open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тунджа (Ардешен)

**Тунджа** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Ризе провинцин (ил) Ардешенан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Ризе провинцин нах беха меттигаш

Категори:Ардешенан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Гипофиз

**Гипофиз** *(йу) ([[Латинан мотт|лат]]. hypophysis) -* коьртан хье чохь хуьлу чуӀийдаргийн къепан вока. Гипофиз жима йелахь а (5-13 мм), амма вуно хьаштйолуш вока йу. Цо адамин дегӀан оьшуш йолу дукха гармонаш арахоьцу.

## Гипофизан хӀоттам
Гипофизан хӀоттамехь билгалдоккху Хьалхара дакъа (аденогипофиз), ТӀехьара дакъа (нейрогипофиз), Йукъара дакъа. Цара тайп-тайпан гармонаш арахоьцу.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Адаман анатоми
Категори:ЧуӀийдаргийн къеп
Фистикли (Армутлу)

**Фистикли** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Йалова провинцин (ил) Армутлун кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Йалова провинцин нах беха меттигаш

Категори:Армутлун кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
ЭрбагӀи (Ариджак)

**ЭрбагӀи** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин ЭлаьзигӀ провинцин (ил) Ариджакан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:ЭлаьзигӀ провинцин нах беха меттигаш

Категори:Ариджакан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Абаш (Асланара)

**Абаш** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан КуьтахӀи провинцин (ил) Асланаран кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:КуьтахӀи провинцин нах беха меттигаш

Категори:Асланаран кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Будакпинар (Аткараджалар)

**Будакпинар** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Чанкири провинцин (ил) Аткараджаларан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Чанкири провинцин нах беха меттигаш

Категори:Аткараджаларан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Аванос

**Аванос** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин НевшехӀир провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Аваносан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:НевшехӀир провинцин нах беха меттигаш

Категори:Аваносан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
The Carpenters

**Carpenters** — америкин эшаран-пондар-гӀирсан дуэт, цуьна йкъахь бара КарпентергӀеран йиша Карен а, ваша Ричарда. Дукхачу хӀолехь царех «The Carpenters» олура, делахь официалан цӀе йара «Carpenters», цхьаа артикл билгалцайокхуш. 1970-гӀа шерашкахь, когда чӀогӀа а, аькха рок а гӀарайаьлла йара, Ричарда а, Карена кхуллура кӀеда музыкин стилехь композицеш, цундела цера эшарш йара уггаре дукха йухкуш.

## Тобан хӀоттам

* Ричард Карпентер – вокал, фортепиано, аьзнийн эффекташ;
* Карен Карпентер – вокал, вотанча, перкусиони инструменташ.

## Дискографи
* *[[Ticket to Ride]]* (1969)
* *[[Close to You]]* (1970)
* *[[Carpenters (альбом)|Carpenters]]* (1971)
* *[[A Song for You]]* (1972)
* *[[Now & Then]]* (1973)
* *[[Horizon (альбом)|Horizon]]* (1975)
* *[[A Kind of Hush]]* (1976)
* *[[Passage]]* (1977)
* *[[Christmas Portrait]]* (1978)
* *[[Made in America]]* (1981)
* *[[Voice of the Heart]]* (1983)
* *[[An Old-Fashioned Christmas]]* (1984)
* *[[Lovelines]]* (1989)
* *[[As Time Goes By]]* (2004)

## Билгалдахарш


## Литература
**Ингалсан маттахь**

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* '''Официальный сайт'''

Категори:The Carpenters
Алексеев

**Алексеев:**
## Топоним
* Алексеев (Ростован область) -  Россин Федерацин Ростован областан Морозовскан кӀоштара эвла.
* Алексеев (Заветнин кӀошт)

## Фамили
* Алексеев, Николай Михайлович (1919-1943) - эскаран кеманхо, Советски Союзан Турпал.

## Кхиегр
* (9933) Алексеев - астероид.
Алексеев, Николай Михайлович

**Николай Михайлович Алексеев** () — эскаран кеманхо, Сийлайхь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Брянски фронтан 15-гӀа хӀаваан армин 1-ра гвардин истребителин авиацин корпусан 4-гӀа гвардин авиацин дивизин 64-гӀа гвардин истребителин авиацин полкан эскадрилин куьйгалхонан когаметтаниг, гвардин лахара лейтенант, Советски Союзан Турпал (1943 шеран 24 август).

## Биографи
Алексеев вина 1919 шеран 26 июнехь Шира Промыслашках (хӀинца Соьлжа-Г1алан йукъайахна) белхалон доьзаллехь. Иза оьрси вара.

1937 шарахь цо ФЗУ «Нефтеуч» школа чекхйаьккхира, цул тӀаьхьа цо оцу школехь белхан практикан инструктор болх а бира, «Нефтяник» спортан йукъараллехь а болх бира. Белхац цхьана цо Соьлжа-ГӀалан аэроклубехь доьшара. 1939 шо дуьйна иза ЦӀен Эскарехь вара. Цо дийшира Нахичеванан эскаран авиацин школехь. 1941 шарахь цо чекхйаьккхира А. К. Серовн цӀарах йолу Батайскан эскаран авиацин школа. 1942 шо дуьйна иза ВКП(б) декъашхо вара.

1942 шеран сентябрь дуьйна иза Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман фронтехь вара кеманхо а, звенон куьйгалхо а. 1943 шеран июль кхачале Алексеевс 102 тӀеман тӀемавалар кхочуш а дира, 30 хӀаваан латарехь дакъа а лецира, ша 14 а, тобанехь 3 а мостагӀийн кема а чудаийтира.

1943 шеран 12 июлехь гвардин лахара лейтенант Алексеев вара Орловски областехь йолу Новосиль гӀалан уллехь хӀаваэра лаьттахь долу советски эскар лардеш. Сов долу мостагӀийн кеманашна дуьхьула леташ цо ши кема чудаийтира. Шен тӀеман гӀирсаш чекхбевлича цо шен кема тӀетоьхна кхи цхьаъ мостагӀийн кема а чудаийтира, ша а велира.

1943 шеран 24 августехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца тӀеман тӀедилларш тӀехдика кхочушдаран, уьш кхочушдеш гайтина хьуьнараллина а, майраллина а гвардин лахара лейтенантан Алексеев Николай Михайловичан йелира Советски Союзан Турпалан цӀе (веллачултӀаьхь).

## СовгӀаташ
* Советски Союзан Турпал;
* Ленинан орден;
* ЦӀен Байракхан орден;
* 1-ра даржан Сийлахь-Боккху Даймехкан тӀеман орден;
* ЦӀен Седан орден;
* Майраллин медаль.

## Дагахьлаттавар
2010 шеран 8 майхь Соьлажа-ГӀалахь схьайиллина «Силаллийн Аллейхь» хӀоттийна Николай Алексееван барельеф а, мемориалан у а.

Алексееван цӀе Соьлжа-ГӀалахь болу ураман тиллина.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
*  
* Алексеев Николай Михайлович
* Алексеев Николай Михайлович // Герои Дона : биобиблиографический справочник / Донская государственная публичная библиотека; сост. Н. Н. Зайцева. Ростов-на-Дону, 2017 — .

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Хьорзамха

**Хьорзамха** *(йу)* *([[Латинан мотт|лат]]. Glandula thyroidea, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. Щитовидная железа)* — кхалкътера чохчамна тӀехула хуьлу чуӀийдарг. Хьорзамхан шиъ дакъа хуьлу

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Адаман анатоми
Категори:ЧуӀийдаргийн къеп
Алпуллу

**Алпуллу** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Киркларели провинцин (ил) Бабаескин кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Киркларели провинцин нах беха меттигаш

Категори:Бабаескин кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
АгӀачгечит (БагӀлар)

**АгӀачгечит** () — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатолин Дийарбакир провинцин (ил) БагӀларан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Дийарбакир провинцин нах беха меттигаш

Категори:БагӀларан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Ариджакли (БахӀче)

**Ариджакли** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Османийе провинцин (ил) БахӀченан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Османийе провинцин нах беха меттигаш

Категори:БахӀченан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Ацтекаш

**Ацте́каш**, йа **асте́каш** (шен цӀе *mēxihcah* []), — йуккъера Мексикера индейн халкъ. Таханлерачу науа (иштта цӀе а йу ацтекийн) дукхалин барам — 1,5 млн сов бу. Ацтекийн цивилизацин (XIV—XVI бӀешеран) йара алсам мифологеш а, культурин тӀехье а. Ацтекийн империн коьрта гӀала йара Теночтитлан, иза лаьтташ хила Тескоко Ӏоман бердйистехь, таханлера Мехико йолучехь.

## Билгалдахарш

Категори:Ацтекаш
Куьчуьксарикайалар (БахӀшили)

**Куьчуьксарикайалар** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Кириккале провинцин (ил) БахӀшилинан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Кириккале провинцин нах беха меттигаш

Категори:БахӀшилинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Баназ

**Баназ** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан Ушак провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Баназанан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Ушак провинцин нах беха меттигаш

Категори:Баназанан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
ХӀасанкади (Бартин)

**ХӀасанкади** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Бартин провинцин (ил) Бартинан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Бартин провинцин нах беха меттигаш

Категори:Бартинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Акдемир (Баскил)

**Акдемир** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин ЭлаьзигӀ провинцин (ил) Баскилан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:ЭлаьзигӀ провинцин нах беха меттигаш

Категори:Баскилан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Аккечили (Башмакчи)

**Аккечили** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан АфйонкарахӀисар провинцин (ил) Башмакчинан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:АфйонкарахӀисар провинцин нах беха меттигаш

Категори:Башмакчинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Батман (гӀала)

**Батман** () — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатолин Батман провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Батманан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Туркойчоьнан гӀаланаш

Категори:Батман провинцин нах беха меттигаш

Категори:Алтинташан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Чайуьстуь (Батман)

**Чайуьстуь** () — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатолин Батман провинцин (ил) Батманан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Батман провинцин нах беха меттигаш

Категори:Батманан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Атаманчук, Григорий Климентьевич

**Григорий Климентьевич Атаманчук** () — советан эпсар, артиллерист, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Йукъара фронтан 60-гӀа армин 75-гӀа гвардин кхиссархой дивизин 231-гӀа гвардин кхиссархой полкан миномётий ротан взводан куьйгалхо, гвардин лакхара лейтенант (тӀаьхьа майор), Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1922 шеран 22 августехь Украинин Хмельницкан областан Дунаевецки кӀоштан Тернови юртахь белхалон доьзаллехь. Украинхо. Цо 10 класс чекхйаьккхира Соьлжа-ГӀалахь. Школера ваьлча цо Соьлжа-ГӀалан эчиг некъан техникум чекхйаьккхира. 1941 шеран 21 маехь иза Соьлжа-ГӀалан военкоматас ЦӀе Эскаре дӀавигира.

### ТӀамтӀехь
1942 шеран мартехь цо чекхйаьккхира Астраханан эскаран гӀашсалтийн училище, цул тӀаьхьа иза тӀамтӀе дӀахьажийра. 1943 шо дуьйна Атаманчук ВКП(б) декъашхо вара.

Сталинград ларйеш хенахь иза миномётан взводан куьйгалхо вара. Цу хенахь цо тӀом бира цкъа хьалха 907-гӀа кхиссархойн дивизехь, 1942 шеран 30 сентябрь дуьйна 95-гӀа кхиссархойн дивизехь, 161-ра кхиссархойн полкехь (и полк кхано 231-гӀа гвардин кхиссархойн полк хилира). Оцу полк йукъахь Атаманчук тӀом чекхбаллалц вара. Командованин тӀедилларш кхиамца кхочушдарна 95-гӀа кхиссархойн дивизехь кхано 75-гӀа гвардин кхиссархойн дивизи йира. Атаманчукан гвардин лакхара лейтенант дарж а, «Сталинград Ӏалашйаран» медаль а йелира.

1943 шеран 6 июль дуьйна Поныри — Ольховатка кӀоштахь Атаманчукс дакъа лецира Курски Ӏад долчахь немцойн тӀелатар йухатухуш. 1943 шеран 8 июлехь Орёл — Курск некъехь мостагӀийн тӀелатар йухатухуш цо шен взводац цхьана хӀаллак йира 8 герз схьадаьтта меттиг а, 50 сов салти а, эпсар а. Цуьнан взводан майралла бахьнехь мостагӀийн тӀелатар йухатуьхура. 1943 шеран 2 августехь Атаманчукан йелира «Майраллин» цӀе йолу медаль.

Гвардин лакхара лейтенант Атаманчукс къаьстина хьуьнар гайтира Киевел къилбаседе Днепр хих совет эскар дехьадолуш хенахь. 1943 шеран гуьйренна ЦӀен эскар Днепрел дехьа а даьлла Глебовка а, Ясногородка а йарташ уллехь плацдарм схьайоккхуш. Атаманчук совгӀат даларан дӀакховдина кехатан тӀехь цуьнан хаькимо 75-гӀа гвардин кхиссархойн дивизин 231-гӀа кхиссархойн полкан куьйгалхо подполковник Ф. Е. Маковецкийс йаздира:

1943 шеран 17 октябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца кхиамца Киеван къилбехе Днепр хих дехьаваларан а, Днепр малхбуза агӀора болу бердан тӀехь чӀагӀваларан а, и тӀейиллин тӀеман Ӏалашо кхочуш деш гайтина хьуьнуран гвардин лакхара лейтенант Григорий Климентьевич Атаманчукан йелла Советски Союзан Турпалан цӀе.

ТӀом чекхболуш хенахь Атаманчукс 1-ра Белорусски фронтан эскаран йукъахь дакъа лецира Одер хих дехьаваларех.

### ТӀом чекхбеллачултӀаьхьа
1946 шеран август дуьйна майор Атаманчук отставкехь вара. 1952 шарахь цо чекхйаьккхира Ростован эчиг некъан инженерийн институт. И чекхйаьккхинчултӀаьхьа иза вехира Сумин областан Конотоп цӀе йолу гӀалахь цигара эчиг некъехь болх беш. Цул тӀаьхьа иза вара Черниговехь вехаш, цирага локомотиван депон машинист-хьехархо болх беш. 1986 шо дуьйна Ставрополан махкахь Ессентуки гӀалахь Ӏаш вара. Велира 1994 шеран 27 ноябрехь.

## Литература
* 
* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*
АгӀачкоьй (Байрамич)

**АгӀачкоьй** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Чанаккале провинцин (ил) Байрамичан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Чанаккале провинцин нах беха меттигаш

Категори:Байрамичан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Байрамоьрен

**Байрамоьрен** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Чанкири провинцин (ил) Байрамоьренан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Чанкири провинцин нах беха меттигаш

Категори:Байрамоьренан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Аз (Бингоьл)

**Аз** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин Бингоьл провинцин (ил) Бингоьлан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Бингоьл провинцин нах беха меттигаш

Категори:Бингоьлан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Эвджи (БогӀазкале)

**Эвджи** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Чорум провинцин (ил) БогӀазкален кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Чорум провинцин нах беха меттигаш

Категори:БогӀазкален кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Доьшкайа (Битлис)

**Доьшкайа** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин Битлис провинцин (ил) Битлисан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Битлис провинцин нах беха меттигаш

Категори:Битлисан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Болтаев, Георгий Семёнович

**Георгий Семёнович Болтаев** () — гвардин капитан, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1914 шеран 5 апрелехь Костанай гӀалахь (хӀинца — Казахстан) ахархон доьзаллехь. Йуккъера школа чекхйаьккхична иза бухгалтеран болх бан волавелира Семипалатинскехь йолу «Главпарфюмерия» цхьанакхетарехь.

1936—1938 а, 1939—1940 а шерашкахь Болтаев вара ЦӀен эскарехь. 1942 шеран маехь иза йуха а эскаре дӀавигира. 1944 шарахь цо чекхйаьккхира Тамбовехь йолу эскаран гӀашсалтин училище. Цул тӀаьхьа иза Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман фронте хьажийра. 1944 шарахь иза КПСС декъашхо хилира.

1945 шеран апрель кхачале капитан Болтаев хилира 1-ра Белоруссин фронтан 8-гӀа гвардин армин 57-гӀа гвардин кхиссархойн дивизин 172-гӀа гвардин кхиссархой полкан автоматхойн ротан куьйгалхо.

Болтаев билгалвелира эскар Одра хих дехьадолуш хенахь а, Зееловски лакхенаш схьайохуш а.

1945 шеран 16 апрелехь цуьнан рота массарелла хьалха немцойн траншейн чу а иккхина хӀаллакйира 2 йоккха топ а, 5 герздаьтта меттиг а, цхьа бӀе гергга мостагӀийн салтий а, эпсараш а, иштта схьайаьккхира 75-мм йоккхий тоьпийн батарей. 17 апрелехь ротас, дӀауьдучу немцошна тӀаьхьахӀоттина схьабаьккхира Зеелов гӀалан йукъара урам.

1945 шеран 31 майхь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца капитанан Георгий Болтаеван йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

1946 шарахь капитан Болтаевс эскаран болх битира. Иза Ӏаш а, болх беш а Соьлжа-ГӀалахь вара. Болтаев велира 1986 шарахь.

Цуьнан каш ду регионан лараме хӀоллам. 2010 шераш цуьнан кешний хьал кхачам боцуш дара.

## СовгӀаташ
* Советски Союзан Турпал (1945 шеран 31 май);
* Ленинан Орден (1945 шеран 31 май);
* Александр Невски орден (1945 шеран 27 февраль);
* 1-ра даржан Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман орден (1985 шеран 11 мартан);
* 2-ра даржан Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман орден (1945 шеран 15 май);
* ЦӀен Байракхан орден(1944 шеран 14 сентябрь);
* 1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккху Даймехкан тӀамехь Германи эшаярна медаль (1945 шеран 9 май);
* Мидалш.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* Герои Советского Союза — казахстанцы. Алма-Ата. 1968, кн. 1. / стр.135-136.
* *Глазков М. Д.* Рубежи бессмертия. Красноярск,1975. / стр.91-94.
* Достоин звания героя. 2-е изд., перераб. и доп. Красноярск, 1975. / стр.306-307.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Къилба-Малхбален Анатоли

**Къилба-Малхбален Анатоли** () — Туркойчоьнан 7-ворхӀане йкъара цхьа географин (статистикийн) регион. Цуьна йукъайогӀу 9 ил (провинци). Къилбехьа доза ду Шемаца.

## ХӀоттам
Регионан йукъара илаш (провинцеш):
* Адийаман
* Батман
* Дийарбакир
* Газиантеп
* Килис
* Мардин
* Шанлиурфа
* Сиирт
* Ширнак

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоьнан регионаш
Сакли (ХӀасанкейф)

**Сакли** () — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатолин Батман провинцин (ил) ХӀасанкейфан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Батман провинцин нах беха меттигаш

Категори:ХӀасанкейфан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Дишли (Болвадин)

**Дишли** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан АфйонкарахӀисар провинцин (ил) Болвадинан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:АфйонкарахӀисар провинцин нах беха меттигаш

Категори:Болвадинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Борчка

**Борчка** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Артвин провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Борчканан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Артвин провинцин нах беха меттигаш

Категори:Борчканан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Чамалак (Бозтепе)

**Чамалак** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин КиршехӀир провинцин (ил) Бозтепен кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:КиршехӀир провинцин нах беха меттигаш

Категори:Бозтепен кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Бозуьйуьк

**Бозуьйуьк** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Биледжик провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Бозуьйуькан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Биледжик провинцин нах беха меттигаш

Категори:Бозуьйуькан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Кизилкайа (Буджак)

**Кизилкайа** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Бурдур провинцин (ил) Буджакан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Бурдур провинцин нах беха меттигаш

Категори:Буджакан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Айдиндере (Буланджак)

**Айдиндере** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Гиресун провинцин (ил) Буланджакан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Гиресун провинцин нах беха меттигаш

Категори:Буланджакан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Бочаров, Иван Кириллович

**Иван Кириллович Бочаров** () — лахара сержант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1918 шеран 29 октябрехь Соьлжа-ГӀалахь белхалон доьзаллехь. Цо ворхӀ шарахь доьшуш школа чекхйаьккхира. 1938—1940 шерашкахь иза вара ЦӀен Эскарехь. Армера цӀа веанчултӀаьхьа цо болх бира Туркменин Марыйски областан Иолотански машенан а, тракторийн а станцехь механикан болх. 1941 шеран июнехь иза йуха а ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. 1941 шеран июль дуьйна иза Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман фронтехь вара. 1945 шеран бӀаьсте кхочуш лахара сержант Иван Бочаров вара 222-гӀа къаьстина инженерийн батальонан отделенин куьйгалхо. Цу шарахь иза ВКП(б) декъашхо хилира. ЦӀен Эскар Одер хих дӀедолуш хенахь къаьстира и.

1945 шеран 17-18 апрелин буьйсанна Хоэнвутцен юртан уллехь Вриценелла 14 км къилбаседехьа мостагӀаш чӀогӀа герз тӀедетташшехь, Одерел дехьа трос а тессна бурам вовшехтесира. Оцу бурам тӀехь иза кхузза хих дехьа велира кхиссархойн рота а, кхо йоккха топ а, тӀеман гӀирсаш а хих дехьа йоккхуш. Бочаровс бина болх бахьнехь советан эскаран аьтту белира малхбузан бердтӀехь плацдарм схьаяккха а, и керахь сацаян а. И болх беш хенахь Бочарован чов йинера, амма иза тӀеман йукъара ца велира.

1945 шеран 31 майхь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца лахара сержантан Бочарован йелира Советски Союзан Турпал.

ТӀом чекхбеллачул тӀаьхьа Бочаров эскаран болх битира. Иза ваха Орджоникидзе (хӀинца — Владикавказ) вахара. 1978 шо кхаччалц цо болх бира цигара некъаш деш йолу урхаллехь. Иза велира 1991 шеран 15 мартехь. ДӀавоьллина Владикавказан «Силаллийн Аллейхь».

Иштта цунна йелира ЦӀен Байракхан орден а, 1-ра даржан Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман орден а, йиъ ЦӀен Седан орден а, дукха мидалш а (царна йукъхь «Майраллин медаль» а).

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Бочаров

**Бочаров** - чолхалла.
## Адамаш
* Бочаров, Иван Кириллович (1918-1991) - лахара сержант, Советски Союзан Турпал. 
## Топоним
* Бочаров (Краснодаран мохк) - Россин Федерацин Краснодаран мехкан Лабинскан кӀоштара эвла.
Чехармехаль а, Бахтиари а

**Чехармехаль а, Бахтиари а** () — Иранан остан, административан центр — Шехре-Корд.

## Административан йекъайалар
Останехь йу 6 шахрестан:
# Ардаль
# Боруджен
# Кухранг
# Лордеган
# Фарсан
# Шехре-Корд

## Билгалдахарш

Категори:Иран
Кохгилуйе а, Бойерахмед а

**Кохгилуйе а, Бойерахмед а** () — Иранан остан, административан центр — Ясудж.

## Административан йекъайалар
Останехь йу 5 шахрестан:
# Бехмеи
# Бойерахмед
# Гечсаран
# Дена
# Кохгилуйе

## Билгалдахарш

Категори:Иран
ИсфахӀан (остан)

**ИсфахӀан остан** () — иза Иранан остан йу, цуьнан хьукме (администартивни) йукъ— ИсфахӀан йу.

## Административан йекъайалар
Останехь йу 22 шахрестан:
# Аран-и-Бидголь
# Борхар-э-Мейме
# Гольпайеган
# Исфахан
# Кашан
# Ленджан
# Мобареке
# Наин
# Нетенз
# Неджефабад
# Семиром
# Семиром-э-Софла
# Тиран-и-Карван
# Фаридан
# Фелаверджан
# Ферейдуншехр
# Хвансар
# Хомейнишехр
# Чадеган
# Шахиншахр о Мейме
# Шехреза
# Эрдестан

## Билгалдахарш

Категори:Иран
Семнан (остан)

**Семнан** () — Иранан остан, административан центр — Семнан.

## Административан йекъайалар
Останехь йу 5 шахрестан:
# Дамган
# Гермсар
# Мехдишахр
# Семнан
# Шахруд

## Билгалдахарш

Категори:Иран
Элмакайа (Буланик)

**Элмакайа** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин Муш провинцин (ил) Буланикан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Муш провинцин нах беха меттигаш

Категори:Буланикан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Бурдур

**Бурдур** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Бурдур провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Бурдуран кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Бурдур провинцин нах беха меттигаш

Категори:Бурдуран кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Аксу (Бурдур)

**Аксу** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Бурдур провинцин (ил) Бурдуран кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Бурдур провинцин нах беха меттигаш

Категори:Бурдуран кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Бубликов, Фёдор Борисович

**Фёдор Борисович Бубликов** () — эскаран кеманхо, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1915 шеран 23 январехь Эна-Хишка юртахь. Оьрсий. 1929 шо дуьйна Бубликов Соьлжа-ГӀалахь Ӏаш вара. 1930 шарахь цо чекхйаьккхира школан 8 класс. Даьшна веллачултӀаьхьа цо болхбира «Грознефть» цхьанакхетаран эчиг некъийн депохь. 1935 шарахь цо чекхйаьккхира Соьлжа-ГӀалан аэроклуб а, 1936 шарахь — Осоавиахиман инструкторийн школа а. 1936—1938 шерашкахь иза вара Соьлжа-ГӀалан аэроклубан кеманхо-инструктор.

1938 шеран сентябрь дуьйна иза ЦӀен Эскарехь вара. Цо болх бира Литвахь йолу Шяуляй гӀалан уллехь йолу 111-гӀа аэродроман хьашташ кхочушдан батальона шофер. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабелча иза 7-гӀа ийина авиацин дивизехь Ӏамавира У-2 кема буьйсанна леладан.

1941 шеран октябрь дуьйна 1942 шеран июнь кхаччалц иза вара 304-гӀа къаьстина йайн бомбанаштухуш авиацин эскадрильехь кеманхо. Цо тӀом бира Къилбаседе-Малхбузе фронтехь. Цо бира 130 тӀеман буьйсанна тӀемавалар У-2 кеманехь. Цо дакъалецира Демянски операцехь а, Йоккха Русса гӀалан уллехь бина тӀамехь а.

1942 шеран июнехь — октябрехь иза вара 8-гӀа къаьстина Ӏамаран полкехь Къилбаседе-Малхбузе фронтехь Ил-2 цӀе йолу штурмовик Ӏамош. 1942 шеран ноябрь дуьйна 1945 шеран март кхаччалц Бубликов вара 74-гӀа (1943 шеран март дуьйна — 70-гӀа гвардин) штурман авиацин полкан коьрта кеманхо а, куьйгалхонан когаметтаниг а, куьйгалхо а. 1945 шеран март дуьйна иза вара 33-гӀа гвардин штурман авиацин полкан эскдрильин куьйгалхо. Цо тӀом бира Къилбаседе-Малхбузе а, 1-ра а, 2-гӀа Белоруссин фронташкахь. Бубликовс тӀом бира мостагӀийн Демянски плацдарман го барехь а, хӀаллакйарехь а, Белоруссин мукъадаккхарехь а, Висло-Одеран а, Малхбале-Померанин а, Берлинан а операцишкахь. 1944 шеран апрель кхачале цо 212 тӀеман тӀемавалар кхочушдира (130 — У-2 кеман тӀехь, 82 — Ил-2 штурмовик тӀехь). ХӀаваан тӀемашкахь цо чудаийтира 3 мостагӀийн кема, кхиъ 4 кема аэродромаштӀехь хӀаллакдира. Цунна шозза айп йира (1943 шеран 20 августехь а, 1944 шеран 5 ноябрехь а).

1944 шеран 2 августехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца лакхара лейтенантан Бубликован Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

ТӀом чекхбаьллча Бубликов вара Германехь йолу авиацин эскадрильин куьӀгалхо. 1946 шеран сентябрехь Бубликовс эскаран болх битира.

Цул тӀаьхьа Бубликовс Соьлжа-ГӀалахь Ӏаш а, болх беш а вара. 1972 шеран 20 мартехь иза велира. Иза дӀавоьллира Соьлжа-ГӀалан йуккъера кешнашкахь. Цуьнан каш лоруш ду регионан даржан хӀоллам. 2010 шарахь кешнийн хьал вон дара.

## СовгӀаташ
* Советски Союзан Турпал (1944 шеран 2 августехь);
* Ленинан орден (1944 шеран 2 августехь);
* 3 ЦӀен Байракхан орден (1943 шеран 23 мартехь а, 21 августехь а, 1945 шеран 6 февралехь);
* Александр Невскин орден (1944 шеран 23 февралехь);
* ЦӀен Седанан орден (1942 шеран 12 июлехь);
* мидалш.

## Дагахьлаттавар
2010 шарахь Соьлжа-ГӀалахь схьайиллина «Силаллийн Аллейхь» хӀоттийна Бубликован барельеф а, мемориалан у а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
*
Абдулкадир (Джиде)

**Абдулкадир** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Кастамону провинцин (ил) Джиденан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Кастамону провинцин нах беха меттигаш

Категори:Джиденан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
АшагӀичешме (Джизре)

**АшагӀичешме ** () — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатолин Ширнак провинцин (ил) Джизренан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Ширнак провинцин нах беха меттигаш

Категори:Джизренан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Николаевка (Городенскан йуьртан меттиг)

**Николаевка** () — Россин Федерацин Курскан областан Льгован кӀоштара  эвла.
## Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Льгован кӀоштан индексаш 

Категори:Льгован кӀоштан нах беха меттигаш
Кийла

**Кийла** (йу) - дуьненйукъара барамийн системин (оьрс. Система Интернациональная - СИ) массан (йозаллин) барам. Цхьан кийлан чуйог1у эзар грамм. Оьрсийн маттахь дацдеш йаздо "кг", европан меттанашкахь - "kg".

Категори:Кийла
Бадемдере (Чамарди)

**Бадемдере** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин НигӀде провинцин (ил) Чамардин кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:НигӀде провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чамардин кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Виноградов

**Виноградов:**
## Адамаш
* Виноградов, Иван Иванович (1922-1963) - Советски Союзан Турпал.
## Топоним
* Виноградов (Украина) - Украинин Закарпатьен областера гӀала.
Виноградов, Иван Иванович

**Иван Иванович Виноградов** () — сержант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1922 шарахь Сипсо-ГӀалахь ахархон доьзаллехь. Цо чекхйаьккхира йуьззина йоцу юккъара школа а, цул тӀаьхьа — трактористийн курсаш а. Таккха иза колхозе болх бан вахара. 1941 шеран июлехь иза ЦӀен Эскаре дӀа а кхайкхин Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман фронте дӀахьажийра. 1943 шеран октябрь кхачале гвардин сержант Иван Виноградов вара Воронежан фронтан 47-гӀа армин 3-гӀа гвардин механизаци йина корпусан 62-гӀа гвардин къаьстина моторизацин сапёран батальонан отделенин куьйгалхо.

Цо къаьстина майралла гайтира Днепр хих эскар дехьадолуш хенахь хилла тӀамехь. Эскир хих дехьадолуш хьалхара буса Виноградован а гвардин сержантан Пётр Днепровски а отделенеш иттуза хих дехьабевлира, кхоьчу бердан тӀе 500 гергга салтий а, эпсар кхачира шайн герзаца а, герзан гӀирсаш а, яа хӀуманца а. Оцу шина отделенеш советан эскар хих дехьа доккхуш 300 сов дехьдевлира мостагӀо чӀогӀа тӀедаьтташ герз долушшехь, шайн некан гӀирсаш юх-йуха тадеш. 1943 шеран 19 октябрехь Виноградов а, Днепровский а йуха а хих дехьадолуш дара. Цера лодкан тӀе нийса хӀоъ кхаьтта Днепровский оцу минотехь велира, Виноградован йоккху чов йинера. Амма Виноградовс понтон хих дехьадеккхира.

1944 шеран 3 июнехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца гвардин сержантан Иван Виноградован йелира Советски Союзан Турпалан цӀе. И цӀе йоцург цунна йелира ЦӀен Седан орден а, масийтта медаль а.

ТӀом чекхбаьлча Виноградовс эскаран болх битира. Иза шен цӀа а вирзина цигахь балха дӀахӀоьттира. Иза велира 1963 шеран 14 майхь.

## СовгӀаташ
* Советски Союзан Турпал — 1944 шеран 3 июнь;
* Ленинан орден — 1944 шеран 3 июнь;
* ЦӀен Седан орден — 1943 шеран 13 октябрь;
* «ТӀеман кхиамашна» медаль — 1942 шеран 18 сентябрь;
* «ТӀеман кхиамашна» медаль — 1943 шеран 5 сентябрь;

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* Герои-освободители Черкасщины. — Днепропетровск: Промінь, 1980.
* Золотые Звёзды Чечено-Ингушетии. — Грозный: Чечено-Ингушское кн. изд-во, 1985.
* Шёл парнишке в ту пору…: герои-комсомольцы в боях за Советскую Украину в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. / авт.-сост. В. Н. Немятый и др. — К.: Молодь, 1985. — 367 с.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Вовченко, Николай Дмитриевич

**Николай Дмитриевич Вовченко** () — капитан, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, 1-ра Белоруссин фронтан 5-гӀа армин 94-гӀа гвардин кхиссархойн дивизин 283-гӀа гвардин кхиссархойн полкан ротан куьйгалхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вовченко вина 1915 шеран 22 июлехь Соьлжа-ГӀалахь белхалон доьзаллехь. Иза оьрсий вара. Цо чекхйаьккхира Новочеркасскан индустрин институт. Институт чекхйаьккхинчул тӀехь цо болх бира Соьлжа-ГӀалан теплоэлектроцентраль.

1942 шеран февраль дуьйна Вовченко ЦӀен Эскарехь вара. Цу хенахь иза фронте вахийтира. Вовченкос тӀом бира Воронежан а, 2-гӀа Украинин а, 3-гӀа Украинин а, 1-ра Белоруссин а фронташкахь. Цунна шиъ чов йинера. Цо чекхйаьккхира «Выстрел» курсаш.

Курсаш чекхйаьккхичан иза хӀоттийра 283-гӀа гвардин кхиссархойн полкан ротан куьйгалхо. Цо къаьстина майралла гайтира Магнушевски мостагӀийн дуьхьалон зӀе чекхъэккхарехь. 1945 шеран 14 январехь Бжозувка-Подосе юртан уллехь (Варка гӀалан къилбехьа, Польшехь) кхиамца тӀом чекхбеккхича цуьнан рота полкехь массарелла хьалха тӀекхечира Пилица хин тӀе, йодуш летташехь цу хих дехьа а йелла цо схьайаьккхира Пальчев гӀала (Польша).

1945 шеран 27 февралехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца гвардин лакхара лейтенантан Николай Вовченкон йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

1946 шо дуьйна Николай Вовченко тӀаьхьалонан капитан вара. Эскаран болх битинчул тӀаьхьа иза цӀа вирзира. 1968 шо кхаччалц иза Соьлжа-ГӀалан ТЭЦ-1 болх беш вара. 1968—1975 шерашкахь Казахстанан Мангышлакан областан Шевченко гӀалахь Ӏаш а, болх беш а вара. 1975 шарахь иза Соьлжа-ГӀала схьавеар. 1982 шарахь пенсе ваханчул тӀаьхьа иза Пятигорскехь Ӏаш вара. Велира 1991 шеран 13 мартехь. ДӀавоьллина Пятигорскехь.

## СовгӀаташ
1945 шеран 27 февралехь Вовченкон йелира Советски Союзан Турпалан цӀе. Цул совнах цунна йелла Ленинан орден а (1945 шеран 27 февралехь), 1-ра даржан Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман орден а (1985 шеран 11 мартехь), ЦӀен Седан орден а (1944 шеран 7 июлехь), мидалш а.

## Дагахьлаттавар
Николай Вовченкон хӀоллам хӀоттийна Пятигорскехь йолчу «Турпаллийн Аллейхь».

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Вовченко Николай Дмитриевич
* Вовченко Николай Дмитриевич

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Хорасан-Резави

**Хорасан-Резави** () — Иранан остан, административан центр — Мешхед.

## Административан йекъайалар
Останехь йу 27 шахрестан:
# Баджестан
# Бардаскан
# Бахарз
# Гондабад
# Даварзан
# Даргаз
# Джовин
# Джогатай
# Заве
# Калат
# Кашмер
# Кучан
# Мехвелат
# Мешхед
# Нишапур
# Раштхвар
# Себзевар
# Серахс
# Тайбад
# Торбете Джам
# Торбете Хейдерие
# Торкабе а, Шандиз а
# Фариман
# Фирузе
# Халилабад
# Хваф
# Хошаб
# Ченаран

## Билгалдахарш

Категори:Иран
Къилба Хорасан

**Къилба Хорасан** () — Иранан остан, административан центр — Бирдженд.

## Административан йекъайалар
Останехь йу 8 шахрестан:
# Бирдженд
# Бошруйе
# Каэн
# Дармиан
# Нехбандан
# Серайан
# Сербише
# Фердоус
# Табас
# Зиркух
# Кесф

## Билгалдахарш

Категори:Иран
Йезд (остан)

**Йезд** () — Иранан остан, административан центр — Йезд.

## Административан йекъайалар
Останехь йу 10 шахрестан:
# Абаркух
# Ардакан
# Бафк
# Йезд
# Мейбод
# Мехриз
# Садук
# Табаз
# Тафт
# Хатем

## Билгалдахарш

Категори:Иран
Фарс (остан)

**Фарс** () — Иранан остан, административан центр — Шираз.

## Административан йекъайалар
Останехь йу 23 шахрестан:
# Абаде
# Беванат
# Дараб
# Джехром
# Зерриндешт
# Казерун
# Кир а, Карзин а
# Ламерд
# Ларестан
# Мамасани
# Мервдешт
# Мохр
# Нейриз
# Пасаргад
# Сепидан
# Феррашбенд
# Феса
# Фирузабад
# Хондж
# Хоррембид
# Шираз
# Эклид
# Эрсенджан
# Эстехбан

## Билгалдахарш

Категори:Иран
Бушир (остан)

**Бушир** () —  Иранан остан, административан центр — Бушир.

## Административан йекъайалар
Останехь йу 9 шахрестан:
# Бушир
# Генаве
# Дейер
# Дейлем
# Дешти
# Дештестан
# Джем
# Кенган
# Тенгестан

## Билгалдахарш

Категори:Иран
Ортайайла (ЧамлихӀемшин)

**Ортайайла** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Ризе провинцин (ил) ЧамлихӀемшинан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Ризе провинцин нах беха меттигаш

Категори:ЧамлихӀемшинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Воловодов, Борис Наумович

**Борис Наумович Воловодов** () — кеманхо-штурмовик, лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Воловодов вина 1914 шеран 19 июлехь Соьлжа-ГӀалахь белхалон доьзаллехь. 1938 шарахь цо чекхйаьккхира Херсонан кеманхойн инструкторин школа. И чекхйаьккхинчул тӀаьхьа цо кеманхо-инструктор болх бира Ставрополин а, Куйбышеван а аэроклубашкахь. 1942 шарахь Воловодов цо болх бира Эскаран хӀордан флотан авиацехь. Дуьххьура дӀа иза вара кеманхо-инструктор Эскаран хӀордан флотан кеманхойн школан хьехархо. 1943 шеран май дуьйна иза фронтехь вара. 1943 шеран сентябрь дуьйна Воловодов чекхйаьккхира авиацин звенон куьйгалхойн курсаш. Цул тӀаьхьа иза хьажийра Ӏаьржа хӀордан ТӀеман хӀаваан эскаран 11-гӀа штурман авиацин дивизин 47-гӀа штурман авиацин полке. Цигахь иза звенон а, эскадрилин а куьйгалхо. Цо дакъалецира Тамански ахгӀайре мукъаяккхуш а, Керчин ахгӀайрене десант охьаяссаеш я.

ТӀамехь дакъалацаран хенахь Воловодовс 15-за тӀемавелира мостагӀийн эскаршна бомбанаш тоха. Цо куьйгалхо деш йолу эскадрильяс хӀаллакдира 2 ха деш долу хина кема а, 4 сиха лелаш йолу баржа а. 1943 шеран 3 ноябрехь Воловодов 12 Ил-2 кеманийн тобан йукъахь тӀема велира Эльтиген юртан уллехь (хӀинца Керчь гӀалан йукъа йахана) болу могстагӀийн техникин а, салтийн а гуламан тӀе бомбанаш тоха. МостагӀаш зенитан герзаш тӀедаьтташшехь кеманхош бомбанаш тӀетуьхуьра. Штурмовикийн болх чекхболуш хенахь малхбузе агӀора гучудевлира «Ju-88» цӀе йолу немцойн кеманаш. Воловодован экипажас цхьана бомбардировщикан шайн кема тӀетуьхира. Воловодовца цхьана велира цуьнан штурман лахара лейтенант Василий Леонтьевич Быков. Воловодов дӀавоьллира Эльтиген юртахь вежараллин каш чохь.

1943 шеран 17 ноябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Борис Воловодован йелира Советски Союзан Турпалан цӀе. И цӀе йоцург, цунна йелира Ленинан орден а (йелла 1943 шарахь), мидалш а.

## Дагахьлаттавар
Воловодован цӀе йу Севастополехь йолу Ӏаьржа хӀордан кеманхойн майраллина йина мемориалан комплексехь дагахьлаттаваран пенатӀехь. Ставрополехь йолу № 32 школан Воловодован цӀе тиллина. Керчь гӀалахь бу Воловодован цӀе йолу урам.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* Авдеев М. В. У самого Чёрного моря. Книга 3. М.: ДОСААФ, 1975.
* Авиация и космонавтика СССР. — М.: Воениздат, 1968.
* Бессмертные подвиги. — М.: Воениздат, 1980.
* Вершинин К. А. Четвёртая воздушная. — М.: Воениздат, 1975.
* Герои боёв за Крым. — Симферополь: Таврия, 1972.
* Герои Советского Союза Военно-Морского Флота. 1937—1945. — М.: Воениздат, 1977.
* Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. Том 2. М., 2008.
* Иванов П. Н. Крылья над морем. — М.: Воениздат, 1973.
* Краснознамённый Черноморский флот. — М.: Воениздат, 1987.
* На грани возможного. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: «Лимб», 1993.
* Подвиг во имя Родины. Книга 3. Куйбышев, 1975.

## Хьажоргаш
* 
* «Ворошиловские соколы. Фильм 2»

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Керман (остан)

**Керман** () — Иранан остан, административан центр — Керман.

## Административан йекъайалар
Останехь йу 18 шахрестан:
# Анбарабад
# Бам
# Бардсир
# Бафт
# Джирофт
# Заранд
# Кале-йе-Гандж
# Кахнудж
# Керман
# Кухбонан
# Менуджан
# Рабар
# Равер
# Рафсанджан
# Рудбар Джануб
# Сирджан
# Фахрадж
# Шехр-э-Бабек

## Билгалдахарш

Категори:Иран
Хормозган

**Хормозган** () — Иранан остан, административан центр — Бендер-Аббас.

## Административан йекъайалар
Останехь йу 11 шахрестан:
# Абумуса
# Бастак
# Бендер-Аббас
# Бендер-Ленге
# Джаск
# Кешм
# Минаб
# Парсиан
# Рудан
# Хаджиабад
# Хемир

## Билгалдахарш

Категори:Иран
Систан а, Белуджистан а

**Систан а, Белуджистан а** () — Иранан остан, административан центр — Захедан.

## Административан йекъайалар
Останехь йу 14 шахрестан:
# Заболь
# Захак
# Захедан
# Ираншехр
# Конарек
# Никшехр
# Сераван
# Сербаз
# Хаш
# Чахбехар
# Далган
# Хирманд
# Мехрестан
# Сиб о Соран

## Билгалдахарш

Категори:Иран
Галкин, Фёдор Ульянович

**Фёдор Ульянович Галкин** () — полковник, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1907 шеран 3 мартехь белхалон доьзаллехь Елисеево юртахь (хӀинца Нижегородан область). Иза оьрси вара. Галкинера доьзалла Сибрех дӀабахара, амма Фёдорин да-нана делира тиф бахьнехь. Фёдор Курганера берийн цӀа дӀавелира. Цигахь цо 6 класс чекхйаьккхира. Цул тӀаьхьа цо профтехучилище чекхйаьккхира, тӀаккха Кургана машенаш яш йолу заводехь (хӀинца «Кургансельмаш») болх бира.

1928 шарахь иза ВКП(б) декъашхо хилира. 1929 шарахь иза ЦӀен Эскаре дӀавахара. 1932 шарахь цо тӀехдика чекхйаьккхира Рязанан гӀашсалтийн школа. Цул тӀаьхьа иза вара кхиссархойн эскарехь Генара Малхбалехь взводан а, ротан а, батальонан а куьйгалхо. 1939 шарахь цо Халхин-Голехь тӀом бира Григорий Жукован куьйган кӀелахь. Цигахь цо еккхира хьалхара Ленинан орден.

1942 шеран июль дуьйна Галкин вара Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман фронтехь. Иза хилира батальонан а, полкан а куьйгалхо. ТӀом чекхболуш хенахь иза вара дивизин командиран когаметтаниг. Къаьстина говзалла цо гайтира тӀом чекхболуш хенахь Польша мукъайоккхуш а, Висла-Одеран операцехь а, Берлин схьайоккхуш а.

1945 шеран 24 апрелехь полковник Галкин вара 230-гӀа кхиссархойн дивизи Шпрее хих дехьайаларан куьйгалхо деш. Цуьнан дивизин тӀедиллинера Руммельсбургер-Зее хӀордан уллехь плацдарм схьайаккхар. 26 апрелехь Галкин ша штурман тобанан хьалвелира Берлинан йиъ квартал схьайоккхуш хенахь. Трептов-парк схьайоккхуш цуьнан тобанас йодуш летташехь схьайаьккхира немцош эккхита кечйина Румельсбург цӀе йолу Берлинан уггара йоккха электростанци. Цара схьайаккхина объекташ йукъахь йара Берлинан Коьрта Имперски типографи. 1945 шеран 27 апрелехь Галкин лазийра цун уллехь иккхина минас.

1945 шеран 31 майхь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца цунна йелира Советски Союзан Турпалан цӀе. ТӀом чекхбеллачул тӀаьхьа иза Кавказехь эскаран болх беш вара. 1955 шо дуьйна иза тӀаьхьаллоне ваьккхира. ТӀаккха иза Соьлжа-ГӀала схьа а веана, кхузахь болха дӀахӀуттира. Иза велира 1967 шеран 9 февралехь Соьлжа-ГӀалахь. Галкин дӀавоьллира Соьлжа-ГӀалан Ленински кӀоштан йукъара кешнашкахь. Цуьнан каш лоруш ду регионан даржан хӀоллам. 2010 шарахь Галкинан каш вуо хьал долуш дара.

## Дагахьлаттавар
Семёнов гӀалахь а бу цуьнан цӀе тиллина урам. Соьлжа-ГӀалахь бу Галкинан цӀе тиллина урам а, урамалг а.

## СовгӀаташ
* Советски Союзан Турпал (1945 шеран 31 майхь);
* Ленинан орден (1945 шеран 31 майхь);
* Ленинан орден (1939 шо);
* Кхоъ ЦӀен Байракхан орден (1943 шеран 8 апрелехь, 22 сентябрехь а);
* 2-гӀа даржан Богдан Хмельницки орден (1945 шеран 6 апрелехь);
* 3-гӀа даржан Суворован орден (1944 шеран 27 майхь);
* ЦӀен Седан орден;
* мидалш.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Галкин Фёдор Ульянович.
* Моя малая родина — Галкин Федор Ульянович.
* Галкин Федор Ульянович, полковник, пехотинец.
Галкин

**Галкин:**
## Адамаш
* Галкин, Фёдор Ульянович (1907-1967) - полковник, Сийлахь-Боккха Даймехкан т1еман декъашхо, Советски Союзан Турпал. 
## Топоним
* Галкин (Волгоградан область) - Россин Федерацин Волгоградан областан Кумылженскан кӀоштара эвла.
Александровка (Кантемиран кӀошт)

**Александровка** (, ) — Молдавин Кантемиран кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Закон об административно-территориальном устройстве Республики Молдова от 27 декабря 2001 года
* Закон 2003 года о внесении изменений и дополнений в Закон об административно-территориальном устройстве
* Национальное бюро статистики Республики Молдова

## Литература
* 

Категори:Кантемиран кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Молдавин нах беха меттигаш
Галушкин, Борис Лаврентьевич

**Борис Лаврентьевич Галушкин** () — лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, партизанийн тобанан куьйгалхо, Советски Союзан Турпал (веллачул тӀехь).

## Биографи
Галушкин винер 1919 шеран 12 августехь Александровск-Грушевский гӀалахь белхалон доьзаллехь. Иза оьрсий вара. Шен гӀалахь иза школе вахара (хӀинца иза № 26 школа ю). Школа чекхйаккхале цера доьзалла Соьлжа-ГӀале схьабеара. Цигахь иза № 9 школехь доьшуш вара. 1934 шарахь иза комсомолан организацин секретарь хаьржира.

Иза бокс Ӏамош вара. Школа чекхйаьккхича иза Москван физкультуран а, спортан а институтехь йолу тренерийн школе деша вахара. Цхьа шо даьлча иза институтан 3-гӀа курсе дӀаийцира. Цуьнан тренер вара Константин Градополов. 1941 шеран июлехь иза шен лаамца ЦӀен Эскаре дӀавахара. Оцу шеран гуьйренахь фронте дӀахьажийра. Ша фронте дӀавахале ши де хьалха цо зуда йалира.

Галушкинс Ленинградан фронтехь тӀом бира. Цхьана омра кхочуш деш иза шина динахь логгелц хи чохь Ӏийра, цун дела цунна туберкулёз кхитира. Иза госпитале охьавиллира. Лоьраш цуьнга элира шаьш и дӀахоьцур вац аьлла. ТӀаккха Галушкин госпиталер ведир.

1942 шарахь ОМСБОН салти волуш цо мостагӀан тылехь ша тайпа омраш кхочуш дора Минскан а, Витебскан областашкахь. 1943 шарахь иза ВКП(б) декъашхо хилира. 1943 шеран майхь иза хӀоттийра «ГӀо» цӀе йолу партизанийн тобанан куьйгалхо. Цуьнан тобанас хӀаллакйира 24 мостагӀийн эшелон а, 23 паровоз а, шортта машенаш а, танкаш а, трактораш а, эккхийтира 6 эскаран гӀирс а, яа хӀума а чохь йолу мостагӀийн ларма, электростанци а, кехатан фабрика а, хӀун кечйеш фабрика а, ветан завод а.

Галушкин винера 1944 шеран 15 июнехь Минскан областан Борисован кӀоштахь болу Палик хӀордан уллехь мостагӀаш бина гон йукъара схьаволуш хенахь.

1944 шеран 5 ноябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Галушкинан йелира Советски Союзан Турпалан цӀе (веллачул тӀаьхь).

## Дагахьлаттавар

* Галушкин дӀавоьллина вежараллин каш чохь Белоруссин Минскан областан Борисован кӀоштан Маковье юртан уллехь. 1959 шарахь оцу каш тӀехь дӀахӀоттина 3,3 м лекха йолу хӀоллам «Партизан-мукъадаккхархо».
* Галушкинан цӀе тиллина Москвахь а, Соьлжа-ГӀалахь а болу урамашна.
* Москван физкультуран а, спортан а институтан тӀехь хӀоттина Галушкинан мемориалан у.
* Москвахь хӀора шарахь хуьлу Галушкин дагахьлаттаваран лерина кегирхойн йукъахь боксан йохьалла а, кросс а.
* 1988 шеран 27 апрелехь Шахты гӀалахь йолу № 26 лицейн Галушкинан цӀе тиллина. Оцу школан тӀехь хӀоттина Галушкинан мемориалан у.
* 1988 шарахь арахийцира Галушкинан сурт тӀехь долу конверт.

## СовгӀаташ
* Советски Союзан Турпалан цӀе;
* Ленинан цӀе;
* ЦӀен Байракхан орден;
* мидалш.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* Навечно в сердце народном / редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — 3-е изд., доп. и испр. — Мн.: Белорусская советская энциклопедия, 1984. — 607 с. — 65 000 экз.

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Окчаоьрен (Чамолук)

**Окчаоьрен** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Гиресун провинцин (ил) Чамолукан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Ризе провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чамолукан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Гвенцадзе, Иван Николаевич

**Иван Николаевич Гвенцадзе** () — лакхара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1907 шеран 23 апрелехь Гуьржичоьнан Амбролауран кӀоштан Бареули юртахь ахархон доьзаллехь. Иза гуьржи вара. 1937 шарахь цо чекхйаьккхира Тбилисин индустрин институт. Цул тӀаьхьа цо болх бира Соьлжа-ГӀалахь йолу № 2 газолинан заводехь коьрта энергетик. 1939 шарахь иза ВКП(б) декъашхо хилира.

1942 шеран февралехь иза ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. Цу шаран апрелехь цо эпсарийн курсаш чекх а йаккхира, лахара лейтанантан дарж цунна схьаделира.

1942 шеран август дуьйна иза тӀамтӀехь вара. Иза хӀоттийра Степной фронтан 57-гӀа армин 14-гӀа гвардин кхиссархойн дивизин 33-гӀа гвардин артиллерин полкан батарейн куьйгалхо.

1943 шеран 26 сентябрехь Гвенцадзес дакъа лецира Пушкарёвка юртан уллехь (хӀинца Днепропетровски областан Верхнеднепровск гӀалан дозанехь ю) Днепр хих дехьаваларехь. Гвенцадзен батарейс тӀедиттина герзо доккха гӀо дира ЦӀен Эскаран плацдарм схьайоккхуш а, и карахь сацаеш а. Салтиша йиъ мостагӀийн тӀелатар йуха а туьхуьр, схьайаккхина плацдарм шор а йира, дивизин коьрта ницкъашна хих дехьабовла гӀо а дира.

1944 шеран 14 майхь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Гвенцадзен йелира Советски Союзан Турпалан цӀе. Цул тӀаьхьа цо дакъа лецира Кировоградан а, Уманско-Боташански а, Венски а операцишкахь.

1945 шарахь Гвенцадзес лакхара лейтенант даржехь эскаран болх битира. Иза Тбилиси дӀавахар, цигахь Ӏаш а, вехаш а вара иза. Цхьа хан ялча иза Гуьржийн ССР Сийлахь инженер хилира. Иза велира 1990 шарахь.

## СовгӀаташ
Гвенцадзен, Советски Союзан Турпалан цӀе йоцург, йелира Ленинан орден а (1944 шеран 14 майхь), ЦӀен Байракхан орден а (1945 шеран 7 июнехь), шиъ 1-ра даржан Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман орден а (1943 шеран 2 декабрехь а, 1985 шеран 11 мартехь), ЦӀен Седан орден а (1943 шеран 6 февралехь), мидалш а.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Гвенцадзе Иван Николаевич Az-Library сайтехь.

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой