open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Муроман кӀошт

**Муроман кӀошт** — Россин Владимиран областан муниципалан кхоллам.

Административан центр — Муром.

## Нах беха меттигаш
*15 км (разъезд)
*Алешунино
*Афанасово (Муроман кӀошт)
*Бабурино (Муроман кӀошт)
*Безлесни (станци)
*Берёзовка (Владимиран область)
*Бердищево
*Благовещенски (Владимиран область)
*Большое Юрьево (Владимиран область)
*Борисово (Муроман кӀошт)
*Борисоглеб (Муроман кӀошт)
*Боровицы (Муроман кӀошт)
*Борок (Муроман кӀошт)
*Булатниково (Владимиран область)
*Валово (Владимиран область)
*Вареж (Владимиран область)
*Волнино (Владимиран область)
*Глебовка (Владимиран область)
*Грибково
*Дмитриевка (Владимиран область)
*Дьяконово (Владимиран область)
*Жемчужино
*Загряжски (Владимиран область)
*Зарослово
*Захарово (Муроман кӀошт)
*Зимёнки (Муроман кӀошт)
*Иваньково (Муроман кӀошт)
*Игнатьево (Муроман кӀошт)
*Катышево
*Кичигино (Владимиран область)
*Климово (Муроман кӀошт)
*Ковардицы
*Кольдино
*Коммуна (Владимиран область)
*Кондраково (Владимиран область)
*Коржавино (Владимиран область)
*Красни Бор (Владимиран область)
*Кривицы (Владимиран область)
*Лазарево (Муроман кӀошт)
*Лесниково (Муроман кӀошт)
*Макаровка (Владимиран область)
*Мали Юрьево (Владимиран область)
*Мартыново (Владимиран область)
*Межищи
*Михайловка (Владимиран область)
*Михайлово (Владимиран область)
*Михалёво (Муроман кӀошт)
*Михальчугово
*Мишино (Владимиран область)
*Молотицы
*Мордвиново (Муроман кӀошт)
*Муромски (Владимиран область)
*Нежиловка
*Нови Котлицы
*Нови Ратово
*Новосёлки (Владимиран область)
*Нула
*Ожигово (Владимиран область)
*Окулово (Муроман кӀошт)
*Ольгино (Владимиран область)
*Охеево
*Панфилово (Муроман кӀошт)
*Пенза (Владимиран область)
*Пестенькино
*Петроково (Владимиран область)
*Полесково
*Польцо (Владимиран область)
*Пополутово
*Посёлок им Войкова
*Пробуждени (Муроман кӀошт)
*Прудищи (Владимиран область)
*Рамежки
*Рожново (Владимиран область)
*Саванчаково
*Савково (Муроман кӀошт)
*Саксино
*Санниково (Муроман кӀошт)
*Сафоново (Муроман кӀошт)
*Сельцо (Муроман кӀошт)
*Соболево (Владимиран область)
*Сосницы (Владимиран область)
*Стари Котлицы
*Стари Ратово
*Степаньково (Муроман кӀошт)
*Стригино (Владимиран область)
*Талызино (Владимиран область)
*Татарово (Владимиран область)
*Федорково (Муроман кӀошт)
*Хоробрицы
*Чаадаево (Владимиран область)
*Черемисино (Владимиран область)
*Ширино (Владимиран область)
*Шишлово (Владимиран область)
*Шумилиха (Владимиран область)
*Якимански Слобода

## Билгалдахарш

Категори:Владимиран область
Категори:Россин кӀошташ
Теркан область

**Те́ркан о́бласть** — 1860—1920 шерашкахь Россин империн административан дакъа хилла.

Административан центр — гӀ. БуритӀе.

## Географи
Областо дӀалаьцна хила Кума хи тӀера ГӀой-хи тӀекхаччалц, Терк тӀера  Коьрта Кавказан дукъ тӀекхаччалц мохк.

## Истори

## Административан йекъайалар

## Урхалла

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Россин импери
Категори

**Катего́ри** ( —  дӀаалар, бехкедар; билгало) кхин а, дукхаллин терахь, **категореш**.

## Философехь

* Категори — дукху йукъара йа леррина априорин кхетам, теори хӀоттош лело
* «Категореш» — Аристотелан кхоллар.

## Кхидерш
**МаьӀнехь «[[тоба]]», «[[тайпа]]», «[[дукхалла]]», «[[цхьаьна]]», «[[гулам]]», «[[хаьржинарг]]» кхин дӀа а:**
Адино

**Адино** () — Россин Федерацин Владимиран областан Меленкин кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, цунах доьзна ду маьлхан йовхо кхачар а, тайп-тайпана хӀордан, континенталан барамера шораллин, арктикин хӀаваан массаш лелар а (луларчу Малхбузен Европин, Йуккъера а, Къилбаседера а Азин, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн акваторера).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Меленкин кӀоштан индексаш 

Категори:Меленкин кӀоштан нах беха меттигаш
Умарова, Лиза

**Лиза Умарова** () — нохчийн эшархо а, композитор а.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Интервью Лизы Умаровой об Анне Политковской (видео)
* Кавказский Узел. Певица из Чечни Лиза Умарова попросила политическое убежище в Финляндии
* Путь к свободе

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохчийчоьнан зударий
Меленки (Владимиран область)

**Меленки** () — Россин Федерацин Владимиран областан Меленкин кӀоштара гӀала.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Меленкин кӀоштан индексаш 

Категори:Меленкин кӀоштан нах беха меттигаш
Иссык-Куль

**Иссы́к-Ку́ль** () — ГӀиргӀазойчоьнан уггар бокха Ӏам, дуьнена уггар бакхий 25 Ӏаьмнийн йукъа богӀу, кхий шен кӀоргаллица 6-гӀачу меттигехь бу.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀиргӀазойчоь
Уржум

**Уржу́м** () — (1796 дуьйна) Россин гӀала, Кировн областан Уржуман кӀоштан административан центр, кхуллу Уржуман гӀалин меттиг.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Кировн областан гӀаланаш
Исламов, Султан Адланович

**Султа́н Адланович Исла́мов** (1965 шеран 14 февраль, Хьиди-КӀотар, Нажи-Йуьртан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн театран а, кинон а, эстрадан а артист.

## Фильмографи
* Хьапар Чупар — ЗӀок
* Нежные встречи — бизнесменхо;
* Мятежные души (Финлянди) — эпсар;
* Мёртвое поле;
* Ӏовдалийн цӀа — Ахьмад;

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Султан Исламов;
* ;

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохчийн драмтеатран белхалой
Магомедов, Султан Лутаевич

**Султа́н Лута́евич Магоме́дов** (1937 шеран 4 май, Курчалой-ГӀала, Курчалойн кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР — 1980 шеран 20 декабрь, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн эшархо, композитор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь артист, йукъараллин гӀуллакххо.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* Султан Магомедов 
* Султан Магомедов. ЖЗЛ 
* 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохчийчоьнан композиторш
Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь артисташ
Газетийн а, журналийн а могӀам

## Газеташ
* Даймохк (газет)
* Нийсо-ДегӀаста

## Журналаш
СтелаӀад

## Хьажа иштта
:ru:Средства_массовой_информации_России#Печатные СМИ по языкам

## Билгалдахарш

## Литература
* Печатные СМИ Чеченской Республики 
Категори:Газеташ
Категори:Журналаш
Эвенкийн кӀошт

**Эвенкийн кӀошт** — Красноярскан мехкан муниципалан кӀошт а, административан-мехкан дакъа а леррина статус йолуш.

Административан центр — Тура.

Кхоьллина 2007 шеран 1 январехь дӀаяьккхиначу Эвенкин автономин гуо латтан тӀехь.

## Нах беха меттигаш
*Агата (Красноярскан мохк)
*Андрюшкина (Красноярскан мохк)
*Бабкино (Красноярскан мохк)
*Байкит
*Болодекит
*Бурни (Красноярскан мохк)
*Ванавара
*Ессей (Эвенкин кӀошт)
*Кислокан
*Кочудек
*Кочумдек
*Крутое (Красноярскан мохк)
*Кузьмовка (Красноярскан мохк)
*Куюмба
*Мирюга
*Муторай
*Нидым (эвла)
*Ногинск (Красноярскан мохк)
*Оскоба
*Ошарово (Эвенкийн кӀошт)
*Панолик
*Полигус
*Сользавод
*Стрелка-Чуня
*Суломай
*Суринда
*Таимба
*Тура (Красноярскан мохк)
*Тутончаны
*Тычаны
*Угоян (Красноярскан мохк)
*Усть-Камо
*Учами
*Чемдальск
*Чиринда
*Чунчан
*Чуюнго
*Эконда
*Эллун
*Юрубчён - 5
*Юкта

## Билгалдахарш

Категори:Красноярскан мохк
Категори:Россин кӀошташ
Айсханов, Султан Катаевич

**Айсха́нов Султа́н Ката́евич** (1944 шеран 15 июль, Мерке, Меркен кӀошт, Жамбилан область, ГӀиргӀазойн ССР, СССР) — нохчийн Ӏилманча, хирург, Комплексни Ӏилманийн а, талламийн а институтан медицинан а, биологин а талламийн отделан куьйгалхо, Нохчийн пачхьалкхан университетан медицински факультетан кафедран куьйгалхо, «Социальная защита и милосердие» фондан куьйгалхо, Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин вице-президент.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Айсханов Султан Катаевич 
* Чечня: Султан Айсханов вышел из предвыборной гонки
* Гордость нации
* ЧЕЛОВЕК, ВЛЮБЛЕННЫЙ В ПРОФЕССИЮ

Категори:Нохчийн Ӏилманчаш
Категори:Нохчийн университетан хьехархой
Категори:Нохчийчоьнан лоьраш
Дардак

**Дардак**  ( — цӀий, ) — Узбекистанан Андижанан областан Кургантепинан кӀоштан гӀалин кепара эвла.

## Билгалдахарш

Категори:Кургантепинан кӀоштан нах беха меттигаш
Муслиева, Тамара Мохьмадан йоӀ

**Мусли́ева Тама́ра Мохьмадан йоӀ** () — Шелан кӀоштан «Жалкх» буракаш лело совхозан звеньевая, Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо (1965 шеран 31 декабрехь), ССРС Лакхара Кхеташонан депутат, ССКП XXIII гуламан векал.

## Биографи
Йина 1937 шеран 17 январехь Шелахь. Цуьнан пхи йиша а, ши ваша а дара. Доьзалехь йоккхаха йерг йара. Жима йолуш дуьйна дукха къахьега дийзира, кегийрачу вежаршка а, йижаршка а хьажа йезара, нанна гӀо дан дезара.

Махкахбаьхначу хенахь доьзал бехира Алма-Атан областехь. Да тӀамехь вара, нана агӀо сецна марнана лелош йара. Тамарас болх бора колхозехь, лелайора буракаш. Дешар а, болх а цхьаьна бора. БархӀ класс чекхйаьлча ишкол йита йийзира.

1961 шарахь доьзал цӀабирзира шайн махка. Муслиева болх бан йолайелира цкъа хьалха звеньевойн даржехь, ткъа тӀаьхьа Шелан кӀоштара «Жалкх» совхозан буракаш лело бригадин бригадир хилира. Цуьнан бригада тоьллачех цхьаъ йара республикехь.

Цкъа апрель баттахь чӀогӀа догӀанаш эхар бахьана долуш Жалкх дистина бердах делира. Хи татол чухула хьаьдира аренаш тӀе, цуо дерриг йалта талхор дара. Муслиевас шен дегӀаца къевлира Ӏовраш, иштта сацийра хи. Ши сахьт дара цуо хи сецо, тӀаккха тӀех йолу машенан шоферна а гина, цуо хьала а йаьккхина, татол дӀадуькъура. Муслиева чӀогӀа шелйелира, дуккху а дарбан цӀийнехь Ӏийра.

Дарбанан цӀийнера арайаьлча иза мелла а аттачу балхайаьккхира зӀакардаьхифабрике. Амма цигахь цуо болх бора пхеа боьршачу стага санна. Дукха хан йалале йухайирзира шен бригаде. Болх бира ШолгӀа оьрсийн-нохчийн тӀом болабаллалц. ССРС Лакхара Кхеташонан депутат хилла, ССКП XXIII гуламан векал хилла.

Дика къахьегарна цунна йелла 80 сов грамота. 1965 шеран 31 декабрехь йелла Ленинан орден а, «ЖӀов а, Марс а» мидал. Новкъа ду шен «Нана-турпалхо» орден йоцуш — цуьнан шен доьзал боло аьтту ца белира.

## СовгӀаташ
* Социалистийн Къинхьегаман Турпалхой (1965);
* Ленинан орден (1965);
* 80 сов грамота а, кхин совгӀаташ а.

## Хьажа кхин а
* Нохч-ГӀалгӀайчоьнан Социалистийн Къинхьегаман Турпалхой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Тамара Муслиева — Герой Социалистического Труда из Шали
* Герой Социалистического Труда Муслиева Тамара Магомадовна
* Ко дню Чеченской женщины

Категори:ССКП XXIII гуламан векалш
Категори:7-гӀа кхайкхаман Къаьмнийн Кхеташонан депутаташ
Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССР Къаьмнийн Кхеташонан депутаташ
Категори:ССРС буракаш лалорхой
Германин Демократин Республика

**Германин Демократин Республика (ГДР)** (; Малхбузехь дукху **Малхбален Герма́ни)** олура — Юккъерчу Европера пачхьалкх, иза яра 1949 шаран 7 октябрь тӀера 1990 шаран 3 октябрь кхаччалц (00:00 юккъерчу европин хенаца).

## Билгалдахарш

Категори:Пачхьалкхаш
Селиванован кӀошт

**Селиванован кӀошт** — Россин Владимиран областан муниципалан кхоллам.

Административан центр — Красни Горбатка.

## Нах беха меттигаш
*Алешково (Селиванован кӀошт)
*Андреевка (Владимиран область)
*Бельково (Селиванован кӀошт)
*Большое Григорово (Селиванован кӀошт)
*Большое Кольцово
*Большое Угрюмово
*Вихирево
*Вощиха
*Высоково (Селиванован кӀошт)
*Высоково (станци)
*Глебово (Селиванован кӀошт)
*Головино (Селиванован кӀошт)
*Горицы (Селиванован кӀошт)
*Губино (Владимиран область)
*Гусёк
*Делово
*Денисово (Селиванован кӀошт)
*Драчёво (Владимиран область)
*Дуброво (Селиванован кӀошт)
*Екатериновка (Владимиран область)
*Елхи (Владимиран область)
*Есипово (Владимиран область)
*Жары (Селиванован кӀошт)
*Заречье (Селиванован кӀошт)
*Захарово (Селиванован кӀошт)
*Знаменка (Владимиран область)
*Ивановски (Селиванован кӀошт)
*Иваньково (Селиванован кӀошт)
*Ивонино (Владимиран область)
*Ильински (Селиванован кӀошт)
*Исаково (Селиванован кӀошт)
*Карпово (Селиванован кӀошт)
*Копнино (Селиванован кӀошт)
*Корелкино
*Костенец
*Кочергино (Владимиран область)
*Красни Горбатка
*Красни Горка (Селиванован кӀошт)
*Красни Ушна
*Курково (Селиванован кӀошт)
*Лобаново (Селиванован кӀошт)
*Лукояниха
*Мали Григорово
*Малышево (Селиванован кӀошт)
*Марьевка (Владимиран область)
*Матвеевка (Владимиран область)
*Митрофаново (Владимиран область)
*Митяково
*Мичково (Владимиран область)
*Мокеевка
*Мокрово (Селиванован кӀошт)
*Наговицыно (Владимиран область)
*Надеждино (Владимиран область)
*Неклюдово (Селиванован кӀошт)
*Некрасово (Владимиран область)
*Николо-Ушна
*Никулино (Селиванован кӀошт)
*Нови Бибеево
*Нови Быт (Селиванован кӀошт)
*Новлянка (эвла, Селиванован кӀошт)
*Новлянка (юрт, Селиванован кӀошт)
*Ознобишино (Владимиран область)
*Парижской Коммуны
*Паршово
*Первомайски (Селиванован кӀошт)
*Переложниково
*Петровски (Селиванован кӀошт)
*Пошатово (Владимиран область)
*Прибрежни (Владимиран область)
*Пчёлкино
*Савино (Селиванован кӀошт)
*Савково (Селиванован кӀошт)
*Санчугово
*Святцы
*Селищи (Владимиран область)
*Сеньково (Селиванован кӀошт)
*Скалово (Владимиран область)
*Стари Бибеево
*Таковиха
*Теренино (Селиванован кӀошт)
*Троицко-Колычёво
*Тучково (Селиванован кӀошт)
*Хвосцово
*Черновски (Владимиран область)
*Чертково (Селиванован кӀошт)
*Ширяево (Селиванован кӀошт)
*Шульгино (Владимиран область)
*Юромка
*Ярцево (Владимиран область)

## Билгалдахарш

Категори:Владимиран область
Категори:Россин кӀошташ
Большой Григорово (Селиванован кӀошт)

**Большой Григорово** () — Россин Федерацин Владимиран областан Селиванован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, цунах доьзна ду маьлхан йовхо кхачар а, тайп-тайпана хӀордан, континенталан барамера шораллин, арктикин хӀаваан массаш лелар а (луларчу Малхбузен Европин, Йуккъера а, Къилбаседера а Азин, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн акваторера).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Селиванован кӀоштан индексаш 

Категори:Селиванован кӀоштан нах беха меттигаш
Митрофаново (Владимиран область)

**Митрофаново** () — Россин Федерацин Владимиран областан Селиванован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Селиванован кӀоштан индексаш 

Категори:Селиванован кӀоштан нах беха меттигаш
Абаканово (Тверан область)

**Абаканово** () — Россин Федерацин Тверан областан Андреаполан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Андреаполан кӀоштан индексаш 

Категори:Андреаполан кӀоштан нах беха меттигаш
Андреаполан кӀошт

**Андреаполан кӀошт** — Тверан областан административан дакъа.

Административан центр — Андреаполь.

## Билгалдахарш

Категори:Тверан область
Категори:Россин кӀошташ
Шиъ

Шиъ (2, 02) терахь ду. Шиъ тІаьхьа Цхьаъ а хьалха Кхоъ ду.

## Терахь

## Хьажа
* 2 Шо

Кадегар:Терахь
Демильханов, Арби Юнусович

**Арби Юнусович Демильханов** (1991 шеран 19 декабрь, Устрада-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн дзюдоист, Россин чемпионатан совгӀатхо, Россин спортан говзанча.

## Кхиамаш
* 2014 шарахь хилла Россин дзюдон чемпионат — 3 меттиг;

## Хьажоргаш
*  
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Мальцагов, Докку Ахмедович

**До́кку (До́кка) Ахме́дович Мальца́гов** (1950 шеран 8 декабрь, Ленгер, Къилба-Кхазакхстанан область, Кхазакхийн ССР, СССР) — «Вайнах» ансамблан солист, хьехархо, балетмейстер, Махмуд Эсамбаеван цӀарах йолу исбаьхьаллин школан куьйгалхо, Россин Федерацин Халкъан артист.

## Хьажоргаш
* 
*  
*  

Категори:Нохчийчоьнан хелхархой
Вели

**Вели** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — МагӀна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:МагӀна департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Джабраилова, Замира Юсуповна

**Замира Юсуповна Джабраилова** (1991 шо) — нохчийн модель, хазаллийн конкурсийн толамхо, Нохчийн Республикин кегирхойн гӀуллакхийн министран когаметтаниг.

## Хьажоргаш
* Красота по-чеченски // Российская газета, 4 июля 2006
* «Краса Чечни» стала «Красой Северного Кавказа» 
* Бонус за скромность // «Новые Известия» 
* Накануне финала конкурса Замира Джабраилова попала в больницу Грозного // «Новые Известия» 
* Красивый жест Красы Чечни // «Новые Известия» 
* И в воздух доллары бросали 

Категори:Нохчийчоьнан зударий
Джабраилов

**Джабраилов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Джабраилов, Рустам (1974) — нохчийн культурист, дуьненан чемпион;
* Джабраилов, Хамзат Вадудович (1956—2013) — нохчийн боксёр, СССР чемпион, дуьненан Кубок якххинарг, Россин Сийлахь спортан говзанча, Россин Сийлахь тренер;
----
* Джабраилова, Замира Юсуповна (1991) — нохчийн модель.
Жарковскан кӀошт

**Жарковскан кӀошт** () — Тверан областан административан дакъа.

Административан центр — Жарковски.

## Билгалдахарш

Категори:Тверан область
Категори:Россин кӀошташ
Афонино (Жарковскан кӀошт)

**Афонино** () — Россин Федерацин Тверан областан Жарковскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Жарковскан кӀоштан индексаш 

Категори:Жарковскан кӀоштан нах беха меттигаш
Западни Двинан кӀошт

**Западни Двинан кӀошт** () — Тверан областан административан дакъа.

Административан центр — Западни Двина.

## Билгалдахарш

Категори:Тверан область
Категори:Россин кӀошташ
Ленгер

**Ленгер** — Кхазакхстанан Туркестанан областан Толебин кӀоштан юкъайогӀу гӀала. Кхин Шымкентан агломерацин юкъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Толебин кӀоштан нах беха меттигаш
Туркестанан область

**Туьркестанан область** (2018 шо кхаччалц **Къилба-Кхазакхстанан область**, ) — Кхазакхстанан область.

Область кхоьллина 1932 шарахь 10 мартехь. 1962 шеран 3 май тӀера 1992 шеран 6 июль кхаччалц областан цӀе йара Чимкентан область. 1992 шарахь областан хьалхара цӀе меттахӀоттийра — Къилба-Кхазакхстанан область аьлла. Областан центр йу — Туркестан.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Элийбаввинчу

**Элийбаввинчу** — кхузахь хьалха Ӏовхойн эвла (кӀотар) хила, хӀинца латта ДегӀастанан Казбековн кӀоштан йукъадогӀуш ду.

## Географи
Меттиг йу Хаси-Эвлан къилбехьа, ГӀурий хина аьрру агӀора, Нохчийчоьнан дозанна тӀехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа йу — Пхьарчхошка а, Ширча-Эвла а, малхбузехьа йу — Гилна а, Зандакъ а (Нохчийчоь).

## Галерей


Чурт в Элийбаввинчу (1).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (2).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (3).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (4).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (5).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (6).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (7).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (8).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (9).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (10).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (11).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (12).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (13).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (14).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (15).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (16).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (17).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (18).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (19).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (20).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (21).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (22).jpg
Чурты в Элийбаввинчу (23).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (24).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (25).jpg
Чурты в Элийбаввинчу (26).jpg
Чурты в Элийбаввинчу (27).jpg
Чурты в Элийбаввинчу (28).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (29).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (30).jpg
Чурты в Элийбаввинчу (31).jpg
Чурты в Элийбаввинчу (32).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (33).jpg
Чурты в Элийбаввинчу (34).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (35).jpg
Чурты в Элийбаввинчу (36).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (37).jpg
Чурты в Элийбаввинчу (38).jpg
Чурты в Элийбаввинчу (39).jpg
Чурт в Элийбаввинчу (40).jpg
Чурты в Элийбаввинчу (41).jpg


## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:Казбековн кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Ӏовхойн кӀоштан нах беха меттигаш
Азербайджанан административан йекъайалар

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан административан-мехкан декъадалар
Митино (Зубцован кӀошт)

**Митино** () — Россин Федерацин Тверан областан Зубцован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Зубцован кӀоштан индексаш 

Категори:Зубцован кӀоштан нах беха меттигаш
Калининскан кӀошт (Тверан область)

**Калининскан кӀошт** () — Тверан областан административан дакъа.

Административан центр — Тверь.

## Бахархой



## Билгалдахарш

Категори:Тверан область
Категори:Россин кӀошташ
Лаудаев, Умалат

**Умалат Лаудаев** (1827 шо — 1890-гӀа шераш) — паччахьан эскаран эпсар, хьалхара нохчийн историк а, этнограф а.

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийн Ӏилманчаш
Ахмадов, Джамбулат Жамалайлович

**Джамбула́т Жамалайлович Ахма́дов** (1990 шо) — Белоруссехь Ӏаш волу нохчийн самбист, Европин чемпионатийн совгӀатхо, дуьненан Кубок йаьккхинарг.

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Нохчийчоьнан латархой
1-е Мая (Тверан область)

**1-е Мая** () — Россин Федерацин Тверан областан Конакован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Конакован кӀоштан индексаш 

Категори:Конакован кӀоштан нах беха меттигаш
Са

**Са** (, ) — философин а, динан а хала кхетам.

Дуккхачу идеалистин, дуалистин философин а, динийн а, некъаш боху адаман са — лийриг цахилар.
## Билгалдахарш

Категори:Философин терминаш
Категори:Дин
ШийӀаш

**ШийӀаш** ( *аш-шиӀат* — «агӀончаш», «лархой») — иза бусалбанийн дукхаллица шолгӀа йоккха тоба йу. Исторехь уьш бевзаш бара **«Ӏалийн агӀончаш»** () йа **«Ӏалийн лархой»** () аьлла. «ШийӀаш» олу термин дукхахьолахь йозуш хуьлу шийттаннийн шийӀех, хӀунда аьлча иза уггар дукха тоба йолу дела, иштта и термин луш йу йисинчу шийӀийн тобанашна, исмаӀилиташна а, зайдиташна а санна.

## Хьостанаш

## Кхин хьажа
* Суннатхой
* ВаххӀабхой

Категори:Ислам
Муром (Белгородан область)

**Муром** () — Россин Федерацин Белгородан областан Шебекинан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат континенталан йу, амалехь ду гӀеххьа шийла Ӏа а, йовха аьхке а. Эвла лаьтта хьун-аренан а, аренан а зонийн дозанехь. Цуьнан Ӏаламан-климатан а, геологин а башхаллаш билгалайо ша-тайпа биологин бес-бесаралла.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Шебекинан кӀоштан индексаш 

Категори:Шебекинан кӀоштан нах беха меттигаш
Джайнизм

**Джайни́зм** (,  схьадаьлла , , *«толамхо»*) —  дхармийн шира дин, кхолладелла ХӀиндехь гергарчу хьесапехь IX—VI бӀаьшарашкахь вайн эра тӀейале; 

Джайнистийн библиотекаш — Индехь уггаре шира йу.

## Билгалдахарш

## Литература
* Гусева Н. Р. Джайнизм. М., 1968.
* *Костюченко В. С.* Диалектические идеи в философии джайнизма. // Философские науки. — 1975. — № 6. — С. 90-98.
* *[[Бонгард-Левин, Григорий Максимович|Бонгард-Левин. Г. М.]]* Древнеиндийская цивилизация. Философия, наука, религия. М.,Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1980.
* *Терентьев А. А.* Джайнские представления о сущности человека. — Новосибирск, 1983.
* *[[Лысенко, Виктория Георгиевна|Лысенко В. Г.]], Терентьев А. А., [[Шохин, Владимир Кириллович|Шохин В. К.]]* Ранняя буддийская философия. Философия джайнизма. — М., 1994. — 383 с. ISBN 5-02-017770-9
* *Железнова Н. А.* Учение Кундакунды в философско-религиозной традиции джайнизма. М., 2005.-343 с. ISBN 5-02-018454-3
* *Сингх А.* Корпус знания, разработанный в джайнских науках о жизни, как основание морального комплекса.// Проблема знания в истории науки и культуры. — СПб., 2001. — С. 227—234. ISBN 5-89329-412-2
* *Сингх Н.* Джайнская теория измерения и теория трансфинитных чисел // Проблема знания в истории науки и культуры. — СПб., 2001. — С.235-252.
## Хьажоргаш
* 
* Джайнология.ру  — сайт о джайнизме.
* Русский раздел  сайта www.jainworld.com, посвящённого джайнизму.
* Проект:Словники/Джайнизм
*  «Джайнизм»  // Словарь «Индуизм, джайнизм, сикхизм».
* *Железнова Н. А.*, «Джайнизм»


Категори:Индин философи
Категори:Пацифизм
Меледиха

**Меледиха** () — Россин Федерацин Тверан областан Лихославлан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Лихославлан кӀоштан индексаш 

Категори:Лихославлан кӀоштан нах беха меттигаш
Максатихан кӀошт

**Максатихан кӀошт** — Тверан областан административан дакъа.

Административан центр — Максатиха.

## Бахархой



## Билгалдахарш

Категори:Тверан область
Категори:Россин кӀошташ
Курумова, Селима Мусан йоӀ

**Курумова Селима Мусан йоӀ** (;1914 шарахь, Соьлжа-ГӀала — 1968 шарахь) — нохчийн йаздархо.

## Биографи
Курумова Селима йина 1914 шарахь Соьлжа-ГӀалахь. Иза схьайола XIX бӀешеран тӀаьхьара – XX бӀешеран йуьххьера гӀарабаьлла хьал долчу доьзалера, царех кхин а дуккху лераме нах бевлла, шайн лар йитина болу Нохчийчоьнан исторехь.

Курумова Селима йаздан йолайелла Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болчу хенахь, амма дуьххьара дийцарш зорба туьйхира 1950-гӀа шераш чекхдовлуш «Орга» альманахан а, республикин газетийн агӀонаш тӀаьхь, церан сихха тидам бира дешархоша.

1966-чу шарахь дуьххьара а, цхьаъ бен йоцучу дийцарийн а, повестийн а сборник арайелира, шайна йукъахь «Дохк», «Сан гӀалат» повесташ а, дийцарш а долуш. Цуьнан кхоллараллаш кхин цкъа а йуха зорбане ца йаьхна, царех кегий кийсакаш бен ца йаьхна ишколан жайнашна а, антологешна а, меттан говзаллин а, йозанан говзаллин а масалш санна.

Курумова Селимас, чӀогӀа дика дешна, дика йозара дуьненан литература, иза гуш дара цуьнан кхоллараллаш чохь, башха къасто йеза повесть «Дохк».

«Дохкан» турпалхой Зовра а, ЗабиӀат а — ша кепара нохчийн Ромео а, Джульетта а ду, уьш баларе бигина йамартлоно, тешнабехко, хьагӀо, мекарлоно харц а, гӀаддайна а адамаша, шайн минотан там лоьхуш болчу, дерриг цхьана схьаэцча йукъараллин сакхташа.

## Кхоллараллаш
* 
* 
* 

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийн йаздархой
Категори:Нохчийн поэташ
Категори:ССРС йаздархой
Категори:Нохчий а, гӀалгӀай а арабохуш зулам даьлларш
Чиаури

**Чиаури** () — Гуьржийчоьнан КӀахетин Лагодехин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1044 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Лагодехин муниципалитетан нах беха меттигаш
Фофоново (Тверан область)

**Фофоново** () — Россин Федерацин Тверан областан Максатихан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Максатихан кӀоштан индексаш 

Категори:Максатихан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белхан категори
Молокован кӀошт

**Молокован кӀошт** () — Тверан областан административан дакъа.

Административан центр — Молоково.

## Бахархой



## Билгалдахарш

Категори:Тверан область
Категори:Россин кӀошташ
Адриатикин хӀорд

**Адриа́тикин хӀорд** (, , , , , , , ), иштта **Адриа́тика** — ахкъевлина хӀорд, Апеннинийн а, Балканийн ахгӀайренашна йукъара Лаьттайуккъера хӀордан дакъа. Бердашца йу Итали (1000 км сов), Словени (47 км), Хорвати (1777 км), Босни а, Герцеговина а (20 км), Ӏаьржаламанчоь (200 км), Албани (472 км).

## Истори
Оцу хӀордан цӀе йелла ширачу порто Адрияс, иза лаьттина бердан йисттехь По а, Адидже а эркийн дельташкахь. Йуьхьанца грекаш иштта олура хӀордан къилбаседа дакъа (), амма тӀаьхьа и цӀе кхечира берриг хӀордан а. Румхоша оцу хӀордах олура *Mare Seperum* йа *Mare Hadriaticum*.

Шина эзар шарахь По а, Адидже а эркаш ша охьакхоьхьу хӀуманашца дехьадаьккхина шен дельта кӀорге, хӀорд чӀогӀа гомах бу оцу меттигехь, ткъа хӀинца Адрия 25 км генахь йу хӀордан.

Адрия гӀалин а, Адриатикин хӀордан а сийна астероидан цӀе тиллина (143) Адрия аьлла, иза дӀайиллина 1875 шеран 23 февралехь австрийн астронома Пализа Иоганна Адриатикин хӀордан бердаца йолчу Пулехь.

## Географи
Адриатикин хӀордан майда — 144 эз. км², кӀоргалла — 20 м тӀиера хӀордан къилбаседан декъехь 1230 м кхаччалц — къилба-малхбален декъехь. Бух нийса бу гӀийла таьӀна а болуш къилбаседа-маллхбузера къилба-малхбалехьа. Буха йижина фораминиферан гӀамарш а, сацкъарш а, бердашца жагӀа, тӀо, гӀум йу. Къилба декъехь Отранто хидоькъенца кхета Ионийн хӀордах. Латта йукъа бахана 796 километр, хӀордан шоралла 93 – 222 километр.

Малхбуза бердаш дукхаха дерш лоха ду, малхбален — лаьмнаш долуш ду. Къилбаседа-малхбузан а, малхбузан а бердашца акъареш йу, меттигашкахь айманаш а йу: хӀордан оцу декъе эркаш (коьртаниг По а, Адидже а) охьатекхо хӀуманаша иза бузу, иза бахьнехь шира порташ Адрия а, Л’Акуила а хӀинца лаьтта хӀордан гена. Малхбален бердашна гергахь ду Далматин гӀайренаш, уьш баххьаш бу бердаца долчу Динаран акъарин даккъийн, ломан атагӀеш Балканан ахгӀайрен малхбуза агӀо охьатаьӀаш хи хьаьдда йуьзна. Бердаш чӀогӀа чолхе хедийна ду айманаша, шорта аьтту болуш гаванаш йу. Йаккхий айманаш йу Венецин, Триестан, Манфредони. ХӀорд бердашца кӀорга бу, цуо аьтто бо кеманаш леларна. Уггаре даккхий бердашца долу гӀайренаш — Крк (405 км²), Црес (405 км²), Брач (395 км²), Хвар (300 км²), Паг (285 км²), Корчула (276 км²).

## Коьрта порташ
* Италехь — Триест, Венеци, Бари, Анкона, Бриндизи.
* Хорватехь — Риека, Сплит, Дубровник.
* Ӏаьржаламанчохь — Бар, Котор.
* Словенехь — Копер.
* Албанехь — Дуррес, Влёра.
* Боснехь а, Герцоговинехь а — Неум.

## Билгалдахарш

Категори:Лаьттайуккъера хӀордан хӀордаш
Категори:Адриатикин хӀорд
Ионийн хӀорд

**Ионийн хӀорд** ( ,  ) — Лаьттайуккъера хӀордан дакъа иза бу Балканийн а, Апеннинийн ахгӀайренийн а, Крит а Сицили а гӀайренийн а юкъехь. ХӀордан йистера меттигаш Къилба Итали (провинцеш Сицили, Калабри, Базиликата а, Апули), Албани (префектураш Влёра) кхин Желтойчоь (административан гуош Ионийн гӀайренаш, Эпир, Малхбузен Желтойчоь, Юккъера Желтойчоь, Аттика, Пелопоннес а, Крит а).

## Билгалдахарш

Категори:Ионийн хӀорд
Мармаран хӀорд

*Мармаран хӀорд*' (, цӀе схьаяьлла Мармара гӀайренан цӀарах, оцу гӀайренан тӀехь бакхий шагатӀулгаш кечбеш хилла; шира грекийн цӀе — Προποντίς, *Пропонтида*, πρό — «хьалха» а, πόντος а — «хӀорд», мадарра «хьалхара хӀорд») — Атлантикин Ӏапказан чоьхьара хӀорд, иза бу Туркойчоьнан Европин а, Жима Азин а дакъойн юккъехь.

## Билгалдахарш

Категори:Мармаран хӀорд
Жима Ази

**Жима Ази** (, **Анатоли**, ) — Азин малхбузехьара ахгӀайре, Туркойчоьнан юккъера дакъа. малхбузера малхбале бохалла 1000 км дукхо, шоралла 400 км тӀера 600 км кхаччалц. Латта — герггарчу хьесапехь 506 эзар. км².

## Билгалдахарш

Категори:Жима Ази
Мармара

**Ма́рмара** (), хьалха **Проко́ннессос** () — Мармаран хӀордан чуьра гӀайре, иза долахь йу Туркойчоьнан.

## Билгалдахарш

Категори:Мармаран хӀордан гӀайренаш
Мешки (Тверан область)

**Мешки** () — Россин Федерацин Тверан областан Нелидован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Нелидован кӀоштан индексаш

Категори:Нелидован кӀоштан нах беха меттигаш
Гайсултанов, Ӏумар Эдилсултанович

**Умар Эдилсултанович Гайсултанов** (1920—1980) — нохчийн берийн йаздархо, СССР йаздархойн бертан декъашхо, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо.

## Библиографи

### Гайсултановс кхоьллинарг

#### нохчийн маттахь
* 
* Болат-гӀала йожар. Повесть, дийцарш. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1959;
* Кавказан лаьмнашкахь. Дийцарш. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1960;
* Сема лергаш. Дийцарш. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1962;
* Къийсаман новкъахь. Повесть. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1963;
* Керлачу дахаре. Повесть. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1964;
* Тешаме доттагӀ. Дийцарш. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1965;
* Малика. Повесть. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1966;
* Массарна а боьлийла малх. Повесть. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1967.

#### оьрсийн маттахь
* Арби. Повесть. М., «Детская литература», 1965;
* Пусть солнце смеётся всем. Повесть. Грозный, Чечено-Ингушское книжное издательство, 1968.

### Гайсултанован кхолларалехь лаьцна

#### нохчийн маттахь
* Сулаев М. Болат-гӀала йожар. «ДоттагӀалла», 1960, № 1.
* Туркаев Хь. «Сема лергаш» бераша тӀеэцна. «Ленинан некъ», 1963, 7 апрель.
* Туркаев Хь. Керлачу дахаре. «Ленинан некъ», 1964, 7 февраль.
* Ахмадов У. Берашна а, баккхийчарна а йазйина книга. «Ленинан некъ», 1965, 20 июнь.
* Туркаев Хь. ХӀун ду хьан дагахь, Малика? «Ленинан некъ», 1966, 27 июль.
* Ахмадов У. Книго ойла йойту. «Лениная некъ», 1967, 3 декабрь.

#### оьрсийн маттахь
* Межидов В. Радость удач и обидные просчёты. — «Грозненский рабочий», 1965, 13 января.
* Харчевников В. Главный источник вдохновения — жизнь. — «Грозненский рабочий», 1965, 26 октября.
* Калита Л. И пробуждались горы. — «Грозненский рабочий», 1968, 20 ноября.
* А. У. Мальсагов, Х. В. Туркаев. «Писатели советской Чечено-Ингушетии». 1969 г.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  
* 

Категори:Нохчийн йаздархой
Сильники (Нелидован кӀошт)

**Сильники** () — Россин Федерацин Тверан областан Нелидован кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Нелидован кӀоштан индексаш

Категори:Нелидован кӀоштан нах беха меттигаш
ГӀувора

**ГӀувора** (; ; ) — Россин Федерацин ДегӀастанан Ботлихан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ботлихан кӀоштан индексаш 

Категори:Ботлихан кӀоштан нах беха меттигаш
Оленинан кӀошт

**Оленинан кӀошт** () — Тверан областан административан дакъа.

Административан центр — Оленино.

## Бахархой



## Билгалдахарш

Категори:Тверан область
Категори:Россин кӀошташ
Моребис, Владимир Алексеевич

**Владимир Алексеевич Моребис** — советски боксан тренер, РСФСР Сийлахь тренер. Цо кечбира дукха бевзаш болу боксёраш. Царна йукъахь бара СССР чемпионаш а, Кубок йаькххинарш а, йакххий йерригсоюзан а, халкъашна йуккъера а йахьаллийн толамхой.

## Цо кечбинарш
* Тарамов, Руслан Ихванович — 3-за СССР чемпион, 1986 шарахь хилла долу Дика Ӏалашойн ловзарийн толамхо, Европин чемпионатан совгӀатхо, СССР Кубок якххинарг, 1988 шарахь Сеулехь хилла Олимпиадан декъашхо, СССР халкъашна йуккъера даржан совгӀатхо;
* Магомадов, Вахит Гараевич — профессионалашна йукъахь 2-за СССР чемпион;
* Руслан Абдурахманов — нохчех ваьлла халхара СССР спортан говзанчах цхьаъ;
* Ӏусман Арсалиев — дукха халкъашна йуккъера къийсамийн толамхо, шозза Феликс Савон эшинарг;
* Ислам Арсангалиев — кегирхойн йукъахь дуьненан чемпион;
* Асламбек Амаев — шозза Россий чемпион;
кхибераш а.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Лабазанов, Ибрагим Сулейманович

**Ибраги́м Сулейма́нович Лабаза́нов** (1987 шеран 15 сентябрь) — Греко-риман кепар нохчийн латархо, Россин чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а, Россин дуьненайукъара классан спортан говзанча.

## Спортан кхиамаш
* Гран-при Иван Поддубный, 2012 шо — ;
* Гран-при Иван Поддубный, 2016 шо — ;

## Семья
Жима ваша Чингиз Лабазанов — греко-риман кепар латаран Россин а, дуьненан а чемпиона, Россин дуьненайукъара классан спортан говзанча.

## Хьажоргаш
*  

Категори:Россин чемпионаш
Категори:Нохчийчоьнан латархой
Лабазанов

**Лабазанов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Лабазанов, Ибрагим Сулейманович (1987) — греко-риман латаран Россин чемпион;
* Лабазанов, Нохчо Нохаевич (1995) - греко-риман латаран Россин чемпион;
* Лабазанов, Чингиз Сулейманович (1991) — греко-риман латаран Россин а, дуьненан а чемпион;
АйКарли

**«АйКарли»** () — америкин самукъане берийн ситком, комеди. ХӀара сериал гойтуш йу «Nickelodeon» канал тӀехь. Йаьккхинарг ву Дэн Шнэйдер.

## Сюжет
Сериал лаьцна йу 13-шо долчу йоӀ Карлех а, цуьнан 25-шо долчу вешех Спенсарах. Шен накъосташца Сэм а, Фреддица а цо кхоллу кегирхойн веб-шоу «АйКарли». И бахьана долуш, уьш гӀарабовлу.

## Рольшкахь
* Миранда Косгров — Карли Шэй
* Дженнет МакКарди — Сэм Пакетт
* Нэйтан Кресс — Фредди Бенсон
* Джерри Трейнор — Спенсер Шэй
* Ноа Манк — Гибби Гибсон
* Мэри Шир — Мариса Бенсон
* Джереми Роули — Льюберт

## Ссылки
* Сайт iCarly
* iCarly на nick.com 
* 

Категори:АЦШн сериалаш
Толамхо-Виктори

**«Толамхо-Виктори»** () — америкин самукъане ситком а комеди а йу, Дэн Шнэйдер фильм кхоьллинарг ву. Сериал лаьцна 16-шо кхаьчначу йоӀах Тори, исбаьхьаллин школе деша йоьду иза, цигахь доттагӀий а карабо цунна.

## Рольшкахь
* Виктори Джастис — Тори Вега
* Леон Томас III — Андре Харрис
* Мэтт Беннетт — Робби Шапиро
* Элизабет Гиллис — Джейд Вест
* Ариана Гранде — Кэт Валентайн
* Аван Джогия — Бек Оливер
* Даниэлла Монэ — Трина Вега

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официалан агӀо 
* 

Категори:АЦШн телесериалаш-ситкомаш
Шотландийн мотт

**Гэлийн мотт** (шен цӀе *Gáidhlig*) — шотландийн къоман мотт. Иза гойделийн тобан йукъа богӀу. Мотт буьцучера дукхалла 87 000 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Меттанаш
Акулово (Рамешкин кӀошт)

**Акулово** () — Россин Федерацин Тверан областан Рамешкин кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Рамешкин кӀоштан индексаш

Категори:Рамешкин кӀоштан нах беха меттигаш
Медведица (Рамешкин кӀошт)

**Медведица** () — Россин Федерацин Тверан областан Рамешкин кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Рамешкин кӀоштан индексаш

Категори:Рамешкин кӀоштан нах беха меттигаш
Ржеван кӀошт

**Ржеван кӀошт** () — Тверан областан административан дакъа.

Административан центр — Ржев.

## Бахархой



## Билгалдахарш

Категори:Тверан область
Категори:Россин кӀошташ
Минга

**Минга** — вешшехь хуьлу чӀоран айп минганаш дукхух болу адмийн тӀаьхь хуьлу.

## Билгалдахарш
Шрек 2

«**Шрек 2**» (инг. *Shrek 2*) — компьютеран анимационни фильм ю киностуди Dreamworks Pictures 2004 шарахь.

## Сюжет
Шрекан а, Фионан а — мезан бутт бара. Царна тIе Фионан ден-ненагара хаам бохьу, шайн КхоъуьссалгӀачу Пачхьалкхе дуьйла аьлла.
Мистер Бин

«**Мистер Бин**» () — беламе а, самукъане а телесериал ю, коьрта роль ерг Роуэн Этниксон ву. Сценари дӀаяздинарг ву ша Роуэн.

Истори
Мистер Бин — аьлла цӀе дагаеана яра Роуэн доьшуш волчу хенахь.

Категори:Оьздангалла Йоккха Британехь
Агафоново

**Агафоново** — Россин нах беха меттигаш:
*Агафоново (Вязникин кӀошт)
*Агафоново (Гороховецан кӀошт)
*Агафоново (Данилован кӀошт)
*Агафоново (Западни Двинан кӀошт)
*Агафоново (Кириллован кӀошт)
*Агафоново (Кировн область)
*Агафоново (Красногородскан кӀошт)
*Агафоново (Некоузан кӀошт)
*Агафоново (Новоржеван кӀошт)
*Агафоново (Одинцован кӀошт)
*Агафоново (Подольскан кӀошт)
*Агафоново (Пскован кӀошт)
*Агафоново (Сандован кӀошт)
*Агафоново (Соколан кӀошт)
Роуэн Эткинсон

«**Ро́уэн Себа́стьян Эткинсон**» (инг. *Rowan Sebatian Atkinson*) — ингаласан актёр-забарча ву, дуьненахь иза вевза *«[[Мистер Бин]]»* — олучу шен беламе телесериалехь а, кхийолу фильманашкахь а.

## Биографи
Роуэн Эткинсон вина 6-чу январехь, 1955-чу шарахь Консетт олучу йуьртахь. Хинволчу актёра дешна Чористер олучу школехь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Байсултанов, Султан Магомедович

**Султа́н Магоме́дович Байсулта́нов** (1947 шеран 15 август — 2012 шеран 23 июль) — Кхазакхстанехь Ӏийна нохчийн операн эшархо,Чочок Казхасчи нохч1 коток.

## Дакъа лаьцна операш
* «Евгений Онегин» — Ленский;
* «Иоланта» — Водемон;
* «Пиковая дама» — Герман;
* «Травиата» — Альфред;
* «Риголетто» — Герцог;
* «Турандот» — Калаф;
* «Мадам Баттерфляй» — Пинкертон;
* «Кармен» — Хосе.

## СовгӀаташ
* Кхазакхстанан Халкъан артист;
* Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист;
* Орден «Курмет» (Кхазакхстан).

## Хьажа иштта
* Минцаев, Мовсар Таирович

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Погорелка (Сонкован кӀошт)

**Погорелка** () — Россин Федерацин Тверан областан Сонкован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Сонкован кӀоштан индексаш

Категори:Сонкован кӀоштан нах беха меттигаш
ТашаххӀуд

**ТашаххӀуд** (Ӏаьрб.  — *тешалла*) я **Ат-Тахьийат** (Ӏаьрб. ‎‎ — *маршалла*) — ламаз, иза доьшу ламаз дечу хенахь, шолгӀа сужд динчул тӀаьхьа а, тӀаьххьарчу ракӀатехь а.

## Ламаз
**Ӏаьрбийн текст**: **اَلتَّحِيَاتُ مُبَارَكَاتُ الصَّلَوَاتُ الطَيِّبَات لله، السلام عليك أيها النبي ورحمة لله وبركاته، السلام علينا و على عباد الله الصالحين، أشهد أن لا إله إلا الله، وأشهد أن محمد رسول الله**

**Транскрипци**: Ат-Тахьийату мубаракату салавату тӀаййибату лиллахӀи, Ас-саламу Ӏалайка, аййухӀа набиййу, ва рахьматуллахӀи, ва баракатухӀу, Ас-саламу Ӏалайна, ва Ӏала ӀибадиллахӀи салихьина.

АшхӀаду ан ла илахӀа иллаллахӀ, ва ашхӀаду анна Мухьаммадан расулуллахӀ. АллахӀумма салли Ӏала Мухьаммад, ва Ӏала али Мухьаммад.

**Гоч**: Массо лерам а, массо беркат а, ламаз а, дика гӀуллакх а АллахӀан ду, Салам-маршал хуьлда хьуна, хӀай пайхамар, Делан къинхетам а, беркат а, Салам-маршал хуьлда тхуна а, Дела реза волчу лайшна а. Ас тешалла до, цхьа а дела вац, АллахӀ воцург, ас тешалла до, Мухьаммад — Делан Элча ву. ХӀай АллахӀ-дела, декъалве-хь Мухьаммад а, Мухьаммадан цӀийн-охӀланна нах а.
Газалапова, Нурсет Умаровна

**Нурсе́т Ума́ровна Газала́пова** (1956 шеран 10 январь, Кызылорда, Казахийн ССР, СССР) — Нохчийн тайнигийн театран актриса, Нохчийн Республикин Сийлахь актриса.

## Хьажоргаш
*  

Категори:Нохчийчоьнан зударий
Категори:Нохчийн Республикин Сийлахь артисташ
Суннат

**Суннат** ( — ма-дарра «Ӏадат; масал; некъ»)  — ислам динехь мухьаддисашна гергахь, иза Мухьаммад пайхамарера ﷺ схьа мел дийцинарг ду, цуьнан къамелаш а, цуьнан белхаш а, цуьнан сацамаш а, цуьнан дахар дӀайаздар а, цуьнан кхолламан йа гӀиллакхан куьцаш а, бен дац иза ваийтале хьалха дийцина хиллехь а йа цул тӀаьхьа хиллехь а.

Ткъа усулул-фикъхӀан Ӏеламнахана гергахь: суннат — иза шарӀ даран шолгӀа хьоста ду. Цуьнах кхеташ дерг пайхамаран хьадис ду, хьукманашна шарӀ даран шолгӀа бух иза болу дела.

Ткъа хьадисан терминологин Ӏилмангахь: суннат — иза Мухьаммад пайхамаре ﷺ диллина хӀума ду, къамелах дерг йа белхех дерг йа сацамех дерг.

## Хьосташ

Категори:Ислам
Къазвин

**Къазвин** () — ГӀажарийчоьхьара гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀажарийчоьнан гӀаланаш
Азаев, Хамид Хадидович

**Хами́д Хади́дович Аза́ев** (1948 шеран 5 март) — нохчийн театран а, кинон а артист, Нохчийн пачхаьлкхан драман театран белхало, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь артист, Нохчийн Республикин Халкъан артист.

## Ролешь
* Уильям Шекспир, «Отелло» — Отелло;
* Александр Пушкин: «Маленькие трагедии», «Скупой рыцарь», «Моцарт и Сальери»;
* Мюзикл «Человек из Ла-Манчи» — Дон Кихот.
* Николай Гоголь, «Женитьба» — Подколёсин.

## Фильмографи
* «Бабек» — Азрек;
* «Послезавтра, в полночь» — Насир;
* «Виктор».

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь артисташ
Кызылордан область

**Кызылордан область** () — Кхазакхстанан область. Кхоьллина 1938 шеран 15 январехь. Иза йу республикин къилба декъан тӀехь. Административан центр — Кызылорда.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Эдаев, Алик Сулембекович

**Алик Сулембекович Эдаев** (1959 шеран 28 август, Урус-Мартан, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — Нохчийн пачхьалкхан кеги хьовсархойн театран артист, Нохчийн Республикин Сийлахь артист.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийн Республикин Сийлахь артисташ
Спирован кӀошт

**Спирован кӀошт** () — Тверан областан административан дакъа.

Административан центр — Спирово.

## Бахархой



## Билгалдахарш

Категори:Тверан область
Категори:Россин кӀошташ
Берегови (Тверан область)

**Берегови** () — Россин Федерацин Тверан областан Спирован кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Спирован кӀоштан индексаш 

Категори:Спирован кӀоштан нах беха меттигаш
Медведково (Спирован кӀошт)

**Медведково** () — Россин Федерацин Тверан областан Спирован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Спирован кӀоштан индексаш 

Категори:Спирован кӀоштан нах беха меттигаш
Худург Боб Квадратни Хеча

«**Худург Боб**» я «**СпанчБоб**» () — берийн самукъане мультфильм ю. ХӀара мультфильм лаьцна ю, хичохь Ӏаш болчу бахархойх, СпанчБоб а цуьнан накъост Патрик а, Свиквард, Мистер Крабс, Планктон, Сэнди, Миссис Пафф а кх.дӀ.

## Билгалдахарш

Категори:Мультфильм
Хачукаев, Руслан Ахмадович

**Русла́н Ахма́дович Хачука́ев** (1951 шеран 7 ноябрь, Мерке, Жамбылан область, Кхазакхийн ССР, СССР) — нохчийн тайнигин театран актёр, режиссёр, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь исбаьхьаллин белхало.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь исбаьхьаллин белхалой
Категори:Нохчийн драмтеатран белхалой
Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохчийчоьнан режиссёраш
Биг Тайм Раш

**Биг Тайм Раш** () — самукъане а беламе сериал йу, «Nickelodeon» каналан тӀехь гойтуш йу.

## Сюжет
Лаьцна йу, виъ доттагӀех Кендалл, Джеймс, Карлос а, Логан а. Оцу кӀентийх эшархой хуьлу.

## Рольшкахь
* Кендалл Шмидт — Кендалл Найт
* Джеймс Маслоу — Джеймс Даймонд
* Карлос Пена — Карлос Гарсия
* Логан Хендерсон — Логан Митчелл
* Кьяра Браво — Кэти Найт
* Таня Чисхольм — Келли
* Стефен Крамер Гликманн — Густаво Рок
* Чаллен Кейтс — Миссис Найт
* Мэтт Рейди — Артур Гриффин
* Эрин Сандерс — Камила
* Даран Норрис — Будда Боб

## Билгалдахарш

Категори:АЦШн телесериалаш-ситкомаш
ГӀиллакх

**ГӀиллакх** — бохучу дешна маьӀна, адамийн юкъаметтигаш билгалйохуш йолу бакъонаш, кепаш, куьцаш ду. Салам далар хӀор дахаро тӀехӀотточу киртигех аладеза хӀума хаар ду. Оьздангалла бохучу дешан маьӀна вуно шуьйра бу. Шеначу гӀиллакх лаьцна ца Ӏаш, сий-яхь, комаьршалла, къонахалла, маршо и дӀ.кх. юкъалоцу.

Дала пайхамаршкахула, деза жайнаш а доссош, кхачийна адамашка гӀиллакх а, оьздангалла а.
Фарз

**Фарз** (*Фард, Парз*; ) йа **фарӣзат** ()  — исламан фикъхӀангахь, иза тӀейоьжна Ӏамал йу, хӀора а бусалбачу стагана и кхочушйар тӀедиллина йолу, и Ӏадйитиначунна къа хуьлу, ткъа кхочушйиначунна мела хуьлу.

## Хьосташ
Джалал-Абадан область

**Джала́л-Аба́дан о́бласть** () — ГӀиргӀазойчоьнан административан дакъа.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀиргӀазойчоь