1989 шеран революцеш

**1989 шеран антикоммунистийн революцеш**, наггахь олу Малхбузан мехкийн «Къаьмнийн гуьйре», 1989 шеран гурахь хилла Юккъера а, Малхбален а Европера Ӏедал хийцадаларан тулгӀе.

Масех баттахь дӀаехира советийн агӀора йолу коммунистийн ражаш, цунах Малхбузехь олу 1848 шеран «Къаьмнийн бӀаьстенан»  аналоги. Коммунистийн ражаш эгар доьзна дара ССРС йолчу юхадӀахӀотторца, ткъа доладелира Польшин Халкъан Республикин тӀийра, цул тӀаьхьа массашкахь реза ца хилар гайтина, Ӏедал хийцира ГДР, ЧССР, ХРБ, ткъа кхин а хийцамаш хилира МХР коммунистийн Ӏедалша шеш бина. Ӏедал хийцар ницкъ ца беш хилира (Румынехь доцург). 1985 шарахь Ӏедале М. С. Горбачёв варо толаме ялийра «керла ойла», «адаман йукъара мехаллаш», «ши система машаре яхар» доктринаш. 1987 шарахь кхайкхийра «Гуш хиларан» политика, 1989 шарахь хилира ССРС дуьххьарлера конкуренташ болу халкъан депутатийн харжамаш. ССКП факт хилла дӀатесира массийн хаамийн гӀирсийн цензура, оппозицин векалш гучубийла буьйлабелира журналашкахь, газеташкахь, советийн телевизионехь. Политикин либерализаци хуьлуш лаьттира кхуьучу экономикин къоьллица, советийн куьйгалхойн малхбузен кредитех кхуьучу Ӏаткъамашца.

## Малхбалера Малхбузехьа
Горбачёв Михаилан хийцамаш реза боцуш тӀеийцира коммунистийн лидераша, масала Эрих Хонеккера (ГДР), Тодор Живкова (Халкъан Республика Болгари), Густав Гусака (Чехословакин Социалистийн Республика). 1989 шеран 15 майхь Горбачёв Михаил Цийн Халкъан Республике варо адам Тяньаньмэнь майдане даьккхира.

Цуьнца цхьаьна, шийла тӀом болуш Малхбален Европин мехкаш гӀиртира кхузза хийцамаш боло — Мажаройчоь (1956, охьатаӀийра советийн эскарша), Чехословаки (1968, сацийра Советийн Эскар а, Варшавин бертан эскар а чудеина), Полшин Халкъан Республика (1980, «Дакъа кхачар» говзаллин бертан гайтамаш чекхбевлира Ярузельский Войцеха тӀеман хьал хӀоттийна).

Кхин а ССРС махкахь гӀиртира, масала, 1978 шеран Гуьржийчуьра гайтам.

Советийн тӀеман факторо дикка йоккха роль ловзайора коммунистийн правительствош  оцу хиламел тӀаьхьа чӀогӀа латтош, амма перестройкин процессаш кхиарца ССРС йолайелира тӀаьхь-тӀаьхьа дӀайала «Брежневн доктринин» тӀера, ткъа 1989 шеран 23—25 октябрехь а официалан кхайкхийра шайн сателлиташна дуьхьала ницкъ боккхур ца хиларх. Цунах хилира хийцаман момент советийн арахьара политикехь.

ССРС керла политикех официалан доцуш малхбузен мехкашкахь олура «Синатрин доктрина» цуьнан эшарца «My Way».

«Лайн мижарган» эффект гора, кхин тӀе йозуш йацара, демократин дика долу, экономикин а, социалан а хьолех, амма хиламийн леларан болар сихха-м дора. 1989 шеран августехь Польшехь Ӏедале коммунистийн боцу ницкъаш бахкарна ССРС дуьхьала ца хилчи, демократизаци йолийра тӀаьхьий-хьалхий Мажаройчоьно сентябрехь, ГДРо октябрехь, Чехословакис а, Болгарис а ноябрехь, Румынис декабрехь. Шуьйра йевза, ингалсан политолого Гартон-Эш Тимотис хӀоттийна хиламийн йохаллин билламан формула:
Польшехь делира итт шо, Мажаройчохь — итт бутт, Малхбален Германехь — итт кӀира, Чехословакехь — итт де, Румынехь — итт сахьт.

## Литература
* 
* .
* .
* .
* .
* 
* 
* 
* 
*  
*  Contains chapters on the Soviet Union (Mark Kramer), Czechoslovakia (Kieran Williams), Poland (Alexander Smolar), Baltic States (Mark R. Beissinger), China (Merle Goldman), and East Germany (Charles Maier).
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* *[[Шубин, Александр Владленович|Шубин А. В.]]* Восточноевропейские революции // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия 
* Начальный этап демократического обновления общества. 
* Центральная Европа в поисках новой региональной идентичности: Регион «догоняющей» модернизации: коммунистический и либерально-демократический опыт: переход к либеральной модели модернизации
* .
*  .
* .
*  + Ergänzender Anhang A — F.

## Билгалдахарш


Категори:XX бӀешеран революцеш
Категори:ССРС къастар
Категори:Демократизаци