open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Смектикан тӀеда кристаллаш

**Смектикаш** — уггар низмера шина барамера кристаллаш. ГӀатлин структура ю, нематикех а, холестерикех а къаьсташ.
Уьш хуьлу месех тайпана:
* **А** — ши чкъор долуш;
* **C** — молекулийн еха семанаш, чкъоьре хаьжна, цхьаьна сенаца хӀоьттина хуьлу;
* **В** — структуран чкъоьраш.

Смектикан тӀеда кристаллийн гӀатлин структура хуьлу, чкъоьраш лелаш ду. Смектикан чкъоьран стоммалла билгалдоккху молекулийн (дукхахдерг, парафинан «цӀоган» дохалла) дохаллийца, амма смектикийн хьосалла дуккха а лакхара бу нематикийнчул, тӀехуларчу чкъоьран тӀехулон нормалаца люсталла чӀогӀа хийцаяла таро йолуш ю. Оцу тайпанара ю терефтал-бис(nара-бутиланилин)

Категори:ТӀеда кристаллаш
Десублимаци

**Десублима́ци** (**Депози́ци**) — хӀума газкепарчу хьолера коча хьал дитина чӀогӀачу хьоле дехьадаларан физикин процесс. Десублимаций олуш энерги арайолу. Десублимаци ю экзотермин фазан дехьадалар. Юханехьа процесс ю дерзар (сублимаци). Десублимаци йо чӀогӀачу тӀехулонехь я хуьлу газан фазан чухоамехь аэрозоль кепара чӀогӀа хӀума ара а йолуш.

Десублимаци (шакхолладаларан процесс) йолуш ван-дер-ваальсан уьйранаш хуьлу ша-ша йолчу молекулашна юкъахь энерги а йолуш, иза дӀаюьгу десублимата тӀиера юкъахь уьйр йолуш шелъечу чӀогӀачу тӀехулонца, уьйр латтош кхин тӀе а чуюллачу шелонагентаца, газан иэдаршан тӀетуху кочалла Ӏаьнаре яларца, иза шоръяларца.

Десублимацин масала ду Ӏаьнан заманахь корийн ангалеш тӀехь хуьлу шен жӀамар а, кхин а атмосферан хӀоттам - йис а, дерз.

Десублимацин процессаш лелайо массо а халкъабахаман отраслашкахь: химийн, кхачанан, металлургин, электронийн, кхечу а. И процессаш лелайо хӀуман чура Ӏаьнаргазан иэдарш арадахархьама шелъечу тӀехулонаш тӀехь а, чухоамехь а, газкепара реагенташца химийн реакци йина керла чӀогӀа сурсаташ дахархьама, хӀума цӀанъярхьама, чӀогӀа тӀе ярхьама, йовхо ца лов гӀирсаш сублимацица бакъорхьама.

## Хьажа иштта
* Потенциалан энерги
* Конденсаци

## Хьажоргаш
* Десублимация карбоновых кислот в роторно-вихревом аппарате

Категори:Фазан дехьадовларш
Емалийн хиламаш

**Емалийн хиламашна** юкъайогӀу шолгӀа кепара фазан дехьадовларш юкъахь хуьлу дуккха а аномалеш, масала, Кюрин тӀадаман магнетика я «кочалла-Ӏа» системин емалан тӀадам. И аномалеш гойту емалан индексашца. Системашкахь гучуйовлу чӀогӀа ницкъала флуктуацеш корреляцин чеккхе йоцучу радиусца. Цуьнца цхьаьна система хаъал гома ю.

Емалийн хиламийн теори дуьххьара хӀоттийна Л. Д. Ландау.

1982 ш. вильсонан ренормализацин тобанан гуранчохь емалийн хиламаш гайтарна Вильсон Кеннетан Нобелин совгӀат дира.

Таханлерачу физикехь емалийн хиламаш гойту квантан аренан теорин кепашца. Лелайо Швингеран гома нисдарш а, функционалан Лежандран хийцамийн аппарат а, квантан аренан эргӀаддахаран теори а, Ренормализацин тобан теоретикан аренан кеп а. Цуьнца цхьаьна аьтту болу гайта емалийн хиламашкахь шашах хуьлу шеха тера система (Фракталан структуран амалера масштабан башхало). Билгалдоккху, оцу кепашца толлу плазмера гома хиламаш, голдстоунан сингуляралла, емалийн хьолехь тулгӀенаш яржар.

## Хьажа иштта
* Статистикин физикера квантан аренан эргӀаддахаран теори

## Литература
* Критические явления — Физическая энциклопедия (гл. редактор А. М. Прохоров).

Категори:Йовхонан физика
Категори:Агрегатан хьал
Суспензи

**Суспе́нзи, кхозург** (, хьалаоллар) — шена чохь чӀогӀа хӀума кегийрачу дакъолгашна йекъа а екъна кхозучу хьолехь лаьтта коча хӀуманаш чу иэйина хӀуманаш.

Суспензи — шогадисперсан система йу чӀогӀа дисперсан фазица а, коча дисперсан хьолаца а. Дукха хьолахь дисперсан фазийн дакъолгаш дикка деза долуш (10 мкм сов), охьаховшу дозаллин ницкъан Ӏаткъам бахьнехь (седиментации йо). Шайна чохь седиментаци чӀогӀа меллаша йоьду суспензех, дисперсан фазийн а, дисперсин хьолийн а луьсталлийн йукъара башхалла кӀезиг хиларна, наггахь кхозургаш олу. Концентраци йина суспензеш чохь атта кхоллало дисперсан структураш. Суспензин тайпанаш — пульпаш, бурун цӀанноран кочаллаш, цементан чорпа, эмалан басарш. Шуьйра лелайо керамика йарехь.

## Хьажа иштта
* Чорпа (гӀилошъяран гӀирс)
* Суспензи (молханийн кеп)

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Коллоидан хими
Пирс, Питер

**Питер Пирс** (йуьззина цӀе *Питер Невилл Льюард Пирс*, ; 22 июнь 1910 — 3 апрель 1986) — британин йишлакхархо (тенор).

## Биографи
Оксфордан университет йукъара Кебл-колледж чекхйаьккхина, тӀаьхьа болхбина Оксфордан Хертфорд-колледжан йукъарчу кхечу дешаран меттигехь. 1943—1948 болхбира Сэдлерс-Уэллс (Sadler’s Wells) а, Ковент-Гарден а театрашкахь, 1947 Ингалсан оперехь (English Opera Group) ву. 1974 ш. дебют хилира Метрополитен-Оперехь Ашенбахан партехь («Венецехь валар»).

Пирс вара композиторан Бриттен Бенджаминан дахаран новкъахо шеш бевзинчу 1936 ш. хенара, 1976 шарахь Бриттен валлалц. Церан дуьххьара цхьаьна гайтар (Бриттена фортепиано лакхара Пирсан) хилира , 1942 шарахь арайелира цу шиннан цхьаьна дӀайазйина (бриттенан «Микеланджелон ворхӀ сонет»). Пирс хилира дуьххьарлера йишлакхархо массо а Бриттенан кхолламашкара тенорийн коьртачу партийн, уьш кхуллура Пирсан озан башхаллашка хьожжий. Цул сов, Пирс гӀаравелира Шубертан эшарш лакхарехь а, кхин тӀе Бриттена пондар а локхуш.

1978 шарахь къонахчун сийн дарже айира иза.

## Билгалдахарш

Категори:Йоккха Британин академин музыканташ
Категори:Тенорш
Категори:Оксфордан университет чекхйаьккхинарш
Экзотермин реакци

**Экзотермин реакци** — йовхо яларца хуьлу химин реакци. Пурх дуьхьал ду эндотермин реакцина.

Химин системера буьззина энергин барам чӀогӀа хала ду буста а, лара а. Кхечу агӀора, химин реакцехь энтальпи ΔH хийцаялар гуттар атта ду дуста а, лара а. Оцу Ӏалашонна лелайо калориметраш. Хийцабелла барам ΔH бозу молекулин зӀен энергех иштта:

ΔH = зӀенаш хадо яйина энерги, тӀиера йаьккхина сурсатийн реакции кхуллуш йаьлла энерги.

Экзотермин реакцешна оцу формуло дацаре терахь ло ΔH, хӀунда аьлчи доккха терахь дӀадоккху жимачух. Водород догуш, масала:

2H2 + O2 → 2 H2O...

Энтальпии хийцаялар кхочу ΔH = −483,6 кДж цхьана O2 молан

## Масалаш
* ХӀаваан кислородехь дагорг дагар .
* Молхан дагар.
* Хин тӀе концентраци йиахьарш а, углеводаш а мустдалар.
* Адиабатин дагар
* Аммонин дихромат декъадалар
* Бром чохь наштар дагар

## Хьажа иштта
* Эндотермин реакци
* 

Категори:Йукъара хими
Ӏаьнаре дерзар

**Ӏаьнаре дерзар ** — хӀума коча хьолера Ӏаьнкепа я газкепа фазан дехьадаларан процесс, хуьлу хӀуман тӀехула. Ӏаьнаре дерзаран процесс конденсацин (Ӏаьнкепара хьолера коча хьоле дерзар) дуьхьалара процесс ю. Ӏаьнаре доьрзуш кочаллин я чӀогӀачу чалхан тӀиера схьадуьйлу дакъолгаш (молекулаш, атомаш), цуьнца цхьаьна кинетикан энерги болхбан кхин кочаллин молекулийн дуьхьало яйа тоьуш хила еза.

## Йукъара амалаш
ЧӀогӀа чалх Ӏаьнаре ерзарах сублимаци олу, ткъа чухоамера кочалла Ӏанаре ерзарх кхехкар олу. Ӏаьнаре дерзар — эндотермин процесс ю, цуьнца фазан дехьадаларан йовхо худало — коча фазехь молекулин тасадаларан ницкъал тола йойу Ӏаьнаре дерзаран йовхона а, кочалла Ӏаьнаре доьрзуш шордаларан белхана а.

Ӏаьнаре дерзаран процесс йозу молекулийн йовхонан боламан жигараллех: молекулаш сиха мел лела, Ӏаьнаре дерзар сиха хуьлу. Цул сов, Ӏаьнаре дерзарна Ӏаткъам бо арахьарчу диффузин сихалло, ткъа иштта хӀуман шен амало а: масала, спирт Ӏаьнаре доьрзу дуккха а сиха хинал. Ладаме фактор ю кочаллин тӀехулон тӀиера Ӏаьнаре дерзаран майдан барам: готтачу зӀоканчуьра иза меллаша доьрзур ду шуьйрачу бошхӀапчуьрачул.

## Молекуляран тӀегӀа
ХӀокху процессе хьовсу молекуляран тӀегӀанера: луларчу молекулийн тӀеозор юхатоха тоьуш йолу энерги (сихалла) йолу молекулаш, аралелха кочаллин дозанера. Цуьнца цхьаьна йисанчу молекулийн юккъера энергин лагӀло (кочалла шеллало). масала, чӀогӀа йовха кочалла: вай тӀе мох туху, шелъярхьама, цуьнца Ӏаьнаре дерзаран процесс сихайо.

## Хьажа иштта
* Сублимаци
* Ӏаьнаре дерзар
* Кхехкар

## Литература
* 
* *Берман Л. Д.* Испарительное охлаждение циркуляционной воды, 2 изд., М.-Л., 1957.
* *[[Фукс, Николай Альбертович|Фукс Н. А.]]* Испарение и рост капель в газообразной среде, М., 1958.
* *Берд Р., Стьюарт В., Лайтфут Е.* Явления переноса, пер. с англ., М., 1974.
* *Берман Л. Д.* Теоретические основы хим. технологии, 1974, т.8, № 6, с. 811-22.
* *Шервуд Т., Пигфорд Р., Уилки Ч.* Массопередача, пер. с англ., М., 1982. Л. Д. Берман.

## Хьажоргаш
* Формула испаряемости Н. Н. Иванова

Категори:Термодинамика
Категори:Фазан дехьадовларш
Категори:Физикин эффекташ а, хиламаш а
Ингалсан-франкин-оьрсийн барт (1915)

**Ингалсан-франкин-оьрсийн барт** — 1915 шеран 18 мартехь Антантан пачхьалкхашна юкъахь бина къайлаха барт, цуьнца Йоккха Британи а, Франци а реза хилира бӀешеран Малхбузан хаттар Истамбул шен Ӏаьржа хӀордан хидоькъешца Россин империн дӀаяларца чекхдаккха, цуьнца хийцина Хункар-мехкан азин декъера латташ шайна дуьтург.

И барт бахьана долуш Хункар-мехкан исторехь дуьххьала кхаа яккхийчех пачхьалкхийн коалицин дуьхьал латта йийзира. Истамбулах мах хила безара Россис йолийна хӀордан-тӀеман Босфоран операци. Оьрсийн флота дакъа ца лаьцча Дарданеллан операцихь ингалсан баьччаллин аьтту ца хилира, амма 1917 шарахь Цхьана ханна йолчу правительствон арахьарчу гӀуллакхьийн министро П. Н. Милюковс тӀечӀагдайтира бартхошка, 1915 шарахь бина барт ницкъехь хилар.

Октябран революци хиллачул тӀехьа Ленина кхайкхам бира (1917 шеран 3 декабрехь) Малхбален бусулба къинхьенамхошка, цуо къайлаха барт хилар даржийра, дӀахьедира, «дӀаваьккхинчу Керенскис бийцина, дӀаваьккхинчу паччахьан Истамбул схьаяккхарехь хилла къайлаха барташ, иэтӀийна, хӀаллакбина» аьлла.

## Хьажа иштта
* Россин империн мохк кхоллабалар
* Россин империн хила дезаш долу мехкаш
* Сайксан — Пикон барт
* Хьалхарчу дуьненан тӀеман Гергарчу малхбален тӀеман гӀуллакхан театр
* Кавказан фронт (Хьалхара дуьненан тӀом)

## Билгалдахарш

Категори:Россин империн Дуьненайукъара барташ
Категори:КхоалгӀачу республикин муьрера Францин барташ
Категори:Йоккха Британин дуьненайукъара барташ
Категори:Хьалхара дуьненан тӀом
Категори:1915 шо
Категори:Мехкийн хийцамех болу дуьненайукъара барташ
Категори:Барташ абатца
Категори:Хункар-мехкан хийцамаш
Категори:Россин империн мехкан хийцамаш
Изомеран дехьадалар

**Изоме́ран дехьадалар** (**га́мма-декъадалар**) — атоман хӀоьънан карзахдаьллачу метацхьаьнаэшшаран хьолехь радиожигараллин декъадалар ду, цхьаьнна йа масех гамма-квантех.

Массо а аьлчи санна хӀоьънийн хуьлу, коьрта квантан хьал доцуш, дискретан карзахдаьллачу хьолера йоккха энерги йолу гӀирс (царех дац хӀоьънаш H, H, H и He). Карзаха хьолаш чукхалха тарло йа хӀоьънан реакцешкахь, йа кхечу хӀоьънийн радиожигараллин декъадаларан жамӀехь. 

Кархаха хьолехь дукхах долчийн хуьлу чӀогӀа кӀезиг зама (наносекундал кӀезиг). Амма хуьлу дикка дукхадеха хьолаш (церан дахаран хенаш юсту микросекундашца, де-буьйсанца, шерашца), царех олу хӀоьънийн изомераш, царна а, кӀезиг ехачарна а йукъара доза гуш а дац. 

ХӀоьънийн изомеран хьал, дукха хьолахь, декъало коьртачу хьоле (наггахь масех юкъарчу хьолашна), цуьнца цхьаьна излучени йо цхьанна йа масех гамма-квантан. ХӀоьънан карзаха хьал дайало кхин а чоьхьарчу конверсица, цуьнан жамӀ ду атоман чкъоьран йукъара электрон араэккхар. Цул сов, изомеран хьолаш декъадала таро ю бета- а, альфа а декъадаларшца.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀоьънан физика
Категори:Радиожигаралла
Кронштадтан гӀаттам

* Кронштадтан гӀаттам — 1905 шеран октябрехь Кронштадт гӀопан гарнизонан а,  Балтийн флотан матросаш а йина тӀеман дуьхьало.
* Кронштадтан гӀаттам — 1906 шеран 18—20 июлехь Свеаборг, Кронштадт гӀопашкара матросийн а, салтийн а, белхалой тобанийн тӀемлойн а тӀеман дуьхьало.
* Кронштадтан гӀаттам, кхин а **[[Кронштадтан мятеж]]** — 1921 шеран мартехь Кронштадт гӀопан гарнизонан а,  Балтийн флотан матросаш а йина тӀеман дуьхьало. 
*  — 1980-гӀа шерашкара британин анархо-панк тоба.
La Fenice (опера)

**Ла Фениче** () — финийн композиторан Хакола Киммон Хотинен Юхи-Пеккин либреттона опера-буффа.

Италин метте либретто гочйина Никола Райнос (Nicola Rainò).

Операн дуьненан премьера хилира 2012 шеран 10 июля Савонлиннера дуьненайукъара операн фестивалехь. ХӀоттийра Кильюнен Вилппус (хьалха Олавинлиннан ши премьера «Фауст» (1999) и «Бере» (2005) хӀоттийна волчу). Сценографи йира Вискари Киммос, костюмийн художник — Ринне Пийа, серлонан художник — Палониеми Илкка.

Дуьненан премьерин солисташ юкъахь бара: , , кхин а , , .

## Сюжет
Сюжет гойту гӀараяьллачу Европин операн цӀа чохь — Венецерчу Ла Фениче театрехь, пхийтта шо хьалха чӀогӀа зулам хуьлуш цӀеялар нисделлайолчу.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* La Fenice  

Категори:2010-гӀа шерашкара опера
Категори:Италин маттара операш
Категори:Финляндин операш
Категори:Забарен операш
Вайсерт Мохьмад-Хаьжа

**Мохьмад-Хаьжа Вайсерт** (вина 1930 шеран 14 январехь, Эйгенгейм, Запорожьен область, Украина — 2002 шеран 10 мартехь, Мелчхе, Гуьмсан кӀошт, Нохчийчоь) — авторитет йолуш динан гӀуллакххо, Нохчийчоьнан Муфтиятан декъашхо. Къоман немцо.

## Биографи

## Иэс
Мелчхехь Мохьмад-Хаьжин цӀарах урам ду.

## Билгалдахарш

## Литература
* Огонек Издательство "Правда.", 1991
* Чеченская республика: органы власти и политические силы Тимур Музаев Panorama, 1995
* Культура Чечни: история и современные проблемы Хасан Вахитович Туркаев Наука, 2002
* Дожди меняют цвет: о бурных днях Чечни, о себе, о людях моего поколения Саид Лорсанукаев Воскресенье, 2003
* Уроки чеченского--: 1988-1991 г.г. Сон разума рождает жудовищ Мария Катышева Издательский дом "Мичуринск", 2006

Категори:Адамаш:Нохчийчоь
Билу-Хьаьжа

**Билу-Хьаьжа** (1852 шо, Хьалха-Марта, Нохчийчоь — 1925 шеран, Дон-тӀера-Ростов, Советийн Союз) — нохчийн Ӏелам стаг. 1921-1925 шершкахь нохчийн къам паргӀатдаккхаран тIемаш йукъаьхь хьалхаваьлла лелла декъашхо. Кхелхина Дон-тӀера-Ростовхь, набахтехь. Тайпан гендаргно.

## Хьажоргаш
* ЧЕЧЕНИНФО. Из хроники государственного террора. Билу-Хаджи Урус-Мартановский

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан истори
Категори:ДегӀастанан истори
Категори:Кавказан истори
Чуликов, ИбрахӀим Махьтиевич

**ИбрахӀим Чуликов** (1891 шо, Хьалха-Марта, Нохчийчоь — 1986 шеран, Сиэтл, Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ) — нохчийн къоман кхеташонан корта. ГӀараваьлла антисоветийн гӀуллакханча.

## Хьажоргаш
* Ибрагим Чуликов: нераскрытая личность в истории Чечни.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан истори
Категори:ДегӀастанан истори
Категори:Кавказан истори
Боьха тӀом (Аргентина)

**Аргентинера «Боьха тӀом»** () — пачхьалкхан терроризман (массашкахь лечкъбарш, ницкъбарш, суд йоцуш байаран кхелйар) дуьхьалчу белхийн йукъара цӀе. Леладора аргентинан тӀеман диктатураша. Уггара лакхарчу тӀегӀане кхечира, урхаллехь XX бӀешеран тӀеман хунта йолуш 1976—1983 шерашкахь.

1976 шеран 24 мартехь эскаро куьйгаллехь Видела Хорхе волуш харцам бина вожийра президент Перон Исабель. тӀемхойн гӀоьнца Виделана шуьйра бакъонаш елира, цуо кхачийра Аргентина адамийн бакъонаш йохоре, массашкахь нах лоьцуш, лецначарна ницкъ беш, дукха хьолахь бойуш. Хунтан заманахь ницкъбина байина 10 эзар стаг, 30 эзар тӀепаз вайна, кхин а 60 эзарна политикин мукъмашца йаккхий хенаш тоьхна, зуьйш ницкъаш бира. «Боьхачу тӀеман» коьрта «ижу» хилира аьрру жигархой, царна йукъахь бара профсоюзан боламан гӀуллакххой, студенташ, журналисташ, марксисташ, перонисташ.

Хунта йуьйжира 1983 шарахь, Фолклендан тӀамехь Аргентина эшначул тӀаьхьа.

Правительство хийциначул тӀаьхьа президентан Альфонсин Раулан омарца кхоьллира Къоман Комисси, массашкахь адамаш дар таллархьама (CONADEP), коьрте хӀоттийра гӀараваьлла йаздархо Сабато Эрнесто. 1983—1984 шерашкахь бинчу талламан жамӀашца, цуо зорбане дахийтира «Кхин цкъан а» цӀе йолу.

2012 шеран июлехь пачхьалкхан хиллаболу куьйгалхой Видела Хорхе (1976—1981 шераш) а, Биньоне Рейнальдо (1982—1983 шераш) а бехке бира аргентинан суьдо политчубоьхкинчу зударийн бераш лечкъорна. Билгала ду, церан омарца иттаннаш наной бара нуцкъала берех баьхна (бераш кхечу доьзалшка дӀалора, алсама эпсарийн доьзалшка), тӀаьхьа байина. Виделан а, Биньонен а (церан хан кхел кхайкхочу хенахь 80 шарал сов йара) шайн зуламаш бахьнехь хьалхарчун 50, шолгӀачун 30 шераш туьйхира набахти чохь даккха.

### Исбаьхьаллехь гайтар
* «Официалан верси» — фильм, йаьккхина 1985 шарахь, «Оскар» совгӀат делла  «Кхечу матера уггар дика фильм» номинацехь.

## Хьажа иштта

* Даларш тӀомалелар
* Май майданан наной

## Билгалдахарш

*
Alea iacta est

,  къилбаседерКхин тӀе, Цезара Рубиконах волуш и фраза ца аьлла боху, ткъа аьлла:  («кхаж тесна хуьлийла»), дийцарехь («Pompejus», 60 корта).
И дешнаш аьллачул тӀаьхьа Цезарь шен эскаран коьртехь  къилбаседа мехкан тӀеваьлла. Иштта болабелла беха Цезаран  коьртехь  волчу руман сенатана дуьхьала.

Историн хилам толлуш, кхерамечу гӀуллакхе вахар билгалдаккха деза, хӀунда аьлчи цуьнгахьа яцара цунах доглозуш йолу масех Руман уллора легион бен. Ехачу перспективехь ала мегар ду, динчу гӀуллакххо ша бакъдира, стратегехь Рум яккхаро а, Помпей юхаваларо а девнехь коьрта роль ловзийра, ткъа тӀаьхьо, шен политикин карьера   даржера йолийна волу, Цезарах хилира.
## Дешнийн маьӀна ду: «харжам бина», йа «йоккхачу Ӏалашонан дуьхьа хӀуъу а дан», кхин а леладо, хуьлуш дерг юхадоккхийла доций хаийтархьама а. Цуьнан  дешнаш лара мегар ду, «тӀайнаш дагийна», «юханехьа некъ бац», «я накха мидалшкахь хир бу, йа корта къухашкахь хир бу», кхин а.Литература
* 

## Хьажоргаш

Категори:Латинин фразаш а, дешнаш а
Категори:Цезарь Юли
Сигаури, Мутусан Ильяс

**Сигаури, Мутусан Ильяс** (вина  1966 шеран 24 ноябрехь, Атбасар гӀ., Целиноградан область, Кхазакхстан) — гӀарваьлла историк а, меттан Ӏилманча а, йукъараллин гӀуллакххо а. Нохчийн Республикин дешаран а, оьздангаллин а министр хилла. Филологин а, а историн а Ӏилманийн кандидат.

## Биографи
Вина  1966 шеран 24 ноябрехь, Кхазакхстанан Целиноградан областан Атбасар гӀалахь. Нохчийчоьнан ханна йолчу администрацин дешаран а, Ӏилманийн а, оьздангаллин а министр даржехь хилира. Ильяс ву филологин а, историн а Ӏилманийн кандидат. Советийн пачхьалкх йолчу хенахь "Грознефтехь" комсомолан кхолламан секретарь болхбира. ТӀехьарчу хенахь Нохчийчохь хиллачу Ичкерин Ӏедална дуьхьала вара. Малхбузан Украинехь эскарехь хилла.

## Библиографи
### Жайнаш
* 
* 
* 

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийн филологаш
Категори:Нохчийн историкаш
Категори:Нохчийн Ӏилманчаш
Категори:Нохчийн политикаш
Бостонехь нах байар

**Бостонехь нах байар** (, Йоккха Британехь олу  **Кинг-стритера дар-дацар** ) — 1770 шеран 5 мартехь Массачусетс-Бэй провинцин коьртачу шахьрахь — Бостонехь гӀалахошний, ингалсан салташний юкъахь хилла урамера дов. ГӀалин бахархой реза бацара метрополин агӀора колониалан налогин политикин, ткъа кхин фактаца а, доккхаха долу дакъа колониалан гӀуллакххой хӀиттабора паччахьо. Белхалойн а, британин салташна а юкъарчу девнан кхин цхьа бахьана дара, белхалошна портехь бечу балхана алап кӀезиг лора церан коьртачу балхахьчулла . Британин тӀемангӀуллакххоша герз доцучу тобана герз туьйхира.

Девнехь салташа кхоъ вийра, цхьайтта бостонхона човйира, царах шиъ оцу чевнех велира. Кхелхира Гриспас Атокс — лоллих ведда волу африкхо-матрос, Самюэль Грей — белхало-мушбуцург, Голдуэлл — матросин юнга, Патрик Арр — пхьар, Сэм Мэверик — дечка пхьеран Ӏемашвер. Массо а уьш дӀабоьхкира цхьаьна каш чу . «Бостонехь нах байар» аьлла АЦШн историн юкъадагӀна долу и дов, дирзира массо а ингалсана тӀемлой гӀалара арабахарца. 1888 шарахь Бостонехь оцу хиламан иэсан хӀоттийна хӀоллам.

Бостонехь нах байар Британи а, цуьнан къилбаседаамерикан колонеш а дуьхьала латтаран йист хилира. Цунах хилира зурма, иштта маьӀнехь долучу бостонехь чай маларна, ткъа тӀехьо АЦШ паргӀатъяккхаран тӀемна а.

Бостонера нах байина меттиг ю историн Маршонан новкъахь ялхийттанах итталгӀа меттиг.

## Билгалдахарш

Категори:1770 шо Массачусетсехь
Категори:Бостонан истори
Категори:1770 шеран девнаш
Категори:Массачусетсера бохамаш
Аба (маьӀнаш)

**Аба** маьІнаш:

## ЦІе
* Аба — нохчийн а, жугтийн а боьршачу стеган цІе. Дуьххьала хаало Товрат тІехь. Арамейхой хьост долуш ду, гочдича «да» хуьлу.
* Самуил Аба — Мажарийн паччахь (1040—1044).
* Аба I — 540—552 шерашкара Селевки-Ктесифонехь резиденци йолчу Малхбален килсан патриарх.

## Топоним
* А́ба — Мажарчоьра нах беха меттиг, Фейер медьехь.
* Аба — Фокидера шира гІала, Желтойчоь.
* Аба — Алтайн мехкара Чарышан кІоштара юрт.
* Аба — шогІа, кІезиг лелош йолу цІе Нгава-Тибетан-Цянан автономин гуо Сычуань провинцера (Ций).
* Аба — шолгІа, уездан кІезиг лелош йолу цІе Нгава  Нгава-Тибетан-Цянан автономин гуонера (Аба автономин гуонера) Сычуань провинцера (Ций).
* Аба — нах бехачу меттиган Нгаван Цийн цІе, Сычуань провинцера (Ций) Нгава-Тибетан-Цянан автономин гуонан (Аба автономин гуонан) Нгава (Аба) уездан административан центр.
* Аба — Нигерин къилбехьара гІала, Аба хин тІехь.
;Хиш
* Аба (Имон га) — Нигериера хи.
* Аба (Томан га) — Россера Кемеровн областера Новокузнецкан кІоштера хи.

## Кхин
* Аба — бедуинийн (акха Іаьрбий) къоман духар.
* Аба — истангех йина йоца (гІодаюккъе кхаччалц) нуьйдарчий йоцу бедар.
* Аба — *[[Кавказан къаьмнаш|кавк.]]* маша.
* Аба — хакассийн халкъера сагайхойн этносин тобана йукъара сеок.

## Хажа иштта
* Абба (маьІнаш)
Икинджи Алибаьйли

**Икинджи Алибаьйли** () — Азербайджанан Агдаман кӀоштара дӀатесна эвла. Бахархойн дукхалла 0 адам леррана 2016 шарахь.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Агдаман кӀоштан нах беха меттигаш
Абдалгуьлабли

**Абдалгуьлабли** () — Азербайджанан Агдаман кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Агдаман кӀоштан нах беха меттигаш
Натаев, Сайпуди Альвиевич

**Натаев Сайпуди Альвиевич** (вина 1951 шеран 4 августехь, Малхбален-Кхазакхстанан область, Кхазакхийн ССР) — нохчийн историк, историн Ӏилманийн кандидат , НПУ «Нохчийчоьнан къаьмнийн историн» кафедран доцент. «Нохчийн йукъараллин институтах «тукхам»» цІе йолу монографи а, кхин а нохчийн историн леррина болчу 40 Ӏилманан белхийн автор.

## Биографи
Вина 1951 шеран 4 августехь Кхазакхийн ССРн Малхбален-Кхазакхстанан областехь махкахбаьхначу нохчийн доьзалехь. 1973 шарахь Нохч-ГІалгІайн пачхьалкхан университетехь историн факультет чекхйаьккхира. Нохчийн пачхьалкхан университетан лакхара хьехархо, Нохчийн Республикин къоман музейн декъан куьйгалхо (Соьлжа-ГІала). Ӏаш ву Соьлжа-ГӀалахь. 

## Библиографи
* Натаев С. А. «К истории этнотерриториального объединения Аьккхийн (Овхойн) Мохк (Аккинцы-Ауховцы)»
* 
* Натаев С. А. Адкадиева Чеченцы – кавалеры Георгиевских крестов
* Натаев С. А. Чеченские тайпы: проблемы изучения природы, структуры и исторической динамики социальных институтов чеченцев АЛЕФ, 2013

## Билгалдахарш
Нгава

**Нгава уезд ** () я **Аба уезд** () — Сычуань провинцин Нгава-Тибетан-Цянан автономин гуон уезд (ЦХР). Уездан урхалла Аба юртахь ю.

## Истори
Уезд дІакъастийна Сунгчу уездах 1954 шарахь, юкъатоьхна Сычуань провинцин Тибетан автономин кІоштан (四川省藏族自治区). 1955 шарахь йохийра Сикан провинци, ткъа цуьнан мохк юкъатуьйхира Сычуань провинцин; Сикан провинцехь а яра Тибетан автономин кІошт, цунна Сычуань провинцин Тибетан автономин кІоштах бира Нгава-Тибетан автономин гуо (阿坝藏族自治州). 1987 шарахь Нгава-Тибетан автономин гуон цІе хийцира Нгава-Тибетан-Цянан автономин гуо аьлла.

## Административан йекъайалар
Уездехь йу 1 йуьрт а, 18 волост а.

Категори:Нгава-Тибетан-Цянан автономин гуон уездаш
Чинтнал

**Чинтнал** (нох.-лат. *Çintnal*), йа **африкера чинтнал** - (лат. *Phacochoerus africanus*) — Африкин акха хьакха йу, хьакхарчий олу доьзал йукъайохуш йу. 

Дукхахдолу Африкин дакъа тӀехь йехаш йу.

 

## ТӀехулара куц
Чинтнал налах терайохуш йу, схьажима чӀапо, чӀогӀа боккха корта а болуш.

= Лелар =
Чинтналийн дукха хьолахь лелар 5-8 чм/с (оьрс. км/ч) йу, амма вадарий чехкхал къена боьрш чинтнали 50 чм/с кхочу.

## Чинтнал культурехь
Чинтнал Пумба — «Эла Лом» («Паччахь Лом») олу мултфилман чура персонаж ву

## Билгалдахарш
Саьрмак

**Саьрмак**, йа **саьрмик**, йа **сармак** (греч. δράκων), (лат. *draconis*) — Туьйранаш чуьра боккха моьлкъах тера, ши тlам болуш хӀума ю. Малхбалехьара Азин ламасташна чохь а шорта саьрмактейпа хlуманаш ю, масала японийн рю (竜), китайн лун (龍), въетнамн лонг (龍), корейн йоьн (용) иштта дӀа кхин а.

 
Категори:Саьрмак
Мустлург

**Мустлург** (нох.-лат. *Mustlurg*) - (лат. *Oxygenium*) —  элементийн могlараллин системан 16-гlа элемент.

Категори:Мустлург
Хилург

**ХинхӀо**, **Хилург** (нох.лат. Xilurg), (лат. *Hydrogenium*) - элементийн могlараллин системин хьалхар элемент.

## Билгалдахарш

Категори:Хилург
Нийсонан Лига

**Нийсонан Лиг** (), иштта **Америкин Нийсонан Лиг** йа **JLA** — кхоьллина супергеройшин команд, DC Comics олу комиксаш чохь гучуяла.

Дуьххьара гучуйаьлла *[[The Brave and the Bold|The Brave and the Bold<sup>[en]</sup>]]* #28 олу комиксяхь (февраль/март 1960).

 (админшан) Сообщени муха яздо ца хаа, амма нохчийн маттахь нийсо «Лиг» хира ду аьлла хета суна. Масалла: «Хьара дика лиГ ю», «дика лигА ю» ма ца оли вай. Лиг тӀеэца дош ду, олуш ЛИГ олу. Масалла ингалсан дош «Automate» оьрсеш «АутоматЕ» аьлла тӀе ма ца эци. йа «**Machine**» — «**Машина**» — «**Машен**» — МашенА йа машИнА ма даци

= Комиксшан арахь =
2017-гӀа шарахь Warner Bros. олу студес а, DC Comics а, «**Нийсонан Лиг**» (инг. *[[Justice League]]*) цӀейолуш филм арахеца. Филман режиссер Зак Снайдер ву. Премйер хила 2017 шеран 16-гӀа ноябрехь.

= Билгалдахарш =

Категори:Комиксаш
Аьфаьтли

**Аьфаьтли** () — Азербайджанан Агдаман кӀоштара эвла. Бахархойн дукхалла 2322 эзар адам леррана 1999 шарахь.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Агдаман кӀоштан нах беха меттигаш
ОРТ

**ОРТ**:
* **ОРТ** (Йукъараллин Россий Телевидени) — хІинца Хьалхара канал
** Тиламало ОТРца — Йукъараллин телевидени Россин
* **[[ОРТ (кхоллам)|ОРТ]]** — *Белхан корматаллин йукъаралла*, Паччахьан Россехь жугаталлийн гІолаца бина диканаш ден кхоллам
* ОРТ — Йукъараллин Рыбинскан телевидени
* ОРТ — Оренбурган регионан телевидени 

## Хьажа иштта
* Орт
Фальстаф

**Сэр Джон Фальстаф** () — Шекспиран цхьа могӀа кхолларашкара комикин персонаж: «Виндзоран кхаьрдарш», «IV-гӀа Генрих, дакъа 1» а, «IV-гӀа Генрих, дакъа 2». Фальстафан роль «Генрихан» шинне декъехь а 1200 могӀа сов бу, цундела иза чухоамца шекспиран шолгӀа роль ю Гамлетан роль дӀаяьлчи.

Фальстаф — шен хан сакъоьруш болчаьрца (Бардольф, Ним, Пистоль) а, маьхкаршца а йойуш волу верстана, къинхетаме, осала маларча. Фальстаф — «къонах» ву, цуо дозаллаш до шен хилла хетачу тӀеман хьуьнарех, амма тӀом а, къонахийн сий а цунна оьшуш дац, хӀунда аьлчи цунах цхьан а дуьненан рицкъ цахуьлу (гӀараяьлла монолог-«катехизис» «Сийно ког тобийр буй?» а, дешнаш «йоккхатоьпан жижиг» а, авторалла Фальстафан ду). «IV-гӀа Генрихехь» гайтина, муха йоккху Фальстафа компанехь хан (гуттаренна емалвеш сэр Джон, ткъа иза цунах цакхета) паччахьан кӀанта, Фальстафан дукха везаш волчу «Хэла» — хинволчу паччахьо V-гӀа Генриха. Паччахь хилча, тажтилла воьдучу V-гӀа Генриха, шен когаш кӀелаиккхина дикане сатуьйсуш волу сэр Джон цавевза кеп хӀоттайо, олу, шена иза цавевза, и «мийлина, верстана воккха стаг» шен гӀенах гина; цул тӀаьхьа сэр Джон а, цуьнан кедан накъостий а набахте буьгу. «V-гӀа Генрих» пьесехь кхечу персонажийн хабарех хьовсархошна хаьа Фальстаф, шеца гергарло лелочу хьеший болчохь валарх. Цуьнан валарх дийцаро Сократан валар дагадоуйту.

«Виндзоран кхаьрдарш» чохь Фальстаф а, цуьнан гергара гуо (Бардольф, Ним, Пистоль, трактир чуьра миссис Куикли) дехьакхуссу Шекспир вехачу елизаветин муьре.

«Генрихан» дуьххьарчу редакцехь Фальстафах олура «Сэр Джон Ольдкастль» (Oldcastle) — XV бӀешарахь вийна волу протестантан-лоллардан цӀе. ТӀаьхьа фамили Ольдкастль хийцира Фальстаф (Ольдкастлн тӀаьхьенах волчу Кобхэман дехарца динчух тера ду) аьлла, «IV-гӀа Генрихан» шолгӀачу декъан эпилогехь Шекспира леррина кхусса, «иза а, Ольдкастль а — цхьаъ вац, Ольдкастль велла Ӏазапхо волуш». «Фальстаф» цӀе, хетарехь, къонах хиллачу Фастольф Джонан сийдеш тиллина. Иза ингалсаша эшначу БӀешеран тӀеман Жанна д’Аркан дуьхьала Патера тӀамехь (1429) осалаллех бехке вира (Шекспира гайтира Фастольф — ишттачу цӀарца — гайтира и хиламаш шен «VI-гӀа Генрих» хроникин хьалхарчу декъехь).

Фальстаф — коьрта персонаж ву Джузеппе Вердин изза цӀе йолчу хьехийначу шекспиран пьесийн сюжетийн (алсама «Виндзоран кхаьрдарш»).

## Хьадоргаш
* 
* Флоря А. В. Фальстаф. Трагифарс в пяти актах по комедии Вильяма Шекспира «Merry Wives of Windsor»

Категори:Шекспиран персонажаш
Категори:Кхоьллина къонахий
Орт

**Орт**:

;Географи
* Орт — австрийн федералан Лакхара Австри мехкан коммуна
* Дунай-тІиера-Орт — австрийн федералан Лахара Австри мехкан коммуна

;Адамаш
* Орт, Август (1828—1901) — немцойн архитектор а, гІаланашъярхо а
* Орт, Альберт (1835—1915) — немцойн Іилманча-латтаІамориг.
* Орт, Дьёрдь (*Фалуди*; 1901—1962) — мажарийн футболист а, тренер а
* Орт, Иоганн (1847—1923) — немцойн патологоанатом.

;Мифологии
* Орт — ши корта болу жІаьла
* Орт — комин мифологехь стагах тераниг

;Кхин а
* Орт — XVI—XVIII бІешерашкара Германин а, Реч Посполитин а детийн, тІаьхьа биллоннан нахарт 
* Орт — лаьтта бухара анасизаца маьІданаш дохийла
* Орт — хецна йохаллин радиус-векторца цхьабосса ориентации йина цхьалха радиус-вектор, лаьтта оццу нийса сиз тІехь

## Хьажа иштта
* ОРТ

## Билгалдахарш
Опера-буффа

**О́пера-бу́ффа** ( — «забарен опера») — италин комедин опера. Кхоллаелла XVIII бӀешарахь интермедийн а, халкъан-бахаман эшаран ламастийн (Опера-сериан дуьхьала) бух тӀехь. Оперы-буффан уггар гӀарабевлла авторш: Перголези Джованни, Паизиелло Джованни, Чимароза Доменико. Оцу жанран амалехь кегийра масштабаш, 2-3 ловзо стаг, самукъане буффонада, алсама леларш, пароди, къегина, дийна жанран мелодика, гушйолу оьмар. Опера-буффа хӀоттош хилла бахаман сюжетан тӀехь, дукха хьолахь сатиран бесе а йолуш.
ТӀехьуо цуьнан ламасташ къобалдира Моцарт Вольфганг Амадейс, Джоаккино Россинис, Доницетти Гаэтанос. Оперы-буффан оьмарехь кхоьллина цхьайолу операш Верди Джузеппес («Фальстаф»), Прокофьев Сергейс («Килсехь мах байтар»), Стравински Игора («Мавра»), кхин а.

## Литература
* Материалы и документы по истории музыки, т. 2, под ред. М. В. Иванова-Борецкого, М., 1934.  
* *Ливанова Т.*, История западноевропейской музыки до 1789 года, М.-Л., 1940.
* *Конен В. Д.*, Театр и симфония, М., 1968, 1975.
* *Данько Л.*, Комическая опера в XX веке, Л.-М., 1976.
* *Arienzo N. Die Entstehung der komischen Oper, Lpz., 1902.
* *Kretzschmar H.*, Geschichte der Oper, Lpz., 1919 (русский перевод — Кречмар Г., История оперы, Л., 1925).
* *Delia Corte A.*, L’opйra comica italiana nel’700, studied appunti…, v. 1-2, Bari, 1923.
* *Bollert W.*, Die Buffoopera B. Galuppis. Ein Beitrag zur Geschichte der italienischen komischen Oper m 18. Jahrhundert. Pestberg, 1935.
* *Abert H.*, Die Opera buffа, в его кн.: W. A. Mozart. Neubearbeitete und erweiterte Ausgabe von Otto Jahns Mozart, Bd 1, 'Lpz., 1955.
* *Tintori G.*, L’oDera napoletano, Mil., 1958.
* *Соловьёва T. H.'' Опера-буффа // Музыкальная энциклопедия в 6 томах, БСЭ, М., 1973—1982, Т. 4, сс. 49-50.

## Хьажоргаш
* 
* http://www.eventua.com.ua/slovar/muzikaliniy_slovari/opera-buffa_.html 

Буффа
Туьрк (Стом)

**Туьрк** — диттан стом, (, *Armeniaca vulgaris Lam.*), кхин а цуьнан уллора гергара бухара тайпана Prunus () (Россехь и дакъа лору ша-тайпа) Armeniaca декъера кеп: маньчжурийн туьрк (*Prunus mandshurica*), японийн туьрк (*Prunus mume*), сибрехан туьрк (*Prunus sibirica*), бриансонан туьрк (*Prunus brigantina*) кхин а Иштта туьрк олу цхьайолчу гибридан тайпанчу стоьмех а.

## ТІехулара куц
Цуьнан бос можа хиларан бахьна царна чохь каротиноидаш хилар ду.

## Дуурган мехалла
Стоьмаца ду шекар, витаминаш, органикан муьсталлаш (Іежийн а, лимонийн а), каротин, маьІданаш. Адмана ло кали, каротин, C витамин, цунна чохь иза дукха дацахь а: 10 мг 100 г. йукъахь. Эчиг кІезиг ду — 0,4 мг 100 г. йукъахь, доккхачу адамана де-буьсанна дезачух 3—4 %

Туьркехь лахара калореш ю (48 ккал 100 г йукъахь), цундела дика сурсат ду диетана.

Туьркех до варени (кхехкорш), джем, компоташ, цукаташ, марципанаш, чагІарш. Кхин а уьш юургъеш чуданаш а, куьрзанаш а йукъа юллу.

Цул сов, туьрк якъайо: якъош стоьмо шен пайден хьал ца дойу. Лаг дІа а даьккхина якъийначу туьрках туьркан эхигаш олу, йукъахь лаг а долуш якъийначу кегийра туьркех — гІайси олу, дийна стом чуьра лаг схьа а даьккхина, леган тІум юха йукъа а йиллина якъийначу туьркех — **аштак-паштак** олу.

Кхин а Эрмалойчохь туьрках йо алани: туьркаш гІеххьа якъайо, тІаккха лаг схьадоккху, цуьнан метта бІарийн тІамарш а, шекар а дуьллу.

**Туьркан легнаш** — сирла-мокха къаьхьо чомехь тІум ю. Уьш юу, кхин а тІамарех йо марципан. Наггахь лелайо къаьхьа миндаль меттана.

## Билгалдахарш

* 

Категори:Стоьмаш
Аба I

Мар **Аба I-ра Сийлахь-воккха**  — 540−552 шерашкахь Малхбален килсан патриарх, резиденци  хилла. Иза волуш Малхбален килсехь лелойолийра Мопсуестин Феодоран а, Нестори а анафора хьалха хилла шира Фаддейн а, Марийн а литурги йоцуш. Цуьнан урхаллин мур беара, Месопотамин керстачара руман-персийн тӀемийн халонаш ла дезачу хенан, ткъа Сасанидийн пачхьалкхан а, Византийн а правительстваш килсан гӀуллакхашна йукъагӀертара, тӀаккха а мур лору Малхбален килса чӀагӀйаларан мур. Мар Аба I-рачо йазйина, гочйина дукха динан кхоллараш. Аба ву чӀогӀа лоруш цӀена стаг массо а хӀинцалерачу Малхбален килсашкахь, цуьнан сий деш тиллина Калифорнера Сан-Диегохь йолчу  цӀе. Цуьнан иэсан ларам бо шарахь шозза — Ӏийса пайхӀамар (Делера салам хуьлда цунна) дуьнен тӀеваьллачу дийнера ворхӀалгӀа пӀераскахь а, 28 февралехь а.

Хинволу патриарх дуьнен тӀеваьлла зороастрийн доьзалехь Хала гӀалахь Месопотамехь. Керсталле валале Бет Гармай провинцехь губернаторан секретарь хилла. Дешна, тӀаккха хьехна Нисибин ишколехь, цигахь воккха Ӏелам стаг ву аьлла цӀе йахара. Эдессехь грекийн мотт Ӏамийра, Феодоран а, Несторийн а коьрта тексташ шеман матте гочйира (я дакъалецира гочйарехь). Цуьнан шен белхашна йукъадогӀу Библин а, Гомилин а маьӀнаш дахар а, Синодалан кехат а. Патриарх харжале хьалха а Аба гӀаравелира Мопсуестийски Феодоран агӀонча ву аьлла. Эдесски Фомаца цхьаьна ПалестӀинехь, тӀаккха Коринфехь а Константинополехь а хилира, иза цигахь гаран тешалла дитина Индикоплов Козьмас. Аба Византин коьртачу шахьрехь хиларан терахь 525 - 533 шерашна йукъахь ду, оцу хенахь кхин а гӀарабевлла динан гӀуллакххой хилла цигахь. 532 шарахь византийн императоро I-чу Юстиниана, кхаа коьртех болу къовсам чекхбаккха лууш, цхьаьнакхета лиира Абица, амма Абас жоп ца делира.

Мар Абин урхалло сацийра килса екъна лаьттина 15 шеран мур, оцу хенахь генарчу провинцешкахь хоржура цхьана хеначохь масех вовшашца гома болу епископаш. Аба девнийн кӀошташка а вахана маслаӀат дира. 544 шарахь цуо кхайкхира гулам патриарх харжаран формалан процедура чӀагӀйан. Амма цул тӀаьхьа хилла  (552−567), хӀоттийна шахиншахан I-ра Хосрован Ӏаткъамца, бина барт а бохош. Гуламехь кхин а тӀеэцна динан символ, йазйина иза ша Абас, гайтина, Малхбален килсан персийн амал.

Зороастризмах а, прозелитизмах а дӀахадар бахьнех зороастрийхошна йукъахь, мар Аба Хосровс хьийзира. Мар Аба йийсар вина чувоьллина латтийра шен цӀахь, цул тӀаьхьа махках ваьккхира Азербайджане хьажийра. 7 шо даьлчи цунна бакъо йелира цӀа верза, кхин дӀа а париархан гӀуллакх лело иза валлалц 552 шарахь.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Белларш 552 шарахь
Категори:Ассирийн Малхбален килсан Патриархаш
Категори:VI бӀешеран Патриархаш
Суффикс

**Су́ффикс** ( «тӀелатийна») лингвистикехь — морфема (дешан дакъа), лаьтта дукха хьолахь орамал тӀехьа. Ма-дарра аьлчи суффикс — флекси йоцу постфиксан кеп ю. Суффиксаш а, флексеш а дуьхь-дуьхьар хӀоттор амалехь ду хӀиндоевропан а, цхьа могӀа грамматикин структура гергара йолчу меттанийн а.

Нохчийн маттахь цхьаьна къамелан декъера кхечу декъе трансформаци еш дош кхоллар, дукхах дерг, суффиксан гӀоьнца до.

Нохчийн ишколан ламастехь суффикс билгалйоккху цунна тӀехула хӀотто ^ («циркумфлекс») хьаьркаца.

## Хьажа иштта

* Нолан суффикс

Категори:Суффиксаш
Мустам

**Мустам**, йа **мусталла** - хилургийн катион дlайаллушйол химически цхьаьнакхетар ю (Броьнстедин мустамаш), йа ковалетнийн дазар йеш, электроннийн шиъ тlеуьцуш цхьаьнакхетарш ю (Люисийн мустамаш).
Космосан есалла

**Космосан есалла** (шира.-грек. κόσμος «дьуне», «Ӏалам») — Ӏаламан даьсса дакъа ду, вай Сайратин стигалан ара-агӀон доза а долуш

Категори:Космос
Категори:Вакуум
Абазгаш

**Абазгаш** (кхин этнонимаш: Абасгаш, Абаза, Абеза, Обез) —антикан тӀехьара а, юккъерчу бӀешерийн хьалхарчу заманахь Ӏаьржа хӀордан малхбален бердашца, ма-дарра аьлчи — апсилашна малхбузехьа, Санигийн малхбалехьа лаьттачу Абазгехь даьхна долу шира тайпа.

## Истори
Вайн эран II бӀешарахь Абазги куьйга кӀелахь яра руман императорийн.

IV бӀешарахь Абазгис дӀалецира лулара пачхьалкх — Саниги, цигахь дехаш дара гергара тайпа санигаш. Иза бахьнехь гергара санигийн тайпа иэделира Абазгашца, кхин исторехь хьаха а ца дина.

VIII бӀешарахь Абазгис дӀалецира лулара пачхьалкх — Апсили, цигахь дехара апшилийн гергара тайпа. Апшилаш хилла, хила тарло, алсама, хӀунда аьлчи тӀехьуо царех бух хилира керлачу этносан — абхазийн.

Оццу хенахь жимо аланийн тобано, II-чу Юстиниан гӀулкхана (цуо аланашна мах беллера), хӀиллалдоцу тешнабехк бина, цамоьттучу хенахь тӀелетира абасгийн цхьаьна олаллин, хӀаллак дира иза. Оцу хиламех хаийтина м-дарра Исповедник Феофана шен «Хронографи» кхолламехь.

VIII бӀешо гергга долуш лакхара массо цӀераш аратотту шина цӀераш — **абхазаш** (гуьржийн вариант — абхазети) а, **абазаш**.

XIII—XIV бӀешерашна герга хенахь тайпанийн цхьа дакъа (шайн тиллина цӀе абазаш) масех тулгӀенца дӀакхелха монголаша бохийначу Аланийн махка (хӀинца Кхарачойн-Чергазийчоь), кхузахь царна тӀехь юьсу тӀаьххьара этноним абазой.

Абазойн бисина абазойн мотт — Ӏамо алсама къахьега дезаш, идентификации йина бу абхазхойн-адыгийн (ашуйн) меттанийн тобан йукъара аьлла. Абазойх адыгийн (чергазийн) къаьмнех хилларг хилира, уьш хӀаллакбина лаьхкира Оьрсийн-Кавказан тӀамо.

ТӀетоьхна (царал алсама долу) тайпанаш буьцура абхазхойн мотт шортта меттадакъош долуш, тӀаккха бухара охьахевшина абасгийн дакъоша абхазхойн мотт бийца болабелира, царех абжуйн меттадакъа хӀинцалерачу абхазхойн меттан буха дижира.

XIII—XIV бӀешерашна гергарчу хенахь хӀинцалерачу Абхазийн махкахь коьрта этнос билгалдаккха этноним абхазаш лелайора, ткъа чоьхьахь лелайо тайп-тайпана долу тукхамийн цӀераш лелайо.
 
XIX бӀешераш юккъе даххалц дукхачу кхечу пачхьалкхийн хьосташкахь Абхазех олура «Абаза» пачхьалкх, Россехь «Абеза» (тӀехьуо «Обез»).

Иштта, абазгаш цӀе абхазашна а, абазошна а кхин ца лелайора.

## Билгалдахарш

*
Категори:Россин халкъаш
Гарри Поттер

**ХӀарри Поттер** (нох.-лат. *Harri Potter*) —  филмшин сери ю, Гарри Поттер олу Дж. К. Роулинг ингалсан яздархочу кхоьлина дуьнен тlера йина. Warner Bros. олу студийс арахецца ю и сери, шин чулоцуш ю 9 филм, фэнтези олу жанряхь, коьрта сери ю, хьалхар филм «Гарри Поттер а Философин Тlулг а» (2001) ю, таьххарниг «Гарри Поттер а lожаллин Совгlаташ а: Дакъа 2» (2011); Кхин а спин-офф ю «Фантастикин Акхарой а Уьш Мичахь Йеха а» (2016), «Фантастикин Акхарой: Грин-де-Валдин Зуламаш» — 2018 шаррахь юкъйала йезаш ю

2016 шарахь 9-гlа филм арайаьлла — спин-офф, 65 шо тяхь хиллаг дуьцуш, сагин коьрта дакъ техь дерга хилале  — «Фантастикин Акхарой а Уьш Мичахь Йеха а», иштта цlе а йолу жайнан тlера йаккхан.  Дж. К. Роулинг хаийтна, пхиъ дакъ хирадуй хlокху керла филшин серийн.

= Экранизацеш =

### Коьрта сери
Гарри Поттерехь ляца романшин серин экранизаци йина, кхин дlайол филмшица:
 *«Гарри Поттер»* *филмшин серийн цlерш нохчийн матт яккхинарг (нохчификаци йинарг) NML ву, 2017 шаррахь.* 
* Гарри Поттер а Философин Тlулг а — 2001 шо.
* Гарри Поттер а Къайленан Чоь а — 2002 шо.
* Гарри Поттер а Азкабанан Тутмакх а — 2004 шо.
* Гарри Поттер а Цlеран Кад а — 2005 шо.
* Гарри Поттер а Фениксан Орден а — 2007 шо.
* Гарри Поттер а Хlуийна Принц а — 2009 шо.
* Гарри Поттер а lожаллин Совгlаташ а: Дакъа 1 — 2010 шо.
* Гарри Поттер а lожаллин Совгlаташ а: Дакъа 2 — 2011 шо.

### [[Спин-офф]]
* Фантастикин Акхарой а Уьш Мичахь Йеха а — 2016 шо.
* Фантастикин Акхарой: Грин-де-Валдин Зуламаш — 2018 шо.

= Кассови гулдам =

  
=  Билгалдахарш  =


= Хьажоргаш =
Warner Bros.

**Warner Bros. Entertainment, Inc.**, кхин а **Warner Bros.** Pictures йа **Warner Bros.**, олу (Уо́рнэр Бра́зэрс) цул техь **Warner Brothers Production** — цхьа а йоккха концеш йукъера филм йеш, телесериалш йеш  АЦШ. Time Warner'и отдел йу, Калифорнехь офис йолуш.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШн кинокомпанеш
ТӀапломан чим

**ТӀапломан чим** — магма кегийра дина сурсат. Диаметр 2 мм лахара йолчу ченан дакъолгех а, гӀамарах а лаьтта. Кхоллало тӀаплам Ӏаьттош, хӀаваэ ара а тухий иза лаьтта охьахуучу хенахь. Латта таро дуккха а атмосферехь кхозуш, гало олу хиламаш а беш. Ӏаьттийначул тӀаьхьа чим дӀасахьо атмосферехула дикка гена, масала, 1883 шарахь ХӀиндонезехь Кракатау тӀаплам Ӏаьттош охьахаанза йолу тӀапломан чиман марха дуьненан шозза гуо баьккхира.

Чим чӀогӀа кхераме адамашна а, дийнаташна а  садаӀа. Кегийрачу йекъа къамкъаргашкахь а, бронхиолаш а мазанах кхетча иза цеманц санна чӀагӀло, уьш йукъйой, садукъдарца вуй.

ТӀапломан чим кхераме бу хӀаваан кеманашна. Йукъйо йагорган автоматикин жиклёраш а, реактиван моторан турбинийн пханарш шелъен дефлекторш а, цуо уьш сацо таро йу. Алсама чим аратохаро дукха хьолахь авиахаам сацабо.

Чимца микроэлементаш дукха ду. Иза бахьнехь, тӀаплам уллохь чӀогӀа ялта хьекъа латта ду. Масала, Везуви а, Этна уллохула йуьртабахам кхиъна бу.

## Хьажа иштта
* Чимбожар
* Тефра
* Эйяфьядлайёкюдль тӀаплам Ӏаьтторо авиахааман бина Ӏаткъам

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* A map of the 9 VAAC regions
* Ash Thickness and Particle Size Downwind from Mount St. Helens, Washington, on May 18, 1980 
* Tephra Falls of the 1991 Eruptions of Mount Pinatubo
* What to do during an ash fall event

Категори:ТӀаплам Ӏамор
СтелаӀад

**СтелаӀад** — атмосферни, оптически, метеорологически хотам бу, сирла сан кхулла иза.
Ана

**Ана** (шира.-грек. ὁρίζων — ма-дарра: доькъург) — стигалан а, лаьттан а юкъаметтиг. Хуьлу гушйолу ана а, бакъалийн ана а.

Категори:Ана
ЗӀен энерги

**ЗӀен энерги** (системан хӀокху хьолан) — шена чохь системан коьрта дакъош, чеккхе йоцуш, вовшен генадаьхна а долуш лаьттачу жигараллин тиеман хӀоттаман хьолан энергин а, системан бихкина хӀоттаман юьззина энергин а:

: \Delta E = \sum_{i=1}^N E_i - E,

цигахь \Delta E — системера компонентийн зӀен энергин  компоненташ (дакъолгаш), E_i — юьззина энерги -гӀа компонентан йехканза йолчу хьолехь (доза доцуш генаяьккхинчу тиеме дакъолгаш) а, E — йихкинчу системан юьззина энерги.

Доза доцуш генаяьккхинчу тиеме лаьтташ йолчу дакъолгийн системан зӀен энерги лору ноль, аьлчи а дихкина хьал кхоллалуш энерги йолу. ЗӀен энерги нийса ю и система ша лаьтташ йолу дакъолгаш йоькъуш бан безачу минимум белхаца. Цуо амал гойту цхьаьнаэшшараллин системан: зӀен энерги лакхара мел хуьлу, иза цхьаьнаэшшара хуьлу.

ЮкъацагӀерта атомийн валентан электронашна (арахьара электронан чкъоьрнийн электронаш) ша хуьлчу хьолерчу зӀен энерги цхьабосса хуьлу ионизацин энергица, дацаре ионийн — цхьабосса электронан гергарчуьнца.

Шина атоман молекулин химин зӀе йохоран энерги цхьабосса ю цуьнан термон диссоциацин энергица, кхочу бӀенашка кДж/моль.

Атоман хӀоьънан зӀен энерги билгалйоккху дукхах дерг чӀогӀачу уьйранца. Дукхах долчу хӀоьънийн иза цхьаьна нуклонан ~8 МэВ хуьлу.

## ЗӀен энергин тайпанаш
* Ионизацин энерги

## Хьажа иштта
* Гравитацин энерги
* Массан сакхт
* Химин потенциал
* Массан а, энергин а эквиваленталла
* ХӀоьънан энерги#ЗӀенан энерги

 

Категори:Физикин хими
Категори:Энерги
Хьонка

Хьонка (лат. Állium ursínum) — буц йу.

## Билгалдахарш

Категори:Хьонка
Орт (нахарт)

**Орт** (Орта, Ортуг) (шира маьІна  — деалгІа дакъа; и термин лелош йу хІинца а нумизматикехь) — XVI—XVIII бІешерийн Германин а, Речь Посполитан а детийн, тІаьхьа биллонан нахарт.

Дуьххьала арахецна XVI бІешарахь Германехь талеран («**ортсталер**», *Ortstaler*) 1/4 декъе кхочу детийн нахарт санна. Нахарташ зорба туьйхира ортсталере а, полортсталере а (я ахтельталер).

Ортсталеран юьхь агІон тІехь императоран аьрзунан сурт а, терахь 4 (1/4 талерах) а дуьллура,  тІехье агІон тІехь йоза дара *Ortstaler*.

Ахортсталеран юьхь агІон тІехь императоран аьрзунан сурт а, мах 8 (1/8 талерах) а, тІехье агІон тІехь — йоза *1 halb Ortstaler* йа *VIII einen Reichstaler* (1/8 талерах).

1608 шарахь орт зорба тоха долийра Гданьскехь, цул тІаьхьа иза шуьйра даьржира Речь Посполитехь. 1618 шарахь орт зорба тоха долийра Быдгощехь, цул тІаьхьа кхечу Польшин нахартийн керташкахь. Дуьххарлера орт 7 г гергга (цІена дети — 6,089 г) дара, иза нислора 10 гроше, 1615 шарахь ортан дети охьадаьккхира 5,676 г кхаччалц. 1656 шарахь йукъахь долу дети кхин а охьадаьккхира — тІаккха иза нисдира 1/5 талерах. Амма грошан сакхташ тІекхетарна орт дазделира, цунах 16 а, 18 а грош лора.

Варшаван сеймо 1677 шарахь дІанисдира орт «злотица» («тымфица»), аьлчи а 18 гроше (мах 18 нахартан тІе тоха болийра), амма орт йукъахь дети алсама дара (3,9 г «тымфан» йукъара 3,36 г дуьхьала). Иштта, цунах хилира 1/6 талерах.

Паччахьалла Август III-гІачунгахь долуш орт дІанисдира «тымфе», зорба тухура биллонах. Нахар шина кепара ду: шинне а кепана юьхь агІон тІехь паччахьан Август III-гІачун сурт ду, тІехье агІон тІехь Речь Посполитан хІост бухахь йаздина цхьаьна терахь «18», вукханна — элп «Т» (*Tymf*).

ТІаьххьара Речь Посполитехь орт арахецна зиеран нахарт кепехь 1766 шарахь.

Пруссехь 1749 шарахь йуха а тоха долийра ортан зорба Польшин нахартийн кепаца; шен мах (18 грош) бахьнехь цунна цІе тиллира «ахтценгрошер» (*Achtzehngröscher* — берхІийттагрошдерг). ВорхІ шеран тІом болуш нахартан мах цІеххьана охьабожарна, 1765 шарахь пруссийн орташ арахецар сацо дийзира.

Оццу хенахь ВорхІ шеран тІом болуш Россин зудчо-императоро Елизавета Петровнас зорба туьйхира дІалаьцна йолчу Пруссин, царна йукъахь биллонан 18-грошдерг а (ша-даьккхина зорба тухуш дара тера нахарт мах болуш 1/6 талерах).

## Билгалдахарш

## Хьасташ
* ''Словарь нумизмата'': Пер. с нем. / Х.Фенглер, Г.Гироу, В.Унгер. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Радио и связь, 1993
* *В. Н. Рябцевич*. Нумизматика Беларуси. — Мн.: Полымя. 1995 ISBN 5-345-00737-3

Категори:Нахарташ абатца
Категори:Германин нахарташ
Категори:Польшин нахарташ
Категори:Литван нахарташ
Категори:Мах грошашкахь
Берланга, Томас де

**Томас де Берланга** (; 1487 — 8 августехь 1551) — Испанин мозгӀар а, некъахо а. Панаман веалгӀа епископ. ГӀараваьлла Галапагосан гӀайренаш еллар бахьнехь.

## Биографи
Вина Испанехь Сори провинцера Берланга-де-Дуэро гӀалахь. 1508 шарахь доминиканхойн мозгӀарийн орден йукъавахана. Эспаньола (хӀинцалера Гаити гӀайре) гӀайренан приор даржехь лаьттина, Берланга бахьнехь 1528 шарахь Испанин ша-шах йолу провинци хилира. 1530 шарахь Панаман епископ хӀоттийра.

1535 шарахь Берланга хӀордан новкъа Панамера Перу вахара, цигахь бухарчу католикашна коьрте хӀоттавезаш вара иза. Новкъан бархӀалгӀачу дийнахь цуьнан кема штиль йукъа нисделира, ткъа экваторан хилеларо дӀаваьхьира иза малхбузе америкин бердан генна. 10 мартехь кеман экипажан гира архипелаган цхьа гӀайре, тӀехьа Галапагос цӀетиллира. Кестта карийра архипелаган кхин масех гӀайре. Испанин паччахье V-гӀа Карле Берланга йаздинчу кехатехь хаийтира шен географин дӀаделларех лаьцна, ткъа иштта йаздира Галапагос гӀайренийн тамашийна дийнатех лаьцна: доккха адам тӀехиъчи ловш йолу яккхийра пийлан уьнтӀапхьидех а, игуанех а, цуо дийцарехь, «шайтӀанах тера а йолуш».

1537 шарахь Томас де Берланга цӀавирзира Испани, шеца йалийра 3 метр гергга йеха кайман. ХӀинца оцу каймана зӀоьмалг ган таро йу Берланга-де-Дуэро гӀалин кафедралан килсанехь. Велла Томас де Берланга 1537 шеран 8 августехь ша винчу гӀалахь.

## Хьасташ
* Биография в католической энциклопедии.

Категори:Испанин хӀордахой
Категори:Испанин епископаш
Сибрехан туьрк

**Сибрехан туьрк** () — хьач тайпана (секци Туьрк — *Armeniaca*) ораматийн кеп.

Кхуьу Приморьен махкахь, Малхбален Сибрехахь, Къилбаседа-Малхбален Цийх, Монголехь, Корейхь.

Билгалйаьлла шелонех ца керарца (таро ю 45&nbsp;°C шело лан), амма чІогІа хала лов Іаьнан шолгІачу декъехь хуьлу йояларш.

ЧІогІа хьалха, гІаш делладалале дитташ тІедуху ровзанан духар, стоьмийн диттех хьалхачаьрца.

Маньчжурийн туьрках къаьста жима хиларца (локхалла 5 м ца кхочу). Массо а кхиаран муьраш хьалха хуьлу маньчжурийн туьркал. 

Цхьаьна дитт тІехь стоьмийн барам, кхуьучу меттиган амалашка а, кхечу факторшка а хьаьжжина, ловзу 26 - 75 юкъахь. Стоьмаш — декъало агІон тІиера сизца, декъа хуьлу, 2 — 2,5 см диаметр йолуш, сируо-можа бос болуш, муьсто-къаьхьа чам болуш, даа мегар дац ала мегар долуш.

Сибрехан туьрк йаьккхина Бурятин цІиен жайнин тІе.

Адамо кхио долийна 1800 шарахь дуьйна.

ЧІогІа эффект йолуш ду вегетацин мур мел бу а.

## Хьажа иштта
* Маньчжурийн туьрк
* Японийн туьрк
* Туьрк гуттгре

## Билгалдахарш

## Ссылки
* 

Категори:Хьечий
Категори:Малхбален Азин ораматаш
Категори:Стоьмаш
Категори:Декоративан коьллаш