open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сант-Агата-Фоссили

**Сант-Агата-Фоссили** () — Италин Пьемонт регионера коммуна. Лаьтташ йу Алессандри провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Пьемонт йукъара гӀаланаш
Тильоле

**Тильоле** () — Италин Пьемонт регионан  коммунера эвла.

## Географи

## Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* Gino Moliterno, ур. (2003). Encyclopedia of Contemporary Italian Culture. Routledge; Routledge World Reference. ISBN 0415285569.
* Catherine B. Avery, ур. (1972). The New Century Italian Renaissance Encyclopedia. Simon & Schuster. ISBN 0136120512.
* Итали // Итали — Кваркуш. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 11).

Категори:Пьемонт регионан нах беха меттигаш
Категори:Италин нах беха меттигаш
Садови (Аксунан кӀошт)

**Садови** — Кхазакхстанан Алматан областан Аксунан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кхазакхстанан индексаш 

Категори:Алматан областан нах беха меттигаш
Категори:Аксунан кӀоштан нах беха меттигаш
Новиков, Валерий Иванович

**Но́виков Вале́рий Ива́нович** (вина 1957 шеран 1 ноябрехь, Москох) — советийн футболист, кевнахо. 1980 шеран Европин кегийрхойн чемпионатан толамхо. ССРС дуьненайукъара классан спортан говзанча. Вевза москохан клубашна «Локомотиван» а, ЦСКАн а йукъахь ловзарца. ССРС гулйина командехь левзина кхаа матчехь, царех цхьаъ олимпийн гулйина командехь. ХӀинца бизнес лелош ву.

## Биографи

### Клубан карьера
Футболан Смена (Москох) ишколан кхиорхо.

Новиков Валерийс шен профессионалан карьера йолийра москохан «Локомотивехь». Цуьнан дебют хилира «аьчкановкъахошца» 1976 шеран бӀаьстенан чемпионатехь, оцу хьалхейаккхарехь иза левзира шина матчехь, чутохийтира цхьа гол. «Локомотивехь» Новиковс кхо шо даьккхира. 1978 шеран чемпионат йолайалале Валерий дӀакхийтира москохан ЦСКАх. Ши шо даьлча Новиковх эскархойн коьрта кевнахо хилира. Итт шарахь ЦСКАхь Валерий левзира 270 матч, чутохийтира 291 гол. 1987 шерал тӀаьхьа Новиковн, коьртачу хӀоттамера меттиг байра, сацам бира шен карьера ТӀеман Ницкъашна йукъахь ловзуш Чехословакехь дӀайахьа, циггахь чекхйаьккхира футболистан карьера.

### Гулйина командера карьера
ССРС кегийрхойн гулйина командехь 1980 шарахь Европин кегийрхойн чемпионатан толамхо хилира. ССРС гулйина коьрта командехь левзира шина матчехь, царна чохь цхьа гол тохийтира. Мехкан гулйина коьрта командехь дебют хилира 1979 шкран 5 апрелехь а Финляндин гулйина командин дуьхьаларчу матчехь. ТӀаьххьара матч гулйина командехь левзина 1984 шеран 19 августехь Мексикин гулйина командин дуьхьала. Кхин а цхьа матч левзина ССРС олимпийн командехь.

## Кхиамаш

### Долара
* 1976 шарахь дуьйна спортан говзанча.
* 1980 шарахь дуьйна Дуьненайукъара классан спортан говзанча.

### Командин
* УЕФА жимахойн турниран толамхо: 1976
* Европин кегийрхойн чемпионатан толамхой: 1980
* ССРС Хьалхара лигин толамхо: 1986

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль футболиста на сайте «Сборная России по футболу»
* ЗАЛ СЛАВЫ ЦСКА (часть 1 — Вратари) 

Категори:ССРС футболисташ
Категори:Футболан кевнахой
Категори:Футболех ловзаран ССРС гулйина командин ловзархой
Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой
Категори:ФК ЦСКА Москох ловзархой
Категори:Футболех ловзаран кегийрхошна йукъахь Европин чемпионаш
Бов (Франци)

**Бовес** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сомма. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Сомма департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
1 Дечембрие (коммуна)

**1 Дечембрие** — Румынин Илфов жудецан Илфов коммунера эвла.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

## Арахьара хьажоргаш
*  
*  
Категори:Румынин нах беха меттигаш
Категори:Илфов жудецан нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
23 Аугуст (коммуна)

**23 Аугуст** () — Румынин Констанца жудецан йукъара коммуна.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла . Коммунан йукъара нах беха меттигаш .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Румынин коммунаш
Категори:Констанца жудецан коммунаш
Гогиашвилеби

**Гогиашвилеби** () — Гуьржийчоьнан Аджарин Кедан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 194 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Кедан муниципалитетан нах беха меттигаш
Каунасан регион

**Каунасан регион** () — Литван регион иза йу къилбехьа. Административан центр Каунас.

## Билгалдахарш

Категори:Литва
Вильнюсан регион

**Вильнюсан регион** () — Литван регион иза йу къилбехьа. Административан центр Вильнюс.

## Билгалдахарш

Категори:Литва
Испани (Итали)

**Испани** () — Италин Кампани регионера коммуна. Лаьтташ йу  провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Кампани йукъара гӀаланаш
Европин бертан историн хронологи

ХӀара Европин бертан а, цуьнан хьалхара кхиаран а историн хронологи йу.

## Коьрта хиламаш
* 2020 — Европин барт йукъара Йоккха Британи официалан араялар.
* 2013 — Хорвати йукъакхетар
* 2009 — Лиссабонан барто дӀайоккху Европин бертан кхо гӀортол
* 2007 — Болгари а, Румыни а йукъакхетар
* 2005 — Францис а, Нидерландаша а тӀе ца оьцу Европин бертан Конституци
* 2004 — Итт мохк йукъакхетар; Европин бертан Конституцин куьг йаздар
* 2002 — Еврос хуьйцу тайп-тайпана мехкийн шийтта валюта
* 1999 — Курхалло  дӀасахоьцуьйту
* 1995 — Австри, Финлянди, Швеци йукъакхетар
* 1993 — Билгалйоху Копенгагенан критереш
* 1992 — Маастрихтан барт — кхоллало Европин барт
* 1989 — Малхбален Европехь аьчкан кирхьа дожар 
* 1986 — Европин марталлин акт; Португали а, Испани а йукъакхетар; тӀеэцна байракх
* 1985 — Делоран комисси, Гренландис йуьту Йукъаралла
* 1981 — Желтойчоь йукъакхетар
* 1979 — Хьалхара дуьххьал харжамаш Парламенте
* 1973 — Дани, Ирланди, Йоккха Британи йукъакхетар
* 1967 — Цхьаьнакхетаран барт
* 1963 — Анкарара барто йуьхьиг йолийра кхаа гӀулчаца Таможнин цхьаьнакхетар йаран процесс кхуллуш, цуо гӀодийр дара ЕЭЮ йукъахь Туркойчоьнан йуьззина бакъо йолу декъалалла латторехь
* 1963 — де Голль Шарла вето йира Британи йукъа ца йита
* 1957 — Руман барто кхуллу Европин экономикин йукъаралла
* 1951 — Парижан барто кхуллу Европин кӀора а, болат а цхьаьнатохар
* 1945 — Дуьненан шолгӀа тӀом чекхбалар 

## Структурин кхиар

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* BBC News — A timeline of the EU

Категори:Европин бертан истори
Россин Федерацин чоьхьарчу гӀуллакхийн меженийн белхалойн де

**Россин Федерацин чоьхьарчу гӀуллакхийн меженийн белхалойн де** (1991 шо кхаччалц — Советийн милицин; 2011 шо кхаччалц — Россин милицин де) — Россин Федерацин Чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллин белхалойн говзаллин Ӏида (1991 шо кхаччалц — ССРС ЧГӀМ). Даздо хӀора шеран 10 ноябрехь.

## Истори

1917 шеран  Чоьхьарчу гӀуллакхийн халкъан комиссара А. И. Рыковс куьг яздира «Белхалойн милицех» сацамна.

1962 шарахь дуьйна и терахь билгалдоккху говзаллин Ӏида санна, 1962 шеран 26 сентябрехь ССРС Лакхара Кхеташонан Президиуман омар лела даьлча дуьйна.

1980 шарахь дуьйна Советийн милицин де буьйлабелира официалан Ӏида лара, ССРС Лакхара Кхеташонан Президиуман № 3018-Х йолу 1980 шеран 1 октябран «Ӏиданийн а, иэсийн а денойх» цӀе йолу омарца, ССРС Лакхара Кхеташонан Президиуман № 9724-XI йолу 1988 шеран 1 ноябран «Ӏиданийн а, иэсийн а денойх долу ССРС законашна хийцам барах» долчу омаранв редакцехь.

ХӀора шарахь оцу дийнахь Москохахь даздаран йоккха концерт ло, телевизион чохь а гойтуш.  2000-гӀа шерашкахь дуьйна концерт дӀахьо Пачхьалкхан Кремлан гӀалахь.

2011 шеран 1 мартехь «Полицех» цӀе йолу Федералан закон леладаьлча, 10 ноябран рогӀера Ӏида тӀекхочуш, 2011 шеран 13 октябран Россин Федерацин Президентан № 1348 омарца Ӏидан цӀе хийцира **Россин Федерацин чоьхьарчу гӀуллакхийн меженийн белхалойн де** аьлла.

## Хьажа кхин а
* Россин транспортан полицин де
* Юристан де
* Россин зуламхой лахаран белхалойн де
* ОМОНан де
* РФ ЧГӀМ штабан дакъой кхолларан де
* Полицин куьпан векалан де
* Талламан меженийн белхалойн де

## Билгалдахарш

## Хьосташ
* «МВД России, энциклопедия». Москва, Объединённая редакция МВД России, 2002.

## Хьажоргаш
* ВИДЕО. Поздравление с Днём сотрудника органов внутренних дел. — Президент России Владимир Путин поздравил личный состав и ветеранов органов внутренних дел Российской Федерации с профессиональным праздником. Официальный сайт Президента Российской Федерации // kremlin.ru (10 ноября 2020 года)
* ВИДЕО. Глава МВД Владимир Колокольцев поздравил коллег с профессиональным праздником. Официальный сайт телеканала «РЕН ТВ» // ren.tv (9 ноября 2020 года)

Категори:Милици
Категори:Россин Федерацин полици
Полици
Категори:Россин Ӏиданаш
Категори:Ӏиданаш абатца
Категори:10 ноябран Ӏиданаш
Аьккхийн лер

**Аьккхийн лер** — нохчийн меттан галанчӀожан диалектан лер. Аьккхий тайпана лер.

1944 шо тӀекхачале аьккхий бехаш хилла Аккха эвлахь, Иттар-Кхаьлла, БӀовгие. Орзаме-Кхаьлла. ГӀозуние, Зенгилие. Боьнча, Гуча. Кей-Маьхка. КхиерстӀа, и нах беха меттигаш лаьтташ яра ГаланчӀожан кӀоштахь.
ХӀинца аьккхий беха СемаӀашкахь, Рошничохь. Шалажахь кхин эвланашкахь а, гӀаланашкахь а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:Нохчийн мотт
Румера Папа

**Римера Папа-** Руман епископ а, дерригдуьненан Католикийн Килсан мозгӀар а, Ватикан пачхьалкхан куьйгалхо а. **Папалла**- Римера Папа Католикийн килсан тхьамда веш йолу динан Ӏилманан а, политикин а институт.

Папа **Сийлаллин Паччахьаллан** лакхара урхалча ву.

Папин резиденци Ватиканехь йу.

## Сийлахь цӀе
Римера Папа (латинан маттахь Pontifex Romanus — Риман понтифик; йа Pontifex Maximus — лакхара шен лаамехь волу понтифик)- дуьненйукъара бакъонехь къаьсттина башхала йолу адам ду (persona sui generis). Папан 3 бовваьлла (къаьстина) Ӏалашо ю:

# Сийлаллин Паччахьаллан тхьамда а, суверен а.
# Сийлахь Пётран (Римера хьалхара епископ) когаметтаниг хиларе терра- Католикийн килсан гуш волу тхьамда а, цуьнан лакхара иерарх а.
# Пачхьалкх-гӀала йолу Ватиканан суверен а.

«Папа» дош грекийн маттер тӀеэцна ду — πάππας. Нохчийн маттахь «да» маьӀан ду цуьнан.

Сийлаллин Паччахьаллан суверенитетах схьайолуш йу Ватиканан шен лаамехь хилар. Иза бакъдина 1929-чу шарахь Латеранан бартбарца.

Католикийн хьехамехь дуьйцу Папа хьалхарчу Риман епископан Сийлахьчу Пётран когаметтаниг хилар. Цундела, Килс чохь тхьамдалла йолуш ву иза.

2013 шеран 13-чу мартехь Римера папа хаьржира Аргентинер волу Хорхе Марио Бергольо. Цуьнан керла цӀе Франциск йу.

### '''Римера Папан леррина титулш:'''
Дукха титулш йу Папан: Риман Епископ а, Ӏийсан викари (гӀовс) а, апостолшан Элан когаметтаниг а, Дуьненан килсан лакхара а, хьалхара мозгӀар а, сийлахь-воккха понтифик а, Италин Примас а, Риман провинцин архиепископ а, митрополит а, гӀала-пачхьакх йолу Ватиканан суверен а, Делан лейн лай.

Латинан маттахь:

* *Episcopus Romanus*
* *Vicarius Christi*
* *Successor principis apostolorum*
* *Caput universalis ecclesiae*
* *Pontifex Maximus*
* *Primatus Italiae*
* *Archiepiscopus ac metropolitanus provinciae ecclesiasticae Romanae*
* *Princeps sui iuris civitatis Vaticanae*
* *Servus Servorum Dei*

2006 шарахь XVI Бенедиктас папан титулатурер «Малхбузера Патриарх» сийлахь цӀе дӀайаьккхира.

## Истори
Исторехь къастайо папаллан рогӀера муьраш:

* Керста динан йуьхь (30-325 шераш).
* Константин императоран а, остготашан а мур (313—493). Цу муьрехь Риман имперехь керсталла «пачхьалкхан дин» статусехь йара.
* Остготийн мур (493—537).
* Византийн мур (537—752).
* Франкийн мур (756—857).
* Папалла осалдаьлла мур (1048 шо кхаччалц). Папалла Ӏаткъам болу доьзалшан карахь (порнократи а, Тускулум доьзал а, Крешенци доьзал а).
* Папалла чӀагӀделла мур (1048—1257).
* Риман дозанал арахьара резиденцешкахь Ӏийна Папаш (Витербо а, Перуджа а, Орвието а) (1257—1309).
* Авиньон-гӀалахь папашан «йийсар» (1309—1377).
* Малхбузехь барт бохар (1378—1417).
* Ренессансан мур (1417—1534).
* Реформаци а, Контрреформаци а (1517—1585).
* Барокко хан а (1585—1689), Серлонан зама а.
* Папалла карчамаш хилчу хенашкахь (1775—1861).
* Риман хаттар (1861—1929).
* Кхузаманан мур (1929 шо дуьйна).

## Хьажоргаш
Аниме

**Аниме** () — японийн анимаци. Японехь муьлха а мультипликацех олу аниме, ткъа кхечу пачхьалкхашкахь *аниме* японийн мультипликацех бен ца олу. Аниме суртдуьллу куьйганца я *CGI computer animation* программица. Аниме сюжет тайп-тайпана хуьлу- магех лаьцна а, спортах а, безамах а. Кхиъ дукха темаш чуйогӀу аниме сюжеташан. Аниме гойту телевиденехь а, DVD йа VHS лелоргаш а тӀехь, иштта а аниме тематикан видеоловзарш ду.

Аниме сюжет йан пайдаоьцу японийн комикс йолу мангах а, ранобэ а цӀе йолу литературах а. Аниме сценарица сериалаш а, фильмаш йоху. 1900-чу шарахь йолаелла аниме истори. Цу хенахь Америкин Цхьанакхаьтта Штаташкер а, Россиер а, Германер а, Францер а кинематографисташ анимаци йар тӀехь къахьогуш бара. Йуьхьанцара атта дацара режиссёршан, хӀунда аьлча цера фильм йаккха ахча а, меттиг а бацара.
Европин бертан берташ

**Европин бертан берташ** ду ЕБ мехкашна йукъара цхьа могӀа дуьненайукъара берташ, царна чохь буьйцу Европин бертан (ЕБ) конституцин баххаш. Цаьрца хӀиттайо тайп-тайпана ЕБ институташ, церан процедураш, Ӏалашонаш.

ЕБ леларех берто (Лиссабонан барт лелабаллалц Европин йукъаралла кхолларан барт я Руман барт олура, 1958 шарахь дуьйна лелаш бу) а, Европин бертах барта (Маастрихтан барт, лелаш бу 1993 шарахь дуьйна) а цхьаьна кхуллу ЕБ бакъонийн бух. Царна куьйгаш яздинчул тӀаьхьа уьш масийттаза шорбира нисдарш чуяздарца. ХӀоранза а, керла мохк ЕБ схьакхетча, берташна чохь оьшу хийцамаш бо. Кхин тӀебина берташа коьртачу бертийн цхьадолу дакъош хийцарна Ӏаткъам бан тарло. Ю иштта цхьа могӀа реформаторийн нисдаршка хьажо Ӏалашо йолуш.

## Куьг йаздина берташ

## Ратификаци янза берташ

### Европин дуьхьалонан йукъаралла кхолларах лаьцна барт
Аьттонца Парижан барт бар бахьнехь, Малхбузен Германин Европин марталлин тӀеман структурийн гуран чохь Европин дуьхьалонан йукъаралла цӀе тиллина герз хицарехь ницкъаш. Бертан куьйгаш яздира 1952 шеран 27 майхь ялх декъахочо а, йукъара ассамблейс а, Европин политикин йукъараллехь барт бан болийра керлачу эскаран демократин чоьталла латторхьама, амма и барт бицбира, 1954 шеран 30 августехь Французийн Къоман Ассамблейс Европин дуьхьалонан йукъараллехь барт тӀе ца ийцира.

### 1973 а, 1995 а шерашкахь Норвеги схьатоха гӀертар
Норвеги шозза гӀоьртира Европин йукъараллех дӀакхета (тӀаьхьо — бертах), шозза къоман референдумашкахь гӀуллакх ца хилча Норвегис йитира ЕБ юкъаяхаран ойла. Хьалхара бертан куьг яздира 1972 шеран 22 январехь Брюсселехь, ткъа шолгӀа — 1994 шеран 24 июнехь Корфу тӀехь.

### Европин Конституци юкъаяккхарех барт
Европин бертан Конституцин декхар дара дерриш хьалхалера берташ вовшахтоха (Евратом барт боцург) цхьана документе. Цунна чохь бара кхаж тасаран системера хийцамаш, ЕБ структураш атта яр, арахьара политикехь цхьаьнагӀуллакхдар алсама даккхар. Бертан куьг яздира Румехь 2004 шеран 29 октябрехь, юкъабала безара 2006 шеран 1 ноябрехь, нагахь массо а пачхьалкхаша-декъахоша ратификаци йинехьара. Амма иза ца хилира: хьалха Францис дӀатеттира документ къоманъйукъара референдумехь 2005 шеран 29 майхь, ткъа цул тӀаьхьа, 2005 шеран 1 июнехь, изза дира Нидерландаша. «Ойланийн мур» дӀабаьллачул тӀаьхьа Конституци, шен дуьххьарчу кепе юхахьаьжна, хийцира Лиссабонан бартца.

## Хьажа кхин а
* Европин бертан истори

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Европейские договоры  — портал «Европа»
* Тексты европейских договоров в оригинале  — портал «EUR-Lex»
* Договоры Европейского союза на русском языке — портал «Право Европейского Союза»
Рахат (Карасайн кӀошт)

**Рахат** — Кхазакхстанан Алматан областан Карасайн кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кхазакхстанан индексаш 

Категори:Алматан областан нах беха меттигаш
Категори:Карасайн кӀоштан нах беха меттигаш
ГӀайгӀане Нехан Хазахетар

**«ГӀайгӀане Нехан Хазахетар»** *«Балехь волчун Хазахетар а, васхилчун ГӀодаккхархо а…», «ГӀайгӀане болу нехан Хазахетар»*- иза Оьрсийн Керста Килсехь Ӏаламаташ деш йолу Марьямин цӀу ду.
Цун тӀехь гойту Ӏийсан Нана мандорлехь лепаш. Марьяман йистехь гӀайгӀа а, лазарш а долу адамаш ду. Делан Ненан цӀарца царна гӀо деш маликаш ду.
## Литература
Йоккха депресси

Йоккха депресси *([[Ингалсан мотт|ингалсан маттахь]] Great Depression)*- 1929-чу шеран эсаран-беттан (октябран) 24-чу дийнахь бирж йохарца Америкин Цхьанатоьхначу Штаташкахь йолаелла дуьненан экономикин кризис яра. Чекхъяьлла 1939-чу шарахь. Ма-дарра аьлча, ХХ-чу бӀешеран 30-гӀа шераш Йоккхачу депрессин мур лору.

Йоккха депресси уггар чӀогӀа Ӏоттаелла Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн а, Канадан а, Сийлахь-йоккхачу Британин а, Германин а, Францин а, иштта а хаалуш яра кхечу пачхьалкхашкахь.

Дукхачу хьолехь зен хиллера индустрийн гӀалийн а, ткъа цхьайолчу пачхьалкхашкахь гӀишлош йоттар сецира. Хьашташ жимдаларца юьртабахаман сурсатийн мехаш шовкзткъа а (40), кхузткъа а (60) проценте охьадаьллера.

Цхьайолчу мехкашкахь, масала Россехь, *«Йоккха депресси»* билгало АЦШ-хь хиллачу экономин кризис юьйцуш бен ца лелайо.

## Йоккха депресси оьздангаллехь гайтар

### '''Исбаьхьаллин литература'''
**Жайнаш**

* 1937-чу шарахь Джон Стейнбекас язйина «Дехкий а, нах а» (Of Mice and Men). Йоккхачу депрессин хенан хилларгаш.
* «ОьгӀазлонан хорханаш» (The Grapes of Wrath)- 1939-чу шарахь арахецна Джон Стейнбекан роман. 1940-чу шарахь цуьнан цӀapax фильм яккхира.
* «Вон мох» (инг. No Promises in the Wind) — 1970 шеран Айрин Хантан роман. Йоккхачу депрессин муьрехь Чикагор-шахьарера шин вешин-кхиазхойн кхерстарх лаьцна чулацам бу цуьнан.
* «Whistle Stop» кафе чохь кхерзина сийна памдораш- Флэгг Фэннин роман. Цхьана декъехь Йоккхачу депрессин хенах лаьцна дуьйцу романехь.

#### Фильмаш

* «ОьгӀазлонан хорханаш» (1940)- цхьаъ бен йоцу цӀарахчу романан экране хӀоттор.
* «Багер Вансан дийцар» (The Legend of Bagger Vance) Саванна цӀе йолу жимачу шахьарера гольфхонах лаьцна спортан драма ю. Йоккхачу депрессин хенаш чоьх хилларш дуьйцу романехь.
* «Карнавал»- Яьлла лелаш йолу цирках лаьцна америкин телевизионан сериал ю. Сериалехь хилларш Йоккха Депресси йолуш дара.
* «Бонни а, Клайд а» (Bonnie and Clyde) — гӀарабевлла америкин талорхой болу Бонних а, Клайдах а лаьцна фильм ю.
* «Кехатан бутт» (Paper Moon) режиссёр волу Богданович Питеран фильм ю, араяьлла 1973-чу шарахь.
Исхакан килс

Исхакан килс (*[[Оьрсийн мотт|оьрс.]]* *Исаа́киевский собо́р*) я сийлахь-веза Далматан Исхакан килс (оьрс. *собор преподо́бного Исаа́кия Далма́тского*). 

Петарбухан уггаре йоккха килс. 1858-1929-чу шерашкахь Петарбухан епархин кафедралан килс. 1928 шо дуьйна музейн статусехь ю («Пачхьалкхан музей-хIоллам «Исхакан килс»).
Мотт

**Мотт -** адамаш йукъахь лелош йолу билгнонан система йу, маьӀанаш, кхетамаш, хаамаш вовшен дӀасабала. 

## Меттан маьIнаш
Меттан маьIна кхаа кепара ду:
* мотт адамийн уьйран гIирс бу
* мотт кхиаран гIирс бу
* мотт къийсаман гIирс бу

## Меттнан Ӏамадар
Меттнаш Ӏамадо Ӏилма -лингвистика йу. И Ӏилма долу 2500 шо хан йу, амма XIX—XX бӀайшерашкахь бен кхола йела йац хинцалера лингвистик. 

## ДуьнентӀера меттанаш
Тахана дуьненатӀехь 7 эзар мотт бу, уьш массехь меттан доьзалаш йукъа дохуш ду.  ДуьнентӀехь 67% нах 40 маттахь къамел даьш бу. Уггаре даккхий меттнаш: цийн (китайан), хӀиндийн, ингалсан, испанхойн, Ӏарбийн, португалинхойн, оьрси мотт. 

Тахана 400 мотт дӀаболуш бу, мотт гуттар дӀабалар бахьан, цуна йоза цахилар ду. 
Категори:Мотт
ГӀалгӀайн йукъараллаш

**ГӀалгӀайчоьнан йукъараллаш** я **ГӀалгӀайн йукъараллаш** — йуккъера бӀешерийн гӀалгӀайн мехкаш цхьаьнакхетар (тобанаш, дакъош), бух бара тайп-тайпана эвланийн а, тайпанийн а мехкаш цхьаьнакхетаран тӀаьхь. 

ГӀалгӀайн хьалхара мехкийн йукъараллаш, ша тайпа политикин административан кхолламаш — шахьарш, йукъаевлла XVI бӀешеран шолгӀачу декъехь. ГӀалгӀайн йукъараллин цӀераш схьайовлу уьш лаьттачу меттиган цӀарах, аьлча а, цуьнан бух тӀехь лаьтта географин хьесап. Тайп-тайпана барамашкахь, цӀерашкахь, дозанашкахь, хан заманахь хийцалуш долу, гӀалгӀайн йукъараллаш лийлира XIX бӀешеран чеккхенга кхаччалц.

Хьалхарчу муьрехь гӀалгӀай ламанан чӀажашкара къевлина хьолашкахь бахаре хьаьжна ца Ӏаш, ткъа цуо цхьаьна йукъ гонаха уьйр ца лоцуьйтуш боькъура уьш мехкашка, амма цара Ӏалашдира шайн хьекъалехь, йукъара цӀе ***«гӀалгӀай»*** йолуш, цхьаъ йукъара оьздангалла, цхьа мотт, цхьа этнос хилар.

## ДӀакъанаш

* Хамхий шахьар
* Мецхалан (Кистий) шахьар
* Цхьоройн шахьар
* ДжӀайрхойн шахьар
* Орстхой шахьар
* Чулхой шахьар
*
*

## Истори
XIII бӀешарахь Аланин пачхьалкх йохаро а, цуьнан бахархой лаьмнашка хьалабахана, Теркан чӀожан малхбалехьа а, малхбузехьа а гӀопаш йохкуш чӀагӀбаларо а, бух биллира керла этномехкийн йукъараллаш кхолларна. ГӀалгӀай аренашка охьабахкаран миграцин процессаш юьйлаелира дикка хьалха, Тимар Къилбаседа кавказера дӀаваханчул тӀаьхьа (XV бӀешеран юьхьиг). Йукъараллаша хьалхарчу муьрехь лелийра шеш йолу тӀеман-политикин акцийн амал, аренан латташ тӀехь тӀедаьхкина кхерста къаьмнаш чӀагӀ ца далийта дуьхьало ян Ӏалашо йолуш.

Оцу заманара цхьацца  кийсигаш гайтина цхьаьна гӀалгӀайн дийцаро XIX бӀешарахь этнографа Тутаев Албаста дӀаяздина, цигахь юьйцу цхьа йукъаралла — *ГӀалгӀайн*.

ТӀаьхьуо, XVI бӀешеран шолгӀачу декъехь дуьйна, ерриг ламанан йукъаралла билламе екъаяла йолало административан этномехкийн кхолламашка (йукъараллашка-шахьаршка), царах хӀораммо а цхьаьнатухура масех эвла. Н. Г. Волковас гӀалгӀай бекъабалар билгаладоккху лахарчу мехкийн тобанашка: гӀалгӀай, ваьппий, цхьорой, джӀайрхой.

Хенаца шахьарийн дозанаш а, барам а, цӀераш а хийцало. Иза нисдаларан цхьа бахьна ду эвланийн урхаллаш цхьаьна эвлара кхечу эвла яьхьчи а. Иштта, *Ваьппийн йукъараллех* (шахьарех) ала долийра *[[Мецхалан шахьар|Мецхалан]]*, ткъа *ГӀалгӀайн* екъелира шина декъе — *Цхьоройн* (*[[Цхьоройн шахьар]]*) а, *ГӀалгӀан* (*[[ГӀалгӀан шахьар]]*).

Оьрсийн хьосташца буьйцу церан тайп-тайпана барам.

Оьрсийн хьосташца буьйцу церан тайп-тайпана барам.

## Билгалдахарш

 
## Литература
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

Категори:ГӀалгӀайчоьнан истори
Категори:ГӀалгӀай
Кеда (Аджари, эвла)

**Кеда** () — Гуьржийчоьнан Аджарин Кедан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 149 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Кедан муниципалитетан нах беха меттигаш
Желтойн мотт

**Желтойн мотт** (шен цӀе —  [],  []) — ХӀинди-Европин меттанийн тобан мотт бу. Желтойчоьнан а, Кипран а леррина болу мотт бу иза.

Уггар хьалха иза бийца болабелла Желтойчохь а, цул тӀаьхьа баьржина Жимчу Азехь (таханлера Туркойчоьнан мохк) а, Къилба Италехь а. Цхьан хенахь желтойн мотт буьйцура Малхбузен Азехь а, Къилбаседа Африкехь а. Таханлерачу дийнахь желтойн меттанийн тобанехь цхьаъ бен бац.

Желтойн меттан йозанан историн 3 эзар 5 бӀе шо ду. Масийтта мур хила желтойн маттахь: микенан желтойн мотт, шира желтойн мотт, византийн, керла желтойн мотт.

Дуьненахь 14 миллион адам ду *керла желтойн мотт* ненан мотт санна лоруш.

## Билгалдахарш

Категори:Желтойчоьнан меттанаш
Зовкхечу Василийн цӀарах Килс

Москвахь ЦӀен Майданахь йолу **Зовкхе Василийн цӀарах килс** (''оьрс.'' *Храм Василия Блаженного*). Иштта а цунах олу **Саьнгар йистехь Сийлахь-Езачу Делан Ненан Бедаран килс** (''оьрс.'' *Собо́р Покрова́ Пресвято́й Богоро́дицы*), **Бедаран килс** (оьрс. *Покро́вский собо́р*), Саьнгар йистехь Бедаран Килс (*[[Оьрсийн мотт|оьрс.]]* *Собо́р Покрова́ на Рву*).

1555 шарахь доладелла килс яран белхаш. Буьрса Иван вара белхаш дӀадолийнарг. Цо болийна тӀамехь ** Казань а, Астрахань а ийшира. Цундела шен толаман сий дархьама йеш яра цо керла килс. Белхаш чекхделира 1561 шарахь.**

Килсан йукъайогӀуш 11-та сий долу нехан цӀарах жима килсаш ю. Юккъера килс Делан Ненан Бедаран цӀарах ю. Цуьнан йистехь лаьтташ ю:

* Сийлахь Кхолхонан килс;
* Къудс-гӀала чу Ӏийса варан килс;
* Никола Великорецкийн цӀарах килс
* Кхаъ Патриархан: Александран а, Иоаннан а, Керлачу Павлан а килс
* Эрмалойн Григорийн а, Киприанан а, Иустин килс;
* Свирски Александран цӀарах килс;
* Хутынски Варлааман цӀарах килс;
* Зовкхе Василийн цӀарах cагӀдар;
* 2018-чу шарахь схьайиллина Зовкхе Иоаннан цӀарах килс;
* иштта а горгалин бӀов а.
Кул Шариф

Кул Шариф *([[ГӀезалойн мотт|гӀез.]] «Кол Шәриф» мәчете)* 2005-чу шарахь схьадиллина Казанан а, ГӀезалойчоьнан а коьрта рузбан маьждиг. Казанан кремлех лаьтташ ду. Республикин историн сийлахь меттиг санна лоруш ду.

## Истори
1552 шарахь 2-чу октябрехь оьрсийн эскаро Казанан ханалла дӀалецара. Царна дуьхьало йеш эскаран хьалха ваьлла вара сеид Кул Шариф. Нана-гӀалин ларбархой бара юхацабовлуш мостагӀан дуьхьало йеш. Амма оьрсаша штурм йинчул тӀаьхьа Казанан бахархой а, церан куьйгалхо Кул Шариф а бийра. ТӀеман цӀергахь яра Казань. Иштта масийтта бӀов йолу ханаллан коьрта маьждиг а хӀаллакдира чудеанчу эскаро.

1995-чу шарахь, гуьйренан муьрехь, ГӀезалойчоьнан Президенто Минтимер Шаймиевс Буьрса Иванан армис эскаро хӀаллакдина маьждиг юхаметтахӀотто сацаман куьг яздира. Цу шарахь Ӏаьнан муьрехь конкурс кхайкхира. Цу конкурсехь дакъалецара архитекторш Ш. Х. Латыповс а, М. В. Сафроновс а, А. Г. Саттаровс а, И. Ф. Сайфуллинс а. Цара Кул-Шарифан цӀарах долу маьждиган проект хӀоттийра.

Диъ бӀе (400) миллион сом даьлла маьждиг деш. Ткъа сметан тӀехь билгалдаьккхина пхи бӀе (500) млн сом дара. Иза дара сагӀан делла ахча. Шовзткъе эзар адамо а, организацеш а дакъалецира гӀоьнна ахча тосуш. Церан массера цӀерш дӀаязйина маьждиган коьрта холл чохь.

Юнкерски училищан гӀишло хилчу меттахь долийра белхаш. 2001-чу шеран аьхкенан муьрехь маьждиган гӀишло яран белхаш (цӀогол а, нартол дӀахӀотторца) чекхделира. Кул Шариф схьадилланчу муьрехь Европехь а, Россехь а уггаре доккха маьждиг хилар кхайкхадира. Амма иза шайгара кхоьллина статус яра.

## Архитектура
Маьждиган момсаршан локхалла шовзткъе берхӀитта метр ю. Кхин а шиъ жим мимарш ю.

*«Казанан куйнан»* кепехь ю маьждиган нартол. Цуьнан лакхе ткъе ткъесна метр а, ткъа диаметр 17 метр ю.

Мокхаз а (гранит), шагатӀулг а Уралер бахьар. Кузанаш Иранан Исламан Республикин Урхаллин совгӀат ду. Пхи метр бес-бесара люстра а, витраж а, пенашан рельефаш хазъен хӀуманаш а, мозаика а, деши а Чехехь йина ю.

Маьждиг чохь туристашан экскурсеш ян шиъ балкон ю. Цул сов исламан оьздангаллин а, ИйдалтӀиехь бусалба дин даржаран историн музей а, никах деш чоь а, имаман кабинет а ю.

Маьждиган гӀишлош кӀайн шагатӀулган куц-чкъор долуш ю. Нартол а, цӀогол а бирюзан басахь ю. Маьждиган фасад кечъйина исламан тематикехь борзанан металлан йозанца. Буьйсанна маьждиг эффект йолу чиркхашца серладоккху.

## Галерей

Файл:Qolşärif Mosque in August 2018 - 05.jpg
Файл:Мечеть Кул Шариф - вид с башни.jpg
Файл:Мечеть Кул-Шариф - panoramio.jpg
Файл:ВНУТРЕННЕЕ УБРАНСТВО !.JPG
Файл:МЕЧЕТЬ!.JPG|Нартол 
Файл:МАКЕТ МЕЧЕТИ!.JPG|Маьждиган макет 
Файл:The interior of Qolşärif Mosque in August 2018 - 01.jpg
Файл:The interior of Qolşärif Mosque in August 2018 - 02.jpg
Файл:The interior of Qolşärif Mosque in August 2018 - 03.jpg
Файл:The interior of Qolşärif Mosque in August 2018 - 04.jpg
Файл:The interior of Qolşärif Mosque in August 2018 - 05.jpg
Файл:The interior of Qolşärif Mosque in August 2018 - 06.jpg
Файл:The interior of Qolşärif Mosque in August 2018 - 07.jpg
Файл:The interior of Qolşärif Mosque in August 2018 - 08.jpg
Файл:The interior of Qolşärif Mosque in August 2018 - 09.jpg


## Хьосташ
Аламбари (Кобулетин муниципалитет)

**Аламбари** () — Гуьржийчоьнан Аджарин Кобулетин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1837 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Кобулетин муниципалитетан нах беха меттигаш
Иваница, Михаил Михайлович

**Иваница Михаил Михайлович** (вина 1960 шеран 8 августехь, Украинийн ССР) — советийн футболист а, украинин футболан тренер а, левзина ахтурслочуьнан позицехь.

## Ловзархочуьнан карьера
Футболан карьера йолийна 1979 шарахь ужгородан «Закарпатьехь». 1982 шарахь лезира «Фрунзенец» (Сумы) командехь. ШолгӀачу шарахь йухавирзира Ужгороде. Михаилан карьеран тӀаьххьара клуб хилира «Звезда» Кировоград, цигахь 1988 шарахь чекхйаьккхира ловзархочуьнан карьера.

## Тренеран карьера
Ловзархочуьнан карьера чекхйаьлча долийра тренеран гӀуллакх. 1992 шарахь гӀодеш вара Ужгородан клубан тренеран, оцу хенахь цуо цӀе хийцинера «Верховина» аьлла. Цул тӀаьхьа коьртехь вара марзбалархойн «Ужгород» клубан. 1998 шарахь йухавеира болх бан шен хьомечу клубе, оцу хенахь йуха а цӀе хийцира командо «Закарпатье» аьлла. Болх бира клубехь тайп-тайпанчу даржашкахь, ткъа 1998 шеран 21 апрелера 2009 шеран июнь кхаччалц а, 2013 шеран 1-17 июнехь а коьрта тренеран декхарш кхочушдира. 2016 шеран январера июль бутт кхаччалц коьрта тренер вара ФК «Баранинцы», иза ловзуш йара Карпаташнадехьара областан чемпионатан хьалхарчу лигехь. 2016 шеран августера шо чекъдаллалц куьйгалла дира «Минай».

## Хьажоргаш
* Профіль гравця на сайті footbook.ru
* Профіль тренера  на сайті Український футбол

Категори:ССРС футболисташ
Категори:Украинин футболан тренераш
Категори:ФК «Фрунзенец-Лига-99» ловзархой
Категори:ФК «Говерла» ловзархой
Категори:ФК «Звезда» (Кропивницький) ловзархой
Категори:ФК «Говерла» тренераш 
Категори:ФК «Минай» тренераш
Иванов, Олег Николаевич

**Ивано́в Оле́г Никола́евич** (вина 1948 12 августехь, Конотопехь, Сумин область) — советийн футболист, Россин мини-футболан тренер. 2003—2008 шерашкахь мини-футболех ловзаран Россин гулйина командин коьрта тренер.

## Биографи

## Кхиамаш
**Ловзаран карьера**
* Европин 19 шо кхачанза болчарна йукъахь чемпион: 1966
* Футболех ловзаран ССРС Кад баьккхинарг: 1967
**Тренеран карьера**
* Мини-футболех ловзаран Европин чемпионатан детин совгӀатхо: 2005
* Мини-футболех ловзаран Европин чемпионатан борзанан совгӀатхо: 2007
* Мини-футболех ловзаран дуьненан чемпионатан ахфиналхо: 2008

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Профиль на сайте fc-dynamo.ru
* Интервью Олега Иванова газете «Спорт»

Категори:ССРС футболисташ
Категори:Футболан кевнахой
Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой
Категори:ФК «Динамо» Барнаул ловзархой
Категори:ФК «Томь» ловзархой
Категори:Россин мини-футболан тренераш
Аль-Акъса маьждиг

**Аль-Акъса маьждиг** () — иза Къудс-ГӀалара маьждиг ду. Маккара Аль-Хьарам маьждиг а, Мадийнатера Ан-Набави маьждиг а дӀадаьлча деза лоруш долу маьждиг ду. Маьждиг дина *Ардан гунан* боххьехь, иштта цунах олу *аль-Хьарам аль Къудс аш-Шариф* майда.

Маьждиг чохь цхьана хеннахь 5000 иймандолу стаг чухоьа.

Бусулба наха теша, Аль Акъса лаьтта меттиг Мухьаммад Пайхамар Маккар Къудс-ГӀала буьйсанна кхерсташ вахарца зӀе йолуш ю. Исламан юьхьанцара муьрехь бусулба наха Къудс-гӀала агӀор дора сужда.

Жима ламазан цӀено дара дуьххарлера кхало йолу маьждиган гӀишло . И гӀишло йинера Бакъ йолу Халифатан шолгӀачу халифо Ӏумарс. Ткъа Омейядан халифас Абд Аль Маликас и гӀишло юхаметтахӀотта йира, цул сов, маьждиган майда алсамяьккхира. Цул тӀаьхьа, 750-чу шарахь цуьнан воӀо аль-Валидас белхаш чекхдаьккхира.

746-чу шарахь хилла цу шахьарехь бегийра мохк; маьждиган гӀишло йохийра.

754-чу шарахь гӀишло меттахӀотто аьтто белира ӀаббасгӀеран халиф волу аль-Мансуран.

1033-чу шарахь хилар кхин цхьаъ мохк бегор. И бахьан долуш Аль-Акъсан доккха зен хилар. Ткъа ши шо даьлча Фатимидашан халиф волу Ӏали аз-Захирс керла маьждиг дира. ХӀинцалера маьждиг тера цунах. Къибла агӀор йолу нартол тӀехь йисина мозаика цу хенахь кхоьллина ю.

Исламан халифатан урхалла деш хилла династеш тайп-тайпана белхаш дечу муьрехь йина нартол а, хьалхе (фасад) а, минбар а, мимарш а, чоьхьара кечъяр а.

1099-чу шарахь жӀарахош Къудс-гӀала дӀалецар. Цара маьждиг шайн лаамехь лелира. Маьждигах цӀа а, килс а дира. Амма 1187-чу шарахь Салахадинс маьждиган статус меттахӀотта йира. ТӀаьхьайогӀучу хенахь дукха хийцамаш а, тӀетохарш а дина Эйюбидаш а, мамлюкаш а, османаш а, Лакхара Бусулбанийн Кхеташоно а, Урдан пачхьалкхо а.

Таханлерачу дийнахь Исраил Пачхьалкхан долехь ю ***Шира-гӀала***, амма маьждиган Ӏуналла а деш ю Урданан/ПалестIинан исламан ***Вакф*** цӀе йолу организаци*.*

Керста а, жугтийн а нехан сийлахь меттигшан уллохь ду Аль Акъса маьждиг. Масала, жуьгташ уггаре чӀогӀа лоруш долу *ШолгӀа арда* ду. Жуьгтийн а, Iарбойн а дов бахьан долуш хIара кIошт кхераме яьлла. Иштта харцонаш лелайо Израилан Урхаллас.

## Билгалдахарш

Категори:Аль Акъса
Эрмалойн паччахьийн некъий

**Эрмалойн паччахьийн некъий** – Эрмалойчоьнан мехкашкахь урхаллехь лаьттина некъий

## Некъийн могӀам
* ЕрвандгӀеран (Ервандуни) некъий  — в.э. 331 шо хь.—в.э. 200 шо хь..
* АрташесгӀеран (Арташесян) некъий— в.э. 189 шо хь.— 2 шо
* АршакгӀеран (Аршакуни) некъий  — 63—428
* БагратгӀеран (Багратуни) некъий— 884—1045 шераш
* РубенгӀеран (Рубенян) некъий  — 1080—1219 шераш
* ХетумгӀеран (Хетумян) некъий  — 1226—1342 шераш
* ЛузиньянгӀеран некъий  — 1343—1375 шераш

Уьш боцуш Эрмалойчохь кхин а локалан паччахьаллаш хилла, урхалла деш некъий а хилла, масала, Васпураканан, Сюникан, ВанандгӀеран, кхин а. Амма, царех къаьстина, лакхахь бийцина некъаша бен ца лелийна «Эрмалойчоьнан паччахь» титулаш я царех терра берриг эрмалойн монархийн титулаш (масала, ширамалхбален титул — «паччахьийн паччахь»).

## Билгалдахарш

## Хьажа иштта
* Эрмалойн элий
* ЕрвандгӀеран Эрмалойчоь
* Йоккха Эрмалойчоь
* Эрмалойн паччахьалла
* Киликин эрмалойн паччахьалла

Категори:Шира Гергара Малхбален некъий
Категори:Кавказан пачхьалкхийн некъий
*
Кобулети (эвла)

**Кобулети** () — Гуьржийчоьнан Аджарин Кобулетин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 2077 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Кобулетин муниципалитетан нах беха меттигаш
ЕрвандгӀар

**ЕрвандгӀар**, *Оронтидаш*, *Ервандуни* я *Ервандаканаш* (, , ; вайн эрал 570 я 520 гергга — 200 шераш хьалха) — эрмалойн некъий, вайн эрал 401 шо хьалха дуьйна урхалла деш хилла Эрмалойчохь, гӀажарийн (ахеменидгӀеран) сардалаш болуш, ткъа вайн эрал хьалхара 323—200 шерашкахь Айраратан паччахьаллин паччахьаш болуш. Страбонца («Географи», XI,14, 15), схьабовлар дара гӀажарийн хьаькмах Гидарн Воккхахаволчух, Харц-Смердис вийначу ворхӀаннах цхьаъ. Наггахь цуьнан га лору вайн эрал II—I бӀешо хьалха Эрмалойчоьнна урхалла дина АрташесгӀеран некъий. Цул сов ЕрвангӀеран некъаша урхалла дира Жима Эрмалойчоьнан. Некъаша иштта урхалла дира эрмалойн месопотамин паччахьаллашкахь Коммагенехь, Осроенехь, Гордиенехь, Адиабенехь, Софенехь.

## Коммагенин паччахьийн га

* Птолемей Коммагенин в.э. 163 шо хь.—в.э. 130 шо хь.
* Сам II в.э. 130 шо хь.—в.э. 109 шо хь.
* Митридат I Коммагенин в.э. 109 шо хь.—в.э. 70 шо хь.
* Антиох I Теос Коммагенин в.э. 70 шо хьалха—в.э. 38 шо хь.
* Митридат II Коммагенин в.э. 38 шо хьалха—в.э. 20 шо хь.
* Антиох II Коммагенин в.э. 20 шо хь.
* Митридат III Коммагенин в.э. 20 шо хь.—в.э. 12 шо хь.
* Антиох III Коммагенин в.э. 12 шо хь.—17 шо
* Руман урхалла (17 шо—38 шо)
* Антиох IV Коммагенин (38 шо—72 шо) а, цуьнан зуда Иотапа

## Хьажа кхин а
* Ерванд

## Билгалдахарш

## Хьажогаш
* Рыжов К. В. Все монархи мира: Древний Восток: Справочник. — М.: Вече, 2006. — 576 с.


Категори:Эрмалойчоьнан истори
Категори:Кавказан пачхьалкхийн некъий
Дийна а, Хьалхара а йолу Сийлахь-Йоккхачу Кхолхонан килс

**Кхолхонан-Измайлован килс** *([[Оьрсийн мотт|оьрс.]]Троице-Измайловский собор)* я Кхолхонан килс *([[Оьрсийн мотт|оьрс.]]Тро́ицкий собо́р)*- Петарбухан Адмиратейски кӀоштан Троицки проспектехь йолу ортодоксан килс. Юьззина историн цӀе Измайловски лейб-гварди полкан Дийна а, Хьалхара а йолу Сийлахь-Йоккхачу Кхолхонан килс.

Оьрсийн Ортодокс Килсан Петарбухан епархин а, Адмиралтейски деканатан декъан а долахь ю килс. Митра йолу протоиерей Геннадий Бартов ву килсан мозгӀар.
Толамхо Георгий

**Веза-Воккха Толамхо Георгий** (кхин цӀерш- Сийлахь Георгий, Каппадокер Георгий, Георгий Лиддски; оьрс. Георгий Победоносец; желт. Άγιος Γεώργιος)- керстанан эвлаяъ а, сийлахь-воккха Ӏазапхо а ву. Керстанан тайп-тайпана тобанаш лоруш ву.

Канонашан а, апокрифан а тайпа кепаш йу цуьнан дахаран.
Канонан дахар тӀехь дуьйцу, Георгийн зен хилла Диоклетиан Императоро керста нахан тӀехь Ӏазап лелийна заманчохь. БархӀ динахь Ӏазап текхна цо, цул тӀаьхьа, 303-чу йа 304-чу шарахь цун корта баькхна.
Сийлахьчу Георгийн Ӏаламаташах лаьцна дуьйцу «Сийлахь Георгий а, саьрмак а» цӀе йолчу шира дийцарехь.

## Билгалдахарш
Радонежан Сергий

**Радонежан Сергий** (кхин цӀерш- *Радонежан игумен; Оьрсийн лаьттан игумен; йерриг Россин Ӏаламаташ деш эвлаяъ*). Бакъ цӀе **Варфоломей**. Сергий вина терахь билгала хууш дац- 1314-чу шеран 3-гӀа май йа 1322-чу шеран май бутт. 1392-чу шеран 25-гӀа сентябрехь кхелхина .

Оьрсийн килсан иеромонах ву. Монастырш йиллинарг ву, царна йукъехь Москва юххехь йолу Сийлахь Кхолхонан монастырь (таханлерачу дийнахь-**Кхолхонан-Сергийн лавра**).

Оьрсийн халкъан динан гулдархо. Сергийн цӀарца доьзна ду **Сийлахь йолу Русин** оьздангаллин идеал а, оьрсийн динан культура (ма-дарра аьлча, шайерриг оьрсийн культура) а. П.Флоренскийс Сергех *«Росси ларйеш долу малик»* аьлла. **Исихазман** векал санна войзуш ву. Оьрсийн **''къаналлан** (старчество)* кхоллархо. *'Киновия** ''(монахийн йукъара хӀусамш)'' цӀе йолу тоба йуха йукъайаькххина цо.

15-гӀа бӀешар дуьйна **Оьрсийн Ортодоксан Килсехь''' эвлаяийн тобанах лоруш ву. Шира зама дуьйна керст наха а, шира ортодоксан уммато а къобал веш ву. Дешархошан верас (гӀолоцург) ву.
## Билгалдахарш
Россин социал-демократин белхалойн парти (большевикийн)

**Росси́йн социа́л-демокра́тин белхало́н па́рти (большевикийн)** я **РСДБП(б)** — 1917 шеран бӀаьстенгара 1918 шеран март кхаччалц Ленин Владимир куьйгаллехь волу партин документашна тӀаьхь йоцу РСДБП большевикийн фракцин  цӀе. 1917 шеран октябрехь Ханна правительство дуьхьала герзашца гӀаттам  а бина, дӀалецира Россера Ӏедал (хьажа Октябран революци).

## Истори

### 1903—1905

«Большевикаш» боху кхетам йукъабаьлла РСДБП II гуламехь (Брюссель-Лондон, 1903) декъадалар бахьнехь. Векалш цхьаьна ойланан тӀе ца бахкабелира парти кхолларан хьесапашкахь. Россин революцин социал-демократин коьрта шина теоретико, Ленин Владимира а, Мартов Юлийс а, кховдийра шиъ тайпан-тайпана редакции, партин декъахь хиларан пунктехь (*Хьажа табл.*):

Формулировкехь йоккха башхалла йоцушехь, цунах бахьне хилира декъадала. Нагахь Мартов партехь массаш хилийта гӀертахь, цуьнан декъахо хила таро яра муьлхха а кхетам болу политикин процессан декъахо а, политикех кхеташ воцург а, ткъа Ленин вара кадран партегахьа, шен чохь вверг декхарийлахь а волуш политикехь дакъалаца. Формалан реза ца хиларш фракцешна йукъахь къаьсташ дацара:

ТӀехьакхиа ерриг гуламал тӀаьхьарчу РСДБП куьйгаллин йукъаметтигийн историн дикка хала ду, хӀунда аьлча гуламан стенограмме хьаьжча гуламан векалийн шина тобана йукъахь  лакхара хьесап долуш къийсамаш а бацара.

Историкашна йукъахь тайп-тайпана ойланаш ю оцу башхаллех лаьцна. Иштта, британин историкан Р. Сервисан хета, билгалонан башхалла принципе а бахана къевсина: Мартовн гора парти, декъашхой шайн ойла йийца йиш йолуш, Ленин гӀертара парти центран когакӀела йолла. Уставан кхаж тосуш Ленинан агӀончаш ийшира

Цул тӀаьхьара дийцар даран пункт хилира «Су» газетан редколлегех дерг. Ленин чот еш вара редколлегехь коьрта меттиг дӀалаца, цунна юьхьанца дуьйна ойла яра Мартовца альянс яр. Ленина гӀара а ца доккхуш Мартовга элира редколлегии ялханна тӀера кхаанга охьаяккха аьлла, цунна йукъара Аксельрод, Потресов, Засулич дӀа а ваккхий. ЖамӀехь, Ленина а, Мартовс а тергоне оьцур яра редколлеги Плеханов тергал а ца веш, Ленина иза лорура шен коьрта политикин конкурент. Мартов оцу белхан реза ца хилира, тӀаккха Ленина Плехановга кховдийра Мартовн дуьхьала барт, иза реза хилира.

## Хьажа кхин а
* Россин социал-демократин белхалойн парти
* ЕКП (б)
* ССКП

## Билгалдахарш
;Комментареш

;Хьосташ

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* *[[Рабинович, Александр Евгеньевич|Александр Рабинович]].* Большевики приходят к власти: Революция 1917 года в Петрограде

Категори:Россин империн политикин партеш
Категори:Россин истори (1917—1991)
Тархан Нартол

**Тархан Нартол** (''Ӏаьрб''. مسجد قبة الصخرة‎ -*Ма́сджид Ку́ббат ас-Са́хра*; *[[Иврит|ивр.]]* ‏כיפת הסלע‏‎ *Киппат а-Села*)- Къудс-гӀалахь **Ардан гу** тӀехь лаьтта маьждиг ду. Маьждиган гӀишло Исламан архитектурин хьалхарчарех цхьаъ йу. Бусулба наха сийлахь меттиг санна лоруш йу. Кхечу **Шира-гӀалин** хӀолламашца **Дуьненайукъара хазанаш лардечу [[Дешаран, Ӏилманан, оьздангаллин гӀуллакхийн Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам|ЮНЕСКО]]-н тептар** йукъе йогӀуш йу.

691-чу шарахь маьждиг даран белхаш чекхделира. 1099-чу шарахь **жӀарахоша** цунах килс дира. Амма 1187-чу шарахь маьждиган хьал меттахӀотта дира.

Аль Акъса маьждиган йистехь ду Тархан Нартол. Ала деза, *Куббат ас-Сахра* (Тархан Нартол) а, *Ӏумар халифан цӀарах* (Аль Акъса) маьждиг а шайн-шайн чоь а, истори а йолуш маьждигаш ду. **Харам аш Шариф** цӀе йолу архитектурин комплекс чудогӀуш и шиъ.

Наггахь цхьаболу авторшан иза **Омаран маьждигах** тарло.

Тамплиершан орденан зорбан тIехь Тарханан Нартолан гӀаларт *(силуэт)* ду.

## Билгалдахарш

Категори:Тархан Нартол
763 шо

## Хиламаш
* Болгараша шайн урхалчаш а байина, хан хӀоттийра Телец. Телец тӀелетира румхойн гӀаланашна а, чӀагӀошна а. Константина эскарц Дунайн тӀе хьажийра 800 кеманах лаьтта флот. Константина кхин эскар дигира Анхиале, эшийра болгараш. Болгараша Телец а вийна машар бийхира. Константина ша машаре веина моттийтира. Болгараша ха дӀа а даьккхина дӀайиллира ламанийн дехьаволийлаш. Константин тешшийтина Болгаре чу а вахана къиза хӀаллакбира мохк.
* 763—779 — Цийчоьнан император Дай-цзун ву.
* Танан эскаран аьтту болу охьатаӀо Ань Лушанан гӀаттам.
* Тибетхоша хӀаллакйо Цийчоьнан коьрта шахьар Чанъань.
* Тибетхойн эскаро схьайоккху танан коьрта шахьар, империс халла юхатуху тӀелатар.
* Испани дӀакъаьста ӀаббасгӀеран халифатах.
* ӀалигӀеран гӀаттам Ӏиракъехь

## Бина
* 17 мартехь — Харун ар-Рашид, пхоьалгӀа ӀаббасгӀеран халиф

## Белла
* Гандзин

## Хьажа кхин а
Делан Къуббанан килс

Къудс гӀалахь йолу **[[Ӏийса бин Марьям|Ӏийса]] ден варан килс**. Дуьненахь евзуш ю **Делан Къуббасан килс санна**. Кхечу матташкахь цӀерш Ӏаьр. كنيسة القيامة‎, эрм. Սուրբ Հարություն տաճար, желт. Ναὸς τῆς Ἀναστάσεως, лат. *Sanctum Sepulchrum.*

Къудсан **Ширачу гӀалахь** лаьтташ ю.

Делан йозанаш чохь дуьйцу, килс лаьтта меттиг Ӏийса жӀарах дӀатоьхна а, дӀавоьллина а, юха иза ден велла а меттиг хилар.

## Зиярташ

* Делан къубба. *Деса кош* (желт. Κουβούκλιον / Куву́клия — «дуьйшу чоь») чохь ду. Къудсан ортодоксан килсан а, Къудсан Латинан патриархатан а, Эрмалойн апосталан килсан а долахь ю.
* Ширачу дийцарехь, Ӏийса жӀарах дӀатоьхна меттиг. Голгота цӀе йолу гу тӀехь ю, Ӏийса жӀарах дӀатохаран килса олу цунах.
* Даьтта луш болу тӀулг. Килсан тӀейина гӀишло чохь бу иза. Къудсан ортодоксан килсан а, Къудсан Латинан патриархатан а, Эрмалойн апостолан килсан а долахь бу.
* Къуббанан тӀера малико нацкъарбаькхна хилла тӀулган дакъа. Маликан килсан а, Деса Кош чохь а бу. И тӀулг желтойн ортодоксан *престол* бу.
* **Бакъ жӀара** карийна меттиг. И меттиг билгаляьккхина жӀаран суртанца. ЖӀара кардаран килсан чохь ю. Къудсан ортодоксан килсан долахь ю.
* ТаӀзар деш хенахь Ӏийса дӀавихкина колоннан дакъа. Кхечу дийцарехь, цу меттехь Ӏийсан таIзар дина, цун коьртан тӀе кӀохцалш долу таж тиллина а, юха нах Ӏийсах бийлина меттиг.  КӀохцалан тажан килсехь ю и меттиг. Къудсан ортодоксан килсан долахь ю.
* Ӏийсан набахти. Хетарехь, циг чохь ша велле хилла Ӏийса. Къудсан ортодоксан килсан долахь ю.
* Бакъ-цӀена долу Делан ЖӀаран дакъалг а, сий долу нехан декъий а. Ортодоксан хазнан чохь ю.

## Сарташ

Jerusalem's Old City (4159361339).jpg|Голготан тIе боьду лами
Top of Golgotha mount.jpg|Голготан лакхе
Inside the Church of the Holy Sepulchre - 08.jpg|Голготан тIехь Ӏамал яр
Inside the Church of the Holy Sepulchre - 19.jpg|Голготан тIера доссар 
Inside the Church of the Holy Sepulchre - 16.jpg|Даьтта луш тIулг (лакхара кеп)
Inside the Church of the Holy Sepulchre - 11.jpg|Iийсан даьтта хьакхар гойтуш мозаикан панно(лакхара кеп)
Inside the Church of the Holy Sepulchre - 21.jpg|Голготан Даьтта луш тIулган кепаш
Inside the Church of the Holy Sepulchre - 09.jpg|
Inside the Church of the Holy Sepulchre - 10.jpg|
Inside the Church of the Holy Sepulchre - 18.jpg|Кафоликон
Inside the Church of the Holy Sepulchre - 22.jpg|
Inside the Church of the Holy Sepulchre - 03.jpg|Кхаъ Мариян капелла
Inside the Church of the Holy Sepulchre - 15.jpg|ЧӀурамхӀотторган меже
Inside the Church of the Holy Sepulchre - 05.jpg|ЖIарахошан Граффити 
Inside the Church of the Holy Sepulchre - 25.jpg|Сийлахь-Йоккха Еленан капелла
Inside the Church of the Holy Sepulchre - 01.jpg|
Inside the Church of the Holy Sepulchre - 12.jpg|Магдалина Мариян тIе Iийса варан сагIдар 
Мозаика.jpg|1990 шеран фреска.
Holy sepulchre mass.jpg|Католикийн месса
Халкиопов, Павел Васильевич

**Халкиопов Павел Васильевич** (1905 шо, Москох — 1968 шо 2 сентябрь, Москох) — советийн футболист а, футболан тренер а. Левзина аьтту турслочун меттигехь.

## Биографи
Чекхйаьккхина ТӀеман М. В. Фрунзен цӀарах академи. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъахо. ССРС спортан хьакъ долу говзанча (1947). ЦДКА командин хьаькам болх бира 1935—1938 шерашкахь. 1936 шарахь ЦДКА коьрта тренер вара. 1938—1952 шерашкахь коьртехь вара ЦДСА физикин оьздангаллин а, спортан а декъан. В 1953—1959 — член Президиума секции футбола ССРС. С 1960 по 1968 работал в президиуме Федерации футбола ССРС. С 1964 года председатель Совета ветеранов ЦСКА.. 1958—1959 шерашкахь — ССРС буьрканца а, экъанца а йолу хоккейн федерацин президиуман председателан декхарш кхочушдира. Левзина Москохан буьрканца йолу хоккейн гулйина командехь.

ДӀавоьллина Донской кешнаш.

## Кхиамаш

### Командин
* Москохан чемпион: 1926.
* Москохан чемпионатан детин совгӀатхо: 1927 (бӀаьсте), 1930.

### Долара
* ССРС спортан хьакъ долу говзанча (1947).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Информация о футболисте

Категори:ССРС футболисташ
Категори:ССРС буьрканан хоккеисташ
Категори:ССРС футболан тренераш
Категори:ССРС Спортан хьакъ долу говзанчаш
Категори:ФК ЦСКА Москох ловзархой
Категори:ФК ЦСКА Москох тренераш
Категори:ДӀабоьхкинарш Донской кешнашкахь
Белхаман Пен

**Белхаман Пен** я **Малхбузера Пен** (Iаьрб. حائط البراق; ивр.הַכֹּתֶל הַמַעֲרָבִ ‏‎) яхӀудийн динехь тӀехйоккха 

сийлахь меттиг ю.
Степанов, Павел Евгеньевич

**Степа́нов Па́вел Евге́ньевич** (вина 1974 шеран 4 октябрехь, Ленинградехь, ССРС) — Россин футболист, мини-футболех ловзархо. «Политех» клубан кевнахо. 2005 шеран мини-футболех ловзаран Европин чемпионатан детин совгӀатхо Россин гулйина командин йукъахь.

## Кхиамаш
* Мини-футболех ловзаран Россин чемпион (8): 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2014

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль на сайте АМФР
* Профиль на официальном сайте «Динамо-Ямала»

Категори:Россин мини-футболех ловзархой
Категори:Мини-футболех ловзаран Россин гулйина командин ловзархой
Категори:МФК «Галакс» ловзархой
Категори:МФК ПСИ ловзархой
Категори:МФК «Зенит» ловзархой
Категори:МФК «Норильскан никель» ловзархой
Категори:МФК ЦСКА ловзархой
Категори:МФК «Дина» ловзархой
Категори:МФК «Динамо» Москох ловзархой
Рущинский, Михаил Осипович

**Рущинский Михаил Осипович** (, Москох — 22 март 1942, Москох) — советийн футболист а, футболан тренер а. Аьтту турсло. ССРС гулйина командехь левзина 2 матчехь.

## Биографи

## Карьера
### Футболистан карьера
Левзина лахарчу клубашкахь:
* СКЗ Москох 1915—1922
* «КӀошткомхинан Яхт-клуб» Москох 1923—1924
* «Москохан Физикин Оьздангаллин Кхеташо» 1925
* «Трехгорка» Москох 1926—1930
* АМО Москох 1931

### Тренеран карьера
* ЦДКА коьрта тренер  1937—1939.

## Кхиамаш

### Футболистан

#### Командин
* РСФСР Чемпион (**2**): 1920, 1928
* Чемпион ССРС (**1**): 1928

#### Долара
* 1923 шарахь кхоалгӀа меттигехь хилла «33 уггаре дика футболистийн испискехь», аьтту турслочун категорехь.
* «44-гӀа» а, «33-гӀа» а (журнал «ФиС»)— № 1 (1928) а, № 3 (1930) а.

## Хьажоргаш
* Профиль Михаила Рущинского на сайте «Сборная России по футболу» 

Категори:Россин империн футболисташ
Категори:ССРС футболисташ
Категори:Футболех ловзаран ССРС гулйина командин ловзархой
Категори:ССРС футболан тренераш
Категори:ФК СКЗ ловзархой
Категори:ФК «КӀошткомхинан Яхт-клуб» ловзархой
Категори:ФК МФОьКх ловзархой
Категори:ФК ЦСКА Москох тренераш
Категори:1928 шеран Йерригсоюзан спартакиадин толамхой