open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Луи Нидермейер

**Луи Нидермейер** (; , , Швейцари, — , , Франци) — швейцархойх валар долу французийн  а, .

Дешна Венехь Мошелес Игнаца (фортепиано) а, Э. А. Фёрстерца а, цул тӀехьа гайтина ша Румехь а, Неаполехь а. 1823 шарахь ваьхна Парижехь. Цигахь йиъ опера хӀоттийна: «Хьуьнан цӀа» (; 1828), «Страделла» (1837), «Мария Стюарт» (1844), «Фронда» (1853) — ерриш а башха аьтту болуш а йацара. Нидермейеран уггаре гӀарабаьлла кхоллам хилира Ламартинан гӀарайаьллачу «Ӏам» цӀе йолчу байта тӀехь хӀоттийна романс.

1850-гӀа шерийн шолгӀачу декъехь Нидермейер дукхах дерг тӀевирзина хьехархойн балха тӀе. Цуо тӀелаьцна А. Э. Шорона кхоьллинчу Килсан музыкин институтан куьйгалла, цигахь хийцамаш бина жигара кхуьуш дешаран меттиг йеш цунах. Жозеф д’Ортигца цхьаьна Нидермейера кхоьллина килсан музыкин лерина журнал «La Maîtrise»; цул сов, цу шимма йазйина «Хоран йишан теоретикан а, практикан а куьйгалла (; 1876 шо).

Нидермейер веллачул тӀаьхьа цуьнан Килсан музыкин институт куьйгалле хӀоьттира цуьнан ши нуц — композитор Гюстав Лефевр а, органхо Эжен Жигу.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Швейцарин операн композиторш
Хьахецагеной

***Хьахецагеной*** тайп чӀебарлойн тукхум чу догӀуш ду.

## Билгалдахарш

## Хьажа. кхин

Категори:Нохчийн тайпанаш
Кей

**Кей** — нохчийн доккха тайпа. Тайпана шира мехкан дозанаш ду малхбалехьа ТIерлаца, малхбузехьа гӀалгӀайн ГӀула эвлаца, къилбаседа-малхбузехьа Аьккхаца, къилбаседехьа Галайца. ХӀинца кей тайпана нах бехаш бу: ВаларгтӀехь, Макан-КӀотарахь, Галнехь кхин а.

Галне йиллина лоруш ю кей тайпана наха, — йуьртан цӀе хила мега Калиновски цӀарахь схьаяьлла нохчийн транскрипци.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Нохчийн тайпанаш
Вайн эрал хьалхара 435 шо

## Хиламаш

*435 (Т.Ливий. Истори... М.,1989-93, т.1, а.195-196) - Консулаш Гай Юлий Юл (2-гӀа) а, Луций Вергиний Трикост а. Диктатор (№ 7) Квинт Сервилий Приск Фиденат (Т.Ливийца Авл Сервилий Приск я Структ), дошлойн хьаькам Постум Эбуций Гельва. Цензораш Гай Фурий Пацил а, Марк Геганий Мацерин а.
*435 (444 я 442, Т.Ливийца: 443) – Патрицех хоржуш цензор дарж кхоьллина. Цензоран бюджет хӀотто бакъо хилла, сенат юза а, цхьаболу гражданаш юкъарабаха а сакхте леларна.
*435/4 - Афинан архонт-эпоним Антиохид.
*435 – Демократин харцам Эпидамнехь. Олигархаш уьдуш бу Керкиран тӀе. Демократаш гӀо доьху Коринфе. Левкимнера хӀордан тӀом.

## Бина
## Белла
## Хьажа иштта
Пионерийн де

**Пионерийн де** (таханалерачу Россехь — **Берийн юкъараллийн цхьаьнакхетарийн де) ** — берийн а, кегийрхойн а Ӏида, кхин а пионерийн (ишколан) хенарачу берашца болхбечу вожатийн а, хьехархойн а. Даздо 19 майхь — **[[В. И. Ленинан цӀарах болу Ерригсоюзан пионерийн кхоллам]] бинчу дийнахь**.

Ӏида кечдина дӀахьо пионерийн боламан ламасташ а, белхан кепаш а дӀакхоьхьу пионерийн а, берийн а кхолламаш. 

ССРС пионерийн де дара советийн дешархойн коьртачу Ӏиданех цхьаъ.

## Хаза факташ
АЦШ цхьайолчу штаташкахь даздо Америкин пионерашна – дуьххьала баьхкина, Керлачу Дуьненна тӀе хевшинчу бахархошна лерина, цӀерца цхьаьнадогӀу Ӏида, дӀахьо "Пионерийн де" ("Pioneer Day") цӀе йолу фестивалаш. ХӀора штатехь иза даздо тайп-тайпанчу хенахь (майхь, июнехь, сентябрехь), ю шайн историйн ламаст. И Ӏиданаш доьзна дац ССРС а, Россин а пионерийн кхолламашца. 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* День пионерии для советского школьника

Категори:19 майн Ӏиданаш
Категори:Официалан доцу Ӏиданаш
Категори:ССРС Ӏиданаш
Категори:Пионерийн болам
Високосан шо (маьӀнаш)

**[[Високо́сан шо]]** ( — «шолгӀа ялхолгӀа») — юлианан а, григорианан а рузманашкара дохаллин 366 де долу шо.

## В кинематографе
* «Високосан шо» — (*Leap Year* ) режиссёран Роско Арбаклан кинокомеди (1921) (en)
* «Високосан шо» — (*Leap Year* ) режиссёран Том Уоллсан кинокомедия (1932) (en)
* «Високосан шо» («Високосный год» )  — режиссёран Эфрос Анатолийн советийн фильм (1961)
* «Високосан шо» — (*Leap Year* ) режиссёран Ананд Такеран фильм мелодрама (2010)
* «Високосан шо» — (*Año bisiesto* ) режиссёран Майкл Роун фильм драма (2010) .

## Музыкехь
* Високосан шо тоба

## Билгалдахарш
Форланини Энрико

**Форланини Энрико ** (; 1848—1930) — италин говзанча, йина тӀемайовлу аппараташ: аэростаташ, дирижаблаш, аэропланаш.

Цуьнан цӀарах тиллина Миланера аэропортан цӀе.

## Биографи
Вина Миланехь, чекхйаьккхина Миланан техникин университет. Кхоьллина болхбеш йолу Ӏаьнаран мотор болу вертолётан модель. 1905 шарахь Лаго-Маджоре Ӏам тӀехь аьттонца зийна хин бухахь тӀемаш долу катер-кема. 1909 шарахь «*Леонардо да Винчи*» цӀе тиллина F серин дирижабль дина.

## Вертолёта модель

1877 шеран 15 апрелехь Форланинис Миланехь гайтина Ӏаьнаран мотор болу вертолётан модель. Аппаратан йара шиъ дуьхь-дуьхьал семан дӀадуьгу пиллиг. Лахарниг меттах ца долуш корпусан тӀелатийна дара, лакхарниг вал тӀехь хийзаш дара. ТӀома йаьлчи йерриг аппарат хьийзара пиллиг хьийзачу агӀонан дуьхьалчу агӀора, амма дуккха меллаша хьийзара пиллигал. Форланинин хетара, лахарчу пиллиго геликоптеран хьийзар дуьззина сацор ду, иза хьийзар кхачам бацар лорура. Модель хьалайалара хӀаваэ 13 метр лакха, тӀомадаларан дохалла 20 секунда йара.

## Билгалдахарш

Категори:Миланан техникин университето арахецнарш
Категори:Италин говзанчаш
Категори:Инженераш абатца‎
Категори: Италин авиаконструкторш
Муслим

* Му́слим ( — *муслим<sup>ун</sup>*) — Ӏаьрбийн дош, нохчийн маттахь хуьлу «ислам тӀеэцнарг», «бусалбаниг», «муьтӀахь верг (Далла)»

;Муслим
* Муслим (цӀе) — Ӏаьрбийн маттара яьлла боьршачу стеган цӀе, «бусалбаниг», «муьтӀахь верг (Далла)» маьӀна ду

;Адамаш
* Муслим ибн аль-Хьаджжадж (821—875) — гӀараваьлла бусалбанийн гӀуллакххо, гӀарадаьллачу «Сахихь Муслим» хьадисийн жайнин автор 
* Муслим ибн аль-Валид (747 гергга — 803 я 823) — Ӏаьрбийн поэт.

## Хьажа иштта
* Абу Муслим (маьӀнаш)
* Бусалбаниг (маьӀнаш)

Категори:Ӏаьрбийн цӀераш
Березин, Владимир Александрович

**Влади́мир Алекса́ндрович Бере́зин** (1957 3 апрель, Орёл) — советан а, Россин а актёр, журналист, теле- а, радиоведущий а. Россин халкъан артист, исбаьхьаллин сийлахь гӀуллакххо. Кремлехь, мэрехь Концертийн а, официалан а мероприятеш, концерташ дӀакхоьхьург, цул совнах дукху фестивалаш, концерташ, телепередачаш а, шоуш а.

## Билгалдахарш

Категори:Уралан пачхьалкхан университетехь дешнарш
Ӏайша (фильм)

**«Ӏайша»** () — Раджшри Оджхас хӀоттийна йолу 2010 шеран хӀинди маттара романтикан комеди. Фильмехь коьрта ролаш ловзийра Сонам Капура а, Абхай Деола а. Иза ингалсан яздархочун Остин Джейнан керлачу замане йаьккхина «Эмма» роман ю. ХӀиндин Дели гӀалин классийн йукъараллин амалийн комедин бух тӀехь ю  фильм.

## Сюжет
Ӏайша — хьалдолчу  хӀиндийн доьзалера йоӀ ю. Дахароехь башха пайден гӀуллакх шен ца хиларна, захалош дуьйцуш лела иза. Цуьнан гергарчу Арджуна хьехардо цунна неха дахар йукъа ма гӀерта  олий, амма йоьӀа шекйоцуш куьг ластадо. Ӏайша гӀоьрта шен накъост Шефали йовзийта хьал долчу Рандхирна, амма иза ша ву Ӏайше безам болуш. ТӀехьа Рандхир реза ца хуьлий Ӏайшина цуьнан уггаре дикачу доттагӀчун Пинкина тӀехьаволу, иза а хуьлу Рандхиран реза. Рандхирца гӀуллакх ца хуьлий, Ӏайша гӀоьрту Шефали а, Дхрув а довзийта, ткъа Дрхув Ӏайше безам болуш велахь а, шиннел а гӀоле хета Арджунан белхан накъост йолу – хаза а, аьтту болуш йолу а  Арти. Оцу хенахь, гуттаренна Арджун а, Арти а цхьаьна гуш, Ӏайша кхета йолало, Арджун шена хазахеташ хиларх а, иза цхьаъ бен шеха кхеташ а, гӀолоцуш а ца хиларх, хӀуъу хилчи а. Ткъа Арджун-м дукха хан ю Ӏайша езаш волу.

## Ролашкахь
* Сонам Капур — Ӏайша Капур
* Абхай Деол — *Арджун Бурман*
* Ира Дубе — *Пинки Бос*
* Хейдон Лиза — *Арти Менон*
* Масуд Акхтар — *Сант Рам*
* Джасмит Каур — *Мандип Каур*
* Анурадха Пател — *Читра Канвар Сингх*
* Амрита Пури — *Шефали Тхакур*
* М. К. Райна — *Мистер Капур*
* Сайрус Сахукар — *Рандхир Гамбир*
* Арунодай Сингх — *Дхрув Сингх*

## Саундтрек

Музыка Амит Триведин, дешнаш Джавед Акхтаран.

## Хьажоргаш
* Официальный сайт фильма 

Категори:ХӀиндин кинокомедеш
Категори:2010 шарахь йаьхна кинокомедеш
Категори:2010-гӀа шерашкара романтикан комедийн фильмаш
Категори:ХӀиндин романтикан кинокомедеш
Категори:Джейн Остинан кхолламашна экранизаци
Категори:ХӀиндин маттара фильмаш
Шелара ТӀелхиг

**Шелара ТӀелхиг** – имам Шемалан Шелахь кӀоштехь наиб хилла ву. Тайпан вара Курчало.

Шелара ТӀелхиг 1817—1864 шерашкахь маршонан тӀамехь дакъалоцуш хьалха ваьллачерах цхьа куьйгалхо.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори: Имам Шемалан наиб
Шуото Батуко

**Шуото Батуко** – ГIуш Кортан вахархо 1840–1858 шаршкахь Имам Шемалан наиб. Тайпан Пхьамто.

## Билгалдахарш

Категори:Имам Шемалан наиб
Дуи Ум-Хьаж

**Дуин Ӏума** (1809 шо, Зумса – 1878 шо, Соьлжа-ГӀала) тІеман баьчча, Кавказхойн–оьрсийн тIеман декъашхо, 1860-1861-чу а, 1877-чу а шерашкахь Нохчийчохь а, ДегІастанехь а хиллачу гӀаттамийн куьйгаллин декъашхо. Шаройн тукхуман а, уллехь йоьлла жІайхойн эвлашн а, Зумсойн а наиб. Тайпан Зумсо.

## Дахаралла
Вина ву Зумса эвлахь, Хилдиехьаран  кІотарехь. Имам Шемалан наиб хилла а ву, Имамат йоьжнач йукъанна нохчийн гІовттаран куьйгалхо а хуьттара, БойсгІариц а 1860 шарахь, Ӏелбаг-Хьаьжац а 1877 шарахь. Кхиъ шовза ХьаьжцӀа вагІнера иза. Шемалс шен тура а, зорба а йеллера Ум-Хьажан. 

Орбелиани бохуш а, кавказан эскаран командир а волуш оьрсешка йаза до: 
 
«Дуин Іума Шемалан наиб волуш хеннахь, шен майраллица а, цІен дог-ойлац а, нийсонца а чекх ваьлла дела, къоман йукъахь лараме адам ду, цунна чӀогІа амалин бахьана долуш къоман гІовттаран куьйгалхо хилла йиш йу иза». 

ГІазгІумкхийн Жамалдин кІант Абдурахьман шен Имаматех лаьцна тептар тІаьхь йаза до:
«Ас кхузахь баз бина болу наибаш, сунна сайн гина, церан хьал а дойзуш вара со. Оц наибашн йукъахь бара цІен дог-ойла а йоьллуш, Шемалан тешаме а хеттуш нах. Йа шен бахаман а са ца гатт деш, йа шеха къаъ ца хеттуш а, нахана йукъахь нийсо а лелайеш. Дукха хьолехь нийсонца чекх боьвла Нохчийчоьхь бара наибаш: Шуайб, Сухаиб, жІайхойн махкара Ахьвердин Махьма, Талхик, Іусман, Зумсойн Іумма» 

## Кхин хьажа

* Бенойн БойсгӀар
* Ати Атаби
* Алдамов, Ӏелбаг-Хьаьжа

## Билгалдахарш

Категори:Кавказхойн–оьрсийн тIеман декъашхой
Категори:Имам Шемалан наибаш
Хажмурадов, Ӏайнди Алиевич

**Хажмура́дов Ӏа́йнди Алиевич** (1955 шеран 25 май) — нохчийн журналист, йаздархо, поэт, 1983 шарахь дуьйна ССРС журналистийн бертан декъашхо, 2011 шарахь дуьйна Россин йаздархой бертан декъашхо, 1976 шарахь Германера Дрезден гӀалахь хиллачу йерригевропан хелхаран фестивалан лауреат, вайнехан «Лаьмнийн Поэма» цӀе йолу хелхар хӀотторна мидал а луш. Тайпана аргӀано.

## Биографи
Хажмурадов Ӏайнди вина 1955 шеран 25 майхь Кхаз.ССР, Карагандан областан, Коунрадехь. Ӏайндин ден Ӏелийн доьзал боккха а, бертахь а бара – ворхӀ кӀанттий, цхьаъ йиший.
1960 шарахь Кхазакхстанера Даймахкарчу, шайн дайш  баьхначу ЧӀулга-Юрта цӀа дирзинчул тӀаьхьа, йуьртара йуккъера ишкол чекхйаьккхира. 1972-1975 шерашкахь чекхдаьккхина Соьлжа-ГӀалара Оьздангаллин Серлонан училищан хелхаран дакъа.
1975-1977 шерашкахь эскарехь хилла Германерчу Эберсфальдерерчу, йерриг Европехь гӀарайаьллачу Советийн Эскаран хелхарийн а, эшарийн а ансамблан хелхаран солист волуш тӀемалочун декхар дӀадалар нисделла. 
1976 шарахь Германера Дрезден гӀалахь хиллачу йерригевропан хелхаран фестивалехь хьалхара меттиг баьккхина, вайнехан «Лаьмнийн Поэма» цӀе йолу хелхар хӀотторна мидал а луш.
1984-1990 шерашкахь балхана йукъара а ца волуш чекйаьккхина Л.Н.Толстойн цӀарах йолчу Нохч-ГӀалгӀайн университетан филологин факультет.
Белхаш бина: оьздангаллехь, журналистикехь, ишколехь, мехкдаьттан промышленностехь, гӀишлошйарехь.
Ӏайнди болхбеш ву Теркан кӀоштан «Теркйист» газетехь журналист.

## Кхолларалла
Ӏайнди йазйан волавелла ишколехь дуьйна. Миччанхьа Ӏен дезнехь а, болх бинехь а, йазйар дита ца делла.
*1983 шарахь ССРС-н журналистийн союзе дӀаэцна.
*1995 шарахь дуьйна Россин журналистийн союзехь ву.
*2009 шарахь арайаьлла «Са боцу са» повесть.
*2010 шарахь арадаьлла «Безаман ӀиндагӀ» цӀарца кегийра дийцарш долу жайна.
*2011 шарахь Россин йаздархойн союзе дӀаэцна.
*2011 шарахь арайевлла «ДоӀа» цӀе йолу стихаш.
*2012 шарахь  арадаьлла «Марчо» цӀе йолу дийцарш.
*2013 шарахь арадаьлла «Безаман дирста» цӀе йолу дийцар.
*2014 шарахь арадаьлла «ЧӀиран хӀоллам» цӀе йолу дийцар.
*2018 шарахь арадаьлла «Диканан хьост» цӀе йолу дийцар.
Лакхахь дийцина жайнаш доцуш, Ӏайндин дуккха а дийцарш, масех повесть зорба тоьхна йаздархойн йукъараллин жайнин сборникаш тӀехь а, «Орга», «Вайнах» журналаш тӀехь а.

## Доьзалла
Ӏайндин доьзаллехь кхоъ йоӀ йу.

## Хьажоргаш
* Хажмурадов, Iайнди - Безаман IиндагI : (кегийра дийцарш)
* Айнди Хажмурадов
* Встреча «Струны души»

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийн йаздархой
Категори:Нохчийн поэташ
Категори:Нохчийн журналисташ
Категори:Россин йаздархойн бертан декъахой
Категори:Россин журналистийн Бертан декъашхой
Категори:ССРС журналистийн Бертан декъашхой
Категори:Нохчийчоьнан хелхархой
Чкъург (маьӀнаш)

**Чкъург**:

## Техникехь
;Лела техника
* Чкъург — транспорт лелийта, гоьрга, паргӀата хьийза йа хьийзаш йолчу семан тӀехь болу гуо.
* Автомобилан чкъург — автомобилан дакъа.
* Вилиспетан чкъург — вилиспетан дакъа
* Мотоциклан чкъург — мотоциклан дакъа
* Йуьртбахаман техникин чкъург — йуьртбахаман техникин дакъа
* Чкъург — автомобилан урхалла даран гӀирс.

## Физкультура
* Гимнастикан чкъург — шина агӀора тӀам а болуш спортан чкъургкепара гӀирс.

## Даар
* Чкъург — бедах дина хӀоз тайпана бепиг.
Ӏаба

**Ӏаба** — зударийн нохчийн долара цӀе нохчех схьайалар а долуш. Ӏаба дешан маьӀна тоам бе хуьлу. ЦӀе туьллуш хилла доьзалехь алссама зудабераш хилчи.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийн зударийн цӀераш
Категори:Зударийн цӀераш
Айсийна бос

**Айсийна бос** — иза сийначу аматийн кӀеззиг баьццарчу басе таьӀна тоба ю, амма баьццара амат хаа а ца ло. Спектралан айсийначунца цхьаьна догӀу Windows системан 130 бесане гергара амат (00BFFF16). Шуьйрачу маьӀнехь айсийнаниг таро ю билгалъяккха сийно я сирла-сийна аьлла, ишттачу хьолехь айсийна олу хӀуманех, шен контрастаца гуонахьарчех сийно аматца къаьстачех. Масала, айсийна олу дукха хьолахь цӀий лела пхенех, хӀунда аьлчи уьш цӀуокан бухахь гучу хенахь церан бос хетало сийна амат йолуш.

## Аматаш а, амалаш а
Айсийна бос бац коьртачех а, царна йукъарчех а, ца хуьлу бесех 1-ра, 2-гӀа, 3-га рогӀера (цӀие-баьццара-сийна системехь а, цӀие-можа-сийна системехь а ца хуьлу (бесан гуо)). ЦӀие-баьццара-сийна системехь и амат — бос 4-гӀа рогӀера (сийна-баьццара-сийна а, цианан (баьццара-сийна) юккъера бу), цунна амал ала мегар ду баьццара-сийна-баьццара-сийна.

Хааяллал баьццара амат гучуяьлчи айсийна басах циан бос хуьлу, тӀаккха бирюзан хуьлу.

Ингалсан дош Blue дукхах дерг гочдо *Айсийна*, делахь а кхин *Сийна* а хуьлу иза. Оцу бесца 140 гергга амат хуьлу Windows бесан системехь (, 0080FF16).

## Ӏаламан басарш а, пигменташ а
* Бирюза (ю баьццаро-айсина аматаш — схьадаларан меттиге хьаьжжина).
* Лазурит ширчу заманахь хилла кӀезиг йолчу сийна пигментех цхьаъ, цундела чӀогӀа еза хилла (коьрта хьост — ХӀинди).

## Айсийна стигал а, бӀаьрсин физика а

* Айсина го стигал. Ма-дарра аьлчи, стигало гуш болчу берриг бесийн зӀенарш хоьцу (даржадо), амма даржадаран тӀегӀа юханехьа пропорционалан ю 4-гӀа тӀегӀанера тулгӀенан йохаллин, аьлчи а даржийна зӀенарш тохарехь спектран гуш йолу диапазонан максимум дакъа ду шекъанан, сийна, айсийна зӀенарех. БӀаьрган иштта эдар айсийна хета.

## Босгайтаран технологи, полиграфи
* CMYK системехь коьртачачу беа басах — циан — наггахь айсийна а олу — делахь а нийса хилчи и стандарт бина басах ала деза сийна-баьццара (хьажа: сийна-баьццара бос).
* Анаглиф-куьзганашца цӀиечуьнца  ийчи кхаабараман гайтаран эффект ло.

## Аматийн цӀераш
* Бирюзан
* Бристолан айсийна — къегина-айсийна.
* Буси — таьӀна айсийно-сира я сиро-айсийна.
* Седарган.
* Сирла-сийна.
* Лазурик — сийначу бесан басман башха кеп.
* Стигал (стигалан-айсийна).
* Перванш — бедо-айсийна сиренан аматехь.
* Геман — айсийна, седарган.
* Ультрамарин — маьӀданан лазурик, цунах долу басар айсийначу басахь хуьлу.
* Шмальтан — аьтта сийна аьнгалех дечу басар цӀарах (смальта).

## Психологи
Айсийна бос дӀатевен бос бу, аьтто бо физика а, хьекъал а агӀора паргӀатвала, кхерамазаллин а, тешаман а атмосфера йо. И бос лору кхоллараллин билгало, иза къобал бо дешаран аудиторешна а, классашна а. 

## Оьздангаллехь а, этнографехь а
* «Айсийна кӀеза» — мультфильм
* «Айсийна» — цициган чон аматан сира кеп, масала оьрсийн айсина. Иштта  леладо кхечу дийнатийн бос буьйцуш.

## Билгалдахарш
Ага (рельеф)

**Ага** — жима йа йоккха, лаьттан тӀехулара, океанашна а, хӀордашна а бухара, гуонахьара меттигел, чутаьӀначу меттигийн геологин термин. Аганашна классификаци ло кхоллаяларан механизмашца:

* Седименташца дуьзна тектоникан аганаш
* Мохца арадаккхаран дакъа — механ эрозино кхоьллина ага, дукха хьолахь гӀум-аренашкахь йа декъачу латта тӀехь (масала, лёссашкахь).
* Грабен — рифтан зонашкара каг-делла меттигашна йукъара структуран дакъалгаш.
* Тохарх даьлла кратер — метеорит йожарх даьлла ага.
* Чудожаран кратер — лаьттан тӀехуло есалле чуйожарх хилла ага.
* Ага долу шен кийсиг ешчи а.
* Аганаш кхолладала тарло бухарчу структурийн коллапсо йина токхамаш бахьнехь, масала, тӀаплаьмнийн баххьашкара карстан процессо йа кальдерас а, маара а карстан ор доккху.
* АтагӀа — аган тайпа, дукхах дерг, кхоьллина эрозис.
* Аганаш кхолладала таро ю субдукцин зонашкахь а, гӀайренан Ӏадмашкахь а.
* Океанан апари ду океанан бухлара кӀорга ага. Кхоллало океанан чкъор континентан чкъоьран бухатаьӀчи.
* Ага кхолладала таро ю езачу объекташца латта охьатаӀийча, масала, шаламаца, бешначул тӀаьхьа шаламал тӀехьара айаялар хуьлу.

## Хьажогаш
* Глоссарий.ru: Впадины 
* Всё о геологии
* Материкийн уггаре кӀорга аганаш

Категори:Оронимаш
Ага (Риван га)

**А́га** () — Латвера хи, Риван аьтту га.

## Хих лаьцна
Охьадоьду историн Курземе областехула, Ага юртан юххехула.

Хин дохалла 9 км. Охьадахаран сихалла 0,1 м/с.

Бердашна тӀехь байн ораматаш ду. Кхета Ривах аьтту агӀора хӀордан тӀегӀал 18 м гергга лакхахь.

## ЦӀе
Хин цӀе йелла Ага йуьртан цӀарах. Топониман финийн-угорийн бух бу, латышийн метта деана эстонийн а, ливан а меттанашкара, схьадаьлла  — «мехий» а,  — «чӀийш».

## Билгалдахарш

Категори:Риван геннаш
Категори:Латвин хиш
Бомбейн президенталла

**Бомбейн президенталла** (инг. *Bombay Presidency*, маратхи: मुंबई प्रांत) — Британин ХIиндин цхьа провинци. Кхоьллина XVII бӀешарахь Британин Ост-ХIиндин компанин йохк-иэцаран пост санна. ТӀаьхьа мохк хаъал шорбелира, йерриг аьлча санна ХӀиндин малхбузе а, цхьайолу уллера меттигаш а дӀалоцуш.

Ша угаре йоккха йолуш, президенталлин махка йукъайогӀура хӀинцалера хӀиндин штат Гуджарат а, берриг аьлча санна Махараштран мохк а, Карнатакин къилбаседа-малхбузе а, ткъа иштта хӀинцалера пакистанан Синд провинцин дакъа а, Йеменера Аденан мохк а. Президенталла лаьттара гуонех, уьш дуьххьал дӀа британин урхаллехь дара, ткъа кхин а олаллех, урхалла деш долу губернаторан администрацин куьйга кӀелара меттигера урхалчаша.

Берриг мохк бара 488 850 км² (оцу йукъахь бац Аденан мохк), царех 318 530 км² бара дуьххьал дӀа йолчу британин урхаллехь. Махкара бахархой 1901 шарахь бара 25 468 209 стаг, царех 18 515 587 стаг вехара британин махка тӀехь, 6 908 648 стаг меттигерчу олаллашкахь. Оццу 1901 шарахь, 78,2 % бахархой индуизм лелош бара; 17,9 % — ислам; 2,1 % — джайнизм.

1947 шарахь маршо кхайкхийначул тӀаьхьа Синдах Пакистанан дакъа хуьлу, президенталлин дисина декъах хӀиндин Бомбей штат хуьлу, ткъа иза 1960 шарахь йекъало меттаца Махараштриний, Гуджаратний.


Файл:Bombay Prov north 1909.jpg|Президенталлин къилбаседа дакъа, 1909 шо
Файл:Bombay Prov south 1909.jpg|Президенталлин къилба дакъа, 1909 шо


## Билгалдахарш

Категори:Британин ХӀиндин президенталлаш
Массачусетан айманера колони

**Массачусетан айманера колони** () — Керла Ингалсан британин колони, кхоьллина 1630 шарахь Массачусетан айманан компанис Карл I-чун хартица. Цуо бакъо елира компанин колони йан Чарльз а, Мерримак хишна йукъара латтанех. Дуьххьарлера мухажираш хилира коьртехь Уинтроп Джон волу эзарнаш пуританаш. Уггаре йаккхий колонин гӀаланаш йара Бостон а, Сейлем а хӀинцалерачу Массачусетс штатехь йолу.

Плимутан а, Лондонан а компанех къаьсташ, уьш тойеш бара Плимутан а, Виргинин а колонеш, Массачусетсан айманан колони декхарийлахь йацара декъашхойн гулам Ингалсехь бан, цундела компанин урхалла дора Бостонера йа Сейлемера. Паччахьо сагатдора колонин теократин правительствон тӀекхеташ йолчу паргӀатонна, 1684 шарахь дӀадаьккхира цуьнан устав. 1691 шарахь колони цхьаьнатоьхна Плимутан колоница а, Мэн колоница а кхоьллира Массачусетс провинци.

## Хьажа иштта
* Филип паччахьан тӀом

Категори:Йукъайевлла 1630 шарахь
Категори:Йоккха Британин хилла колонеш
Категори:Массачусетсан истори
Категори:АЦШ истори
Категори:Керла Ингалсан истори
ХӀакъо

**ХӀакъо**, **ХӀакъоб** ( йа ) — ДегӀастанан ЦӀумадан кӀоштара эвла.

## Географи
Эвла лаьтташ йу ХӀакъо хина йистехь, Гуьржийчоьнан дозанна гена йоцуш.

Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбалехьа йу — Силди а, Эчеда а.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:ЦӀумадан кӀоштан нах беха меттигаш
Навр-корта

**Навр-корта** — Теркан рагI тӀехь болу барз. ЦӀе тиллина мифашкахь вуьйцуш волу Навр наьрта цӀарах. ХӀордан сизал локхалла — 531,5 м.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Нохчийчоьнан лаьмнаш
Сэйбрук колони

**Сэйбрук колони** () — Къилбаседа Америкера 1635—1644 шерашкахь хилла йолу ингалсан колони.

1632 шарахь  а,  а, кхин а иттех иттех декъашхочуьнна а елира Уорикан графа а, Керла Ингалсан компанис а патент йоккхачу аса латтанна Коннектикут хин йисттехь. Цара хӀоттийра Уинтроп Джон-жиманиг (Массачусетан айманера колонин губернаторан Уинтроп Джонан кӀант), 1634 шарахь Ингалсе веана волу, оцу латтийн губернатор. Юхавирзина 1635 шарахь Америке, Уинтроп-жимачо йиллира инженеран  гӀоьнца гӀап Коннектикутан хикхочехь, цунна цӀе тиллира «Сэйбрук» латтан дайн сийнна.

1639 шарахь патентийн дайн векал хилла Сэйбрук гӀопе кхечира , цунах губернатор хилира. 1640-гӀа шерашкахь Ингалсехь гражданийн тӀом хилар бахьнехь ингалсан патентийн дайн хӀордал дехьарчу операцех бала ца кхочура, тӀаккха 1644 шарахь церан пурбанца Фенвика йоьхкира Сэйбрук колони Коннектикут колонин Ӏедална.

Категори:Коннектикутан истори
Юдикат Логудоро

**Логудоро** (**Торрес**) (Giudicato di Logudoro (di Torres) — йуккъера бIешерашкара Сардинера маьрша олалла (юдикат). 

Декъало 20 кураторин, урхалла до кураторш.

Девзаш ду XI бIешерера дуьйна. Коьрта шахьар — Торрес, тIаккха Ардара, тIехь Сассари.

Суьдхой (judices):
* Баризоне I (велла 1064 - 14 окт. 1073 йукъахь)
* Мариано I (велла 14 окт. 1073) — кIант
* Константино (велла 24 май 1120 - 6 март 1131 йукъахь) — кIант
* Гонарио II (велла 1153 тIаьхьа) — кIант
* Баризоне II (велла 1191 тIаьхьа) — кIант (дарж дитина 1186)
* Костантино (велла 1191 тIаьхьа) — кIант
* Комита (велла 1218), кIант Гонарио II
* Мариано II (велла 1233) — кIант
* Баризоне III (велла 1235) — кIант
* Аделазия (йелла 1259) — йоI Мариано II
* Энцио (1215-1272), императоран Фридрих II-гIачун къуотIалгIа вина кIант, Аделазиян майра. 1249 шарахь чувоьллина.

Юдикесса Аделазия йеллачул тIаьхьа (1259), когаметта стаг ца висина, Сассарих хилла автономин гIала, ткъа дисина олаллин мехкаш карадахна генуэзхойн тайпанашна Дориа а, Маласпина а.
1324 ш. Торрес юдикатан хила мохк схьабаьккхира Арагона.

## Хьосташ
* http://fmg.ac/Projects/MedLands/NORTHERN%20ITALY%201100-1400.htm#_Toc390931770
* Casula, Francesco (1989). The History of Sardinia. Sardinia Tourist Board.
* Manno, Giuseppe (1835). *[http://catalog.hathitrust.org/Record/008643734 Storia di Sardegna]*.

Категори:Италин пачхьалкхаш
Категори:Сардинин истори
Айма

**А́йма** — гидротехникин регуляцин гӀирс, хенан йина лоха Ӏаткъаман чӀинг, дукха хьолехь йо латта а духкуш. Айма кхин а олу оцу чӀинго гулдинчу хин чухоамах. Айманаш йо кегийрачу эркаш тӀехь (масала, кегийра хиш тӀехь йа геннаш тӀехь) Ӏалашо йу коьртачу харш чохь алсама хи дайа (масала, кеманаш лелийта) хи лекъанчу хенахь йа хи алссама дезачу хенахь.

Хи дистинчу заманахь айманах хуьлу хи охьахоьцу чӀинга, цига гулло чӀингал лакхахь хьаькхна латта, иштта га къевлича хуьлу аьттонан эффект, хӀунда аьлча геннан чухоам охьаболу, ткъа коьрта харш дузу.

Айма йаран гӀирс хила тарло детта латта, тӀулгаш, габионаш, фашинаш.

## Хьажа кхин а
* Ах айма

## Литература
* 
* 

Категори:Гидротехникин гӀирсийн тайпанаш
Категори:Охьадоьдучу хин тӀиера объекташ
Категори:Ӏаьмнаш
Категори:Хин харш Ӏамор
Айма (хи хьовзар)

**Айма, КӀуркӀмани** (**буру хьовзар**, **хи хьовзар**) — хин тӀехуларчу чкъоьрехь хи гуонаха хьийзар, хуьлу хин цхьацца дакъошкахь йа харш чохь шиъ хи цхьанакхетар бахьнехь, йа хи цӀеххьана дистича бердах хьекхадалар бахьнехь.

ХӀордан айма хуьлу хӀорд тӀекхеташ а, чубужаш а догӀу хиш дуьхь-дуьхьал кхетча.

Хи лелар айманашкахь дукха сиха хила тарло. Анасизан барамаш хийцало масех сантиметр тӀиера масех километре кхаччалц (Ӏапказ чохь).

Айманаш йекъало кхаа кепе:
* Гуттареннаш.
* Шеран заманашкарнаш.
* Наггахь хуьлурш.

Уггаре йевзаш йерш йу хӀара айманаш:
* Мессинан хидоькъера Сцилла а, Харибда а айманаш.
* Лофотенан гӀайренашна гена йоццуш йолу Мальстрём (йа Москенстрёумен) айма, иза хьахийна шен «Ткъа эзар лье хин бухахула» жайнехь Верн Жюла, ткъа иштта По Эдгаран «Мальстрём чукхоссар» дийцарехь.
* Шотландера Койребрикэн айма.
* Японера Наруто айманаш.

## Хьажа иштта
* Хи охьадоьдуш юханехьа хьийзар

## Литература

* 

Категори:Хи
Категори:Ӏаламан хиламаш
Категори:Кхераме Ӏаламан хиламаш
Моьрдахо

**Моьрдахо** (, ) — адам дийна волу стаг. 

ТӀаьххьара шерашкахь моьрдахон васт чӀогӀа йаьржина йу массийн оьздангаллехь, кинематографехь (масала, фильм «Леон»), компьютеран ловзарш (ловзаран сереш «Hitman») а, аниме («Нуар», «Кайт — йоӀ-моьрдахо») а.

## Йаьржина тенденцеш
Заказан моьрдаллаш чӀогӀа йаьржина виеран кеп йу, цуо таро ло вие аьллачунна дика алиби: вуьйчу хенахь иза генна, алссама нах болчохь хила тарло. Цул сов, моьрдахо лаьцчи, заказхочун ша стаг виерах волу, цхьана бахьнийца цуьнга иза виен ца лахь, иза вевзаш велахь муххале а.

## Цхьаболу гӀарабевлла моьрдахой
* Цзин Кэх лаьцна туьйранаш а даьхна тиранашца тӀом латториг ву аьлла, иза аьттонза гӀоьртира император Цинь Шихуанди виен. Оцу гӀуллакхах бахьна дина, Цинь Шихуандис дӀалецира Янь паччахьалла, церан эло ваийтина моьрдахо аьлла. Оцу хиламан лерина йу фильм «Император а, моьрдахо а»
* Солоник Александр — российра моьрдахо ("Белая стрела" башха гӀуллакхийн тобан белхало хила а тарло), цуьнан чоьтехь иттаннаш байина нах бу, царна йукъахь криминалан «чӀичӀъаьлларш» а, иза кхузза ведда набахти чуьра.
* Новицкий Виталий — «Хади Такташ» тобанера аьттонза моьрдахо 
* Пустовалов Александр («Саша-Салтий») — Ореховн ЗТ моьрдахо. ГӀараваьлла ша кепара декъий дохорца.
* Шерстобитов Алексей («Лёша-Салтий») — Медведковн ЗТ моьрдахо. Шерстобитовн исторех сюжетан бух хилира «Банды» телесериалан (2010).
* Куклински Ричард — америкин моьрдахо, 20 шарахь бӀенаш нах байина, гӀараваьлла «Шен стаг» цӀарца, хӀунда аьлчи ша байинчу нехан декъий гӀорадойтуш хилла рефрижератораш чохь, полицина маца вийна ца хаийта.
* Энглман Гленнон Эдвард — Сент-Луисера цергийн лор дантист, мехах нах бойуш хилла. 22 шерахь бахам бахьнехь лаххара а 7 стаг вийна.
* Харрельсон Чарльз Войд — америкин моьрдахо, шозза хан тоьхна валлалц чохь йаккха, бехке вина федералан суьдхо Джонатан Вуд виерна. Голливудан актёран Харрельсон Вудин да.
* Джон Чайлдс — британин моьрдахо, гӀавраваьлла шен къизаллийца. Цуо вийначех цхьа а карийна вац. Ткъа Чайлдса ша дуьйцора, ша байинчарах кискаш а йохий, жижиг охьу чарх чухула чекхбохий, хьешан цӀа чохь багабора бохуш.
* Стретко Калинич — Земунан зуламан тобан декъашхо. 2003 шарахь Сербин премьер-министр Джинджич Зоран вие араваьллачех цхьаъ.

## Билгалдахарш
Ӏаббас

**Ӏаббас**:
* Ӏаббас — Ӏарбийн боьршачу стеган цӀе, гочдича «лом», «кхохкийна» хуьлу.

## Адамаш
* Ӏаббас бин Ӏабдул-МуттӀелип — Мухьаммад пайхӀамаран  ден ваша, тӀаьххьарниг дуккха а болчу Ӏабд аль-МуттӀалибан доьзалера.
* Ӏаббас I Сийлахь-Воккха (1571—1629) — Сефевидийн некъех волу Персин шах (1587 шеран майхь дуьйна).
* Ӏаббас I Хильми (1813—1854) — Мисран вице-паччахь, Мухьаммад-Ӏалин кӀентан кӀант
* Ӏаббас II Сефеви (1632—1667) — Сефевидийн некъех волу Персин шах (1642 шеран майхь дуьйна).
* Ӏаббас II Хильми (1874—1944) — Мисран тӀаьххьара хедив.
* Ӏаббас III (1732—1740) — Сефевидийн некъех тӀаьххьара Персин шах (1732—1736).
* Ӏабас I — Багратидийн тайпанара эрмалойн паччахь.
* Ӏаббас Ӏабдулла — азербайджанийн поэт а, гочдархо а.
* Ӏаббас ибн аль-Ахьнаф — Ӏарбийн поэт-лирик.
* Ӏаббас Марвази (Абу-л-Ӏаббас Марвази) — персийн поэт.
* Ӏаббас Сиххьат — азербайджанийн поэт а, гочдархо а.
* Ӏаббас-Мирза — Иранан пачхьалкхан гӀуллакххо, Азербайджанан куьйгалхо а, Фатхь-Ӏали-шахан Къаджаран когаметтаверг.
* Ӏаббас-бий — XV бӀешеран шолгӀачу декъера НогӀийн ордан бай.
* Абу Ӏаббас — Палестинан маьршадахаран фронтан корта

## Фамили
* Ӏаббас, Ӏали (вина 1986) — Ӏиракъийн футболист, австралийн «Сидней» клубан а, Ӏиракъан къоман гулйина командан а ловзархо.
* Ӏаббас, Махьмуд (вина 1935) — палестинан политик, 2003 шарахь — Палестинан автономин премьер-министр.
* Ӏаббас, СохӀайль (вина 1975) — пакистанан хоккеист (бецан хоккейн).
* Ӏаббас, Фархьат (1899—1985) — Алжиран маршонан къийсаман тхьамда.
* Ӏаббас, ХӀишам (вина 1963) — мисран поп-йишлакхархо.
* Ӏаббас, Хьаджи Ахьмад (1914—1987) — хӀиндий йаздархо, продюсер, сценарист, кинорежиссёр, журналист.
* Ӏаббас, Ӏийса (вина 1960) — кувейтан гена кхоссавалархо. 1980 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн декъашхо.
* Ӏаббас, Юсуф Салехь (вина ок. 1953) ― чадан политикин гӀуллакххо.
Алам (информатика)

**Алам** информатикехь — билгалчу меттан бакъонашца интерпретаци ян таро йолу константаш, хийцалурш, операцеш, функцеш маьӀнийн комбинаци. Иштта аламан интерпретаци яр (кхочушъяр) валаво лараре а, цхьадолу терахь юхадерзаре а (масала, терахь, могӀанаш я логикин тайпан маьӀнаш).

Масала, `2+3` — 5 терахь юхадерзо алам бу. Хийцалург кхайкхар а бу алам, юха а дерзадо цуо маьӀна, Ӏалашдина долу иэсехь цхьана цӀарца.

Дукхачу программированин меттанашкахь шен чохь кхайкхаран функцеш йолу аламийн, хила тарло агӀон тӀиера эффекташ.

## Хьажа иштта
* Логикин алам
* Алам
* Алгебран алам
* Оператор
* Стратегия вычисления
* Параметр

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* expression — FOLDOC — Computing Dictionary Free On-line Dictionary of Computing

Категори:Программировани
Категори:Информатика
Категори:Меттанийн программированин концепци
Мерцхалдиг

**Мерцхалдиг**  — мерцхалдигкепарчеран тобан олхазарийн бухара тоба. Девза 80 кепара мерцхалдиг.

Декъало шина доьзале къужалан мерцхалдигаш (Hemiprocnidae) — 4 кепара, деха тропикан Азехь, мерцхалгаш (Apodidae) — 74 кепара, деха массанхьа а, полюсан областаш йоцучохь. 

Мерцхалдигашна юкъахь Ӏаьнан дӀадоьлху кепарниш а ду, охьахевшинарш а ду, уьш деха субтропикашкахь а, тропикашкахь а.

Нохчийчохь девза кӀайн гай долу мерцхалдиг – дургали а, ломан мерцхалдиг – лечкъардиг а.

Бен бо лекхачу гӀишлош тӀехь, тархашан хиеронашкахь, харанаш чохь, хьехаш чохь. Тойнахь 2 кӀайн хӀоа. Дуу сагалматаш, тӀомалелашшехь лоьцу.

ЧӀогӀа тера ду чӀегӀардигах. ЗӀок йоца, батт йоккха ю. ТӀемаш деха, ира ду; цӀога гӀеххьа доца ду; цхьадолчу мерцхалгийн урхаллин месийн юьхьигийн чӀунаш баьӀаш санна ду, иза Ӏуьргахь текхархьама ду. ДегӀе хьаьжчи когаш доца ду (цундела лаьтта досса царна ца мега, тӀемадала гӀоьртича олхазаран деха тӀемаш лаьттах деттало), биий пӀелг хьалха бирзина бу (лаьттахула уьш лела ца ло; тӀомахь доллушехь хи мала таро ю). Боьрша а, стен а таьӀна бесаш долуш ду, наггахь эчиган басахь къега. ТӀома чӀогӀа сиха лела (цхьадерш — 120 км/ч кхаччалц, кхин сов а). ДегӀан температура цхьанаэшшара йац, дукхах долчу олхазарийн санна, цӀеххьана шелъелчи мерцхалгаш оьгу анабиозе — акъдолу.

Цхьайолчу кепаш шайн бенаш бо хӀаваэхь дакъалуш долчу шайн туйнех — «чӀегӀардаган бенаш», уьш адамана даа мега...

Нохчийчохь девза кӀайн гай долу мерцхалдиг – дургали а, ломан мерцхалдиг – лечкъардиг а,

ТӀемаш деха, ира; цӀога дукха хьолахь гӀеххьа доца; цхьадолчу мерцхалдигийн тӀоман масийн чӀун чаккхенаш баьӀаш санна хуьлу, уьш гӀортолаш ю Ӏуьргахь текхачу хенахь. ДегӀаца дуьстича когаш чӀогӀа доца ду (цундела лаьтта досса царна магне а мегаш дац, хӀунда аьлча тӀома дала гӀоьртича олхазаран тӀемаш лаьттаха детталур ду), дукхах дерг берриг биъ пӀелг хьалха бирзина бу. Хи тӀома лелашехь молу. Тарло, нисса и бахьна долуш мерцхалдигаш алсама хан хӀаваэхь йоккху, немцойн Ӏилманчаша Ӏилманан арахецаршкахь Nature а, Bild der Wissenschaft а дийцарехь, эха шарахь сов ца дуссуш лела таро ю церан, уьш доьлху ца соццуш 2000 километр гена, Европера Малхбуза Африке.

## Билгалдахарш

Категори:Мерцхалдигкепарнаш
Донойн-лам

**Донойн-лам**, **Харха-Лам** () — Йоккха Кавказан ламанан акъари йу, иза йу Лайн дукъ тӀехь, Нохчийчоьна а, Гуьржийчоьна а Ӏаламан дозанехь а бу.

Ломан гена доцуш ду “Донойн ломура догӀу хи” цӀе йолуш эрк — цуьна хьост йу Донойн-ламан къилбаседа кӀажехь, иза Шаройн-Оргахь кхетташ ду. Эрк ду ша бешаш кхоллалуш.

## Дуьххьара лам тӀебовлар
XIX бӀешеран чаккхенгахь Россин имперехь альпинизм кхиийнчу хенахь, маситтазза лам тӀе баьвллира. Донойн-ламан шенан бохь тӀе дуьххьара кхечиначера йукъахь йара Н. Кузнецовс куьйгалла деш йолу тоба — 1889 шарахь.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоь
Категори:ДегӀаста
Категори:Гуьржийчоь
Ӏайнаъ

**Ӏайнаъ** йа **Айнаъ** 

* Ӏайнаъ - бусалба зударийн, Ӏаьрбийн меттара схьайаьлла цӀе. Нохчашна йукъахь дика йаьржина йу. Иштта, цхьацца болчара "Айнаъ" цӀе а туьллу.

Категори:Зударийн цӀераш
Шиш

**Шиш** (), () — цхьайолчу хаза кхуьучу  тайпанан кепан ораматин цхьаьнатуху цӀе. Хьалха и кепаш къастайора ша йаьлла   доьзалан тайпа — .

ХӀинца  тайпа дӀадаьккхина, ерриг кепаш йукъатоьхна .

Бешан классификацехь шишаш къаьсташ хуьлу. Шишан зезагаш пхиъ дургал йолуш а, 10 дургал, кхин сов а йолуш хуьлу. Царах тера йоцуш ю *[[Rhododendron canadense]]* а, *[[Rhododendron vaseyi]]* а, церан хуьлу 7 - 10 дургал.

Шишаш шина тобане декъало:
* **ГӀа дужурш** (инг. Deciduous Azaleas) —гурахь гӀаш оьгу кепаш а, сорташ а. Царех цхьаерш: 'Frank Abbott', 'Gibraltar', 'Golden Lights', 'Jane Abbott', 'King’s Red', 'Lollipop', 'Weston’s Innocence', 'Weston’s Lemon Drop'.
* **Гуттар синаерш** (инг. Evergreen Azaleas) — гуттар сина йолу кепаш а, сорташ а (гӀашшан дерриг я доккхаха долу дакъа сийна лаьтта даиман а). Царех цхьаерш: 'Hershey’s Bright Red', *[[Rhododendron yedoense]]* var. *poukhanense*.

## Сорташ
Кхабанчохь кхуьу ораматех шуьйра йаьржина шина кепан бух тӀиера сорташ (алсама — хьалхарчун бух тӀехь):
* ;
* .

Ший а кеп — карликан коллаш ю, 30—50 см лекха.

Цхьайолу йевза сорташ: , , , , , , , , , , , , , , .

## Оьздангаллехь

### Латта
Шиш — дукха йоцучу чохь лелочу ораматех муьста латта (pH 4—4,5) дезачех цхьаъ ю. Уггаре дика хуьлу цунна верескан латта, амма иза хийца мегар ду иэдинчу (2:1) базанан а, уьшалан Ӏехан латтанца тӀе кӀеззига охьадоьдучу хин гӀум а тухуш.
Дика кхуьу гидропоникехь.

ХӀора шина кӀирнах цкъа йукъахь хлор доцу минералан туьха тосу, зезаган ботт юьллуш суперфосфат (15 г 10 л хин) дика хуьлу.

### Кхиар
ЧӀогӀа ладаме ду шен хеннахь гӀодмаш кхардар, цӀандар. Кхарда доладо майхь. ДӀадоху гӀийла я дукха чӀогӀа кхиина маргӀалш, даххане а доху чоьнан чоьхьа дирзинарш. Хаа: колла йоккха мел ю, гӀийла кхуьу зезаг. Къона маргӀалш кегдо, тӀехь 4—5 гӀа а дуьтуш. Зезаган патаршан уллехь кегийра къона геннаш довлахь уьш дӀадоху.

Кхечу ораматех къаьсташ шиш кхуьучу хенахь хьовзо а мега, дӀасхьадаккха а мега. Амма кхиина даьлчи зезаган ботт кхуьуш хиллачу кепе юха хӀотто деза.

Къона ораматаш кхиина девлчи кхечухь дуьй хӀора шарахь, къенонаш — 2—3 шо даьлчи. Шишан ораман система тӀехула йолун дела, пхьегӀа чӀапаниг лелайо.

## Цамгарш а, зуламхой а

### Дебар
ЦӀерачу хьолехь шиш дебадо гӀодан дечиг хиллачу гӀажмашца, иза хала делахь а. ДӀадуьй хенаш — майра август кхаччалц. Орам дика тосу муьста реакцин субстратехь. ГӀожмаш аьнгали пхьегӀанца я полиэтиленан чкъурамца къовла еза, гуттаренна а хи дета а, хьарса а деза. Температуранорам тасаран оптимум — 25 °C.

## Билгалдахарш

## Хьажа иштта
* Можа шиш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* 

Категори:Чохь лелон ораматаш
Категори:Коьллаш
Категори:Верескнарш
Даьтта доккху баӀ

**Даьтта доккху баӀ** (), () — цхьаьна шеран орамат; Седа-зезагийн я Чолхезезагийн доьзалера Сафлор тайпана кеп. Шира даьттан а, басаран а культура (Шира Мисрахь лелош хилла бехчалгаш басар еш муми ечу хенахь).

## Ботаникан сурт

Локхалла 0,4—1,5 м йолу цхьаьна шеран, наггахь шина шеран орамат.

ГӀад нийса, геннашца, кӀаййуо къаьгна.

ГӀаш деха-ланцетан, рогӀехь лаьтташ, даккхий, йист дийна йолуш, гӀеххьа хевшина, йисттехула гӀеххьа кӀохцалш долуш.

Зезагаш турбакепара, пхиъ дакъа долуш, цӀие, можа, цӀехо-можа. Заза — тускар.

ХӀу — кӀай, дерзина, къега буьртиг, овалан-беасенан кеп гӀийла агӀонашкахь аратаьӀна сенашца.

## Химин хӀоттам
Зезагаш чохь карийна халконан гликозидаш: картамин, изокартамин, картамидин-5-гликозид, 7-гликозид лютеолина.

Даьтта доккху баьӀшан хӀушца ду 60 % (кхечу хаамашца, 25—37 %) ах дакъалуш долу хьена даьтта.

## Баржар
Кхуьу акха (асар) а, буьйш а лелабо.

Кхуьу, лелабо Мисрахь, Испанехь, Цийхь, АЦШ, Къилба Америкехь, Африкехь. ССРС хиллачу махкахь кхуьу Кавказехь, Туркменехь, Курскан, Харьковн, Полтаван, Херсонан областийн цхьацца меттигашкахула, ГӀирмахь.

## Лелабар

Даьтта доккху баьӀийн мотт кепара зезагаш леладо зуламе доцу можа, цӀие, шафранан басарш дан, царна юкъахь ду юурган промышленностехь лелориш а, масала, карамель еш.

Даьтта доккху баьӀийн жазца ду шиъ коьрта басаран пигменташ — можа а, цӀиен а беса.

Можа пигмент — сафлоргель — лору кӀезиг мехала, дукха хьолахь дӀайоккху жазан массан хи а кхорзуш.
Даьтта доккху баьӀийн цӀиен хӀума — картамин — хи чохь хала еша. Эфир юкъахь картамин яшне а ца еша, амма атта еша спирт а, щелочаш (нашатыран спирт чохь) а чохь. Цул сов, ду кхин а цхьа могӀа пигменташ оццу бесийн.

Даьтта доккху баӀ лелабо даьттан культура санна, даьтта леладо маргарин беш.

Даьтта доккху баьӀийн зезагаш леладо зезагийн чай деш.

Медицинехь — леладо чоьна хуьлийта, хӀатӀдолийта, симбоккху гӀирс санна.

### Косметологехь
Басаран даьтта доккху баӀан сурсатех косметологехь чӀогӀа мехала лору даьтта доккху баӀан даьтта. Цуьнца алсама ду организмехь синтез ца хуьлу линолийн мусталла (80 % гергга). Линолийн мусталла цӀийн пхенашна саттаралла ло, организман белхан ладаме процессаш нисйо, тӀуналлин эффект ю, горге дегӀах дулу.

Басаран даьтта доккху баӀан даьттано дегӀан чкъор кӀаддо, тодо, цунна дааран аткъам бо, тойо клеткийн функци, цӀий лелар, шелонан дуьхьало йо, лакхара тӀуналла латтаяран а, и нисъяран а болх бо.

Цул сов, басаран даьтта доккху баӀа жигара чкъоьрийн пардонашна кӀорге чекхйоккху косметикан гӀирсийн кхин компоненташ.

## Билгалдахарш

Категори:ВирбаӀанан
Категори:Чам бийриш
Категори:Дарбане ораматаш
Категори:Даьттан ораматаш
Категори:Басаран ораматаш
Айма (географи)

**Айма** — океанан, хӀордан, Ӏоман я кхечу хин латтан кӀоргга чудахна, амма хин коьртачу декъаца паргӀата хи хийцалуш долу дакъа.

Айманаш йекъало хӀокху кепашна: бухта, губа, эстуари, фьорд, лиман, лагуна, гавань.

Айман гидрологин а, гидрохимин а хьолаш тера ду ша дакъа долчу доккхачу хинчух. ЦкъаццӀа меттигерачу климатан башхаллаш а, материк тӀиера догӀу хиш а хийца тарло гидрологин амал айман тӀехуларчу чкъоьран.

Дуьненан океанан уггаре яккхийчу айманех ю: Аляскан айма, Бенгалин айма, Бискайн айма, Австралийн Йоккха айма, Гвинейн айма.

Цхьаццанхьа «айма» цӀе ягӀна шен гидрологин раж хӀордаш долчу акваторешна (масала, Мексикан айма, Худсонан айма, ГӀажарийн айма, Калифорнин айма).

## Галерей

Файл:Balaklava Bay, Crimea.jpg|Балаклаван бухта
Файл:Geirangerfjord (6-2007).jpg|Гейрангер-фьорд, Норвеги
Файл:Lagoon-of-venice-landsat-1.jpg|Венецин лагуна. Космосера гар.
Файл:Dniester liman.jpeg|Днестр хин хикхочехь йина Днестран лиман. Космосера гар.


## Хьажоргаш

* 


Категори:Океанан а, бердйистан а рельефан кепаш
Категори:Гидронимаш
Айма (маьӀнаш)

**Айма** 

* Айма — Ӏоман йа доьду хин харшан уггаре кӀоргачу меттиган халкъан цӀе.
* Айма — океанан, хӀордан, Ӏоман йа кхечу хин латтан кӀоргга чудахна, амма хин коьртачу декъаца паргӀата хи хийцалуш долу дакъа
* Айма — хин тӀехуларчу чкъоьрехь хи гуонаха хьийзар.

## ЦӀе
* Хогг, Айма (; 10 июль 1882, Минеола, Техас — 19 август 1975, Лондон) — америкин филантроп, меценат, исбаьхьаллин коллекционер, XX бӀешарахь Техасехь уггаре лерамечех цхьа зуда.
* Моралес, Эво (; вина 1959 шеран 26 октябрехь, , Оруро) — Боливин президент.
Саьрхой

**Саьрхой** —  Нохчийн тайпа. Дукхаберш беха Нохчийн Республикин Соьлжа юьртахь. Соьлжа (Мамакхин-КIотар) йиллина соьрхоша а, ялхоша а.

Саьрхьойн татол иза деккхина XIX бӀешарахь Соьлжа хина тӀера йуьртан ялта доьн аренаш тӀе кхаччалц.

Соьлжехь ю Саьрхьойн йукъ.

## ГӀарабевлла саьрхой
* Мустапин Сулим-Молла — Чергазийчоьнан наиб.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Нохчийн тайпанаш
Левшик

**Левшик** — уьрсаца, воттанца, херхаца йа кхин гӀирсаца дечигах, металлах, пластмассех йа кхечу гӀирсах йаьккхина йуткъа а, готта а кегийра кийсигаш. Левшик хуьлу дечиган а, металлан а, кхечу гӀирсан а.

## Металлан левшик
Металлаца болх беш цуьнан физикин-механикин хьоле хьаьжжина тайп-тайпана левшик йолу. Коьрта кепара левшикаш билгал а йаьхна теллина профессора И. А. Тимес, цуо билгалйаьккхина левшикан кхоъ кеп: левшиг каггийнарг, аьттарг, охьайоьттинарг.
Охьайоьттина левшик йолу цӀеста тӀехь болх бечу хенахь, чуьйна тӀехь болх беш йолу каггийна левшик, ткъа чӀогӀа гӀирсаца болх беш (болат, победит) — аьтта левшик.

## Дечиган левшик
Дечиган левшик, цхьана могӀара жирца, чӀешалгца, дечиган цуца кегийра дина дечиган цхьа кеп йу. Иза йаккха таро йу леррина йолчу левшик йоккхучу чархаца а, дечиган пхьола деш яла а. Шен хатӀца хила тарло *чӀапа*, *хьевзина* йа *мехакепара* — шоралла а, стоммалла а йохаллел дуккха а алсама йолу.

## Билгалдахарш

## Хьажа иштта
* ТӀехецар
* Хадорца болхбар
* Кегийра дина дечиг

## Хьажоргаш
*  
*  

Категори:Дечиган пхьола
Категори:Эчиган пхьола
Категори:Хьуьнан гӀирс
Эльмурзаев, Юсуп Мутушевич

**Юсуп Мутушевич Эльмурзаев** – нохчийн йаздархо а, политик а вара, 1994–1996 шаршкахь хилла Хьалха-Мартанан кIоштан куьйгалхо.

## Хьажоргаш
Эльмурзаев Юсуп

Категори:Нохчийн йаздархой
Категори:Гендаргной
Урданера нохчий

**Урданера [[нохчий]]** — Урданехь бехаш болу нохчий. 1865 шарахь Кавказан тӀом чекхбаьлча 5000 герг нохчийн доьзал Хункар-махка кхелхира, оцу кхалхаран  *[[мухаджиралла]]* аьлла цӀе тиллира. Иштта кхоллайелира Нохчийн диаспораш Туркойчохь, Шемахь, Урданехь.

## Махкахбахар

1865 шарахь Хункар-махка нохчий дӀакхалхаран коьрта бахьна дара, Россин империн колонеш кхуллуш политика хилар а, нохчашкара латтанаш схьадохуш хилар а, оцу хенахь Хункар-мехкан йукъайогӀуш йара Шема, Урдан, Ливан, Ӏиракъ, ПалестӀина, Мисар кхин Ӏаьрбийн пачхьалкхаш а, Империн политика бахьнехь нохчий катастрофан гена бацара, латтанаш схьадахар бахьнехь махкахь тӀемаш хиларан кхерам бара.
ХIХ бӀешеран 60 шерашкахь нохчий Герга Малхбале махкахбахар тӀедиллина дара Лорис-Меликовн, ткъа нохчий махкахьбаха беза аьлла дага деънера хӀирийн оьрсийн инарла а волуш волу элан Муса Кундуховн.

## Дахар
Урданан парламентехь нохчашкахь шиъ гӀан ду.

2018 шарахь Урдуне бахначу нохчийн Ӏилманхоша Урданехь 20 тайпанаш ду аьлла йаздина, нохчийн массийта тукхамийн йукъара. Царна йукъахь уггаре дукха бу аьлла билгалбаьхна беной (Онжби, Доьйши, Чополой, Эди, Гуьржи-Махкахой, Джоби), Ӏовхой (Шинрой, Пхьарчхой, Кхархой, Барчхой, Ноккхой).

Цул совнах мухаджирийн йукъахь карина кӀезга гӀалгӀайн евлой тайпана нах, иштта нохчийн гӀумхой тайпана нах а.

Нохчий хьалха дуьйна Ӏедалан массо кхочешкахь болхбеш бу. Нохчийн-мухаджирийн баккхий кхиамаш бу тӀеман гӀуллакхехь. Урданехь доцуш, кхечу Ӏаьрбийн пачхьалкхашкахь а вевзаш ву нохчийн духхьара инарла, Урданан Турпалхо Ахьмад Рамзи Беной (Онжби) тайпана волу.

## ГӀарабаьлларш
* Ӏабдулатиф Сайед Батал — Урданан эскаран инарла;
* Ахьмад Арслан Алауддин (1942—2014) — эскаран хьаькам, бронтанкийн эскаран дивизин инарла, Ӏаьрбийн-жугтийн тӀемийн 1967 а, 1973 а шерийн декъашхо, Урданан шозза Турпалхо;
* Бадер Шишани — Урданан профессор;
* Бено, СаӀид Юнис (1928) — БагӀдадехь Инженерийн колледж, Вашингтонан университет (гӀ. Сиэтл), Паччахьийн Ӏилмана-технологин колледж Глазгохь (Шотланди) чекхйаьккхина. Бакалавр (1950) а, гӀишлошйаран  магистр (1958). 1950—1964 шарашкахь инженер, Некъийн департаментан Министерстван йуккъараллин белхийн директор, 1964—1976 шерашкахь йуккъаралин белхийн министран гӀовс. 1976 шарахь йукъаралин белхийн министр дӀахӀоттийна. Урданан ассоциацийн гӀишлошйаран, Урданан некъийн йукъараллин, Ӏаьрбийн гӀишлошйархойн йукъаралин декъашхо;
* Мохьмад Башир Исмаил — Урданан эскаран генерал-майор;
* Ӏабдул-Бакъи Джамо  (1922, Эз-Зарка — 2016 шеран 12 май, Эз-Зарка) — Урданан пачхьалкхан а, йукъараллин а гӀуллакххо, юристийн а, парламентан гӀуллакхийн министр, цул тӀехьа Урданан динан гӀуллакхийн министр. Иза вара Нажи-Йуьртан кӀоштара Гилнар.
* Рамзи, Ахьмад — Урданан эскаран инарла;
* Шишан, Фарид Ӏабдель-Хьамид — эскаран хьаькам, Шеман а, Урданан а турпалхо, ГIаттаманденна тӀеман декъашхо, дӀавоьллина ву Димашкъехь;
* Ашраф Шишани — Урданан тренер.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчий
Алам

**Алам** — уггаре доккха фонетикан дакъа; меттан дакъа чекхъяьккхинчу интонацица. «Предложенин» синоним хила тарло.

Аламаш къаьста вовшех шиъ йа сов сацарца. Аламан чекхдаьккхина маьӀна а хуьлу, синтаксисан зӀе а хуьлу. Интонацица предложени лаьтта цхьаъ йа масех аламах.

Коьрта, къастийначу аламера дашах олу цуьнан корта.

## Билгалдахарш

Категори:Фонетика
Категори:Синтаксис
Алам (маьӀнаш)

**Алам** 
* Алам — уггаре доккха фонетикан дакъа.
* Алам — билгалчу меттан бакъонашца интерпретаци ян таро йолу константаш.
* Алам — нах охьахевшина меттиг Кавказан Албанехь.

## ЦӀе
* Алам, Эвальд Андреевич (род. 1941) — советийн футболист, турсло.
КӀайдарг

**КӀайдарг** () — дукха шерийн зезагийн ораматийн тайпа   доьзал, оцу тайпана йукъа догӀу 20 герг тайпанаш лаха а йолуш хьожа йогӀу бецаш, цара заза доккху шарахь цхьамза. Уггаре девзаш долу тайпа ду — Дарбанан кӀайдарг (*Matricaria chamomilla*, syn. *Matricaria recutita*), иза орамат шуьйра лелош ду дарбанан а, косметикин а.

## Билгалдахарш
Гезлой

***Гезлой*** — нохчийн тайпа, дукхаберш бехаш бу Гезлой-Эвлахь. ДНК тест йаьккхинчуна гаплогруппа j1 йу, гергара нохчийн тайпанаш ду.

## Билгалдахарш

## Литература
; Жайнаш
* 

Категори:Нохчийн тайпанаш
Аьзаьнаш

**Аьзаьнаш** (, ) — дуьхьалоно юхатоьхна тулгӀе (электромагнитан, озан, кхин а) тергоечо тӀеэцча хуьлуш болу физикин хилам.

## Йукъара довзийтар
Аьзаьнаш — юхатоьхна аз.  Аьзаьнаш хаало, нагахь хьостера дуьххьала аз дӀа а кхетта юхадогӀуш шолгӀа хезча, масийттаза а хаза тарло иза. Озан тулгӀе дӀакхетта юхайоьрзуш цуьнан энерги йов, тӀаккха озан тулгӀе чӀогӀачу хьостера таро хуьлу юхакхета доьхьалонашна тӀиера (масала дуьхь-дуьхьал лаьтта цӀийнан пенаш я яьсса чоь) юх-юха, цхьаьна меттехула чекх а долу, тӀаккха аз масийттаза хезий аьзаьнаш хуьлу (иштта аьзаьнаш терго ялур ю стигал къекъаш).

Аьзаьнийн тулгӀенаш юхатуху чӀогӀа доьхьалонаш, иза доьзна ду динамикан суьртаца, оцу дуьхьалонашна гергахь хӀаваъ датарх. Нагахь озан хьост оцу дуьхьалона нийсачу я цунна гергарчу сенца гергахь делахь, аз, юхакхетий дуьхьалонан тӀиера, бердах кхета тулгӀе санна, юха догӀу хьосте. Аьзаьнаш бахьнехь, хабар дуьйцучунна кхечу аьзнашца шен къамел а хеза, жима тӀехьадисина. Нагахь озан хьост дуьхьалонан дикка генахь делахь, ткъа озан хьост доцург гергахь цхьа а кхин озан хьост дацахь, аьзаьнаш чӀогӀа дика хеза. Аьзаьнаш лерган хезаш хуьлу, нагахь дуьххьала а, юхакхетта а озан тулгӀенан юкъан интервал 50-60 мс, иза 15-20 м хуьлу, кхин а озан тулгӀе хьост тӀиера дӀа а, схьа а дикачу хьолехь ягӀахь.

## Аьзаьнийн кепаш

Цхьала аьзаьнаш — иза тулгӀе ю, дуьхьалоно юха а тоьхна тергоечун хезна йолу.

Дуккха аьзаьнаш — иза хуьлу чӀогӀа гӀовгӀа яьккхича, цуо цхьаъ ца йо, ткъа масийтта цхьаъ кхечунна тӀехьайогӀуш озан тулгӀе йо.

## Дахарехь леладар
Озан тулгӀенийн хӀаваэхь яржаран даиман цхьа болар долун дела (340 метр гергга секундехь), и аз юхадогӀу хено и дуьхьало мел гена ю гойту. Дуьхьало мел гена ю хаархьама метршкахь, аьзаьнаш юхадогӀу хан а лерина секундашкахь шина декъа деза (аз дӀа а, схьа а доьду) тӀаккха эца деза 340 — кхочу метршкахь барам. Оцу принципан тӀехь бу эхолокацин болх.

Аьзаьнаш чӀогӀа новкъарло йо аудиояззамна. Цундела эшарш, радиорепортажаш, тексташ язъеш йолу чоьнийн пенаш кечдо аздойучу кӀеда а, пӀендакепара а, аз лагӀдеш йолу а гӀирсех йина экранашца. Экранан белхан хьесап иштта ду, кӀеда болчу пенах кхетта озан тулгӀе юха ца йогӀу, оцу чохь соцу газан мазин хьекхадалар бахьнехь.

## Хьажа иштта
* Дуьненан аьзаьнаш
* Флаттер (акустика)
* Аьзаьнаш доцу камера
* Аьзаьнашна Ӏаткъамбар
* Серлонан аьзаьнаш

## Литература
* 

Категори:Акустика
Категори:ТулгӀенийн хиламаш
Категори:Аьзнийн эффекташ