open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Починок (Марий Эл)

**Починок** () — Россин Федерацин Марий Элан Юринан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Юринан кӀоштан индексаш

Категори:Юринан кӀоштан нах беха меттигаш
Мыс (Нижни Новгородан область)

**Мыс** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Боран гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 24 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Нижегородская область поштан индексаш 

Категори:Боран гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Мали Горка (Приозерскан кӀошт)

**Мали Горка** () — Россин Федерацин Ленинградан областан Приозерскан кӀоштара эвла.
## Климат
Эвла йукъайогӀу хӀордан климатера континенталан дехьайолучу барамерачу климатан зонан. Цигахь барамера кӀеда Ӏа ду, барамехь йовха аьхке а йу. Климатан коьрта башхалла йу хенан хӀоттам цхьаьнаэшшара ца хилар, иза доьзна ду сих-сиха хийцалучу хӀаваан массех, уьш кхоллалучу кӀоште хьаьжжина хуьлу хӀордан, континенталан, арктикан. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Приозерскан кӀоштан индексаш

Категори:Приозерскан кӀоштан нах беха меттигаш
Рыжиково (Москохан область)

**Рыжиково** () — Россин Федерацин Москохан областан Серпухован кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Серпухован кӀоштан индексаш 

Категори:Серпухован кӀоштан нах беха меттигаш
Ненцойн автономин гуо

**Ненцойн автономин гуо** () — Россин Федерацин регион. Иза Архангельскан областан йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Регионаш
Борисовски 2-я

**Борисовская 2-я** () — Россин Федерацин Архангельскан областан Верхни Тойман кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Верхни Тойман кӀоштан индексаш

Категори:Верхни Тойман кӀоштан нах беха меттигаш
Фомински (Вельскан кӀошт)

**Фоминская** () — Россин Федерацин Архангельскан областан Вельскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 8 стаг (2010 шо).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).

## Билгалдахарш

Категори:Вельскан кӀоштан нах беха меттигаш
Борок (Калининградан область)

**Борок** () — Россин Федерацин Калининградан областан Озёрскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат хӀордан йу, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь UTC-н дӀахилар +3:00 йу. Кхузара хан Москохан хенал 1 сахьт башха йу, Аьхка Балтикайистера республикашкахь а кхин Финляндехь а, Исраилехь а, Туруойчохь а, Украинехь а, Белоруссехь а йолу хенаца нийса йу. Йукъара Европин хенал +1 сахьт башха йу. Ӏай Йукъара Европин хенал +2 башха йу..

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Озёрскан кӀоштан индексаш 

Категори:Калининградан областан Озёрскан кӀоштан нах беха меттигаш
Каргополь (ГӀезалойчоь)

**Каргополь** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Алькееван кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 424  стаг (2010).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий 137, гӀезалой 20,  чувашаш 10 .

## Билгалдахарш

Категори:Алькееван кӀоштан нах беха меттигаш
Кириллово (Пензин область)

**Кириллово** () — Россин Федерацин Пензин областан Земетчинан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дикка йовхачу аьхкенца, барамехь шийлачу Ӏаьнца. Кхузахь йукъара климатан сиптийн амалехь ду, цхьацца муьрашкахь дикка хаалуш климатан элементаш ловзаран амплитуда йоккха хиларца. Шеран уггар шийла бутт январь бу, ткъа уггар бовха - июль. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Пензин областан индексаш 

Категори:Земетчинан кӀоштан нах беха меттигаш
Коноша

**Коноша** () — Россин Федерацин гӀалин кепара эвла, Архангельскан областан Коношан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Коношан кӀоштан индексаш 

Категори:Коношан кӀоштан нах беха меттигаш
Раменье (Ленинградан область)

**Раменье** () — Россин Федерацин Ленинградан областан Волхован кӀоштара эвла.
## Климат
Эвла йукъайогӀу хӀордан климатера континенталан дехьайолучу барамерачу климатан зонан. Цигахь барамера кӀеда Ӏа ду, барамехь йовха аьхке а йу. Климатан коьрта башхалла йу хенан хӀоттам цхьаьнаэшшара ца хилар, иза доьзна ду сих-сиха хийцалучу хӀаваан массех, уьш кхоллалучу кӀоште хьаьжжина хуьлу хӀордан, континенталан, арктикан. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Волхован кӀоштан индексаш 

Категори:Волхован кӀоштан нах беха меттигаш
Чуркино (Москохан область)

**Чуркино** () — Россин Федерацин Москохан областан Коломнан гӀалин гуонара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Коломнан гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Яндовище (Мордови)

**Яндовище** (, ) — Россин Федерацин Мордовин Инсаран кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат билгалйолу шен Оьрсийн акъарийн йуккъера бараман асанера физика-географин хӀоттамца, ткъа цуьнан амалехь ду хаа а луш шеран заманаш хийцайалар. 
## Бахархойн дукхалла

ГӀезалой–78%

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Инсаран кӀоштан индексаш 

Категори:Инсаран кӀоштан нах беха меттигаш
Ямски (Саратовн область)

**Ямское** () — Россин Федерацин Саратовн областан Красни Кутан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Саратовн областан Красни Кутан кӀоштан индексаш 

Категори:Саратовн областан Красни Кутан кӀоштан нах беха меттигаш
Мокри Горка (Вилегодскан кӀошт)

**Мокрая Горка** () — Россин Федерацин Архангельскан областан Вилегодскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Вилегодскан кӀоштан индексаш 

Категори:Вилегодскан кӀоштан нах беха меттигаш
Пустошь (Нижни Новгородан область)

**Пустошь** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Городецан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 0 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Городецан кӀоштан нах беха меттигаш
Еремински (Вельскан кӀошт)

**Ереминская** () — Россин Федерацин Архангельскан областан Вельскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 82 стаг (2010 шо).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).

## Билгалдахарш

Категори:Вельскан кӀоштан нах беха меттигаш
Мосеево (Удмурти)

**Мосеево** () — Россин Федерацин Удмуртин Яран кӀоштара эвла.
## Климат
Лаьтта къилбаседа бараман асанехь, Еврази материкан кӀоргенехь, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн хӀордашна генахь. Цундела цуьнан климат барамера континенталан йу дехачу шийлачу Ӏашца, йовхачу аьхкенца, дика къаьстачу шеран заманашца бӀаьста а, гурахь а. Атлантикин Ӏапказ тӀиера кхуза йогӀу йовха хӀаваъ. Аьхка цуо йахьа йочанаш, йовхо лагӀйо, ткъа Ӏай ло дахьа, шелонаш лагӀйо, йовхонаш йахьа. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь йу Самарин хан лелаш. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябряхь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).  Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Яран кӀоштан индексаш 

Категори:Яран кӀоштан нах беха меттигаш
Умтата

**Мтата** (), шираелла цӀе **Умта́та** — Къилба-Африкин Республикин гӀала а бантустанан Транскей коьрта гӀала а. Йиллина 1879 шарахь Ричард Калверлис Тембу (Коса) олучу тукхуман хилла йуьртан меттехь.

## Билгалдахарш

Категори:Къилба-Африкин Республикин гӀаланаш
Большой Бор (Ленинградан область)

**Большой Бор** () — Россин Федерацин Ленинградан областан Выборган кӀоштара эвла.
## Климат
Эвла йукъайогӀу хӀордан климатера континенталан дехьайолучу барамерачу климатан зонан. Цигахь барамера кӀеда Ӏа ду, барамехь йовха аьхке а йу. Климатан коьрта башхалла йу хенан хӀоттам цхьаьнаэшшара ца хилар, иза доьзна ду сих-сиха хийцалучу хӀаваан массех, уьш кхоллалучу кӀоште хьаьжжина хуьлу хӀордан, континенталан, арктикан. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Выборган кӀоштан индексаш 

Категори:Ленинградан областан Выборган кӀоштан нах беха меттигаш
Прилуки (Москохан область)

**Прилуки** () — Россин Федерацин Москохан областан Серпухован кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Серпухован кӀоштан индексаш 

Категори:Серпухован кӀоштан нах беха меттигаш
Плесецк (гӀалин кепара эвла)

**Плесецк** () — Россин Федерацин гӀалин кепара эвла, Архангельскан областан Плесецкан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Плесецкан кӀоштан индексаш 

Категори:Плесецкан кӀоштан нах беха меттигаш
Конево (Калининградан область)

**Конево** () — Россин Федерацин Калининградан областан Озёрскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат хӀордан йу, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь UTC-н дӀахилар +3:00 йу. Кхузара хан Москохан хенал 1 сахьт башха йу, Аьхка Балтикайистера республикашкахь а кхин Финляндехь а, Исраилехь а, Туруойчохь а, Украинехь а, Белоруссехь а йолу хенаца нийса йу. Йукъара Европин хенал +1 сахьт башха йу. Ӏай Йукъара Европин хенал +2 башха йу..

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Озёрскан кӀоштан индексаш 

Категори:Калининградан областан Озёрскан кӀоштан нах беха меттигаш
Бураково (ГӀезалойчоь)

**Бураково** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Спасскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 63  стаг (2010).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀезалойчоьнан Спасскан кӀоштан нах беха меттигаш
Бели (Приморскан кӀошт)

**Белое** () — Россин Федерацин Архангельскан областан Приморскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Приморскан кӀоштан индексаш

Категори:Архангельскан областан Приморскан кӀоштан нах беха меттигаш
Бели Гора (Саратовн область)

**Белая Гора** () — Россин Федерацин Саратовн областан Базарни Карабулакан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Базарни Карабулакан кӀоштан индексаш 

Категори:Базарни Карабулакан кӀоштан нах беха меттигаш
Нагорни (Мордови)

**Нагорни** () — Россин Федерацин Мордовин Теньгушеван кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат билгалйолу шен Оьрсийн акъарийн йуккъера бараман асанера физика-географин хӀоттамца, ткъа цуьнан амалехь ду хаа а луш шеран заманаш хийцайалар. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Теньгушеван кӀоштан индексаш

Категори:Теньгушеван кӀоштан нах беха меттигаш
БугӀгуни

**БугӀгуни** ( , ) — Францин шира мохк а регион а. Къилбаседехьа дозанаш ду регионашца Иль-де-ФгӀанс  Шампань-АгӀденн а, малхбузехьа СантгӀ-Валь-де-ЛуагӀ, малхбалехьа ФгӀанш-Конте, а къилбехьа ОвегӀнь а ГӀона — Альпаш а. Регионан майда 31 582 км². Бахархой 1 642 734 стаг (2011 шо). Административан центр — гӀала Дижон.

## Билгалдахарш

Категори:Франци
Къилба-ПигӀенейш

**Къилба-ПигӀенейш** (, , ) — Францин хила регион, 2016 шеран 1 январехь Окситанехь тоьхна. Коьрта гӀала — Тулуза (650 эзар стаг). Бахархой — 2 903 420 стаг (регионийн юкъахь 8-гӀа метиг).

## Билгалдахарш

Категори:Франци
Аквитани (регион)

**Аквита́ни** (, МФА: ; , , ) — Францин административан регион. Регионан административан центр йу Бордо, региона уггар йоккха гӀала.

Категори:Франци
ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист

**ПгӀованс — [[Альпаш]] — Сирла-сийна Йист** (, ) — Францин регион. Коьрта гӀала — МагӀсель. Бахархой — 4 916 069 стаг (регионийн йукъахь 3-гӀа меттиг).

## Билгалдахарш

Категори:Франци
Иль-де-ФгӀанс

**Иль-де-Фра́нс** (, МФА: ), йа **Парижан регион**, — Францин историн мохк а, регион а, даьтташ йу Парижан бассейнан йуккъера декъа тӀехь, Сена, МагӀна, Уаза эркийн йуккъехь. Иль-де-ФгӀанс (центр йу Париж) — французузийн пачхьалкхан буьйра бу.

Иль-де-ФгӀанс () цӀе схьайаьлла франкийн «liddle Franke» (); «Жима Франци». 1715 тӀера 1814 кхаччалц «Иль-де-ФгӀанс» цӀе йара йара гӀайрено ХӀиндин Ӏапказ чохь болу Маврики гӀайренан.

## Билгалдахарш

Категори:Франци
Лангедок — ГӀуссильон

**Лангедок — ГӀуссильон** (, , ) — Францин административан регион. административан центр Монпелье.

## Билгалдахарш

Категори:Франци
Лимузен (регион)

**Лимузен** (, ) — Францин административан регион. административан центр Лимож.

## Билгалдахарш

Категори:Франци
ЛугӀен

**ЛугӀен** ( , ) — Францин административан регион. Коьрта гӀала Мец.

## Билгалдахарш

Категори:Франци
НогӀ — Па-де-Кале

**НогӀ — Па-де-Кале** () — Францин административан регион. Коьрта гӀала Лилль. Кхий йаккхий гӀаланаш — Дуэ, Валансьен, ДуьнкегӀк, Бетуьн, Кале, АгӀгӀас, Вильноьв-д’Аск.

## Билгалдахарш

Категори:Франци
БгӀетань

**БгӀетань** (, ; ) — Францин къилбаседа-малхбузен декъера регион а, историн мохк а, чулоцу БгӀетань историн мехкан доккху дакъа. Лаьтта БгӀетань ахгӀайренан тӀехь, къилбехьа Ла-Манш хидоькъе йу, ткъа къилбехьа Бискан айма йу. Регионан административн центр йу — ГӀенн гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Франци
ОвегӀнь

**ОвегӀнь** ( , ) — Францин административан регион. Коьрта гӀала КлегӀмон-ФегӀгӀан. Кхий йаккхий гӀаланаш — Мулен, ОгӀийак, Ле-Пуьи-ан-Веле.

## Билгалдахарш

Категори:Франци
Пуату — ШагӀанта

**Пуату — ШагӀанта** () — Францин административан регион. Коьрта гӀала Пуатье. Кхий йаккхий гӀаланаш Ангулем, Ла-ГӀошель, НиогӀ.

## Билгалдахарш

Категори:Франци
ФгӀанш-Конте

**ФгӀанш-Конте́** ( , , фр.-конт. *Fraintche-Comtè*) — Францин административан регион. Коьрта гӀала Безансон. Кхий йаккхий гӀаланаш Лон-ле-Сонье, Везуль, БельфогӀ.

## Билгалдахарш

Категори:Франци
Майотта

**Майо́тта** () — Францин регион а, цхьана хеннахь хӀордал дехьара департамент а (, йа ).


2004 12 12 18-24-04 rose sea in mamoudzou mayotte island.jpg|Мамудзу йеллера хӀорд


## Административан йекъайалар

Административано Майотта йекъалуш йу 17 коммунан:

## Билгалдахарш

Категори:Францин департаменташ
Мартиника

**Мартини́ка** () — Францин регион а, хӀордал дехьара департамент а (, йа ). Коьрта гӀала Фор-де-Франс. Майда — 1128 км².

## Билгалдахарш

Категори:Францин департаменташ
ГӀеуьньон

**ГӀеуьньон** ()) — Францин хӀордал дехьар регион.

Майда — 2512 км². Бахархойн дукхалла — 828 581 стаг (2011). Административан центр — Сен-Дени (137 эзар стаг 2010).

## Билгалдахарш

Категори:Францин департаменташ
Французийн Гвиана

**Гвиа́на** (Французийн Гвиана — ) — Францин регион а цхьана хеннахь хӀордал дехьара департамент а (, йа ), иза йу Къилба Америкехь. Административан центр — гӀала Кайенна.

## Билгалдахарш

Категори:Францин департаменташ
Гваделупа

**Гваделу́па** () — Францин регион а цхьана хеннахь хӀордал дехьара департамент а (, йа ) иза йу Карибийн хӀордан йистехь, регионан майда 1628 км².
## Билгалдахарш

Категори:Франци
Категори:Францин департаменташ
Эльзас

**Эльза́с** (, олу [альза́с]),  йа *Elsaß*) — Францин административан регион. Коьрта гӀала Страсбург.

## Билгалдахарш

Категори:Франци
Амьен

**Амьен** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сомма. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Сомма департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Вараев, Шарип Магомедович

**Шари́п Магоме́дович Вара́ев** (1969 шеран 13 август, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — нохчийн дзюдоист, СНГ чемпион (1992 шо), Дуьненан Кубок йаьккхинарг (1990 шо), тобанийн зачётехь Европин чемпион (1991 шо), Европин чемпионатан борзан совгӀатхо (1992 шо), 1992 шарахь Барселонехь хилла Олимпан ловзарийн декъашхо, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча.

## Биография
Вина 1969 шеран 13 августехь. Цуьнан тренер вара Феликс Куцель.
* Дуьненан Кубок йаьккхинарг (1990 шо, Потсдам, Германи);
* Тобанийн зачётехь Европин чемпион (1991 шо, Хертогенбос, Нидерландаш);
* Европин чемпионата борзан совгӀатхо (1992 шо, Париж, Франци).
* Олимпиадан декъашхо (1992 шо, Барселона, 7-гӀа меттиг)

## Доьзалла
* Да — Мохьмад;
* Нана — Амнат;
* Ваша — вевзаш волу дзюдоист Башир Вараев.

## Хьажоргаш
* Шарип Вараев
* Чеченские дзюдоисты на Олимпийских Играх

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Могушков, Чингиз Лечиевич

**Чинги́з Лечиевич Могушко́в** () — Россин гӀалгӀайн штангист, Россин чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, йЙерригроссин а, халкъашна йуккъера а йахьаллонийн толамхо а, совгӀатхо а, Россин йеза атлетикин гулйина тобан декъашхо.

Лазваран бахьнехь цуьнан аьтто ца хилира 2012 шарахь хилла Олимпиадехь а, 2013 шарахь хилла Дуьненан йеза атлетикин чемпионатехь а дакъа лаца.

## Спортан кхиамаш
* 2010 шарахь Курскехь хилла Россин йеза атлетикин чемпионатан дато совгӀатхо — 426 кг (190 + 236);
* 2011 шарахь Парижан Диснейлендехь хилла Дуьненан чемпионатехь 4-гӀа меттиг — 4 меттиг (192 + 240 = 432 кг);
* 2011 шарахь Пензехь хилла Россин йеза атлетикин чемпионатан дато совгӀатхо — 450 кг (202 + 248);
* 2011 шарахь хилла Россин президентан йеза атлетикин Кубок — 2 меттиг (190 + 221 = 411 кг);
* 2012 шарахь Саранскехь хилла Россин йеза атлетикин чемпионатан дато совгӀатхо — 438 кг (201 + 237);
* 2013 шарахь Казанехь хилла Россин йеза атлетикин чемпионатан чемпион — 445 кг (200 + 245);
* 2014 шарахь Соьлжа-ГӀалахь хилла Россин йеза атлетикин чемпионатан дато совгӀатхо — 454 кг (213 + 241);
* Рывок яш Россин рекорд хӀоттинарг — 213 кг (2014 шо, Соьлжа-ГӀала);

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Чингиз Могушков выиграл чемпионат России по тяжелой атлетике
* Чингиз Могушков установил рекорд России
* Чингиз Могушков выиграл чемпионат России по тяжелой атлетике 
* Чингиз Могушков завоевал последнее золото чемпионата России
* Чемпионат России по тяжёлой атлетике 2014 года. Протокол соревнований
* Профиль спортсмена на сайте IWF 
* IWRP - profile

Категори:ГӀалгӀайн спортхой
Категори:Россин чемпионаш
Хертогенбос

**Хертогенбо́с** ( , къамелан вариант:  ;  — «герцогийн хьуьн»;) — Нидерландашкара гӀала а йукъаралла а, Къилбаседа Брабант олучу провинцин административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Къилбаседера Брабант
Категори:Нидерландаш
Нохчийн автономин область

**Нохчийн автономин область (Нохчийн АО)** —  1922 шеран 30 ноябрь тӀера 15 январь 1934 шеран кхаччалц РСФСРехь хилла административно-мехкан дакъа.

Административан центр — Соьлжа-ГӀала.
## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Айдамирова, Марьям Ахьмадовна

**Айдамирова, Марьям Ахьмадовна** (1924 шеран 1 январь, Бена-Йурт, Теркан кӀошт, Нохчийн автономин область, РСФСР, СССР — 1992 шеран 2 ноябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, Росси) — нохчийн эшархо, пондарча, композитор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист, РСФСР Сийлахь артист.

## Биографи
Йина 1924 шеран 1 январехь Теркан кӀоштан Бена-Йуртахь. Иза шен ден-ненан цхьаъ бен йацар. Эшарш лакъа йолайелира школера исбаьхьаллин кхолламалин кружокехь. Оцу кружоке иза цуьнца доьшуш хилла Махмуд Эсамбаевс йалийра. 5-гӀа классехь йолуш хенахь цо дакъа лецира Пятигорскехь хилла хьуьнаре берийн конкурсехь. Амма цуьнан лерина музыкин образовани ца хилла.

Нохчийн цӀера баьхна зама цо Джамбулехь йаьккхийра. Цуьнан накъостас иза столови балха дӀанисйира. Цигахь цо хӀума йаа баьхна нахан эшараш лоькхура. Шен гӀонна делла кӀеззиг ахчанах цуьнан нанас кехат пондар йицира. Аза лакха Ӏемира Марьям. Ша йаьккхина йаа хӀума цо шен гергарчарна а, лулахошна а йокъура.

Кеста иза кхайкхира Кхазакхийн операн театрехь болх бан. Иза шен комплексан концертан бригадаца йарташкахь концерташ луш лелара. Иза йара шен районера дозанал арайала бакъо йеллачарех хьалхарниг. Цо эшараш лоькхуш хенахь нах шайн даймохк дага оьхуш боьлхура.

Ша миччхьа а йахача цо цигахь Ӏаш болу халкъан маттахь эшараш Ӏамайора. Цо локхура нохчийн а, кхазакхийн а, гӀиргӀазойн а, узбекийн а, эрмалойн а, хӀирийн а меттанашкахь.

Кхазакхийн театрехь цо болх бира 1956 шо кхаччалц. Цу шарахь йуха а кхуллуш йолу «Вайнах» ансамбле нах эца болабелира. Иза харжарах чекхйелира, амма цунна тӀедожийра музыкин училище чекхйаккхар. Шена тӀедожинарг цо кхочуш дира.

1957 шарахь ца йеанчул тӀехь иза Соьлжа-ГӀалин филармони балха йахара. Марьям гастролешца 20 сов пачхьалкхе кхечира. Филармонехь цо ша 1992 шеран 2 ноябрехь йаллалц болх бира — 35 шарал сов.

## Доьзалла
Цуьнан ши йоӀ а, кӀан а бара.
* Цуьнан цӀин да велира 1966 шеран 26 апрелехь Ташкентехь мохк бегош хенахь;
* Цуьнан кӀант велира 13 шо кхьачна волуш хенахь;
* Цуьнан йоӀ Зулайс ГИТИС чекхйаьккхина. Иза йу Нурадиловн цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан театран актриса, Нохчийн Республикин Халкъан артистка;
* Цуьнан йоӀ Маликас чекхйаьккхина культпросветучилищен хореографически отделени;

## Билгалдахарш

## Литература
;оьрсийн маттахь
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;нохчийн маттахь
* 
* 

## Хьажоргаш
* Марьям Айдамирова 
* Марьям Айдамирова 
* Марьям Айдамирова 
* Марьям Айдамирова
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохчийн композитораш
Категори:Нохчийчоьнан зударий
Къилба Финлянди

**Къилба Финлянди** () —  Финляндин провинци ().

## Билгалдахарш

Категори:Финляндин провинцеш
Оулу

**О́улу** ( ,  ) — Финляндин шен йокхаллица пхеалгӀа гӀала, Оулу олучу провинцин административан центр.

### Тайп-тайпанара
* Окрестности Оулу на geocaching.com
* Об Оулу по-русски
## Билгалдахарш
Айдамиров

**Айдами́ров** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Айдамиров, Абузар Абдулхакимович (1933—2005) — нохчийн Халкъан йаздархо;
* Айдамирова, Марьям Ахмедовна (1924—1992) — нохчийн эшархо, пондарча, композитор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист, РСФСР Сийлахь артист;
Абуев, Магомед Лечаевич

**Магоме́д Леча́евич Абу́ев** (1992 шеран 3 сентябрь, Кхазакхстан) — нохчийн штангист, Кхазакхстанан чемпион, Россин 2013 шеран йеза атлетикин чемпионатан дато совгӀатхо.

## Биографи
Вина 1992 шеран 3 сентябрехь Кхазакхстанехь. 2005 шарахь иза волавелира йеза атлетика Ӏамо. Цуьнан тренер вара Павел Маратович Ли. 2008 шарахь цо кхочуш йира спортан говзанчан норматив, 2009 шеран — халкъашна йуккъера даржан спортан говзанчан норматив. Иза ву тӀаьх-йеза категорехь Кхазакхстанан чемпион а, рекордсмен а. 2010 шарахь иза Нохчийн Республике цӀавирзира. Цуьнан хӀнцлера тренер ву Ибрагим Самадов.

Иза ву К. Г. Разумовскийн цӀарах йолу Москван пачхьалкхан технологийн а, урхаллан а унивеситетан студент.

## Спортан кхиамаш
* Казанехь 2013 шарахь хилла йолу Универсиадан борзан совгӀатхо (197+230=427);
* 2014 шарахь хилла Россин кегирхойн III аьхкенан Спартакиадан чемпионатан чемпион (Новочебоксарск, 200+240=440);
* 2013 шарахь хилла 23 шо кхачаз болу кегирхойн чемпионатан толамхо (Таллин, Эстони, 195+215=410);
* 2013 шарахь хилла Россин чемпионатан дато совгӀатхо (Казань, 201+243=444);
* 2012 шарахь хилла юниорийн дуьненан чемпионатан толамхо (Антигуа, Гватемала, 191+235=426);
* 2012 шарахь хилла юниорийн йукъахь йолу Европин чемпионатан чемпион (Эйлат, Исраил, 192+232=424);
* 2012 шарахь юниорашна йукъахь Россин чемпион (Шахты, 190+237=427);
* 2011 шарахь юниорашна йукъахь хилла Европин чемпионатан борзан совгӀатхо (Бухарест, 178+212=390);
* 2010 шеран Кхазакхстанан чемпион (185+231=416, Кхазакхстанан рекорд).

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* Магомед Абуев
* Профиль спортсмена на сайте IWF 

Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Лахти

**Ла́хти** ( — «*айма*», ) — Финляндин гӀала а коммуна а, Пяйят-Хяме административан центр Къилба Финлянди.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Lahti.fi , , , ,  — официальни сайт
* Kuka, Mitä, Lahti  — Лахтин истори
* Лахти. Фоторепортаж. 
* Обзор города Лахти  — Электроннан Финлянди
* ru.lahti.fi 

Категори:Лахти
Ювяскюля

**Ю́вяскюля**, **Йю́вяскюля** ( ) — Финляндин гӀала а, муниципалитет а, ляни Кески-Суоми олучу провинцин (ляни) административан центр.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный сайт города Ювяскюля
* Веб-камера на пешеходной улице Ювяскюля 
* Информация о Ювяскюля и регионе Кески-Суоми (Центральной Финляндии) на русском языке 
* Проект «Центральная Финляндия – реальность и возможности» - Ювяскюля 
* Visit.Jyvaskyla на русском языке 
* Ваш туроператор в Центральной Финляндии
Шамилов, Якуб Джамбекович

**Якуб Джамбе́кович Шами́лов** (1991 шеран 25 апрель, Устрада-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн дзюдоист, Россин чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, 2013 шарахь Казанехь хилла Универсиадан борзан совгӀатхо, 3-за Европин Кубок йаьккхинарг, дукха халкъашна йуккъера йахьаллонийн толамхо.

Дзюдо Ӏамо волавелира 2003 шарахь. 2009 шарахь иза Россин гулйина тобан йукъавахара. Иза ву 66 кг кхаччалц йеза категорехь леташ. Цуьнан тренераш бу Хасан Абдулазиев а, Д. Махмудхаджиев а.

Иза ву Россин МВД ОСН УФСИН лейтенант.

## Хьажоргаш
* Мужская сборная (до 23 лет) 
* Якуб Шамилов — бронзовый призёр континента по дзюдо
* Чеченский дзюдоист Якуб Шамилов стал бронзовым призёром Универсиады

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:Россин чемпионаш
Вакаев, Шейх-Магомед Ширваниевич

**Шейх-Магоме́д Ширваниевич Вака́ев** (1987 шеран 30 октябрь, Устрада-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн дзюдоист а, самбист а, Россин дзюдон чемпион, Россин самбон чемпионатан дато совгӀатхо, Россин дзюдон Кубок йаьккхинарг, дзюдон Еврокубок йаьккхинарг, дуках халкъашна йуккъера йахьаллонийн толамхо а, совгӀатхо а, Россий халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча. Иза ву 90 кг кхаччалц йолу йозаллин категорехь леташ. Цуьнан тренер ву Ибрагим Аюбов.

## Спортан гайтамаш
;2005 шо
* Халкъашна йуккъера турнир «Евразия», Оренбург, 1-ра меттиг;
* Хусейн Исаеван мемориал, Соьлжа-ГӀала, 1-ра меттиг.

;2007 шо
* Хусейн Исаеван мемориал, Соьлжа-ГӀала, 1-ра меттиг.

;2009 год
* Хусейн Исаеван мемориал, Соьлжа-ГӀала, 1-ра меттиг.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Шейх-Магомед Вакаев
* Шейх-Магомед Вакаев 
* Чемпионат Европы по самбо среди мужчин

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Нохчийчоьнан самбисташ
Новочебоксарск

**Новочебокса́рск** () —  Чувашин гӀала.

ГӀалин бахархой —  адам. (). Майда 51,14 км², луьсталла — 2 434,2 адм 1 кв. км.

## Билгалдахарш
Эйлат

**Эйла́т** () — Исраилан гӀала, иза йу Акаба олучу айман йистехь ЦӀен хӀорд.

Бахархойн дукхалла — 47,6 эзар стаг (2010 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Эйлат. История, география 
* Всё об отдыхе в Эйлате 
* Официальный сайт джазового фестиваля  

Категори:Исраилан гӀаланаш
Къилба кӀошт

**Къилба кӀошт** (, *мехоз а-даром*) — Исраилан кӀошт.  Дукху долу кӀоштан латта Негев олу гӀум аре ю кхин Арава.

Административан центр — Беэр-Шева, йокха гӀала — Ашдод.

## Билгалдахарш

Категори:Исраил
Бугульман кӀошт

**Бугульман кӀошт** () — ГӀезалойчоьнан муниципалан кӀошт.

Административан центр — гӀала Бугульма.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
*Акбаш (станци)
*Аксай (Бугульман кӀошт)
*Акшуат (ГӀезалойчоь)
*Алга (Бугульман кӀошт)
*Алкино (Бугульман кӀошт)
*Андреевка (Бугульман кӀошт)
*Анненково (Бугульман кӀошт)
*Аргуновка (разъезд)
*Базаровка (разъезд)
*Бакирово (Бугульман кӀошт)
*Батыр (Бугульман кӀошт)
*Березовка (Бугульман кӀошт)
*Берлек (Бугульман кӀошт)
*Большая Покровка (ГӀезалойчоь)
*Восточни (ГӀезалойчоь)
*Вязовка (Бугульман кӀошт)
*Елховка (ГӀезалойчоь)
*Еновка (Бугульман кӀошт)
*Ефановка
*Ефановка (разъезд)
*Забугоровка
*Зай (станци)
*Зелени Роща (Бугульман кӀошт)
*Иркен
*Карабаш (ГӀезалойчоь)
*Кзыл-Чишма (Бугульман кӀошт)
*Кирилловка (Бугульман кӀошт)
*Ключевка (Бугульман кӀошт)
*Ключи (Бугульман кӀошт)
*Коногоровка
*Коробково (ГӀезалойчоь)
*Кудашево (Бугульман кӀошт)
*Мали Бугульма
*Надеждино (Бугульман кӀошт)
*Наратлы (Бугульман кӀошт)
*Нови Александровка (Бугульман кӀошт)
*Нови Исаково (Бугульман кӀошт)
*Нови Сумароково (Бугульман кӀошт)
*Петровка (Бугульман кӀошт)
*Петровка (эвла)
*Победа (Бугульман кӀошт)
*Подгорни (Бугульман кӀошт)
*Подлесни (Бугульман кӀошт)
*Прогресс (Бугульман кӀошт)
*Райлан
*Ростовка (Бугульман кӀошт)
*Соколка (Бугульман кӀошт)
*Сокольски (ГӀезалойчоь)
*Солдатски Письмянка
*Солояз
*Сосновка (Бугульман кӀошт)
*Спасски (Бугульман кӀошт)
*Стари Исаково
*Стари Казанка (ГӀезалойчоь)
*Стари Сумароково
*Сугушла (Бугульман кӀошт)
*Сула (Код ОКТМО 92617452121)
*Сула (Код ОКТМО 92617475111)
*Суык-Чишма (Бугульман кӀошт)
*Таллы-Буляк (Бугульман кӀошт)
*Татарски Дымски
*Чирково (Бугульман кӀошт)
*Якты-Ялан (Бугульман кӀошт)
*Яналиф (эвла)

## Билгалдахарш

Категори:ГӀезалойчоь
Антигуа

**Анти́гуа** () — Карибийн хӀордан чуьра гӀайре, Кегий Антилийн гӀайренийн тобан йукъара. Антигуа а, Барбуда а  пачхьалкх тӀехь олу гӀайренах цхьаъ.

## Галерей

Файл:AntiguaHarbor.jpg
Файл:Antiguasmallisland.jpg
Файл:AntiguaBeach.jpg
Файл:AntiguaRockFormation.jpg
Файл:AntiguaShoreline2.jpg
Файл:AntiguaSailBoat.jpg
Файл:AntiguaShoreline3.jpg
Файл:AntiguaHarborStjohn.jpg
Файл:AntiguaBird.jpg
Файл:Antiguatallship.jpg
Файл:AntiguaCommercialPort.jpg
Файл:AntiguaSunset.jpg


## Билгалдахарш

Категори:Кегий Антилийн гӀайренаш
Категори:Антигуа а Барбуда а
Карибийн хӀорд

**Карибийн хӀорд** (, , , , , )  — йистера
къовланза хӀорд Атлантикин Ӏапказан бассейн.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀордаш
Шахты

**Ша́хты** () — Ростовн областан гӀала иза йу Гру́шевка олучу хийистехь, Украинин дозанна гена йоцуш.

## Билгалдахарш

Категори:Ростовн областан гӀаланаш
Коктал (Балхашан кӀошт)

**Коктал** — Кхазакхстанан Алматан областан Балхашан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кхазакхстанан индексаш 

Категори:Алматан областан нах беха меттигаш
Категори:Балхашан кӀоштан нах беха меттигаш
Нах беха меттиг

**Нах беха меттиг (н. б. м.)** — нах Ӏаш болу меттиг (ГӀала, ГӀалин кепара эвла, юрт, и. к. д.). Нах беха меттиган декхарийлахь йолу билгало — нах оцу меттехь даимна Ӏаш хилар (я рожехь Ӏаш хилар). Дукха хьолехь, пачхьалкхан уггара йоккху нах беха меттиг цуьнан коьрта гӀала лоруш йу.

## ООН а, нах беха меттигаш а
ООНс хӀоттина хӀора шарахь Хабитат цӀе йолу деза де. Иза даздеш ду 1986 шо дуьйна октябран хьалха оршот дийнахь. Оцу динахь неха тидам тӀеберзабо нах беха меттигийн проблемашна а, нехан дахаран хьалан тӀе а.

## Нах беха меттигаш Россехь
Россехь гӀалин коьрта билгало йу цигахь Ӏаш болу нах йуртан бахамехь дакъа лоцуш ца хилар.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Населённое место
* ОКАТО на сайте «Консультант»

*
Категори:Географин терминаш
Благовещенск (маьӀнаш)

**Благове́щенск**:

* Благовещенск — Амуран областан административан центр.
* Благовещенск — Башкирийчоьнан гӀала.
* Благовещенск — Амуран областера станци.
* Благовещенск — Амуран областера футболан клуб.

## Хьажа кхин
* Благовещенскан гӀалин гуо
* Благовещенка (значения)
* Благовещенская
* Благовещенский
* Благовещенское
* Благовещенье (маьӀнаш)
Осмалойн шуре

**Хункар-мохк**, **Хункар**, **Осмалойн шуре** (), кхин **Оттома́нан импери**, **Оттома́нан По́рта** йа йоца кеп **[[Порта|По́рта]]** — хункархой-lусманоша lyсман | Гleзин тхьамдаллаца 1299 шарахь кхоьллина пачхьалкх къилбаседа-малхбузе Анатолехь.

## Истори

## Билгалдахарш

Категори:Шира пачхьалкхаш
Византийн импери

**Византи́йн импе́ри**, **Византи́**, **Малхбален Руман импери** (395—1453) — 395 шарахь Руман импери йоьхча кхоллайелла пачхьалкх Феодоси I император велча малхбузен а, малхбален а дакъош тӀехь. Йекъначул тӀаьхьа берхӀитта шо даьлча, Малхбузен Руман импери дӀайаьллера, Византи йитина Шира Руман историйн а, культурин а цивилизаци, ТӀехьара Античносташ Йукъара бӀешераш а историн бӀешерашкахь.

## Билгалдахарш

Категори:Шира пачхьалкхаш
Бохотница

**Бохотница** () — Польшин эвла йу, иза йу Люблин a, Пулавы а йуккъехь.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Польшин гӀаланаш
Австро-Мажаройчоь

**А́встро-Мажаройчоь** (**Австро-Мажаройчоьнан импери**, , официалан 14 ноябрь 1868 —  (**Монархи а, латтанаш а, Рейхсратехь, кхин Мажаройчоьнан Сийлахь Стефанан таж**), официалан йоцу юьззина цӀе —  (**Австро-Мажаройчоьнан монархи**), , ) — шиъ вовшахкхетта монархи (K. und k.) Йуккъерчу Европехь 1867—1918 шарашкахь хилла дукху къаьмнаш долу пачхьалкх.

## Мохк а, демографи а

### Мохк

Къилбаседехьа Австро-Мажаройчоьнан доза дара Саксоница а, Пруссица а, Российца а, малхбалехьа — Румыница а, Российца а, къилбехьа — Румыница, Сербица, Туркойчоьца а, Черногорица а, Италица а, кхин Адриатийн хӀордан йист, малхбузехьа — Италица а, Швейцарица а, Лихтенштейнца а, Баварица а. (1871 тӀера Саксони, Прусси а, Бавари а — Германин империн йукъахь яра).

## Билгалдахарш
Ирхкема

**Ирхкема** (Ирх тӀема долу а охьахуу а кема), доца — **ИТӀОК** йа  — кема, Ирх тӀема дала а охьахаа луш долу а кема.

## Билгалдахарш

Категори:Кеманаш
Кузакема

**Кузакема** — фантастикера мехехь тӀема йолу транспорт кузан тайпа.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьрбийн  мифологи
Категори:Фольклор
Агаев, Мамед

**Мамед Ага́ев** (1976 шеран 26 май) — эрмалойн махкара паргӀат кепар нохчийн латархо, Европин чемпионатан дети совгӀатхо (2003 шо, Рига), 2004 шарахь Афинашкахь хилла долу Аьхкенан Олимпан ловзарийн декъашхо.

Вина 1976 шеран 26 маехь. 1987 шарахь волавелира лата Ӏама. Иза вара Кировоканера «Ажастан» клубан декъашхо. Цуьнан тренераш бара Грант Енокян а, Араик Багдадян а. Цо дукха халкъашна йуккъера йахьалонашкахь дакъа лаьцна.

## Спортан кхиамаш

## Хьажоргаш
* Мамед Агаев
* http://www.olympic.org/Documents/Reports/FR/fr_report_935.pdf Olympic Scholarships
for Athletes «Athens 2004». Results

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Первоуральск

**Первоура́льск** (1920 шо кхачале — **Васильевско-Шайтанский поселок**) — Первоуральскан гӀалин гуо административан центр, Россин Свердловн областера областан муьтӀахь йолу гӀала, Свердловскан областан шен бахархойн дукхаллица 4 меттигехь йолу гӀала Екатеринбургал а, Нижни Тагилал а Каменска-Уральскал а тӀехьа.
ГӀала йу Чусовая а, Йоккха Шайтанка а эркийн бердйистошкахь.

## Галерей

Pntz vert view.jpg|Керла биргӀанийн завод
Ocean 160.jpg|wave generator Ocean 160


## Географи

## Истори

## Транспорт

## Климат

## Бахархой


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:canvas value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:835 height:340
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:5
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:150000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late

ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10000 start:0
BackgroundColors = canvas:canvas

BarData=
  bar:1735 text:1735
  bar:1799 text:1799
  bar:1926 text:1926
  bar:1939 text:1939
  bar:1959 text:1959
  bar:1970 text:1970
  bar:1979 text:1979
  bar:1989 text:1989
  bar:1992 text:1992
  bar:2002 text:2002
  bar:2007 text:2007
  bar:2009 text:2009
  bar:2010 text:2010
  bar:2012 text:2012
  bar:2013 text:2013

PlotData=
  color:blue width:10 align:left
  bar:1735	 from:0 till:400
  bar:1799	 from:0 till:1250
  bar:1926	 from:0 till:9000 
  bar:1939	 from:0 till:44000 
  bar:1959	 from:0 till:90400
  bar:1970	 from:0 till:116600
  bar:1979	 from:0 till:129200
  bar:1989	 from:0 till:142200
  bar:1992	 from:0 till:143700
  bar:2002	 from:0 till:132300
  bar:2007	 from:0 till:133600
  bar:2009	 from:0 till:134361
  bar:2010       from:0 till:134395
  bar:2012       from:0 till:125364
  bar:2013       from:0 till:125490

TextData=
  pos:(18,330) fontsize:XS text:(адам)
  pos:(380,1) fontsize:XS text:(шо)
  pos:(40,15) fontsize:S text:0
  pos:(10,35) fontsize:S text:10 000
  pos:(10,55) fontsize:S text:20 000
  pos:(10,75) fontsize:S text:30 000
  pos:(10,95) fontsize:S text:40 000
  pos:(10,115) fontsize:S text:50 000

  pos:(10,135) fontsize:S text:60 000
  pos:(10,155) fontsize:S text:70 000
  pos:(10,175) fontsize:S text:80 000
  pos:(10,195) fontsize:S text:90 000
  pos:(1,215) fontsize:S text:100 000
  pos:(1,235) fontsize:S text:110 000
  pos:(1,255) fontsize:S text:120 000
  pos:(1,275) fontsize:S text:130 000
  pos:(1,295) fontsize:S text:140 000
  pos:(1,315) fontsize:S text:150 000
  pos:(1,335) fontsize:S text:160 000
  pos:(1,335) fontsize:S text:170 000



## Билгалдахарш

Категори:Свердловн областан гӀаланаш
Дециев, Бисолт Османович

**Бисо́лт Осма́нович Деци́ев** (1964 шеран 17 январь, Кхазакхийн ССР, ССРС) — нохчийн греко-риман кепар латархо, 1986 шарахь ССРС халкъийн Спартакиадан борзан совгӀатхо, ССРС Кубок йаккхинарг, шозза ССРС чемпион (1990—1991 шерашкахь), Европин чемпион (1988 шо), 4-за Дуьненан Кубок йаккхинарг, масийттуза Кхазакхстанан чемпион, дукха халкъашна йуккъера йахьаллонийн толамхо.

## Биографи
Нохчийн цӀадерза йиш хиллачул тӀехь Дециеван да-нана Кхазакхстанехь сецира. Бисолт вина цигахь 1964 шеран 17 январехь. 1977 шарахь иза волавелира классикан латар Ӏамадан. Иза вара Кхазакхстанан кегирхойн гулйина тобан декъашхо. 1982 шарахь Лейпцигехь иза хилира Европин чемпион.

1986 шарахь шен хьалхара ССРС чемпионатехь цо йаккхира 7-гӀа меттиг. Цул тӀаьхьа цо ССРС Спартакиадехь борзан мидал а йаккхира, социалистически пачхьалкхийн Динамиадан чемпион а хилира. 1990—1991 шерашкахь иза хилира ССРС чемпион. 1991 шарахь цо ССРС халкъийн Спартакиадехь толам беккхира. 1987 а, 1989—1991 а шерашкахь цо Дуьненан Кубок йаккхира.

Цо толам беккхира АЦШ а, Иранехь а, Италехь а, Норвегехь а, Венгрехь а, Россехь а, хилла халкъашна йуккъера йахьаллонашкахь. 1989 шарахь цо толам беккхира Будапештехь хилла дуьненан Гран-прихь.

1997 шо дуьйна ГӀиргӀазойчоьнан гулйина тобанан декъашхо вара. Оцу тобанан йукъахь цо 1997 шарахь Азин чемпионатехь дато мидал йаккхира, Аьхкенан Азин ловзаршкахь 4-гӀа меттиг йаккхира, дуьненан чемпионаташкахь 12-гӀа а (1997 шо), 15-гӀа а (1998 шо) меттиг йаккхира.

Спорт йитинчул тӀаьхьа иза тренеран болх бан волавелира. Цо кхииначарна йукъахь бу Кхазакхстанан чемпионаш а, Азийн а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхой а. Иза ву Шымкентан спортан клубан куьйгалхо. Бисолт хаьржина Къилбера Кхазакхстанан областин кегирхойн къаьмийн культурин центран бертан председатель. Иштта иза ву Шымкентан сийлахь гражданин.

## Спортан гайтамаш

## Хьажоргаш
* Бисолт Дециев
* Воспитатель молодёжи
* Играющий тренер
* Нас объединяют духовные корни
* Профиль Бисолта Дециева на сайте Wrestling database

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Масакема

**Масакема** — азал чехка доьду кема стиглахь (тӀема далар Маха M=1,2-5) тӀера.

## Билгалдахарш

Категори:Кеманаш
Кульботн

**Кульботн** — Норвегин гӀала. Оппегор олучу коммунин административан центр. Бахархойн дукхалла  6,000 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Оппегор
Албани (гӀала)

**А́лбани** () — Австралин Малхбузера Австрали олучу штатера гӀала. Бахархойн дукхалла 25 196 леррина 2006 шарахь.

## Галерей

File:Albany Gap, Western Australia.jpg
File:Albany Wind Farm, Western Australia.jpg
File:Albany-Middleton-beach.JPG
File:Old forts Lhouse alb.jpg
File:York Street Albany.jpg
File:Albany Town Hall.jpg
File:Bibbulmun Track, Albany, Western Australia.jpg
File:Premier Hotel Albany.jpg


## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Сити-оф-Албани
* Албани (Австралия) 

Категори:Австрали
Белоярскан кӀошт

**Белоя́рскан кӀошт** — Хантийн-Мансийн автономин гуонан йукъайогӀу муниципалан кхоллам (муниципалан кӀошт).

Административан центр — гӀала Белоярски.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Хантийн-Мансийн автономин гуо
Категори:Россин кӀошташ
Берёзован кӀошт (Хантийн-Мансийн автономин гуо)

**Берёзован кӀошт** —  Россин Хантийн-Мансийн автономин гуо муниципалан кхоллам (муниципалан кӀошт).

Административан центр — гӀалин кепара эвла Берёзово.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Хантийн-Мансийн автономин гуо
Зубайраев, Супьян Лечиевич

**Супья́н Лечи́евич Зубайра́ев** (1933 шеран 12 май, Лаха Невре, Теркан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀай АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн самбист, СССР чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, Кубан паргӀат кепар латаран гулйина тобанан тренер, хьехаман Ӏилманийн кандидат.

## Биографи
Вина 1933 шеран 12 маехь Лаха Нёврехь. Доьзаллехь ворхӀ ваша вара, Супьян царех воккханиг вара. Нохчий цӀера баьхнача хенахь доьзалла Алма-Атахь Ӏаш йара. Школехь волучу хенахь иза вара гимнастика Ӏамош. 1952 шарахь цунна перитонит кхаьттера. Ах шо даьлча иза товелира, амма гимнастика йита дизира цуьна.

1953 шарахь самбо Ӏамо волавелир иза. Цуьнан тренер вара Василий Воронкин. Цхьа шо даьлча иза хилира Кхазакхстанан чемпион.

1954 шарахь иза деша вахара Кхазакхстанан физкультуран институте. Иза дика доьшуш вара. 2-гӀа курсехь иза Москва ГЦОЛИФК (Государственный центральный ордена Ленина институт физической культуры) деша вахара. Цигахь цуьнан тренер вара Евгений Чумаков. 1958 шарахь Зубайраев тренер болх бан волавелира Москохан пачхьалкхан хьуьнан университетехь.

1959 шарахь цуьнан доьзалла цӀабирзира. Зубайраев вахара Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан физвоспитанин кафедрехь болх бан. Иштта иза вара «Буревестник» цӀе йолу студентийн йукъараллин паргӀат кепар латаран тренер. Амма цуьнан кхочуш тренировкаш йан меттиг а бацар, тренер а вацар. Цундела иза йуха а Москва дӀавахара.

1961 шарахь иза хилира цкъа хьалха ГЦОЛИФКан аспирант, тӀаккха доцент, хьехаран Ӏилманийн кандидат.

1955 шарахь СССР самбон чемпионатехь цо йаьккхира 9-гӀа меттиг. 1956 шарахь иза СССР спортан говзанча хилир. 1958-гӀа а, 1960-гӀа а шерашкахь иза хилира СССР чемпионатийн дато совгӀатхо, 1959 шарахь — бронзан. 1962 шарахь Кишинёвехь цо финалехь А. Пухашвили эша а вина самбон СССР чемпион хилира — нохчашна йуккъера хьалхара. Цо яхьллонашкахь дакъа лоцур 1970 шо кхаччалц. 1970 шарахь шен тӀаьххьара йахьаллонашкахь 37 шо кхаьчна волуш цо толам беккхира «Буревестник» йукъараллин чемпионатехь, финалехь СССР чемпион Покатаев эша а вина.

1968—1971 шерашкахь иза вара Москохан пачхьалкхан сервисан университетан кафедран куьйгалхо.

1971—1974 шерашкахь иза вара Афганистанехь Кабулан политехникан институтан кафедран куьйгалхо. Афганистанан паччахьо Захир-Шахс цунна ши орден йелира. Царех цхьаммо цунна бакъо лора ах-гектар латта долах хила а, зуда ялаян а.

1977—1980 шерашкахь иза вара Кубан паргӀат кепар латаран гулйина тобанан тренер.

Цо кечбина Дэги Багаев а, Иван Тищенков а, Юрий Ермошкин а, Виктор Пикуля а, Мухамед Умаров а, Виталий Бирюков а, Эльмурза Ульбиев а, кхиболу спортхой а. Цуьнан ваша Султан хилира самбон а, паргӀат кепар латаран а спортан говзанча.

Мытищи гӀалахь хуьлуш йу йерригроссийн кегирхойн самбон турнир «Мытищинские зори» СССР чемпион Супьян Лечиевич Зубайраеван совгӀаташна.

## Хьажоргаш
* Первый чемпион СССР среди чеченцев Супьян Зубайраев
* Чемпионы из Наура
* Он стоял у истоков

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Категори:ССРС чемпионаш
Зубайраев

**Зубайраев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Зубайраев, Супьян Лечиевич (1933) — нохчийн самбист, СССР чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, Кубан паргӀат кепар латаран гулйина тобанан тренер, хьехаман Ӏилманийн кандидат;
* Зубайраев, Яраги Магомадович (1917—1980) — нохчийн актёр, Х. Нурадилован цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан драматически театран коьрта артист, РСФСР театран гӀуллакхойн бертан декъашхо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист, РСФСР Сийлахь артист, РСФСР Халкъан артист.
Беломорскан кӀошт

**Беломорскан кӀошт** — Республика Карелин муниципалан кхоллам.

Административан центр — гӀала Беломорск (12 604 стаг, 2005 ш.)

## Нах беха меттигаш
*Беломорск
*Большая Уда (разъезд)
*Вирандозеро
*Вирма (станци)
*Вирма (эвла)
*Воренжа
*Выгостров
*Золотец
*Кевятозеро
*Колежма (станци)
*Колежма (эвла)
*Красни Горка (Карели)
*Лапино (Карели)
*Летнее Озеро
*Летнереченски
*Летни-2
*Лехта
*Маленга (станци)
*Маленга (эвла)
*Матигора
*Машезеро (Беломорскан кӀошт)
*Никонова Сельга
*Нови Машезеро
*Ноттоваракка
*Нюхча (Беломорскан кӀошт)
*Остров Большой Жужмуй
*Пертозеро (Беломорскан кӀошт)
*Пушной (Карели)
*Сальнаволок
*Сосновец (Карели)
*Сумозеро
*Сумпосад (станци)
*Сумски Посад
*Сухое (Карели)
*Тегозеро (станци)
*Тунгуда (станци)
*Тунгуда (эвла)
*Ушково (Карели)
*Хвойни (Карели)
*Чёрни Ламбина
*Шижня
*Шуезеро
*Шуерецки
*Юково (Карели)

## Билгалдахарш

Категори:Карели
Категори:Россин кӀошташ
Берёзовка (Кондопоган кӀошт)

**Берёзовка** () — Россин Федерацин Карелин Кондопоган кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кондопоган кӀоштан индексаш 

Категори:Кондопоган кӀоштан нах беха меттигаш
Лахденпохья

**Лахденпохья** (, ) — Россин Федерацин гӀала, Карелин Лахденпохьян кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Лахденпохьян кӀоштан индексаш 

Категори:Лахденпохьян кӀоштан нах беха меттигаш