open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Узбекаш

**Узбекаш** () — туьркийн мотт буьйцу къам. Дукху берш Ӏаш бу Узбекистанехь. Цера дукхалла 27 - 29 млн. адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Башкираш

**Башки́раш**, **башкортой** (; шайн цӀе – *башкорт*, *башкурт*; шира цӀе — *башкирхой*) — туьркийн къам, Башкирийчоьн орамера бахархой.

Дуьненахь веха 1,7 миллион гергга стаг. Россин Федерацехь, 2010 шарахь ЙерригРоссин бахархой лараран жамӀашца, веха 1 584 554 башкир, царех 1 172 287 — Башкортостан Республикехь.

Къоман мотт — башкирийн, иштта баьржина бу оьрсийн а, гӀезалойн а меттанаш. Лело дин — суннийн маьӀнийн ислам.

## Этноним
*Башҡорт* этнониман масех маьӀна ду:
* XVIII бӀешеран талламчийн В. Н. Татищевн, П. И. Рычковн, И. Ш. Георгин  версица *башҡорт* дешан маьӀна ду «коьрта борз»;
* 1847 шарахь историко-мохкӀаморхочо В. С. Юматовс йаздина, *башҡорт* бохучун маьӀна «накхарш лелориг» бохург ду аьлла;
* 1867 шарахь Пиетарбухехь арахецна «Башкирийн шира йукъ лаьттина хилла, хьалхалера уфан провинцин меттигах, лаьцна историн йозанашца», *башҡорт* дашо билгалбоккху Уралан корта;
* Россин историко а, этнографо а А. Е. Алекторовс 1885 шарахь аратеттина верси, цуьнца *башҡорт* дош «ша къам» бохург ду;
* Этнограф М. И. Уметбаевн хетарехь, ширачу заманахь башкираш шеш шайх олура *«баш унгар»* («коьрта унгар»), тӀаьхьо *«башгур»*, ткъа кхин а тӀаьхьа *«башкурт»*;
*  этноним *башҡорт* хьалайоьду *beshgur, bashgur* кепашка, аьлчи а, пхиъ тайпа, пхиъ огур. ХӀунда аьлча *Sh* хӀинцалерачу маттахь, *L* доьшу булгарийн маттахь, цундела, Данлопан хетарехь, *башҡорт (bashgur)* а, *[[Булгараш|булгар]] (bulgar)* а этнонимаш цхьатерра ду;

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Башкирский фильм "Всадник на золотом коне" (1980)

Категори:Къаьмнаш
Уйгураш

**Уйгураш** (, , ; , Wéiwú'ěr) — Малхбалера Туркестананера къам, хӀинца Цийчоь Синьцзян-Уйгурийн автономни кӀошт. Уьш бу — бусулбанаш. Цера дукхалла ~ 11 млн. адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Якуташ

**Якуташ** (шен цӀе — **; ) — туьркийн мотт буьйцу къам. Цера дукхалла 480 000 стаг. Якутин бахархой.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Чувашаш

**Чувашаш** () — суваро-булгарах схьадаьлла къам, дукху берш Ӏаш бу Чувашехь (Росси). Цера дукхалла 1,5 млн, царах 1 млн. Ӏаш бу Россехь.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Пуштунаш

**Пушту́наш**, **пашту́наш** ( малхбузен [paʂtun], малхбален [paxtun],  [pæχtun], ,  [pəʈʰaːn]) йа **афга́наш** ( [æfʁɒːniː]) — гӀажарийн къам,  дукхахберш беха ОвхӀанан къилба-малхбале а, къилбе а къилба-малхбузе а, Пакистанан къилбаседа-малхбузе а, малхбалегӀажарийн пашто мотт кхечарехь къастош коьрта амалаш йу, номадизман ламаст, Пуштунвалай цӀе йолу сийн кодекс, тайп-тукхумаш структура хилар а. ОвхӀанехь 1979 шарахь дуьйна бахархойн барам лоруш ца хилар бахьнехь, пуштунийн дукхаллин билгала барам хууш бац, амма гергарчу хьесапехь 42 млн стаг лору, царехь 30 % герг бен ОвхӀанехь бехаш бац, цигахь пуштунаш —  пачхьалкхан коьрта къам ду.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Италихой

**Италихой** () — романан мотт буьйцу къам, Италин бахархой. Цера дукхалла — 75—80 млн (2008).

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Исландхой

**Исландхой** (, ) — Исландехь Ӏаш долу къам. Цера дукхалла 457,7 эзар адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Ирландхой

**Ирландхой** () — кельтийн къам, Ирландин бахархой. Цера дукхалла (3,6 млн адам.).

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Таджикаш

**Таджикаш** (, ,  [tɔː'ʤɪk]) — ГӀажарийн мотт буьйцу къам. Таджикистана бахархой.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Кхурдой

**Кхурдой** (, ) — ГӀажарийн мотт буьйцу къам. Ӏиракъан а, Туркойчоьнан а бахархой.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Желтой

**Желтой** ( — эллинаш, олу *эллинес*) — ХӀинди-Европин меттанийн йукъа богӀуш болу мотт буьйцу къам, Желтойчоьнан а, Кипран а бахархой.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Эрмалой

**Эрмалой** (, hayer ) — ХӀинди-Европин меттанийн йукъа богӀуш болу эрмалойн мотт буьйцу къам. Эрмалойчоьнан бахархой.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Монголаш

**Монголаш**, **мӀаьнгалой** — гергара монголийн мотт буьйцу къаьмнаш. Монголин а, Цийчоьнан а бахархой. Цера дукхалла 10 миллион стаг.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:Къаьмнаш
Албанхой

**Албанхой** (;  хьажа кхин арнауташ) — балканашкара къам, дукху берш Ӏаш бу Албанехь, кхин Косовехь Желтойчохь а.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Шотландий

**Шотландий** (, ) — Сийлахь-Йоккха Британи олучу гӀайренна тӀехь Ӏаш долу къам. Цера мотт бу ингалс-шотландийн мотт литературни мотт ингалс бу, шотландин ламанхоша гэлан мотт а буьйцу, амма гэлан моттан бийцархойн терахь к1еззиг бу.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Эстонаш

**Эстонаш**, **эстой** () — балтикайистера-финийн мотт буьйцу къам. Эстонин бахархой, цера дукхалла 1,1 млн стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Корейш

**Корейш** — Корейн ахгӀайрена бахархой.

шен цӀе: *чосон сарам* () Корейн Халкъан-Демократически Республикехь кхин *хангук сарам* () Къилбера Корейхь. Корё сара́м ( «къам Корё») — корейн мотт буьйцу къам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Японаш

**Японаш** ( *Nihonjin, Nipponjin*,  *nihon-minzoku*) — японийн мотт мотт буьйцу къам Японин бахархой.Цера дукхалла 130 миллион адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Полякаш

**Полякаш** ( — малхбузера славянийн докха къам. Цера дукхалла 55—60 миллион стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Чехаш

**Чехаш** () — малхбузера славянийн къам. Чехин бахархой. Цера дукхалла 12 млн. адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Румынаш

**Румынаш** () — (дукхалла 23,8 млн адам), Европера румынийн мотт буьйцу къам. Румынин бахархой.

## Галерей

File:Paleo-Balkan_languages_in_Eastern_Europe_between_5th_and_1st_century_BC_-_Spanish_and_English.png
File:Bgiusca Jirecek Line.jpg
File:Theoretical map of Romanian origins.png



File:A view on 6th to 8th century ethnic distribution in Romania.png
File:FormatiuniPoliticeRomanestiSecolele IX XIII.svg
File:Map-balkans-vlachs.png



File:Romanians before WW1.jpg
File:Romania harta etnica 2011.PNG
File:RomaniansInBalkans.png 


## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Молдаванаш

**Молдаванаш** ( йа ) — романан мотт буьйцу къам, Молдавин бахархой (76,1 %).

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Вьеташ

хӀинцалера **вьеташ** (вьетнамаш; шен цӀе. — , **вьет** (кит. **юэ**); , **кинь**, , jing, gin, **цзин**) — основной народ Вьетнама, вьет-мыонгийн къам. Цера дукхалла — 73,5 млн адам. (2006, ларар), Вьетнаман бахархой.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Дунганаш

**Дунганаш** - (ДунгӀанаш) ГӀиргӀазойчохь, Кхазакхстанехь а, Узбекистанехь а. Кхин Китайехь Ӏаш долу къам. Цера дукхалла 110000 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Литвахой

**Литвахой** (, ед. ч. ) — европера къам дукху берш Ӏаш бу Литвехь. Цера дукхалла 3,2 млн. стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Латышаш

**Латышаш**, **латвихой** () — балтикера къам. Латвин бахархой. Цера дукхалла 1,7 млн. стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Хорваташ

**Хорваташ** (; шира. **кроа́таш**) — къилба славянийн йукъа догӀуш долу кхам, уьш Ӏаш бу Хорватехь, Босни а, Герцеговинехь а, Сербехь, Черногорехь, Румынехь, Словакехь, Словенехь, Чехехь, кхин Австралехь, Австрехь, Аргентинехь, Боливехь, Бразилехь, Мажаройчохь, Германехь, Италехь, Канадехь, Керла Зеландехь, Перухь, АЦШхь, кхин пачхьалкхашкахь.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Боснийхой

**Боснийхой** (шен цӀе — бошняки, бошняни, бусулбанаш, ) — Къилба славянийн къам, Босни а, Герцеговинехь а.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Беларусаш

**Беларусаш** () — малхбалера славянийн къам. Цера дукхалла — 9,4 млн стаг. Уьш Ӏаш бу Беларусехь.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Украинаш

**Украинаш** () — малхбален славянийн къам. Церан пачхьалкх ю Украина. Цера дукхалла 45 млн. стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
ГӀалмакхой

**ГӀалмакхой** , ) — монголин мотт буьйцу къам. ГIалмакхойчоьнан бахархой.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Баскаш

**Баскаш** (, , ) — Испанера а Францера а баскийн мехкашкара къам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Словакаш

**Словакаш** (, в ед. ч. *Slovák*, в жен. р. *Slovenka*) — Малхбузера славянийн къам, Словакин бахархой. Цера дукхалла 6,2 млн адам

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Словенаш

**Словенаш** () — къилба славянийн къам. Цера дукхалла 2 млн стаг, леррина 2008 шарахь). Ӏаш бу Словенехь.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Македонаш

**Македонаш** () — къилба славянийн къам, дукху берш Македонехь Ӏаш бу. Цера дукхалла 2—2,5 млн. стаг. Мотт — македонийн бу иза къилба славянийн йукъабогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Сербаш

**Сербаш** () — къилба славянийн къам, уьш Ӏаш бу Сербехь, Черногорехь, Босни а, Герцеговинехь а, Хорватехь, Германехь, Австрехь кхин пачхьалкхашкахь а. Цера дукхалла 12-13 млн стаг. Дин — керста.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Болгараш

**Болгараш** () — къилба славянийн къам, уьш Ӏаш бу Болгарехь. Цера дукхалла 7 млн адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Круитнаш

**Круитнаш**, ед. ч. , мн. ч. , , , , ,  (диалекте хьаьжна) — шира Ирландин къам иза Ӏаш хилла Даун, Антрим а Лондондерри а олучу хӀинцалера графствийн латта тӀехь.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Мажарой

**Мажарой** (шен цӀе — мадьяраш,  ) — Европин угорех схьадаьлла къам. Цера дукхалла 14,5 млн. стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Чукчаш

**Чукчаш**, йа **луораветланаш** (шен цӀе — *ԓыгъоравэтԓьэт*, *оравэтԓьэт*), — Россин Чукоткера къам. Цера дукхалла 16 000 стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Айнаш

— Японийн гӀайреш тӀера шира къам. Россин  Амур олучу хина йистехь, Камчаткехь, Сахалинехь а Курилан гӀайреш тӀехь а Ӏаш хилла къам. ХӀинца Японехь 25 000 эзар айнаш бу.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Таташ

**Таташ** (цӀерш — Кавказан гӀажарий, Къилба Кавказан гӀажарий) — Азербайджанехь а, Россехь а (дукху берш ДегӀастанехь) болу гӀажарийн мотт буьйцу къам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Алтайхой

**Алтайхой** — Лаьмний Алтайера туьркийн мотт буьйцу къаьмнийн цӀе. Цера дукхалла 70 800 стаг,  Республика Алтай — 62 192 стаг, в Алтайн махкахь — 1880 стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Пикташ

**Пикташ** ( — «басар бинарш») — Шотландехь хьалха Ӏаш хийла шира къам.

Пикташан гергара хилла Ирландехь дахьаш хилла долу круитнаш (*Cruthin*, *Cruithnig*, *Cruithni*) олу къам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Черногораш

**Черногораш** () — Черногорин къам (280 эзар адам); Сербехь 69 эзар адам (2002). Кхин Ӏаш бу АЦШхь а Албанехь а. Цера дукхалла 620 эзар адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Жуьгтий

**Жуьгтий**, **ЯхӀудий**, **Ӏебархой** ( — «йехӀудим»,  — «(й)идн»,  — «яхӀуд», ЯхӀуде йиллина цӀе йу) — иза самхойх схьадалар долуш къам ду, ширачу Исраилан а, ЯхӀудан а пачхьалкхийн бахархойх схьадаьлла долу, дуьненан дуккха а мехкашкахь дехаш долу, амма 1948-чу шарахь дуьйна иштта йолуш йу жуьгтийн пачхьалкх Исраил. Уьш схьакъаьсташ бу жуьгтийн динна йа оцу динах схьайаьллачу культурина а, тӀаьхьалонна а тӀаьхьабазарца. Бабило йийсарбиначул тӀаьхьа уьш бекъабелла яхӀудашка а, самирихошка а. Жуьгтийн дукхалла 2018-чу шар чохь лерича 14,6—17,8 млн гергга адам ду, «Berman Jewish DataBank» ма-бохху; царах 44,9 % Исраилехь Ӏаш бу, ткъа 39 % Америкин Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь бу.

Жуьгтийн дин дуккха а хийцамашкахула чекхдаьлла историн йохаллехь, къаьсттина ЯхӀудан пачхьалкх йоьжначул тӀаьхьа а, ШолгӀа килс йохийначул тӀаьхьа а, вайн эрин хьалхарчу бӀешарахь.

Ширачу весет чохь **«яхӀуди»** олучу терминан бух бевзаш бац. Амма и термин йалийна йу динан хьосташкахь а, Библин тептаршкахь а. Оцу хьосташа гойту «йахӀуди» олу термин ЯӀкъуб пайхамаран кӀанте ЯхӀуде йоьрзуш хилар.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Пхьарчхошка

**Пхьарчхошка**, кхин йоккху цӀерш **Пхьарчхой-Эвл**, **Пхьарч-Эвл** — ДегӀастанан Казбековн кӀоштара нохчийн эвла. Халкъан депутатийн III Гуламан сацамца, Ширча-Эвла а, Пхьарчхошка а меттахӀоттош йолучу Ӏовхойн кӀоштан йукъа йаха йезаш йу.

Иза йу Пхьарчхошкан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
Лаьтташ ю ГӀурий хина йистехь, Ширча-Эвлан дуьхьалла, Хаси-Эвлан 17 км къилбехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Бони-Эвла а, Кешен-Эвла а, къилбаседа-малхбалехьа — Эндирей, къилбехьа — Ширча-Эвла, къилба-малхбалехьа —Дылым, къилба-малхбузехьа — Гилна а, Зандакъ а (Нохчийчоь).

## Истори
ХӀинцалерачу талламхошна эвла йиллина зама ца йевза. Нохчийн талламхочо-мохкӀаморхочо, хьехархочо, халкъан поэто А. С. Сулеймановс чӀагӀдора, аренан хаамашца, цхьаьна могӀара *[[Ширча-Эвла]]нца*, йуккъера бӀешерера *Пхьарчхошка* йара уггаре шира Ӏовхой хевшина меттиг.

## Тайпанаш
* Жевой (Жей), 
* Кхархой, 
* Мержой, 
* Нашхой
* Пхьарчхой, 
* ЧӀаьнтий.

## Топоними
** Пхьарчхошкан топоними, кӀотарш:
* Элий баввинча — хилла кӀотар
* Лаха Бурсун — Ӏовхой кӀотар
* Лакха Бурсун — Ӏовхой кӀотар
* Исмайл эвл — кӀотар хилла.

## Билгалдахарш

Категори:Казбековн кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Ӏовхойн кӀоштан нах беха меттигаш
Удмурташ

**Удму́рташ** (хьалхо — **вотякаш**; ) — Удмуртера финно-угорийн къам. Цера дукхалла 570 000 стаг.

## Билгалдахарш

*
Хакасаш

**Хакасаш** (шен цӀе *тадар*, мн. ч. *тадарлар*; шира елара цӀераш — **минусинийн гIезалой**, **абака́нийн (енисе́йн) гIезалой**, **а́чинийн гIезалой**) — туьркийн мотт буьйцу Россиера къам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Тувахой

**Тувахой** (шен цӀе — *тыва*, тукха — *тывалар*; шира цӀераш: **сойоташ**, **сойонаш**, **урянхайхой**, **танну-тувахой**, **таннутувинаш**) — туьркийн мотт буьйцу къам. Республика Тыва бахархой. Цера дукхалла 300&nbsp;000 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Лигураш

**Лигу́раш** (*шир*. лигурийхой; , ) — Италехь а, Галлехь а 1-эзар шераш вайн эра тӀеяле Ӏаш хилла къаьмнийн цӀе.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Ибераш

**Ибераш** — III-эзар шаршкахь вайн эра тӀеяле Испанехь Ӏаш хилла къам. Кхин **ибераш** цӀе йолу къам Гуьржеха Картли олучу махкахь даьхаш хилла.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Гагаузаш

**Гагаузаш** () — Молдавера туьркийн мотт буьйцу къам. Цера дукхалла — 250 эзар стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Мини-АтагӀа

**Мини-АтагӀа** — ДегӀастанан Ӏовхойн кӀоштан эвла йу. 2010 шарахь цигахь лерира 2528 бахархой.

Иза йу Мини-АтагӀан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
Эвла йу Хаси-Эвлан къилба-малхбузехьа а, Ястий хийистехь а, Ӏалхан-барз цӀе йолу ламан малхбузехьа.

## Бахархой

## Тайпанаш
Зандакъой а кхин а.

## Бевзаш болу бахархой
Ханпаша Нурадилов — Советски Союзан турпал. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏовхойн кӀоштан нах беха меттигаш
Алтмирз-Йурт

**Алтмирз-Йурт** — ДегӀастанан Ӏовхойн кӀоштара эвла йу.

Иза йу Алтмирз-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
Эвла йу Хаси-Эвлан 6 километр къилбехьа Ивги хийистехь.

## Бахархой

## Микротопонимаш
* Токхме
* Лакхар хьаст
* Хилдехьара атагIе
* Муслум буьйра
* Шина барзе
* ЭдалхангIеран буьйра
* КIондмере
* Салтин атгIа
* Нарашка беш
* ГоргIул йурт
* Лох отар
* Муьжгин отар
* Акхсакхтимира даьккхина ор
* Доккха ор
* Жабраила баьккхина некъ
* Барчхойн кашанш
* Кхархойн кашанш
* Пешхойн кашанш
* Берийн кашанш
* Ямсо атгIе
* Ястий атгIе
* Урсха буьйра
* ГIумкхо буьйра
* Махье буьйра
* Гелсяьхна буьйра
* Мандиар буьйра
* КIорг беш
* Iаьмара беш
* Iаьмар бассе
* ЧIунгур цIаьлг
* Мусин хьайра
* Ислувара хьайр
* ИслугIеран маьждиг
* Эчг пхьалгIа
* БIа некъ
* Борз ехка буьйра.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏовхойн кӀоштан нах беха меттигаш
Билт-Эвла

**Билт-Эвла**, кхин йоккху цӀерш **Билт-Ӏовх** — ДегӀастанан Ӏовхойн кӀоштан эвла йу.

Иза йу Билт-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
Эвла йу Хаси-Эвлан къилба-малхбузехьа Яьсси (Теркан бассейн) хинайистехь, Нохчийчоьнан дозанна тӀехь, Ростов-Бакох некъан улехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу — Цияб Цолода а, Хаама-Йурт а, къилбаседа-малхбузехьа йу — Гезлой-Эвла (Нохчийчоь), къилбехьа йу — ГӀалайтӀе (Нохчийчоь), къилба-малхбузехьа йу — Ишхой-Йурт, малхбалехьа йу — Мини-АтагӀа.

## Бахархой

## Бевзаш болу бахархой
**Эвлахь бинарш:
* ШоӀип-Молла (1804 шо, Бильт-Эвл, Ӏовх — 1844 шеран март, ЦӀоьнтара, Нохчийчоь) - Кавказан тӀеман хенахь вевзаш волу нохчийн баьчча, "Хьуьнан тӀеман маршал", Имама Шемалан наиб.

## Суьрташ


Мечеть в Бильт-Аухе (1).jpg|
Мечеть в Бильт-Аухе (2).jpg|
Бильт-Аух (1).jpg|
Бильт-Аух (2).jpg|
Школа в Бильт-Аухе (1).jpg|
Школа в Бильт-Аухе (2).jpg|
Школа в Бильт-Аухе (3).jpg|
Въезд а с. Бильт-Аух (1).jpg|
Въезд а с. Бильт-Аух (2).jpg|
Въезд а с. Бильт-Аух (3).jpg|
Участникам Великой Отечественной войны - выходцам из селения Бильт-Аул (1).jpg|
Участникам Великой Отечественной войны - выходцам из селения Бильт-Аул (2).jpg|


## Билгалдахарш

Категори:Ӏовхойн кӀоштан нах беха меттигаш
ГӀачалкъа

**ГӀачалкъа** — ДегӀастанан Ӏовхойн кӀоштан эвла йу. Бахархой — 1718 леррана 2008 шарахь.

Иза йу ГӀачалкъан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
Эвла йу Хаси-Эвлан 8 километрахь къилбехьа Ивги йистехь.

Уллера нах беха меттигахь: къилбаседа-малхбалехьа йу — Алтмирз-Йурт, къилбаседа-малхбузехьа йу — Мини-АтагӀа, къилба-малхбалехьа йу — Пхьарчхошка, къилба-малхбузехьа йу — Бони-Эвла а, Боони-Йурт а, малхбалехьа йу — Эндирей, малхбузехьа йу —  Зори-Отар а, Барчхой-Отар а.

## Галерей

файл:Ярыксу-Аух.jpg|ГӀачалкъар некъ
файл:Памятник чеченцам — жертвам сталинских репрессий.jpg|Сталинизмо бехкбоцуш хӀаллак бинчу вайнахана
файл:Мечеть в селе Гачалка.jpg|ГӀачалкъар маьждиг
файл:Гачалка (Ярыксу-Аух).jpg|ГӀачалкъа
Ярыксу-Аух (1).jpg
Ярыксу-Аух (2).jpg
Ярыксу-Аух (3).jpg


## Микротопоними
* ХьалтӀе
* Ӏалхан-Эвл
* ГӀазар-ГӀалийтӀа
* Вазарутти атагӀа
* Саьме барз
* Аташ-отар
* Боккха буьйра
* Асанаш кӀажа
* Жалийдийна буьйра
* Зимг буьйра
* БайрамӀелин кӀажа
* Ямсо тӀера мохк
* Див буа барз
* Ярсхойюккъера мохк
* Тармара кӀажа
* ГӀозарби мохк
* ЦӀукин барз
* Битбулакх
* Куьйре хьунг
* Тобарин буьйра
* Хьаькихьажин кӀажа
* Хьамар кӀажа
* Чинин кӀажа
* ГӀуртгӀузе
* Септханан кӀажа
* Барчи кӀажа
* ГӀоргӀач кӀажа
* ГоршкантӀе
* Кевойн атагӀа
* Шина барзе
* Хьархара беш
* Хьозин аре

### Куьпаш
* Охьчойн куп
* Барчхойн куп
* Зандакъойн куп

### Маьждигаш
* Рузбанан маьждиг

### ПхьалгӀанаш
* ГӀапуран пхьалгӀа
* Шахе пхьалгӀа
* Висмурадан пхьалгӀа

### Лаьмнаш а, даккъаш а
* ГӀозарби лам
* Элдархьажин дукъ
* Аьккхий лам
* Юккъера-дукъ-лам
* Анакъин лам
* КхаркхойтӀа
* Япаркънекъа-дукъ
* Саьме дукъ
* Пирги дукъ

### Хьеранаш
* Ӏабдулвадуда хьайра
* Ахьмадан хьайра
* Халакъан хьайра
* Сал-эскар хьайра
* Насин хьайра
* Эпандин хьайра
* Дудуз хьайр
* Чункъура хьайра
* Дудуга хьайра
* Жамалде хьайра
* Ӏабдулкъахьархьажин хьайра
* Хьесалби хьайра
* СаIдалган хьайра

### Некъаш
* Япаркъ-некъ
* Пиркъ-некъ

### Хьосташ
* ГӀозарби хи
* Хьажин хи
* Тарм-хи
* Чини кӀажи кӀелхъара хи
* Бали-шайхан хи
* ГӀоргӀач кӀонда кӀелара хи
* Кхархойн хи
* Зайдли хьаст
* Сунтуран хи
* ГӀазалг атагӀа хьаст
* Такъалга хьаст
* Зори отарара хи

## Билгалдахарш

Категори:Ӏовхойн кӀоштан нах беха меттигаш
Боони-Йурт

**Боони-Йурт**, кхин йоккху цӀерш **Бони-Йурт** — ДегӀастанан Ӏовхойн кӀоштан эвла.

Иза йу Боони-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
Эвла йу Хаси-Эвлан 16 км къилба-малхбузехьа Ястий (Теркан бассейн) хийстехь.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Ӏовхойн кӀоштан нах беха меттигаш
Кешен-Эвла

**Кешен-Эвла**, кхин йоккху цӀерш **Кешен-Ӏовх** — ДегӀастанан Ӏовхойн кӀоштан эвла.

Иза ю Кешен-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
Эвла ю Хаси-Эвлан къилба-малхбузехьа, Ивги хийистехь, Бони-Эвлан дуьхьала.

## Истори
Нохчийн Ӏилманхочо Адилсултановс А. хаам-бо, эвла йолучехь гӀажарийн Хосров I Ануширванс Кешне цӀе йолуш гӀап йоьгӀна хила хилар, иза Ӏаьрбийн хьосташкахь хьехош ю, VIII бӀешарахь Ӏаьрбийн халифатан эскарш Къилбаседа Кавказ схьадахкар дуьйцуш.

## Бахархой

## Суьрташ


Старый дом в с. Кешен-Аух.jpg|
Кешен-Аух и Банай-Аух (1).jpg|
Кешен-Аух и Банай-Аух (2).jpg|
Кешен-Аух и Банай-Аух (3).jpg|
Мечеть_в_с._Кешен-Аух_(1).jpg|
Улица_в_с._Кешен-Аух.jpg|


## [[Тайпа]]наш
Эвлахь Ӏаш ду лахахь гайтина тайпанаш:
# ЗӀогой,
# ЦӀечой,
# Овршой,
# Чхьарой,
# Ноккхой,
# Къовстой,
# Чунгарой,
# Шинрой.

## Микротопоними
### КӀотарш
* Астен отар — хилла кӀотар
* Висирзи отар — хилла кӀотар
* Ибарна мохк — хилла кӀотар
* Ханбетар отар — хилла кӀотар
* Ханакъин отар — хилла кӀотар
* ГӀаьри отар — хилла кӀотар
* Инаркъа отар — хилла кӀотар
* Элибавинчу — хилла кӀотар
* Салмирзера отар — хилла кӀотар
* СаIдули отар — хилла кӀотар
* Без-Ӏинчу — хилла кӀотар
* Вис-ирзе — хилла кӀотар
* Чалм Ӏине — хилла кӀотар
* Кешанхой отар — хилла кӀотар
* Къахьара отар — хилла кӀотар
* Адаман мохк — хилла кӀотар
* Чаригато — хила кӀотар
* ЦӀечой-эвл
### ГӀепаш
* Мирз-гӀала
* Кешана-гӀап
### Лаьмнаш
* АймантӀа
* Боккха корта
* Юьстх лам
* Арба-лам
* ГӀера гоьза дукъ
* Шуьйра гӀо долу лам
### ПхьалгӀаш
* Бокин пхьалгӀа
* Израил пхьалгӀа
* Саьмбен пхьалгӀа
### Маьждигаш
* Жумамаьждиг

### Некъаш
* Зандакъ гӀо некъ
* Бона-эвла гӀо некъ
### Хьераш
* Алдам хьайр
* Элжиргхьажин хьайр
* ГӀазмахьмин хьайр
* Закархьажин хьайр
* Пашни хьайр
* Саярсан хьайр
### Хьосташ
* Капсар кӀелара хьаст
* Витенбен хьаст
* Адаман хьаст
* Ӏинчур хьаст
* Эвлана юккъера хьаст
* Шина хи хьаст
### ТӀеш
* Алхста тӀай
* Капсар тӀай
### Эркаш
* Ана хи
* ГӀурий-хи
* Булкх-хи
* Алхсте хи
* Булкъ хи
* Шина эвла юккъера хи
* Хин корта
### Хьун
* Салмирзера хьу
* Ӏумархьажи хьу
* Салтин хьун

### Завташ
* Яьсе завт
* Темир завт
* Ати гадарг дуташ завт
### Кешнаш
* ГӀера гоьза кешнаш.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏовхойн кӀоштан нах беха меттигаш
Зори-Отар

**Зори-Отар** — ДегӀастанан Ӏовхойн кӀоштан эвла йу.

## Географи
Эвла йу Хаси-Эвлан къилба-малхбузехьа, Ястий йистехь.

## Истори
Зори йу эвла йилинчуна цӀе.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Ӏовхойн кӀоштан нах беха меттигаш
Албур-Отар

**Албур-Отар**, **Албар-Отар**, **Олбар-Отар** — Нохчийчоьнан Ӏовхойн махкахь хилла эвла. ХӀинца из хилла меттиг йу ДегӀастанан Казбековн кӀоштан йукъахь. Ӏаккой тайпана эвла.

## Географи
Эвла хилла «Булкх дехьа» олучу меттигехь Булкъ эркан дехьа, Хаси-Эвл гӀалина къилбехьа, ГIурий а, Булкъ эркийн йуккъехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбехьа — Алмакх, къилбаседехьа — Ширча-Эвла а, Пхьарчхошка а, къилбаседа-малхбелехьа — Симсара а, Байтарке а, къилба-малхбузехьа — хӀинца йоцуш йолу Ӏовхойн Ваниг-гӀала (шираоьрс. Ваникъ).

## Истори
Албур-Отар эвла, хӀинца Ширча-Эвлан аре. Эвла йиллинарг ву Албур иза хила Ӏаккой тайпана.

## Галерей

Файл:Кладбище Албури (14).JPG|
Файл:Кладбище Албури (2).JPG
Файл:Кладбище Албури (3).JPG
Файл:Кладбище Албури (4).JPG
Файл:Кладбище Албури (6).JPG
Файл:Кладбище Албури (7).JPG
Файл:Кладбище Албури (8).JPG
Файл:Кладбище Албури (9).JPG
Файл:Кладбище Албури (10).JPG
Файл:Кладбище Албури (11).JPG
Файл:Кладбище Албури (12).JPG
Файл:Кладбище Албури (17).JPG
Файл:Кладбище Албури (19).JPG
Файл:Кладбище Албури (20).JPG|
Файл:Кладбище Албури (21).JPG
Файл:Кладбище Албури (23).JPG


## Билгалдахарш

## Литература

; Жайнаш
* 
* 
* 
* 
* 
; Йаззамаш
* 

Категори:Казбековн кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Ӏовхойн кӀоштан нах беха меттигаш
Туркой-месхетинхой

**Туркой-месхетинхой** (шен цӀе *туьрк*, ) — Гуьржеха Месхети областера туьркийн мотт буьйцу къам таханлерачу динахь дуьне мел ду даьржина ду къам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Яссы

**Я́ссы** ( ) — Румынин гӀала, Яссы олучу жудецан административан центр. Бахархойн дукхалла 315214 стаг (2007 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Румыни
Тимишоара

**Тимишоа́ра** ( , ) — Румынин шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала, Банат олучу областан шира центр, Тимиш жудецан административан центр. Бахархойн дукхалла — 303,7 эзар адам (2011). Майда — 130,5 км².

## Билгалдахарш

Категори:Румыни
Барчхой-Отар

**Барчхой-Отар** — ДегӀастанан Ӏовхойн кӀоштан эвла йу. Бахархой — 401 леррана 2008 шарахь.

Барчхой-Отаран йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Географи
Эвла йу Ястий хийистехь; Бони-Эвлан — 4 км.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа йу — Зори-Отар, къилбехьа — Бони-Эвла, къилба-малхбузехьа йу — Боони-Йурт а, Лакха-Отар а, малхбалехьа йу — ГӀачалкъа.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Ӏовхойн кӀоштан нах беха меттигаш
Галац

**Гала́ц** () грекийн Галазион ( — «сийна», цуна Византехь тиллина цӀе) — Румынин гӀала, Дуная олучу хийистехь, Галац олучу жудецан административан центр. Бахархойн дукхалла 331,4 эзар адам леррана 2005 шарахь.
## Билгалдахарш

Категори:Румыни
Лакха-Отар

**Лакха-Отар** — ДегӀастанан Ӏовхойн кӀоштара эвла. Бахархой — 781 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Лакха-Отаран йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
Эвла йу Хаси-Эвлан къилба-малхбузехьа, Боони-Йуьртан дуьхьала, Ястий хийистехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа йу — Мескита а, ГӀалайтӀе а (Нохчийчоь), къилбаседа-малхбалехьа йу — Боони-Йурт, къилба-малхбузехьа йу — БуланхитӀа (Нохчийчоь), къилба-малхбалехьа йу — Бони-Эвла а, Кешен-Эвла а.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏовхойн кӀоштан нах беха меттигаш
Клуж-Напока

( , 1974 шо кхаччалц — **Клуж**,  , ) — Румынин гӀала, Клуж олучу жудецан (уездан) административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Румыни
Крайова

**Крайо́ва** () — Румынин Олтени олучу регионера гӀала, Долж олучу жудецан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Румыни
Брашов

**Брашо́в** (, ) — Румынин гӀала. Цара Бырсей олучу шира областан центр. Бахархойн дукхалла 227 961 адам леррана 2011 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Румыни
Амарилло

**Амарилло** () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Техас штатера гӀала.

## Истори

Амарилло гӀала йиллина  шарахь.

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Техас штатан гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:АЦШ гӀаланаш
Анкоридж

**Анкоридж** () — АЦШ Аляска штатера гӀала.

## Истори

Кхоьллина 1964 шарахь.

## Бахархой

## Мохк

Майда 5079 км².

## Билгалдахарш

Категори:Аляска штатан гӀаланаш
Окленд (Флорида)

**Окленд ** () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Флорида штатера гӀала ().

## Истори

Йиллина .

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Флорида штатан гӀаланаш
Категори:АЦШ гӀаланаш
Масхадова, Аминат

**Амина́т Масха́дова (Юлия Артемьева)** (1985 шеран 21 август, Красноярск, Красноярскан мохк, Росси) — еза атлетикан а, паргӀата кепар латаран а йахьаллонашкахь дакъа лоцуш йолу хьалхара нохчийн йоӀ, Россин спортан говзанча, масийттуза Россин йеза атлетикин чемпионатийн а, турнирийн а толамхо а, совгӀатхо а.

## Биографи
Школера ялча цо чекхйаьккхира олимпийн резерван доьшийла (училище) цӀен дипломца. Цуьнан говзалла йу тренер-хьехархо, физикин культурин а, спортан а говзанча.

Йеза атлетике аьха йолаелла 2002 шарахь. Цуьнан хьалхара тренер вара Сергей Кузовов. БархӀ бутт баьлча цо кхочуш йира спортан говзанчан кандидатан норма. Цхьа шо ах шо даьлча иза спортан говзанча хилира.

Иза 2004, 2006, 2008, 2011 шерашкахь Россин чемпион хилира, 2009 шарахь Россин чемпионатан борзан совгӀатхо. 2008 шарахь цо Россин Кубок йаьккхира, 2007, 2009, 2010 шерашкахь иза Россин Кубкан дато совгӀатхо хилира.

2009 шо кхаччалц цо йахьаллонашкахь дакъа лоцура «Юлия Артемьева» цӀарца (иза йу цуьнан ненан фамили).

2010 шарахь иза йолайелира паргӀата кепар латар Ӏамо. Цуьнан тренер вара Михаил Гамзин. Гамзинс дукха чемпионаш кечбира, масала, Олимпиадан чемпион Назир Манкиев.

2013 шарахь Аминат хилира Россин йеза атлетикин чемпион 48 кг кхаччалц йозаллин категорехь. Амма иза дисквалифицировать йира 2013 шеран 26 июнь дуьйна шина шеран допинг могуьйтуш йоцу бакъонаш талхайаран.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Аминат Масхадова — первая чеченка в тяжелой атлетике и вольной борьбе
* Малая под «прессом» 
* Геннадий Зыков и Аминат Масхадова победили в первый день чемпионата России по тяжелой атлетике в Пензе

Категори:Нохчийчоьнан зударий
Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Нохчийчоьнан паргӀат кепар латархой
Даймохк (газет)

**Даймо́хк** — Нохчийн Республикехь арахоьцуш долу йукъараллин а, политикин а газет. Газето бовзуьйту Нохчийчохь а, Россехь а хилла болу йукъараллин а, политикин а хаамаш, йазйо нохчийн къоман историх а, культурах а лаьцна материалаш.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан газеташ
Масхадов

И фамили йолу нах:
* Масхадова, Аминат (1986) - еза атлетикан а, паргӀата кепар латаран а яхьаллонашкахь дакъа лоцуш йолу хьалхара нохчийн йоӀ, Россин спортан говзанча, масийттуза Россин еза атлетикан чемпионатийн а, турнирийн а толамхо а, совгӀатхо а.
* Масхадов Аслан - Нохчийн Пачхьалкх Нохчийчоьн президент.
Дугучиев, Ислам Бетерсултанович

**Исла́м Бетерсулта́нович Дугучи́ев** (1966 шеран 15 апрель, Алтын-Эмель, Алматан область, Кхазакхстан, СССР) — нохчийн греко-риман латархо, Олимпиадан дато совгӀатхо, 4-за дуьненан чемпион, 2-за Европин чемпион, масийттуза СССР а, Россин а чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, СССР Сийлахь спортан говзанча (1990), Россин Сийлахь тренер

## Биография
Вина Кхазакхстанехь. ЦӀа вирзинчула тӀехь Науран кӀоштахь Ӏийна. 1978 шарахь лата Ӏама волавелира. ТӀаьхьа Дон-тӀера-Ростовехь спортан интернатехь Ӏемаш вара.

1984 шарахь юниорашна йуккъера Европин чемпионатехь толам беккхира. 1986 шарахь шозлугӀа меттиг йаьккхира кегирхойн йукъара Европин чемпионатехь а, божарашна йуккъера СССР чемпионатехь а. 1988 шарахь иза СССР чемпион хилира. 1989 шарахь цо толам беккхира СССР чемпионатехь а, дуьненан Кубкехь а. 1990 шарахь иза Европин а, дуьненан а чемпион хилира.

1992 шарахь Олимпиадехь дакъа лецира СНГ цхьанатоьхна тобана йукъахь. Цигахь цо дато мидал йаьккхира цо. Цул тӀаьхьа цо дукха йахьаллонашкахь дакъа лецира дика кхиамашца. Масала, 1993 шарахь цо Германин Гран-при йаьккхира.

1996 шеран Олимпиадехь дакъа лацар ца нисделира цуьна лазваран бахьнехь. Цо шена бакъо йаьккхира 2000 шарахь Азербайджанан тобанан йукъахь Олимпиадехь дакъа лаца. Сиднейхь цо 6 меттиг йаьккхира.

Спорт йитинчула тӀехь иза тренер болх бан волавелира. ХӀинца иза Россин кадетийн гулйина тобан коьрта тренер ву.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Альбиев, Ислам-Бека Саид-Цилимович

**Ислам-Бе́ка Саид-Цили́мович Альби́ев** (1988 шеран 28 декабрь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, СССР) — нохчийн греко-риман латархо, 2008 а, 2011 а шерашкахь Россин чемпион, 2009 шарахь Европин а, дуьненан а чемпион, 2008 шарахь Олимпиадан чемпион.

## Спортан биографи
Ислам-Бека винера 1988 шеран 28 декабрехь Соьлжа-ГӀалахь. Цуьнан хьалхара тренер вара Ахмед Атабиевич Гасаев. Цо кечвира иза 2005 шарахь Европин чемпион Ислам-Бека хиллалц. Цул тӀаьхьа дукха хан йаллале иза цомгуш хилла велира. ХӀинца иза Ӏамош бу Феликс Аваков а, Умлат Товбулатов а. Альбиеван лакхара кхиам бу 2008 шарахь Пекинехь Олимпиадан чемпион хилар. И боцург шортта кхиболу толамаш бу цуьна.

Иза ву Москохан физически культурин а, спортан а институтан студент.

## Йукъараллин болх
2011 шеран 25 февраль дуьйна иза ву Россин студентийн профсоюзан йукъараллин а, экспертан а советан сопредседатель

## СовгӀаташ
* ДоттагӀалин орден;
* Россин Сийлахь спортан говзанча.
* 2016 шеран 7 сентябрехь цунна йелла «Нохчийн Республикин дуьхьа хьуьнарш гайтарна» мидал.

## Литература
* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Вторую золотую медаль для России завоевал борец Ислам-бека Альбиев , Regnum.ru
* Олимпийский чемпион по греко-римской борьбе И.Альбиев: досье, РосБизнесКонсалтинг.
* Профиль на сайте Федерации спортивной борьбы России 
* Профиль на сайте ЦСКА 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Категори:Олимпиадан чемпионаш
Категори:Россин Сийлахь спортан говзанчаш
Вараев, Адлан Абуевич

**Адла́н Абу́евич Вара́ев** (1962 шеран 2 январь, Садови, Соьлжа-ГӀалин кӀошт, Нохчийн Республика, РСФСР, ССРС) — нохчийн паргӀата кепар латаран ССРС а, Европин а, дуьненан а чемпион, ССРС Сийлахь спортан говзанча, Олимпиадан дато совгӀатхо.

## Биографи
Адлан Абуевич Вараев вина Соьлжа-ГӀалин кӀоштан Садови юртахь. Иза лата Ӏама волавелира шен воккха ваша Вахид бахьнехь. Цуьнан хьалхара тренер вара Дэги Багаев.

1985 шарахь цо ССРС чемпионатехь борзан мидал йаьккхира. 1986 шарахь цо толамаш беккхира ССРС а, Европин а чемпионаташкахь, дато Мидалш йаьккхира Дика Ӏалашон ловзарашкахь а, дуьненан чемпионатехь а. И кхиамаш бахьнехь цунна йелира ССРС Сийлахь спортан говзанчан цӀе. 1987 шарахь иза хилира ССРС а, Европин а, дуьненан а чемпион. 1988 шарахь иза йуха а хилира Европин чемпион. Олимпиадехь цо дато мидал йаьккхира суьдхойш цунна дуьхьала хиларна бахьнехь.

1990 шарахь цо йаьккхира борзан мидал Дика Ӏалашон ловзарашкахь а, дато мидал Россин чемпионатехь а, 1992 шарахь — борзан мидал СНГ чемпионатехь а.

1996 шарахь Адлан Вараев хилира «Россин Сийлахь тренер». Цуьнан шиъ лакхара образовани йу. 1989 шарахь цо чекхйаьккхира Нохчийн хьехархойн институтан физкультуран факультет, 1998 шарахь — физкультуран тӀеман факультет. Тахана иза ву Россин паргӀата кепар латаран гулйина тобанан коьрта тренер а, Россин спортан латаран Федерацин 1-ра вице-президент (иза ву паргӀата кепар латарах жоп луш).

## Пачхьалкхан совгӀаташ
* Мидал «За трудовую доблесть» (шозза)
* Орденан мидал «За заслуги перед Отечеством» II даржан

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Персональная страничка А. А. Вараева на сайте Федерации спортивной борьбы России 
* Адлан Вараев в составе сборной ССРС 

Категори:Нохчийчоьнан паргӀат кепар латархой
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Категори:ССРС Сийлахь спортан говзанчаш
Категори:Россин Сийлахь тренераш
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Вараев

И фамили йолуш нах:

* Вараев, Адлан Абуевич (1962 шеран 2 январь) — нохчийн паргӀата кепар латаран СССР а, Европин а, дуьненан а чемпион, СССР Сийлахь спортан говзанча, Олимпиадан дато совгӀатхо;
* Вараев, Башир Магомедович (1964 шеран 23 февраль) — нохчийн дзюдоист, 4-за СССР чемпион, 4-за Европин чемпион, Дуьненан кубок яккхинарг, Олимпиадан совгӀатхо;
* Вараев, Шарип Магомедович (1969 шеран 13 август) - нохчийн дзюдоист, СНГ чемпион, Дуьненан Кубок яккхинарг, тобанийн зачётехь Европин чемпион, Европин чемпионатан борзан совгӀатхо.
Де-Витт (Арканзас)

**Де-Витт** () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Арканзас штатера гӀала.

## Истори

Де-Витт гӀала йиллина  шарахь.

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Арканзас штатан гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:АЦШ гӀаланаш
Джабраилов, Хамзат Вадудович

**Хамза́т Ваду́дович Джабраи́лов** (1956 шеран 7 апрель, ГӀиргӀазойчоь, СССР — 2013 шеран 19 февраль, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, Росси) — нохчийн боксёр, СССР а, Спартакиадан а чемпион, дуьненан Кубок йаккхинарг, дукха халкъашна йуккъера турнирийн толамхо, хьалхара нохчийн спортхо Россин Сийлахь спортан говзанча а, Россин Сийлахь тренер а цӀерш йаккхинарг.

## Биографи
Иза вина 1956 шеран 7 апрелехь ГӀиргӀазойчохь. ЦӀа вирзиначул тӀехь 1969 шарахь Устрада-ГӀалахь бокс Ӏамо волавелира. Цуьнан хьалхара тренер вара цуьнан школан хьехархо Хусейн Мудаев.

1975 шарахь деша вахара Соьлжа-ГӀалин мехк-даьттан институте. Цигахь цуьнан тренер Григорий Вартанов вара.

Цуьнан хьалхара боккха кхиам бара 1978 шарахь. Цо Алма-Атахь хилла йолу халкъашна йуккъера турнирехь а, Орджоникидзехь хилла РСФСР первенствехь а толам беккхира. Вукха шарахь иза хилира СССР а, Спартакиадан а чемпион. Нью-Йоркехь цо йаккхира дуьненан Кубок. И бахьнехь цунна йелира Халкъашна йуккъера классан СССР спортан говзанчан цӀе.

1980 шарахь цо СССР чемпионатехь дато мидал йаккхира. 1981 шарахь иза кхоьчу йозаллин категоре велира. Оцу категорехь цо борзан мидал йаккхира.

1982 шарахь цо толам беккхира Болгарехь хилла йолу халкъашна йуккъера турнирехь. Цигахь цо нокаутца эшийра гӀарваьлла Кубера боксёр Хосе Гомес. Латар чекхдаьлча хьовсиначара карахь дӀавихьира Хамзат ринган тӀера.

1980 шарахь Москвара Олимпиаде ваха кечлуш хенахь Хамзат вара коьрта кандидат. 6 раундехь хилла йолу спаррингехь цо эшира шен конкурент Александр Кошкин. Амма Олимпиаде вахитира Кошкин. Наха дуьйцура, вовшахтоьхна командан коьрта тренер Киселёв шен лаамехь ца вахийтира Кошкин Олимпиаде.

Изза хилира Джабраилов 1979 шарахь Кёльнехь хилла йолу Европин чемпионате воьдуш хенахь. Хамзат В. Савченко нокдаунца эшира. Цунна виза тӀехь йолу кхоьчу пачхьалкхан паспорт делира. Амма иза чемпионате ца вахийтира.

26 шо кхаьчна волуш Хамзатас бокс йитира шега хьекимаш лелош долу хӀилланаш ла ца делча. Цо спорт йитинчул тӀехь а иза СССР вовшахтоьхна тобанехь доьналлин а, къинхьегаман а масалан валош вара.

Спортара дӀавахча иза тренер хилира. Цо дукха боксёраш кхиира. Царна йукъахь И. Арсангалиев а, Х. Устарханов а — дуьненан чемпионаш; В. Магомадов — профессионалашна йукъахь СССР чемпион; А. Муртазалиев, А. Дудаев и И. Халидов — Европин чемпионаш; Ю. Джамалдаев — Россин чемпион; А. Амаев — Россин вице-чемпион; Тамерлан а, Руслан а ХалидовгӀара — Москохан а, Россин Герзан ницкъийн а чемпионаш.

1993 шарахь Джабраилован йелира Россин Сийлахь тренеран цӀе. 2004 шарахь цунна йелира Россин Сийлахь спортан говзанчан цӀе. Цуьнан баккхи кхиамаш бара спортхон санна а, тренер санна а. Иза велира 2013 шеран 19 февралехь Соьлжа-ГӀалахь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Хамзат Джабраилов. Бокс — это моя жизнь.

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Категори:Россин Сийлахь спортан говзанчаш
Категори:Россин Сийлахь тренераш
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Галайн-ЧӀож

**Галайн-ЧӀож** — Нохчийчоьнан шира мохк. Мехкан дозанашца йу къилбехьа Аьккха, Маьлхиста, Кей, малхбалехьа — Нашха а, ТӀерла а, малхбузехьа — Ялхара, къилбаседехьа — Гехи. Галайн син центр а, тайпанан эвла а йу Акха-басса.

## Нах беха меттигаш
* э. Акха-Басс
* э. КӀербитӀе
* э. КӀербича
* э. Кхоьрга
* э. Мочча
* э. Очакх
* э. Тиертие
* э. ЧӀуша
* э. Эйсалашка
* э. Ӏаме

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Нохчийчоь
Ортъягун

**Ортъягун** —  Хантийн-Мансийн автономин гуонан Сургутан кӀоштара эвла. ГӀалин гуо Когалым йуьртан меттиг олучу муниципалан кхолламан йукъайогӀу.

Поштан индекс — 628486, код ОКАТО — 71183000000.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Шила.

## Экономика

## Хьажа. кхин
*Хантийн-Мансийн автономин гуонан нах беха меттигийн могӀа

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Администрация ХМАО - Югры .
* поштан индексаш и коды ОКАТО .

Категори:Хантийн-Мансийн автономин гуонан Сургутан кӀоштан нах беха меттигаш
Тарамов, Руслан Ихванович

**Русла́н Ихва́нович Тара́мов** (1965 шеран 13 июль, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, ССРС) — нохчийн боксёр, 3-за ССРС чемпион, Дика Ӏалашон ловзарийн толамхо, Европин чемпионатан борзан совгӀатхо, ССРС Кубок йаьккхинарг, Сеулехь хилла Олимпиадан декъашхо, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Руслан Тарамов. ЖЗЛ 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Категори:ССРС чемпионаш
Ильичевка (Приморьен мохк)

**Ильичевка** () — Приморьен мехкан Октябрьскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (89%), украинаш (8%).

## Билгалдахарш

Категори:Приморьен мехкан Октябрьскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Карым

**Карым** () — Республика Алтайн Майман кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин хийцаман динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: алтайш (20%), оьрсий (80%).

## Билгалдахарш

Категори:Майман кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Республика Алтайн нах беха меттигаш
Скрипунова (эвла)

**Скрипунова** () — Россин Хантийн-Мансийн автономин гуонан Ханты-Мансийск кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Хантийн-Мансийн автономин гуо администрацин сайт .
* поштан индексашан ОКАТОн сайт .

Категори:Хантийн-Мансийн автономин гуонан нах беха меттигаш
Категори:Хантийн-Мансийн автономин гуо Ханты-Мансийск кӀоштан нах беха меттигаш
Хьалха-Мартанан кӀошт

**Хьалха-Мартанан кӀошт ** (Урус-Мартановский район) — Нохчийчоьнан муниципалан кӀошт.

Административан центр — гӀала Хьалха-Марта.

## Географи

КIоштана доза хIоттало: къилбседехь, малхбалехь — Соьлжа-ГӀалин кӀоштаца, малхбузехь — ТӀехьа-Мартанан кӀоштаца, къилбехь — Шуьйтан кӀоштаца а, Галайн-ЧӀажин кӀоштаца а.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
* э. Хьалха-Марта (Урус-Мартан) — Хьалха-Мартан кӀоштан коьрта гӏала йу.
* э. ГӀойтӀа (Гойты),
* э. Йокха АтагIа (Старые Атаги)
* э. ГихтӀа (Гехи),
* э. Ӏалхан-Юрт (Алхан-Юрт),
* э. Олхазар-КӀотар (Алхазурово),
* э. Шалажа (Шалажи),
* э. Мартан-Чу (Мартан-Чу),
* э. Роьшни-Чу (Рошни-Чу),
* э. ГӀой-Чу (Гой-Чу),
* э. Таьнги-Чу (Танги-Чу),
* э. Гихчу (Гехи-чу),
* э. ГӀой-Йист (Гойское),
* э. Краснопартизански (Краснопартизанский),
* э. Доулт-Мирзан-КIотар (Мичурина).

## Билгалдахарш

Категори:Хьалха-Мартанан кӀошт
Бурубайтал

**Бурубайтал** — Кхазакхстанан Жамбылан областан Мойынкуманан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кхазакхстанан индексаш 

Категори:Жамбылан областан нах беха меттигаш
Категори:Мойынкуманан кӀоштан нах беха меттигаш
Нажи-Йуьртан кӀошт

**Нажи-Йуьртан кӀошт** — Россин Федерацин Нохчийн Республикин йукъара административан-мехкан дакъа а, муниципалан кхоллам (муниципалан кӀошт) а.

Административан йукъ — Нажи-Йурт.

## Географи

Муниципалан кӀошт лаьтта Нохчийчоьнан малхбален декъехь, ломан кӀажошкара лаьмнашка дехьадовларан зонехь . Доза ду малхбалехь а, къилбехахь а — ДегӀастанца, къилбаседехь — Гуьмсан кӀоштаца, малхбузехь — Веданан а, Курчалойн а кӀошташца.

КӀоштан лаьттан майда ю — 628,81 км².

Климат барамера, йочанийн юккъера барам хуьлу шарахь 500 мм гергга.

## Истори
Нажи-Йуьртан кӀошт кхоьллира Нохчийн областан кхочушдаран комитетан Сацамца Веданан гуонан хиллачу 2-гӀачу декъах 1923 шеран 30 мартехь.

1925 шеран 14 сентябрехь Нажи-Йуьртан гуонан цӀе хийцира Йаьссин аьлла, оццу шеран 3 октябрехь Йаьссин гуонан кхин цӀе тиллира Сесанан аьлла. 1926 шеран 8 мартехь Сесанан гуонан цӀе юха а хийцира Нажи-Йуьртан гуо аьлла.

ССРС Лакхара Советан Президиуман омарца 1944 шеран 7 мартехь, нохчий махкаха баьхначу заманахь, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяьккхира, Нажи-Йуьртан кӀоштан цӀе хийцира Ӏандалалан аьлла, дӀайелира ДегӀастанан АССР йукъа.

1957 шеран 9 январехь, Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттош, Ӏандалалан кӀошт юхаерзийра республикин йукъа. Оццу шеран 10 апрелехь цуьнан цӀе хийцина шира цӀе юхаерзийра, Нажи-Йуьртан кӀошт аьлла.

## Бахархой

; Къоман хӀоттам
2010 шеран ЕрригРоссин бахархой багарбаран хаамашца:

КӀоштахь беха дукха нохчийн тайпанийн векалш, уггаре дукханаш царех — Ӏалларой, Беной, Билтой, Гендаргной, ГӀордалой, Зандакъой, Сесаной, ЦӀонтарой, Шоной, Энганой.

## Муниципалан-мехкан хӀоттам

Нажи-Йуьртан кӀоштана йукъабоьду 22 муниципалан кхоллам йуьртан меттиг статусца

### Эвланаш
Нажи-Йуьртан кӀоштахь 53 эвла йу.


### КӀоштан нах бехачу меттигийн йукъара карта

## Билгалдахарш

## Хьажа кхин а
* Нохчийчоьнан административан-мехкан бекъабалар
* Нохчийчоьнан нах беха меттигаш

## Хьажоргаш
* Ножай-Юртовский район
*  
* Новости Ножай-Юртовского района
Иртыш

**Ирты́ш** (**Ӏаьржа Иртыш**, **Эрцисыхэ**, , ) — Китаера, Кхазакхстанера а, Россера а хи. Иртышан дохалла 4248 км.

## Билгалдахарш
Гуьмсан кӀошт

**Гуьмсан кӀошт** — Нохчийчоьнан муниципалан кӀошт. 
КIоштан центр — Гуьмсе.

## Географи
КIоштан доза хIоттало: къилбседехь — Шелковскан кӀоштаца, малхбузехь — Соьлжа-ГӀалин кӀоштаца а, Шелан кӀоштаца а, къилбехь — Курчалойн кӀоштаца а, Нажи-Йуьртан кӀоштаца а, малхбалехь — Дагестанаца.

## Нах беха меттигаш
* Азамат-Йурт
* Берза-Боьра
* БоргӀане
* Гезал-Эвла
* Гезлой-Эвла
* Гуьмсе
* Дарбанхи
* Жалкх
* Ишхой-Йурт
* Керла Бена
* Керла-Билта
* Керла-ГӀоьрдала
* Керла-Шоьна
* Керла-Энгана
* Къеди-Йурт
* Лакха-Нойбоьра
* Лаха-Нойбоьра
* Мелчхе
* Ойсхар
* Боти-Йурт
* Хьаьнгаш-Йурт
* Энгал-Йурт

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Гуьмсан кӀошт
Ясни Поляна

**Ясни Поляна** (йуьззина цӀе Пачхьалкхан мемориалан а, Ӏаламан а ларйина «Музей-керт Л.Н. Толстойн «Ясная Поляна») — Тулин областан Щёкинан кӀоштара керт иза йу Тулера 14 километр, кхоьллина XVII.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
## Хьажоргаш

* Официальный сайт музея-усадьбы 
* Ясная Поляна на сервисе Яндекс.Панорамы.
* Виртуальный тур по музею-усадьбе 

Категори:Росси
Акмолан область

**Акхмолан о́бласть** () — Кхазакхстанан область. Бахархойн дукхалла 731 398 стаг леррина 2012 шарахь.

Административан центр — гӀала Коькшетау (Кокчетав).

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Шелан кӀошт

**Шелан кӀошт** (, тӀера 1944 1957 кхаччалц — Междуреченски кӀошт) — Нохчийчоьнан муниципалан кӀошт.

Административан центр — гӀала Шела.

## Географи
КӀошт Нохчийчоьна юкъахь, ломан уллех Ӏуьлуш ю. Къилбехьа доза ду Шуьйтана кӀоштаца, малхбалехьа Веданана, Курччалойн а кӀошташца, малхбузехь Соьлжа-ГӀалин кӀоштаца, къилба-седа агӀора Устрада-ГӀалаца доза ду.

КӀоштан территори — 598,89  км² йу (кхечу хаамашца — 635,73 км²).

Цуьнан территори тӀехула массийта хи оха догӀу, царехь уггаре даккхийнаш - Орга, Басс, Жалкх, Хул-Хуло.

### Климат
Климат къеззиг континентальни ю . Ӏаьнаш юккъерачу барамехь кӀеда хуьлу, кест-кеста дохканаш а хуьлу, ло ӀаьнтӀехь лаьтташ дац. Январан юккъера температура -4°C йу. Аьхке йовха хуьлу. Июлехь юккъера беттан температура +25°C йу. Юккъера шеран догӀа аьхьар 500 мм хуьлу, дуккха хьолах иза апрель-октябрь баттахь догӀу. Мох алсам малхбалера а, малхбузера а хоькху. 

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Шелан кӀошт
Рахымжана Кошкарбаева эвла

**Рахымжана Кошкарбаева эвла** (, 2006 ш. кхаччалц — Романовка) — Кхазакхстанан Акмолан областан Целиноградан кӀоштан эвла. Код КАТО — 116667100.

## Билгалдахарш

Категори:Целиноградан кӀоштан нах беха меттигаш
Романовка (Челябинскан область)

**Романовка** () — Челябинскан областан Саткан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (83%), гӀезалой (12%), башкираш (5%).

## Билгалдахарш

Категори:Саткан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Веданан кӀошт

**Веданан кӀошт** () — Нохчийчоьнан административан кӀошт. Административан центр — Ведана.

## Географи

Веданан кӀоштан доза хIоттало: малхбалехьа — Нажи-Йуьртан кӀоштаца, къилбаседа-малхбалехь — Курчалойн кӀоштаца, къилбаседехьа — Шелан кӀоштаца, малхбуз-къилбехьа — Шуьйтан кӀоштаца, къилбехьа — ЧӀебарлойн кӀоштаца, къилба-малхбалехь — Дагестанаца.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Веданан кӀошт
Жамбыл (Карагандан область)

**Жамбыл** — Кхазакхстанан Карагандан областан Шетан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кхазакхстанан индексаш 

Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш
Категори:Шетан кӀоштан нах беха меттигаш
Шелковскан кӀошт

**Шелковскан кӀошт** — Нохчийчоьнан уггара йоккху кӀошт йу. 
КIоштан центр йу — Шелковски.

## Географи
КIоштан доза хӀоттало: къилбаседехьа а, малхбалехьа а  — ДегӀастаца, къилбехьа  — Гуьмсан кӀоштаца, къилба-малхбузехьа  — Соьлжа-ГӀалин кӀоштаца, малхбузехьа — Невран кӀоштаца.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Шелковскан кӀошт
Алтын-Эмель

**«Алтын-Эмель»** () — пачхьалкхан къоман Ӏаламан парк, иза йу Или олучу хина уллера аренгахь. Иза йу Кхазакхстанан Алматан областехь.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Невран кӀошт

**Невран кӀошт** — Нохчийчоьнан шоллогIа йогIуш уггара йоккху кӀошт йу.

КIоштан центр — Новр-ГӀала.

## Географи

КIоштан доза хIоттало: къилбаседехь  — Дагестанац а, Ставрополан мохкаца, малхбузехь —  Ставрополан мохкаца, къилбаехь — Теркан кӀоштаца, къилба-малхбузехь  — Соьлжа-ГӀалин кӀоштаца, малхбалехь — Шелковскан кӀоштаца.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Невран кӀошт
Шуьйтан кӀошт

**Шуьйтан кӀошт** () — Нохчийчоьнан муниципалан кӀошт. Бахархойн дукхалла 17 526 адам леррина 2013 шарахь.

Административан центр — эвла Шуьйта.

## Географи

Шуьйтан кӀоштан дозанаш хIоттало: къилбседехь  — Соьлжа-ГIалан кIоштаца а Хьалха-Мартанан кIоштаца а Шелан кӀоштаца, къилбседа-малхбале — Веданан кIоштаца, малхбале — ЧӀебарлойн кӀоштаца, малхбузехь — Галайн-ЧӀажин кIоштаца, къилбехь — Итон-Кхаьллан кIоштаца.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Шуьйтан кӀошт
Каннаш

«**Ка́ннаш**», **Канн** (, ) — Францера гӀала. Бахархойн дукхалла 70 эзар стаг, йиллина Лигураш.

## Билгалдахарш

Категори:Франци
Алматан область

**Алматан область** () — Кхазакхстанан область. Кхоьллина 1932 шеран 10 мартехь. 1992 шо кхаччалц олура Алма-Атан область, областан коьрта гӀала йара Алма-Ата. 2001 шарахь дуьйна областан коьрта гӀала йу Талдыкорган.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Новокузнецк

**Новокузне́цк** () — Кемеровн областан гӀала, Новокузнецкан кӀоштан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Росси