категори:XXI бӀешеран Европин урхалчаш
Категори:«Керла Азербайджан» партийн декъашхо