open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абрамова, Клавдия Ильинична

**Абра́мова Кла́вдия Ильи́нична** (мааре йахале — Разуваева) (1906—1942) — прокуратуран белхахо, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болучу хенахь къайлаха боламан декъашхо, йеллачул тӀаьхьа совгӀат дина 1-ра тӀегӀанера Даймехкан тӀеман орденца.

## Биографи
Разуваева Клавдия йина Архангельски посёлкехь, 1920-гӀа шераш долалуш кхелхира Уфа, тегархо болх бира керла йинчу «8 Мартан» фабрикехь. 1933 шарахь деша хӀоьттира Москохан советийн бакъонийн П. И. Стучкин цӀарах институте. Цигахь вевзира шен хин волу майра, Белорецкера студент, Абрамов Павел. Институт чекхйаьккхича АбрамовгӀара хьовсийра Ставрополан махка.

Абрамов Павел кхайкхира тӀамтӀе, ткъа Клавдия Ильинична йисира Ставрополехь. Иза оцу хенахь прокуроран гӀоьнча даржехь а йара, областан прокуратуран партин кхолламан секретарь а йара. Орджоникидзен (Ставрополан) прокуратура кхалхийра ГӀизларе, амма Абрамова ца кхиира дӀакхалха.

Къайлаха белхашкахь дакъалецира, мотт тоьхна лецира оккупацин Ӏедало 1942 шеран сентябрехь. Цуьнга элира бахархошка болчу кхайкхам тӀе куьг йазде, немцойн Ӏедалан болх баре а кхайкха бахархошка, тӀаккха дийна йуьтур йу иза а, цуьнан 6 а, 11 а шераш долу ши йоӀ а, амма иза реза ца хилира. 1942 шеран 3 октябрехь цунна берашца цхьаьна тоьпаш туьйхира набахтин кертахь.

## Иэс
Абрамова Клавдия Ильиничнан еллачул тӀаьхьа совгӀат дира I тӀегӀанер Даймехкан тӀеман  орденца.

Абрамова Клавдиян цӀарах тиллина Ставрополан лакхарчу декъера ураман цӀе. Иза йаьхначу Пушкинан урамера 27 цӀенна тӀе хӀоттийна мемориалан у.

1967 шеран 7 майхь Уфан горисполкоман сацамца Абрамова Клавдиян цӀе йелла керла динчу гӀалан урамна. Цунна иштта хӀоттийна иэс, цунна тӀехь у ду дешнашца: «Майрачу партизанан Абрамова-Разуваева Клавдия Ильиничнин, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь шен берашца цхьаьна тоьпаш тоьхна йолчу».

## Билгалдахарш

## Литература
* Уфа: улицы нашего города. — Уфа: Информреклама, 2011.

## Хьажоргаш
*  
* 
* Прокуратура Ставропольского края. Страницы истории

Категори:ССРС юристаш
Категори:РСФСР тоьпаш тоьхнарш
Категори:Зударий Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь
Категори:ССРС оккупаци йинчу махкахь тоьпаш тоьхнарш
Категори:1942 шарахь кхиелаца байинарш
Абрамова, Людмила Владимировна

**Абра́мова Людми́ла Влади́мировна** (1939 шеран 16 август — 2023 шеран 17 февраль) — советийн актриса а, сценарист а. Высоцкий Владимиран хилла зуда, актёрийн Высоцкий Аркадийн а, Высоцкий Никитин а нана.

## Биографи
Да — «Хими» арахецараллин редактор, ненан шиъ лакхара дешар дара чекхдаьккхина: тӀом балале чекхйаьккхира МПУ механикин-математикин факультет, ткъа тӀом чекбаьлча — Кхечу мехкан меттанийн тӀеман институт. Людмила ехира деца а, ненаца а, йишица а, дененаца Любовь Борисовница квартирехь, денанна дагахь дукха, Гумилёв Николайн а, Ахматова Аннин а байташ хаара, Ахматоваца девзаш дара цуьнан денена ваша а, йиша а.

ЕПКИ доьшуш а йолуш, 1961 шарахь «713-гӀачо доьху охьахаийтар» кино йоккхуш вевзира Высоцкий Владимир, цуьнга мааре а йахана, цуьнан шина кӀентан — Аркадийн а, Никитин а нана хилира.

1963 шарахь чекхйаьккхира ЕПКИ (М. И. Ромман пхьалгӀа), цуьнца цхьаьна курсехь доьшуш бара Смирнов Андрей а, Кончаловский Андрей а.

1960-гӀа — 1970-гӀа шерашкахь исбаьхьаллин фильмашкахь ролаш ловзийра.

1984 шарахь йаьккхира цуьнан сценарица фильм «Ло данле…».

1991 шарахь Высоцкий Владимирех дагалецамех долу «Цуьнан биографех факташ» жайна зорба туьйхира.

1990-гӀа — 2000-гӀа шерашкахь дакъалецира документалан суьрташкахь.

Пенсехь йолуш хьийхира Москохан цхьаьна лицейхь. В. Высоцкийн музей кхуллучу дирекцин исбаьхьаллин куьйгалхо болх бира.

2012 шарахь «Текст» арахецараллехь арабаьлла Л. В. Абрамовас йалале хьалха хӀоттийна шен уллерачу доттагӀчун Калиновская Динин кхолламийн гулам, цунна чохь дарайаздархочун кхоллараллин тӀаьхьенан дийцарш а, монопьеса а. Кхин а, Абрамова Людмилас Ӏалашъен йаздархочун архивера, Доккха Никитски тӀиера москохан жуьгтийн оьздангаллин центрехь, 2009 шарахь декоративан гӀутакхийн «Йаздархо Калиновская Дина а, цуьнан гӀутакхаш а» цӀе йолу гайтам бира.

## Доьзал
* Майра (25.07.1965 дуьйна; йитина 10.02.1970) — В. С. Высоцкий (1938—1980) — театран а, кинон а актер, поэт, автор-йишлакхархо.
** кӀант Аркадий (вина 29.11.1962) — актёр, киносценарист.
*** 5 кӀентан бер: Владимир, Наталья, Никита, Михаил, Мария.
** кӀант Никита (вина 08.08.1964) — актёр, режиссёр, сценарист.
*** 4 кӀентан бер: Даниил, Семён, Виктор, Нина Высоцкая (йина 2013).
* Майра (1971 дуьйна 1990-гӀа шераш кхаччалц) — Овчаренко  Юрий Петрович (вина 1935 шеран 3 декабрехь) — инженер-механик.
** йоӀ — Овчаренко Серафима Юрьевна (йина 1973 шеран 27 апрелехь).

## Фильмографи
* 1962 — 713-гӀачо доьху охьахаийтар — *Эва Пристли*
* 1966 — Малхбален сенеш — *Лена*
* 1969 — Хьо воцуш ехийла дац, Юсте
* 1977 — ЦӀиен Ӏаьржа латта — *эпизод*

### Документалан фильмашкахь дакъалацар
* 1989 — Суна ца деза…
* 1998 — Дагахь латтийта, Фильм 41: Высоцкий Владимир 
* 2006 — ЦӀуй дӀа муха бахара
* 2006 — Высоцкий Владимир 
* 2006 — Марченко Людмила 
* 2008 — Высоцкий Владимир. Со вогӀур ву шун сагатдан!
* 2008 — Высоцкий Владимир. Со вогӀур ву шун сагатдан!
* 2010 — Светличная Светлана. Даиман къега
* 2011 — Высоцкий. ТӀаьххьара шо

### Сценарист
* 1984 — Ло данле…

## Библиографи
* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:ЕПКИ арахецнарш
Категори:Бинарш ССРС
Категори:Высоцкий Владимиран зударий
Абрамова, Мария Морицовна

**Гейнрих-Абра́мова Мари́я Мо́рицовна** (бакъ фамили — **Смирнова**; 1864—1892) — оьрсийн актриса, антрепренёр. Перман фотографан М. Г. Гейнрихан а, Охански уездан Рождественнски заводера гӀуллакххочун йоьӀан Смирнова Елизавета Дмитриевнин къоталгӀайина йоӀ. Йаздархочун Д. Н. Мамина-Сибирякан шолгӀа зуда.

## Биографи
Говзаллин сценан гӀуллакх долийна Пермехь. Ролаш ловзийра провинцин гӀаланашкахь, масала, Оренбург, Самара, Рыбинск, Саратов, Минск, Нижни Новгород, Таганрог, Мариуполь. Дукхаха дерг йара турпалхойн-романтикан актриса.

1889 шарахь шеретан хьоле бахам бисира. Оцу ахчанах Москохахь аренде ийцира Шелапутинан театр, цигахь кхоьллира долара театр «Абрамован театр» цӀе а тиллина. Оцу театрехь, ша Абрамова йоцуш, спектаклаш ловзош бара Н. Н. Соловцов, Н. П. Рощин-Инсаров, И. П. Киселевский, В. В. Чарский, Н. А. Мичурин-Самойлов, М. М. Глебова, кхин гӀарабевлла актёраш. Театро хӀиттийра Грибоедовн комеди «Хьекъалах бала», Гоголан комеди «Ревизор», цуьнан поэман «Делла синош» инсценировка, Островскийн комеди «ХӀора хьекъалчин тоъала чолхазалла». 1889 шеран 27 декабрехь кхузахь дуьххьара хӀоттийра А. П. Чеховн пьеса «Хьуьнан алмаз». 1889 шеран декабрехь дуьйна театр йу коьртехь Н. Н. Соловцов а, В. В. Чарский а волу «Оьрсийн драман артистийн йукъараллин» карахь, амма официалан театран хьалхалера цӀе йисира. 1890 шарахь театр йуьйхира банкрот хилла.

Театр дӀакъевлинчул тӀаьхьа 1890—91 шерашкахь ролаш ловзийра П. М. Медведевн екатеринбурган труппехь.

Уггаре дика ролаш: *Медея* (о.п. Суворинан а, Буренинан а), *Василиса Мелентьевна* (о.п. Островскийн а, Гедеоновн а), кхин а.

Йелла 1892 шарахь, дӀайоьллина Петарбухан Волковски кешнашкара Литераторийн тӀешкахь.

### Доьзал
* Гейнрих, Мориц Григорьевич — биологин да.
* Гейнрих, Елизавета Морицовна (1882—1942) — жимаха йолу йиша, А. И. Купринан зуда.
* Мамин-Сибиряк, Дмитрий Наркисович (1852—1912) — факт хилла майра.

## Хьажоргаш
* 

Категори:ДӀабоьхкинарш Литераторийн тӀешкахь
Абрамова, Наталья Николаевна

**Абрамова Наталья Николаевна** (йина 1937 6 февраль) — советийн а, Россин а , редактор, сценарист.

Дийшира ЕПКИхь, иза чекхйаьккхира 1960 шарахь. Институт чекхйаьккхинчул тӀаьхьа «Союзмультфильм» киностудехь редактор болх бира. 1971 шарахь дуьйна мультфильмашна сценареш йазйан йолаелира. Дуьненайукъара мультипликацин кинон ассоциацин (International Animated Film Association, Association internationale du film d’animation — ASIFA, АСИФА) декъашхо. 60 сов мультфильм йоккхуш дакъалецира, царна йукъахь Саьрмик Гена, Зу дохк йукъахь, КхоалгӀа планетан къайле.

## Фильмографи
### Сценарист

* 1971 Ченан старгӀа
* 1973 Маслёнкинера Бурёнка
* 1974 Тай а, цициг кӀорни а
* 1975 Йиш йац! Йиш йац!
* 1977 Пайден йоцург
* 1981 ЦӀа доцу алмаз
* 1984 Шиъ нийса котаман кӀорни
* 1984 Муха йаздинера хьалхара кехат
* 1984 Хуъушехь
* 1986 Лайн-Аьзнин бераш
* 1986 Базан бухахь гуламехь «Самукъане буьнжолаг № 18»
* 1997 КӀумзала ломара буьйса
* 2003 Кхо гӀаймакх деха сагал-бецан туьйра
* 2007 Ченан са
* 2010 Деден окхе
* 2012 Эх, вайга хьун схьеинехьара — Самукъане буьнжолаг № 34

### Редактор

* 1960 Петя-НӀаьна
* 1960 Еша, хехка Париже а, Цийчоь а
* 1960 Кхиоран къайле
* 1960 Божах лаьцна
* 1961 Океанал дехьара репортёр
* 1961 керланиг
* 1962 Бага яхна истори
* 1962 ТӀомалела пролетарий
* 1962 Исбаьхьалчан хилларг
* 1962 Светлячок № 2
* 1963 Светлячок № 3
* 1963 Къена кедрах лаьцна туьйра
* 1964 Гаьзло
* 1966 ГӀуо цига, ца хаьа мича
* 1966 КӀентан йоӀ йайна
* 1966 Тимошкин база
* 1967 Кара
* 1967 Ромашковра цӀерпошт
* 1967 Барон Мюнхаузенан хиламаш
* 1967 Йалх Иван — йалх капитан
* 1968 Уьйриг
* 1968 Иттанна тӀекхаччалц дагардо буьхьиг
* 1968 Ларло, дерачӀара!
* 1968 Уггаре воккха доттагӀ
* 1968 МостагӀий
* 1969 Саьрмик Гена
* 1969 Балерина хӀордкеман тӀехь
* 1969 Пластилинан зу
* 1969 Шеран заманаш

## Хьажа кхин а
* :Категори:Абрамова Натальян сценарица йаьхна мультфильмаш

## Литература
*  Стр. 47

## Хьажоргаш
* Абрамова Наталья Николаевна — Аниматор.ру
* 

Категори:ЕПКИ арахецнарш
Категори:Адамаш:Союзмультфильм
Пугачёва, Екатерина Макаровна

**Пугачёва Екатерина Макаровна** (йина 1928 30 июлехь) — советийн йуьртан бахаман хьалхелелорхо, Сибрехан Ӏилманан-талламан проектан а, технологин а даьхнийлелоран институтан Боровски зиеделла-кхоллараллин бахаман хьелийозархо, Новосибирскан область, Социалистийн Къинхьегаман турпалхо (1971).

## Биографи
Йина 1929 шарахь Новосибирскан областан Ордынски кӀоштара Мали Шляпово эвлахь, оьрсийн ахархойн доьзалехь.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болалуш Екатерина кхиира йуьртан ишколан кхо класс чекйаккха. 1942 шарахь йоьӀа долийра шен къинхьегаман гӀуллакх. Баккхийчаьрца цхьаьна могӀара болх бира тӀом чекхбаллалц.

1945 шарахь дехьайелира хьелийозархочуьн балха. 1953 шарахь берриш бахархой, чу хи даларна, кхалхийра Новосибирскан кӀоштара Береговой эвла. 8-гӀа, 9-гӀа, 10-гӀа пхеашерийн шерашкахь цуо бахара ладаме белхан кхиамаш. Уггаре хьалхарчарех уьйзира цхьаьна аттера йуккъера 5000 килограмм шура.   

ССРС Лакхара Советан Президиуман 1971 шеран 8 апрелан омарца йуьртан бахамехь бакхий кхиамаш бахарна а, шура йоккхуш рекордаш йахарна а, Пугачёва Екатерина Макаровнин йелира сийлахь цӀе Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо, Ленинан орден а, «ЖӀов а, Марс а» мидал а луш.

Кхин дӀа болх бира бахамехь, гойтура лакхара белхан жамӀаш. 1980 шарахь дуьйна пенсехь йу. ССКП декъашхо. 1962 - 1978 шерашкахь йара Боровски йуьртан советан депутат.  

Еха Новосибирскан кӀоштара Береговой эвлахь. 

## СовгӀаташ
Белхан кхиамашна йелира:
* «ЖӀов а, Марс а» дешин седа (08.04.1971)
* Ленинан орден (08.04.1971) 
* «1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамтӀехь сийлахь къахьегаран» мидал (06.06.1945)
* кхин мидалш. 

## Билгалдахарш

## Литература
* Новосибирцы - Герои Отечества. - Новосибирск, 2010.
## Хьажоргаш
* 

Категори:Хьелийозархой
Категори:ССКП декъашхой
Категори:ССРС йуьртан советийн депутаташ
Велико-Тырново

**Велико-Тырново** () — Болгарин коьрта (1185-1393) гӀала. Великотырновон областан административан центр.


Veliko Tarnovo002.JPG|
Крепостта Царевец.jpg|
Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg|
Former Post Hall Veliko Tarnovo 2.jpg|
SS. Forty Martyrs Church.jpg|
Samovodska charshia 6.JPG|
Veliko Tarnovo - Varosha quarter.jpg|


## Билгалдахарш

Категори:Болгарин гӀаланаш
Пугачёва, Валентина Ивановна

**Пугачёва Валенти́на Ива́новна** (1935 14 май — 2008 13 апрель) — советийн а, Россин а киноактриса.

## Биографи
Йина 1935 шеран 14 майхь. 1958 шарахь чекхйаьккхира ЕПКИн актёрийн факультет.

Пугачёва Валентинин дебют хилира 1956 шарахь Миронер Феликсан а, Хуциев Марленан а «Заречни урамера бӀаьсте» фильмера *Зинин* роль. Актрисин кинора кхоллараллин карьера къегира 1950-гӀа шераш чекхдовлуш — 1960-гӀа шерийн хьалхарчу декъехь. Актрисас кхин а суьрташкахь дакъалецира, масала, «Локхалла», «Буьйсенан хьаша», «Корера серло», «Деха де», «Ловзарал тӀаьхьа», «Нана а, десте а», «Лайн-Аьзни», «Иза йу сан эвла», кхин а дуккха ролаш. Иштта йира дубляжаш, дира аьзнаш.

Йерриг аьлча санна кхин дӀайолу Пугачёва Валентинин ролаш йара кегийра (1976 шеран «СтроговгӀар» фильмера *Зотиха* йоцург). Актрисин тӀаьххьара болх хилира «Йохийна панарийн урам» телесериалера эпизодашкара роль (1998).

Пугачёва Валентина йелла 2008 шеран 13 апрелехь шен йоьӀан квартирехь Петарбухехь ехха хала цамгар лайна 72 шо долуш. ДӀайоьллина майрачун уллехь Репинон (Петарбух) кешнашкахь.

## Фильмографи

*  — Заречни урамера бӀаьсте — *Зина*
*  — Советийн Ӏедалан дуьхьа — *Наталья*
*  — Локхалла — *Валя*
*  — Готта шад — *Зеленцова Катя*
*  — Буьйсенан хьаша — *Любаша*
*  — Олеко Дундич — *стрелочникан йоӀ*
*  — Корера серло — *Таисия*
*  — Деха де — *Катя*
*  — Ловзарал тӀаьхьа — *Лена Черенц, колхозница*
*  — Ши кӀиранде — *йукъара хӀусамера Люсин лулахо*
*  — Нана а, десте а — *официантка Лида, Филькин гергарниг*
*  — Къинхетаман цӀерпошт — *дархочун нана*
*  — Векалийн къайлаха барт — *эпизод*
*  — С. гӀалахь — *Ӏуьналча*
*  — Лайн-Аьзни — *Радушка*
*  — Трембита — *эпизод*
*  — Ефрейтор Збруевн ворхӀ нускал — *цӀерпоштан чохь хӀума юхкург*
*  — Иблисан лайш — Радзини Эльзан *Гертрудан* ролан аз динарг 
*  — Ца вевза когаметтаверг — *белхахо*
*  — Милицин сержант — *Петуховн йоӀ*
*  — Деха, деха гӀуллакх… — *Панинан лулахо*
*  — СтроговгӀар — *Зотиха*
*  — Гонделупа мехкан марка — *Пашин нана*
*  — Княж-гӀалара къонах — *эпизод*
*  — Гурахь йухадогӀур ду — *Анна Борисовна*
*  — Лялька-Руслан а, цуьнан доттагӀ Санька а — *Сидоров-Люсикан нана*
*  — Ахьа хӀун хоржура йара? — *бепигца хьаша*
*  — Дублёр гӀуллакх дан волало — *эпизод*
*  — Дийнан делкъехь… — *деца Валя*
*  — Иза йу сан эвла … — *Фроловна, колхозан секретарь*
*  — Кара гӀан, йа Чамда — *редакцин секретарь*
*  — Аьтту хуьлу стаг — *белхахо*
*  — Бехказаллин презумпци — *цӀерпоштан пассажир, акушерка*
*  — Адвокат (Монастырски Ӏаьмнашкахь стаг виер) — *зулам хиллачун йиша*
*  — ЖӀаьлин той — *лулахо*
*  — КӀайн дин — 1-ра сери, *эпизод*
*  — Оьрсийн симфони — *эпизод*
*  — Сту лоцу гезиган хьаьрк бухахь — *эпизод*
*  — Йохийна панарийн урамаш («Мотт туху Цыплаков», «Бодане йий, йа ингалсан хьехола», «Аьрру агӀора кхоалгӀаниг», «Мохах чекхбевлларш» сереш)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Валентина Пугачёва на сайте Алексея Тремасова

Категори:ЕПКИ арахецнарш
Лобанова, Наталья Владимировна

**Лоба́нова Ната́лья Влади́мировна (йинчу хенахь ''Кузнецова''; шолгӀа марехь ''Тимошинина'')** (1947 шеран 30 май, Москох — 1998 шарахь, Москох)  — советийн хин чукхийсалург, Олимпийн ловзарийн детин совгӀатхо. Халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча.

## Карьера

Натальян да — ССРС Спортан хьакъ долу говзанча, ССРС хьакъ долу тренер (хин поло) В. А. Кузнецов. Ваша — В. В. Кузнецов, ССРС Спортан хьакъ долу говзанча (хин поло), 1964 шеран Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхо.

Тимошинин Александрехь марехь йолуш лелийра цуьнан фамили *Тимошинина*.

Кхиийна ССРС хакъ долу тренеро Петрухина Татьяна Максимовнас. 1964 шарахь Токиора Олимпиадехь Лобановас, чардакх тӀиера хин чукхийсалуш, йаьккхира 7-гӀа меттиг. Цул тӀаьхьарчу Ловзаршкахь цуо даьккхира дети, ийшира Чехословакин спортхочул Дучкова Миленел. 
1972 шарахь Лобанова Наталья хилира 14-гӀа залкан тӀиера чукхийсалуш а, 13-гӀа чардакх тӀиера  чукхийсалуш.

1969 а, 1972 а шерашкара ССРС чемпион.

Чемпион (1966) а, борзанан совгӀатхо а (1962) Европин чемпионат.

## Тренеран карьера
Россин хакъ долу тренер. Кхиийна дуккха а спортан говзанчаш, совгӀатхой, ССРС а, Россий чемпионатийн толамхо. Цуо кхиийначех цхьаъ йу Хохлова (Тимошинина) Светлана, тӀаьхьа цуьнан нус, кӀентан Тимошинин Владимиран зуда. Цунах хилира хьакъдолу спортан говзанча, кхузза Европин чемпион, Дуьненан Чемпионатийн масийттаза совгӀахо, кхаа Олимпиадийн совгӀатхо.

Москохахь хӀора шарахь дӀахьо Россин хакъдолу тренеран Наталья Тимошининан цӀарах.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* О выдающейся спортсменке и тренере — Наталье Владимировне Тимошининой

Категори:ССРС хин чукхийсалурш 
Категори:Хин чукхийсалурш 1964 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Хин чукхийсалурш 1968 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Хин чукхийсалурш 1972 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:1968 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн детин совгӀатхой
Категори:ТимошинингӀар-КузнецовгӀар
Кузнецова, Мария Степановна

**Кузнецова Мария Степановна**, маре йахале — **Иванова** (1910 шеран 5 январь— 1986 шеран 12 ноябрь) — советийн йуьртан бахаман хьалхелелорхо, ССРС Советийн бахаман министраллин Саратовн областан, Аткарскан кӀоштан хӀулелон «Елизаветинский» совхозан звеньевая, Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо (1948).

## Биографи
Йина оьрсийн ахархойн доьзалехь. 11 шо долуш да-нана делла буо йисира, кхиош йара девашас. Ишколехь дешна йацара, грамота ледара йолуш йара.

Къахьега йолайелира 15 шо долуш. 1929 шарахь "Елизаветинский" колхозан йукъайахара, 1941 шарахь цунах совхоз йира изза цӀе йолуш. Болх бан йолайелира могӀара колхозхочуьнна тӀиера, тӀаьхьа хилира арелелоран бригадан зӀенхо, кхиадора кӀа. 1947 шарахь цуьнан зӀено кхиийра лакхара буьртиган ялта. 9,97 гектар майдан декъан тӀиера гулдира 31,08 центнер хӀора гектаран тӀиера "Саратовская 29" цӀе йолу сорт кӀа.

ССРС Лакхара Советан Президиуман 1948 шеран 26 февралан омарца, совхозо 1947 шарахь пачхьалкхан йуьртан бахаман сурсаташ дӀадаларан план кхочушйеш, лакхара кӀен ялта кхиорна а, 1948 шеран бӀаьста дӀаден буьртиган культурийн хӀу латторна а Кузнецова Мария Степановнин йелира сийлахь цӀе Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо Ленинан орден а, ««Марс а, жӀов а» мидал» а луш.

Лакхара совгӀаташ дӀаделира даздаран гуламехь Саратовхь 1948 шеран 17 майхь.

1959 шарахь доьзал бахьнехь кхелхира гуттаренна йаха Саратов гӀала. 1960 шарахь балха йахара гӀишлошйаран кхолламе пхьегӀаш йуьлург, йуьург йийриг, кухнера белхахо. 1963 шеран мартехь дуьйна – "Саратовтехснабнефть" конторан белхахо. 1967 шарахь садаӀа хьакъдолуш пенсе йахара.

Йелла 1986 шеран 12 ноябрехь. ДӀайоьллина Саратов гӀалан Елшански кешашкахь.

## СовгӀаташ
* Дешин седа «Марс а, жӀов а» (03.04.1948)
* Ленинан орден (03.04.1948)
* кхин мидалш.

## Иэс
* Елизаветино эвлара Турпалхойн аллей тӀехь Социалистийн Къинхьегаман Турпалхочун Кузнецова Мария Степановнин сий деш хӀоттийна мемориалан у.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Арелелорхой
Кузнецова, Ольга Алексеевна

**Кузнецо́ва О́льга Алексе́евна** (йина 1967 шеран 23 октябрехь Тамбовн областера Моршанск) — Россин йайн атлет, йуккъера дистанцин идаран говзанча. Россин гулйина йайн атлетикин командин йукъахь идана 1990-гӀа а, 2000-гӀа а шерашкахь, йаьккхина детин мидал чохь йолу Европин чемпионатехь Гентехь, къоман тӀегӀанера хьалхейаккхаран толамхо а, совгӀатхо а, дуьненан рекордхо. Москохан векал. Россин дуьненайукъаран классан спортан говзанча.

## Биографи
Ольга Кузнецова йина 1967 шеран 23 октябрехь Тамбовн областера Моршанск гӀалахь.

Ида йолайелира меттигерачу Берийн-кегийрхойн спортан ишколехь тренеран Юрова Нина Васильевнин куьйгаллехь. ТӀаьхьа тренер хилира Эльбаум Александр Давидович. Москохан а, Москомспортан МГФСО векал.

Дуьххьара ша йовзийтира йЙерригроссин тӀегӀанехь 1993 шарахь, йаьккхира борзанан мидал 1500 метран йадарехь Москохахь хиллачу йайн атлетикин чохь йолчу Россин чемпионат — тӀаьхьа ца йисира кхузахь Москохан областера Подкопаева Екатеринел а, Свердловскан областера Бетехтина Натальял.

1994 шеран Россин Ӏаьнан чемпионатехь  Липецк гӀалахь даьккхира борза 800 а, 1500 а метрийн дистанцешкахь — шоззе а цулла хьалхайелира Подкопаева Екатерина, Рогачёва Людмила а. Иштта «Оьрсийн Ӏа» цӀе йолчу къовсамашкахь даймохкхошца Афанасьева Еленица, Зайцева Натальица, Подкопаева Екатериница цхьаьна хӀоттийра дуьненан рекорд 4 × 800 метран эстафететехь — 8:18,71.

2000 шарахь Волгоградехь хиллачу Россин Ӏаьнан чемпионатехь туьйлира 1500 метран йадарехь, гайтира дуьненан шеран уггаре дика хан — 4:05,44, детин мидал а йаьккхира 800 метр йодуш, Косенкова Юлийл тӀаьхьайисира. Иштта йукъакхечира Россин къоман гулйинчу командин коьртачу декъе, бакъо йаьккхира мехкан сий лардан Гентера чохь йолчу Европин чемпионатехь, цигахь жамӀ 4:13,45 долуш детин мидал йаьккхира 1500 метр йодуш.

2001 шеран Россин Ӏаьнан чемпионатехь Москохахь хилира детин совгӀатхо 800 метр йодуш, ийшира Афанасьева Еленел, борзанан мидал а йаьккхира 1500 метр йодуш — кхузахь хьалхайелира Горелова Наталья а, Задорожная Елена а. 1500 метран дисциплинехь йада йезара чохь йолчу дуьненан чемпионатехь Лиссабонехь, амма тӀаьххьара йукъарайелира оцу къовсамера.

ХӀора шарахь Моршанскехь дӀахьо ламастан кегийрхойн турнир йайн атлетикехь дуьненайукъара классан спортан говзанчин Кузнецова Ольгин совгӀаташна.

## Билгалдахарш

Категори:Россин йуккъерачу дистанцин идархой
Категори:Йайн атлетикин Россин чемпионаш
Категори:Россин йайн атлетикин дуьненайукъара классан спортан говзанча
Категори:Москохан спортхой
Кузнецова, Ольга Владимировна

**Кузнецо́ва О́льга Влади́мировна** (йина 1972 26 декабрехь, Москохахь) — Россин экономист а, экономикин географ а, регионан экономикин а, регионан политикин а, бюджеташна йукъара йукъаметтигийн а областера говзанча. Ӏилманан-талламан а, хьехархойн а белхаш бо.

## Биографи
1995 шарахь тӀехдика чекхйаьккхира Москохан пачхьалкхан М.В. Ломоносовн цӀарах университетан географин факультетан дозанал арахьарчу мехкийн социалан-экономикин географин кафедра. Экономикин Ӏилманийн кандидат (1997, диссертацин тема — «Бюджетан йукъара са дӀасаекъар, Германин мехкаш кхиоран куьйгаллин пачхьалкхан гӀирс»), Экономикин Ӏилманийн доктор (2002, диссертацин тема  — «Россин Федерацин регионийн экономика кхиоран федералан куьйгалла»). РӀА профессор (2015).

1996—2003 шерашкахь болх бира РФ Правительствон экономикин хийцамийн белхан центрехь, 1998 шарахь дуьйна — политикин декъера регионийн экономикин декъан хьаькам. 2003—2005 шерашкахь — РФ Правительствера Халкъан бахаман академин Регионийн талламийн центран директор. 2005 шарахь болх бан дехьайаьлла Россин Ӏилманийн академин Системан анализан институте.

Хьехархойн гӀуллакх лелош ду 1995 шарахь дуьйна, Москохан пачхьалкхан М. В. Ломоносовн цӀарах университетехь а, РФ Президент волчура Россин къоман бахаман а, пачхьалкхан гӀуллакхан а академехь, кхечухьа а лекцеш йоьшу. 2005 шарахь дуьйна — Москохан пачхьалкхан М. В. Ломоносовн цӀарах университетан географин факультетан Россин экономикин а, социалан а географин кафедран профессор (кхечу белхаца цхьаьна бо).

2015 шарахь «Росси: социалан-экономикин географи» жайнин авторийн коллектив йукъахь делира Н. Н. Баранскийн цӀарах совгӀат, иза ло Россин географийн-йукъараллаӀаморхойн ассоциацис.

Куьйгалхо а, декъашхо а хилла иттаннашкахь талламийн проектийн, царна йукъахь дуьненайукъара а.

Россин Федерацин Президент волчура Ӏилманех а, дешарех а йолу кхеташон декъашхо.

## Публикацеш
100 сов Ӏилманан публикацийн автор йу, царна йукъахь:
* *Кузнецова О. В.* Экономическое развитие регионов: теоретические и практические аспекты государственного регулирования. — М.: Эдиториал УРСС, 2002
* *Кузнецова О. В., [[Кузнецов, Алексей Владимирович|Кузнецов А. В.]]* Системная диагностика экономики региона. — М.: КомКнига, 2006
* *Кузнецова О. В., Кузнецов А. В., [[Туровский, Ростислав Феликсович|Туровский Р. Ф.]], Четверикова А. С.* Инвестиционные стратегии крупного бизнеса и экономика регионов / Под ред. О. В. Кузнецовой. — М.: Издательство ЛКИ, 2007
* *Кузнецова О. В.* Основы региональной политики: учебное пособие. — М.: Географический факультет МГУ, 2012.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Страница на сайте кафедры экономической и социальной географии России МГУ

Категори:МПУ географин факультетан дозанал арахьарчу мехкийн социалан-экономикин географин кафедрера арахецнарш
Категори:МПУ географин факультетан хьехархой
Категори:РӀА профессорш
Категори:Зударий-Ӏилманчаш
Кузнецова, Ольга Геннадьевна

**О́льга Генна́дьевна Кузнецо́ва** (маре йахале — **Клочнева**; йина 1968 17 ноябрехь, Куйбышевхь, ССРС) — советийн а, Россин а спортхо-кхоссархо (пневматикан пистолет). 1996 шеран Олимпийн ловзарийн чемпион. Россин хьакъ долу спортан говзанча (1996).

## Спортан карьера
Кхоссаре Кузнецова Ольга еина дика тӀаьхьайисина. Музыкин доьшила чекхйаьккхина, цуо сацам бира шен ницкъаш зиен кхоссарехь, шарахь цуо кхочуш йира кхийсарийн спортан говзанчийн норматив. Ткъа кхо шо даьлча Кузнецовах хуьлу дуьненан чемпион ССРС гулйинчу командин йукъахь. Амма 1992 шеран Олимпийн ловзаршка Барселоне йоьдучу гулйинчу командин йукъа йаха аьтту ца хилира.

Кузнецова Ольгин Олимпийн ловзаршкара дебют хилира 1996 шарахь Атлантехь. Пневматикан пистолет 10 метр генара кхуьйсучу  къийсамашкахь, цуо дика нах цецбохуш, тӀаьхьайитира шен махкахо Логвиненко Марина а, онда болгархо Гроздева Мария а, иштта хилира олимпийн чемпион.

Диъ шо даьлча Олимпийн ловзаршкахь Сиднейхь Кузнецовас сацам бира шина дисциплинехь дакъалаца. Пневматикан пистолет 10 метр генара кхуьйсучу  къийсамашкахь Ольга финале йелира, амма цигахь 7-гӀа меттиг бен ца баьккхира. 25 метр генара Кузнецова хьалхарчу итт спортхочун йукъа а ца йахара, хилира 15-гӀа меттигехь.

2004 шарахь Олимпийн ловзаршкахь Афинехь Кузнецовас йуха пневматикан пистолет 10 метр генара кхуьйсучу  къийсамашкахь бен дакъа ца лецира. Квалификацин жамӀашца Россин спортхочун финалан раунде йала ца тоьира цхьа очко. Кузнецовас йаьккхира 9 меттиг.

Пекинера ловзаршка Кузнецова йукъа ца йахайелира, цул хьалхайелира Смирнова Светлана а, Падерина Наталья а. Ловзаршка йаха аьтонза гӀоьртинчул тӀаьхьа, Кузнецовас сацам бира карьера а ца сацош, Лондонехь хин долчу 2012 шеран Олимпийн ловзаршна кечам бан. Гулйинчу командан коьрта тренеран А. С. Егрищинан сацамца, оцу Олимпийн ловзаршкахь а дакъалаца доьгӀна ца хилира цуьнан. Ольга майра йоӀ йу, куьйгаш а ца охкош кечам бан йолало шен рогӀерачу Олимпиадан.

## Шен дахар
Майра — Кузнецов Владимир Михайлович, кӀант — Олег.

Дешар — чекхйаьккхина Куйбышевн музыкин доьшийла (1987), Самарин хьехархойн университет (1996), Самарин пачхьалкхан а, муниципалан урхаллин а академи (2012).

## Пачхьалкхан совгӀаташ
* ДоттагӀаллин орден (1997 шеран 6 январехь) — *пачхьалкхан хьалха динчу гӀуллакхашна а, 1996 шеран XXVI аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь лакхара спортан кхиамаш гайтарна а*

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Профиль на сайте «Спортивная Россия»
* Профиль на сайте федерации стрельбы
* Интервью с Ольгой Кузнецовой

Категори:ССРС кхийсархой
Категори:Россин кхийсархой
Категори:Олимпийн чемпионаш кхийсархойн спортехь
Категори:Россера Олимпийн чемпионаш
Категори:1996 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш
Категори:Кхийсархой 1996 шеран Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Кхийсархой 2000 шеран Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Кхийсархой 2004 шеран Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Кхийсарийн дуьненан чемпионаш
Категори:Кхийсарийн Европин чемпионаш
Кузнецова, Полина Викторовна

**Кузнецо́ва Поли́на Ви́кторовна** (маре йахале — **Вя́хирева**, йина 1987 шеран 10 июнехь, Шопоковхь, Чуйн область, ГӀиргӀазойн ССР) — Россин гандболхо, Россин «Ростов-Дон» клубан аьрру йистера ловзархо, Россин къоман гулйинчу командин декъашхо. 2016 шеран Олимпийн чемпион, дуьненан шала чемпион (2005 а, 2007 а). Россин спортан хьакъ долу говзанча. Къобал йина уггаре дика аьрру йистера ловзархо йу аьлла Олимпийн ловзаршкахь (2016), дуьненан чемпионатехь (2007), Европин чемпионатехь (2012).

Йоккхаха йолу йиша йу гандболхочун Вяхирева Аннин.

## Ловзаран карьера
* 2002—2003 —  «Аква» (Волгоград)
* 2003—2004 —  «Ростов-Дон» (Дон-тӀера-Ростов)
* 2004—2006 —  «Лада» (Тольятти)
* 2007—2014 —  «Звезда» (Звенигород)
* 2014—2016 —  «Астраханочка» (Аштаркхан)
* 2016—2017 —   «Кубань» (Краснодар)
* 2017—2018 —  «Вардар» (Скопье)
* 2018 —  —  «Ростов-Дон» (Дон-тӀера-Ростов)

## Кхиамаш
* 2016 шеран Олимпийн чемпион.
* Шозза дуьненан чемпион (2005, 2007).
* Дуьненан чемпионатан борзанан совгӀатхо (2019)
* Европийн чемпионатийн шала детин совгӀатхо (2006, 2018).
* Уггаре дика аьрру йистераниг Олимпийн ловзаршкахь: 2016
* Уггаре дика аьрру йистераниг дуьненан чемпионатехь: 2007
* Уггаре дика аьрру йистераниг Европин чемпионатехь: 2012
* Чемпионийн лиган толамхо (2008).
* ЕГФ Кад баьккхинарг (2007).
* Пхоьазза Россин чемпион (2005, 2006, 2007, 2016, 2019).
* Россин Кедан толамхо (2011, 2019).
* Чемпионийн лиган детин совгӀатхо ( 2019).
* Шозза Европин чемпион 1985 шерал даккхий доцучу зудаберашлахь (2003, 2004).

## СовгӀаташ
* ДоттагӀаллин орден (2016 шеран 25 августехь) — *2016 шеран Рио-де-Жанейро (Бразили) гӀалахь хиллачу XXXI Олимпиадан ловзаршкара лакхара спортан кхиамаш бахарна, толам баккха доьнал а, Ӏалашо а хиларна*.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Профиль на сайте ГК «Астраханочка» 
* Полина Вяхирева: Сыграть на уколах? Это по мне!

Категори:Гандболех ловзаран дуьненан чемпионаш
Категори:Россин спортан хакъ долу говзанча
Категори: «Ростов-Дон» ГК ловзархой
Категори:«Лада» ГК ловзархой
Категори:«Звезда» ГК ловзархой
Категори:«Астраханочка» ГК ловзархой
Категори:Россера Олимпийн чемпионаш
Категори:Гандболех ловзаран Олимпийн чемпионаш
Категори:2016 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш
Категори:Россин гандболхой
Категори:Гандболхой 2016 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Кузнецова Светлана (баскетболхо)

**Кузнецо́ва Светла́на** (йина , Москох, ССРС) — советийн а, Россин а баскетболхо.

## Биографи
Йина Москохахь 1965 шарахь. Локхалла 185 см йолуш, левзира ЗБК ЦСКА командехь форвардан позицехь.

1990-гӀа шераш дуьйлалуш кхелхира Итале. Левзира «Трогилос» (Приоло), «Гемеаз» (Милан), «Виктор» (Бари), «Ахена» (Чезена), «Карипарма» (Парма), «Пул Коменсе» (Комо), «Фамила» (Скио), «ЦУС» (Кьети), «Маверин» (Парма), «Виртус» (Витербо),  «Эйрин» (Рагуза) командашна йукъахь.

## Кхиамаш
* Европин чемпион 1989
* Дуьненан чемпионатан детин совгӀатхо 1986
* Ронкеттин Кад баьккхинарг 1988/1989, финалхо 1996/1997.
* ССРС чемпион 1989

## Доьзал
Майра — италихо, церан йоӀ йу.

## Хьажоргаш
* Профиль на www.fibaeurope.com
* Интервью

Категори:ССРС баскетболхой
Категори:Россин баскетболхой
Категори:Баскетболан Европин чемпионаш
Категори:ЗБК ЦСКА Москохан ловзархой
Категори:ЗБК «Приолон» ловзархой
Категори:ЗБК «Парман» ловзархой
Категори:ЗБК «Парман» ловзархой
Категори:ЗБК «Пул Коменсе» ловзархой
Категори:ЗБК «Скион» ловзархой
Категори:ЗБК «Кьетин» ловзархой
Категори:ЗБК «Витербон» ловзархой
Категори:ЗБК «Рагузан» ловзархой
ЦӀадахьрой

**ЦӀадахьрой** — Нохчийчуьран тайпа. Тайпанан векалийн йаьхна ДНК тесташ гайтина цӀадахьрой G2 гаплотобанера хилар.

## Истори
Тайпан даьргӀойн орамаш бу. Церан схьабовлар ду ДегӀастанара ЦӀадахьар эвлара. Оцу эвлара паччахьан Ӏазапан дуьхьала гӀевттина бахархой бахьнехь, 1877 шарахь эвла йерриг йоха а йина, паччахьан администрацис кхалхийра эвлахой тайп-тайпанчу йарташка. Нохчийчу а иштта бахьанца кхечира цӀадахьрой.

ЦӀадахьрой хевшира Шара, ХӀиман гергахь, тӀаьхьа цигара кхелхира ЦӀен Ведана, амма Ичкери оьрсийн карайахча, доккхаха долу церан дакъа, ДегӀастана йухадирзира.

## Беха йарташ
ЦӀадахьрой алсама беха Нохчийчуьра бухара йарташкахь: Устрада-ГӀала, Йоккха АтагӀа, Макане, МахкатӀе, Хоттане, ЦӀен Ведана.

## ГӀарабевлла векалш
* Уггаре тайпанан гӀараваьлла векал хилла Ника-къеда, 1877 шарахь гӀаттаман куьйгаллехь хилла, Теркан областан гӀаттаман куьйгалхочуьнца, Даев Умица, цхьаьна лаьцна Россин эскарша.
* Абдуллаев, Минкаилан воӀ Супьян

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчуьра тайпанаш
Кузнецова, Татьяна Евгеньевна

**Кузнецо́ва Татья́на Евге́ньевна** (йина 1945 шеран 14 майхь, Артём, РСФСР, ССРС) — советийн а, Россин а театран, кинон актриса.

## Биографи
Кузнецова Татьяна Евгеньевна йина 1945 шеран 14 майхь Приморьен мехкара Артём гӀалахь.
1968 шарахь чекхйаьккхира Ярославлан пачхьалкхан театран институт.

## Карьера
Хьалхара курсехь дуьйна ролаш ловзийра театрехь, цул тӀаьхьа, Москох кхелхина, йолайелира кинош чохь ролаш ловзо. Цуьнга шайн суьрташка кхойкхара иштта режиссёраш, масала, Элем Климов, Леонид Гайдай, Александр Митта. Кузнецова уггаре гӀарайелира хьалхара 12 сезонехь «Салтий» телесериалан, Струк Анжела Олеговнин ролаца, 2004—2007 шерашкахь. Оцу ролан совгӀат делира Monte-Carlo Television Festival кинофестивалехь. Кхин а цуо ловзайо ролаш театрашкахь, болх бо Чеховн цӀарах йолчу МИТаца.

## Фильмографи
*  — Сан доттагӀ, Колька! — *Клава Огородникова*
*  — Тоха, вота! — эпизод
*  — Агония — *Распутинан гуонахьара хьаьрса зуда*
*1975 — Сан цӀа — театр — эпизод
*1975 — Безаман гӀарбаш — эпизод
*1975 — Хуьлийла дац! — *Дарья, йуургкечйархо*
*  — Къайлаха Пиетарбухера — *[[Городничий (персонаж)|городничийн]] хьаша*
*1977 — Мимино — эпизод
*1977 — сан доттагӀ ваша Ваня — эпизод
*1977 — Тамаше зуда — *Селезнёва*
*  — Экипаж — *Алевтинин доттагӀ*
*  — Сан майра хилахь — *медйиша* (титрашкахь йац)
*  — Тхо лулахь даьхна — *хьелийозархо*
*  — Мэри Поппинс, Ӏа дика йойла! — *йалхо Миссис Кэти Ларк* (титрашкахь йац)
*  — Ца вевза салтий — *Мария, хьалхара локхург*
*  — Эла Удача Андреевич — *Жильниковн зуда*
*  — Любэ зона — *«Хелхарча»*
*  — Сибрехан ларгант — *нисъелла зуда*
*  — Къена кхеланаш — *суьдан кхеташонча*
* — — Салтий — *Анжела Олеговна Струк*
*  — Аьрта ерстана пхьагал — *режиссёран гӀоьнча*
*  — КӀеза — *Ираида Степановна, хьехархо*
*  — ТаьӀна дуьне — *йоккха стаг-лардархо*
*  — Къиен гергарниш — *Кира Петровна*
*  — Москохан эр — *Полина Ермолаевна*
*  — ЦӀийша йуьзна сту — *Дарбанхо*

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Ярославлан театран доьшийлера арахецнарш
Кузнецова-Новолейник, Домникия Иларионовна

**Кузнецова-Новолейник Домникия Иларионовна** (1886—1962) — оьрсийн авиатор, дуьххьарлера (диплом доцу) зуда-пилот.

Инженеран, Россин пилот-авиаторан, тӀаьхьа авиацин инструктор хилла волчу Кузнецов Павел Андриановичан (1875—1963) зуда.

Домникия Иларионовна майрачуьнца цхьаьна марзйелира авиацега: тӀома лелар кардерзоран лекцеш кечйеш дакъа лоцура, дика девзаш йара тӀома леларан техникин гӀуллакхаш. Амма тӀома леларан хаарш дисира Домникия Иларионовнин теори хилла. Зудчуьнгахь а, майрачуьнгахь а цхьа меттиг болу кема бен дацара, иза бахьнехь инженеран Кузнецовн аьтту бацара зуда тӀома леларан практике Ӏамо.

thumb|right|290px|«Блерио» кеман уллехь даьккхина сурт.
1911 шеран майхь, Петарбухехь ШолгӀа дуьненайукъара авиацин кӀира долуш, Домникия Иларионовна гӀоьртира ша хӀаваэ хьала йала шайн доларчу кеманахь «Блерио-XI». Амма цуьнга нийсалла ца латтайелира, аэроплан лаьттара айба а йелла, хьевзина, охьайуьйжира лаьттан тӀе.

Кузнецован шена башха хӀума ца хилира, амма кхин тӀема йала цуьнан лаам ца хилира. Таккха а, Петарбухан «Вестник воздухоплавания» (ХӀаваа леларан хаамча) журнало (1911 шеран № 9) олу  Кузнецова-Новолейник Домникия Иларионовнех «Дуьххьарлера оьрсийн зуда-авиатор».

1911 шеран 5 июнехь «Петарбухан газето» зорба туьйхира майрачу йоьӀан суьртан. Суьртан тӀиера йозано бохура: «Дуьххьарлера оьрсийн зуда авиатор — Кузнецова-Новолейник Домникия Иларионовна».

### Доьзал
КузнецовгӀеран доьзалан деха а, ирсе а дахар хилира. Павел Андриановича дӀадаьхьира шен авиацин гӀуллакх. 1912 шарахь Владивостокехь ладаме бохам хиллачул тӀаьхьа — дехха дарба а лелийна йитира шен авиацин карьера. Авиатор вирзира шен хьалхалерачу гӀишлошйархочун говзалле.

Домникия Иларионовна йахара театран говзалле. Актрисин карьера дикка аьтту болуш хилира. Режиссёран ролехь а хьаьжира иза болх бан.

Ирсе доьзал баха хиира Кисловодскехь. Дуьххьарлера Россин зуда-авиатор йелира 1962 шарахь Кисловодскехь, 76 шо хан йолуш.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Первые Женщины-Авиатриссы в Царской России
* «Родная газета» — Русские авиатрисы

Категори:Зударий-авиаторш
Кузнецова-Бурлюк, Людмила Давидовна

**Кузнецова-Бурлюк Людмила Давидовна** (, Харьковн губернин Котельва поселок) — 1 февраль 1968 (цхьацца хьосташкахь — 1973), Прага) — Россин сурт диллархо, график; литератор.

## Биографи
Людмила Давидовна йина Бурлюк Давида Фёдоровичан доьзалехь, — схьабовлар ахархойх ду, да Россин къилбехьара доларчу махкахь урхаллин гӀуллакхехь вара; Людмила — исбаьхьалчийн а, поэтийн а Владимиран, Давидан, Николайн БурлюкгӀеран йиша йу. Кхаа йишех йоккхаха йара иза.
Дийшира Петарбухера ИАИ Лакхара исбаьхьаллин сурт дилларан, скульптуран, архитектурин доьшийлехь (1903–1907). 1907 шарахь маре йахара скульпторега В.В. Кузнецовга (1881—1923) — Петарбухан скульпторе а, монументан-декоративан скульптуран пхьере.

Людмила Давидовна йара Харьковн исбаьхьалчийн доттагӀаллин декъашхо, 1906 шеран 26 февралехь дуьйна йара йукъараллин гайтамийн (1906, 1907), Одессера къилбаоьрсийн исбаьхьалчин доттагӀаллин (1906, 1907), Петарбухера Оьрсийн исбаьхьалчийн бертан (1906), Харьковера «Blanc et noir» (1907) декъашхо, кхин а декъашхо хилира «Кочар — Стефанос» тобан (иза декъашхо йара «Кочар» йукъараллин):
* «Стефанос» Москохахь (1907–1908),
* «Кочар» Петарбухехь (1907),
* «Кочар» Херсонехь (1908),
* «ЗӀе» Киевхь (1908).

## Билгалдахарш

## Литература
* *Афанасьєв В. А.* «Бурлюк-Кузнецова Людмила Давидівна» // Енциклопедія сучасної України / Нац. акад. наук України, Наук. т-во ім. Шевченка, Координац. бюро енциклопедії сучасної України НАН України. — Редкол. І. М. Дзюба (співголова), А. І. Жуковський (співголова) (та ін.). — К. : [б. в.], 2004. — Т. 3: Біо — Бя. — 696 с. — 10000 прим. — ISBN 966-02-2682-9. — С. 624.
* *Афанасьев В. А.*, *Барковская О. М.* «Товарищество южнорусских художников: Биобиблиографический справочник». — Одесса, 2000.
* * Деменок Е. Л.* «Новое о Бурлюках». — Дрогобыч, 2013.
* Коталікова Я. В. «Архивная справка „Архива внутренней политики, культуры и быта“ № 13 от 8.01.1937 года». (Архив Академии искусств, справка 61).
* * Деменок Е. Л. *«Семейные портреты Людмилы Кузнецовой-Бурлюк»https://artchive.ru/publications/2093~Semejnye_portrety_Ljudmily_Kuznetsovoj_Burljuk .

## Хьажоргаш
* Бурлюк-Кузнецова Людмила Давидовна 1884–1968 (1973 (?))
* '' Деменок Е. Л.: ''«Семейные портреты Людмилы Кузнецовой-Бурлюк» .
*Деменок Е.Л. "Проступают сквозь время черты". http://7i.7iskusstv.com/2018-nomer3-demenok/

Категори:XX бӀешеран исбаьхьалчаш
Чернявская-Кузнецова, Мария Макаровна

**Чернявская-Кузнецова Мария Макаровна** (1853—1891) — Петарбухан драман труппан йукъара оьрсийн актриса.

## Биографи
Йина 1853 шеран 9 мартехь. Йуьхьанца кхиош йара г-жа Иванова-Заливкинан доларчу Петарбухан пансионехь, цул тӀаьхьа дехьайелира Петарбухан консерваторе, цигахь шина шарахь Ӏамийра йиш лакха профессоран г-жа Ниссен-Соломонан классехь.

Шен сценин тӀийра гӀуллакх долийра Леснойхь Беклешевскийн театрера Н. И. Куликовн «ТӀавусан месаш йолу къиг» цӀе йолу водевилан Парашин роль тӀийра, ткъа цул тӀаьхьа цхьаьна заманахь провинцешкара сценаш тӀехь хилира. 1872 шарахь хилира Чернявскаян дебюташ (Ж. Оффенбахан оперетташкахь «Перикола» а, «Исбаьхьа Елена» а ) Петарбухан Императоран Александрински театран сценин тӀехь, оцу театран труппе иза дӀаийцира оцу шеран 15 июнехь. Йалх шеран дохаллехь Чернявскаяс ловзийра йерриг аьлча санна опереттан репертуаран коьрта ролаш (лакхарнарш йоцуш: Мефистофель — «Фауст харцнехьа», Кис-Кис — «Чайн зезаг», Ланж — «Базаран йоӀ», Ганимед — «Исбаьхьа хаза Галатея», Герман — «Байн дошлой», Габриэль а, Метелла а — «Парижан дахар», Надя — «Оьрсийн романсаш яххьашца», кхин а). Цул сов гучуйалара комедешкахь а, водевилашкахь а («Адамашна чохь малик — зуда йац», «Гуьйренан суьйре эвлахь», «Бехк бочуш Ӏазапхьегар», кхин а). Чернявская лоруш йара говза опереттан артистка, цуьнан дара чӀогӀа тайна аз, даго тӀеузуш хаза сценан куц.

1878 шарахь Чернявскаяс йитира сцена, амма шо даьлча балха хӀоьттира москохан императоран драман труппе, цигахь болх бира 1882 шеран 1 март кхаччалц, цул тӀаьхьа йуха а йеира Петарбухан сцене. 1883 шарахь тӀаьххьара а дитира Императоран театрашкара гӀуллакх, цуьнца цхьаьна дерриг сценан гӀуллакх а. Йелира Москохахь 1891 шеран 31 декабрехь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Адамаш:Александрински театр
Чернявская, Валентина Степановна

**Черня́вская Валенти́на Степа́новна** (1927 18 июль — 2013 23 май) — советийн йуьртан бахаман хьалхелелорхо, Краснодаран мехкан Ново-Титаровски кӀоштан Кагановичан цӀарах колхозан звеньевой, Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо (1949).

## Биографи
Йина 1927 шеран 18 июлехь Къилбаседа-Кавказан мехкан Кубанан гуон Краснодаран кӀоштан Новотитаровски гӀалахь (хӀинца Краснодаран мохк, ) ахархочун доьзалехь. 12 шо долуш Валентина да воцуш йисира, гӀалин ишколан йиъ класс бен чекх ца йоккхуш (хӀинцалера № 29 ишкол), дешар а сацийна, къахьега дийзира меттигерчу колхозехь. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом боьдучу хенахь, йаккхий тоьпийн хьоьънаш кхоьхьура Нововеличковски гӀала. Фронт малхбузехьа дӀататтаеллачу хенахь, Валентина тӀейирзира йуьртан къинхьегаман. Болх бира Краснодаран мехкан Новотитаровски кӀоштан Кагановичан цӀарахчу колхозехь асаршкахь а, маьлхан хӀуш гулдеш а. Дукха хан йалале коьрте хӀоьттира аренаш лелочу декъан. ТӀемал тӀаьхьара халачу шерашкахь бригадин дезара дийнан план 150—200 % кхочушйан, шен хене а ца хьоьжуш.

1949 шеран 10 февралан ССРС Лакхара Советан Президиуман омарца колхозашна тӀедехкина декхарш, массо а кепара йуьртабахаман сурсатийн котрактаци кхочушдеш, маьлха хушшан лакхара ялташ кхиорна, 1948 шарахь МТС белхана сурсаташца алапа даларна, 1949 шеран бӀаьста дӀаден оьшшучул хӀуш хиларна Чернявская Валентина Степановнина йелира сийлахь цӀе Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо Ленинан орден а, ««Марс а, ЖӀов а»» мидал а луш.

Кхин дӀа къахьийгира оццу колхозехь, шен дерриг дахар а дӀадаьхьира Новотитаровски гӀалахь. Йелира 2013 шеран 23 майхь 86-гӀачу шеран дахарехь.

## СовгӀаташ
* «Марс а, ЖӀов а» (10.02.1949)
* Ленинан орден (10.02.1949)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Чернявская, Ольга Михайловна

**Черня́вская О́льга Миха́йловна** (маре йахале — **Бу́рова**; 1963 17 сентябрь, Ирбит, Свердловскан область) — советийн а, Россин а йайн атлет, Экъа кхоссарехь дуьненан чемпион. Россин спортан хьакъ долу говзанча.

## Карьера
Йайн атлетике лела йолайелира Хохлов Сергей Степановича куьйгалла дечу БКСИ 5-гӀа классе. Ольгас дика жамӀаш гайта долийча цуьнга кхайкхира кхин дӀа деша свердловскан спортан агӀора йолу ишколе-интернате. Иза кечам беш йара Малков Павел Васильевичан тобанехь. 1983 шарахь кхочуш йира спортан говзанчин норматив, ткъа 1989 шарахь хилира Нефёдов Геннадий Фёдоровичан куьйгаллица дуьненайукъара классан спортан говзанча. Оцу хенахь Бурова тренировкаш йеш йара Волгоградехь.

1990 шеран Европин чемпионатехь Ольгас йаьккхира детин мидал, ткъа Барселонера Олимпиадехь иза пхоьалгӀа йара. ШолгӀачу шарахь дуьненан чемпионатехь Чернявскаяс дешин мидал йаьккхира. Шена дуьхьала болчарел иза 2 метр гергга совйелира. 1994 шеран Европин чемпионатехь Ольгас йаьккхира 5-гӀа меттиг. Кхин а шо даьлчи дуьненан чемпионатехь цуьнан аьтту белира борзанан мидал йаккха. 1996 а, 2004 шерашкарчу Олимпийн ловзаршкахь Ольгега совгӀатан меттигаш баха ца белира. Атлантехь иза хилира 6-гӀа, ткъа Афинехь финале дехьа а ца йалайелира.

Чекхйаьккхина Ставрополан пачхьалкхан университет. ХӀинца йеха Ставрополехь. С 1992 года замужем за Сергеем Чернявским, с которым познакомилась в 1978 году на сборах в Кисловодске. Чернявский являлся также её тренером, у них есть дочь.

## Билгалдахарш

## Шен дахар

Категори:ССРС экъа кхоссархой
Категори:Россин экъа кхоссархой
Категори:Байн атлеташ 1992 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Байн атлеташ 1996 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Байн атлеташ 2004 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Йайн атлетикин дуьненан чемпионаш
Категори:Йайн атлетикин Россин чемпионаш
Категори:Ставрополан пачхьалкхан университетера арахецнарш
Аксёнова, Любовь Павловна

**Аксёнова Любовь Павловна** (йина 1990 15 мартехь, Москохахь, ССРС), маре йахале Новикова — Россин театран, кинон, телевизионан актриса.

## Биографи
Йина 1990 шеран 15 мартехь Москохахь тӀемлочун доьзалехь. Ишкол чекхйаьккхинчул тӀаьхьа деша хӀоьттира РАТИ-ГИТИСе, Ӏемира А. И. Шейнинан пхьалгӀехь, 2010 шарахь чекхйаьккхира институт. Актрисан дебют хилира 2009 шарахь, ролаш ловзийра «Детективаш» а, «Лар» а сериалийн масех серешкахь. 2011 шарахь, «Универ. Керла общага» телесериалехь ловзийра роль. Оццу 2011 шарахь, ша коьртачех роль ловзош йолу «Къевлина ишкол» телесериал йаьккхинчул тӀаьхьа, актриса йевзаш а, оьшуш а хилира. 2012 шарахь ловзийра коьртачех цхьа роль исбаьхьаллин фильмехь «Дийцарш», цуо некъ биллира Любовна йоккхачу кино. 2013—2014 шерашкахь актрисас ловзийра коьрта ролаш «Къинош дерг» (реж. Д. Константинов), «Москох цкъан а ца йуьжу» (реж. Д. О’Райлли) фильмашкахь, ткъа кхин а цхьа могӀа телесериалашкахь, царна йукъахь йу «Стигал мараюллуш» (реж. М. Фадеевн) а, «Инквизитор» (реж. Ю. Мороз).

2014 шарахь ловзийра коьртачех цхьа роль фильмехь «Йеза ца йеза», цигахь цуьнца цхьаьна кино йоккхуш бара Ходченкова Светлана а, Матвеев Максим а. 2015 шарахь Любовга кхайкхира кино йаккха «ТӀаьхьа дийна виса» телесериал кхин дӀа а йаккха.

2016 шарахь цуо дакъа лецира кхаа йевзаш йолчу проекташкахь, ткъа кхин а фильмехь «Буьйсенан хой» а, телесериалашкахь «Мажор 2», «Хилларш» а (реж. И. Китаев).

2017 шарахь актрисас «Салют-7» фильмехь роль ловзийра. 2018—2019 шерашкахь цуьнан белхашна йукъахь билгалайаккха мегар ду «Со а воцуш», «Бакъдолчун сенашна дехьа», «Кома» фильмашкара ролаш, ткъа иштта «Мажор 3» а, «Хилларш 2» а телесериалашкара болх.

## Шен дахар
2013 шарахь маре йахара продюсере а, режиссёре а Аксёнов Павеле, иза вевзинчул тӀаьхьа кхо бутт баьлча. 2018 шарахь актрисас Дудь Юрийна интервью йелира, кхечу хӀумнашна йукъахь дийцира шен интеркъоман агент хилар, цуо «кхийдайо» иза болх бан европин а, америкин а киношка. Иштта иза хьаьжира ролашка «» фильмехь а, «Ира лабанаш» телесериалехь а.

2018 шарахь номинаци йира телевизионан кинон областера Кинон а, телевизионан а продюсерийн ассоциацин говзаллин совгӀатна уггаре дика шолгӀа планан актриса санна.

2019 шарахь йаьккхира шолгӀа меттиг хӀора шеран Россин уггаре сексуалан зударийн, «Maxim» журнало зорба туху рейтингехь. 2019 шарахь хилира шеран уггаре гӀарайаьлла актриса Кино-Театр.Ру сайтан версица.

## Фильмографи

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Интервью в интернет-шоу «вДудь»
* Интервью в программе 2 ВЕРНИК 2, телеканал Культура
* Интервью в программе «Вечерний Ургант», Первый канал
* Интервью в программе «Кино в деталях», телеканал СТС

Категори:Россин телевизионан актрисаш
Категори:ГИТИСан актёрийн факультетехь дешнарш