open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Саритов

**Саритов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Саритов, Альберт Рамазанович (1985) — нохчийн паргӀат кепар латархо, дуьненан чемпионатан совгӀатхо;
* Саритов, Рамзан (1983—2012) — нохчийн паргӀат кепар латархо.
Азорийн гӀайренаш

**Азорийн гӀайренаш** ( ) —  Атлантикин Ӏапказ чуьра архипелаг, гӀайренийн тӀехь йу Азорийн гӀайренаш цӀе йолу Португалин автономи.

## Билгалдахарш

Категори:Португали
Хусейнов, Зелимхан

**Зелимха́н Хусе́йнов** (1981 шеран 13 июль) — Азербайджанехь Ӏаш волу нохчийн паргӀат кепар латархо, Европин чемпион, дуьненан чемпионатийн совгӀатхо.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Европин чемпионаш
Гойгереев, Бекхан Салавдинович

**Бекха́н Салавди́нович Гойгере́ев** (1987 шеран 22 май, Йоккха-Бамт-Йурт, Хаси-Эвлан кӀошт, Дагестанан АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Россин а, дуьненан а чемпион.

## Хьажоргаш
* Профиль  на сайте Федерации спортивной борьбы России;
* Профиль  на сайте Спортивная борьба Дагестана.

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Касумов, Исраил

**Исраи́л Касу́мов** (1990 шеран 2 июнь) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Россин чемпионатан совгӀатхо, «Иван Ярыгин» Гран-При толамхо а, совгӀатхо а.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Малхбален Къудс-ГӀала

**Малхбален Къудс-ГӀала** — Къудс-ГӀалин малхбален дакъа. 1948-чу шарахь Ӏаьрбийн-израилан тӀом болучу хенахь, Транс Урдунс тIамца доладаьккхина иза. Цул тӀаьхьа, 1967-чу шарахь, Ялх дийнахь хилла тӀомехь, Исраилс Урдунера схьадаьккхина иза. Малхбален Къудс-ГӀалин оккупаци йиначул тӀаьхьа, Транс Урдунс аннекси йина (1948—1967), ткъа 1980-чу шеран тӀера, хӀинцалера ханна а Израилан аннекси ю лаьтташ. Транс Урдунс а, Исраилс а йина аннексиш, дукхахйолчу дуьненан пачхьалкхаш къобалцайина.

## Билгалдахарш

Категори:Израилан истори
Категори:Палестинан истори
Категори:Урданан истори
ГӀазза

**ГӀазза**,  **ГӀаззин сектор** ( , ) — Лаьттайуккъера хӀордан йистера Палестинан латта. Малхбалехьа а къилбаседехьа а секторан доза ду Исраилца, оцу дозанца йу керт, а къилба-малхбузехьа латтан тӀехула доза ду Мисарца. ГӀаззан йохалла гергарчу хьесапехь йу , шоралла —   тӀера  кхаччалц. Майда —  герг. Коьрта гӀала — ГӀазза йу.

## Территориалан йекъайалар
* Провинци Къилбаседа ГӀазза (центр Джебали) — 270 245 стаг
* Провинци ГӀазза — 496 410 стаг
* Провинци Дейр-эль-Балах — 205 534 стаг
* Провинци Хан-Юнис — 270 979  стаг
* Провинци Рафах — 173 371 стаг

## ГӀаланаш
* Абасан
* Бейт-Ханун () (ивр. בית-חנון)
* ГӀазза (Аза) () ()
* Дейр-эль-Балах ()
* Рафах (; иштта Рафиах, )
* Хан-Юнис () (
* Джебали ()

## Билгалдахарш

Категори:Израилан географи
Категори:Палестина
ГӀазза (гӀала)

**ГӀазза** (, ) — Палестинан къоман администрацин ГӀазза провинцера бахархойн дукхаллица йоккха гӀала, мадарра аьлча Хьамас тобано урхалла деш йу гӀала. Бахархой — 410 эзар стаг (2006 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Палестинан къоман администраци
Дургаев, Хизир

**Хизи́р Дурга́ев** (1983 шеран 2 февраль) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Россин чемпионатан совгӀатхо, Россин абсолютни чемпион России, Россин абсолютни Кубкан толамхо.

## Ссылки
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Германин латтанаш

**Латта** ( — латта, мохк) Федеративани Республика Германехь регионан цӀе йу () федерацин «пачхьалкх-декъашхо». Шуьйрачу дешнийн маьӀнехь «махках» къасто лелош йу термин **Федеральни латта** (), амма ФРГ-н коьрта законехь йа латтанийн конституцехь санна, кхечу юридически документашкахь и термин лелаш йац.

## Германин латтанийн карта

## Германин латтанийн могӀам

## Билгалдахарш

Категори:Германи
Абдулаев, Айдамир Сайд-Ахмадович

**Айдами́р Сайд-Ахма́дович Абдула́ев** — Нидерландашкахь Ӏаш волу нохчийн Греко-риман латархо, Голландин чемпион, Бельгин чемпионатан дети совгӀатхо, дзюдон Голландин чемпион, «Пехлеван» (Амстердам, Голланди) а, «Динамо» (Грозный) а, «Маршалл» (Голландия) а спортан клубийн коьрта тренерийн гӀонча, Голландин паргӀат кепар латаран а, греко-риман латаран а вовшахтоьхна тобанийн куьйгалхо, Голландин олимпийн спортан латаран Федерацин вице-президент, халкъашна йуккъера даржан спортан суьдхо, Голландин спортан латаран Федерацин Суьдхойн Комиссин председатель, Олимпан ловзарашкахь суьдхо хилла хьалхара нохчи.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Тамил-Илам

**Тамил-Илам** () — Шри-Ланкера тамилийн маьрша пачхьалкх кхолла йина проект, иза 1976 шарахь тамилийн сепаратисташ юкъаяьккхина яра. Гражданийн тӀом (1983—2009) муьрехь и пачхьалкх Шри-Ланкан къилбаседехь а малхбалехь а яра, цуна контроль еш  ЦӀоькъаломаш цӀе йолу къоман сепаратистийн организаци  яра.

## Билгалдахарш

Категори:Шри-Ланка
Ӏиракъан Курдистан

**Ӏиракъан Курдистан** — () — Ӏиракъан йукъайогӀу курдийн пачхьалкхан кхоллар. Ӏиракъан керла  конституцица цуна йу шуьйра автономин бакъонаш; мадарра ах маьрша йу.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏиракъ
Александровка (Аннан кӀошт)

**Александровка** () — Россин Федерацин Воронежан областан Аннан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Климатан Ӏаткъам бо Байкалхьалхара, Алтайра, Монголера Кхазакхстанехула йогӀу климаткхолларан семано (Воейковн сема). 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Аннан кӀоштан индексаш 

Категори:Аннан кӀоштан нах беха меттигаш
Урдан хин малхбузен хийист

**Урдан хин малхбузен хийист** (, , *Иехуда ве-Шомрон*, («Иудей а, Самари а») доца , йа  — «малхбузен хийист») — Гергара Малхбален регион, иза  Палестина Пачхьалкхан дакъа ду. ХӀинцалера хана латтан Исраилс контроль еш йу.

Палестина екъаран ООН-нан планаца малхбузен хийистан дукху долу латта Ӏаьрбийн пачхьалкхан йукъадогӀуш дара.

## Билгалдахарш

Категори:Исраил
Категори:Палестина
Аюбов, Ӏалихан Абубакарович

**Аю́бов Ӏалиха́н Абубакарович ** (1988 шеран 19 март) — нохчийн греко-риман латархо, Россин чемпионатан совгӀатхо, Дуьненан тобанийн Кубок йаьккхинарг.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Акротири а, Декелиа а

**[[Акротири (авиабаза)|Акроти́ри]] а, Деке́ли а** () — Кипр гӀайренан тӀера британин тӀеман базанаш. Уьш йу Сийлабританин хӀордал дехьара латтанашкахь лоруш, амма цунна йукъайогӀуш йац.

## Билгалдахарш

Категори:Йоккха Британи
Макао

**Мака́о**  (юьззина цӀе Леррина Административан кӀошт Мака́о) () (; йель. *Oumun*, кант. Оумунь) —  Цийчоьнан йукъадогӀуш йолу автономни латта. Хьалха Португалин колони санна лаьттина йу.
 
Бахархой — 541 200 стаг (2009). Официалан меттанаш: португалихойн а, китайн а (дукху болчера кантонийн диалект ю).

## Билгалдахарш

Категори:Макао
Аюбов, Шахьрудди Абубакарович

**Аю́бов Шахьрудди́ Абубака́рович ** (1981 шеран 24 июнь, Бена-Юрт, Теркан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — нохчийн Греко-риман латархо, Россин чемпионатийн совгӀатхо, Дуьненан Кубок йаьккхинарг, йЙерригроссин а, халкъашна йуккъера турнирийн толамхо, Россин спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 
*  
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Дуьненан Кубок йаьккхинарш
Аюбов

**Аюбов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Аюбов, Алихан Абубакарович (1988) — нохчийн греко-риман латархо, Россин чемпионатан совгӀатхо, Дуьненан тобанийн Кубок яккхинарг;
* Аюбов, Ибрагим Зелимханович (1953) — нохчийн тренер, самбон а, дзюдо а СССР спортан говзанча, СССР а, Россин а Сийлахь тренер, Нохч-ГӀалгӀай АССР физкультуран Сийлахь гӀуллаккхо;
* Аюбов, Шохрудди Абубакарович (1981) — греко-риман латархо, Россин чемпионатийн совгӀатхо, Дуьненан Кубок яккхинарг, Йерригроссин а, Россин спортан говзанча.
Викихаамаш

«**Викихаамаш**» () — Викимедиа Фондо кхоьллина, цхьанне хийцалуш йолу Ӏилманан база. Иза лелош ю хаамаш цхьана урхаллин Ӏалашъян, Википедин агӀонашкахь хила тарлуш йолу — масала, тӀетовжарийн-йукъаравикаш йа статистикийн хаамаш; вина/йина терахьаш, адамийн терахьаш, иштта дI.кх. а.

## Билгалдахарш

Категори:Викимедиа фонд
Магомадов, Ильяс Салманович

**Илья́с Салма́нович Магома́дов** (1989 шеран 21 июль) — нохчийн греко-риман латархо, Россин чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо, кегирхойн йукъахь Европин чемпион, йЙерригроссин а, халкъашна йуккъера а турнирийн толамхо, Россин спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Мутузов, Анзор

**Анзо́р Муту́зов** (1990 шеран 3 июнь) — нохчийн греко-риман латархо, Россин чемпионатан совгӀатхо, Россин спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Асталов, Ваха Адизович

**Ва́ха Ади́зович Аста́лов** (1953 шо) — нохчийн историк, культуролог, историн Ӏилманийн кандидат, Нохчийн пачхьалкхан университетан доцент, Нохчийн Республикин Халкъан музейн генеральни директор, Нохчийн культурин Сийлахь белхало.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Нохчийн Ӏилманчаш
ХӀиндин Ӏапказ чуьра Британин мохк

**ХӀиндин Ӏапказ чуьра Британин мохк** () — Йоккха Британин хӀордал дехьара латта, иза ООН-н генеральни Ассамблей дуьхьала хилар тергал а ца деш, карадерзийна латта ду. Iуьллуш ду ХӀиндин Ӏапказ чохь Мальдивийн къилбехьо.

Карарчу ханна, латта шайн ду бохуш Маврикий а, Сейшелан гӀайренаш а йу.

## Билгалдахарш

Категори:Йоккха Британи
Ахмадов, Шарип

**Шари́п Ахма́дов (Сали́м Абано́з)** (1969 шеран 1 август) — Туркойчохь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, Европин чемпионатан совгӀатхо.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Элчаналла (фильм)

**«Элчаналла»** йа **«Делан элча Мухьаммад»** (, ) — Америкин а, Ӏаьрбийн а фильм йу, Мухьаммад пайхамаран дахарах лаьцна, ислам дин кхоллалуш.

Арахецна Ӏаьрбийн а ингалсан маттахь, исламан истори хаа йаьккхина йу фильм. Кица: «*The Story of Islam* (Исламан истори)». Композитор Морис Жарр фильман музыка йазйарна «Оскар» аьлла компанехь къобал вина вара.

## Фильмах лаьцна
Фильмехь гойтуш йу, Мухьаммад  Делан пайхамар хуьлуш йолу зама. Пайхамаран  дахар гойтуш ду хьалхара шерашкахь Маккахь, бусулба нах цуьнца къайлаха Ислам-дин лелош, тӀаккха гойтуш йу уьш Мадинате бахар, йуха цигара Макки схьабахкар. Кхин а гойтуш ду, Бадрехь а, Ухьудехь а тӀом бар. Дукха истореш йуьйцуш бу тешалхой: Хьамзат ибн Ӏабдул-МуттӀелип, Маккин эла Абу Супьян, цуьнан зуда ХӀинд бинт Ӏутбат а (хьалха исламан мостагӀий бара, тӀаьхьа бусалба хилира).

## Трансляци
Исламан истори тӀехь болу Ӏилманчаш а, специалисташ а, Каирехь йолу Аль-АзхӀар университет а, Ливанехь конгрессин исламан а, шиӀитан а болу векалш а, бакъдо фильм нийса хилар, бакъ хилар а. ХӀара фильм кхоьллинчара дешна исламан Ӏадаташ. Ма-бохху, пайхамаран шайгара диллина долу суьрто цуьнан элчаналла сийсаз йо. Цундела, Мухьаммад  гойтуш хира вац.

## Рольшкахь

### Ингалсан верси

### Ӏаьрбийн верси

## Эшаран композици
Эшар кхочушйинарг ву «Паччахьан филармонин оркестр» Морис Жарр.

### Фильман музыкаш
1. The Message (03:09) — Элчаналла2. Hegira (04:39) — ХӀиджраъ3. Building the First Mosque (02:33) — Хьалхара Маьждиг Доттар4. The Sura (03:32) — Сурат5. Presence of Mohammad (02:11) — Мухьаммад Волуш Хилар6. Entry to Mecca (03:14) — Макки Чудахкар7. The Declaration (02:39) — Деклараци8. The First Martyrs (02:26) — Хьалхара Ӏазапхой9. Fight (04:11) — Латар10. The Spread of Islam (03:35) — Ислам Даржор11. Broken Idols (03:40) — Дохийна ЦӀунаш12. The Faith of Islam (02:33) — Исламах Тешар

## Хьажоргаш
* Элчаналла нохчийн маттахь
* imdb.com
* allmovie.com
* Rotten Tomatoes

Категори:АЦШн фильмаш
Категори:Ӏаьрбийн фильмаш
Категори:Мухьаммадан фильмаш
Британин Виргинийн гӀайренаш

**Британин Виргинийн гӀайренаш** (БВГӀ) ( (BVI)) — 36 гӀайренийн тоба (йерриг майда 153 км²), уьш бу Виргинийн гӀайренийн (АЦШ) уллехь. 16 гӀайренан тӀехь бен бахархой бац.

Бакхий гӀайренаш бу Тортола (55 км²), Анегада (38 км²), Верджин-Горда (21 км²) а, Йост-ван-Дейк а (8 км²).

Коьрта гӀала — Род-Таун, иза йу Тортола гӀайре тӀехь. Массо гӀайренийн бахархой бу 25 эзар герг стаг, царах гергарчу хьесапехь 90 % Тортола гӀайренан тӀехь Ӏаш бу.

Британин Виргинийн гӀайренаш — Британин хӀордал дехьара латтанаш. Официалан мотт — ингалсан.

Коьрта ахча — АЦШ доллар (1959).

## Билгалдахарш

Категори:Йоккха Британи
Род-Таун

**Род-Таун** () — Британин Виргинийн гӀайренийн коьрта гӀала, иза ю Тортола цӀе йолу гӀайренан тӀехь. ГӀалин бахархой — 9400 герг стаг (2004).

## Билгалдахарш
Тортола

**Тортола** () — Британин Виргинийн гӀайренийн йукъара уггар йоккха а дукха адам Ӏаш долу а гӀайре, иза Виргинийн гӀайренийн архипелаган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Британин Виргинийн гӀайренаш
Виргинийн гӀайренаш (АЦШ)

**Виргинийн гӀайренаш** (АЦШ), йуьззина официалан форма — **Америкин Виргинийн гӀайренаш** () — Карибийн хӀордан чуьра гӀайренийн тоба, латта АЦШн йукъадогӀуш ду амма цхьам а штатат йукъа ца догӀу.

Уггар баккхий кхоъ гӀайре: Сент-Томас, Сент-Джон, Санта-Крус.

Майда — 346,36 км², бахархой — 106 405 стаг (2010).

Географин Виргинийн гӀайренийн дакъа ду (иштта йукъадогӀу Британин Виргинийн гӀайренаш).

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Карибаш (къаьмнийн тобанаш)

**Карибаш** (караибаш) — Къилба Америкера индихойн халкъийн тоба. Дукхалла — 100—150 эзар адам.

## Билгалдахарш

Категори:Халкъаш
Ионийн гӀайренаш

**Ионийн гӀайренаш** () — Желтойчоьнан гӀайрийн тоба. Царна цӀе тиллина Ионийн хӀордан цӀарах, ГӀайренашна и хӀорд бу малхбалехьа. Царах кхин олу «ВорхӀ гӀайре», Амма кхузахь ворхӀ боцург кегий гӀайренаш бу. Коьрта могӀаме богӀу (къилбаседера къилбе):
* Керкира (кхин цӀе Корфу)
* Паксос
* Лефкас
* Итака
* Кефалини (Кефалони)
* Закинф
* Китира (Аттика периферин йукъабогӀу)

Ионийн гӀайренаш — Хункар-мехкан цӀа йукъайогӀуш хилла йац.

## Билгалдахарш

Категори:Желтойчоь
Бермуда гӀайренаш

**Бермуда гӀайренаш** () — Йоккха Британин хӀордал дехьара латтанаш, латта ду кораллийн гӀайренийн тобан йукъахь Атлантикин Ӏапказ къилбаседа-малхбузера дакъохь, Къилбаседа Америкин 900 километрехь.

## Билгалдахарш

Категори:Атлантикин Ӏапказ
Категори:Йоккха Британи
Категори:Къилбаседа Америка
Теркс а, Кайкос а

**Теркс а, Кайкос а** () — Вест-Индера Британин хӀордал дехьара латтанаш. 2012 шеран 15 октябрехь  керла конституци чӀагӀъелла, 2011 шарахь тӀеэцна йолу, оцу конституцица урхалла деш йу Британин администраци. ГӀайре ЮНЕСКО йукъа баха рогӀехь бу.

## Билгалдахарш

Категори:Вест-Инди
Юсуп-пайхамар (телесериал)

**Юсуп-пайхамар** (гӀажар. ) —  гӀажарийн телесериал йу, режиссёр ФараджуллахӀ Салахьшур ву. Сериалехь рольш ловзийна сийлахь болчу гӀажарийн актёраш: МустӀафа Замани, Махьмуд Пак Ният, Катаюн Рияхьи, ДжаӀфар ДехӀкъан, ЭльхӀам Хьамиди, Рахьим Норузи, Лейла Болукат а... и. дӀ.кх.

Кху сериалехь Юсупан роль ловзийнарг ву. МустӀафа, а Юсупан дена Якъубан ролехь ву Махьмуд.

## Фильмах лаьцна
Якъуб-пайхамаран а, Рахьилан а кӀант Юсуп, дуьненчу велира. Юсуп Якъубан жимах волу кӀант ву, амма цул жимах верг Биньямин ву. Юсупан хазалле хьаьжича, Якъубан Дела хазахилар гора. Якъубан массарел хьомениг вара иза, цунна шен синал дукха везара иза. Цхьана буьйсана Юсупан гӀан гинера, Къуръан тӀехь мааллара: «Юсупа элира шен дега, хӀай сан да суна цхьайт седа гира, малх бутт гира суна суждне даьхкина». Якъуба къайлаха кхаъ баьккхира цунна, цхьана дийнахь лакхарчу даржехь хир ву, хьо массарна тӀаьхь эла хир, хьайн гӀан цхьаьнге ма дийцалахь. Иштта массанхьа иза даьржира, массарна иза хиира.

Юсупан вежаршна тӀе шайтӀа деанера, шена цхьа вон гӀан гинера аьлла харц дерг дийцинера цо. Юсупан вежарша шайца иза жа дажо ваийта элира. Амма Якъуб реза цахилира, цигахь йолчу берзлоша иза ваан кхоьруш. Цара мукӀарло дира шаьш: «Шаьш, Юсуп могуш а, дийна а волуш, цӀа валора ву» — аьлла. Цара Юсупан оцу гӀамаран аренашкахь цунна чӀогӀа етташ, Ӏиттарш а йинера. Яхуда иза вен гӀаьрташ вара, амма Лавис иза цавийтира. Цара иза кӀоргачу гӀун чу кхоьссира. Буьйсана уьш цӀа кхечира, белха а боьлхуш. Цара Юсупан коч еанера, уьстагӀан цӀийха уьзна йолуш. Амма Якъубна уьш харц луьйш буй хиира.

ГӀуна тӀех йолуш йолчу къепала Юсуп схьаийцира. Цун вежарша иза дӀавоьхкира Малик ибн ЗаӀарна, берхӀитта детех. Цара иза Мисран базарахь дӀавоьхкира эла Потифарна. Потифара шен зудчуьнга Зулайхе: «Юсупаца дика хилар дийхира, вайн пайдехь хила мега иза». Цара Мисаран цӀе тиллира цунна «*Юзарсиф*» — аьлла. Юзарсив гӀалийн гӀуллакхаш листа хӀоттийра. Амма иза дуьхьал вара дела «Амонна» а, мозгӀаршна а.

## Актёраш

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ГӀажарийн фильмаш
Делан доттагӀ ИбрахӀим

**Делан доттагӀ Ибрахӏим** () — иза гӀажарийн фильм йу, 2005-чу шарахь йаьккхина йу. Кхоьллинарг а, дӀаязйинарг а Мухьаммад Реза Варзи ву.

## Актёраш
* Мухьаммад Садекъи — Ибрахӏим
* БехӀзад ФарахӀани — Азар
* Чангиз Восукъи — Вавилон Намруз
* Фахреддин Седдикъ Шариф — Иблис
* Мир ТӀахӀер Мазлуми — ХӀарпак
* Негин Седкъ Гуйя — Сарат
* Хьесам Наваб Сафави — ИсмаьӀил
* Рошанак Ӏаджамиян — ХӀаджар
* Хосров Фарохзади — Убис
* Лейла Болукат — эла РенехӀ
* Мохьсен Садекъи Насаб — РаӀу
* Мазфар Шамс Казми — Саран да

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* [Ибрахӏим — Делан доттагӀ [КиноПоиск] сайт чохь]
*  Ибрахӏим — Делан доттагӀ imdb чохь

Категори:ГӀажарийн фильмаш
Категори:ГӀажарийчоьнан фильмаш
Баиев, Хасан

**Хаса́н Баи́ев** (1963 шеран 4 апрель, Ӏалхан-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — нохчийн пластически хирург, АЦШ а, Йоккха Британехь а, Японехь а шеран стаг, «Дуьненан лор» цӀе йолу совгӀатан лауреат, меценат, самбон АЦШ чемпион, АЦШ ийина кепар латаран чемпион, дзюдон Ӏаьржа доьхка деккхинарг, йаздархо. Цуьнан тренер вара Ваха Чапаев.

## Доьзалла
Диъ бера.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
*  
* 
*  
*  
* 
* 
* 
*  
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:Нохчийчоьнан лоьраш
Категори:Нохчийн йаздархой
Борчашвили, Вахтанг

**Вахта́нг Борчашви́ли** (1941 шо, Джуокъал юрт, Гуьржийн ССР, ССРС) — Гуьржийчура самбист а, дзюдоист а (нохчийн-кистӀийн къомара), ССРС чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а, халкъашна йуккъера турнирийн толамхо, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча.

## Биографи
Вина 1941 шарахь Джуокъал юртахь. Доьшуш хенахь волавелира чидаоба олу гуьржийн халкъан латар Ӏамадан. Гори гӀалахь йолу хьехархойн институт чекхйаьккхина цо. 1964 шарахь волавелира самбо а, дзюдо а Ӏамадан. 1967 шарахь иза а, Бугдан Багакашвили а хилира «ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча» цӀе йелла хьалхара нохчийн дзюдоисташ. 1978 шо дуьйна иза вара Соьлжа-ГӀалин кӀоштан ДЮСШ коьрта тренер.

## Спортан кхиамаш

### Самбо
* 1967 шеран ССРС самбон чемпионат — ;
* 1968 шеран ССРС самбон чемпионат — ;
* 1971 шеран ССРС халкъийн аьхкенан Спартакиада — ;

### Дзюдо
* 1966 шеран дзюдон студентийн йукъара дуьненан чемпионат (Прага, 80 кг кхаччалц) — ;
* Францехь а (1968, 1970), Италехь а (1969), Японехь а (1970), Польшехь а (1971) хилла халкъашна йуккъера турнирийн толамхо а, совгӀатхо а.

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Гаургашвили, Гиви Элизбарович

**Ги́ви Элизбарович Гаургашви́ли** (1969 шеран 23 апрель, Челябинск, РСФСР, ССРС — 1993 шеран 13 сентябрь, Челябинск, Росси) — нохчийн дзюдоист, ССРС а, СНГ а, Россин а чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а, халкъашна йуккъера турнирийн толамхо, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:Россин чемпионаш
Категори:СНГ чемпионаш
Дикиев, Нурмагомед Магомедович

**Нурмагоме́д Магоме́дович Дики́ев** (Устрада-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн самбист, Россин а, Европин а чемпион, Россин халкъашна йуккъера спортан говзанча, Хасмагомед Дикиеван жимахволу ваша.

## Кхиамаш
* Россин чемпион — 1995;
* Россин чемпион — 1997;
* Россин чемпион — 1999;
* Европин чемпион — 1997;

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийн самбисташ
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Дикиев

**Дики́ев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Дикиев, Нурмагомед Магомедович — самбист, Россин а, Европин а чемпион, Хасмагомед Дикиеван жима ваша;
* Дикиев, Хасмагомед Магомедович — самбист, СССР а, Европин а, дуьненан а чемпион, дуьненан Кубок яккхинарг, Нурмагомед Дикиеван вокха ваша.
Немцов, Борис Ефимович

**Бори́с Ефи́мович Немцо́в** (1959, 9 октябрь, Сочи — 2015, 27 февраль, Москва) — Россин политик а, пачхьалкхан гӀуллакххо а, Ярославлан областан йалхазлагӀа гуламан депутат, ОДД «Солидарность» кхоьллиначарахь цхьаъ а, цуна лидер а, «РПР-ПАРНАС» цӀе йолу партин сопредседатель, Россин опозицин координационни советан декъашхо.

## Билгалдахарш

Категори:Россин политикаш
Магомадов, Апти

**Апти Магомадов** (1968 шеран 16 сентябрь) — нохчийн дзюдоист, Европин чемпионатан совгӀатхо.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Мухьаммад Садекъи

**Мухьаммад Садекъи** (гӀаж. محمد صادقى, вина 1957 шеран 9 июнехь) — гӀажарийн актёр ву.

## Биографи
Мухьаммад АЦШ университете веанера, йуккъера школа чекхйаьккхинчул тӀаьхьа. Информацийн, Коммуникацийн, кхидӀа а дешна. АЦШ актёран болх бан волавелира иза. ТӀаккха ГӀажарийн махка схьавеанера. Шен махкахь фильмашкахь дакъа лецира цо. Масех мехкашкахь иза гӀараваьлла ву, «ИбраьхӀим-пайхамаран» роль ловзийна цо «ИбраьхӀим — Делан доттагӀ (2005)» фильмехь.

## Фильмаш
* ИбраьхӀим — Делан доттагӀ (2005)
* ДӀасоцуш мохь хьакхар
* Безаман меттиг
* Аутсайдеран цӀа

Категори:ГӀажарийн актёраш
МустӀафа Замани

**МустӀафа Замани **() — вина 1982-чу 21 июнехь, Мазандаран — олучу кӀоштехь. МустӀафа гӀажарийчоьнан гӀарваьлла актёр ву.
 
https://instagram.com/mostafa.zamani11

## Биографи
МустӀафа бухгалтеран болх бан волавеллера. МустӀафа аьлла, цуьнан нанас тиллина цӀе. Жималлехь шен баьццара бӀаьргех лаьцна дийцара цо. МустӀафан виъ ваша а, йижарий а бу. МустӀафа Ӏаш волу меттиг «Ферейдун Кенар» йу.

## Фильмографи
* Юсуп-пайхамар (2008)

## Билгалдахарш

Категори:ГӀажарийн актёраш
Дикиев, Хасмагомед Магомедович

**Хасмагоме́д Магоме́дович Дики́ев** (Аргун, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн самбист, СССР а, Европин а, дуьненан а чемпион, Дуьненан Кубок йаккхинарг, СССР Сийлахь спортан говзанча,
Сийлахь Россин тренер. Дуьненан самбон чемпион хилла хьалхара нохчий.

## Хьажоргаш
* 
*  
* 

Категори:Нохчийн самбисташ
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Палестинан къоман администраци

**Палестинан къоман администраци**, **ПКЪА** (; *ас-Су́лта аль-Уатани́я аль-Филастыни́я*) — 
Газа секторан а, Урдан хин малхбузен хийистан ах дакъан а урхалла дан кхоьллина администраници.

## Билгалдахарш

Категори:Палестина
Исхьакъ

**Исхьа̄къ ** (; , ма-дарра «воьлуш верг») — иза Делан пайхамар а, элча а ву, бусалбанаша иза пайхамар лоруш ву насараша а, жуьгташа а санна. Иза ИбрахӀим пайхамаран Саратера шолгӀа кӀант ву. Иза а, цуьнан ваша ИсмаӀил пайхамар а цара вазво цу шинга Жибрил малик доьссина хиларна, шаьшшиннан ден ИбрахӀиман верас а ву и шиъ. Къуръан чохь 16-зза хьехийна ву иза.

Товрат чохь а, суннатан цхьайолчу хьостанашкахь а деана ду Далла сагӀина урс хьакха кечвинарг Исхьакъ вара аьлла, амма цхьаболчу Ӏеламнаха иза ИсмаӀил вара аьлла.

## Дахарах лаьцна
Исхьакъах лаьцна Къуръан чохь бӀаьрган негӀар туху йаккъаш бен хьахийна йац. Цу чохь хьахийна ду, Исхьакъ дуьнен чу валар муӀжизат а, кхаъ а, хазахетар а хилла хилар цуьнан хан йахначу дена-нанна, ИбрахӀимна а, Саратна а. ТӀаккха маликаша цуьнца кхаъ баьккхира цу шинга. Хазахетаро а, там хиларо а йуьзнера ИбрахӀиман хӀусам, иза шен Далла баркалла бохуш сужуде вахана йолу. «Аль-бушра» олучу жайни тӀехь хьахийна йу цуьнан кӀентан ЯӀкъубан цӀе (хӀунда аьлча иза шен шалавинчу вешина Ӏайсуна тӀаьххье схьаэцна хилла). Исхьакъ дуьнен чу ваьлла, ИбрахӀиман шолгӀачу зудчух ХӀажарах шен ваша ИсмаӀил дуьнен чу ваьлла шераш даьлча. ИбрахӀиман а, Саратан а дегнаш цхьаьнакхийтира Исхьакъ дуьнен чу валарца, цул тӀаьхьа цуьнан кӀант ЯӀкъуб дуьнен чу валарца а, тӀаккха Дала иза хастийра дикачу пайхамарех ву аьлла.

### Къуръан чохь хьахор
Дала Къуръан чохь хьахийна Исхьакъ хьекъале кӀант ву аьлла. Иза Къуръан чохь шен цӀарца хьахийна ву йалхитта айатехь:
Шу теш дара ЯӀкъубана тӀе валар деанчу хенахь? Цо шен кӀенташка аьллу хенахь: «Аш сол тӀаьхьа Ӏибадат хьанна дийр ду?». Цара элира: «Оха Ӏибадат дийр ду хьан Далла а, хьан дайн — ИбрахӀиман а, ИсмаӀилан а, Исхьакъан а Цхьаъ волчу Далла а. Тхо Цунна муьтӀахь ду».
Аш ала: «Тхо тешна Делах а, тхоьга доссийначух а, ИбрахӀиме а, ИсмаӀиле а, Исхьакъе а, ЯӀкъубе а, тӀаьхьенашка [ЯӀкъубан шийтта кӀанте] а доссийначух а, Мусага а, Ӏийсага а деллачух а, пайхамарашка шайн Делера деллачух а. Оха къаста ца во царна йуккъера цхьа а, Тхо Цунна муьтӀахь а ду».
Аш олу те, ИбрахӀим а, ИсмаӀил а, Исхьакъ а, ЯӀкъуб а, тӀаьхьенаш а жуьгтий йа насараш хилла? Ахь ала: «Шуна дика хаьа йа АллахӀана хаьа? Мила ву ткъа сов зуламе, шегахь долу Делера тоьшалла хьулдинчул а? АллахӀ ма вац аш дийриг ца хууш». 

## Хьостанаш

Категори:Исламан пайхамарш
Хажмухамбетова, Шумисат Жалаудиновна

**Шумиса́т Жалауди́новна Хажмухамбе́това (маре йаххалц Мама́ева)** (1968 шо, СемаӀашка, ТӀехьа-Мартанан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — нохчийн самбистка а, дзюдоистка а, ССРС чемпион, 1991 шарахь ССРС аьхкенан Спартакиадан толамхо, самбон а, дзюдон а ССРС спортан говзанча, тренер, Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан хьехархо.

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:Нохчийчоьнан самбисташ
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Нохчийчоьнан зударий
ФараджуллахӀ Салахьшур

**ФараджуллахӀ Салахьшур** () — гӀажарийн режиссёр а, сценарихо а, актёр а ву.

## Биографи
ФараджуллахI вина 1952-чу шарахь, Казвин олучу гӀажарийн махкахь. Шен болх дӀаболийра цо «Tobeye Nasooh» аьлла компани а йолуш, цул тӀахьа фильмаш чохь дакъа лаьцна цо. И болх Ӏад а битина, цо режиссёран а, сценарийн а болх дӀаболийра цо. Тайп-тайпана фильмаш йехира цо, Бусалба Ислам-динах лаьцна а, Пайхамарийн дахарех лаьцна а, ладаме фильмаш. Сериалаш йу «Хьехан нах», «Айюб-пайхамар», «Юсуп-пайхамар».

## Фильмаш
* Юсуп-пайхамар (2008)
* Айюб-пайхамар (1990)
* Хьехан нах (1998)
## Билгалдахарш
Аль-Хьарам маьждиг

**Аль-Хьарам маьждиг** ( *[Аль-Масжидул-Хьарам]* — «Дихкина маьждиг») — иза дуьнен коьрта а, доккха а маьждиг ду, шен чоьхьара кертахь бусалбан сийлахь долу КаӀбат (ХьаьжцӀа) а долуш. СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан Маккин гӀалахь ду иза.

## Суьрташ


Сурт:Kaba.jpg|الكعبة المشرفة عام 1880
Сурт:Mecca prayer, 1889.tif|الصلاة في الحرم عام 1889
Сурт:Masjid al-Haram 1.jpg|المسجد الحرام عام 1907
Сурт:1937mecca-makkah.jpg|الكعبة في عام 1937 م
Сурт:Al-Haram mosque - Flickr - Al Jazeera English.jpg|صورة عالية للمسجد الحرام
Сурт:Masjid al-Haram, Mecca at night.jpg|الحرم في المساء
|المسجد من الأعلى ليلاً
Сурт:The Hajj kicks into full gear - Flickr - Al Jazeera English (7).jpg|الحجاج
|صورة اخرى
Сурт:Roof of Masjid al-Haram 03.jpg|المسجد في الأعلى
Сурт:Roof of Masjid al-Haram 01.jpg|لقطة أخرى للمسجد في الأعلى
Сурт:Masjid al-Haram.JPG|
Сурт:Masjid al-Haram, Mecca. Inside..jpg|صورة داخلية للمسجد الحرام
Сурт:Pilgrims on the roof of the Grand mosque - Flickr - Al Jazeera English.jpg|الحجاج على سطح الحرم
Сурт:Kabba1.JPG|صورة مقربة جداً للكعبة
Сурт:Hajj 2008 - Flickr - Al Jazeera English (4).jpg| حج 1428 هـ
Сурт:Insideofmasjedolharam2.JPG|من داخل الحرم
Сурт:Flickr - omar chatriwala - Outside the Haram.jpg|خارج الحرم
Сурт:Inside view -Masjidul Haram, Makkah.JPG|داخل البناء العثماني
Сурт:Coveting the Black Stone.jpg|بعض الطائفين وهو يحاولون لمس الحجر.
Сурт:Makkah-Panorama-2011.jpg|صورة بانورامية لمكة المكرمة 
Сурт:Zamzamwill.JPG|زيارة الحجاج إلى بئر زمزم
Сурт:Makkah (Mecca).jpg|الحرم ليلاً
Сурт:Prayer book - Google Art Project.jpg|رسم للحرمين المكي والمدني
Сурт:Gate of Ka-bah.JPG|بوابة الكعبة
Сурт:Kaaba in macca.jpg|الكعبة المشرفة
Сурт:Before the Hajj is complete, pilgrims must return to Mecca to perform a "farewell tawaf" around the Kaaba. - Flickr - Al Jazeera English.jpg|تأدية الحجاج لطواف الوداع
Сурт:After their time in Mina has passed, pilgrims head back to Mecca. - Flickr - Al Jazeera English.jpg|الكعبة المشرفة أثناء الحج
Сурт:Turkish - Tile with the Great Mosque of Mecca - Google Art Project.jpg|رسم توضيح للكعبة والمسجد في العهد العثماني في القرن 17
.


## Билгалдахарш

Категори:Маьждигаш
Сахалин

**Сахали́н ** — Азин малхбален хӀордан йистера гӀайре. Иза Сахалинан областан йукъайогӀу. Россин йоккха гӀайре. гӀайренна го баьккхина Охотан а, Японийн а хӀордаш бу. Азин материкан а, Сахалинан а йукъехь ГӀезалойн хидоькъе йу (уггар гата меттиг йу — Невельскан хидоькъе — цу меттиган шоралла йу 7,3 км Ӏай ша бо); от Япони Хоккайдо цӀе йолу гӀайренна а, Сахалинан а йукъехь — Лаперузан хидоькъе йу.

## Билгалдахарш

Категори:Россин гӀайренаш
Харченко, Луиза

**Луиза Харченко** (1992 шеран 5 июль) — самбистка а, дзюдоистка а, 2011 шарахь Россин дзюдон чемпионатан бронзан совгӀатхо, самбон а, дзюдон а Россин спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:Нохчийчоьнан самбисташ
Камчатка

**Камча́тка** — Евразин къилбаседа-малхбален дакъана тӀера ахгӀайре иза ю Россин латта. Малхбузехьа Охотан хӀорд бу, малхбалехьа — Беринган хӀорд а, Тийна Ӏапказ а.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Махьмуд Пак Ният

**Махьмуд Пак Ният** () — иза гӀажарийн актёр ву, вина Казерунехь. Фильмаш йаьхна цо: «ДӀатесна станци», «Сулайман-пайхамаран паччахьалла», «Юсуп-пайхамар»

## Биографи
Махьмуда 1969-чу — 1988-чу шш. фильмаш йаха телевидени ваханера. Сериал йаьккхира цо «Цхьана хенахь». Кхин дӀа «Патриарх» а «ДогӀанал тӀаьхьа», «Юсуп-пайхамар», чохь Якъуб вара. Иштта Махьмуд ву исбаьхьалча.

## Фильмографи
* Сулайман-пайхамаран паччахьалла (2010)
* Юсуп-пайхамар (2008)
* ДӀатесна станци
* Цхьана хенахь
* Патриарха
* ДогӀанал тӀаьхьа

## Билгалдахарш

Категори:ГӀажарийн актёраш
Локалан лору сеть

**Локалан лору сеть** (**ЛЛС**, *локалан сеть*; ) — компьютеран сеть, жима меттиг я гIишлойн тоба дIалоцуш йолу (цIа, офис, фирма, институт). Цул сов локалан сеташ а ю, 12&nbsp;500 км сов географин дIасаяхана зIенаш йолу (космосан станцеш а, орбитан юккъенаш а). Иштта некъан бохаллаш йоллушехь, цу тайпа сеташ а локалан сеташна юкъахь лору.

## Сеть хIоттаяр
Сеташна классификаци яран дуккха а маьIнаш ду. Классификаци яран коьрта агIо лоруш ю администратирован яр. Сеть муха кхоьллина ю а, муха болх беш ю а, цунна муха урхалла деш ду а хьаьжжина, иза локалан, дIасаекъна йолу, гIалин я глобальни сеть юкъахь лору. Сетан а, цуьнан сегменташна а урхалла до сетан администратора. Нагахь санна сеть хала елахь, цуьнан урхаллин бакъонаш дIасаекъна а, администраторийн тобанан даршна документаци а, журналирован а лелош а хуьлу.

## Адресаци
IPv4 протокол тIехь кхоьллинчу локалан сеташкахь лелош хила мега IANA (RFC стандарташ 1918 а, RFC 1597 а) хIиттийна йолу леррина адресаш:

* 10.0.0.0—10.255.255.255;
* 172.16.0.0—172.31.255.255;
* 192.168.0.1—192.168.255.255.
Охотскан хӀорд

**Охотскан хӀорд** — Тийна океанан хӀорд, цуна юкъехь бу Камчатка цӀе йолу ахгӀайре а, Курилийн гӀайренаш а, Хоккайдо цӀе йолу гӀайре а. ХӀорд бу Россин а, Японин а йистошкахь.

## ХӀордан цӀе
ХӀордан цӀе ю Охота цӀе йолу хинах схьаяьлла.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀордаш
Беринган хӀорд

**Беринган хӀорд** — Тийна Ӏапказан къилбаседехьара хӀрод, океонан а, хӀордан а юкъехь Алеутийн а, Командоран гӀайренаш ду; Беринган хидоькъеc Чукотийн хӀордца а, Къилбаседа Шен Ӏапказца а вовшахтуху. Беринган хӀорд бу Россин а, АЦШн а хӀордан йистошца.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀордаш
Командоран гӀайренаш

**Командоран гӀайренаш** — Тийна океанан Беринган хӀордан чуьра биъ гӀайрен архипелаг. Административан Камчаткин мехкан Алеутийн кӀоштан йукъабогӀу. ГӀайренашна цӀе тиллина 1741 шарахь уьш гучбаьккхиначу  Витуса Беринга командоран цӀарах. Беринган гӀайренан тӀехь оьцу хӀордахочун каш ду.
Командоран гӀайренаш — оьрсийн а, алеутийн а культура йина меттиг ю.
ГӀайренийн туризм кхио йоккха потенциал ю.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Чукоткин хӀорд

**Чукоткин хӀорд** — Къилбаседа Шен океанан йистера хӀорд, иза бу Чукоткан а, Аляскан а юкъехь. Малхбузехьа Лонган хидоькъеца Малхбален-Сибиран хӀордах кхетташ бу, малхбалехьа Барроу цӀе йолу мара болчехь Бофортан хӀордах кхетта, къилбехьа Беринган хидоькъе йолчехь Беринган хӀордах кхетташ бу.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀордаш
Лаперузан хидоькъе

**Лаперузан хидоькъе** — Хоккайдо гӀайренан къилбаседехьара йстан а, Сахалинан къилбехьара йистан а юкъехь йолу хидоькъе Крильон мара, Японин хӀорд а, Охотан хӀорд а вовшахтуху.

Йохалла 94 км, шоралла Ӏай гата меттиган ша бо 43 км, йукъара гӀоргалла 20-40 м, максимальни кӀоргалла 118 м. Ӏай хидоькъена ша бо. ЦӀе тиллина 1787 шарахь хидоькъе кариначу французийн Жан Франсуа де Лаперузан цӀарах.

Японин хидоькъен йистехь ю порт Вакканай. Хидоькъе чохь бу Камень Опасности (Кхераман тӀулг) цӀе йолу гӀайре.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Лаперуза пролив  // БСЭ

Категори:Хидоькъеш
Дашаев, Беслан

**Бесла́н Даша́ев** (Ойсхар, Гуьмсан кӀошт, Нохчийчоь, Росси) — 5-за Россин кудон чемпион, дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо.

## Хьажоргаш
* 
* 
*  
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Амундсенан хӀорд

**Амундсенан хӀорд** иза бу Къилба Ӏапказан чохь, Антарктикан йистехь. Даиман хӀордан тӀехь ша бу. И бу 102 а, 127 ° м. д. юкъахь. ЦӀе тиллина Амундсен, Руальан цӀарах.

## Билгалдахарш

Категори:Антарктика
Категори:ХӀордаш
Баренцан хӀорд

**Баренцан хӀорд** (, 1853 шо кхаччалц **Мурманскан хӀорд**, *Мурман*) — Къилбаседа Шен океанан йукъара хӀорд.

## Талларан истори
ХӀордан цӀе тиллина Галандера хӀордахочун Виллем Баренцан цӀарах.

## Билгалдахарш

Категори:Баренцан хӀорд
Монтсеррат

**Монтсеррат** () — Британин хӀордал дехьара латта, латта ду Монтсеррат цӀе йолу гӀайренан тӀехь, иза архипелаг Кегий Антилийн гӀайренийн архипелаган йукъа богӀу. Латтан майда — 102 км².

## Билгалдахарш

Категори:Йоккха Британи
Бали (хӀорд)

**ХӀорд Ба́ли** (**Бали́йн хӀорд**) (, ), Тийна Ӏапказан гӀайренашна йукъара хӀорд малхбалехьара йистехь Ява гӀайре а, Бали а, Ломбок а, Сумбава а, Сулавеси а Мадура а гӀайренаш бу. Майда 40 эзар км², йукъара кӀоргалла 411 м, максимальни кӀоргалла 1590 м (кӀаг Бали). Хина температура  27—28&nbsp;°C. Дуьралла 33,0—34,0 ‰. 

Коьрта порт — Сурабая (гӀайре Ява).

## Билгалдахарш

Категори:ХӀордаш
Банда хӀорд

**Банда хӀорд** — Тийна Ӏапказан хӀорд, иза бу Малайн архипелаган гӀайренийн юкъехь. Майда — 714 эзар км², къилбаседера къилбехьа бохалла 500 км, малхбалера малхбузехьа — 1000 км; кӀоргалла — 7440 м  кхаччалц (Веберан кӀаг); кораллийн рифаш; порт Амбон. 

## Билгалдахарш

Категори:ХӀордан
Ӏабдул-МуттӀалиб

**Ӏабдул-МуттӀалиб ибн ХӀашим ибн Ӏабд Манаф аль-Къурайш** (; ) — иза Мухьаммад пайхамаран ﷺ деда а, ӀабдуллахӀан а, Абу ТӀалибан а, Хьамзатан а, Абу ЛахӀабан а да а ву.

## Биографи
ХӀашиман а, Сальман а кӀант вара, Сальмас цунна «Шайбат» аьлла, цӀе тиллира. Цхьана дийнахь ХӀашиман ваша МуттӀалиб Ясрибе веанера. МуттӀалибан лаьара шеца Шайбат Макки гӀала вига. ХӀашимас бакъо а йелла, шеца Шайбат вигира цо. Маккахь болчарна иза цуьнан лай ву моьттара, цундела цара «Ӏабдул-МуттӀалиб» аьлла цӀе тиллира цунна. Оцу цӀенан маьӀна «МуттӀалибан лай» бохург ду.

Мухьаммадан нана Аминат дӀакхелхира, Ӏабдул-МуттӀалиба дола дан схьаэцна шен кӀентан кӀант Мухьаммад, ши шо даьлча иза дӀакхелхира, тӀаккха иза кхаба схьаийцира Абу ТӀелипа.

## Доьзал

## Билгалдахарш
Аки (хӀорд)

— Чоьхьара Японин хӀордан йукъара хӀорд. Иза бу Хиросима префектуран а, Эхимэ префектуран юкъехь. ЦӀе тиллина Аки цӀе хила ширачу провицин цӀарах.

## Билгалдахарш

Категори:Японин хӀордаш
Детхаджиев, Сайд-Альви Хамидович

**Сайд-Альви́ (Саи́д, Альви́) Хами́дович Детхаджи́ев** (1961 шо, Шела, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн спортсмен, Европин а, Азин а, Евразин а чемпион, 13-за дуьненан чемпион, дуьненан Кубкан совгӀатхо, кикбоксинган а, малхбале латарийн а Россин Сийлахь спортан говзанча, Украинин а, СССР а, СНГ а, Россин гулйина тобанийн декъашхо, Гиннесан книган рекордсмен.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  
* 
*  
*  
*  
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Ломарчумарийн Википеди

**[[:mrj:|Ломарчумарийн Википеди]]** (Кырык марла Википеди) — Ломарчумарийн маттахь долу Википедин дакъа. Болх бан йолаелла 2010 шеран 17 октябрехь. Тахана Википеди чохь бу  . Массо нисдарийн дукхалла .

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:Википедин дакъош
Адаман стен-боьршалла

**Адаман стен-боьршалла** — адамаш шина декъе буькъа кхетам: божарий а, зударий а.

## Билгалдахарш

Категори:Адамаш
Беллинсгаузенан хӀорд

**Беллинсгаузенан хӀорд** — Антарктикан малхбузехьара хӀорд, иза бу Антарктида йистехь, Къилба Ӏапказ чуьра Тийна Ӏапказан секторехь.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀордаш
Земфира

**Земфи́ра Талга́товна Рамаза́нова** (, ; йина. , Уфа, Башкирийн АССР) — Россин эшархо, музыкант, композитор *Земфира* цӀарца йолу эшарийн автор.

## Билгалдахарш

Категори:Россин эшархой
Малхбален-Сибрехан хӀорд

**Малхбален-Сибрехан хӀорд** () — Къилбаседа Шен океанан йистера хӀорд, иза бу Новосибирскан гӀайренийн а, Врангелан гӀайрена а юкъехь. ТӀехулен майда 944 600 км². ХӀордан йист административни Якутин а, Чукоткин автономин гуо а юкъайогӀуш ю.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀордаш
Абу ТӀалиб ибн Ӏабдул-МуттӀалиб

**Абу ТӀалиб ибн Ӏабдул-МуттӀалиб ибн ХӀашим аль-Къураши** (; ) — иза къурайшин эла а, Мухьаммад пайхамаран ﷺ деваша а, цуьнан Ӏуналхо а, ларвархо а, воьалгӀачу халифан имам Ӏалин да а, шийӀашна гергахь цӀийнан охӀланан имамех хьалхарниг а ву. Иза къурайшашна йукъахь эшалур воцуш а, сий долуш а, нах шена муьтӀахь болуш а, шех озалуш а хилла. Иза астагӀа хилла.

## Биографи
Шен да велча, Абу ТӀалиба Мухьаммад шена схьаийцира, шен кӀант санна кхиавеш. Мухьаммадан 13 шо кхаьчначу хенахь, Абу ТӀалиб шен къепалан ковра эцна, Шема махка ваха араваьллера. Мухьаммад вара цуьнца ваха лууш. Цунах къа а хетна, Абу ТӀалиба шеца вигира иза. Мухьаммадна тӀехула лаьтташ марха йара, цунна ӀиндагӀ латтош. Шема махкахь Ӏаш вара керста мозгӀар «Бахьира» цӀе а йолуш. Цо уьш шайга хьошала бигира, амма Мухьаммад арахь витира. Бахьирас хаьттира шуьца кхин цхьа вуй, кхин а цхьа жим кӀант ву, иза оха арахь витира. «Ша волчу схьавалаве иза» — элира цо.

Бахьира Мухьаммадан пӀендарш йуккъе хьаьжира, цунна гира цигахь пайхамаран мухӀар. Абу ТӀалибе и кӀант ларвар дийхира цо, Къурайшин нахах а. Абу ТӀалиб вала герга ваханчу хенахь, чувелира Мухьаммад. Цунна гира Абу ДжаьхӀль а, ӀабдуллахI а. Мухьаммад элира шен девешига: «Цхьа дела вац АллахIвоцург» — алахь, Къурайшаш элира: «Хьайн ден дин Ӏад дуьтур дар ахь, хӀай Абу ТӀалиб» — элира, амма иза дӀакхелхира.

## Кхидерш

### Фильмаш
* Элчаналла
* Бану ХӀашиман бутт

## Билгалдахарш
Абу ЖахӀл

**Абу ЖахӀл Ӏамр ибн ХӀиша́м ибн аль-МугӀийрат аль-Махзу́ми аль-Къураший** (; ) — иза Кинанат тайпанах болчу къурайшин элех цхьаъ а, Мухьаммад пайхамаран ﷺ мостагӀех уггар луьраниг а ву.

## Дахар дӀайаздар
Иза ву: Ӏамр ибн ХӀишам ибн аль-МугӀийрат ибн ӀабдуллахӀ ибн Ӏумар аль-Къураший. Иза Бану Махзум тайпанах схьаваьлла ву.
Цуьнан бакъ цӀе **Ӏамр** йа **Абул-Хьакам** () йу. Вон амалш йолу дела, вон хӀуманаш долу дера, къинхетам а оьзда воцу дера, цунна цӀе тиллина «Абу ЖахӀл» (цахааран да) аьлла. Абу ЖахӀла йийра дуьххьарлера бусалба зуда Сумайят. Пайхамар вен гӀерташ, дуккха а цунна зуламдина цо. Абу Суфьянан къепал кӀелхьара йаккхархьама, цо шен эскарца бусалбанашна дуьхьал тӀом бира, Бадран гӀу йоллучохь. Оцу тӀам тӀехь вийра Абу ЖахӀл. МостагӀех хьулвелла Къаф лам тӀехь Оркам цӀе йолчу шен асхьабан хӀусамехь хилла Мухьаммад пайхамар . Цигахь иза, сийсазвеш, лаза а веш, цунна дов дина Абу ДжаьхӀала. Иза хиина Мухьаммадан девешина Хьамзатна , талла ваханчуьра цӀа вогӀуш. Гулбеллачу нахана йуккъехь ша диначух дозалла деш, иза дӀа дуьйцуш лаьтташ Абу ЖахӀл а волуш, озийна Ӏад а долуш веана тӀе хӀоьттина Хьамзат. ТӀекхоччушехь цо коьртах тоьхна Абу ДжаьхӀлана, йоккха чов а йеш. Орцах хьаьдда Абу ДжаьхӀилан гергарнаш. «Виталаш иза, — аьлла кхеравеллачу Абу ДжаьхӀила, — Хьамзат кӀад ван а дагахь. Ша бакъ долуш, вон лазийна цуьнан вешин кӀант». Ткъа иза ша даран бахьана, Мухьаммада дин хийцар ду, аьлла цо. Хьамзат ша а ца хилла цу хенахь имане веана. Амма шен вешин кӀант лазорна кийра йоьссинчу оьгӀазлонна, кхетамо ца динарг деш, дог хийцина Хьамзатан.
## Билгалдахарш

Категори:Мухьаммад пайхамаран мостагӀий
Категори:Къурайш
Зайд бин Хьарисат

**Зайд бин Хьарисат** (Ӏаьрб. زيد بن حارثة‎‎; 588, СаӀудийн Ӏаьрбийчоь — 629, Мута) — Мухьаммад пайхамаран  накъост а, азатхо а, тӀелаьцна кӀант а ву. Къуръан тӀехь хьехош ву, 37-аятехь сурат «Аль-АхӀзаб»

## Дахарех лаьцна
Жималлехь Зайд эцнера Хьаким бин Хьазама, цо Хадижат бинт Хувайлидан велира иза. Пайхамаре маре яхча, цо иза Мухьаммадан велира. Зайд шолгӀа стаг вара бусулба дин тӀеэцнарг. Цул тӀаьхьа цуьнан хӀусамнанас Умм Айман Баракатас а тӀеийцира ислам. Зайд уггаре а Ансарех дукхавезарг вара Мухьаммад-пайхамарна .

## ТӀаифе вахар
Мухьаммад шен шича Ӏели бин Абу ТӀелипца и шиъ ТӀаифе ваха араваьллера, цаьршинца Зайд а вара. ТӀаифера наха, берашка тӀулгаш деттийтира царна. Пайхамар ларвеш шен цӀийш оьхуьйтуш вара Зайд. Пайхамар чӀогӀа лазийнера цара.

## Валар
629-чу шарахь Византица Муътехь тӀом бира цара. Оцу тӀам тӀехь вира Зайд а, ДжаӀпар а, МусӀаб а кхиберш. Мухьаммадна чӀогӀа халахийтира Зайд верна, кхиберш байъарна а.

Категори:Ислам
ХӀинд бинт Ӏутбат

**ХӀинд бинт Ӏутбат** () — Ӏутбат бин РабиӀатан йоӀ йу, Макки элан Абу Супьенан зуда а йу. Мухьаммад-пайхамаран  зудчуьн Хьабибатан нана йу иза.

## Дахарех лаьцна
ХӀинд чӀогӀа хьекъал долуш стаг хилла. Цуьнан да Ӏутбат Хьамзатас вийра Бадрехь, иштта цуьнан ваша Валид а. Эфиопийн лай вара Вахши олуш, цуьнга ХӀиндас Хьамзат вийтинера Ухудехь. ХӀиндас Хьамзатан доӀах схьа даькхна, даа гӀерташ йара. Бусулба дин тӀеийцира цо, Пайхамар къинтӀира велира цунна. Шен цIахь цолу делойн хIуппалгаш йохийра цо. "Наггахь цара гӀо динехьара, ас дийр дацара хӀара" - элира цо. Ярмукехь тӀам тӀехь а хиллера иза.

## Фильмаш
* Элчаналла
* Бану ХӀашиман бутт

Категори:Омейядаш
Билал бин Рабахь

**Билал бин Раба́хь аль-Хьабаши́** (‎‎) — Мухьаммад-пайхамаран (с.I.в.) Ансарех а, накъостех цхьаъ ву иза. Дуьххьара молла, азан кхайкхинарг ву иза. Билал Ӏаьржа Эфиопийн лай вара, Ислам тӀеийцира цо.
Халид бин аль-Валид

**Халид бин аль-Валид бин МугӀират аль-Махзуми аль-Къараши** (‎‎; вина 592 — 642 — Макка) — иза Мухьаммад-пайхамаран  ансарех а, накъостех а цхьаъ ву.

Цунна цӀе йахара «СайфуллахӀ» (‎‎ — *АллахӀан тур*) — аьлла.

## Биографи
Халид къурайшин тайпанах вара. Цкъа хьалха иза Мухьаммадан мостагӀ вара, Халид цунна тӀелетира Ухьудехь, 625-чу шарахь. ТӀаьхьа цо ислам тӀеийцира, «АллахӀан тур» — аьлла цӀе йахара цунна.
Мицаев, Магомед Исаевич

**Магоме́д Иса́евич Мица́ев** (1980 шеран 3 сентябрь, Ойсхар, Гуьмсан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн каратист, Россин а, Японийн а, Европин а, дуьненан а чемпион а, совгӀатхо а, Ӏаьржа доьхка долушверг, карате Кёкусинкай 1-ра дан долуш верг, Россин спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Дуьненан чемпионаш
Категори:Россин чемпионаш
Абу Супьян бин Хьарб

**Абу Супьян бин Хьарб** () — Хьарбан кӀант ву иза, Макки куьйгалхо а вара. Мухьаммад-пайхамаран  мостагӀ вара иза, тӀаьхьа бусулбан дин тӀеийцира цо. 630 шарахь, цо Макка дӀаелира Мухьаммаде а, Бусулба нахе а. Цуьнан кӀант МуӀавият хьалифат хӀоьттира 661-чу шарахь.
## Фильмаш
* Элчаналла
* Бану ХӀашиман бутт

Категори:Ислам
Ӏаммар бин Ясир

**Ӏамма́р бин Я́сир аль-Мазхьаджи** (‎‎) — иза вина 570-чу шарахь, дӀакхелхина — 657-чу шарахь. — Иза Мухьаммад пайхамаран ансарех цхьаъ ву. Мухьаджирех ву иза. Пайхамарца Мадинате вахара иза.

## Дахарех лаьцна
Ӏаммар вина оцу хена, Мухьаммад винчу хена. Ӏаммар доттагӀ вара Мухьаммадан иза пайхамар хилле хьалха. Цуьнан нана йу Сумайят бинт ХайятI, да Ясир бин Амир ву. И шиъ язычникаш дара, тӀаккха ислам тӀеийцира. И бахьана долуш и шиъ дира, ширканашна дуьхьал бевлла дера. Ӏаммарас маьждиг дуттуш гӀо дира Мадинатехь. Масех тӀамехь дакъа лаьцна цо.
Сумайят бинт ХайятӀ

**Сумайят бинт ХайятӀ** (‎‎) — Мухьаммад пайхамаран  накъостех цхьаъ йу. Зударех хьалхара Ислам-дин тӀеэцнарг йу иза.

## Дахарах лаьцна
Сумайят Ясире маре йаханера. Церан цхьа кӀант вара Ӏаммар. Цхьана хенахь Абу ДжахӀалас элира Сумайяте «Хьо теша Мухьаммадах, хӀунда аьлча, хьуна иза везавелла хаза волу дера!». Сумайятас дуьхьал вон дешнаш делира цунна. ОьгӀаз вахан волчу Абу ДжаьхӀалас, Сумайят йийра цо, гоьмукъ дагчу а Ӏоьттина.

Категори:Дин
Ордашев, Арби Умарович

**Арби́ Ума́рович Орда́шев** (1983 шеран 28 март, Ташкент, Узбекийн ССР, СССР) — нохчийн спортсмен, тхэквондон Россин чемпион, Россин дуьненайукъара классан спортан говзанча. Цуьнан тренер вара Константин Васильевич Хаткевич. ХӀинца иза ву Зеленоградехь № 114 «Рекорд» цӀе йолу спортан школан тренер.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Абу ЛахӀаб

**Ӏабдул Ӏузза ибн Ӏабдул-МуттӀалиб ибн ХӀашим** йа **Абу ЛахӀаб** (‎‎) — Мухьаммад пайхамаран ﷺ деваша ву, цуьнан луьра мостагӀех цхьаъ ву. Къуръан чохь хьехош ву «Аль-Масад» сурат чохь.

## Биографи
Цкъа хьалха Мухьаммад-пайхамарца бертахь Ӏаш вара Абу ЛахӀаб, цуьнан кӀентехь марехь йара цуьнан йоӀ. Амма Мухьаммадан пайхамаралла дӀадола делча, цунна дуьхьала дара Абу ЛахӀаб а, цуьнан зуда Умм Джамиль а. Оцу шинна АллахӀ-дала сурат доссийра — аль-Масад (Диттан хьаса).

И бахьана долуш аьлла цунах Абу ЛахӀаб (Алун да).

## Билгалдахарш

Категори:Ислам
Категори:Мухьаммад пайхамаран мостагӀий
Бобров (гӀала)

**Бобров** () — Россин Федерацин гӀала, Воронежан областан Боброван кӀоштан административан центр.

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Климатан Ӏаткъам бо Байкалхьалхара, Алтайра, Монголера Кхазакхстанехула йогӀу климаткхолларан семано (Воейковн сема). 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Боброван кӀоштан индексаш

Категори:Боброван кӀоштан нах беха меттигаш
Мечётка (Воронежан область)

**Мечётка** () — Россин Федерацин Воронежан областан Боброван кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан). 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Боброван кӀоштан индексаш

Категори:Боброван кӀоштан нах беха меттигаш
Эстланд

**Э́стланн**, **Малхбален Норве́ги** (, ) — Норвегин пхеа йукъара цхьа регион, иза ю пачхьалкхан къилба-малхбален дакъан тӀехь. Цуна юкъайогӀу фюлькеш Осло, Акерсхус, Эстфолл, Бускеруд, Вестфолл, Телемарк, Хедмарк а, Оппланн а.

## Билгалдахарш

Категори:Норвеги
Бувен гӀайре

**Бувен гӀайре** () — Атлантикин Ӏапказан чуьра тIаплаьмнийн пана гӀайре, координаташ , майда — 49 км², ткъа гIайренан 93 % шано дIалаьцна ю, () иза Норвегин хӀордал дехьара латта лоруш а ду.

## Билгалдахарш

Категори:Атлантикин Ӏапказ
I Петран гӀайре

**I Петран гӀайре** — Тийна Ӏапказан а, антарктикан а дакъа, Беллинсгаузенан хӀордан чуьра пана гӀайре, иза йу Антарктидан йистан 400 километрехь, I Александран латтан гена боццуш.

Норвеги йу гӀайре шен йу бохуш , амма иза йу 60° къилба шораллан къилбехь — ткъа цигахь долу латтанаш дукхачу пачхьалкхаш цхьаьнан долахь хилар къобала деш дац.

## Билгалдахарш

Категори:Антарктика
Категори:Тийна Ӏапказ
Мод паччахьан латта

**Мод паччахьан латта** () — Атлантикин Ӏапказ чуьра Антарктидан шуьйрра латта, сектор ю 20° малхбузен а 44°38’ малхбален дохаллин а юкъахь, Норвегин хӀордан дехьара латта. Майда — 2&nbsp;500&nbsp;000&nbsp;км² герг. ЦӀе тиллина Мод паччахьан цӀарах (юьззина цӀе Maud Charlotte Mary Victoria; 26 ноябрехь 1869 — 20 ноябрехь 1938).

## Билгалдахарш

Категори:Антарктида
Категори:Атлантикин Ӏапказ
Ясаев, Муса

**Муса́ Яса́ев** — нохчийн тхэквондон говзанча, Россин чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, Россин Кубок йаьккхинарг, дуьненан чемпион (ГТФ верси).

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой