open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зеразакъ (механизм)

**Зе́разакъ** йа **Домкрат** (схьадаьлла ) – шена тӀиера йа тӀетесна кира хьалаойу стационаран, дӀасаяхьаран йа дӀасалеларан механизм. Зеразакъаш хуьлу рейкан, винтан, гидравликан, зайлан, пневматикан. 

Оцу механизман уггаре яьржина верси — цхьаъ йа масех чкъург хийца Ӏалашо йолуш, автомобиль хьалаойу дӀасаяхьаран йа дӀасалеларан зеразакъ. Дукха хьолахь жима автомобилаца хуьлу жима винтан зеразакъ, болх бойту адаман куьйган ницкъаца.

Гидравликан автомобилан зеразакъ, **трансмиссин бӀогӀам** а олу, лелайо автосервисашкахь автомобилан дакъош а, агрегаташ а монтаж а, демонтаж а ечу хенахь кира хьалаойуш а, дӀасалелош а. ХӀиттайо хьажаран ор тӀехь, эстакадехь йа электрийн ойбучун гергахь. Иза бу гидравликан бӀогӀам, шен гуран чохь гидроцилиндр а, куьйга поршенан насос а йолуш, цуо латтайо автономилла, лакхара эффекталла, кхерамазалла ремонт ечу хенахь. Автомобилан агрегат йа дакъош схьадахархьама, бӀогӀамаш хила тарло тайп-тайпанчу хуьйцу дакъошца комплектехь.

## Самукъане фекташ
* Шира дийцар ду, зеразакъ ширачу заманахь лелош хилла тӀеман гӀуллакхехь гуо бинчу гӀалан кевнаш кегго гӀирс санна. Оцу бахьнехь зеразакъан конструкци къайлаяьккхина хилла. Ширачу дийцарах теша мегар делахь, зеразакъан конструкци йоьхкина (историн бевза дуьххьарлера шпионажан болх). Кхечу версица, волавелла лела сурт диллархочо сурт диллина зеразакъан тӀетевжинчу элан. Цул тӀаьхьа цуо сурт юха а диллина дӀаделла (дӀадоьхкина) девнен агӀонан.
* Дуьххьарлера автомобилан гидравликан зеразакъ ян ойла кхоллаелира цӀеххьана. Цуьнан автор — автомобилаш тоеш волу Лунати Питер, парикмахер волчохь цунна гира, пхьеро атта дӀачӀагӀдира гӀант оьшучу локхаллехь. Шо а ца делира, 1925 шарахь Лунатис йира автомобилан платформан зеразакъ юккъехь гидравликан бӀогӀам болуш, куьйга насос йолу гидроагрегатах екхаш йолу.

## Литература

* 
* 

 

Категори:ГӀирсаш
Категори:Автомобилан кечам
Конгрив, Уильям

**Конгрив Уильям** (*William Congreve*; 24 январь 1670 — 19 январь 1729, Лондон) — классицизман муьран ингалсан драматург, лаьттина британин амалийн комедийн хьостехь, цIе а тиллина «ингалсан Мольер» аьлла. Цуьнан пьесаш къаьста суьйнаш туьйсучу хьекъалан диалогашца, модан тайпанаш сатирица кховдор, стюартгIеран Реставрацин претенцин леларшка аьшнаш ярца хьажар.

## Биографи
Конгрив кхиина, дешна Ирландехь. Дублинан Тринити-колледжехь цуьнан накъост вара Джонатан Свифт. Сийлаллин революцил тIаьхьа КонгривгIар охьахевшира Стаффордширехь, ткъа жима къуонах хьажийра Лондоне юридичеси стажировке. Бакъо Iаморан дешаран меттана цуо псевдонимца 17 шо долуш ша йазйина йайн «Ца йевзарг» пьеса арахийцира. Иза тидаме ийцира, ингалсан литературин чам бевзачу, законаш кхуллучо — Драйден Джона. 1693 ш. Конгрива а, Драйдена а цхьаьна болхбира Персий а, Ювенал а сатираш гочйеш.

1693 шеран мартехь Конгриван цIе къевкъира йерриг Лондонехь: цуьнан хьалхара «баккхийчеран» пьеса, цамгарах туолучу хенахь йазйина йолу, «Зуда йалонза къанвелларг», хIоттийра сийдолчу Друри-Лейн театрехь, сценин тIиера шина кIирнах дIа а ца йелира, иза оцу заманахь наггахь бен хуьлуш боцу аьтту бара. Драйдена кхайкхийра «Зуда ялонза къанвелларг» шен заманан уггаре дика театран дебют, ваккхийверца йазйира волалучу авторо «Шалха ловзар» цIе йолчу кхоалгIа пьесан чувалар. И пьеса хIоттийра декабрехь, къегина йолу драматургин говзалле хьаьжна ца Iаш, чолхе мах хадийра коьрта шахьран театран мах бевзачара.

1694 шарахь паччахьан Друри-Лейн театран труппехь къаьстамаш хилира, паччахьан дийзира цхьа дакъа актёраш керлачу театре Линкольн-Инн-Фильдсе дехьабаха. Иза дIайиллира 1695 шеран апрелехь, конгриван «Безаман дуьхьала безам» цIе йолчу пьесица, цуьнан боккха аьтту хилира. Драматурган кховдийра театран куьйгаллехь меттиг, ткъа цуо дош лора хIора шарахь цхьацца пьеса театран яла. 

Конгрива паччахь-аьзни Мария йаларан элеги йазйинчул тIаьхьа цуьнан белхаш безарш хилира британин йукъараллин лакхарчу чкъоьрашна йукъахь а, йелира цунна лакхара алапа долу синекура акцизан урхаллехь. Моде йовлуш йара оцу хенахь риторикан бохамаш, тIакхха 1697 шарахь Конгрива гайтира шен зиеделларг оцу балхехь цIе тиллина  «ЧIир лелон нускал». ТIаьхьа и пьеса наггахь бен ца хIоттаяхь а, амма оцу хенахь боккха аьтту болуш йара иза.

## Хьост
 

Категори:Адамаш абатца
Категори:ингалсан поэташ
Категори:Йоккха Британин драматургаш
Категори:XVII бIешеран драматургаш
Категори:Бинарш 24 январехь
Категори:Бинарш 1670 шарахь
Категори:Белларш 19 январехь
Категори:Белларш 1729 шарахь
Категори:Белларш Лондонехь
Категори:Вестминстеран аббаталлехь дӀабоьхкинарш
Кунья (цӀе)

**Ку́нья** () — Ӏаьрбийн цӀеран дакъа, долало Абун (божаршна) а, Умман (зударшна) а тӀиера, чекхдолу кӀентан я йоьӀан цӀарца. Цхьацца меттигашкахь куньяно дика амал лелайо (масала, Абуль-Хайр, Абуль-Баракат). ЦӀе а ца йоккхуш,  кунья алар, Ӏаьрбийн лерам бар лору. 

## Ӏаьрбийн цӀе
Дукха хьолахь Ӏаьрбоша кунья ло воккхаха волчу кӀентан цӀарах, амма меттигаш хуьлу кунья кхечу кӀентан я йоьӀан цӀарах туьллуш а. Кунья иштта яла тарло берана а, бер доцу воккхачунна а. Берашна куньяш луш, Ӏаьрбаша дог дохуш санна хета, шен беран доьзалхо хиллалц иза дехар долуш санна.

## Ислам
Исламан ламастехь куньян доккха маьӀна ло. Имам аль-ГӀазалис яздо цунах:
« АллахӀан элчано  шен асхьабийн кунья йоккхуш хилла. Деш хилла цуо иза, церан сий а, лерам а бархьама, цуьнца царна хазахетар дан а. Цкъацца цуо ша хоржура асхьабашна йогӀу кунью, оцу куньяца вист а хуьлура цаьрга. Цунна тӀаьххье кхечу асхьабаша а олура и кунья. Стеган бераш ца хилчи а АллахӀан элчано  кунья хоржура цунна. Цкъацца АллахӀан элчано  куньяца кхойкхура бераш а, цхьаццана ша хоржула иза. Иштта ша дукха воьзуьйтура берашна а, баккхийчарна а».

Мухаммад пайхамаран  кунья  яра. Цуьнан кӀант хилла Къасим цӀе йолуш, жима волуш вела иза. Имам ан-Нававис шен «Азкара» жайнахь куньяш гулйина йоӀрийн цӀарах техкина куньяшца бевза асхьабийн а, табиӀинийн а.

## ГӀуо кунья
Наггахь кунья лелайо ца вашар, лерам ца хилар билгалдоккхуш. Исламан исторехь меттигаш хилла, гӀуо куньяш луш, масала, Абу Джахль (Боданаллин да), Абу ЛахӀаб (ЦӀеран да). И нах кхайкхамца дуьхьало еш бара Мухьаммад пайхамарна , хӀумалгаш лелайора бусалбанашна.

## Куньях долу жайнаш

*Кутуб аль-асмаъ ва-ль-куна ва-ль-алькъаб* () — и жайнаш лерина ду хьадисаш схьаделлачеран цыӀерашна, куньяшна, лакъабашна. Иштта жайнаш хӀиттадо гӀалат ца бовлархьама, иэ ца янхьарма  хьадисаш схьаделлачеран цӀераш.

Уггаре гӀарадаьлла оцу тайпана жайнаш:
* Ӏали ибн аль-Мадини *Китаб аль-асами ва-ль-куна*.
* Ахьмад бин Хьанбал *аль-Асами ва-ль-куна*.
* Мухьаммад аль-Бухари *аль-Куна*.
* Муслим ибн аль-Хаджжадж *аль-Куна ва-ль-асмаъ*.
* Абу Ӏабдуллах Мухьаммад ибн Ахьмад аль-Мукъаддами (велла ) *Тарихь асмаъ аль-мухьаддисин ва кунахум*.

## Ӏаьрбийн меттадакъошкахь
МагӀрибан (малхбузан) Ӏаьрбаша дешан хьалхара элп ца доьшу **أبو** меттана **بو**, аьлчи а *Абу* дешан меттана яздо, деша а доьшу *Бу*. Масала:
* Бу Тефлика **Абу Тафлика** меттана.
* Бу Медьян **Абу Мадьян** меттана.
* Бу РгӀиба **Абу Ракъиба** меттана.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш

*  
*  

*
Интермаша-жигаралла

**Интермаша-жигаралла** (иштта йевза **хааман-пропагандан болх**, **кибержигаралла**, **электронан агитаци**, **электронан жигаралла**) – тайп-тайпанчу жигараллин электронан технологин уьйранаш лелор, масала электронан пошта, «Дуьненан маша», подкасташ, сихха хаийтархьама гражданийн жигараллех, дуьненан шуьйра аудиторин  ша хаам бала.

Интермаша-технологеш лелайо гӀоьналлин ахча гулдархьама, йукъараллаш, лоббиш, кхолламаш кхоллархьама.

## Тайпанаш
Авторо Сэндор Вейс йоькъу онлайн жигаралла кхаа коьртачу категорин: **Хууш хилар / пропаганда**, **кхоллар / мобилизаци**, ткъа иштта **дар / реакци**.

Интермаша маьрша жигархойн йа электронан жигархойн коьрта ресурсех цхьаъ ю. «Адаман бакъонаш забар йоцуш йохош хилча, Интермашо лелайо ладаме роль зулам арахьарчу дуьненан гучудаккхархьама». Испискаш дӀасакхехьийтар, масала, BurmaNet, Freedom News Group гӀо до керланаш даржош, кхечу агӀора уьш хуур дацара оцу мехкашкахь.

Жигархоша иштта йаржайо электронан петицеш, уьш дӀакхачорхьама пачхьалкхан, йукъараллин, доларчу кхолламашка. Иза до реза ца хилар гойтуш йа политикехь дикачу агӀора хийцамашка кхойкхуш, тайп-тайпанчу областашкахь: герз дохкарера косметикан тесташ, медицинан препараташ дийнаташ тӀехь тесташ йаре кхаччалц. Дукхаха йолу коммерцин йоцу а, диканаш даран а кхолламаша леладо и хьесапаш, шайн испискашна тӀехь болчарна электронан поштехула петицеш йохьуьйту, хӀунда аьлча цара оцу дӀасакхехьийтаршна тӀеязвелла. Интермашано таро ло йукъараллин кхолламашна адамашца йаккхий харжаш а йоцуш, хан ца йойуш къамел. Гуламаш а, реза ца хиларш а кечдан тарло хьалха бевллачара а, декъашхоша а дакъа лоцуш. Электронан поштехула дӀасаяхьийтаро атта йо лобби йар, кӀезиг харжаш а йеш массашкахь дӀасайохьуьйтуш. С.Вейн концепци «кхоллар / мобилизаци», масала, йеккъа онлайн-ражехь йа йеккъа офлайнехь хуьлчу белхан йукъайаха тарло, амма Интермашехь кхоьллина, йа онлайн а, офлайн а цхьанатоьхна. Уггаре йаьржина социалан машин сайташ (коьртаниг Facebook.com) иштта ло уьш лелочарна электронан ажигараллин тайп-тайпана гӀирсаш.

Цул сов, DoS-тӀелатарш, сайташ дӀалецар, вандализм, зуламан программаш схьаэцар, электронан поштан бумбанаш йеттар (цхьаьна электронан адрес тӀе массашкахь кехаташ дахьийтар) иштта масала ду интермашан жигараллин. Кхин масалаш ишттачу тайпана «нийса белхан».

## Жигаллин масалаш хьалхарчу муьрехь

Уггаре гӀарадаьлла, Интермаша хьалхарчу муьрехь жигараллин гӀирс санна лелоран масала ду Lotus компанин MarketPlace. 1990 шеран 10 апрелехь Lotus гайтина маркетинган хаамийн база нисса дӀасайахьийтаран кечам, царна тӀехь йара 120 млн АЦШ гражданийн цӀераш, адресаш, церан харжаш. И хаамаш хьалха а тӀекхачалуш белахь а, нехан долара дахар лардархоша сагатдора цхьаьнатоьхна хаамийн база йукъайаларо. Цул сов, и хаамаш дӀайазбан таро йара компакт-экъан тӀе, керла компакт-экъа йукъадаллалц латто таро а йара.

## Билгалдахарш

## Хьажа иштта
* Жигаралла
* Йукъараллин кампани
* Электронан демократи
* Лахара инициатива
* Интермаша-йукъаралла

## Хьажоргаш
* Медиа-активизм

Категори:Жигаралла
Категори:Интернет-доменаш
Россин Федерацин Конституцин де

**«Конституцин де»** — хӀинцалерачу Россин — Россин Федерацин Конституци тӀеэцаран Ӏида, даздо 12 декабрехь.

## Истори
ССР Союзехь 1977 шо кхаччалц даздора 5 декабрехь, 1936 шеран ССРС Конституци тӀеэцначу дийнахь. Цул тӀаьхьа Ӏида дехьадаьккхира 7 октябре (ССР Союзан керла конституци тӀеэцаран де — «Кхианчу социализман конституци»). Конституцин де даздаран гӀиллакх дӀадаьхьира керлачу Россехь.

1993 шеран 12 декабрехь дерриг къомо кхаж тасарца тӀеийцира Россин Федерацин Конституци, ткъа 1994 шарахь Россин Федерацин президентан омарца («Россин Федерацин Конституцин дийнах» а, «Белхах мукъа дийнах 12 декабрах») 12 декабрь кхайкхийра пачхьалкхан Ӏида.

2005 шарахь дуьйна 12 декабрь кхин мукъа де дац Россехь, ткъа Конституцин де 12 декабрь лаьрра Россин иэсаллин терхь, 2004 шеран 24 декабрехь Пачхьалкхан Думо тӀеэцна Россин Федерацин белхан кодексан Россин Ӏидан денош хуьйцуш болчу хийцамашца..

2013 шарахь Россин Конституцин 20 шо кхачарца В. В. Путина баккхий нах, пхора а, бераш долу а зударий, — уггаре хьалха, ткъа цул тӀаьхьа, тарлахь, кхин категорин ницкъ банза зулам дина чубоьхкинарш, тарлахь амнистега хьовсаре кховдийра. Цуьнца богӀу Пачхьалкхан Думан сацам тӀеийцира 2013 шеран 19 декабрехь.

## Билгалдахарш

Категори:Россин иэсан денош
Категори:Россин Ӏиданаш
Категори:12 декабран Ӏиданаш
Росси
Али (хи)

**А́ли** йа **А́луо** — гуттаренна долу йа цхьацца хенахь хуьлу жима охьадоьду хи, шораллехь масех  дециметр тӀиера масех метр кхаччалц. Дукха хьолахь алин дохалла 3—5 км хуьлу, ткъа кӀоргалла наггахь а сов ца йолу 1,5 метрал, амма къастийна доза дац алин а, жимачу эркан а йукъахь.

## Йукъара хаамаш
Алин сихалла, дукха хьолахь, дикка чехка хуьлу (масех метр секундехь).

Али кхоллало догӀан хих, ло йа ша бешна хих, лаьттан бухара хиш бухара арадевлчи.

Алиш декъало *гуттаренна дерш* а, *заманан (дакъалуш дерш)* а, *акъарин* а, *ломан* а.

Алин харш дукха хьолахь ситтина хуьлу; Ӏаламан алин харшаш кӀезиг хийцало, амма цхьацца бахьнийн Ӏаткъамца (боьран эрози, токхам, мохк бегор) тарло дикка хийца шен латтар, кеп, барам. Алин амалехь ю готта атагӀа а, гӀийла къаьсташ тогӀи а. Заманан (дакъалуш долу) алиш хийца тарло харш а, охьадоьду агӀо а хӀора шарахь ала мегар долуш. Дукха хьолахь алин агӀо хийцало адаман Ӏаткъам бахьнехь.

Картографехь «али» термин леладо Ӏаламан охьадоьду хишна, нагахь цуьнан дохалла 10 километр ца кхачахь (гуттаренна йа заманан делахь а). 10 километр сов Ӏаламан охьадоьду хишна лелайо термин «эрк». Йукъарадаккхар ду Ӏам чуьра йа эрк чуьра догӀу Ӏаламан охьадоьду хиш, шен рогӀехь, уьш чукхета кхечу эркашна, алишна, тӀаккха уьш хуьлу оцу эркийн йа алийн харшан дакъа (хӀунда аьлчи эркан новкъара Ӏам хих дуьзина ор лара мегар ду). Иштта хишшах, нагахь уьш тоъал даккхий делахь, эрк ала мегар ду. Иштта эркаш шорта долу цхьацца меттигашкахь (масала, Колыма хин лахенашкахь), царна лелайо башха термин «виска» (амма иза шуьйро ю, цунна чудогӀу хершан Ӏаьмнаш коьртачу хих туху алиш а, эркаш а). Кхин цхьаъ йукъарадаккхар — нагахь али йа эрк меттигерачу бахархоша шайн ламастехь олуш делахь тӀаккха цара ма-аллара хуьлу.


Лесной ручей. Brook in the thicket - panoramio.jpg|Хьуьнан али Карелехь (Росси)
Marshall-county-indiana-yellow-river.jpg|Индианера Можа эрк цӀе йолу али 
Butchers creek - omeo04.jpg|Австралера ломан али Бутчер


## Билгалдахарш

Категори:Охьадоьдучу хин тайпанаш
Дуьненайукъара коррупцица дов латтон де

**Дуьненайукъара коррупцица дов латтон де**  ()  — даздо хӀора шарахь 9 декабрехь, 2004 шарахь дуьйна. Кхайкхийна ВКЪКХ Инарлан Ассамблейс (резолюци  №  A/RES/58/4 2003 шеран 21 ноябрера).  Оцу дийнахь 2003 шарахь Мексикехь куьг яздархьама дӀайиллира коррупцин дуьхьала ВКЪКХ Конвенци.

И Дуьненайукъара де кхолларан Ӏалашо, Инарлин Ассамблейн резолюцехь ма-аллара, яра *[[коррупци]]н балан кхетам совбаккхар а, коррупци ца хилийтар а, цуьнца дов латторан Конвенцин роль а*. Резолюцехь бац массанхьа хуьлуш болу шуьйра и де даздар, цуьнца йогӀу мероприятеш яран кхайкхам.

Инарлин Ассамблейн резолюцехь гайтина ВКЪКХ Инарлин секретаре дехар ВКЪКХ наркотикашна а, зуламаллин а урхаллин (UNODC) Конвенцин пачхьалкхийн-декъашхойн Конференци секретариатан функции тӀейиллар.
Кхин дӀа хӀора шарахь Дуьненайукъара коррупцица дов латтон ден хьокъехь UNODC директоро къамел до кхайкхамца. Ткъа иштта болу кхайкхамаш кхечу дуьненаюкъарчу деношца бо ВКЪКХ Инарлин секретаро.

2015-гӀа шеран  9 декабрехь шен кхайкхамехь ВКЪКХ Инарлин секретаро Пан Ги Муна призвал: 

2030 шо кхаччалц йолу цхьаьна эшшара кхиаран областехь йолчу дийнан керлачу Повесткаца, вайн Ӏалашо ю къоьлла дӀаяккха, массарна а догӀаш долу дахаран хьолаш латто, къобал деш ду коррупцица, цуьнан ерриг аспекташца, дов латтор, кхайкхам бу хаъал лагӀдар законехь доцу финансийн Ӏовраш, юхаберзор лачкъийна бахамаш

2015-гӀа шеран  9 декабрехь шен кхайкхамехь ВКЪКХ наркотикашна а, зуламаллин а урхаллин кхочушдаран директоро Федотов Юрийс тидам бира:

Коррупци а, кхаъ эцар а шен Ӏалашоне кхаьчначу хенахь, нийсо а, бакъо а оьшу – дийнна юкъараллаш йиса тарло шайна оьшу инфраструктураш, больницаш я ишколаш йоцуш. Цу тӀе коррупцино бохабо ладамечу бакъонийн гӀуллакхийн бух, зулам до промышленностан, харцахьа боккху конкуренцин кхетам»

## Билгалдахарш

Категори:ВКЪКХ дуьненайукъара денош
Категори:9 декабрь
Категори:Коррупци
1545 шо

## Хиламаш
* 13 декабрь — болх болийна Тридентан Гуламо Тренто (), гулам дӀабиллина Павел III-гӀачо.
* 1545—1563 — Католикийн килсийн Тридентан гуламо тӀечӀагӀдина догматаш дуьххьарлера къих, жоьжахатех.
* Ингалсахь дӀакъевлина йерриг килсаш, церан бахам карабахна паччахьан.
* Чехийн феодалашна бакъо йелла ясакх йоцуш чудан кхечу мехкан сурсаташ шайн хьашташна.
* Доладелла дуьххьарлера Казанан Иван IV-гӀачун эскар тӀелатар.
* 1545 —Конгон паччахь Франц ву.
* 1545—1561 —Конгон паччахь Иаков.
* Португалхоша Африкин малхбален агӀора Лоренсу-Маркиш (хӀинца Мапуту) гӀала йиллар.
* Сеулехь паччахьан гӀалара херцамаш, цӀий Ӏанош девнаш.

## Бина
*Хьажа иштта: [[:Категори:Бинарш 1545 шарахь]]*
* Тупак Амару — Перун къоман Инкан тӀаьххьара урхалча.
* 2 апрель — Елизавета Валуа, французийн паччахьан йоӀ а, Испанин паччахь-аьзни а, кхоалгӀа зуда йу Испанин паччахьан Филипп II-гӀачун.
* 28 апрель — Ли Сунсин, Корейн хӀордахо, гӀараваьлла Имджинан тӀамехь шен Японин хӀордан флотан тӀехь толамаш бахарца, урхаллехь Чосон некъий болуш.
* 8 июль — Дон Карлос, когаметта ву Испанин Ӏаршан (велла 1568), Испанин паччахьан Филиппа II-гӀачун кӀант. 
* 27 август — Фарнезе, Алессандро (Парман герцог), Испанин баьчча а, Нидерландин сардал (1578 шарахь дуьйна).

## Белла
Апари

**Апари** — цхьаьна хӀуман тӀехь даьккхина деха харш, я цунах тера кеп:

* Хи охьадохуьйту апари — хи охьадагӀийтаран системан коьрта декъех цхьаъ долу готта харш,  цуо гулдой, дӀахьажадо догӀан хи гӀишлонан тхов тӀиера.
* ХӀордан апари — океанан бухара кӀорга а, еха а  чутаьӀна меттиг (5000—7000 м а, кхин сов а).
* Кхерамазаллин апари — станцин некъийн рельсашна йукъара чутаьӀна меттиг, лерина ю цӀерпоштнекъан тӀехь нисделла адамаш цӀерпошт  тӀекхетарх кӀелхьара даха.

## Хьажа иштта
* Апареш
Глазгон метрополитен

**Гла́згон метрополите́н** — Шотландин Глазго гӀалара, дӀаелларан хенаца дуьненахь пхоьалгӀа (лаьттан бухара кхоалгӀа), метрополитен.

Лаьтта цхьаьна хӀозан пхийтта станци йолчу асанах, йерриг йохалла — 10,4 км, йерриг асанехула чекхваьлчи — 24 минот бен ца йолу. Лелабо тамашийна готта некъ 1219 мм (4 фут). Тоннелан диаметр иштта кӀезиг йу хуьлачулла а — 3,35 м (11 фут). КӀоргаллин йуккъера барам 10 метр бу. Пассажирашэхара 2005/2006 шеран терхьашца хуьлу 13,16 миллион пассажир (36 эз. дийнахь).

## Билгалдахарш
Шахьмирзин эвла

**Шахьмирзин эвла** — Нохчийчохь хила эвла. ХӀинца Устрада-ГӀалин малхбале йистера аре. Шахьмирз тайпан гӀордало хила. 1850 шарахь Тепли-Кичу цӀе йолу гӀап тояр бахьнехь Шахьмирзин эвлан бахархой Жалкхе ховшийна

Уллера нах бехаш хилла меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа Гурдали, Аверей, Сатабай, Эльдархан, къилбехьа Дышни, Мурзи, Генджабей, Гачалай, Муцуру, Хан-кичи-каж, къилба-малхбузехьа — Тепли.

## Билгалдахарш

## Литература
; Жайнаш
*
Ӏийса ибн Салман аль-Халифа

**Ӏийса ибн Салман аль-Халифа**, йа **Ӏиса II** (3 июнь 1933, Ясра — 6 март 1999, Манамат) — Бахьрайн пачхьалкхан хьалхара эмир, британин протекторат дӀайаьккхинчул тӀаьхьа дуьххьарлера корта.

## Билгалдахарш
Даккхий Антилийн гӀайренаш

**Даккхий Антилийн гӀайренаш** (, , ) — Карибийн хӀорд чуьра масех доккха гӀайре, йукъадоьду Вест-Индин гӀайренийн тобанна. Латтарца а, барамашца а Вест-Индин гӀайренаш декъна Багаман гӀайренашна, Кегий Антилийн гӀайренаш, **Даккхий Антилийн гӀайренаш**. ТӀаьхьара шит оба цхьаьна ю архипелаг Антилийн гӀайренаш.

## Географи
Даккхий Антилийн гӀайренийн тобанна йукъадогӀу Куба, Ямайка, Гаити, Пуэрто-Рико.

Категори:Америка
Саьрмак муха караӀамо беза

**«Саьрмак муха караӀамо беза»** (ингл. How to Train Your Dragon) — дийннаметрна анимацин филм, «DreamWorks Animation» стидес кхоьллина
Зилам

**Зилам** () —  могӀанера  доьзалера  бухара доьзалера бецан ораматийн доккха тайп, йаьржина йерриг Къилбаседа эхиган барамерачу регионашкахь.

## Ботаникан сурт
Тайпана векалш — доккхаха долу дакъа дукха шерийн ораматаш йу, амма хуьлу иштта цхьаьна шеран ораматаш а.

ГӀаш чурашкепара, шозза- йа кхуззачолхе.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш

* 
* 
* ''Хохлатка'' в Биологическом энциклопедическом словаре

Категори:Евразера ораматаш
Категори:Къилбаседа Америкин ораматаш
Категори:Дымянкан
Категори:Моздерш
Категори:Дарбане ораматаш
ХӀуцӀеналла

**«ХӀуцӀеналла»** — генеалогин генофонд тоян Ӏалашонца дийнатийн селекцехь тайпанан генаш къасторан концепци:
* Даьхнийлелорехь тайпан хӀуцӀеналла.
** ХӀуцӀена тайпана говраш.
* Адамийн «хӀуцӀеналла» шайн схьадовларан башхаллин хьесап ду цхьацца тобанийн:
** Айсина цӀий — элийн.
*** масала, паччахьийн Ӏедал когаметтачун дӀадаларан низам билгалдоккхура, хӀинца билгалйоккху когаметталлин юридически бакъонаш.
**  — бакъболу америкин (индахойн) дайшан бакъон декъах долу АЦШ законаш.
** Расизм я шовинизм — лакхара тӀегӀанера схьаваларан терго.
* ХӀуцӀеналла Гарри Поттерах лаьцна адамо кхоьллинчу вселеннехь.

## Хьажа иштта
* Гибрид
* Метис
* ЧӀаьнкъа
1600 шо

## Хиламаш
### Ӏилма а, исбаьхьалла а

* Ингалсан физикин а, лоьран а Гильберт Уильяман (1544—1603) «Магнитах а, магнитийн догӀмех а, доккха магнитах — Дуьненах а» цӀе йолчу жайнин зорба тоьхна. Цу чохь дуьххьара яздо магнитан а, дуккха электрийн а хиламех, йукъайалайо «электрийлла», «электрийн ницкъ», «электрийн тӀеозам» терминаш. Гильбертан белхан чохь бу шортта тергамаш а, хетарш а. Уьш ийна йуккъерачу бӀешерийн алхимикийн фантастикин кхетамашца. Шен талламаш бахьнехь Гильбертан кхаьчна дарж «электрийллан да».
* Кваден, Маттиас, немцойн географа а, картографа а, йазйина «Compendium universi, complectens geographic, descriptionum l. V».
* Шаррон Пьер, французийн дин хьоьхарг, йазбина динах болх «Discours chrétiens».
* Оцу шарахь дуьйна талламхоша чот лелайо барокко муьран музыка (1600—1760) кхиаран.
* 17 февраль — Румехь Зезагийн майданахь нахан хьалхха вагийна Ӏеса ваьлла а, мозгӀаран ният дохийна Джордано Бруно.
* Львовхь Бернардин килс йан буьйлабелла.
* Зорба тоьхна Шекспиран пьеса «Венециан совдегархо».
* Немцойн Ӏалам диллархо Эльсхаймер Адама сурт диллина «Таршан цӀе».
* Дуьххьара карийна P ГӀургӀезан.
* Спрангер Бартоломеус диллина «Ангелика а, Медор а» сурт.
* Оцу хенахь йукъайолу керла музыкин-театран жанр интермеццо.
* Пери Якопос йазйина «Эвридика» опера.
* 7 октябрь — ширачех, хӀокху деношка яьлла йолу Каччини Джулион *[[Il rapimento di Cefalo]]* оперин премьера хилла Флоренцехь, Францин паччахьан Генриха IV-гӀачун а, Мария Медичин а ловзаргахь.
* Москохан Кремлехь йоьгӀна Иван Сийлахьчун горгалин килс.
Ӏумар ибн Абу РабиӀа

**Ӏума́р ибн Абу́ Раби́Ӏа** (; ,  — ) — Ӏаьрбийн лирикан поэт. «Ӏумаран» агӀора поэзи кхоьллинарг. 

Схьавалар ду бану къурайш тайпанах, да совдегар хилла, тӀаьхьа Къилба Ӏаьрбийчоьнан жимачу областан урхалча.

Ӏумаран дешнашна музыка йазйеш хилла гӀарабевллачу Ӏаьрбийн музыкхоша.

## Биографи
Ваьхна Мадинатехь а, Маккахь а. Административан даржаш тӀеоьцуш ца хилла, цӀенчу стеган дахар лело гӀиртина. Мадината ровзата а ца вахна, «пахамаран коше ваьлча шен йезаран иэс йицйийр йу аьлла».

Беркате а, нийса а волчу омейядийн халифа Ӏумар II-гӀачо, Ӏедале веъча, омар делира схьавалаве къена поэт Димашкъе зӀенашца вехкий, махкахваккха дагахь. Амма тӀаьхьа цунах къинхетам бира, дихкира байташ йазйан, хӀунда аьлча уьш тӀех паргӀата а, бусалба нах галбохуш хиларна.

## Билгалдахарш

## Литература

### Арахецарш
* 
* 
* 
### Биографеш а, талламаш а
* Крачковский И. Ю., Омар ибн Абу Рабиa, Избр. соч., т. 2, М.—Л., 1956;
* Фильштинский И. М., Арабская классическая литература, М., 1965.

## Хьажоргаш
* В переводе Шервинского
755 шо

## Хиламаш
* Франкийн паччахь Хильдерик III-гӀа валар.
* Керла омейядгӀеран некъий схьабевлла волу Ӏабд ар-Рахьман I-ра Испане воссар.
* 755/756 — 1031 — ОмейядгӀеран Испанера урхалла.
* 755/756 — 788 — Кордован эмир Ӏабд ар-Рахьман I (731 (734 гергга)-788).
* Абу Муслим виер. Хорасанехь Сумбад куьйгаллехь волу халкъан гӀаттам баьржира Хьамадане кхаччалц. ОхьатаӀийна.
* 755—761 — Эрмалойчоьнан эла Исаак Багратуни.
* 755—763 — Цийчуьра Ань Лушанан а, Ши Сыминан а гӀаттам.
* Цзедуши Ань Лушана адам гӀаттадо Сюаньцзунан дуьхьала.

## Бина
* 755 гергга — Видукинд Саксонийн, деланийхойн-саксийн тхьамда ву франкийн паччахьаллин куьйгакӀела ца дахаран церан къийсамехь.

## Белла
* Абу Муслим, Ӏаьрбийн халифат Ӏарш тӀиера ОмейядгӀар охьакхийсина Ӏедале ӀаббасгӀар балийна волу, хорасанан гӀаттаман тхьамда.
* Ипато Теодато, 4-гӀа венецин дож.
* 755 гергга — Хильдерик III-гӀа, франкийн паччахь (743—751).

## Хьажа иштта
Алазея

**Алазе́я** () — Россера доккха эрк, охьадоьду Якутин къилбаседа-малхбалехула. Индигиркан малхбалехьахула кхета Малхбален-Сибрехан хӀордах.

## Географи а, гидрологи а
Эркан дохалла — 1590 км, тайп-тайпана хьосташца цуьнан хи гулде майда ю 64 700 км² до 74 700 км². Кхоллало Нелькан а, Кадылчан а эркаш Алазейн ломан акъари тIехь цхьаьна кхетча, лакхенашкахь 100 км гергга дохаллехь ломан амал ю. Кхин дIа тундрехула доьду, оцу декъехь цуьнан харш чIогIа меандраци еш ду, геннашца уьйр ю шортта Iаьмнашца.

Алазеян харш хьийзаш ду; хикхочехь эрк декъало цхьа могIа геннашна, царех уггаре даккхийнарш — *Логашкина* а, *Тынялькут* а ду. Эркан хин ражан амалехь ду дахделла бIаьстенан-аьхкенан дестар, цуьнан аьтту бо эркан майданахь алсама Iаьмнаш хиларо, цигахь ду 24 эзар кегийра Iаьмнаш.

Индигиркан хикхочен малхбалехьа дIакхета Малхбален-Сибрехан хӀордах.

Эркан хи лонах а, догIанах а долу. Хи дайаран йукъара барам 320 м³/сек хикхочехь. Эрк гIорадо сентябрь чекхболуш — октябрь болалуш, дукхах дерг дерриге а гIуорадо декабрь юккъе бахчи май кхаччалц, май чекхболуш июнь болалуш дастало.

### Геннаш
Уггаре доккха га (аьрру) — Россоха.

## Истори
Алазея эрк тIехь оьрсийн дуьххьара цига баханарш Iиттабелира 1642 шарахь чукчаш къомаца. Алазейн чIагIо юьйгIира эрк тIехь XVII бIешо чекхдолуш — XVIII бIешо долалуш. ЦIе схьаэцна юкагирийн тайпанах *алайг\арах*, уьш кхерсташ бара оцу эркан йисташкахула.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
*  Алазея в «Словаре современных географических названий»

Категори:Малхбален-Сибрехан хIордах кхета эркаш
Категори:Якутин эркаш
Категори:Лахараколыман кIоштан эркаш
Категори:Юккъераколыман улусан эркаш
Абу Бакр аль-Караджи

**Фахьр ад-Дин Абу Бакр Мухьаммад ибн ал-Хьусайн ал-Караджи** (, , 953 – 1029) — схьавалар Карадж гӀалара долу гӀажарийн математик. Болх бина Рейхь а, Исфаханехь а туьркийн ГӀазневигӀеран империн заманахь.

## Коьрта белхаш

### «Арифметикех тоъал жайна»
«Арифметикех тоъал жайна» цӀе йолчу шен балхахь ал-Караджис ло практикан куьйгалла ларарна, ладаме терго тӀейогӀуьйту, шен ламастан шира Ӏаьрбийн кепехь, дакъаллаш Ӏаморна; иттанний хӀиндин арифметика оцу балхахь ца гайтина. Оцу белхан масех дакъа лерина ду «алгебра а, алмукабала а ларарна», иза йазбина бу аль-Хорезмин хотӀехь.

## Литература

* Матвиевская Г. П. *Учение о числе на средневековом Ближнем и Среднем Востоке*. Ташкент: Фан, 1967.
* Матвиевская Г. П., Розенфельд Б. А. *Математики и астрономы мусульманского средневековья и их труды (VIII—XVII вв.).* В 3 т. М.: Наука, 1983.

Категори:Адамаш абатца
Категори:Математикаш абатца
Категори:Йуккъера бӀешерийн Малхбален математикаш
Категори:XI бӀешеран математикаш
Дела, Паччахь ларвехьа!

**«Дела, Паччахь ларвехьа!» (Оьрсийн къоман дуIа)** — 1833 - 1917 шерашкара Россин империн пачхьалкхан шатлакхан илли, хийцина хьалха хилла шатлакхан илли «Молитва русских» («Оьрсийн дуIа»).

1833 шарахь Львов Алексей Фёдорович Николай I-чуьнца цхьаьна вахара Австри а, Прусси а, цигахь массанхьа а император тIеоьцура ингалсан маршан аьзнашца. Императора ладугIура мелодега монархийн дакъа кхачарна бен а доцуш, цIехьа вирзича тIедиллира Львовн, шен уггаре уулерачу музыкантан, керла шатлакхан илли даккхар. Керла шатлакхан илли (музыка Львовн, дешнаш Жуковскийн) дуьххьара лекхира 1833 шеран 18 декабрехь (кхечу хаамашца — 25 декабрехь) «Оьрсийн къоман дуIа» цIе йолуш. 1833 шеран 31 декабрехь хилира Россин Империн официалан шатлакхан илли, керлачу цIарца «Дела, паччахь ларвехьа!», лаьттира 1917 шеран Февралан революци хиллалц.

Шовзткъа шо хан юкъайоьлча 1958 шарахь «Тийна Дон» фильмехь бен ца хезна советийн Россин и шатлакхан илли. 1903 шарахь Умберто Джоржанос юкъатоьхна шатлакхан иллин музыка шен «Сибрех» операн. Чайковский Пётр Ильича лелийна мелоди «Боже, Царя храни!» («Дела, паччахь ларвехьа!») № 31 Славянийн марш кхолламехь,  1812 шеран Даздаран Увертюрехь, ткъа иштта Александра III-гIачун таж тиллар хьокъехь Даздаран маршехь.

## Билгалдахарш
Арикан йуьртан меттиг

**Ари́кан йуьртан ме́ттиг** — ГӀебартойн-Балкхаройчоьн республикин Теркан кӀоштан йукъара муниципалан кхоллам.

Административан центр — Арик эвла.

## Хьажоргаш
* Сельское поселение Арик 
* Сайт правительства КБР
* Код ОКТМО 

## Билгалдахарш

Арикан йуьртан меттиг
Арик
Аваби Мухьаммад Акхташи

**Аваби Мухьаммад Акхташи** (ХVI — ХVII бӀешарашкахь) —  Ӏилманча историк, тептархо, «Дербенд-наме» цӀе йолу жайнан автор. Мухьамад дай Пхьарчхошкара хила.

## «Дербенд-наме»
«Дербенд-наме» жайна тӀехь дуьйцуш бу У — Х бӀешарашкахь хила хиламаш. Иза ю ДегӀастанан, Персин, Ӏаьрбийн юкъаметтиган истори, ислам дин даржор, Дербент гӀалин сийлахь меттигаш юьйцу цуна жайна тӀехь.

## Билгалдахарш
Россин Федерацин кхерамазаллин меженийн белхалойн де

**Росси́йн Федера́цин кхе́рамазаллин ме́женийн белхало́йн де** — Россин ФКХГӀ, АТГӀ, ФХГӀ, кхин а лерина гӀуллакхан белхалойн говзаллин Ӏида. Даздо хӀора шарахь, 20 декабрехь. Белхан мукъа де дац.

## Ӏидан истори

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Речь Президента Российской Федерации Владимира Путина на торжественном вечере, посвящённом Дню работника органов безопасности. Официальный сайт Президента Российской Федерации // kremlin.ru (20 декабря 2014 года)

Пачхьалкхан кхерамазалла
Пачхьалкхан кхерамазалла
Пачхьалкхан кхерамазалла
Категори:20 декабран Ӏиданаш
Категори:Пачхьалкхан кхерамазалла
1652 шо

## Хиламаш
* Ингалсхоша дӀалаьцна Коннот а, Малхбуза Ольстер а. Ирланди къарйина йаьлла.
* 12 август — Йоккха Британин Еха парламенто арадаьккхина *Ирландин хӀоттамах акт*, цуо бакъо йелла ирландин бахархошкара массашкахь латта схьадаккха.
* 1652—1654 — Хьалхара Ингалсан-Голландийн тӀом.
* 1652—1653 — Смоландехь а, Неркехь а (Швецин паччахьалла) къиза охьатаӀийна ахархойн гӀаттам.
* 11 октябрь — Хуан Хосе Австрийнчо Барселона яккхарца чекхбаьлла Каталонин тӀом.
* Богдан Хмельницкийс Молдаве хьажийра шен кӀентан Тимошан тоба. Гетман Калиновский Мартин тобанна тӀелата барт бира, амма Хмельницкийн хиира иза.
* 22-23 май (1-2 июнь керла рузманца) — Украинхоша Батоган гергахь боккха толам баьккхина. МеттахӀоттийна молдавийн господаран Василий Лупун а, Хмельницкийн а гергарло. Аьхке — Речь Посполитин Сеймо сацам бина 50 эзар долу мехах эскар дан.
* Цийн правительство тӀедожийна, оьрсашна Амурца дӀалаьцна латташ дитар.
* Шаньсира гӀаттам, гӀовттамхой берта бахара монголийн эланца. Маньчжурийн эскар ийшира. Доргунан аьтту белира гӀовттамхойх монголаш дӀахадо, тӀаккха уьш гӀаддайина дӀалецира.
* ВорхӀ провинци цӀанйина маньчжурех. Цийш декъабалийра цхьа дакъа цийн феодалаш, сацийра долара латташ схьадаккхар. Цара эскарш чӀагӀдира монголийн дошлошца, ийцира европахошкара йаккхий тоьпаш, флотера гӀо дийхира. Бехачу, цӀий Ӏаночу тӀамехь маньчжураш схьайаьккхира Чжэцзян, Фуцзянь, Цзянси. Наньчанан бахархой берриш хӀаллакбина.
* Цийн совдегархойн гӀоьнца Чжэн Чэнгуна (Чжэн Чжилунан кӀант) кечйира онда флот, мукъайаьккхира Амой гӀала, Фуцзянан доккхаха долу дакъа.
* Дьогорани иэшийна мароккан цхьаьна тхьамдано.
* Цхьаьнатоьхна провинцийн республико коьллина Дикачу Сатийсаман меран тӀехь Капан колони — хӀинцалера Кейптаун.
* ТӀеман гӀап санна кхоьллина Острогожск гӀала — Россин къилба дозанера чӀагӀо (Белгородан асанехь).

## Хьажа иштта

## Билгалдахарш
Абу Бакр аль-БайхӀакъи

**Абу́ Бакр А́хьмад ибн аль-Хьуса́йн аль-БайхӀа́къи** (; ,  — , ) — сийлахь воккха исламан бакъон а, хьадисийн а Ӏилманча. ШафиӀий, ашӀарий, суьпий. ГӀараваьлла **имам аль-БайхӀакъи** цӀарца.

## Биографи
Цуьнан йуьззина цӀе: Абу Бакр Ахьмад ибн аль-Хьусайн ибн Ӏали ибн Муса аль-Хусравжирди аль-Хурасани. Иза вина аль-БайхӀакъ кӀоштарчу  эвлахь, Иранерачу Нишапур гӀалан 12 километр генахь. Иза велла 74 шо долуш Нишапурехь. Цуьнан дакъа дӀадаьхьира БайхӀакъе, цигахь дӀавоьллина иза.

## Делан дош Ӏаморан болх
Аль-БайхӀакъис дешна бӀе сов хьехархочунца Хорасанехь, БагӀдадехь, Куфехь, Маккахь. 15 шо долуш иза деша волавелира Нишапурехь воккхачу Ӏилманчуьнца Аль-Хьаким ан-Найсабурица, цуьнан оцу хенахь дезткъа шо гергга дара. Уггаре диканиш бен ца хуьлура аль-Хьакиман дешархой, къона аль-БайхӀакъи уггаре дикачех дешархо хилира. ТӀаьхьа аль-БайхӀакъис шен жайнашкахь дукха хьадисаш далийра аль-Хьакимера.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 
* *Абубакр Дациев* Имам аль-Байхаки — великий мухаддис и ученик суфиев islam.ru 20 февраля 2012 года
* Имам аль-Байхаки islamdag.ru
* Dickinson, Eerik. «al-Bayhaqī, Abū Bakr» Encyclopaedia of Islam, THREE. Brill Online, 2013.

Категори:ХьадисашӀамораш
Категори:Исламан бакъоӀамораш
Категори:ШафиӀийш
Категори:АшӀарийш
1658 шо

## Хиламаш
* 4 февраль — Кромвель Оливера дӀасахецна парламент. Испанхоша схьадаьхна Бристолера 250 махлелоран кема. Ингалсхоша дӀалаьцна Дюнкерк (Ла-Маншан бердашца йолу).
* 3 сентябрь — Ингалсан лорд-протектор Кромвель Оливер велла. Лорд-протектор хӀоьттина цуьнан кӀант Кромвель Ричард.
* Карл Густава толам баьккхина данихошкара. Роскильдера Данин а, Швецин а барт. Швецех дӀакхетта Сконе, Блекинге, гӀайренаш Борнхольм а, Тронхейм а. Нидерландаш Дани агӀора тӀаме бевлира, тӀом карла белира.

* 26 февралехь Роскиллан машар бина Данин а, Швецин а йукъахь.
* Февраль-июнь — Барабашан а, Пушкаран а гӀаттам, Украинин гражданан тӀеман юьхьиг.
* Орлеанан йисташкара ахархойн гӀаттам («саботьен тӀом»).
* Ландтагашна, шайн сессешка элин пурба доцуш, гулбала а, рейхстаге арз дан а ца магоран рейхстаган сацам.
* 1658—1705 — Сийлахь Руман империн император ву Леопольд I.
* ГабсбурггӀаран Карпаташна дехьара Трансильванин латтанаш дӀаделла.
* Киевн оьрсийн гарнизоно юхатуху гуо бина гетман Выговскин эскар.
* Украинин гетманан И.Выговскийн Украина Польшин йукъа юхаерзоран Гадячан барт.
* Кахетин паччахь Теймураз хилла Москохахь, гӀо дехна Иранан дуьхьала
* 1658—1707 — ХӀиндин паччахь Аурангзеб (1618—1707). Шах-Джаханан кӀант.
* Нидерландхоша тӀаьххьара Цейлонера аратеттира  португалхой.
* Оьрсийн эскаро иэшабо полякаш Веркин гергарчу тӀамехь.
* Цийша эскар хьажийра, Амур тӀиера Албазин йохо.

## Билгалдахарш
Маржанийн гӀайре

: *Хьаьжа [[Маржанийн гӀайре (роман)|Маржанийн гӀайре]] романах лаьцна*

**Маржа́нийн гӀайре́** — тропикан асанера Ӏапказаш а, хӀордаш а чуьра гӀайренаш деш йолчу организмийн дахаран гӀуллакх бахьнехь кхолладелла гӀайре. Маржанийн гӀайре хӀоз кепара я лан кепара делахь атолл олу. Дукхаха долу маржанийн гӀайренаш Тийна Ӏапказ чохь ду.

## ГӀайре кхолладалар
Маржанийн гӀайренаш кхоллало гӀайренаш кхуллу организмаш беш болу болх бахьнехь. Коьрта гӀайренаш кхуллу организмаш ю маржанийн полипаш а, киран хинбецаш а, ткъа иштта маржанийн гӀайренаш кхуллуш дакъа лоцу кхин хӀордан организмаш (моллюскаш, губкаш, фораминифераш, цхьацца баьццара хинбецаш).

Маржанийн полипаш шайн дахарехь а, балхехь а кхуллу кальцевитан турба, цунах маржан олу. Оцу турбан тӀехь дукха хан ялале тӀейолу йоьӀан полип, цуо ца йита тарло ша коьллинарг. Ткъа цуо шен киран турба йичи, иза тӀелетар ю кхоьллинчун турбана. Иштта кхоллало маржанийн гӀайре. Полипаш елчи, киран турба юьсу, цунна тӀелета кхин полипаш.

## Маржанийн гӀайренийн масалаш
* Мальдиваш
* Кокосийн гӀайренаш
* Маршаллан гӀайренаш
* Лаккадиван гӀайренаш
* Туамоту

## Билгалдахарш

## Литература
* Игнатьев Г. М. Тропические острова Тихого океана. Москва, изд-во «Мысль», 1978, 270 c.
* 

## Хьажоргаш

Категори:ГӀайренаш
Категори:Тропикаш
Альпийн аса

**А́льпийн а́са** — географин а, ломан а аса, лаьтта субальпийн асанал лакхахь а, нивалан асанал (гуттаренна а лайш долу аса) лахахь. Иштта биом оцу асан.

Альпийн асанан амалехь ду хаъал серло хилар, мелхан радиацин жигаралла. Температуран шеран йуккъера барам дацаре бу. ЧӀогӀа мехаш. 1000 мм сов шеран атмосферан йочанаш деха а, дукха хьолахь ца деша лайн чкъор. Альпийн асан лахара дозанехь амал хӀорда йисттера континентан дакъошка воьдуш санна хийцало.

Альпийн асан амалехь ду, дан а дац ала мегар долуш, дитташ а, коллаш а ца хилар. Бецан йукъараллаш йу лоха дукхашерийн ораматех лаьтташ, царна йукъахь даиман баьццарнаш а. КӀезиг ца хуьлу ораматаш гӀайбан а, розеткан а кепара.

Альпийн асанера дукхаха йолу ораматаш ксероморфан йу. Иза доьзна ораматийн тӀехуло дийнахь чӀогӀа йохъяларца (+50 °C кхаччалц).

Буьйсенан температураш альпийн асанехь аьхка а охьаяла тарло нолал, цуо гӀуорадо заза, амма талха ца телха: дийнахь зезагаш даста а лой, кхиа дуьйлало.

Альпийн бай шина кепара хуьлу:
* байнаш тӀехь алсама цхьа дакъа долу ораматаш хуьлу  а,  а доьзалера.
* байнаш тӀехь алсама тайп-тайпана бецаш йолу, уьш алсама йу ши дакъа долу ораматаш.

Андийн Альпийн асан амалехь йу гӀайбакепара ораматаш.

Альпийн асанехь йеха дийнаташ билламе йекъа мега шина тобане:
* даиман а оцу биомехь йеха кепаш, — йерриш уьш Ӏай дӀаюьшу (пищухаш, полёвкаш, дӀамаш);
* Хьал гӀуо хилча лахара асанашка кхелха кепаш (ломан кой, масарш, хьехаш).

Альпийн асан мохк лелабо аьхкенан дежийлашна.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Биомаш
Категори:Климатан зонаш
Масийхь вина де

**Масийхь вина де** (; , *Крисмас*) — иза Ӏийса пайхамар Марьямах  дуьнен чу валаран сий дархьама къастийна насарийн коьртачу дезчу денойх цхьаъ ду.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Рождество Христово  // Российский этнографический музей
* Празднование Рождества и Нового года в разных странах мира, история и сегодняшний день
* Рождество в русской поэзии. На сайте Православие и мир.
* Рождество в истории. На сайте Православие и мир.
* *Прот. [[Александр Шмеман]].* «Преодоление язычества» // Сайт Православие и мир
* *[[Агамбен, Джорджо|Агамбен Дж.]]* От сказки к истории. Размышления о сценографии Рождества 
* Александр Валентинович Амфитеатров. «Рождество „Непобедимого Солнца“»

Категори:Россин иэсан денош

Категори:Керсталлин Ӏиданаш
Категори:Ӏаьнан Ӏиданаш
Категори:Дехьа цадовлу Ӏиданаш
Категори:7 январан Ӏиданаш
Категори:25 декабран Ӏиданаш
Категори:Ӏийса пайхамаран дахар
Категори:Марьяман дахар
Категори:Матвейн инжил
Категори:Лукан инжил
Аре

**Аре́наш** — майданца даккхий лаьттан а, хӀордан а, океанан а дакъош, церан амалехь йу: меттиг цхьаьна агӀора таӀар (5° кхаччалц), кӀеззга локхаллийца йоккха башхалла ца хилар (200 м кхаччалц); бӀенаш метраш башхалла йелахь а, амма иза хуьлу йехачу меттиг тӀехь. Цундела и башхалла бӀаьрган башха къаста а ца ло.

Аренашна а, лаьмнашна санна тектоникан леларш хуьлу, амма жимачу градиентца (1—2 м/км кхаччалц). Ша дерг вовшахтоьхча, нийсачу рельефо дӀалаьцна 65 % латта. Уггаре йоккха дуьненан аре: Амазонкан аре (5 млн км² сов).

## Классификаци
Абсолютан локхаллица аренаш къастайо: таьӀна аренаш (200 м кхаччалц); айайелла аренаш (200—500 м); ломан а, лекха а аренаш (500 м сов), акъариш а.

Структуран хьесапца билгала йоккху экъан аренаш а, орогенан (ломан) областаш а.

Алсама йолу арахьарчу процессашца йекъа мега: денудацин, аккумуляцин аренаш. Денудацин аренаш кхоллаелла айаелла кепаш (лаьмнаш) йохар бахьнехь. Аккумуляцин аренаш кхоллаелла охьаюьжу породаш гулйаларца.

Шен гипсометрин хьолаца аренаш йекъало: охьатаьӀнарш, айаелларш, ломан аренаш, акъариш. Шен морфографица аренаш хуьлу анасизан, кӀеззиг таьӀна, таьӀна, чутаьӀна, тулгӀенан, гунийн, раьгӀнийн.

## Литература
* Равнина / Геологический словарь, ВСЕГЕИ, Санкт-Петербург, 2012, т. 3, стр. 7 ISBN 978-5-93761-182-6

## Хьажа иштта
* Лекха аре
* Пампасаш
* Прери
* Саванна
* Аре
* Россин аренийн исписка

*
Алдан

**Алда́н**:
* Алдан — Якутин эрк.
* Алдан — гӀала, Якутин Алданан кӀоштан административан центр.
* Алдан — Алдан гӀалан аэропорт.
* Алдан — Португалин кӀошт (фрегези), йукъахь ю Брага гуон.

## Хьажа иштта
* Алдан-Семёнов, Андрей Игнатьевич (1908—1985) — оьрсийн советийн йаздархо а, поэт а, журналист а. 1938 шарахь "Литературин тобан" гӀуллакх йукъахь вара.
* Алдан Маадыр — туван къоман-маьршонан боламан уггаре боккхачех гӀаттам.
* Алдан-Маадыр — Туван эвла.
Кирибати гӀайренийн исписка

Кирибати Республика лаьтта 32 охьатаьӀначу атоллех а, 1 кира-маьӀдан гӀайренах Банабах, йа *Ошенах*. Уьш дерриш лаьтта Тийна Ӏапказ чохь. Лаьттан йерриг майда 812,34 км², айманийн — 2412,5 км². Уггаре малхбузан а, уггаре малхбален а гӀайренан йукъаметтиг 4000 км гергга йу. Бахархойн барам — 103 058 стаг (2010, перепись).

Лахахь ялийна Кирибати Республикин гӀайренийн а, атоллийн а йуьззина исписка.

## [[Гилбертан гӀайренаш]]

## [[Лайн гӀайренаш]]

## [[Феникс гӀайренаш]]

## [[Банаба|Банаба гӀайре]]

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Population by Ethnic group and Island with Land Area and Density.

Кирибати
*
Категори:Испискаш:Кирибати
Субальпийн аса

**Суба́льпийн а́са** — биом: географин а, ломан а аса, лаьтта дечиган ораматийн дозанал лахахь, ломан-хуьнан асанал лакхахь.

Субальпийн асанера температура аьхка, довхачу мелхан дийнахь, хьалайолу максимум +24 °C кхаччалц, ткъа кхечу деношкахь ца кхочу +16 °C а. ГӀоролаш хила тарло шеран муьлххачу заманахь. Ӏаьнан температураш, лахарчу локхаллашкахьчул, шортта лакхара хила тарло, амма лакхара йу  —23 °C, оцу хенахь лаьтта стомма лайн чкъор дуьллу, иза лаьтта 6—8 баттахь, ткъа цхьаццанхьа алсама гулделчехь аьхкий бен ца деша. Конвекцин йочанаш, дукха хьолахь лайн чимаш йа къора.

Асан локхалла тайп-тайпана йу шоралле хьаьжжина. Масала, Кавказехь а, Альпашкахь а субальпийн аса ю 1700—2300 м хӀордан тӀегӀанал лакхахь, Гималайшна къилба басешкахь 3200—4000 м лакхахь, ткъа лакхара шораллашкахь цуьнан тӀегӀа цӀеххьана охьайолу (масала, Курилийн гӀайренаш тӀехь иза охьайолу хӀордан тӀегӀане).

## Флора а, фауна а
Субальпийн ораматаш кхуллу йукъараллаш, дуьненан тайп-тайпанчу кӀошташкахь, 4 тобане тоьхна хила тарло:
* лекха бецийн субальпийн байнаш;
* лоха кхуьу коьллийн йукъараллаш, царна йукъахь кӀела яьржа кепаш а;
* лоха кхуьу бецех лаьтта беса байнаш;
* паркан тайпана серлаевлла хьаннаш — субальпийн нилха хьаннаш а, гома хьаннаш а.

### Къилбаседа Америкин лаьмнаш
Тархийн лаьмнашкахь флоран амалехь ю алсама  а, . Лаха басешкахь кхуьу дитташ дац, масала,  а, . Цхьаццанхьа ган тарло  а, , , , тайп-тайпана кепара .

Ӏа хала хиларна а, дааран хьост цатоарна а меттигера фауна чӀогӀа кӀезиг ду. Наггахь оцу локхаллашка хьалайовлу черчий а, пума а. Кхузах деха декха дийнатех билгалдаккха мегар ду цӀокъ, , , тайп-тайпана тарсалш; олхазарех —  а, , ткъа иштта бухӀанаш, поползнеш, вьюрокаш.

## Хьажа иштта
* Альпийн аса
* Ломан-хьаннийн аса

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* Benedict, Audrey D. (1991). A Sierra Club Naturalist’s Guide: The Southern Rockies (1st ed.). San Francisco: Sierra Club Books. ISBN 0-87156-647-8.

## Хьажоргаш
*  статья «субальпийские луга» на сайте ecosystema.ru

Категори:Ораматийн зонаш
Категори:Ботаника
Алдан (эрк)

**Алда́н** — Россин Генара Малхбалера эрк, Ленан аьтту а, уггаре доккха а га, иштта ду Россехь уггаре дукха хи долу эркийн га. Охьадоьду Якутин махкахула, шен хи гулдо Хабаровскан мехкан къилбаседа-малхбузан декъера. Алдан Россехь ялхолгӀа меттигехь ду шен охьадоьду хин барамца (шарахь охьадоьду хи 159,5 км³ ду).

## Этимологи
Тардолийта, Алдан дешан тунгусех схьадалар ду, доьзна ду чӀара билгалбаккхарца. Кхин кхетам: *алдан* — бӀаьстенан бердан ша (эвенк.) я *элдэн* — эчиг.

## Хьажа иштта
* Якутин эркаш

## Билгалдахарш

## Литература
* *[[Зайков, Борис Дмитриевич|Зайков Б. Д.]]* Материалы по гидрологии Верхнего Алдана. — Л.: Изд-во Акад. наук СССР, 1935. — 168 с. — (Труды Совета по изучению природных ресурсов (СОПС). Серия Якутская / Акад. наук СССР; Вып. 25).
* *[[Бурыкин, Алексей Алексеевич|Бурыкин А. А.]]* Алдан и Вилюй // Русский язык в школе. 2004. № 1. С. 96-98.
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Ленин геннаш
Категори:Якутин эркаш
Категори:Алданан кӀоштан эркаш
Категори:Кобяйскан улусан эркаш
Категори:Намскан улусан эркаш
Категори:Нерюнгрин кӀоштан эркаш
Категори:Таттинскан улусан эркаш
Категори:Томпонскан кӀоштан эркаш
Категори:Усть-Алданан улусан эркаш
Категори:Усть-Майскан улусан эркаш
Бер ден цӀа

**Бер ден цӀа** — пхораллех болчу зударшна, бер дечу а, динчул тӀаьхьа а, ткъа иштта керла дина берашна а говза медицинан гӀо латтош болу медицинан кхоллам.

Пхораллехь болчу зударшна терго латтайо. Бераш дарна медицинан терго ярхьама дина бер ден цӀа. Бер ден цӀеношкахь цомгаш болу зударий а, керла дина бераш а къастабо могушчех. Бер ден цӀенна юкъайогӀу зударийн консультаци, стационар, физиологин акушерийн дакъа, пхораллин патологи йолчу зударшна лерина дакъа, обсервацин акушерийн дакъа, керла динчу берийн 1-ра а, 2-гӀа а акушерийн декъан палаташ, гинекологин дакъа.

Россехь дуьххьара пачхьалкхан бер ден цӀа диллина паччахьан Николая II-гӀачун омарца 1897 шарахь, «*…боьха лела зударшка урам тӀехь бераш ца дайта*» аьлла. Оцу хенахь бер ден цӀийнахь бер даро къоьлла а, оьзда нахах ца хилар а гойтура. Зударша бераш цӀахь деш хилла, бер оьцу зударийн Ӏуналлийца. ССРС дира дукха пачхьалкхан бер ден цӀенош, уьш лерина дара бер дечу зударшна говза медицинан гӀодархьама.

## Хьажоргаш

* 

Категори:Медицинан учрежденеш
Телевизионан маша

**Телевизионан маша** () — меттигера  а, кабелан телевизионан провайдерийн а ненан компанин телевизионан программаш йаржоран коммуникацин маша. ДезткъолгӀа шерашна йуккъе кхачале дуьненан дукхаха йолчу пачхьалкхашкахь алсама йара кегийра , хӀунда аьлчи оцу хенахь кабелан телевизион иштта кхиина йацара. Дукхаха болу шира телемашанаш кхоллабелла радиомашанех, масала BBC, NBC йа CBC.

АЦШхь ширачех йу NBC, болх беш йу 1938 шарахь дуьйна, ткъа CBS а, ABC болх бан йолайелла 1940-гӀа шераш дуьйлалуш. Уггаре доккха кхаа канало оцу хенахь дуьйна латтабо шен регионан станцешна-накъосташна ладаме барам телевизионан программаш, царна йукъахь керлачеран арахецараш, прайм-тайм, дэй-тайм, спорт гайтар, амма оццу хенахь йуьту царна дикка хан меттигера а, ткъа иштта синдикаци йина а программаш. 1986 шарахь боккхачу кхаа машан тӀекхийтира керла маша Fox, амма шел а хьалха хиллачаьрга хьаьжча машано хӀиттайора шина сахьтан прайм-тайме программаш, ткъа йерриг йисина хан дӀалора меттигерчу станцешна. 2006 шарахь кхоьллина жима машано The CW, хӀиттайо Fox компанел кӀезиг программаш, ара ца хоьцу прайм-таймехь итт сахьт даьлчий бен, ткъа йерриг йисина хан дӀало меттигерчу партнерашна, цара йузу контента синдикаци йина эфиран хан. Коммерцин боцу PBS машано иштта болх бо меттигера партнерийн гергарлон хьесапца, амма йоккха йиъ компанех къаьсташ церан йац гайтаран луьра программа, контент эфире йолу хенан раж лелайо меттигера станцеш.

## Кхин а хьажа
* Телевизионан канал
* Телевизион АЦШ
* Телевизионан синдикаци
* Коммуникацин маша
* Коьрта йукъаралла

## Билгалдахарш

Категори:Телевизионан терминологи
Шеран заманаш

**Шера́н за́манаш** —  шеран гуонехь билгалдоккху дакъа.

Шеран заманаш къастайо:
* *[[Рузма]]н* шеран заманаш — дукхаха болчу мехкашкахь шо доькъу йеа замане, хӀора а кхоккха рузман бутт хӀораннехь а. Амма хӀиндин рузма, масала, шо доькъу 6 замане, шишша бутт хӀораннехь а, ткъа саамийн рузмано — бархӀ замане.
* *[[Астрономи]]н* шеран заманаш лору малх цӀа кхачаран меттигашца (Ӏа, аьхке) а, де-буьйса нисдаларца (гуьйре, бӀаьсте) а.
* Фенологис Ӏаламан хиламийн хьесапашца ("зама" кхетам лелош) билгалйоккху хӀора шеран *[[климат]]ан* зама йолаяларан хенаш а,  йохалла а. ХӀора зама къастало шен амале хенан-хӀоттаман а, температуран а хьолашца.

Шеран заманаш хийцаялар доьзна шарахь планета мелхан гуонаха хьийзаран муьрца а, орбитан экъанал Дуьненан сема таӀарца а, кӀеззига орбитан эллипс хиларца а.

## Шеран заманаш рузманехь
Юккъерачу шораллашкахь дукха хьолахь леладо формалан рузманца шо декъар цхьабосса муьрашка. Масала, къилбаседа эхиган алсамчу мехкашкахь тӀеэцна шеран зама йолаяларан а, чекхъяларан а терхьаш:
* Гуьйре — 23 сентябрь - 21 декабрь;
* Ӏа — 22 декабрь - 20 март.
* БӀаьсте — 21 март - 21 июнь;
* Аьхке — 22 июнь - 22 сентябрь;

Россехь тӀеэцна лахара терхьаш:
* гуьйре — 1 сентябрь - 30 ноябрь;
* Ӏа — 1 декабрь - 28 февраль (29 февраль високосан шерашкахь);
* бӀаьсте — 1 март  - 31 май;
* аьхке — 1 июнь - 31 август;


Autumnseason.JPG|Гуьйре
Winterseason.JPG|Ӏа
Springseason.JPG|БӀаьсте
Summerseason.jpg|Аьхке


## Шеран заманаш хийцаяларан астрономин

Шеран заманаш хийцаяларан бахьнаш эклиптикан экъанера дуьненан сема таӀар а, Дуьне Мелхан гуонаха хьийзар а. Сема таьӀна яцахьара дийнан а буьйсанан а йохалла Дуьненан муьлххачу меттигехь а цхьатерра хир яра, дийнахь малх хьалабер бара цхьаьна локхалле дерриг шарахь а.

Вайн заманахь планетан семано бо орбитан экъанца 66,56° са.

## Билгалдахарш

Категори:Шеран заманаш
Хаси-Эвлан гуо

**Хаси-Эвлан гуо** — Россин импери Теркан областан административан-мехкан дакъа, цул тӀаьхьа ДегӀастанан АССРн дакъа РСФСРн йукъахь, йара 1869—1928 шерашкахь. Административан центр — Хаси-Эвл.

## Билгалдахарш

Категори:Теркан область
Лаьхьа (мифологи)

**Лаьха** — дукха къаьмнийн мифологешкахь ялта кхиаран, лаьттан, хин, догӀан сийлалла цхьаьна агӀора, ткъа иштта цӀийнан кхерчан, стигалан цӀеран а — вукха агӀора. Юьхьанца мифологера лаьхьа гора боккха лаьхьа санна. ТӀаьхьа васто оьцу цхьацца акхаройн сипташ, хийцало тӀемаш долу я месаш йолу лаьхьан-саьрмакан вастаца, саьрмак говр корта а болуш лаьхьан дегӀ а долуш. Иштта адам корта а, лаьхьан дегӀ а долу сурт даьржина ширагрекийн, хӀиндуистийн, эламан, кхин а цхьацца мифологешкахь. Японин а, цхьа могӀа индахойн ламастехь амалехь ю маӀаш йолчу лаьхьан васт.

## Билгалдахарш