open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аль-ЯсаӀ

**Аль-ЯсаӀ**, **Аль-ЛайсаӀ** () — иза пайхамар а, Ильяс пайхамаран  мутаӀелим а ву. Ислаилхошка ваийтна ву Ильяс пайхамар дӀаваьлла чул тӀаьхьа. Къуръан чохь шозза хьахийна ву.

## Биографи
Аль-ЯсаӀ пайхамар  ваьхна Ильяс пайхамаран  а, веа исраилан паччахьийн (Иораман, Иегун, Иоахазан, Иоасан) а заманахь. Ильяс шен халкъо эккхийначул тӀаьхьа, иза волавелира дин хьеха кхечу исраилан тайпанашна, цхьамма царех и тӀеийцира. Ильяс сецира оцу хенахь чӀогӀа цомгуш волчу Аль-ЯсаӀан ненан хӀусамехь. Аль-ЯсаӀан нанас дехар дина Ильяс пайхамара  дуӀа дина, АллахӀа иза товира. Товеллачул тӀаьхьа Аль-ЯсаӀ цуьнан дахар дӀадаллалц Ильяс пайхамарах  ца велира, цуьнан куьйгаллийца Ӏамийра Товрат. Исламан Ӏелам стага Ибн Касира силсила толлу Аль-ЯсаӀан, ден агӀора иза йоьду Харуне.

Ильяс кхелхинчул тӀаьхьа Аль-ЯсаӀ пайхамар  кхин дӀа кхайкха волавелира бану исраилашка Муса пайхамаран  дине, амма цара иза дӀатеттира. Бану исраилан тайпанашна йукъахь лилхинчу девнаш бахьнехь ницкъаш гӀелделира, цуо таро йира ассирийхойн схьадаха и латтанаш, дӀабига исраилхойн доккхаха долу дакъа лолле.

Аль-ЯсаӀан караматалла йара.

Ша валале Аль-ЯсаӀа шен гӀуллакх дӀакхехьа тӀедиллира Зу-ль-Кифлан. Каш ду Эль-Авджамехь, Эль-КъатӀифан йисттехь (СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан малхбуза провинци).

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш

* Prophet Al-Yasa  al-huda.com
* The Story of Al-Yasa (Elisha)  islam101.com
* Могила пророка Аль-Яса (Елисея) (видео) youtube.com

Категори:Исламан адамаш абатца
Савдат бинт ЗамӀат

**Савдат бинт ЗамӀат** () — Мухьаммад пайхамаран  шолгӀа зуда йу, сийлахь йолу цӀе лелийна цо «Уммуль Муъминина» (Бакъ динерхойн нана).

## Биографи
Хьафсат бинт Ӏумар

**Хьафсат бинт Ӏумар бин аль-ХаттӀаб** () — Мухьаммад пайхамаран  зударех цхьаъ йу, Бакъ динерхойн нана а, Ӏумар бин аль-ХаттӀабан  йоӀ хилла Хьафсат.
Умм Саламат бинт Абу Умайят

**Умм Саламат бинт Абу Умайят аль-Махзумият** () — Мухьаммад пайхамаран  зударех цхьаъ йу, бакъ динерхойн нана а йу.

## Билгалдахарш
Зайнаб бинт Хузаймат

**Зайнап бинт Хузаймат** () — Мухьаммад пайхамаран  зударех цхьаъ йу, бакъ динерхойн нана а.

Категори:Ислам
Марият аль-КъибтӀийят

**Марият аль-КъибтӀият** () — Мухьаммад пайхамаран  зударех цхьаъ ю, ИбраьхӀим винарг а ю.
Маташев, Шамиль

**Шамиль Маташев** — нохчийн боксёр, Россин чемпионатан совгӀатхо, Россин спортан говзанча.

Иза 2003 шарахь волавелира боксан тренировкаш йан. Россин кегирхойн гулйина тобанан декъашхо вара иза. Цо чекхйаьккхина Нохчийн пачхьалкхан университет.

## Спортан гайтамаш
* 2010 шарахь Россин Эскаран ницкъан чемпионат — 3 меттиг;
* 2010 шарахь Россин боксан чемпионат — 3 меттиг;
* 2013 шарахь Къилбан Кавказан федеральни округан чемпионат — 1 меттиг.

## Ссылки
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Талышаш

**Талышаш** () — гӀажарийн мотт буьйцу къам, Къилба Кавказехь ширачу заманахь дуьйна Ӏаш долу къам, уьш Ӏаш бу Талыш цӀе йолу ширачу махкахь, Каспи-хӀордан йистехь йолу (Азербайджанан къилба-малхбале а, ГӀажарийчоьнан къилбаседа-малхбузе).

## Билгалдахарш

Категори:Къилба Кавказан къаьмнаш
Категори:Азербайджанан къаьмнаш
Категори:ГӀажарийчоьнан къаьмнаш
Авторханов, Алихан

**Алихан Авторханов** — нохчийн боксёр, Россин чемпионатан совгӀтахо, Россин спортан говзанча.

## Спортан кхиамаш
* 2009 шарахь Россин боксан чемпионат — .

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Авторханов

**Авторханов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Авторханов, Алихан (1990) — боксёр;
* Авторханов, Абдурахман Геназович (1908—1997) — историк-советолог, йаздархо.
Къилбаседа-Атлантикин дукъ

**Къилбаседа-Атлантикин дукъ** — Атлантикин Ӏапказ бухара Юккъера-Атлантикин дукъан дакъа, иза ду кагделла меттигийн юккъехь Рейкьянес (52° къ. ш. герга) а, Чейн (экваторан уллехь).

## Хьажа иштта
* Юккъера-Атлантикин дукъ
* Къилба-Атланикан дукъ

## Билгалдахарш

Категори:Ӏапказийн дукъаш
Категори:Атлантикин Ӏапказ
Йуккъера-Атлантикин дукъ

**Йуккъера-Атлантикин дукъ** — Атлантикин Ӏапказан бухара доккха дукъ, тектоникийн экъанаш йекъалуш йолу меттиг. 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:Исландин географи
Категори:Ӏапказийн дукъаш
Категори:Атлантикин Ӏапказ
Категори:Экъанийн тектоника
Къилбаседа-Африкин боьра

**Къилбаседа-Африкин боьра**, иштта **Канарийн боьра** — Атлантикин Ӏапказан бухара боьра, Азорийн гӀайренийн къилбехьа, Африкин материкин охьенан малхбалехьа а, Къилбаседа-Атлантикин дукъан малхбузехьа а.

## Хьосташ
* .

Категори:Атлантикин Ӏапказан хи бухара боьраш
Къилба-Антилийн дукъ

**Къилба-Антилийн дукъ** — Атлантикин Ӏапказан къилбехьара дакъана тӀера хи бухара дукъ.

## Хьосташ
* 

Категори:Ӏапказийн дукъаш
Категори:Атлантикин Ӏапказ
Аландан гӀайренаш

**Аландан гӀайренаш** (**Ала́ндаш**,  — *О́ланд*,  — *Ахвенанмаа*, мадарра — *страна окуня*) — Балтикан хӀорд чуьра архипелаг иза йу Ботнин айма чу кхоччехь,  Финляндин йукъахь йолу автономи. 

## Билгалдахарш

Категори:Финлянди
632 шо

## Хилларг
* Исламан пайхамара Мухьаммад ибн ӀабдуллахӀа  вовшахкъаьсташ хьаьж дина
* 4 июнехь Мухьаммад пайхамар дӀакхелхинчул тӀаьхьа Абу Бакр Сиддикъ хьалхара халифат хӀоьттира.
Халифат

**Халифат** () — Бусалбан уггар лакхара сийлахь цӀе ю. Тайп-пайпанарчу хенашкахь цуьнан лелоран бӀаьрахьажар тайп-тайпана хилла.
Чергизбиев, Зайнди Магомедович

**Зайнди́ Магоме́дович Чергизби́ев** (1937 шеран 23 апрель, Ширча-Эвла, Хаси-Эвлан кӀошт, Дагестанан АССР, РСФСР, СССР, 2019 шеран 6 май, Ширча-Эвла, Казбековн кӀошт, ДегӀаста) — нохчийн композитор, музыкант, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Гостелерадион инструментальни ансамбль, Вайнах ансамблин дирижёр а, музыкин куьйгалхо а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  
*  
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан музыканташ
Категори:Нохчийчоьнан композиторш
Товрат

**Товра́т** (  — «закон», «дешар», «Ӏамор», «шарӀ»; ) — иза жуьгтийн динехь коьрта Деза Жайна ду (хьажа Делан Йозанаш). Шуьйрачу маьӀнехь Товрат — иза жуьгтийн ламастан динан дерриге а закон ду.

## Хьосташ

## Билгалдахарш
Артлух

**Артлух** — ДегӀастанан Казбековн кӀоштара эвла.

Иза йу Артлухан йуьртан меттиган административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Казбековн кӀоштан нах беха меттигаш
Адаев, Султан Амаевич

**Султа́н Ама́евич Ада́ев** (1957 шеран 20 июль — 2015 шеран 4 февраль) — нохчийн музыкант, дирижёр, нохчийн халкъан пондарийн оркестран куьйгалхо, Нохчийн Республикин Халкъан артист.

## Хьажоргаш
*  
* 
*  

Категори:Нохчийчоьнан музыканташ
Адаев

**Адаев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Адаев, Амирхан (1988) — нохчийн ийина кепар латархо, тхэквондон Россин чемпион;
* Адаев, Дауд Альбертович — нохчийн латархо, Россин джиу-джитсун чемпион;
* Адаев, Султан Амаевич (1957 шаран 20 июль — 2015 шаран 4 февраль) — нохчийн музыкант, дирижёр, нохчийн халкъан пондарийн оркестр куьйгалхо, Нохчийн Республикин Халкъан артист;
Амилат

**Буна Амилат бинт Карбана** () — ИбраьхӀим пайхамаран  нана йу, цхьаболчу Ӏеламнаха Амилат олу, Буна а олу, Абиюна а иштта кхо цӀе йу цунна.

## Биографи
Бунан майра хилла Тарахь (Азар), цхьаболчу Ӏеламнаха Тарахь дӀакхелхича иза цуьнан вешега Азаре маре йахана бохуш дуьйцу, йа Азар иза Тарахь ву а олу. Амма дика хуург АллахӀ-дела ву.

## Билгалдахарш

## Кхин хьажа
* Тарахь
* ИбраьхӀим

Категори:ИбраьхӀим
Махлелор

**Махле́лор** — бахаман дакъа а, экономикин гӀуллакхан тайпа а ду.

Категори:Махлелор
Сафар

**Сафар** () — иза исламан рузманан йа беттан шеран шолгӀа бутт бу. Иза мухьаррам баттал тӀаьхьа богӀу бутт бу. ЖехӀилийн заманахь цуьнан цӀе «**Нажир**» () хилла.

## Этимологи
Цу беттан цӀеран маьӀнах лаьцна ши теори йу: хьалхарчо боху, и цӀе схьайаьлла «суфар» («можа») бохучу дашах, хӀунда аьлча сафарехь гӀаш мажлуш хилла. Цу заманчохь лелаш маьлхан рузма а хилла. Кхечу теорино боху сафар дош «сифр» («ноль, йаьсса») бохучу дашах схьадаьлла.

## Хьостанаш

Категори:Исламан терминаш
РабиӀул-ахир

**РабӣӀул-а̄хир** ( — «тӀаьххьара бӀаьсте») йа **рабиӀус-са̄ни** ( — «шолгӀа бӀаьсте») — иза исламан рузманан йа беттан шеран боьалгӀа бутт бу.

## Хьостанаш

Категори:Ислам
Жумадал-ула

**Жума̄дал-ула̄** () — иза исламан рузманан йа беттан шеран пхоьалгӀа бутт бу. Цу баттахь чӀогӀа шело бахьанехь хи гӀорош хилла дела тиллина цунна и цӀе.

## Этимологи
Ӏаьрбийн маттахь *жумада* боху дош леладо декъаделла латтанаш гойтуш. Жумадал-ула бутт а, цул тӀаьхьа богӀу жумадас-сани бутт а Ӏаьрбийн махкахь уггар йокъо хӀутту беттанаш лоруш хилла.

## Хьостанаш

Категори:Ислам
Ражаб

**Ражаб** () — иза исламан рузманан йа беттан шеран ворхӀалгӀа бутт бу. Иза бихкинчу беа баттах цхьаъ бу. И бутт бусалбанашна мехала бу, хӀунда аьлча, цу чохь хилла «Исраъ а, МиӀраж а» олу муӀжизат. Иза бусалбачарна шена чохь тӀом бан цамегарг бу, Дала Къуръан чохь аьлла дела: ﴾**Баккъалла а, АллахӀана гергахь беттанаш шийтта бу. Иштта дӀайаздина хилла Жайнахь [Лавхьул-Махьфуз чохь] АллахӀа стигалш а, латта а кхоьллинчу дийнахь. Царах биъ бутт [зул-къаӀдат, зул-хьижжат, мухьаррам, ражаб] — бихкина бу. Иза [бутт бехкар] — бакъ дин ду. Цундела царна чохь [оцу дихкинчу беттанашкахь] шаьш-шайна зуламаш ма де. ТӀомбе массара а цхьаьна берриге а мушрикашца, цара шуьца массаьрца [йа массара а цхьаьна] тӀом ма-барра. АллахӀ — [Шех] кхоьручаьрца вуйла а хаалаш**﴿ [Къуръан 9:36]. Иза ЖехӀилийн заманахь тийна бутт хилла, хӀунда аьлча, иза бихкинчу беа баттах цхьаъ хилла дела, йа тӀом меттахъхьер а йа герзан къарш а хезаш ца хилла цу чохь.

## Этимологи
«Ражаб» боху дош схьадаьлла ду «ружуб» бохучу дашах, цуьнан маьӀна «сийдар, даздар» бохург ду. Иштта цунах «музар» олуш а хилла, хӀунда аьлча музархойн тайпано и бутт хуьйцуш ца хилла, мелхо а шен ханна чу буьллуш хилла, бисинчу Ӏаьрбашна дуьхьал, шайн тӀеман хьоле хьаьжжина беттанаш хуьйцуш хиллачу. И ду Дала шен къамелехь хьахийна долу тӀаьхьатеттар: ﴾[**Бихкина бутт**] **тӀаьхьатеттаро керсталла доккха до. И бахьанехь керстанаш тиларе оьху. Цхьана шарахь, хьанал а бой, дӀакхайкхабо цара и** [**бутт**], **ткъа вукха шарахь, хьарам а бой, дӀакхайкхабо цара иза — Дала хьарамдинчу** [**беттанийн**] **дукхалла** [**шайна оьшшучу хенашкахь**] **дӀанисйархьама. Хьанал а дой, дӀакхайкхадо цара Дала хьарамдинарг. Шайн зуламе гӀуллакхаш хаздина царна. Нийсачу новкъа ца нисбо Дала керстанаш**﴿ [Къуръан 9:37].

Ражаб бутт музархойн тайпанга билларан бахьана, цара и базбеш а, лоруш а хилла дела ду аьлла, цундела и бутт цу бахьанца царна тӀебазбина хилла.

## Хьостанаш

Категори:Исламан терминаш
ШаӀбан

**ШаӀба̄н** () — иза исламан рузманан йа беттан шеран бархӀалгӀа бутт бу. Цу беттан цӀе ислам дин далале хьалха ша ма-йарра хилла, дисинчу беттанийн цӀерш санна. Цунах *шаӀбан* аьлла, Ӏаьрбийн тайпанаш декъадалар а, уьш тӀамна декъадалар а бахьана долуш, ражаб баттахь цу тӀамах уьш ларделлачул тӀаьхьа, хӀунда аьлча царна и бан ца магийна хилла.

## Цуьнан дозалла
Мухьаммад пайхамаро ﷺ шаӀбан баттахь марханаш алсам кхобуш хилла. Ӏаишата дийцина: «ШаӀбан баттахь санна дукха марханаш ца кхаьбна Делан элчано ﷺ цхьана а баттахь, берриг кхобуш хилла цо шаӀбан».

## Хьостанаш

Категори:Исламан терминаш
Зайнаб бинт Жахьш

**Зайнап бинт Джахьш** () — Мухьаммад пайхамаран  зударех цхьаъ йу.
Шрек (мультфильм)

**«Шрек»** () — Dreamworks Pictures киностудин гӀарайаьлла компьютеран йуьззина метраж йолу фильм йу, Эндрю Адамсонан а, Вики Дженсонан а режиссёрийн.

ХӀара исторехь хьалхара йуьззина метраж йолу мультфильм йу, «Оскар» преми схьаэцна йолу анимацин йуьззина метраж йолу фильм йу.

## Сюжет
Шрек — тӀехвоккха баьццара дӀуьтӀа ву, Дюлок олучу гӀала-пачхьалкхан гонахе йолчу уьшалехь Ӏаш. Лорд Фаркуад бохучу цхьана паччахьо туьйранийн турпалхой шен махкара дӀалохку, Шрекан уьшале. Шрек шен уьшал схьало ала Фаркуад волчу воьду. Фаркуадас шен принцесса Фиона кӀелхьара йаккха олу цуьнга.

## Билгалдахарш

Категори:Шрек (мультфильм)
Жумадал-ахират

**Жума̄дал-а̄хират** () — иза исламан рузманан йа беттан шеран йолхалгӀа бутт бу. Цунах *жумадас-сани* йа *жумадас-санийят* алар гӀалат ду, хӀунда аьлча ислам дин далале хьалха а, деанчул тӀаьхьа а иза Ӏаьрбашкара дийцина ца хилла дела, *жумадал-ахират* доцург.

## Этимологи
Ӏаьрбийн маттахь *жумада* боху дош леладо декъаделла латтанаш гойтуш. Жумадал-ахират бутт а, цул хьалхара жумадал-ула бутт а Ӏаьрбийн махкахь уггар йокъо хӀутту беттанаш лоруш хилла.

## Хьостанаш

Категори:Ислам
Рамазан (бутт)

**Рамаза̄н** йа **рамада̄н** () — иза исламан рузманан йа беттан шеран уьссалгӀа бутт бу. Иза шаӀбан баттал тӀаьхьабогӀуш бу. Бусалбанашна гергахь хӀара бутт къаьсташ а, хӀижрин шеран беттанашна йукъахь шен меттиг йолуш а лоруш бу. Иза мархин бутт бу, шена чохь Мухьаммад пайхамаре ﷺ дуьххьара вахьйу доссийна бутт болу дела. Цуьнан деношкахь, сатасарца, малх чубуззалц, бусалбанаш йухакхета (шарӀан бехказло йацахь) йаарх а, маларх а, марха дохош долчу цамагийначу хӀуманех а.

Рамазан бутт дӀаболало беттан керла бутт дӀаболабаларца. Иза дӀаболабалар гуш хуьлу 29-чу шаӀбанехь суьйранна йа беттаса гарца, тӀаккха шолгӀа де рамазанан хьалхара де хуьлу йа шаӀбанан 30 де дузарца болало иза, нагахь санна беттаса гина аьлла сецна дацахь.

Рамазан беттан башха меттиг йу бусалбанийн тӀаьхьалонехь а, исторехь а, цу чохь масийтта хилам хилла дела, царех уггар коьрта хилам бу: Лавхьул-Махьфуз чуьра дуьненан стигална тӀе Къуръан доссар дӀадоладалар а, цуьнан тӀаьххьарчу буьйсанашкахь Лайлатул-Къадр олу йеза буьйса хилар а.

## Къуръан чохь
Сийлахьчу Къуръан чохь «Йетт» (Аль-Бакъарат) цӀе йолчу сурат чохь аят ду:
183. ХӀай шаьш [Делах] тешнарш! [Дала] Шуна [йаздина] тӀедиллина марха кхáбар, шул хьалхарчáрна [Шá] тӀедилларх терра. Шу кхоьруш хилийтархьама [ӏесаллах].

184. [мáрханаш кхáба] Лéрина [долчу] деношкахь. Ткъа шух шá цомгуш, йа нéкъаца хилларг [милла а велахь], тӀаккха [цунна тӀехь] кхéчу дéношха масех [кхáбар] ду. И ца кхáбалочáрна тӀехь [цáра балабéзаш] мáх бу — мискачунна [цхьаъ] кхáча балар. Шен лаамца [шеггара] дика динарг [милла велахь], иза цунна дика ду. Аша мáрхакхáбар шуна дика ду, шуна [и] хууш делахь.

185. Мáрхин бутт, шéна чохь Къуръáн доссийна [бутт] бу, нáхана нийса некъ а, нийсачу новкъах [йолу] билгалóнаш а хилла [долу]. Шоьх [цу] баттана шá тӀекхаьчначó кхóбийла и. Ткъа шá цомгуш, йа нéкъаца хилларг [милла велахь], тӀаккха [цунна тӀехь] кхéчу дéношха масех [кхáбар] ду. Делана шуна атталла лаьа, шуна халó [ян] ца лаьа. Аша кхóчуш дойла [и] масех [де , АллахӀу акбар áларца] вазвойла Дела, Цó шаьш [бакъонна тӀе] нисдарна . Шу баркаллé хила тарло .

187. [Дáла] Шуна магийна мархин [беттан] буьйсанна [шу] шайн зударшна [эвхьаза] тӀегӀортар . Уьш шун дýхар ду, шу цéран дýхар ду. Делана хиъна, баккъалла а аша шайн догӀмаш лéдеш хиллий, тӀаккха шуна гечдина Цó , шуна къинтӀéра ваьлла. ХӀинца [эвхьаза] хьакхалó шу цáрех [меттахь], аша лаха [цáрца] Дала шайна йаздинарг. Йаа, мала Ӏуьйранна кӀай тай Ӏаьржачу тайх [сá-бóда] къáстталц, тӀаккха кхóчуш де [шайн] марха буьйса йоллалц . Шу цáрех [шайн зударех эвхьаза] хьакха ма лó шаьш маьждигехь [Ӏибáдат деш] Ӏеш долуш. Уьш Делан [шарӀан] дóзанаш ду. Шу герга ма гӀó цáрна. Иштта, билгалдо Дала нáхана Шен áяташ. Уьш [хьáрамчух] кхерийта. (Аль-Бакъарат 2:183-185-187)

## Хьостанаш

Категори:Ислам
Якубович, Леонид Аркадьевич

**Леони́д Арка́дьевич Якубо́вич** (31 июль 1945, Москва) — Твоя мать шлюха а, Россин а Матье Бал, актёр, сценарихо, йаздархо, продюсер а ву. Россин Федерацин халкъан хуесос (2002).
Мухьаммад (цӀе)

**Мухьаммад** ( , ) — яьржина йолу, коьрта сибатца бусалбан дуьненахь ю, стеган цӀе ю. Цуьнан маьӀна а ду «Хасто», «Хьакъ долу хастамаш».

Мухьаммад пайхамаран  цӀарах йолу цӀе ю иза.

Иштта кхин кепаш ю: **Мохьмад, Магомед, Магамед, Мухьаммед, Мохьаммад.**
Мухьаммад (маьӀнаш)

* Мухьаммад — стеган цӀе
* Мухьаммад — исламан пайхамар а, элча а
* Мухьаммад аль-Хорезми — Ӏеламстаг
* Мухьаммад Пурсаттар — гӀажарийн актёр
* Мухьаммад Садекъи — гӀажарийн актёр
*Назар Мухьаммад — инарла
*Назар Мухьаммад — инженер.
Исафьордюр

**И́сафьордюр** (, мадарра «шена фьорд») — Исландин гӀала. Иза Вестфирдир цӀе йолу ахгӀайрена йоккха гӀала ю.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Официальный сайт

Категори:Исландин гӀаланаш
Эйяфьярдарсвейт

**Эйяфьярдарсвейт** () Исландин йукъаралла (муниципалитет) «хреппур» (hreppur). Бахархойн дукхалла 1085 стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Исландин йукъараллаш
Закарпатьен область

**Закарпатьен область** (, , ) —  Украинин область, административан центр — Ужгород.

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Абу Хьузайфат бин Ӏутбат

**Абу Хьузайфат бин Ӏутбат** () — Мухьаммад пайхамаран  хьалхарчу накъостех цхьаъ ву. Ӏутбат бин РабиӀатан кӀант хилла иза, Бану Ӏабд Шамсан куьйгалхойх цхьаъ ву. Валид бин Ӏутбатан а, Абу Супьенан зудчунна ХӀинд бинт Ӏутбатан ваша а хилла.

## Биографи
Цуьнан зуда хилла СахӀлат бинт СухӀайль, тӀелаьцна кӀант а хилла Салим Мавла Абу Хьузайфат. Хьузайфата Бадруна гӀазотехь тӀом бинна хилла, шен да а, ваша а, деваша а вийна хиларх тешалхо хилла иза.

## Тайпа
* Иза ву Ассахьаби Абу Хьузайфат бин Ӏутбат бин РабиӀат бин Ӏабд Шамс бин Ӏабд Манап аль-Къураши,
* Цуьнан йиша йу Абу Супьенан зуда ХӀинд бинт Ӏутбат.
## Фильмаш
* Элчаналла
* Бану ХӀашиман бутт
Сафият бинт Ӏабдул-МуттӀалиб

**Сафият бинт Ӏабдул-МуттӀалиб ибн ХӀашим аль-Къурашийят аль-ХӀашимийят** (; ) — иза Мухьаммад пайхамаран ﷺ сахьаби а, дейиша а йу. Иза Хьамзат ибн Ӏабдул-МуттӀалибан нанас дена йина йиша а, Зубайр ибн аль-Ӏаввам сахьабин нана а йу.

## Биографи
Ӏабдул-МуттӀелипан а, ХӀалат бинт ВахӀбан а йоӀ хилла Сафият, Хьамзатан нанас йина йиша хилла иза, Мухьаммадан а, Ӏелин дейиша а. Цуьнан хӀусамда хилла Хьарис бин Хьарб.
Ӏабдуррахьман бин Ӏавф

**Ӏабдуррахьман бин Ӏавф** () — Мухьаммад пайхамаран  бевзаш болчу накъостех цхьаъ ву. Ислам схьаэццалц цо лелина цӀе **Ӏабдул-КаӀбат** («КаӀбатан лай»).

## Биографи
Ӏабдуррахьман бин Ӏавф вина 581 шарахь Маккахь. Дуьххьара ислам тӀеэцначарах ву Ӏабдуррахьман.

Мадинате дӀавахча, бусалбан пачхьалкх кхолларехь дакъа лаьцна цо. Иштта цо дакъа лаьцна, тӀемаш беш, мостагӀийн дуьхьал леташ а. Мухьаммад пайхамар кхелхинчул тӀаьхьа, Ӏабдуррахьман накъосталла дина Бакъ халифаташна Абу Бакаран а, Ӏумаран а. И велла 652-чу шарахь Мадинатехь.

## Хьажоргаш
* Ӏабдуррахьман бин Ӏавфах лаьцна дийцар.
Хьасан ибн Ӏалий

**Абу Мухьаммад аль-Хьасан ибн Ӏали́й ибн Абу ТӀа́либ аль-ХӀа́шими аль-Къураши́й** (; ) — иза Мухьаммад пайхамаран ﷺ йоӀан кӀант а, сахьаби а, суннатхошна гергахь Рашидун халифех пхоьалгӀаниг а, шиӀашна гергахь шолгӀа имам а ву. Цунна харц цӀе тиллина Мухьаммад пайхамаро ﷺ «Йалсаманин бахархойн кегийрхойн эла» аьлла, цо аьлла: «Хьасан а, Хьусайн а — йалсаманин бахархойн кегийрхойн ши эла ву». Кхолларан дайх воьалгӀаниг ву иза.

Иза дуьнен чу ваьлла хӀижрин 3-чу шеран рамазан баттахь. Иза Мухьаммад пайхамарна ﷺ чӀогӀа дукхавезаш хилла, цо олура: «Везан Дела, суна дукхавеза-кх иза, Хьайна а везийта иза». Ламазан хенашкахь шеца маьждиге а вуьгура цо иза, тӀаккха нахаца ламаз а дора цо, пайхамар сужде вахча цуьнан букъ тӀе хаара иза, цо шен коьшкала хаа а вора иза, барт а боккхура, хьаста а хьостура, шен голашна тӀе а хаавой цунна рукъят а доьшура, цунна хьанал дерг а, хьарам дерг а Ӏамадаре терра. Цуьнан деда Мухьаммад пайхамар ﷺ дӀакхелхира 632-чу шарахь, иштта цуьнан нана ФатӀимат а цхьана шарчохь. Хьасана жихӀад деш дакъалаьцна Ӏусман халифан заманахь. Цо дакъалаьцна Африка йаккхарехь а, ТӀабаристан а, Горган а йаккхарехь а, Эмкалан тӀамехь а, Сиффийн тӀамехь а.

## Хьосташ
Бадр (СаӀудийн Ӏаьрбийчоь)

**Бадр** () — Мадинатехь йолу провинцин эвла ю, СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан малхбузехьара агӀора ю. И дӀанисйина ю, мелла а: 23 ° 46'48 "N 38 ° 47'26" E 80 миль (130 км) исламан езачу гӀалин Мадинате кхаччалц.

ХӀара гӀараяьлла меттииг ю, кхузахь Бадруна гӀазот (тӀом) хилла Маккин къурайшин а, Мадинатан бусалбан юккъехь, 624-чу шарахь. Толам баьккхира бусалбанаша, хьалхара куьйгалхо Мухьаммад пайхамар  а волуш.

## Билгалдахарш

Категори:СаӀудийн Ӏаьрбийчоь
Абхазхойн неграш

**Абхазхойн неграш** йа **кавка́зан не́граш** — абхазхойн жима расан-этносан негроидан тоба, дукху берш Ӏаш бу абхазхойн Адзюбжа цӀе яло эвлахь Кодор хина хикхочехь а, Абхазин йистера эвлашкахь а (Члоу, Поквеш, Агдарра, Меркула кхин а.).

## Билгалдахарш

Категори:Абхазийн истори
Категори:Абхазийн къаьмнаш
Категори:Африкин диаспораш
Категори:Кавказан къаьмнаш
Категори:Кегийра къаьмнаш
Малайн мотт

**Мала́йн мотт** () — австронезийн меттанаш (малайн-полинезийн га, малхбузен «бухара га»). 

## Билгалдахарш


Категори:ХӀиндонезин меттанаш
Категори:Малайзин меттанаш
Категори:Сингапуран меттанаш
Категори:Брунейн меттанаш
Категори:Малхбален Тиморан меттанаш
Категори:Филиппинийн меттанаш
Категори:Таиландан меттанаш
Продюсер

**Продю́сер** ( — арахоьцург, товардархо, дийриг, болх бийриг) — проект арахецарехь тӀедиллина дакъа лацар схьаоьцуш волу говзанча ву, цо нисдо финансийн, административан, технологийн, кхоллараллин а, юридически а гӀуллакхан аспекташ.

## Билгалдахарш

Категори:Продюсер
Байсангуров, Саламбек

**Саламбе́к Байсангу́ров** — нохчийн боксёр.

## Латарийн статистика

## Доьзалла
* Увайс Байсангуров — де ваша а, тренер а;
* Байсангуров, Заурбек Мусаевич (1985) — шича;
* Байсангуров, Хьасан Увайсович (1997) — шича;
* Байсангуров, Хьусейн Увайсович (1994) — шича.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Сценарист

**Сценарист, Сценарихо** — кинофильман йа телесериалан, мультфильман, спектаклан, компьютеран ловзарийн сценарин автор ву.

Дукхах болчу сценаристаша, тӀаьхьо гӀарабевлча, сюжетан ойла а еш, дӀайолайо шайн сценареш.

## Билгалдахарш

Категори:Сценарист
Сулюс

**Су́люс** ( — мадарра *кхоалгӀа дакъа*) — Ӏаьрбийн каллиграфин хатӀан тайпа ду, Ӏаьрбийн гӀарадаьлла шрифт ду. И хатӀ (шрифт) Къуръан тӀехь ду, иштта кхечу цӀерашца йаздина а ду, сулюсца йаздина шахӀадат ду СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан байракх тӀехь. Дуьххьара дина, хӀиджратан доьалгӀачу бӀешарехь. И уггаре хала хетарехь хатӀ ду, Ӏаьрбийн каллиграфехь.

## Тайпанаш

Сулюсан хатӀийн цӀераш :
# ثلث مفرق.
# ثلث وسط.
# ثلث مشبك. 
Иштта а 
* خط الثلث الجلي
* خط الثلث المحبوك
* خط الثلث الزخرفي
* خط الثلث المختزل 
* خط الثلث المتناظر
* خط الثلث المسلسل
Хьусайн ибн Ӏалий

**Абу Ӏабдулла́хӀ аль-Хьусайн ибн Ӏали́й ибн Абу ТӀа́либ аль-ХӀа́шими аль-Къураши́й аль-Мадани́й** (; 626 шеран 9 январехь, Мадинат, Хьижаз — 680 шеран 12 октябрехь, Карбалаъ, Ӏиракъ, Умавийн халифат) — иза Мухьаммад пайхамаран ﷺ йоӀан кӀант а, сахьаби а, шиӀашна гергахь кхоалгӀа имам а, Ӏалийн а, ФатӀиматан а кӀант а ву. Кхолларан дайх пхоьалгӀаниг ву иза. Цунна харц цӀе тиллина Мухьаммад пайхамаро ﷺ «Йалсаманин бахархойн кегийрхойн эла» аьлла, цо аьлла: «Хьасан а, Хьусайн а — йалсаманин бахархойн кегийрхойн ши эла ву».

## Хьосташ
Намруд

**Намруд, Нумруд, Намруз** (, мацахлерачу жуьг.  נִמְרוֹד — мад. «гӀовттар») — эскархо а, таллархо а, паччахь а ву. Намрузан паччахьалла долчу заманахь хилла ИбраьхӀим пайхамар , Намрудан да хилла Куш ибн Хьам.

## Биографи
Намруд дуьненчу ваьллачу хенахь, цуьнан йуьхь тӀехь жоьжахатин мухӀар хилла. И бахьана долуш, цунах кхерам хила мега бохуш, цуьнан дас-нанас хьуьнхахь дӀакхоьссина хилла иза. Цу берех кхераелла хилла боху акхарой. Цхьана нахана карийна хилла и бер (Намруд).

Жимчохь дуьйна, шен оьздангаллех ваьлла хилла иза, нахаца муьтӀахь а воцуш, оьзда а воцуш, чӀогӀа вон адам хилла иза. ТӀаьххьаре а, цуьнга паччахьалла кхечна. Цхьана дийнахь цунна хала гӀана гина хилла. ГӀан-тидархоша и тидина: «Цхьана дийнахь, цхьа къонах вогӀур ву хьан паччахьалла дохо». И хезча цо омра дина, дуьненчу бевлла кӀентий дийна а цабуьтуш байъа, аьлла. Иштта ИбраьхӀим дина висина хилла, цуьнан нанас хьехан чохь вина хилла иза.

ИбраьхӀимас Намрузхойн цӀун деланаш бохийна, аьтта хилла. И бахьана долуш Намруза иза цӀарга кхоссийтина, амма АллахӀ-дала иза кӀелхьара ваьккхина оцу йоккхачу цӀеран баланах.

Намруд хьехош ву Къуръанан аяташкахь, амма цуьнан цӀе хьахийна йац. Дукхах долчу историн дийцаршкахь дуьйна, цуьнан цӀе Намруд хилла.

ИбраьхӀиман Делаца къовсавелла хиллера иза, тӀаккха АллахӀ-дала цунна эскарна тӀе, цхьа мацъелла кегийра чуьркаш йахийтира. Иштта хӀаллакьхилира-кх Намруд а, цуьнан эскар а.
## Билгалдахарш

Категори:Исламан адамаш абатца
Байсангуров, Хьасан Увайсович

**Хьаса́н Ува́йсович Байсангу́ров** — нохчийн боксёр.

## Латарийн статистика

## Доьзалла
* Увайс Байсангуров — да а, тренер а;
* Хьусейн Байсангуров — ваша;
* Заур Байсангуров — шича;
* Саламбек Байсангуров — шича;

## Ссылки
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Байсангуров

**Байсангуров** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Байсангуров, Заурбек Мусаевич (1985) — боксёр;
* Байсангуров, Саламбек — боксёр;
* Байсангуров, Хьасан Увайсович (1997) — боксёр;
* Байсангуров, Хьусейн Увайсович (1994) — боксёр.
Саламов, Ӏумар Исаевич

**Ума́р Сала́мов** — нохчийн боксёр, Европин WBO версин чемпион.

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Категори:Европин чемпионаш
Режиссёр

**Режиссёр** ( — «доладархо (куьйгалхо)»,  — «урхалхо») — исбаьхьаллин хьожуш долу суьрташ кхоллараллин белхало ву: театран, кинематографан, телевиденин, циркан а, эстрадин а.
Иха (Казбековн кӀошт)

**Иха** — ДегӀастанан Казбековн кӀоштара эвла.

Хубран йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Географи
Лаьтташ йу Дылыман къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттиигаш: къилбаседа-малхбалехьа — Инчха а, Шира Миатли а, къилбаседа-малхбузехьа — ГӀозтала, къилбехьа — Гертма, къилба-малхбузехьа — Гоьна, къилба-малхбалехьа — Хубр а, Зубутль а Дубки а.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Казбековн кӀоштан нах беха меттигаш
Верхни Калаус

**Верхни Калаус** () — Россин Федерацин Ставрополан мехкан Андропован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла йу барамера континенталан климатан зонехь, алсама хуьлу малхбален а, малхбузен а мехаш. Климатан раж шеран дохаллехь чӀогӀа хийцало, шеран метеорологин заманаш, дукха хьолехь, рузманца ца нисло. Мехкан доккхаха долчу декъехь Ӏа доца а ду, цхьанаэшшара а дац. Уггар шийла бутт — январь. Аьхке Ставрополехь йеха йу: 140 де гергга.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Андропован кӀоштан индексаш

Категори:Андропован кӀоштан нах беха меттигаш
Алексеевски (Ярославлан область)

**Алексеевски** () — Россин Федерацин Ярославлан областан Некрасовскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Некрасовскан кӀоштан индексаш 

Категори:Некрасовскан кӀоштан нах беха меттигаш
Терновски (Воронежан область)

**Терновски** () — Россин Федерацин Воронежан областан Новохопёрскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Климатан Ӏаткъам бо Байкалхьалхара, Алтайра, Монголера Кхазакхстанехула йогӀу климаткхолларан семано (Воейковн сема). 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Новохопёрскан кӀоштан индексаш 

Категори:Новохопёрскан кӀоштан нах беха меттигаш
Мирни (Ставрополан мохк)

**Мирни** () — Россин Федерацин Ставрополан мехкан Благодарнин кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Благодарнин кӀоштан индексаш 

Категори:Благодарнин кӀоштан нах беха меттигаш
Иблис

**Иблис** ( — «(Делан къинхетамах) эккхийнарг») — ислам дино ма-бохху, иза коьрта шайтӀа ду. Далла Ӏибадатдеш (текъаш) хиллачу жинех цхьа жин хилла ду иза. Цо дукха Ӏибадатдарна, Дала иза малаул-аӀлана (лакхарчу тобана) гергга хьаладаьккхина хилла. Къуръан чохь деана ду:  **﴾ХIан, Оха элира маликашка: «[Ларамна] сужуд де Адамна!». Цара сужуд дира массара а, иблис доцучо. Жинех дара иза [иблис] — шен Делан омранна Iеса хилира иза. Ткъа аш муха лору иза а, цуьнан тIаьхье а шайн гIоьнчий Сан меттана, уьш шайн мостагIий боллушехь а? Ма вон хийцар ду-кх иза зуламхошна!﴿** [Аль-КахIф:50].

## Билгалдахарш