open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Озёрни (Степнойн кӀошт)

**Озёрни** () — Россин Федерацин Ставрополан мехкан Степнойн кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла йу барамера континенталан климатан зонехь, алсама хуьлу малхбален а, малхбузен а мехаш. Климатан раж шеран дохаллехь чӀогӀа хийцало, шеран метеорологин заманаш, дукха хьолехь, рузманца ца нисло. Мехкан доккхаха долчу декъехь Ӏа доца а ду, цхьанаэшшара а дац. Уггар шийла бутт — январь. Аьхке Ставрополехь йеха йу: 140 де гергга.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Степнойн кӀоштан индексаш

Категори:Степнойн кӀоштан нах беха меттигаш
Медведев (Ставрополан мохк)

**Медведев** () — Россин Федерацин Ставрополан мехкан Курскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Курскан кӀоштан индексаш 

Категори:Ставрополан мехкан Курскан кӀоштан нах беха меттигаш
Салман аль-Парси

**Салман аль-Парси** () — Мухьаммад пайхамаран  мелла а бевзаш болчу накъостех цхьаъ ву. Дуьххьара ислам тӀеэцна гӀажарий ву.

## Хьажоргаш
* Сальман аль-Фариси // «Кругосвет»
* Салман аль-Фариси / IslamDag.Ru
* Салман аль-Фариси / Sufizm.Ru
* Пайхамаран накъостий. Салман аль-Фарисис Ислам тӀеэцар /MuslimPress.Ru
* Салман Аль-Фариси  / Islam-Info.Ru
* Сальмана аль-Фарисин Исламехь некъ / Svet-Islama.Com
Седарчийн тӀемаш

**«Седарчийн тӀемаш»** (, МФА: ) — культан эпически фантастикин сага, цуна йукъайогӀу 9 кинофильмаш, кхин анимацин сериалаш, мультфильмаш, телефильмаш, жайнаш, комиксаш, видеоловзарш. 

= Кхолларийн дийцар =
Джордж Лукасо кхоьллина йу и сага.  

Майхь 1971 шарахь Лукасо Каннахь волуш «Юнайтед артистс» олу студийц контрактан куьртаlдина **«**Седарчийн тӀемаш**»** фильм дӀайоло, 1 августехь оцу шарахь цӀе «The Star Wars» регистрацийин йар Америкин кинокомпанешийн ассоциаций чохь. 

## Билгалдахарш

Категори:
Симпсонаш

**«Си́мпсонаш»** () — америкин телевиденин исторехь уггаре еха мультсериал, йохалла 26 сезонаш а, яхйина 27-гӀа а, 28-гӀа а. Дуьххьара мини-сери *Good night* гайтира «Шоу Трейси Ульман» тӀехь 1987 шаран 19 апрелехь. 

## Билгалдахарш

Категори:АЦШн мультсериалаш
Телепузикаш

**«Телепу́зикаш»** () — берийн тайнигийн телевизионни программа. Арахецна BBC, Йоккха Британи. 
## Билгалдахарш

Категори:Сериалаш
Самукъане хьуьнан доттагӀий

**Самукъане хьуьнан доттагӀий ** (инг. *Happy Tree Friends*) кегий берийн лерина самукъа даккха кхоьллан канадан-америкин анимацийн телесери ю. Телесери кхуллуш дакъа лаьцнарш бу: Kenn Navarro, Aubrey Ankrum, Rhode Montijo.

## Билгалдахарш
Теркель а, бохам а

**Теркель а, бохам а** () — берийн мультфильм.

## Сюжет

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Страница фильма на Кинопоиске
*  
*  
* 

Категори:Мультфильмаш
Дора некъахо

**«Дора некъахо»** () кегий берийн лерина цера самукъа а доккхуш ингалсан а французийн а, испанхойн меттанаш Ӏама беш америкин анимацийн телесери ю.Телесери кхуллуш дакъа лаьцнарш бу: Valerie Walsh, Eric Weiner Chris Gifford.

## Билгалдахарш
Лив а, Мэдди а

**«Лив а, Мэдди а»** () — америкин телесериал-ситком.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официалан агӀо 
* 

Категори:АЦШн телесериалаш-ситкомаш
Лакха Олан

**Лакха Олан** ( *Zemo-Alvani*; бацойн. **) — Гуьржийчоьнан КӀахетин Ахметан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 3306 стаг (2014 шо).

## Географи
Иза йу Ахмета гӀалина малхбалехьа, Алазани хина йистехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — йу Хорбало а, Пичховани а, малхбалехьа йу — Лаха Олан.

## Билгалдахарш

Категори:Ахметан муниципалитет
Алаверди (Ахметан муниципалитет)

**Алаверди** () — Гуьржийчоьнан КӀахетин Ахметан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 141 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Ахметан муниципалитетан нах беха меттигаш
Габагчоьл

**Габагчоьл** (Qabaqçöl) — Азербайджанан Белакенан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Белакенан кӀоштан нах беха меттигаш
ХалацӀани

**ХалацӀани** — Гуьржийчоьнан КӀахетин Ахметан муниципалитетан эвла.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Ахметан муниципалитетан нах беха меттигаш
Ӏабдул-Ӏазиз бин Ӏабдуррахьман Аль СаӀуд

**Ӏабдул-Ӏазиз бин Ӏабдуррахьман бин Файсал бин Турки Аль СаӀуд** ( / 15 январь 1876 - 9 ноябрь 1953), — йиллинарг а, СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан хьалхара паччахь а ву (1932—1953). Ӏаьрбийчоь цхьаьнакхетийта дуккха а эскарш гулдина цо. 1902-1926 шерашкахь — Неджд пачхьалкхан эмир хилла иза, тӀаьхьо 1932 шаре кхаччалц — Недждан а, Хьиджазан а Паччахьаллин пачхьалкхан паччахь вара.

## Биографи

Ӏабдуррахьмана воӀ Ӏабдул-Ӏазиз вина 1876-чу шеран 15-чу январехь, Эр-Риядехь, СаӀудийн Исламан пачхьалкхехь.

## СаӀудийчоьнан паччахь
СаӀудийн Ӏаьрбийн империн паччахь хилла Ӏабдул-Ӏазиз бин Ӏабдуррахьман Аль СаӀуд, 1893-чу шарахь эккхийна хилла иза, Кувейтехь хилла иза. 1902-чу шарахь 22-шо долуш волу Ӏабдул-Ӏазиза дукха эскар гулдина Эр-Рияд схьайаккха. 1912-чу шарахь Ӏабдул-Ӏазиза йерриге Неджд схьайаьккхина хилла. 1925-чу шарахь Макка а, йерриг Хьиджаз а схьайаьккхина цо. Иза схьайаьккхина бахьанехь цара кхоьллина Недждан а, Хьиджазан а Паччахьалла. 1932-чу шеран 23-чу сентябрехь Неджадан а, Хьиджазан а цӀе хийцина «СаӀудийн Ӏаьрбийчоь» (السعودية) аьлла. Ӏабдул-Ӏазиз ша СаӀудийчоьнан паччахь хӀоттина.

## Билгалдахарш
Абдул-Муслимов, Мусан Юсупович

**Мусан Юсупович Абдул-Муслимов** (1955 шеран 3 февраль, Караганда — 2014 шеран 11 март) — нохчийн паргӀат кепар латархо, ССРС а, Европин а чемпион, дуьненан Кубок йаьккхинарг, дукха ерригсоюзан а, халкъашна йуккъера а турнирийн толамхо, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* ''Пике в бессмертие. Борьба. Мусан Абдул-Муслимов: «Традициям — жить».'' Sports.kz
* ''Эстафету подхватили юниоры.'' Фонд развития спорта Казахстана

Категори:Европин чемпионаш
Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Национализм

**Национализм** () — XVIII бӀешо чекх долуш хенахь Европехь кхоллаелла политикин принцип ю. Национализман чулацам бу иза, Даймехкан дозанаш лардар а. ДегӀ а, са а цакхоош, шен къоман муьтӀахь хилар. Къоман маьрша дахар лардар. ТӀаккха къомах дог а лозуш, шен къоман дахар та далита некъ лахар, тӀаккха оцу некъан тӀаьхь къа а хьоьгуш хилар.
Оцу политикин принципо жима верг, воккха верг, таро ерг, къен-миска верг къаьста ца во. Коьрта дерг ду — цхьан къоман нах уьш хилар. Национализман коьрта Ӏалашо ю, цхьан къомах болу неха уьйр хилийтар. ХӀоранне, шен дай баьхна латта дезар — тӀедиллина декъар хилар а къастадeш.

Национализм XIX—XX бӀешерашкахь йаьржина Европехь. Европин юккъе йогӀуш йолу пачхьалкхан политикин дахаран боккху Ӏаткъам а беш. Оцу хенашкахь хилла йолу национализм идеологи хилла аьлла таханлера историкаша бина сацам бац. Ткъа иштта XIX бӀешо чекх долуш хенахь (1870 шо дуьйна дӀа) йукъа доьвла сий доцучу агӀора йаьккхина йолу национализмах шайн бух а болуш, керла некъаш —шовинизм а, ксенофоби а.
## Билгалдахарш

Категори:Национализм
Ахашени (эвла)

**Ахашени (эвла)** () — Гуьржийчоьнан КӀахетин Гурджаанин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 2420 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гурджаанин муниципалитетан нах беха меттигаш
Шовинизм

**Шовинизм** () — тӀех патриотизм тӀаккха тӀех национализм хиларна билгало ю иза. Шен мохк боцург кхи хӀумма а ца гуш. Шен къомах бац а бохуш кхечу къомах болу нахана инкарло йан кийча хилари сов, цаьрна тӀаьхь ницкъ бан, тӀаккха Ӏазап латто лууш волу стагах олу шовинист.

Дуьххьарлера французийн импери йолчу хенахь(1804—1814) и дош схьадаьлла «Nicolas Chauvin» цӀарх.
Французийн армин () салташа дуьйцуш долу дийцаран чуьра, иллешкахь вуьйцуш, турпал хилла иза. Ша валарна са а ца гатдеш, шен мехкан дуьхьа мостагӀна ницкъ беш хилла. Цунна шен яхь дӀацалуш, буьрса тӀемало хилла бохуш, вуьйцу иза оцу дийцаран чохь.

## Билгалдахарш

Категори:Шовинизм
Категори:Национализм
Гурджаани (эвла)

**Гурджаани (эвла)** () — Гуьржийчоьнан КӀахетин Гурджаанин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 3738 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гурджаанин муниципалитетан нах беха меттигаш
Арбошики

**Арбошики** () — Гуьржийчоьнан КӀахетин Дедоплис-Цкарон муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1138 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Дедоплис-Цкарон муниципалитетан нах беха меттигаш
Пасхаев, Бувайсар Ӏалуевич

**Бува́йсар Ӏалуевич Пасха́ев** (1991 шеран 29 январь, Шела, Нохчийчоь, Росси) — нохчийн кикбоксёр, шозза Россин чемпион, Россин Кубок йаьккхинарг, Европин чемпион, дуьненан Кубкан совгӀатхо, профессионалашна йукъахь дуьненан чемпион.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бувайсар Пасхаев: «Я настраиваю себя только на победу» 
* Бувайсар Пасхаев завоевал Кубок России
* Кикбоксеры клуба «Беркута» завоевали призовые места на Чемпионате России
* НК № 20 Умар Пасхаев завоевал титул чемпиона Европы 

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Патара-Шираки

**Патара-Шираки** () — Гуьржийчоьнан КӀахетин Дедоплис-Цкарон муниципалитетан эвла.

## Билгалдахарш

Категори:Дедоплис-Цкарон муниципалитетан нах беха меттигаш
Алмати

**Алмати** () — Гуьржийчоьнан КӀахетин Кварелин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 565 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Кварелин муниципалитетан нах беха меттигаш
Чикани (Душетин муниципалитет)

**Чикани** () — Гуьржийчоьнан Мцхета-Мтианетин Душетин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 8 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Душетин муниципалитетан нах беха меттигаш
Уммат

**Уммат** () — исламехь: динан йукъаралла ю. Умматаш — уьш Мухьаммад пайхамар  волчу хенахь хилларш бу, цунна тӀехьа хӀиттинарш а бу.
ЦӀерпошт

**ЦӀерпошт** — вовшех тийсана вагонаш а йолуш транспорт ю. ЦӀерпоштан коьртехь лаьтташ локомотив хуьлу. Цуьнан Ӏалашо ю тӀаьхьатийсина йолу вагонаш таттар. Ткъа иштта хӀора вагоно и-ша татта а тоттуш цӀерпошташ бу, таханлерачу дийнахь. ЦӀерпошт дӀай-схьай лелийта оьшу аьчка некъаш. ХӀора пачхьалкхан экономикин дахарехь ца хилча йиш а йоцуш. Дуккху нах а, ялт а, кхи йерг сиха дӀай-схьай кхехьа Ӏалашо йолуш кхоьллина бу цӀерпошт.

## Билгалдахарш

Категори:Транспорт
ТӀаваф

**ТӀаваф** () — иза хьаьж доьхкучу хенахь, сахьтан цхьамзанна дуьхьал, Ӏадатан го баккхар ду.

## Даран къепе
Зияртхоша ворхӀазза сахьтан цхьамзанна дуьхьал го боккху. КаӀбатан го боккхучу хенахь, цуьнан «Ӏиракъан» а, «йеменан» а маьӀигаш йоллучохь, доӀанаш до. И чекхдаьлча, цара КаӀбатан уллохь АллахӀ-деле шайн къиношна гечдар а доьхуш, Къуръанан ши сурат доьшу: «Цатешарш» а, «ЦӀоналла» а.

## Фотогалерей

Ka'bah_dan_Tempat_Thawaf_Lantai_2.jpg
Tavaf.jpg
ГӀурбанан Ӏийд

**ГӀӯрбанан Ӏийд** ( *Ӏийдул-азхьа̄*) — иза бусалбанийн шина Ӏийданах цхьаъ ду (важа Ӏийд — Марха досту Ӏийд ду), иза Ӏарафат дийнахь латтар чекхдаьллачул тӀаьхьа, зул-хьижжатан 10-чу дийнахь нисло, бусалба хьажой шена чохь лаьтта меттиг йу иза, хьаьжан коьрта белхаш кхочушдархьама, ткъа иза чекхдолу зул-хьижжатан 13-чу дийнахь. Иштта хӀара Ӏийд ИбрахӀим пайхамаран дийцар дагалацар лоруш а ду, цунна гӀан гинчу хенахь, шен кӀантана ИсмаӀилна гӀурбанна урс хьакха аьлла Дала омрадеш. Цундела кху дийнахь бусалбанаш Далла гергабоьду цӀерачу дийнатех цхьанна урс хьакхарца а (уьстагӀ йа йетт йа эмкал), гӀурбанан жижиг доьзална а, гергарчарна а, мискачарна а дӀасадекъарца а, цундела аьлла цунах *ГӀурбанан Ӏийд*.

## Хьостанаш
Рамазан

**Рамаза́н** йа **Рамада́н** () — иза исламан (хӀижрин) рузманан уьссалгӀа бутт бу, шаӀбан баттал тӀаьхьабогӀуш бу иза. Шена чохь Мухьаммад пайхамарна ﷺ тӀе Къуръан доссийна бутт болу дела шар чохь уггар беза бутт лоруш бу иза. Бусалбанашна гергахь хӀара бутт къаьсттина а, хӀижрин шеран беттанашна йукъахь шен меттиг йолуш а лоруш бу. Рамазан бутт тӀекхочу шена чохь 354 де долчу исламан беттан рузманца. Цу кеппара, хӀора тӀаьхьадогӀучу шарахь григорийн рузманца, 11 де хьалха тӀекхочу иза. Иза мархин бутт бу, исламан бӀогӀамех боьалгӀачу бӀогӀаман. Цуьнан деношкахь бусалбанаш йухакхета (шарӀан бехказло йацахь) йаарх а, маларх а, марха дохош долчу цамагийначу хӀуманех а, сатасарца, малх чубуззалц.

Рамазан бутт болало беттан керла бутт болабаларца. Цуьнан йуьхь билгалйо шаӀбан беттан 29-чу дийнахь сарахь беттаса гарца, тӀаккха цул тӀаьхьа догӀу де рамазанан хьалхара де хуьлу йа шаӀбанан 30 де дӀадуьзначул тӀаьхьа хуьлу иза, нагахь санна беттаса гуш дацахь.

## Хьостанаш
Марха досту Ӏийд

**Марха досту Ӏийд** ( *Ӏийдул-ФитӀр*) йа **марха досту де** — иза исламан дезде ду. Иза шаввал беттан хьалхарчу дийнахь нисло, цу дийнахь бусалбанаша рамазан беттан марханаш кхабар чекхдаккхар даздо. Иза бусалбанийн дезачу шина Ӏийданах цхьаъ ду, ткъа важа ГӀурбанан Ӏийд ду, иза зул-хьижжат беттан итталгӀачу дийнахь нисло, хьаж дечу денойх цхьаъ а ду иза. Исламехь бусалбанаша дуьххьарлера Марха досту Ӏийд даздина хӀижрин шолгӀачу шарахь, цу шарахь дуьххьара Рамазан беттан марханаш кхаьбначул тӀаьхьа. Марха достучу Ӏийданан денойх хьалхарчу дийнахь марха кхабар хьарам ду.

ШарӀехь цуьнан хан цхьа де бен дац. Цуьнан хан дӀайолало рамазан беттан тӀаьххьарчу дийнахь малх чубузучу хенахь, ткъа иза чекхйолу шаввал беттан хьалхарчу дийнахь малх чубузучу хенахь.

## Хьостанаш
Доьзал

**Доьзал** — иза йукъарло йу, мар-зудан бракехь дерг, церан бераш а, да-нана а, царех олу доьзал.
ХӀорд

**ХӀорд** — йоккха меттиг дӀалаьцна лаьттaш долу дуьра хи ду. Цунан гондахьа массо агӀора латта хила тарло йа кхеча хӀорданца йа Ӏапказаца вовшех кхеташ хила тарло. Цундела хӀорданаш кеп-кепара хуьла. ТӀаккха цхьацца болу бокх дуьра Ӏамех а — хӀорд олу, масалла Каспий-хӀорд. Юридически агӀора иза хӀорд бу аьлла лоруш бац. Массо агӀора латто и къевлина хилар бахьан долуш.
## Билгалдахарш

*
Категори:Гидронимаш

Категори:Географи
КӀахети

**КӀахети** ( [Кахе́ти]) — Гуьржийчоьнан мохк а, шира мохк а, иза мохк бу Иори а, Алазани а хийн коьртехь.

## Административан йекъайалар

## Бахархой
**Мехкан къаьмнийн хӀоттам<br>(2014 шарахь)**

**КӀахетин кӀоштанийн къаьмнийн хӀоттам (2014)**

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоьнан мехкаш
Хи бухара кема

**Хи бухара кема (субкема) ** — кхечу кеманашах кьаьстан долуш кема ду. Хи бухара кема хина тӀоьхал а, хин бухахь а, лела ло. Дукхох долу хина бухара кеманаш тӀеман оьшуш кхоьллан ду. ХӀунд аьлча церан къайладовла аьтто бу. Хин бухахь, мостагӀан га а ца гойтуш цуна ницкъ бан,  
доккху зен дан йиш а ю. Ткъа иштта хи бухара кеманаш лела до океанологийн боху Ӏилмийн декъашхойш а, мехкадаьтта доккху хӀордан бухар меттигаш лоьхушчара а.

## Билгалдахарш

Категори:Транспорт
Пасхаев, Ӏумар Ӏалуевич

**Ӏумар Ӏалуевич Пасха́ев** (1988 шеран 31 август, Шела, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн кикбоксёр, 4-за Россин чемпион, 2007 шарахь дуьненан чемпионатан совгӀатхо, 2009 шарахь дуьненан чемпион, 2010 шарахь Европин чемпион, 2013 шарахь дуьненан Кубок йаьккхинарг, 2012 шарахь профессионалашна йукъахь Европин чемпион, Россин Сийлахь спортан говзанча (2015). Иза Ӏамош ву Нохчийн Республикин Сийлахь тренер Сайхан Джамалдинов.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Умар Пасхаев 
* Умар Пасхаев — чемпион Мира по кикбоксингу 
* Два золота и бронза наших кикбоксеров 
* Три чемпиона России 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Арешперани

**Арешперани ** () — Гуьржийчоьнан КӀахетин Лагодехин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 278 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Лагодехин муниципалитетан нах беха меттигаш
Ӏапказ

**Океан** йа **Ӏапказ** (шира желт. Ὠκεανός / Ôkeanós) — географехь, инзаре йоккху меттиг дӀалаьцна лаьтташ массо а континенташна гобаьккхина долу дуьра хи ду. Латтан 71,1 % тӀехуле дӀалаьцна латтош йу «планетан Ӏапказо» йа «Ӏапказ» (доккха О дуьллуш хьалха)
Ткъа и-ша бу 5 Ӏапказе бекъалуш. Берриге хӀордаш цаьрна йуккъе боьлхуш бу.

### Бекъабалар

{| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;"
|-
! ЦӀерш
! Майдан хьал
! %
! width="50%" | Хаам
|-
| Тийна Ӏапказ
| {{|165 250 000 kм2
| 43,5
| Уггарe боккха а, уггар кӀоргa Ӏапказ бу хӀунда аьлча цо Латтан 1/3 тӀехуле дӀалоцу. Иза бу Евразин а, Австралин а малхбузехьа, Къилбаседа а, Къилба Америкин а малхбалехьа, Антарктидан къилбехьа йукъехь. Цуьнан центр йолу меттехь а, малхбузеран агӀо йолу меттехь а, хина бухахь вулканизм ю.
|-
| Атлантикин Ӏапказ
| {{|106 400 000 kм2
| 28,0
| Тийна Ӏапказ тӀехьа шозлагӀа боккха Ӏапказ бу. Шораллина къилбседера къилбе кхаччалц 5 000 км йу. КӀеззиг вулканизм йолуш хин бух бу цун. Ткъа иштта хина бух можа басехь бу. ХӀунда аьлча шорта дaккхи дуьра доцу хиш ду Къилба Америкера а, Йуккъера Африкера цуьнах кхеташ, масалла: Амазонка, Конго (эрк).
|-
| ХӀиндин Ӏапказ
| {{|73 556 000 kм2
| 19,4
|
|-
| Къилба Ӏапказ
| {{|20 327 000 kм2
| 5,4
| Антарктидан гобаьккхина болу Ӏапказ. Кхечу Ӏапказашка хьаьжча цуьнан шен къастина доза дац.
|-
| Къилбаседа Шен Ӏапказ
| {{|14 090 000 kм2
| 3,7
|Уггар жима а, кӀоргa а боцуш Ӏапказ бу.
|}

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Ӏапказы и моря.
* П. Ю. Плечов Происхождение Ӏапказа.

Категори:Ӏапказологи

Категори:Географи
Бадиаури

**Бадиаури** () — Гуьржийчоьнан КӀахетин Сагареджон муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1286 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Сагареджон муниципалитетан нах беха меттигаш
Сакобо

**Сакобо** () — Гуьржийчоьнан КӀахетин Сигнахин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 2662 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Сигнахин муниципалитетан нах беха меттигаш
Асанаури

**Асанаури** () — Гуьржийчоьнан КӀахетин Сигнахин муниципалитетан эвла. 
## Билгалдахарш

Категори:Сигнахин муниципалитетан нах беха меттигаш
Хьехан дай

**Хьехан дай** (исламан хьосташкахь), **Эфесера набкхетта ворхӏ кӏант** (насараллин хьосташкахь) ( *Асхьабул-Кахӏф*)— уьш бусалба ӏазапхой бу, цхьана хьех чохь дийна а болуш дӏабуькъина хиллера уьш шайца цхьаьна жӏаьла а долуш, цхьаъ волчу Делан дин лардеш ширкалла даьржинчу заманахь. Цу хьех чохь 309 шарахь Ӏийна уьш. Царах лаьцна Къуръан чохь дуьйцу 18-чу «Хьех» сурат чохь.

## Билгалдахарш
Халифат ибн Зайд Аль НахӀайян

**Хали́фат ибн За́ид А́ль НахӀайя́н** (; 1948 шеран 25 январехь, Аль-Ӏайн — 2022 шеран 13 маехь, Абу-Даби, АЦШ) — Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмиратийн шолгӏа президент а, Абу-Дабин хинволу эмир а ву. Уггаре а дуьненахь бехаш болчу адамех хилла ву 15$ миллиард а долуш.

## Биографи
Хьалха хинволчу президентан Зайд Аль НахӀайянан воккхах волу кӀант ву Халифат.  1967 шеран февралехь, Халифат Абу-Дабин эмиратан принц хиллера.

## Билгалдахарш
Пасхаев

**Пасхаев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
Кхоъ нохчийн кикбоксёр, Россин а, Европин а, дуьненан а чемпионаш:
* Пасхаев, Бувайсар Ӏалуевич (1991 шеран 29 январь);
* Пасхаев, Хьамид Ӏалуевич (1994 шеран 29 январь);
* Пасхаев, Ӏумар Ӏалуевич (1988 шеран 31 август).
Вардисубани (Телавин муниципалитет)

**Вардисубани** () — Гуьржийчоьнан КӀахетин Телавин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 2646 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Телавин муниципалитетан нах беха меттигаш
Пасхаев, Хьамид Ӏалуевич

**Хьа́мид Ӏалу́евич Пасха́ев** (1994 шеран 29 январь, Шела, Нохчийчоь, Росси) — нохчийн кикбоксёр, Россин чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, Россин Кубок йаьккхинарг (2010 шо), дуьненан чемпион, дукха йЙерригроссин а, халкъашна йуккъера турнирийн толамхо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Хамид Пасхаев 
* Три чемпиона России 
* Кикбоксеры клуба «Беркута» завоевали призовые места на Чемпионате России 
* Кикбоксеры блеснули на чемпионате России 
* Новые медали братьев Пасхаевых

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Артана

**Артана** () — Испанин Кастельон провинцин муниципалитет.
## Географи

Муниципалитетан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  муниципалитеташ.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Datos del registro de Entidades Locales  Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Категори:Испанин муниципалитеташ
Категори:Кастельон провинцин муниципалитеташ
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Бахьира

**Бахьира** () — шеман махкахь Бусра олучу юьртахь хилла монах ву. Бахьиран хууш хилла Мухьаммад пайхамар  вогӀур волуш хиларх.

## Биографи
Мухьаммад пайхамаран  бераллехь ма-хиллара, Бусрахь гина хилла Бахьиран Ӏаьрбо Мухьаммад, иза ша дуьххьара Къилбера Шема вахча, шен девешин Абу ТӀелипан махбаран ковраца. Мухьаммадан пӀендарш юкъахь пайхамар хиларан мухӀар гина хилла цунна, Абу ТӀелипе иза сихха Макка дӀа а виги, вочу хӀуманах ларве, аьлла.

Категори:Исламан адамаш абатца
Зубайр бин аль-Ӏаввам

**Аз-Зубайр бин аль-Ӏаввам** () — Мухьаммад пайхамаран  а, Ӏелин а дейишин кӀант ву, иштта Хадижатан а гергара ву, Сафият бинт Ӏабдул-МуттӀелипан кӀант ву.
Сафийят бинт Хьуяй

**Уммуль Муъминина Сафият бинт Хьуяй бин АхтӀаб** () — Мухьаммад пайхамаран  зуда йу, Бану Назир олучу жуьгтийн тукхаман элан Хьуяй бин АхтӀабан йоӀ йу, Бану Къурайзат олучу тукхаман баьччан Баррат бинт Самуалан йоӀ а йу.

## Билгалдахарш
Зикр

**Зикр** () — исламан син практика ю, Дела хаставеш локхуш долу доӀан дешнаш ду. Зикр до ламазал тӀаьхьа а, мавлид (мовла) йоьшучу хенахь а. Зикр дечу хенахь ша-башха меттахъхьер лела.
Асмаъ бинт Абу Бакр

**Асмаъ бинт Абу Бакр** () — Мухьаммад пайхамаран  накъост йу, хьалхара халифатан Абу Бакран йоӀ а йу, Зубайр бин аль-Ӏавваман зуда а йу.

## Биографи
Мухьаммад пайхамаран  юххерчу доттагӀан Абу Бакран йоӀ хилла Асмаъ. Цуьнан ненан цӀе хилла Къутайлат бинт Ӏабдул-Ӏузза. Цуьнан нанас вина ваша хилла — ӀабдуллахӀ, йижарий Ӏаишат а, Умм Кульсум а, иштта дена бина вежарий ӀабдуллахӀ а, Мухьаммад а. Иштта цуьнан десте а хилла Умм Руман бинт Ӏамир цӀе йолуш.

Мухьаммадан пайхамаран декхар хилле, Асмаан да-нана дӀасакъаьстина хилла. Да-нана дӀасакъаьстиначул тӀаьхьа, иза шен ден цӀахь Ӏаш йара.

Дуьххьара ислам тӀеэцначех цхьаъ хилла Асмаъ. Мухьаммад а, Абу Бакр а Ясрибе (Мадинат) воьдучу хенахь, цо цушинна кхача бохьур, Савр бохучу хьех чу. Мадинате бахана дукха хан йаллале, Асмаъ маре йигина Зубайр бин аль-Ӏаввама.
Жувайрият бинт аль-Хьарис

**Джувайрият бинт аль-Хьарис** () — Мухьаммад пайхамаран  зуда йу, вуьшта Уммуль-Муъминина (Бакъ динерхойн нана) йу.

## Билгалдахарш
Ийман

**Ийман** () — исламехь, бусалба динах тешар ду. Ийманан пхи аркан ду.

## Билгалдахарш
Митхун Чакраборти

**Митхун Чакраборти** (Бакъ цӀе — **Гоуранга Чакраборти**) — ХӀиндин актёр ву, 250 сов фильмаш йаьхна цо. Уггаре а гӀарабевллачу ХӀиндин актёрех цхьаъ ву иза.

## Фильмографи
* Диско хелхархо
Жинвали

**Жинвали** () — Гуьржийчоьнан Мцхета-Мтианетин Душетин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1828 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Душетин муниципалитетан нах беха меттигаш
Антонио Бандерас

**Хосе́ Анто́нио Доми́нгес Банде́ра** () — испанхойн актёр, режиссёр, хелхархо а, эшархо а ву, Голливудехь гӀараваьлла ву. Антонио Бандераса «Эткаш йуьйхина Цициган» аз дина «Шрек» мультфильмаш чохь.

## Фильмографи
* Шрек 2
* Зорро легенда
* Ритм латтаде
* КхоалгӀа Шрек
* Гуттаренна а Шрек

## Хьажоргаш
* Antonio Banderas appointed Goodwill Ambassador at Bay Ledger
Диско хелхархо

«**Диско хелхархо**» (, ; ХӀинди, 10 декабрь 1982) — хӀиндийн музыкин фильм ю, Митхун Чакраборти коьрта ролехь а волуш йаьккхина, Баббар Субхашца йаьккхина Болливудехь 1982-чу шарахь. ХӀинцалерачу хенахь фильм лоруш ю жанран классикца а, мелла а евзаш ю эшаршца «Goro ki na kalo ki», «I am a Disco Dancer» а, «Jimmy Jimmy Jimmy Aaja» а.

## Рольшкахь
* Митхун Чакраборти — *Анил, Джимми*
* Ом Шивпури — *Оберой*
* Гита Сиддхарт — *Радха, мать Анила*
* Ким — *Рита Оберой *Kim Yashpal
* Калпана Айер — *Никки Браун*
* Ом Пури — *Дэвид Браун*
* Каран Раздан — *Сэм Оберой*
* Раджеш Кханна — *дядя Раджу*
* Юсуф Хан — *Баско Колемм*

## Хьажоргаш
* Начальные титры
* Песня «Jimmy Jimmy Jimmy Aaja»
* Ностальгия по Танцору диско

Категори:ХӀиндихойн фильмаш
ФатӀимат бинт Асад

**ФатӀимат бинт Асад ибн ХӀашим ибн Ӏабд Манаф** () — иза Абу ТӀалибан зуда а, Ӏалийн нана а йу.

## Биографи
ПетӀимат бинт Асад Мухьаммад пайхамаран тешаме накъостех цхьаъ хилла. Иза ислам тӀеэцначех цхьайтталгӀаниг хилла, Хадижатал тӀаьхьа ислам тӀеэцна шолгӀа зуда а хилла. Маккара Мадинате хӀиджрат дина хьалхара зуда хилла, шен кӀентаца Ӏели бин Абу ТӀелипца цхьаьна хилла.

Тафсирехь дуьйцу, «Аль-Мумтахьанат» суратал тӀаьхьа шахӀадат далийна ПетӀимат бинт Асада. Хьадисашкахь а, исламан исторехь гойту, ислам тӀеэцале хьалха, ПетӀимат бинт Асад «Дела цхьаъ веш» йолу хьаниф хилла.

Абу ТӀелипан зуда йоллушехь, цо кхиийна Мухьаммад пайхамар шен бераллехь, иза бобер хиллачул тӀаьхьа. Цо шен кӀант санна лелош хилла иза, а цо шен нана санна лоруш хилла иза.

Хьадисашкахь тешаллаш до, ПетӀиматас КаӀбат килсан чохь вина Ӏела. КаӀбат чохь а йолуш, ван гӀерташ хилла иза.

## Кхин хьажа
* Мухьаммад
* Ӏели бин Абу ТӀелип
* ДжаӀпар бин Абу ТӀелип
* Абу ТӀелип бин Ӏабдул-МуттӀелип

Категори:МухӀажарш
Джуокьал йурт

**Джуокъал йурт**, **Джокъоло (кист. Джекъалайурт)** (гуьрж. ჯოყოლო) — Ахметан муниципалитетан йукъа йоьду йурт, иза йу ПӀаьнгаз чӀажера, Алазани олуш долу хин аьтту агӀора. Локхалла 665 метр. Бахархой 737 стаг (2014 шо), йуьртан уллехь йу бацӀара олу ,,резерв" , Джуокъал йуртахь ду 2 маьждиг.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Ахметан муниципалитетан нах беха меттигаш
Уомал

**Уомал** (гуьрж. ომალო) — Ахметан муниципалитетан йукъа йоьду эвла, иза йу ПӀаьнгаз чӀажера, Алазани олуш долу хин аьрру агӀонгахь. Лакхалла 720 метр. 2014 шо Ӏаш долу стагийн терахь 822, Уомалехь ду 1 маьждиг.

## Билгалдахарш

Категори:Ахметан муниципалитетан нах беха меттигаш
Ненан мотт

**Ненан [[мотт]]** ― буьйцучу маттаций бен цхьа а хӀума дийца йиш йац вайн. Историх, арифметиках, литературах, грамматиках, физиках — доцца аьлча, цхьана а хӀуманах лаьцна хӀумма а ала а, дийца а адамийн таро хир йацара, буьйцуш болу аьзнийн мотт ца хилча.

Мотт вайн ойланан а, кхетаман а, хьекъалан а, дахаран а уггаре ца хилча йиш йоцу гӀирс бу. Иза хьекъалан а, ойланан а хазна йу. ХӀора халкъан ненан мотт — цуьнан дахаран хазна йу. Ненан мотт хӀора къоман а, хӀора халкъан а культурин бух бу. Иза кӀорггера дика Ӏамор вайн декхар ду.

Йаздархочо К. Паустовскийс нийса йаздина ненан маттах лаьцна дешнаш: «ХӀора стеган а шен маттаца йолчу йукъаметтиге хьаьжжина, цуьнан культурин барам къастийна ца Ӏаш, цуьнан граждански мехалла а кхоччуш нийса къасто мегар ду. Шен махке болу бакъ безам шен матте бацахь, маьӀна долуш бац.

Мотт вай Ӏама а бо, дахаран тӀаьххьара денош тӀекхаччалц, саццаза Ӏамо декхар а ду…»

Мотт адамийн дахарехь ца хилча ца торуш йукъараллин нуьцкъала а, хьекъалан а гӀирс бу. Йукъараллин дахар а, къахьегар а бахьанехь кхоллабелла а, кхуьуш схьабеана а бу мотт. Адамийн дахар а, говзалла а, Ӏилма а, культура а — адамашна а, йукъараллина а оьшуш дерг дерриг а кхио гӀодинарг мотт бу. Мотт а, ойла а, кхетам а, хьекъал а чӀогӀа вовшех дозуш ду. Вешан ойла а, дагахь дерг а вай дӀадуьйцу маттаца. Мотт ойланан дегӀ ду, ткъа ойла меттан сурт ду.

ХӀума хааран а, хӀуманах кхетаран а ойланах кхетам олу, ткъа адамийн дахарх а, къинхьегамах а, Ӏаламах болчу кхетамах хьекъал олу. Доцца аьлча, хьекъал хӀуманах вайн болу кхетам бу. Дуьненахь къаьмнийн меттанаш дукха ду.

Ӏилманхоша дерриг а дуьненахь 3000 сов къоман мотт лору, кегий, даккхий къаьмнийн меттанаш лерича. И меттанаш, вовшашна герга а, вовшех тера а хиларе хьаьжжина, меттанийн тобанашка декъало. ХӀора меттанийн а тӀехь, тайп-тайпана башхаллаш йу. Уьш вовшех къаьста меттан дешнашца а (лексикаца), цуьнан грамматикица а. Вовшийн гергара хиларе терра, славянин меттанийн тобана йукъадогӀуш ду ду оьрсийн, украинийн, белорусийн, болгарийн, полякийн меттанаш, ткъа вайнехан меттанийн тобана йукъадогӀуш нохчийн, гӀалгӀайн меттанаш.
## Билгалдахарш

Категори:Ненан мотт
Музыкин фильм

**Музыкин, Музыкальни фильм** — аьзнийн кинон тайпа ду. Киноисбаьхьаллин жанр ю, актёраша рольш ловзийна а цаӀаш, эшарш а лоькхуш.

Исторехь дуьххьара музыкин фильм хилла «Джазан илланча» («The Jazz Singer», 1927); Европехь — «Парижан тхевнийн тӀехула» (1930) Рене Клеран.

## Билгалдахарш
Молла

**Молла** () — хуург а, бусалба динан гӀуллакххо а ву. Уьш иштта къаьмнашкахь бу: Иранехь, Туркойчохь, Пакистанехь, ОвхӀанехь, ХӀндин субконтинентехь, Йуккъера Азехь а, Босни а, Герцеговинехь а. Маьждиган имам а хуьлу молла.

Категори:Молла
Категори:Имам
Юкаменскан кӀошт

**Юкаменскан кӀошт** () — Россин Федерацин Удмуртин муниципалан кхоллам.

Административан центр — Юкаменски.

## Нах беха меттигаш
*Абашево (Удмурти)
*Антропиха (Удмурти)
*Бадеро
*Байран
*Балы
*Беляново
*Большой Вениж
*Бугашур
*Верх-Уни
*Верхни Дасос
*Верхняя Пажма
*Воронино (Юкаменскан кӀошт)
*Глазовски (Юкаменскан кӀошт)
*Гулекшур
*Деряги
*Доронино (Удмурти)
*Ежёво (Удмурти)
*Ежевски (Удмурти)
*Ертем
*Ешмаково
*Жувам
*Жуки (Удмурти)
*Засеково
*Зилай (Юкаменскан кӀошт)
*Золотарево (Юкаменскан кӀошт)
*Зямбай
*Иманай
*Истошур
*Каменни (Юкаменскан кӀошт)
*Камки (Удмурти)
*Кельдыки
*Кесшур (Юкаменскан кӀошт)
*Кокси
*Колбенки
*Кочуково (Удмурти)
*Куркан
*Кычен
*Лемски
*Лялино (Юкаменскан кӀошт)
*Ляпино (Юкаменскан кӀошт)
*Мали Вениж
*Мали Дасос
*Матвеево (Удмурти)
*Митрошата
*Муллино (Удмурти)
*Мустай
*Нижни Пажма
*Новоелово
*Одинцы (Удмурти)
*Палагай
*Пасшур
*Порово
*Починки (Удмурти)
*Пышкет
*Сидорово (Юкаменскан кӀошт)
*Ситники (Удмурти)
*Стари Безум
*Сыга
*Тарсаки
*Татарские Ключи
*Турчино (Удмурти)
*Тутаево (Удмурти)
*Тылыс
*Уни-Гучин
*Усть-Лекма (Юкаменскан кӀошт)
*Усть-Лем
*Филимоново (Удмурти)
*Чурашур (Юкаменскан кӀошт)
*Шамардан
*Шафеево
*Эшмет
*Юкаменски

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Удмурти
Категори:Россин кӀошташ
ГӀирман гӀезалойн Википеди

**[[:crh:|ГӀирман гӀезалойн Википеди]]** () — ГӀирман гӀезалойн маттахь долу Википедин дакъа. Болх бан йолаелла 2008 шеран 12 январехь. Тахана Википеди чохь бу  . Массо нисдарийн дукхалла .

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:Википедин дакъош
БугӀа-яр

**БугӀа-яр** () —  доьзалан йукъара ораматан тайпа.

## Билгалдахарш

Категори:Ораматаш
Марракеш

**Марра́кеш** () —  Мароккон гӀала, Касабланкал, Рабатал а, Фесал а тӀехьа шен йоккхаллица 4-чу меттигехь йолу гӀала. Иза ю пачхьалкхан къилба-малхбузехьара агӀонгара хӀордан йистехь Атласан ламан уллехь. Бахархой 928 эзар адам (2014).

## Билгалдахарш

Категори:Марокко
Адиев, Мохьмад Мусаевич

**Мохьмад Муса́евич Ади́ев** (1977 шеран 30 июнь, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн футболист, тӀелетарг.

## Хьажоргаш
* Профиль Sportbox.ru сайтехь
* Профиль Transfermarkt.com сайтехь

Категори:Терекан ловзархой
WhatsApp

**WhatsApp (ВатсАпп)** — смартфонийн проприетарни мессенджер ю. Цуьнца дӀасакхехьа ло йозанан хаам, сурт, видео а, аудио а.

## Хьажоргаш
* Whatsapp.com сайт 
Категори:ЦӀеххьана вовшашка хаамаш кхиссаран программа
Категори:Мобилан телефонийн программа латтор
Категори:Freeware
Категори:Android программа латтор
Категори:iOS программа латтор
Зульфакъар (тур)

thumb|right|250px|Зульфакъара туьран билгалонан сурт ду

**Зульфакъар** () — Мухьаммад пайхамаран  туьран цӀе ю, Мухьаммад кхелхинчул тӀаьхьа дӀаделла бакъ волчу халифатна Ӏели ибн Абу ТӀелипна. Оцу туьран ши урс ду, дукха хьолахь шиӀизмехь и тур эцна гойтуш Ӏелин сурт ду.

## Билгалдахарш
Муьстарг

**Муьстарг** ()  — коьллашийн тайпана наггахь хуьлу дитташ,  доьзал.

## Билгалдахарш

Категори:Ораматаш
Степанцминда

**Степанцминда** () — Гуьржийчоьнан гӀалин кепара эвла, Мцхета-Мтианетин Казбегин муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла 1326 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Казбегин муниципалитетан нах беха меттигаш
Алмасиани

**Алмасиани** () — Гуьржийчоьнан Мцхета-Мтианетин Казбегин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 22 стаг  (2014 шо).

Алмасиани хьалхара эвла ю Трусовн чӀожехь, иза лаьтта некъан йисттехь. Кавказан лаьмнийн кӀажошкахь йолу эвла яьсса лаьтта. Даккхий, тӀекӀела дина тӀулгийн цӀенош деса ду, керташна а, пенашна а тӀе корсамаш тийсина ломан тӀуьна климат бахьнехь.

## Билгалдахарш

Категори:Казбегин муниципалитетан нах беха меттигаш
Эдиев

**Эдиев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Эдиев, Асламбек Лечиевич (1970 шаран 4 январь) — нохчийн штангист, 5-за Россин чемпион, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Россин Сийлахь спортан мастер;
* Эдиев, Исмаил Ибрагимович (1988 шаран 16 февраль) — нохчийн футболист, турсло.
Эдиев, ИсмаӀил ИбрахӀиман воӀ

**Эдиев ИсмаӀил ИбрахӀиман воӀ** (1988 шеран 16 февраль, БердакӀел, Соьлжа-ГӀалин кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн футболист, турсло.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль ФНЛ сайтехь
* Профиль footballfacts.ru сайтехь
* Профиль sportbox.ru сайтехь
* Профиль transfermarkt.com сайтехь

Категори:Терекан ловзархой
Бурмасиги

**Бурмасиги** (,  — «можа бӀов») — Гуьржийчоьнан Мцхета-Мтианетин Казбегин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 0 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Казбегин муниципалитетан нах беха меттигаш
ГелатӀе (Казбегин муниципалитет)

**ГелатӀе**, **Гиелта** () — Гуьржийчоьнан Мцхета-Мтианетин Казбегин муниципалитетера эвла. Бахархойн дукхалла 2 стаг лерина 2014 шо). Лаьтташ йу Теркан аьрру бердйистехь, Теркан чӀажехь

## Истори
Евзаш йолу Балта, ГелатӀе, Ларс, Эрзи хилла Ваьппийн.

ГелатӀе йуьртара схьадевлла ду гӀалгӀайн гелатхой олу тайпа. Официалан йоккхуш йолу цӀе Гвилети йу. Оцу дешан орамехь нохчийн а, гӀалгӀайн а хьалха хиллачу динехь лерина волчу дела цӀе Гела йу (те — меттиган суффикс (тӀа). И маьлхан дела хилла. Гелатхой тайпанах бу гӀалгӀайн иштта фамилеш йолу нах: Бузуртанов (Несир-коьртара боцурш), Котиков, Азиев, Газиков, Кориев, Дасхоев, Чербижев, Пошев, Хучиев.

## Бахархой
2014 шо) ларарца эвлахь бара 2 бахархой.

1926 шо) ларарца эвлахь бара 14 бахархой, царах 6 гуьржий а, 8 кистӀий а

## Галерей

Файл:Gveleti castle.JPG|ГелатӀера гӀала
Файл:Gveleti falls.JPG|Чухчари
Файл:Gveleti1.JPG|ГелатӀе


## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

Категори:Казбегин муниципалитетан нах беха меттигаш
ГӀеси

**ГӀеси** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — МагӀна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:МагӀна департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Суатиси

**Суатиси** () — Гуьржийчоьнан Мцхета-Мтианетин мехкан Казбегин муниципалитетан эвла. Лаьтта Теркан аьрру ген Суатисдон эрк тӀехь. Къилбаседа-малхбузехь лаьтта Гусалта эвла, малхбузехь – Цоцолта а, Гимара а, къилба-малхбузехь – Деси, къилбехахь – Закагори. Бахархойн дукхалла 0 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Казбегин муниципалитетан нах беха меттигаш
Загэси

**Загэси** () — Гуьржийчоьнан Тиблисин йукъайогӀу эвла. Бахархойн дукхалла 5200 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Тиблиси
Агараки

**Агараки** () — Гуьржийчоьнан Тиблисин йукъайогӀу эвла. Бахархойн дукхалла 144 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Тиблиси
Ахалдаба (Мцхетан муниципалитет)

**Ахалдаба** () — Гуьржийчоьнан Мцхета-Мтианетин Мцхетан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 32 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Мцхетан муниципалитетан нах беха меттигаш
Тианети

**Тианети** () — Гуьржийчоьнан Мцхета-Мтианетин Тианетин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 2479 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Тианетин муниципалитетан нах беха меттигаш
Алачани

**Алачани ** () — Гуьржийчоьнан Мцхета-Мтианетин Тианетин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 51 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Тианетин муниципалитетан нах беха меттигаш
Кемпери

**Кемпери ** () — Гуьржийчоьнан Шида-Картлин Хашурин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 350 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Хашурин муниципалитетан нах беха меттигаш
Гайсумов, Дени Хасанович

**Дени́ Хаса́нович Гайсу́мов** (1968 шеран 6 февраль, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн футболан турсло.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль national-football-teams.com сайтехь
* Профиль soccerdatabase.eu сайтехь
* Человек всегда в пути 

Категори:Терекан ловзархой
Категори:Терекан тренераш
Алнашин кӀошт

**Алнашин кӀошт** () — Россин Федерацин Удмуртин муниципалан кхоллам.

Административан центр — Алнаши.

## Нах беха меттигаш
*Абышево (Удмурти)
*Азаматово
*Алнаши
*Алнаши (станци)
*Арбайка
*Арляново (Алнашин кӀошт)
*Асановски совхоз-техникум
*Байтеряково (Удмурти)
*Благодать (Удмурти)
*Богородски (Удмурти)
*Бокай
*Варали
*Варзи-Шудья
*Варзи-Ятчи
*Варзибаш
*Варзино-Алексеево
*Верхни Котнырево
*Верхни Кузебаево
*Верхни Утчан
*Верхние Алнаши
*Верхняя Тойма (Удмурти)
*Выль Шудья
*Вязовка (Удмурти)
*Гарга
*Дроздовка (Удмурти)
*Дружки (Удмурти)
*Дятлево
*Елкибаево
*Игенче
*Ильински (Алнашин кӀошт)
*Кадиково
*Казаково (Алнашин кӀошт)
*Ключевка (Алнашин кӀошт)
*Колтымак
*Кузебаево
*Кузили (Алнашин кӀошт)
*Кузюмово
*Кучеряново
*Ляли (Удмурти)
*Марийски Гондырево
*Медведка (Алнашин кӀошт)
*Муважи
*Мукшур (Удмурти)
*Нижни Асаново
*Нижни Котнырево
*Нижни Сырьез
*Нови Утчан
*Новотроицки (Удмурти)
*Орехово (Алнашин кӀошт)
*Оркино (Удмурти)
*Охотничий (Алнашин кӀошт)
*Петропавловски (Удмурти)
*Пирогово (Алнашин кӀошт)
*Писеево
*Ромашкино (Удмурти)
*Русски Вишур
*Русски Ятцаз
*Серп (Удмурти)
*Сосновка (Алнашин кӀошт)
*Стари Утчан
*Стари Шудья (Алнашин кӀошт)
*Стари Юмья (Удмурти)
*Сям-Какси
*Татарски Кизеково
*Татарски Тоймобаш
*Удмуртски Вишур
*Удмуртски Гондырево
*Удмуртски Кизеково
*Удмуртски Тоймобаш
*Удмуртски Ятцаз
*Холодни Ключ (Алнашин кӀошт)
*Чёрни Ключ (Алнашин кӀошт)
*Чемошур-Куюк
*Чумали
*Шадрасак Кибья
*Шайтаново
*Шаршада (Удмурти)
*Шишкино (Удмурти)
*Шубино (Удмурти)
*Юмьяшур
*Ятцазшур

## Билгалдахарш

Категори:Удмурти
Категори:Россин кӀошташ
Джабраилов, Тимур Мамедович

**Тимур Мамедович Джабраилов** (1973 шеран 5 август, Соьлже, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн футболист, лардархо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль РПФЛ сайтехь 

Категори:Терекан ловзархой
Гилагаев, Хас-Мохьмад Саид-Магомедович

**Хас-Магоме́д Саи́д-Магоме́дович Гилага́ев** (1970 шеран 28 февраль) — нохчийн футболист.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль sportbox.ru сайтехь

Категори:Терекан ловзархой
Арчеули

**Арчеули** () — Гуьржийчоьнан Гурин Ланчхутин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 352 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Ланчхутин муниципалитетан нах беха меттигаш
Умм Хьабибат

**Умм Хьабибат Рамлат бинт Абу Супьян** () — мухӀаджирийн накъост а, Мухьаммад пайхамаран  зуда а йу, къурайшин лараме куьйгалхочунна Абу Супьенан йоӀ йу.

## Генеалоги
Иза ю: Умм Хьабибат бинт Абу Супьян бин Хьарб бин Ӏабд Шамс бин Ӏабд Манап бин Къусай бин Килаб бин Муррат бин КаӀаб бин Луай бин ГӀалиб ...

## Биографи
Ислам тӀеэцале хьалха, Рамлатас деланийн дин дӀатесна хилла, ханифийн дин лелош хилла цо. Шен майраца ӀубайдуллахӀ бин Джахьшца ислам дин тӀеэцна хилла цо. Хьабаший мехка дӀабахча, ӀубайдуллахӀас шен дин керсталлица хийцина хилла.

## Кхин хьажа
* Абу Супьян бин Хьарб
* Мухьаммад бин ӀабдуллахӀ

## Билгалдахарш
Асад, Башар

**Баша́р Ха́фез аль-А́сад** (; вина 1965 шеран 11 сентябрехь, Димашкъ) — Шеман пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакххо, Шеман презедент (2000 шеран 17 июль дуьйна), Шеман герзан ницкъийн лакхара буьйранча а, Баас партин секретарь (2000 шеран 24 июнь). Шеман хьалхарчу президент Хафез Асадан кӀант. Маршал.

## Билгалдахарш

Категори:Шеман президенташ
Аверковски

**Аверковски** () — Россин Федерацин Ярославлан областан Пошехоньен кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Пошехоньен кӀоштан индексаш

Категори:Пошехоньен кӀоштан нах беха меттигаш
Медведка (Ярославлан область)

**Медведка** () — Россин Федерацин Ярославлан областан Пошехоньен кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Пошехоньен кӀоштан индексаш

Категори:Пошехоньен кӀоштан нах беха меттигаш
Зайнулабидов, Идрис Русланович

**Идри́с Русла́нович Зайнулаби́дов** (1986 шеран 4 апрель, СССР) — нохчийн футболист, «Даймохк» (Хаси-Эвл) клубан ловзархо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль footballfacts.ru сайтехь

Категори:Терекан ловзархой
Дзейтов, Адам Хаджибикерович

**Адам Хаджибикерович Дзейтов** (1975 шеран 24 май, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, СССР) — нохчийн футболист, тахана «Ангушт» клубан коьрттера директор.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль footballfacts.ru сайтехь

Категори:Терекан ловзархой
Гринч — Рождество лачкъийнарг

**Гринч — Рождество лачкъийнарг** () — доьзалан комеди ю, коьрта ролехь Джим Керри а волуш, Universal Pictures компаница арахецна. Фильм йаьккхина яра Рон Ховардан книшкаца, 1957-чу шарахь Доктор Сьюзца язйина.

## Хьажоргаш
*
Майкл Джексон

**Майкл Джозеф Джексон** (; 29 август 1958, Гэри — 25 июнь 2009, Лос-Анджелес) — америкин эшархо, эшарийн автор, хелхархо, хореограф, актёр, филантроп а, предприниматель а ву. Поп-музыкин исторехь уггар кхиаме эшархо ву иза, дукха хьолахь цунах «Поп-музыкин Паччахь» олуш хилла.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШн эшархой
Ольшевски, Мелентий Яковлевич

**Меле́нтий Я́ковлевич Ольше́вский** (1816—1895) — оьрсийн тӀеман йаздархо, инфантерин инарла, Кавказан тӀамехь а, ГӀирман тӀамехь а декъашхо.

## Билгалдахарш

Категори:Оьрсийн инарлаш
МахӀер Зайн

**МахӀер Зайн** (; вина 16 июль 1981 — Триполи, Ливан) — исламан эшарийн илланча (мунашид) а, эшарийн автор а, музыкальни продюсер а ву Ливанера схьаваьлла. Цо шен альбом арахецна 2009-чу шарахь «Баркалла хьуна АллахӀ» бохуш цӀе йолуш. 2012 шаран апрелехь цо арахецна шолгӀа альбом «Гечдехьа» цӀе йолуш.

## Биографи
МахӀер Зайнан доьзал Швеци дӀакхелхина хилла, цуьнан бархӀ шо долуш. Цигахь шен дешар чекхдаьккхина, Швецехь музыкальни индустри дӀахӀоьттина иза.

## Линкаш
*МахӀер Зайн — официальни веб-сайт

## Билгалдахарш

Категори:Ливанан эшархой
Музаев, Мохьмад Нурдинович

**Магомед Нурдинович Музаев** (1941 шеран 12 июнь, БелгӀатой-Эвла, , Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС — 2015 шеран 17 сентябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийчоь, Росси) — нохчийн историк, Нохчийн Республикин пачхьалкхан архиван урхаллан куьйгалхо.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Нохчийн Ӏилманчаш
Музаев

**Музаев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Музаев, Мохьмад Нурдинович (1941 шеран 12 июнь — 2015 шеран 17 сентябрь) — нохчийн историк, Нохчийн Республикин пачхьалкхан архиван урхаллан куьйгалхо.;
* Музаев, Нурдин Джамалдинович (1913 шеран 15 октябрь — 1983 шо) — нохчийн йаздархо, поэт, драматург, гочдархо, Ӏилманча, филологин Ӏилманийн кандидат, хьехархо, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, СССРн йаздархойн бертан декъашхо.
Кауа Реймонд

**Кауа Реймонд Маркес** () — бразилин актёр а, модель а ву.

## Хьажоргаш
* 

## Билгалдахарш
Элоиза Периссе

**Элоиза Перлинжеро Периссе** () — бразилин актриса а, йаздархо а йу.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Элоиза Периссе (Официальни веб-сайт)  (Португалихойн)
*
Наталия Дилл

**Наталия Дилл,** маярра цӀе: **Наталия Жояннес Дилл Орричо** (; йина 24 март 1986 — Рио-де-Жанейро) — бразилин актриса йу.

## Хьажоргаш
* Наталия Дилл Internet Movie Database сайтехь.

Категори:Бразилин актрисаш
Тони Рамос

**Тони Рамос** () — бразилин актёр, режиссёр, продюсер, сценарист а, телеведущи а ву.

## Хьажоргаш
* Тони Рамос kinopoisk.ru чохь
* Тони Рамос braziliada.ru чохь 
* Тони Рамос allstars.pp.ru чохь
* Тони Рамос Dramaturgia Brasileira чохь
КиноПоиск

**КиноПоиск (КиноЛахар)** — оьрсийн маттахь йолу интернет-проект йу, кинематографех лаьцна. Сайт чохь гойтуш йу информаци фильмах, сериалах, актёрах а, режиссёрах а и.дӀ.кх. лаьцна.

## Билгалдахарш

Категори:Рунет
Категори:Киносайташ
Хьамдалат

**АльхьамдулиллахӀ Раббиль Ӏаламина** ( «Далла хастам бар», «Далла бу хастам») — исламан Ӏадатехь Далла хастам бара ду, Къуръанан хьалхара «Аль-Фатихьат» суратехь долу 2-гӀа аят ду иза. Ӏаьрбийн мехкашкахь цунах пайда оьцу жуьгташа а, керстанаша а.

Категори:Ислам
Делан элча Мухьаммад (2015 фильм)

**Делан элча Мухьаммад** () — гӀажарийн фильм ю 2005-чу шарахь йаьккхина, режиссёр а, дӀаязйинарг а Маджид Маджиди а, Камбузийя Партови а ву. Фильмехь гойтуш ду VI-бӀешо, Исламан пайхамар Мухьаммад жима волуш дуьйна. Делан элча йолаеллера 2007-чу шарахь, Маджид Маджидис язйинера 2009-чу шаран.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀажарийн фильмаш
Категори:Мухьаммадан фильмаш
Ахьмад БухатӀир

**Ахьмад БухатӀир** (; вина 16 октябрь 1975, Шарджа) — Ӏаьрбийн нашидан назманча (мунашид) ву, Шарджа олучу ӀЦЭ-ра схьаваьлла ву.

## Биографи
Ахьмад БухатӀир вина Шарикъатехь (Шарджа), Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ.

## Билгалдахарш
Нашид

**Нашид** () — бусалбан назма лакхар ду. Дукха хьолахь нашид стаго локху, эшарийн гӀирсаш а болуш, боцуш а. Эшаран гӀирсаш лела дар дукхах болчу динан Ӏилманчашна хетарехь, исламехь магийна дац.

Категори:Илли
Хьалимат ас-СаӀдият

**Хьалимат ас-СаӀдият** () — Мухьаммад пайхамар  кхобуш, вакхийна хилла йолу нана ю.

## Биографи
Хьалимат а, цуьнан майра Аль-Хьарис бин Ӏабдул-Ӏузза а, СаӀад бин Бакран тайпанах хилла, ХӀавазин олучу Ӏаьрбийн тукхамах.

Хьалимата деа шарахь кхаьбна хилла Мухьаммад пайхамар , чӀогӀа къен Ӏаш доьзал хилла Хьалиматеран. Шен берашца цхьаьна кхобуш хилла цо иза.

## Генеалоги
Иза ю: **Хьалимат бинт Абу Зуайб** бин ӀабдуллахӀ бин Хьарис бин Шаджнат бин Джабир бин Разам бин Насират бин Фасият бин Наср бин СаӀад бин Бакр бин ХӀавазин бин Мансур бин Ӏикримат бин Хасфат бин Къайс бин Ӏилан бин Мудар бин Низар бин МаӀад бин Ӏаднан.

## Билгалдахарш

Категори:Исламан адамаш абатца
Идигов, Руслан Хазирович

**Русла́н Хази́рович Иди́гов** (1966 шеран 29 март, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — хилла СССР а, Россин а, Азербайджанан а футболист. Иза вара турсло а, ахтурсло а. Иза 6-за лоьвзина Азербайджанан гулйина тобанехь. ХӀинца Терекан кегирхойн тобанан тренер ву иза.

## Кхиамаш
* 2004 шарахь Россин футболан Кубок.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Терекан ловзархой
Умм Джамиль

**Умм Джамиль бинт Хьарб** () — Абу ЛахӀабан зуда хилла, Мухьаммад пайхамаран  мостагӀ а, Абу Супенан йиша а. Цуьнан маярра цӀе хилла «**Арва бинт Хьарб бин Ӏумайят**». Иза Къуръанан 111-чу суратехь хьехош йу (Аль-Масад).

## Билгалдахарш

Категори:Исламан адамаш абатца
Теспахь

**Теспахь, Тасбихь** () — иза зикран кеп ю, АллахӀ далла хастам беш олуш долу дешнаш ду: СубхьаналлахӀ () а, иштта АльхьамдулиллахӀ () а. И теспахь доккхуш дукха хьолахь наха суьлхьанаш леладо, шаьш мел даьккхина хаийтархьама.

Категори:Ислам
ГӀазар-гӀала

**ГӀазар-гӀала** — ДегӀастанан Ӏовхойн кӀоштан ГӀачалкъа цӀе йолу эвлан уллера гӀап иза ю Ивгий хи йистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏовхойн кӀошт
Васар-кхелли

**Васар-кхелли** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Иза йу Итон-Кхаьллан къилба-малхбузехьа.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Зумса

**Зумса йа Зусса** — зумсойн тайпан мохк бу, Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштан чохь.

Иза йу Зумсан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Итон-Кхаьллан къилбаседа-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — ДӀай, къилба-малхбалехьа — ЦӀеса, къилбаседехьа — Гучанга, къилбаседа-малхбузехьа — БугӀара а, ЧӀиннах а, къилба-малхбузехьа — ЧӀаьнта (Чанти).

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Дишни-Мохк

**Дишни-Мохк** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара эвла.

Иза йу Итон-Кхаьллан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
Эвла йу Итон-Кхаьллан къилбаседа-малхбалехьа.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Хьоза-Чу

**Хоз-Чу** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара эвла.

Хилдехьан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Географи
кIотар хилла Итон-Кхаьллан къилба-малхбузехьа, уггар йухерa эвла йу Хьаьнга.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Эза

**Эза** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара эвла.

Тусхаран йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Географи
Эвла йу Итон-Кхаьллан къилбаседа-малхбузехьа.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш