Сибрехан федералан университет

**Сибре́хан федера́лан университе́т** (СФУ) — Красноярскера лакхара дешаран меттиг. Россехь дуьххьарлера федералан университет. Россин йоккха Ӏилманан-талламан а, дешаран а йукъ. Россин малхбален декъан яккхийчарех университет.

Йиллина 2006 шарахь Красноярскан йиъ лакхара дешаран меттиг цхьаьнатоьхна. 2012 шарахь цунах кхин а дӀатуьйхира Красноярскан пачхьалкхан махлелоран-экономикин институт а, ӀТИЦ «Кристалл».

Университет йукъахь ю пачхьалкхан «Проект 5-100» программин декъахь.

Юьззина юридически цӀе: *Федералан пачхьалкхан автономин лакхара дешаран кхоллам «Сибрехан федералан университет».*

## Истори
СФУ кхоьллира Красноярска йиъ уггаре йоккха дешаран меттиг цхьаьнатоьхна:
*Красноярскан пачхьалкхан университет (КрасПУ),
*Красноярскан пачхьалкхан архитектурин-гӀишлошъяран академи (КрасПАГӀА),
*Красноярскан пачхьалкхан техникин университет (КПТУ),
*Пачхьалкхан бесара металлийн а, дешин а университет (ПБМДУ).

2012 шеран 12 февралехь арадаьлла № 112 йолу Россин Федерацин Дешаран а, Ӏилманан а министраллин омарца цунна тӀетуьйхира:

*Красноярскан пачхьалкхан махлелоран-экономикин институт (КПМЭИ)
* Ӏилманан-талламан инженерин центр (ӀТИЦ) «Кристалл».

СФУ Ӏуналлин кхеташонан йукъа боьлху бизнесан а, промышленностан а векалш, Ӏилманчаш, политикин а, йукъараллин а гӀуллакххой. Ӏуналлин кхеташонан председатель — Д. А. Медведев.

Тахана СФУ цхьаьнатуху 36 Ӏилманан-инновацин дакъа, царна йукъахь ӀТИ, КБ, технопаркаш, лаборатореш, гӀирс йукъара лелоан центраш, Ӏилманан-дешаран центр, инновацин центраш, технологийн трансферан центраш, зиеран кхолламаш.

2013 шарахь университете хӀоьттина 7 эзар стаг.

2014 шарахь университетехь болх беш вара 8 эзар сов хьехархо а, белхало а.

## Ректораш
* РӀА академик Ваганов Евгений Александрович — 2006 шеран 28 ноябрера 2017 шеран 26 октябрь кхаччалц.
* Колмаков Владимир Иннокентьевич профессор — декхарш кхочушдийриг 2017 шеран 26 октябрера 2019 шеран 30 июль кхаччалц.
* Румянцев Максим Валерьевич доцент — 2020 шеран 27 мартехь дуьйна (цхьаьна ханна декхарш кхочушдийриг 2019 шеран 30 июлехь дуьйна).

## Университетан структура
Университет лаьтта ткъа институтах а, кхаа филиалах а


  Бухара дакъош
  
**ТӀеман-дешаран центр**
* ТӀеман кафедра

**Гуманитарин институт**
* Массера йукъара историн кафедра
* Глобалистикин а, геополитикин а кафедра 
* Креативан а, оьздангаллин а индустришкара хаамийн технологийн кафедра 
* Россин историн кафедра 
* Оьздангаллалогин кафедра 
* Рекламин а, социалан-оьздангаллин гӀуллакхан кафедра 
* ХӀокху заманан Ӏаламдовзаран кафедра
* Философин кафедра 

**Инженерин-гӀишлошъяран институт**
* Промышленностан а, гражданийн а гӀишлошъяран дакъа 
** ГӀишлойн проекташ хӀитторан а, ара-чу ца баккхалун бахаман экспертизин кафедра 
** ГӀишлошъяран конструкцийн а, урхаллин системийн а кафедра 
** ГӀишлошъяран гӀирсийн а, гӀишлошъяран технологийн а, гӀишлошъяран а кафедра 
* Инженерин инфраструктура яран а, некъаш дахкаран а дакъа 
** Автомобилан некъийн а, гӀалийн гӀишлойн а кафедра
** ГӀишлойн инженерин системийн кафедра

**Архитектурин а, дизайнан а институт **
* Архитектурин проекташ хӀитторан кафедра 
* Геометрин моделаш йаран а, компьютеран графикин а кафедра
* ГӀаланашйаран кафедра 
* Дизайнан кафедра 
* Архитектурин хьолан дизайнан кафедра 
* Архитектурин проекташ хӀитторан бухан кафедра 
* Суьртан, суртдилларан, скульптурин кафедра 

**Ламанан гӀуллакхан, [[геологи]]н, [[готехнологий]]н институт**
* Ламанан-геологин факультет
** МаьӀданаш дохку меттигийг геологин а, талламан хьесапийн а кафедра
** Геологин, минералогин, петрографин кафедра 
** Ламанан машенийн а, комплексийн а кафедра 
** Инженерин графикин кафедра 
** Маркшейдеран гӀуллакхийн кафедра 
** Биллина ламанан белхийн кафедра 
** МаьӀда долу меттигаш лаьттан бухахь лелоран кафедра 
** Техникин механикин кафедра 
** Технологин а, талламан техникин а кафедра 
** Шахтан а, лаьттан бухара гӀишлошйаран а кафедра 
** Ламанан-металлургин арахецаран электрификацин кафедра 
* Дуьхьала воцу дакъа

**Инженерин физикин а, радиоэлектроникин а институт **



## Зорбанан арахецарш

### СФУ журнал
**«<u>Сибрехан федералан университетан журнал</u>»** (кхоьллина Ӏилманан кхеташонан сацамца 23.04.07 шо (протокол № 4)), цунна чуйогӀу пхиъ тематикин сереш: Журнал арадолу оьрсийн а, ингалсан а меттанашкахь кхаа баттахь цкъа. Ерриг сереш йукъатоьхна ЛАК журналийн испискин, РӀЦЯИ, Google Scholar, ткъа сери «Математика а, физика а» Math-Net.Ru а, Scopus а. Кхин а Scopus йукъайоьду «Гуманитарин Ӏилманаш» серин.

;  Редакцин кхеташо:
* РӀА академик Е. А. Ваганов (председатель)

; Декъашхой:

* РӀА академик И. И. Гительзон 
* РӀА академик В. Ф. Шабанов
* РӀА декъахо-корреспондент, физикин-математикин Ӏилманийн доктор А. Г. Дегерменджи
* РӀА декъахо-корреспондент, физикин-математикин Ӏилманийн доктор В. Л. Миронов 
* РӀА декъахо-корреспондент, физикин-математикин Ӏилманийн доктор Г. Л. Пашков 
* РӀА декъахо-корреспондент, физикин-математикин Ӏилманийн доктор В. В. Шайдуров

; сереш
* «Сибрехан федералан университетан журнал. Сери: Биологи» ()

:* Редакцин коллеги: биологин Ӏилманийн кандидат, РӀА СД БФИ белхало Е. С. Кравчук (коьрта редактор); физикин-математикин Ӏилманийн, РӀА СД РӀА СД БФИ белхало С. И. Барцев; биологин Ӏилманийн доктор, РӀА СД БФИ белхало А. Я. Болсуновский; биологин Ӏилманийн доктор, профессор БФИ РӀА СД Т. Г. Волова; биологин Ӏилманийн доктор, профессор Н. А. Гаевский; биологин Ӏилманийн доктор, профессор РӀА СД СДЭИ В. В. Глупов; биологин Ӏилманийн кандидат РӀА СД БФИ Е. С. Задереев; биологин Ӏилманийн доктор, Йерригроссин Ӏилманан-талламан чӀерийн бахаман а, океанографин институтан белхало М. Г. Карпинский; биологин Ӏилманийн доктор, СФУ профессор В. А. Кратасюк; биологин Ӏилманийн доктор, РӀА СД Хьуьнан институтан профессор Е. Н. Муратова; биологин Ӏилманийн доктор, профессор РӀА СД БФИ Н. Н. Сущик; биологин Ӏилманийн доктор, Белоруссин биоресурсийн КъӀА Ӏилманан-практикин центран профессор, Белоруссин КъӀА декъашхо-корреспондент В. П. Семенченко; Аризонин университетан профессор М. К. Хьюз; Джорджин университетан профессор Дж. Ли; Киотин университет профессор А. Осава; ХӀордан биологин лаборатори профессор О. Синомура; профессор Ганди Махатмин университет С. Томас.
* «Сибрехан федералан университетан журнал. Сери: Гуманитаран Ӏилманаш» ()

:* Редакцин коллеги: философин Ӏилманийн доктор, СФУ профессор Н. П. Копцева (коьрта редактор); Абердинан университетан профессор Д. Андерсон; хабилитаци йина психологин доктор, БПМИ адъюнкт-профессор Г. М. Бреслав; философин Ӏилманийн кандидат, Ярослав хьекъалечун цӀарах НовПУ доцент С. В. Девяткин; бакъонан доктор, Карловн университетан профессор М. Дамохорский; бакъонан доктор, Пассау Университетан профессор Х. Г. Дедерер; юридически Ӏилманийн доктор, СФУ профессор А. В. Дёмин; юридически Ӏилманийн доктор, СФУ профессор С. А. Дробышевский; экономикин Ӏилманийн доктор, СФУ профессор Е. В. Зандер; философин Ӏилманийн доктор, Россин хьалхара Президентан Б. Н. Ельцинан цӀарах УрФУ профессор Т. Х. Керимов; историн Ӏилманийн кандидат М. А. Колеров; филологин Ӏилманийн доктор, СФУ профессор Г. А. Копнина, психологин Ӏилманийн доктор, Говардан университетан адъюнкт-профессор А. А. Кроник; филологин Ӏилманийн доктор, СФУ профессор Л. В. Куликова; филологин Ӏилманийн доктор, СФУ профессор О. В. Магировская, историн Ӏилманий кандидат, СФУ доцент П. В. Мандрыка; философин Ӏилманийн доктор, ПбПГУ профессор Б. В. Марков; философин Ӏилманийн кандидат, социологин Ӏилманийн доктор, СФУ профессор В. Г. Немировский; хьехархойн Ӏилманийн доктор, В. П. Астафьевн цӀарах КПХьУ профессор Н. И. Пак; историн Ӏилманийн доктор, говзаллайовзаран доктор, КъУрПУ профессор Н. П. Парфентьев; говзаллайовзаран доктор, КъУрПУ профессор Н. В. Парфентьева; Род-Айлендан университетан профессор ; экономикин Ӏилманийн кандидат, СФУ доцент И. С. Пыжев; Тромсён Университетан профессор Равна Йовинд; филологин Ӏилманийн доктор, ПбПЭФУ профессор И. Б. Руберт; философин Ӏилманийн доктор, ПбПУ а, ОьКГА профессор Р. В. Светлов; РӀА корреспондент-декъашхо, философин Ӏилманийн доктор, ПАГӀУ профессор А. В. Смирнов; РАД академик, хьехархойн Ӏилманийн доктор, СФУ профессор О. Г. Смолянинова, РӀА корреспондент-декъашхо экономикин Ӏилманийн доктор, НПУ профессор В. И. Суслов; хьехархойн Ӏилманийн доктор, МГӀХьУ профессор Е. Г. Тарева; БДА профессор К. Ужуле; юридически Ӏилманийн кандидат, психологин Ӏилманийн доктор, СФУ профессор Б. И. Хасан.
* «Сибрехан федералан университетан журнал. Сери: Математика а, физика а» ()

:* Редакцин коллеги: физикин-математикин Ӏилманийн доктор, СФУ профессор А. М. Кытманов (коьрта редактор); физикин-математикин Ӏилманийн доктор, Бар-Иланан университетан профессор Л. А. Айзенберг; физикин-математикин Ӏилманийн доктор, СД РӀА ЛМХӀИ профессор В. К. Андреев; физикин-математикин Ӏилманийн доктор, СФУ профессор Ю. Я. Белов; физикин-математикин Ӏилманийн доктор, В. П. Астафьевн цӀарах КПХьУ профессор  А. М. Баранов; физикин-математикин Ӏилманийн доктор, СД РӀА ФИ профессор В. В. Вальков; физикин-математикин Ӏилманийн доктор, РӀА декъахо-корреспондент, СД РӀА МИ профессор С. С. Гончаров; физикин-математикин Ӏилманийн доктор, СибПТУ профессор Ю. В. Захаров; Паччахьан технологин институтан профессор ; физикин-математикин Ӏилманийн доктор, СФУ профессор В. М. Левчук; физикин-математикин Ӏилманийн доктор, академикан А. Ф. Решетнёвн цӀарах СибПАУ профессор Ю. Ю. Логинов; физикин-математикин Ӏилманийн доктор, СФУ профессор М. В. Носков; физикин-математикин Ӏилманийн доктор, СД Р/А ФИ профессор С. Г. Овчинников; физикин-математикин Ӏилманийн доктор, СФУ профессор Г. С. Патрин; физикин-математикин Ӏилманийн доктор,  Узбекистанан къоман университетан профессор А. С. Садуллаев; физикин-математикин Ӏилманийн доктор, Потсдаман университетан профессор Н. Н. Тарханов; физикин-математикин Ӏилманийн доктор, СФУ профессор А. К. Цих.

### Кхин дерг
; Ӏилманан журналаш
* хӀора шеран гулам «Адам а, коммуникативан йесаллера мотт а: Ӏилманан йаззамийн гулам» (2012 шо кхачале — «Коммуникацехь а, могӀамехь а меттан а, оьздангаллин а йукъаметтигаш: Ӏилманийн йаззамийн гулам»)
* журнал «Меттан а, коммуникативан практикин а экологи». Диллина 1996 шарахь, хӀинцалера цӀе 2013 шарахь дуьйна
* журнал «Siberia Lingua». Диллина 2010 шарахь.
; муьран
* корпоративан газет «Университетан керла дахар»
* газет «Сибрехан форум. Интеллектуалан къамел»

## Билгалдахарш

## Литература
; оьрсийн маттахь

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

; кхечу меттанашкахь

* 


## Хьажоргаш
* Ректор Сибирского федерального университета Е.Ваганов: "Нельзя научиться решать дифференциальные уравнения, не зная азов математики" // Интерфакс, 21.10.2011 г.
* Официальный сайт Сибирского федерального университета

Категори:Университеташ абатца
Категори:Красноярскан университеташ
Категори:Россин Федералан университеташ
Категори:Россин классикин университетийн ассоциаци
Категори:Сибрехан федералан университет