open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Умарсултанов, Вахит Османович

**Ва́хит Осма́нович Умарсулта́нов** (1950 шеран 20 август, Кхазакхстан, ССРС) — нохчийн художник, Россин Федерацин Сийлахь художник, Нохчийн Республикин художникийн тобанан председатель, Россин художникийн тобанан нохчийн регионан декъан председатель, Россин художникийн тобанан секретарь, ССРС художникийн тобанан декъашхо, дукха регионийн а, йЙерригроссин а, халкъашна йуккъера а гайтахӀоттамийн декъашхо, 2012 шарахь Россин Федерацин Правительстван культурин совгӀатхо.
Тайпана ЦӀонтаро.

## Биографи
Ваха вина 1950 шеран 20 августехь, Кхазакхстанехь. 1950-гІа шераш чекхдовлуш доьзал цІабирзира Даймахка. Соьлжа-ГӀалахь йуккъера ишкол чекхйаьккхина Ваха, деша вахара Савицкийн цІарах йолу Пензан исбаьхьаллин училище. 
1970 шарахь училище чекхйаьккхича, цуо болхбира ишкол-интернатехь суртдилларан хьехархочун даржехь. Оцу шерашкахь Вахин Іаламдилларан белхаш гучудийладевлира республикин гайтамашкахь. И суьрташ, Даймахках безам боьлла, цуьнан инзаре, кхин хирйоцу хазалла гойтуш долу, ХӀинжа-гӀалахь, Нальчикехь, БуритӀехь зонан гайтамашкахь безабелира хьовсархошна а, говзанчашна а. 
Дукха хан йалале 1982 шарахь В.О. Умарсултанов Россин Федерацин Художникийн бертан декъашхо хилира. 1990-гІа шераш дуьйлалуш, Нохчийчоьнан уггара халачу заманахь, иза Художникийн бертан коьрте хІоьттира. 
2012 шарахь Россин Федерацин Правительствон оьздангаллин областера СовгІатан Лауреат хилира.

## Исбаьхьаллин кхолларалла
Вахин суьрташ Шемахь, Германехь гайтамашкахь хІиттийра. 
Цуо хьоьгу къа бахьнехь, Нохчийчоьнан художникаш дакъалецира «Имени твоему» цІе йолу йЙерригроссин исбаьхьаллин гайтамехь (декабрь 2000-январь 2001 ш.). Оцу экспозицехь хІоттийра шен кхолларалла а — диъ сурт, царна йукъахь «Калаус» — цуьнан белхех уггар дикачехь цхьаъ. 
2002 шеран майхь Москохахь Россин исбаьхьаллин Академехь хиллачу нохчийн художникийн гайтамехь, хьовсархошна довзийтира В. Умарсултановн керла суьрташ. И гайтам вовшахтухуш цуо шина шарахь сов къахьийгира, йерриг Россехара нохчийн художникийн белхаш гулбеш. 
Художникийн Союзехь болу балхо мукъа ца вуьтушехь, Ваха кхуьу кхолларалла лело. Цуьнан пейзажаш атта йевза гайтамашкахь.

## Доьзал
Вахин да Іусман, шен заманахь хьехархо болх бина вара. Церан доьзалехь шиъ кІант, кхоъ йоІ дара. 
Вахин хІусамнана Овлан йу. Церан цхьаъ кІант а, шиъ йоІ а, кІента а, йоьІарийн а бераш ду.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Вахит Умарсултанов 
* Вахит Умартсултанов стал Лауреатом премии Правительства России в области культуры
* Вахид Умарсултанов — лауреат премии Правительства России 

Категори:Нохчийн художникаш
Гагаузи

**Гагау́зи**, йа **Гагау́з Ери́**, официалан цӀе **АТО Гагаузи** () — Молдавин автономин мехкан кхоллам. 50 % гагаузаш Ӏаш болу нах беха меттигех а кхин референдумехь автономин йукъа кхета лайна а нах беха меттигех кхоьллина йу автономи.

## Билгалдахарш

Категори:Молдави
Комрат

**Комра́т** (, ) — Молдавин гӀала, Гагаузин коьрта гӀала (Автономно-мехкан кхоллар «Гагауз Ери»).

Гагаузийн автономин бахархойн дукхалица йоккха гӀала, коьрта транспортан зӀе, политикин, экономикин, культурин а Ӏилманан а центр.

## Билгалдахарш

Категори:Молдави
Категори:Гагаузи
Вест-Инди

**Вест-И́нди** (,  — «Малхбузен Инди» йа «Малхбузен Индеш») — Карибийн хӀордан чуьра гӀайренийн цӀе.

## Билгалдахарш

Категори:Карибийн хӀорд
Усманов, Ӏимран Германович

**Ӏимра́н Ге́рманович Усма́нов** (1953 шаран 2 март, Узень, Ошан область, ГӀиргӀазойн ССР, СССР) — нохчийн эшархо, поэт, композитор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист, Нохчийн Республикин исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо, Россин йаздархойн Соьюзан декъашхо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Усманов Имран
* Биография Имрана Усманова 
* Имран Усманов отметил 60-летний юбилей
* Творчество Усманова — поиск новых струн человеческой души…
* Жизнь по большому счету
* 

Категори:Нохчийн поэташ
Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохчийчоьнан композиторш
Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артисташ
Исраилов, Хож-Бауддин

**Хож-Бауддин Исраилов** () — иза советан а, россин нохчийн а театран актёр а, исбаьхьалча-карикатурист а, Нохчийн Республикин Халкъан артист (2007) а ву.

-->
## Биографи
Родился 21 марта 1953 года в селе Чалдовар Панфиловского района Фрунзенской области Киргизской ССР, где его семья находилась в депортации.

После реабилитации репрессированных народов семья вернулась в родовое село Гелдагана. Начал учиться в начальной школе в родном селе, затем перешёл в среднюю школу № 1 села Шали.

После окончания школы поступил в Чечено-Ингушское культпросветучилище. В 1971 году учёбу пришлось прервать из-за призыва в армию. Службу проходил в Нижнем Тагиле и Новочебоксарске Чувашской АССР. Начальник штаба полка обратил внимание на художественные способности Исраилова и забрал к себе на должность художника. Его карикатуры стал публиковать местный юмористический журнал «Капкан».

В 1978 году окончил ЛГИТМИК (мастерская Василия Меркурьева и Ирины Мейерхольд). Среди его педагогов были Народные артисты СССР Георгий Товстоногов, Аркадий Райкин, Кирилл Лавров, Эдуард Хиль и другие знаменитости. В годы учёбы публиковал свои карикатуры в газете «Вечерний Ленинград», газете Ленинградского военного округа «На страже Родины», других изданиях.

После окончания института вернулся в Грозный и начал работать в Чечено-Ингушском государственном драматическом театре имени Х. Нурадилова. Снялся в нескольких фильмах. Снимался в художественном фильме «Бирюза» вместе с Жераром Депардьё.

Стал особенно популярен в начале 1990-х годов после выхода на экраны местного телевизионного юмористическо-сатирического шоу «Хапар-Чупар», в котором он являлся одним из двух главных действующих лиц. Его напарником был Султан Исламов.

Президент Чечни Ахмат-Хаджи Кадыров в знак уважения его творческой деятельности подарил ему автомашину и квартиру.

В 2001 году был удостоен звания Заслуженного, а в 2007 году — Народного артиста Чеченской Республики.
-->

## Спектаклеш
* Хьапар Чупар — «Харц а ЗӀок» йа «ЦӀуцӀи МуцӀи».
* Хаджа — «Совдат и Дауд»;
* Дурда — «Когда рушится мир»;
* Петро — «Звезды памяти»;
* Пассажир — «Мы, нижеподписавшиеся» (Александр Гельман);
* Кинорежиссёр — «Бунт невесток» (Саид Ахмадов);
* Казах — «Один лишь Бог…»;
* Авхад — «Бож-Али» Абдул-Хамид Хамидов;
* Труффальдино — «Король-олень» (Карло Гоцци);
* Анучкин — «Женитьба» (Николай Гоголь);
* Максим Максимыч — «Рыцари Кавказа»;
* «Земля отцов» (Сайд-Хамзат Нунуев);
* «И дольше века длится день» (Чингиз Айтматов);
кхиераш а.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Хож-Бауддин Исраилов 
* Французско-чеченский фильм «Бирюза» зритель увидит в конце этого года
* 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохчийн художникаш
Къобалъянза а, цхьаццамма къобалйина а пачхьалкхаш

**Къобалъянза а, цхьаццамма къобалйина а пачхьалкхаш** — регионийн цӀе, шайн маьрша пачхьалкх йу аьлла кхайкхам бина.

## Билгалдахарш

Категори:Къобалъянза а, цхьаццамма къобалйина а пачхьалкхаш
Бексултанов, Ӏумар Ахматсултанович

**Бексултанов, Ӏумар Ахматсултанович** (1937 шеран 20 октябрь, Чечан, Соьлжа-ГӀалин кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР — 2014 шеран 6 декабрь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, Росси) — нохчийн композитор, хьехархо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР а, Нохчийн Республикин а исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо, нохчийн Республикин шатлакхан илли йазйинарг.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  
* 

Категори:Нохчийчоьнан музыканташ
Категори:Нохчийн композитораш
Малаховка (Порхован кӀошт)

**Малаховка** () — Россин Федерацин Пскован областан Порхован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Порхован кӀоштан индексаш 

Категори:Порхован кӀоштан нах беха меттигаш
Бексултанов

**Бексултанов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Бексултанов, Муса Эльмурзаевич (1954 шаран 1 июль) — нохчийн йаздархо, прозаик, Нохчичоьн а, Россин а йаздархойн союзашан декъашхо, 2005 шарахь «Литература» номинацехь «Дашо бухӀа» совгӀатан лауреат, Нохчийн Республикин Халкъан йаздархо;
* Бексултанов, Умар Ахматсултанович (1937 шаран 20 октябрь — 2014 шаран 6 декабрь) — нохчийн композитор, хьехархо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР а, Нохчийн Республикин а исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо, Нохчийн Республикин шатлакхан илли язйинарг.
Гайтукаев, Ахъяд Ахметович

**Ахья́д (Ахият) Ахме́тович Гайтука́ев** (1944 шеран 18 декабрь, Алматан область, Казахийн ССР, СССР) — нохчийн актёр, Х. Нурадилован цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан драматически театран коьрта артистех цхьаъ, К. С. Станиславски цӀарах йолу РСФСР Пачхьалкхан совгӀатан лауреат (1977), Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист (1991).

## СовгӀаташ
* 1977 — «Песни вайнахов» Руслан Хакишевc йина спектаклехь Таркоевцан ролин цунна делира К. С. Станиславскин цӀарах долу РСФСР Пачхьалкхан совгӀат;
* Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист (1991).

## Фильмографи
* Кольцо старого шейха;
* Загадка кубачинского браслета;
* Вершины не спят;
* Канатаходец;
* По следам Карабаира;
* Буйный Терек;
* Мгновения;
* Песни Альп.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ахъяд Гайтукаев 
* 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артисташ
Гайтукаев

**Гайтука́ев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Гайтукаев, Ахъяд Ахметович (1944 шеран 18 декабрь) — нохчийн актёр, Х. Нурадиловн цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан драмин театран коьрта артистех цхьаъ, К. С. Станиславски цӀарах йолу РСФСР Пачхьалкхан совгӀатан лауреат, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист;
* Гайтукаев, Казбек Байсалович (1937 шеран 8 март) — нохчийн йаздархо, Ӏилманча, Нохчийн Республикин йаздархойн бертан председатель, ССРС йаздархойн бертан декъашхо;
----
* Гайтукаева, Бана Мустафаевна (1959 шеран 23 февраль — 1994 шеран 13 март) — нохчийн поэтесса, Нохчийчоьнан а, Россин а йаздархойн бертийн декъашхо.
Арктика

**А́рктика** ( — «нана-ча»,  — иза ю ВорхӀ вешин ворхӀ седа» цӀе йолу седарчийн гуламан бухахь, «къилбаседан») — дуьнена физико-географин кӀошт.

## Билгалдахарш

Категори:Арктика
Марисултанов, Али Ибрагимович

**Али́ Ибраги́мович Марисулта́нов** (1956 шеран 6 июль, Тургень, Алматан область, Казахийн ССР, СССР) — нохчийн актёр а, режиссёр а, Нохч-ГӀалгӀай АССР Сийлахь артист (1983), Нохчийн Республикин Халкъан артист (2008).

## Фильмографи
* В семнадцать мальчишеских лет (1986);
* Когда отзовется эхо (1988);
* Партизаны;
* Выстрел из тьмы;
* Горец (1992).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Безграничное мастерство Али Марисултанова. Информационное агентство GroznyInform
* Али Марисултанов на сайте Министерства культуры Чеченской Республики 
* Справедливый и мудрый Али Марисултанов. Вести Республики
* Али Марисултанов — рыцарь Кавказских гор. Информационное агентство «ЧеченИнфо»

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь артисташ
Категори:Нохчийн университетан хьехархой
Согдан регион

**Согдан регион** () — Таджикистанан административан регион, кхоьллина 1939 шеран 27 октябрехь Ленинабадан регион санна, 1962 шарахь дӀаяьккхина. 1970 шарахь меттахӀоьттина, 2000 шеран 10 ноябрехь цӀе хийцина Согдан регион санна.

## Билгалдахарш

Категори:Таджикистан
Вахидов, Бай-Али Мовладиевич

**Бай-Али́ Мовладиевич Вахи́дов** (1951 шеран 4 февраль, Талды-Курганан область, Казахийн ССР, СССР) — нохчийн актёр а, режиссёр а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь артист (1988), Нохчийн Республикин Халкъан артист (1998).

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь артисташ
Къилба полюс

**Къилба полюс** дуьнена меттиг, Дуьненан къилба эхигехь йолу дуьне хьийзаран лаьттан сема.

## Билгалдахарш

Категори:Къилба полюсаш
Поляран регионаш

Дуьненан **поляран регионаш** — латта, иза ду (Антарктикан къилбехь) йа (Арктикан къилбаседехь) полюсан гонийн. Эцахь хуьлу поляран климат, лахара температураш, чӀогӀа шеш кхин де а буьйса а кест-кеста хица ло (24-сахьтан поляран ден аьхка, поляран буьйса Ӏай). Къибаседа полюс а Къилба полюс а — оцу регионийн йукъаш йу, арктикан поляран куйн тӀехь а континентан шаш тӀехь а Антарктидан.

## Кхин хьажа
* Географин полюс
* Магнитан полюс
* Къилбаседа полюс
* Къилба полюс
* Полюс (маьӀнаш)

## Хьажоргаш
* International Polar Foundation

Категори:Полюсаш
Категори:Географин терминаш
Адак (Аляска)

**Адак** () — Алеутийн гӀайренийн йукъара Адак цӀе йолу гӀайренна тӀера гӀала, Аляска, АЦШ. Иза АЦШн уггар малхбузера муниципалитет ю кхин Аляскан уггар къилбера гӀала а ю.

## Истори

Эйдек  гӀала йиллина  шарахь.

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Аляска штатан гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:АЦШ гӀаланаш
Автомобиль

**Ворд,** йа **Машен** ( — *сам* а,  а — *боламан*), чӀургаш тӀехь йолу, моторца болха беш йолу чалх.

Хьалхарлера «Benz Patent-Motorwagen» цӀе а йолуш машен 1886 шарахь немцойн хӀуманаш кхоллархочо Karl Benz’ас кхоьллина, ткъа 20 бӀешерахь бен дукхараллин терахьашкахь нахал ца йоьвлла уьш.
Уггаре хьалха нахалйоьвллачарех цхьаъ яра Model T цӀе йолу 1908 шарахь Ford Motor Company цӀе йолу цхьанкхетамо кхоьллина йолу машен. Америкехь чехка гӀар йоьвлира уьш, ткъа кхечу меттанашкахь хӀинца а дийнаташца лелош йолу ворданаш яр хоьхкуш.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
ТӀетовжар
Къилбаседа полюс

**Къилбаседа полюс**, йа **Географин Къилбаседа полюс** — Дуьненан семан хьийзаро цуьнан тӀехуле Дуьненан къилбаседа эхигехь хадайон тӀадам, дӀахӀоттар ду Къилбаседа Шан океанан йуккъерачу декъатӀехь. Къилбаседа полюс тарйала ца оьшу Къилбаседа магнитан полюсца.

Къилбаседа полюсан Ӏаьнан йуккъера температура −40 °C, аьхка дукхаха долчу декъехь 0 °C.

## Билгалдахарш

Категори:Дуьне
Ахмадова, Хьава Лолиевна

**Хьава Лолиевна Ахмадова** — нохчийн актриса, режиссёр, поэтесса, эшархо а йу, «Серло» цӀе йолу Нохчийн пачхьалкхан кегирхойн театр кхоьллинарг а, цуьнан хьалхара исбаьхьаллин куьйгалхо а, директор а, Нохчийн Республикин исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо, Россин театран гӀуллакххойн бертан декъашхо, Россин театрийн режиссёрийн Гильдин декъашхо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Хава Ахмадова на сайте театра «Серло» 
* Хава Ахмадова вошла в состав Гильдии театральных режиссёров России
* Каждая ее песня 
* Хава Ахмадова: «Мое вдохновение — в моих детях»
* 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохчийчоьнан зударий
Категори:Нохчийн Республикин исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххой
Конституци

**Конститу́ци** (лат. constitutio — дIахIоттар, хIоттар, кхолладалар) — пачхьалкхан коьрта закон.

**Конститу́ци** (лат. constitutio — дIахIоттар, хIоттар, кхолладалар) — пачхьалкх санна йолчу йукъараллин кхоллаяларан документ.

Муьлхха а хилла йаьллачу пачхьалкхин Iер-дахар цу мехкан конституцин бух тIехь доьзна хуьлу.

Конституци тIеэцаран некъаш хIора а пачхьалкхин шен тайпа ду: бахархойн харжамца; куьйгалхойн омрица, пачхьалкхан карчам бинчеран лаамца.

Россин Федерацехь республикийн бен бакъо йац шайн конституциш хила.

Нохчийн Республикин Конституци тIеэцна ю 2003-чу шеран 23-чу мартехь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Конституци
Зубайраев, Успан Абусаидович

**Успа́н Абусаи́дович Зубайра́ев** (1958 шеран 15 август, Фрунзе, ГӀиргӀазойн ССР, СССР) — нохчийн актёр а, режиссёр а, «Серло» цӀе йолу Нохчийн пачхьалкхан кегирхойн театран коьрта режиссёр, Нохчийн Республикин Халкъан артист (2005 год).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Ялта

**Я́лта** (, ) — ГӀирмин къилба берд тӀера курортан а, портан а гӀала.

## ДоттагӀий-гӀаланаш
Доттагий гӀаланий могӀам:

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш
* Официальный сайт городского округа Ялта


Категори:ГӀирмин курорташ
Категори:Россин курорташ
Категори:ССРС курорташ
Категори:Ӏаьржа хӀордан порташ
Категори:ГӀирмин портан гӀаланаш
Категори:ГӀалин гуонан Ялтин нах беха меттигаш
Категори:ГӀирмин гӀаланаш
Хакишева, Санухат Адсаламовна

**Сануха́т Адсала́мовна Ха́кишева** (1965 шеран 14 май, Алхан-Кала, Соьлжа-ГӀалин кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн театран а, кинон а актриса, Нохчийн Республикин Халкъан актриса.

## Фильмографи
* Мёртвое поле (2006)
* Приказано забыть (2014)

## Хьажоргаш
*  
* 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохчийчоьнан зударий
Географин координаташ

**Географин координаташ** билгалйоккху лаьттан тIехулахь, йа кхин а шуьйра аьлча, географин чӀора тӀехь тIадам болу меттиг.
Къастайо географин положенин кепийн цхьа кеп.

Географин координаташ кхиллалуш йу сферически координатийн бух тIехь.

## Билгалдахарш

Категори:Географин координаташ
Дуй-Йурт

**Дуй-Йурт** () — Гуьржийчоьнан Ахметан муниципалитера йурт.

## Географи
Йурт йу ПӀаьнгазехь, Алазани цӀе йолу хийистехь, Ахметан къилбаседехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу — Джуокьал йурт, къилбехьа йу — ЦIинубани, малхбалехьа йу — ХалацIани, малхбузехьа йу — КъварелцIкъали.

## Галерей

файл:Village Duisi.jpg|Дуй-Йурт
файл:Мечеть в дуиси.jpg|Дуй-Йуртера маьждиг
файл:Vakhkhabi mosque.jpg|Дуй-Йуртера маьждиг. Нохчийчохь дуьххьара тӀом болу шерашкахь дина.
Файл:Бере - Дуй Юрт.jpg|thumb|Дуй Йуртар Бере.
ПIаьнказ чIаж.jpg|


## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  Мечеть в селе Дуиси, Панкисское ущелье
*  Грузинская Ичкерия 
*  Валерий Каждая | Русский сектор | Газета «Первое сентября» № 70/2002 
* Через горы — к братьям
*  Совершенно Секретно — Панкиси без чеченцев
*  ia-centr.ru : Экспертная оценка. Хизри Алданов: «Ислам нас от Грузии не отдаляет» 
*  Журнал «Чеченское общество сегодня» 
*  Грузия подсчитывает ущерб после недели проливных дождей / ROL
Аксеново (Пушкински Горин кӀошт)

**Аксеново** () — Россин Федерацин Пскован областан Пушкински Горин кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Пушкински Горин кӀоштан индексаш 

Категори:Пушкински Горин кӀоштан нах беха меттигаш
Мордвинаш

**Мордвинаш** — финно-угорийн къам, иза — мокша а эрзя а декъаделла ду. шен цӀе мокшан , эрзян — . Мокшанийн а эрзянийн а меттанаш буьйцу къам, мордвин бухара тобан йукъа догӀу. Этнографин тобанаш: эрзян — шокша, мокшан — каратаи.  — финно-угорийн тобан йукъа догӀу къам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Некъ (телерадиокомпани)

**Путь** — НР-н хьалхарчу Президентан Кадыров А-Хь цӀарах йолу телерадиокомпани. ЮкъайогӀуш ю НР-н къоман политикин, арахьарчу зӀенийн, зорбанан, хааман министерстван. 

**Коьрта Ӏалашо** — Нохчийчохь цӀенна бусулба дин даржадар.
Телерадиокомпани кхолларан шо ларалуш ду 2007, НР-н Куьйгалхочун Кадыров Рамзанин омарца Гуьмсехь бусулба динан леррина зорбанан отдел схьаяьстича.

Цул тӀаьхьа, цу отделан кертахь, болх бан йолаелира «Исламан некъ» радио а, жимма Ӏийна телеканал а.

2012 шарахь «Исламан некъ» радион цӀе хийцира «Путь» тӀе.

2013 шеран чаккхенгахь Гуьмсехь зорбанан а, техникин а отдел бен ца юьтуш, телеканал а, радио а дехьаяьккхира Соьлжа-ГӀала.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Официальни сайт 

Категори:Нохчийчоь
Пушкински Гори

**Пушкински Гори** () — Россин Федерацин гӀалин кепара эвла, Пскован областан Пушкински Горин кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Пушкински Горин кӀоштан индексаш 

Категори:Пушкински Горин кӀоштан нах беха меттигаш
Кавказан меттанаш

**Кавказан меттанаш** — иза йу Кавказеза гергарчу меттанийн цхьанакхетар.

## Классификаци
Генетикан хьолехь Кавказан меттанаш кха декъе декъалуш ду т. н. **[[кавказан меттанаш|кавказан меттанийн]]**:
* абхазо-адыгейн (къилбасед-малхбузера)
* картвелан (къилбера)
* нах-дегӀастанан меттанаш (къилбасед-малхбалера).

## Библиографи
# Климов Г. A. Введение в кавказское языкознание. М., 1986.
# Климов Г. A. Кавказские языки. М., 1965.
# Языки мира: Кавказские языки. М., 1999
# Языки народов СССР. Т. IV. Иберийско-кавказские языки. М., 1967.

# The indigenous languages of the Caucasus. Vol. 1. The Kartvelian languages. Ed. by Alice C. Harris. Delmar, NY: Caravan Books, 1991
# The indigenous languages of the Caucasus. Vol. 3. North East Caucasian languages. Part 1. Ed. by Michael Job. Ann Arbor, MI: Caravan Books, 2004
# The indigenous languages of the Caucasus. Vol. 4. North East Caucasian languages. Part 2. Presenting the three Nakh languages and six minor Lezgian languages. Ed. by Rieks Smeets. Delmar, NY: Caravan Books, 1994

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* TITUS Language map by Jost Gippert
* Atlas of the Caucasian Languages with Language Guide (by Yuri B. Koryakov)
Категори:Кавказан къаьмнийн меттанаш
Ивановка (Горшечнин кӀошт)

**Ивановка** () — Россин Федерацин Курскан областан Горшечнин кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Горшечнин кӀоштан индексаш 

Категори:Горшечнин кӀоштан нах беха меттигаш
Дудаев, Ӏабди Дудаевич

**Ӏабди Дудаевич Дудаев** (1901 шо, Элистанжа, Нохчийчоь, Россин импери — 1937 шеран 24 декабрь, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн поэт а, йаздархо а, нохчийн литературин бухбиллинчарах цхьаъ.

## Биографи
Нохчийн поэт Дудаев Ӏабди вина Веданан районерчу Элистанжахь ахархочун Дудин доьзалехь. Исбаьхьа Ӏалам долчу ширчу нохчийн йуьртахь дӀадахна Ӏабдин бералла. Деша ваххал хилча, шен дас хьуьжаре дӀавелла иза. Хьуьжарера ваьллачул тӀаьхьа, Ӏаьрбийн махка а вахийтина кхидӀа а дешийтина. Цхьайтта шо а даьккхина, цӀа веана Ӏабди. Дудин лиъна, шен кӀантах Ӏелам стаг хуьлийла. Ӏабдина а лиъна иза. Амма оцу хенахьлерчу социально-политически хьелашкахь кхочушхуьлийла дацара и лаам. Ӏабдин кхоллам новкъа бирзира.

Нохчийчохь йоза-дешар цахаарна дуьхьал къийсам дӀаболабечу муьрехь, Соьлжа-ГӀалахь педагогически курсаш чекх а йаьхна, хьехархочун говзалла караерзийна Дудаев Ӏабдис. Цул тӀаьхьа Элистанжарчу йуьхьанцарчу школехь хьехархочун а, тӀаккха директоран а болх бина цо. ХӀетахь дуьйна цуьнан дерриге а дахар халкъан йукъа йоза-дешар а, керла культура а йаржорна дӀаделла хилла.

Дудаев Ӏабдис гӀиллакхе, даг тӀехь куралла йоцуш, оьзда стаг хилла. Йаздархочо Мусаев Мохьмада Дудаев Ӏабди дагалоцуш йаздина: «Дудаев Ӏабди гойла хилла сан. ХӀетахь а цӀейаххана вевзаш поэт вара иза. Амма иштта дара аьлла, нахаца къесташ, билгалвала гӀерташ вацара. БӀаьра хьаьжча, ца тосалуш ца дуьсура иза хӀуманан ойла йеш, дуьненан къайленийн дуьхе кхиа гӀерташ стаг хилар а. ТаьӀначу басахь йуьхь, лохха хьаж тӀе теттина куй, ойлане бӀаьргаш — иштта висна Ӏабди сан дагахь...»

## Стихаш
Серло тӀеузур вай къоламца хьостуш,

Бода дӀакъахкор вай Ӏилманца къехкош,

Орамца бакъор вай мактабехь 
```
Мактаб — иза школа йу.
```
 доьшуш.

Дудаевна дика гора нохчийн халкъана Ӏилманан серло оьшуш хилар:
ХӀай нохчийн хьацархой,

Дешеран хьалхенаш

Сов чехка йахалаш.

Ненан мотт бийцалаш,

Беран сурт хийцалаш,

Хьанал болх лахалаш,

Жуккар 
```
Жуккар — иза шен къинхьегамца вехаш воцу стаг ву.
```
 нах тасалаш.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийн йаздархой
Категори:Нохчийн поэташ
Эскар

**Эскар** (Ӏаьрбийн маттахь Ӏаскар,  — герз далар) —  — туьркийн меттанашкара гочдича маьӀна ду «арми» йа «солдат», масала,  «солдат»,  «арми, сур, сурхой», *гаскәри* «тӀемало»; туьркийн матте кхаьчна   *‘askar* «арми». Нохчаша а лело до «эскар» дош, амма бӀо, бӀахой, сур/сурхой/сурхо дешнаш ду нохчийн маттахь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Эскар
Вайнах Телеком

**Вайнах Телеком** доца (ВТК) — нохчийн телекоммуникационни компани, болх бан йолаелла 2009 шаран май баттахь. Компани кхоьллина ю Нохчийн Республикехь зӀе а, коммуникацеш а кхиаян а, зӀен керла лакхатехнологийн гӀишлош ян а.

**Вайнах Телеком** цӀе кхоьллина ю нохчийн а, гӀалгӀайн а меттанашкахь лелаш долчу **вайнах** бохучу дашца, тӀе **телеком** а тухуш, цӀарца дуьйна иза телекоммуникационни компани хилар билгалдалийтаран Ӏалашонца.

## Коьрта белхаш
* GSM стандартан сотови зӀе
* Шуьйраполосан Интернет
* ЙоьалгӀа тӀаьхьенан сеть 4G LTE
## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоь
Бельско (Струги Краснин кӀошт)

**Бельско** () — Россин Федерацин Пскован областан Струги Краснин кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Струги Краснин кӀоштан индексаш

Категори:Струги Краснин кӀоштан нах беха меттигаш
Шерип, Инал

**Инал Шерипов** (1971 шеран 24 июнь, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — режиссёр, продюсер, компоизитор, «шахматан кинон» бухбиллинарг.

## Фильмографи
Режиссёр:
* 1994 — «Shadows»
* 1997 — «My city»
* 2000 — «Moscow, Chechnya, bubble-gum»
* 2001 — «King Lear in San-Diego»
* 2003 — «Black Rodeo»

Сценарист:
* 1994 — «Shadows»
* 1997 — «My city»
* 2000 — «Moscow, Chechnya, bubble-gum»
* 2001 — «King Lear»
* 2001 — «Happy new year»
* 2002 — «Apocalypse»
* 2003 — «Black Rodeo»

Композитор:
* 1994 — «Shadows»
* 1997 — «My city»
* 2000 — «Moscow, Chechnya, bubble-gum»
* 2001 — «King Lear»
* 2001 — «Happy new year»
* 2001 — «Grossmont»
* 2002 — «Apocalypse»
* 2003 — «Black Rodeo»
* 2003 — «Fifth avenue corner»

## Хьажоргаш
* Интервью: «Кино умерло, да здравствует аттракцион!»
*  Интервью: «Власть не должна увлекаться нарциссизмом!» 
* Интервью: «Фильм режиссёра Шерипова отобран для кинофестивалей в Нью-Йорке, Гонконге и графстве Кент»
* «Фильм Инала Шерипова получил премию Федерико Феллини на кинофестивале в Джакарте»
* «Российский режиссёр Инал Шерипов получил премию на Международном фестивале кино в Неаполе» 
* «„Белый фильм“ российского режиссёра Инала Шерипова удостоен высшей оценки жюри кинофестиваля в Монако»
*  «Покинув Чечню, Инал Шерипов стал лучшим режиссёром Европы»
* страница Министерства культуры образования и науки ЧРИ" 
* «Второй год подряд главная премия Международного кинофестиваля в Неаполе»
*  «Вопреки всему, оставаться человеком» 
*  «Второй год подряд главная премия Международного кинофестиваля в Неаполе достается чеченскому режиссёру»
Вайнах (телеканал)

**«Вайнах»** — «Россия» телеконцернан Нохчийн Республикехула йолу филиал. Нохчийчоьнан филиалан къайогӀуш ю **Россия 1/Вайнах**, **Россия 2/Вайнах**, **Россия К/Вайнах** телевизионни кепаш а, **Радио России/Вайнах** радио а. Нохчийчуьра **Вайнах** телекеп Къилбаседа Кавказехь уггаре а шира ларалуш ю. Амма даиман а цхьана цӀарца ца бина цу телекепо болх. 

Цуьнан хилла дукха цӀерш (масала **ЧИГТРК**, **Чеченская Республика**, **Низам**, **ЧГТРК**, иштта дӀа кхин а). Цу телекепан сигнал лоцуш ю Нохчийчоьнан муьлхха а меттехь. 

Ткъа 2014 шо долалуш, Нохчийчоьнан леринчу цифровой телетӀоьрмиган хьалхарчу мультиплексан йукъа а тоьхна иза, шен цӀе **Россия + Вайнах** а йолуш. Иза цу канал тӀехь эфире йолу сарахь масех сохьтан. Ткъа дийнахь **меттигера керланаш** а бовзуьйту цо нохчийн бахархошна.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоь
Хаджиева, Нэлли Джемалдиновна

**Хаджи́ева Нэ́лли Джемалди́новна** (1939 шеран 14 февраль, Первомайское, Соьлжан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — Х. Нурадилован цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан драматически театран актриса, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан актриса, РСФСР Халкъан актриса (1991 шо).

## Хьажоргаш
* Нелля Хаджиева 
* Чарующая песнь любви
* Нэлли Хаджиева 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохчийчоьнан зударий
Категори:Нохч-ГӀалагӀайн АССР Халкъан артисташ
Мелгора

**Мелгора** () — Россин Федерацин Курскан областан Дмитриеван кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан). 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Дмитриеван кӀоштан индексаш 

Категори:Курскан областан Дмитриеван кӀоштан нах беха меттигаш
Ажово (Железногорскан кӀошт)

**Ажово** () — Россин Федерацин Курскан областан Железногорскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Железногорскан кӀоштан индексаш

Категори:Железногорскан кӀоштан нах беха меттигаш
Ямалан-Ненцойн автономин гуо

**Ямалан-Ненцойн автономин гуо** () — Россин Федерацин регион. Тюменан областан йукъайогӀу, амма цуна йу Россин Федерацин регионийн санна бакъонаш. Уралан Федералан гуонан йукъайогӀу.

Административан центр — Салехард.

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Чукчийн автономин гуо

**Чукчийн автономин гуо** () — Россин Федерацин Гена-Малхбален регион.

Дозанаш ду Якутица, Магаданан областаца а Камчаткин мехкаца а. Малхбалехьа ду хӀордан чухула доза АЦШца.

Административан центр — Анадырь.

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Бели Берега (Брянскан область)

**Бели Берега** () — Россин Федерацин Брянскан областан Брянскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта Россин Федерацин Европин декъан циклонаш а, антициклонаш а лела коьрта некъашна уллохь. Хийцалуш йолу довхачу а, шийлачу а хӀаваийн тулгӀенаш (дукха хьолахь майхь) кхуллу цхьаьнаэшшара боцу хенан хӀоттам, аьхка даладо стигал къекъарца догӀанаш, Ӏай йалайо йоццу йовхонаш.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Брянскан кӀоштан индексаш

Категори:Брянскан кӀоштан нах беха меттигаш
Реутов

**Реутов** () — Россин Федерацин Москохан областан гӀала. Кхуллу Реутован гӀалин гуо. 
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан ю, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Реутов индексаш 

Категори:Москохан областан гӀаланаш
Алябьево (Оренбурган область)

**Алябьево** () — Россин Федерацин Оренбурган областан Пономарёвкан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат континенталан йу, йовха, бекъа мехашца, шийлачу Ӏаьнца, дика лаьттачу луон чкъоьраца. Ӏа къаьста гуттара а дацаре температурашца а, луьра шелонашца а. Аьхке дийнахь йекхна, йовха, алссама июлехь. Вегетацин мур 180 де гергга ду. Климатан амалийн сипатех йу йокъаллаш. Аьхка хуьлу йочанаш латта худа а ца кхуьу, хӀунда аьлчи лакхара хӀаваан температураш уьш чехка Ӏаьнаре йоху. Махкахь йочанаш цхьабосса ца хуьлу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Пономарёвкан кӀоштан индексаш 

Категори:Пономарёвкан кӀоштан нах беха меттигаш
Бадуев, Мовжди Сулейманович

**Мовжди́ Сулейма́нович Баду́ев** (1912 шо, Соьлжа-ГӀала, Терски область, Россин импери — 1967 шеран 28 август, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн артист, нохчийн театран бух биллинчарах цхьаъ, Х. Нурадилован цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан драматически театран коьрта артистех цхьаъ, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артисташ
Бадуев

**Бадуев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Бадуев, Мовжди Сулейманович (1912—1967) - нохчийн артист, нохчийн театран бух биллинчарах цхьаъ, Х. Нурадилован цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан драматически театран коьрта артистех цхьаъ, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист;
* Бадуев, Саид Сулейманович (1903—1943) - нохчийн йаздархо а, поэт а, нохчийн литература кхоьллиначарех цхьаъ.
Митрофанова (Октябрьскан кӀошт)

**Митрофанова** () — Россин Федерацин Курскан областан Октябрьскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан). 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Октябрьскан кӀоштан индексаш 

Категори:Курскан областан Октябрьскан кӀоштан нах беха меттигаш
Тирасполь

**Тира́споль** (, ) —  Днестр хийистехь йолу Европера гӀала йу, Молдави бахархойн дукхаллица шолгӀачу меттигехь йолу гӀала а (Кишинёвал тӀехьа), Приднестровье йоккха гӀала а, коьрта гӀала а йу.

## Билгалдахарш

Категори:Молдави
Аджлун (мухафаза)

**Аджлу́н** — () — Урданан мухафаза.
* Административан центр — Аджлун.
* Майда — , бахархой — 

## Административан йекъайалар
Аджлун ю 2 кӀошташ:

# Аджлун — Ajlun
# Куфранджа — Kofranjah

## Билгалдахарш

Категори:Урданан мухафазаш
Батукаев, Гарун Махмудович

**Гару́н Махму́дович Батука́ев** (1914 шеран 23 сентябрь, Соьлже, Нохчийчоь, Теркан область, Россин импери — 1999 шо, Обарг-Йурт, Соьлжан кӀошт, ГӀалгӀайчоь, Росси) — хьалхара нохчийн режиссёр, Х. Нурадилован цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан драматически театр коьрта режиссёр, Джамбулехь Оьрсийн областин драматически театр кхоьллинарг, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист.

## Хьажоргаш
*  
*  
* 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохч-ГӀалгӀай АССР Халкъан артисташ
Березовец (Понырин кӀошт)

**Березовец** () — Россин Федерацин Курскан областан Понырин кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Понырин кӀоштан индексаш 

Категори:Понырин кӀоштан нах беха меттигаш
СагӀопшие

**СагӀопшие** () — Россин Федерацин ГӀалгӀайчоьнан Малхабекан кӀоштара эвла.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГӀалгӀайчоь
Категори:Малхабекан кӀоштан нах беха меттигаш
Лакха Ачалкхе

**Лакха Ачалкхе** () — Россин Федерацин ГӀалгӀайчоьнан Малхабекан кӀоштара эвла.

## Билгалдахарш

Категори:Малхабекан кӀоштан нах беха меттигаш
МагӀас

**МагӀас** () — Россин гӀала, ГӀалгӀайчоьнан коьрта гӀала. ГӀала ю коьрта гӀалина леррина йиллина. Коьрта гӀала статус йолуш уггаре жима а, уггаре къона а нах беха меттиг.

## Билгалдахарш
Лаха Ачалкхе

**Нижние Ачалуки**, **Лахара Ачалкхе** () — Россин Федерацин ГӀалгӀайчоьнан Малхабекан кӀоштара эвла.

## Билгалдахарш

Категори:Малхабекан кӀоштан нах беха меттигаш
Доьлаке

**Доьлаке** (, ) — Россин Федерацин ГӀалгӀайчоьнан Малхабекан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Галлерей

File:Мемориальный комплекс в Пседахе.jpg|Мемориалан комплекс Доьлакехь
File:Мемориальная доска в Пседахе.jpg|Мемориалан у Доьлакехь
File:Пседахцы погибшие при исполнении служебного долга.jpg|Белхан декхарш дӀалуш беллачарна лерина у
|Доьлакхочун Алироев Хьамидан урам Малхабекехь


## Билгалдахарш

Категори:Малхабекан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏаьлий-Йурт

**Ӏаьлий-Йурт** () — Россин Федерацин ГӀалгӀайчоьнан Несаран кӀоштара эвла.

## Билгалдахарш

Категори:Несаран кӀоштан нах беха меттигаш
БурскӀелхе

**БурскӀелхе** — Россин Федерацин ГӀалгӀайчоьнан Несаран кӀоштара эвла.

## ГӀарабевлла йуьртахой
* Альтемиров, Мохьмад-Мирза ТӀарин воӀ — советийн пачхьалкхан а, тӀеман а гӀуллакххо. 1920—1932 шерашкахь гӀалгӀайн милицин хьаькам.
* Зязиков, Идрис Бейсултанан воӀ — гӀалгӀайн советийн пачхьалкхан гӀуллакххо.

## Билгалдахарш

Категори:Несаран кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Несаран кӀоштан муниципалан кхолламаш
Категори:ГӀалгӀайчоьнан йуьртан меттигаш
Пхьилинкъоьнгийн-Йурт

**Пхьилинкъоьнгийн-Йурт** (, ) — Россин Федерацин ГӀалгӀайчоьнан Несаран кӀоштара эвла.

## Истори
1944 шеран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, иштта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе «Ахсар» аьлла хийцина йара. Эвла хоьвжира лулара хӀирий.
1957 шеран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна иштта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу хӀирий дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Несаран кӀоштан нах беха меттигаш
Яндаре

**Я́ндаре** () — Россин Федерацин ГӀалгӀайчоьнан Несаран кӀоштара эвла.
Кхуллу цхьана юьртах лаьтта муниципалан кхоллам *[[Йуьртан меттиг]] Яндаре*.

## Географи
Эвла лаьтта Эльдархан-ГӀалан къилбехьа, кӀоштан йукъ йолчу Несара-ГӀалан  къилбаседа-малхбалехьа, Сурхо-ХитӀен малхбалехьа.

## Истори
Цхьана версица оцу махкахь, цу декъахь Яндаре эвлан дакъа а, хилла шира гӀала-мегаполис МагӀас — юккъерабӀешерийн полиэтносан пачхьалкхан Аланин коьрта гӀала.

XVIII бӀешерийн юьххехь хӀинцалера Яндаре йолчохь лаьттина гӀебартойн элийн ЕндаровгӀеран эвла, церан цӀарах тиллина йуьртан цӀе, ткъа иштта доьду хи Эндерипс (хӀинца Яндар-хи). Сих-сиха орстхой (нохчий) а кхий болу нохчий а, гӀумкий тӀелетар бахьнехь, гӀебартойн эвланаш кхелхира ГIалми хи йистте а, Ташхойн рагӀ тӀе а, ткъа Соьлжан йист лелайора дежийлаш санна.

1763 шарахь болабеллачу Оьрсийн-Кавказан тӀамехь, оьрсийн эскарш масийттаза тӀелетар бахьнехь, Жима ГӀебарта яссаелира, 1772 шарахь орстхоша караерзийра Ӏас хин лахенаш а, Карасу-Яндырь олу меттиг а, кхоьллира Йоккха а, Жима а Яндаре эвланаш.

1825 шеран майхь — июнехь, коьртехь Таймин Биболатан накъост, юьртда ЦӀечойн Джамбулат а волуш, гӀевттира Яндарен бахархой, амма иза охьатаӀийра, Джамбулат лецира, инарлан Ермоловн омарца вийра.

1833 шарахь Яндаре юха а гӀаьттира коьртехь Азаматов Джанхот волуш. Оццу шеран июлехь эскарша иза а охьатаӀийра. Азаматов Джанхотан а, цуьнан гергарчеран а цӀенош дагийра. Ерриг эвла ца ягош сацийра Несарара гӀалгӀайша гӀолацарна.

1843 шарахь эвла ягийра паччахьан эскарша, ткъа латта совгӀатан делира паччахьан эпсарна Мальсаговн болх дика барна. МальсаговгӀар тахана а латтош ду Яндарера дуьххьарлера цӀа, иза когаметтачун дуьсуш схьадогӀу, хӀинца цуьнан да ву Мальсагов Адам Ахьмад воӀ.

## Инфраструктура
Юьртахь ду 1 рузбанан а, 4 джамаӀатан а маьждиг, 3 юккъера ишкол, хьуьжар, ткъа иштта йуьртан библиотека а, амбулатори а. Маьждиган гена доццуш чурт ду 1941—1945 шерашкара Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхошна лерина.

## Бахархой

; Къоман хӀоттам
2010 шеран ЕрригРоссин бахархой багарбаран жамӀашца
* гӀалгӀай — 7 873 ст. (98,7 %),
* кхин берш — 107 ст. (1,3 %).

## Галерей

File:Yandare 4.jpg|Яндарен сурт
File:Yandare 2.jpg|Яндарен сурт
File:Yandare 3.jpg|Яндаре эвла


## Билгалдахарш

Категори:Несаран кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Несаран кӀоштан муниципалан кхолламаш
Категори:ГӀалгӀайчоьнан йуьртан меттигаш
Бейни

**Бейни** () — Россин Федерацин ГӀалгӀайчоьнан ЖӀайрахьан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан) 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* ЖӀайрахьан кӀоштан индексаш

Категори:ЖӀайрахьан кӀоштан нах беха меттигаш
Цуриково (Понырин кӀошт)

**Цуриково** () — Россин Федерацин Курскан областан Понырин кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Понырин кӀоштан индексаш 

Категори:Понырин кӀоштан нах беха меттигаш
ЖӀайрахь

**ЖӀайрахь** (, ) — Россин Федерацин эвла, ГӀалгӀайчоьнан ЖӀайрахьан кӀоштан административан центр.

## Климат

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Галерей

файл:Боевая башня с. Джейрах. 1921 г.jpg|
файл:Женщина, расчесывающая шерсть на гребне, с. Джейрах 1921 г.jpg|
файл:Мужчины за работой на деревянной кожемялке, с. Джейрах 1921 г.jpg|
файл:Группа жителей селения Джерах 1925 год.jpg|


## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* ЖӀайрахьан кӀоштан индексаш

Категори:ЖӀайрахьан кӀоштан нах беха меттигаш
Эрзи

**Аьрзие** (, ) — Россин Федерацин ГӀалгӀайчоьнан ЖӀайрахьан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Истори
Аьрзиера схьаяьлла фамилеш йу: ЯндиевгӀар, АлдагановгӀар, ОзиевгӀар, МамиловгӀар.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* ЖӀайрахьан кӀоштан индексаш

Категори:ЖӀайрахьан кӀоштан нах беха меттигаш
ТӀаьрш

**ТӀаьрш** (, , Торш, Терш, Тарш, Терши) — Россин Федерацин ГӀалгӀайчоьнан ЖӀайрахьан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Истори
ТӀаьрш олуш хиллачу йуьртан цӀарах ду тӀоаршхой тайпа. Цу цӀеран билггал йолу этимологи хууш йац. Нохчийн ткъарш, гӀалгӀайн тӀарш бохург хила а мега, аьлла хета. ТӀо- орам, р — суф., ш (+са)+хой "тӀо болу латта — хила а мега. Торшхоев фамили а йу. Оцу фамилех схьадаьлла цхьацца гараш а ду гӀалгӀайн.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:ЖӀайрахьан кӀоштан нах беха меттигаш
Весели (Къилбаседа ХӀирийчоь)

**Веселое** () — Россин Федерацин Къилбаседа ХӀирийчоьнан Мазалкан кӀоштара эвла.
Муниципалан кхолламан «Веселин йуьртан меттиган» административан центр.

## Географи
Эвла лаьтта Мазалкан кӀоштан къилбаседа-малхбален декъехь, «Бурунни» татолан къилбехьа. КӀоштан юкъан Мазалкан 7 км генахь ю, БуритӀе гӀалан 127 км къилбаседехьа ю.

Доза ду нах бехачу пунктийн лаьттанашца: Комарово а, Осетински а къилба-малхбалехь, Ново-Георгиевски къилба-малхбузехь.

Эвла лаьтта таьӀна ГӀебартойн акъарин йисттехь. Меттиган рельеф дукхаха ерг нийса ю, баьрзнаш а, шунаш а долуш цхьаццанхьа. Юккъера локхаллаш ю 138 метр хӀордан тӀегӀанал лекха.

Гидрографин маша эвлахь гайтина кӀезиг. Шовдан а, лаьттан бухара хиш а доцуш, эвлан къилбаседехьахула доьду «Бурунни» татол, цуьнца хи дуьллу эвлан юьртабахаман латтанашна.

### Климат
Климат барамера тӀуьна. Шеран юккъера хӀаваан температура хуьлу +10,5°С. ХӀаваан температура юккъера техка +23,5°С тӀиера июлехь, −2,8°С кхаччалц январехь. Шеран юккъера йочанийн барам хуьлу 520 мм гергга. Алсама хуьлу йочанаш майн тӀиера июль кхаччалц болчу муьран. Аьхке чекхйолуш сих-сиха бекъа-бовха мох хуьлу, хьоькху Каспиййистан аренан мехкашкара.

## Истори
Весёли кӀотар кхоьллина 1886 шарахь кхуза кхелхинчу хӀираша. Дуьххьара кхуза хевшина ХубецовгӀеран, БалаевгӀеран, ДзидахановгӀеран, ГиоевгӀеран, ЦуциевгӀеран доьзалаш.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш эвлара 372 вахархо тӀеме вахара. Ша эвла дӀалецира 1942 шо чекхдолуш цхьаьна баттана немцоша.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Мазалкан кӀоштан индексаш

Категори:Мазалкан кӀоштан нах беха меттигаш
Виноградни (Къилбаседа ХӀирийчоь)

**Виногра́дни** (, ) — Россин Федерацин Къилбаседа ХӀирийчоьн Мазалкан кӀоштан эвла. Муниципалан кхолламан «Винограднин йуьртан меттиг административан центр».

## Географи
Эвла лаьтта Терк эркан аьтту бердаца, Мазалкан кӀоштан малхбузен декъехь, кӀоштан центран Мазалкан 18 км къилба-малхбузехь, БуритӀе гӀалин 91 км къилбаседа-малхбузехь.

Доза ду эвланашца: Мирни а, Раздольни а малхбалехь, Сухотски къилба-малхбузехь. Эркан дуьхьаларчу бердаца лаьтта Павлодольски гӀала.

Эвла йу ГӀебартойн акъарин тӀехь республикин аренан зонехь. Теркан атагӀан йохалла малхбузера малхбале агӀора Теркан дукъан басеш йу. Эвлан малхбузен агӀо (Советски, Нови, Подгорни урамаш) лаьтта Теркан тогӀи чохь. Дисина дакъа Теркан дукъ тӀехь. Муниципалан кхолламан латтан йукъара локхалла йу хӀордан тӀегӀанал 144 метр гергга сов.

Гидрографин маша гайтина коьртаниг Терко. Муниципалан кхолламан къилба декъехула чекхдолу Малокабардински а, Надтеречни а татолаш, церан хиш дохку йуьртан аренашна.

Климат тӀуьна бараме. ХӀаваан шеран йукъара температура +10,7°С йу. ХӀаваан температура техка июлан +23,5°С тӀиера январан −2,5°С кхаччалц. Йочанийн шеран йукъара барам бу 550 мм гергга. Алсама догӀа догӀу майра июль кхаччалца болчу муьрехь. Аьхке чекхйолуш сих-сиха бекъа мехаш хуьлу, уьш хьоькху Каспийн йисттера аренашкара.

## Истори
1880 шарахь инарла Смыкаловн латта хиллачохь, Балтикайистера немцоша-мухажираша йиллира **Гнаденбург** колони. Меттиг хаьржира лерина, гергахь Терк охьадоьду дера, ткъа эвлан малхбузехьа йара йоккха хьун, цуо дика гӀишлошйаран гӀирс лора.

Немцойн колонин гена йоцуш Николаевка кӀотар (Ново-Николаевски) йара, цигахь хевшина алсама хӀирий бара.

1944 шо кхаччалц Гнаденбург колони ГӀебартойн-Балкхаройн АССР Курпан кӀоштан административан йукъ йара.

21.09.1941 шеран № ГКО-698сс болу «Краснодаран, Орджоникидзен маьхкашкара, Тулин областера, ГӀебартойн-Балкхаройн а, Къилбаседа ХӀирийн а АССР немцой кхалхорах» цӀе йолу сацамца ерриг немцойн колонин бахархой арабехира Кхазакхстане.

1942 шеран 15 июлан РСФСР ПВС омарца Курпан кӀоштан Гнаденбург эвлан цӀе хийцина **Виноградни** эвла аьлла, ткъа Гнаденбурган йуьртан совет Винограднин йуьртан совет.

1944 шеран 7 мартехь ГӀБАССР Курпан кӀошт дӀайаьккхина, ткъа берриг цуьнан мохк Курп эркан малхбалехьа долу латта дӀаделира Къилбаседа-ХӀирийн АССР йукъа.

1956 шарахь Ново-Николаевски эвла дӀа а йаьккхина дӀатуьйхира Виноградни эвлах.

## Бахархой

; Къоман хӀоттам
2010 шеран ЙерригРоссин бахархой багарбаран :

## Дешар
* Йуккъера йукъарадешаран ишкол — Советски, ур. 63.
* Ишколал хьалхара урхалла Берийн Беш № 6 — Садови, ур. 24.

## Могашалла Ӏалашйар
* Лоьрийн амбулатори — Советски, ур. 1.

## Оьрсийн православин килс
* Покров Богородицин килс

## Урамаш

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Решение комитета министров о льготах кавказской колонии Гнаденбург, утверждённое Александром III
* Появление немцев на Северном Кавказе
* Коды ОКАТО и ОКТМО — Виноградное

Категори:Мазалкан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Россин немцой хевшина меттигаш
Категори:ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан хилла кӀоштийн яккъаш
Муьже

**Муьже́** (, ) — Къилбаседа ХӀирийчоь-Аланин Мазалкан кӀоштара эвла. «Муьжен йуьртан меттиг» муниципалан кхолламан йукъайогӀу.

## Географи
Эвла лаьтта Мазалкан кӀоштан малхбален йистехь, Терк эркан аьтту бердаца, Лакхара ГӀоьжакъ олучу меттигехь. КӀоштан центр йолчу Мазалкан 17 км къилба-малхбалехь, БуритӀе гӀалин 110 км къилбаседехьа.

Эвлан уллехула чекхдолу автомобилан некъан дакъа «Мазалк — Гуьмсе», и некъ боьду Теркан аьтту бердан йисттехула Нохчийчухула дӀа.

Доза ду: ГӀоьжакъеца къилбаседа-малхбузехь, НогӀамирзин-Йуртаца къилба-малхбалехь. Теркан дехьа бердаца лаьтта Стодеревски гӀала.

Эвла лаьтта Теркан къилбехьа, мазалкан аренашкахь. Меттиган рельеф дукхаха йерг нийса йу, цӀеххьана хийцалуш йац. Эвлан лаьттан хӀордан тӀегӀанера локхаллин юккъера барам 142 метр бу. Теркан тогӀенца масех километр кӀорге а, шуьйра а лаьтта хица йолу хьаннаш, Муьжен кӀоштан гергахь уггаре йаккхий майданаш йу церан.

Эвлара гидрографин маша коьртаниг Терк а, куьйга даьхна хин татолаш а ду. Эвлан къилбехьа охьадоьду хин татолаш — Теркйистан а, 1-ра ГӀизларан а.

## Климат
Климат барамера тӀуьна. Шеран хӀаваан температуран юккъера барам бу +10,5°С гергга. ХӀаваан йуккъера температура техка июлехь +23,5°С тӀиера, январехь -2,8°С кхаччалц. Шеран йочанийн йуккъера барам бу 530 мм гергга. ДогӀанаш коьртаниг догӀу май – июль беттанашкахь. Аьхкенан чаккхенгахь Каспиййистан акъари тӀиера хьоькху бекъа, бовха мох.

## Истори
XIX бӀешо долалуш Лакхара ГӀоьжакъ меттигехь, элас Бекович-Черкасский Инал Эльмурзаевича йиллира эвла цӀе ГӀоьжакъе а йолуш. Цигахь бехара ГӀизлар гӀалан гуонахьара мухажираш, царна йукъахь элан лайш а. 1840 шарахь эвла ягийна, бахархой дӀабахара ГихтӀан хьаннашка имам Шемалан эскаре.

Таханлера эвла йиллина 1890 шарахь, оцу меттиге кхелира Йуккъера Россера мухажираш, йиллира Тюленев кӀотар, дукха хан йалале цӀе хийцира Надеждин кӀотар аьлла. Советийн Ӏедал хӀоьттича кӀотаран цӀе хийцира Терк аьлла.

1944 шарахь эвла Нохч-ГӀалгӀайн АССР йохош дӀайелира Къилбаседа-ХӀирийн АССР йукъа. Оццу шарахь йукъатуьйхира Мазалкан кӀоштан ГӀоьжалкъан сельсоветан. Оцу хенахь эвлан оьрсийн цӀе хийцира Октябрьски аьлла.

## Бахархой

; Къоман хӀоттам
2010 шеран Ерригроссийской бахархой багарбаран жамӀашца йуьртан бахархойн къоман хӀоттам:

## Инфраструктура
Эвлахь йац социалан инфраструктуран объекташ. Эвлан бахархой доьшуш бу, медицинан гӀо доьхуш бу луларчу эвланашкахь — ГӀоьжакъехь а, НогӀамирзин-Йуртахь а.

## Урамаш
Эвлахь ши урам бен дац — Лугови а, Молодёжни а.

## Хьажоргаш
* Коды ОКАТО и ОКТМО — Октябрьское
* Мазалкан кӀоштан индексаш

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Мазалкан кӀоштан нах беха меттигаш
Мазалкан кӀошт
Донгарон

**Цхьорой-Йурт** (, ) — Россин Федерацин Къилбаседа ХӀирийчоьнан Пригородни кӀоштара эвла.

## Географи
Лаьтташ йу ГӀалми эркан шина а бердйистехь, БуритӀе гӀалин 4 км къилбаседа-малхбалехьа а, кӀоштан центр Шолхин 11 км къилбаседехьа а.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Пригородни кӀоштан индексаш 

Категори:Къилбаседа ХӀирийчоьнан Пригородни кӀоштан нах беха меттигаш