Мархаш

**Ма́рхаш** — Дуьненна а, дуьненна уллера космосан есаллера а стиглахь бӀаьра гуш йолу атмосферехь кхозу хинан Ӏаьнан конденсацин сурсаташ. Шуьйрачу маьӀнехь, марха билгалчу чухоамехь цхьаьна хӀуманан гулделла цхьацца дакъалгаш ду.

## Дуьненан атмосферин мархийн йукъара амалаш
Мархаш лаьтта дукха кегийра тӀедачу хинан йа хинан шенан кристаллийн тӀадамех, царех олу *мархийн дакъалгаш*. ТӀадамийн мархийн дакъалгаш го мархин йукъара хӀаваан температура −10 °C лакхара йалахь. Мархин йукъара хӀаваан температура −15 тӀера −10 °C кхаччалц елахь мархин ийна хӀоттам хуьлу (тӀадамаш а, шенан кристаллаш а). Мархин йукъара хӀаваан температура −15 °C лахара елахь — деккъа кристаллин хуьлу. Хинан Ӏаь йац мархийн коьрта компонент.

Нагахь мархийн дакъалгаш конденсаци бахьнехь даккхий хилахь уьш охьаэгаран сихалла тӀекхета. Нагахь мархийн дакъалгийн охьаэгаран сихалла хьалайоьдучу Ӏоврел лакхара йалахь, тӀаккха уьш охьахьоьлху Дуьненан тӀехулоне, таро йу охьаэга йочанийн кепара, нагахь новкъахь Ӏаьнаре ца йовлахь. Дукха хьолехь, йочанаш йогӀу мархашкара, шена йукъахь цхьаьна чкъоьрехь мукъане ийна хӀоттам балахь (оьланан-догӀанан, гӀатлийн-догӀанан, лакха-гӀатлийн). ГӀийла дерзан йочанаш (дерз, лайн буьртигаш йа гӀийла кегийра ло) йан таро йу шен хӀоттамца цхьаьна тайпана  мархашкара (тӀадамийн йа кристаллийн) — гӀатлийн, гӀатлийн-оьланан.

Мархаш ловзайо коьрта роль Дуьненан йовхонан ражехь, цара ойу альбедо (таро йо шелйарахь), амма чӀагӀйо парникийн эффект, иштта кепара де-буьйсанан а, шеран заманийн а температураш Дуьненан тӀехь техкар шардеш, цхьацца Дуьненан йаккхий регионашкахь.

## Мархийн классификаци
Дукха хьолехь мархаш го тропосферехь. Тропосферин мархаш йекъало кепашка а, тайпанашка а, кхин тӀе билгалошка а дуьненайукъара мархийн классификацица. Наггахь хаало кхечу кепара мархаш: перламутран мархаш (20—25 км лакхахь) а, детин мархаш а (70—80 км лакхахь).

### Мархийн кхоллаяларан хьолашца классификаци

#### Конвективан мархаш
# Термийн конвекцин мархаш кхоллало лахара цхьабосса ца йохйаларан а, алсмо йовха хӀаваийн массаш хьалайахаран чоьтах.
# Динамикин конвекцин мархаш кхоллало лаьмнашна хьалха хӀаваъ цадаьлла хьаладахаран чоьтах.

#### ТулгӀенан
ТулгӀенан мархаш кхоллало антициклонехь инверси йолуш, инверсин лахара доза конденсацин тӀегӀанца догӀуш хилча. Довха кӀезиг луьста (тӀехула) а, шийла алсама луьста (лахара) хӀаваан дозанехь, хӀаваъ леларца кхуьу хӀаваан тулгӀенаш. Церан баххьаш тӀехь хьаладоьду хӀаваъ адиабатийца шелло — иза бахьнехь кхоллало валнийн а, хаьснийн а кепара мархаш. ТулгӀенаш чутаӀарца хӀаваъ адиабатийца дохлуш охьатаьӀа, цигара схьа, хинан Ӏаьнарех дузаран хьолах гена долу, — иза бахьнехь кхоллало царна йукъахула айсийна стигал го.

#### Шершаш хьалайоьду мархаш
Шершаш хьалайоьду мархаш кхоллало довха а, шийла а хӀаваийн массаш дуьхь-дуьхьала кхетча. Уьш кхоллало довха хӀаваъ шийлачун тӀехула долуш адиабатийца шелдалар бахьнехь.

#### Турбулентан иэдаларан мархаш
Турбулентан иэдаларан мархаш — мох чӀагӀбелча хӀаваъ айадаларан жамӀ ду, лаьттан уллерачу чкъоьрнашкахь дохк йалахь муххале а, оцу дохках хуьл-хуьлушгӀатталин мархаш хуьлу.

### Мархийн морфологин классификаци

## Хьажа кхин а
* Мархаш йезархойн йукъаралла

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* *Малявин В.* Символизм облаков в Китае  // Книга прозрений / Сост. В. В. Малявин. — М.: Наталис, 1997, С. 334—339.
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* '''Международный атлас облаков''' Всемирной метеорологической организации
* Атлас облаков от ИА Метеоновости (описание всех облаков с фото)
* А. Онегов. Облака
* Атлас облаков на сайте Meteoweb.ru
* 
* 
* Спутник ENASA обнаружил: облака становятся ближе
 (файл меток KMZ для Google Earth)

*
Категори:Хенан-хӀоттам