open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чан (Туркойчоь)

**Чан** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Чанаккале провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Чанан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Чанаккале провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чанан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Терзиалан (Чан)

**Терзиалан** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Чанаккале провинцин (ил) Чанан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Чанаккале провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чанан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Гуденко, Павел Гаврилович

**Павел Гаврилович Гуденко** () — гӀашсалти, капитан, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Павел Гуденко вина 1911 шеран 7 мартехь Краснодаран махкан Каневски кӀоштан Новодеревянковски юртахь. Иза оьрси вара. Цо школан ворхӀ класс чекхйаьккхира, колхозехь болх бира. 1930 шарахь иза Донбассе дӀаварахар, цигахь электростанцехь кочегар болх бира. 1932 шарахь иза ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. 1934 шарахь цо чекхйаьккхира лахара куьйгалхойн школа. 1935 шарахь цуьнан эскаран болх чекхбелира. Иза Соьлжа-ГӀале схьавеара. Кхузахь цо зулам толлийлан белхалон а, гӀалан милицин отделенин куьйгалхонан когаметтаниган а болх бира.

ТӀом болабелча иза йуха а ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. 1943 шеран ноябрь дуьйна иза фронтехь вара. Цо дакъа лецира 1-ра Украински а, 1-ра а, 2-гӀа Белорусски фронташкахь хилла тӀемашкахь. 1944 шарахь цо чекхйаьккхира эпсарийн говзалла шарйаран курсаш. Цо дакъа лецира Сероцки плацдарман тӀехь хилла тӀамтӀехь а, Млавско-Эльбингски а, Малхбале-Померански а, Берлинан а операцишкахь. 1945 шеран апрель кхачале лакхара лейтенант Гуденко вара 2-гӀа Белоруссин фронтан 70-гӀа армин 136-гӀа кхиссархойн дивизин 358-гӀа кхиссархойн полкан батальонан куьйгалхонан когаметтаниг.

1945 шеран апрелехь Гуденко Одер штурман тобанийн коьртехь хих дехьавелир Шёнинген юртан уллехь (хӀинца Каменец). Цигахь цо плацдарм схьа а йаккхина иза шайн керар дӀа ца хийцира полкан коьрта ницкъ тӀекхаччалц. МостагӀийн тӀелатар йухатухуш салтиш немцойн танк а, шиъ бронетранспортёр а хӀаллакйира.

1945 шеран 29 июнехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Павел Гуденкон йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

1947 шарахь капитан даржехь волуш хенахь Гуденко тӀаьхьалоне веккхира. 1948 шо дуьйна цо Краснодаран махкахь милицехь болх бира. Иза вара махкан милицин урхаллин отделенин куьйгалхо. Цо гучувеккхира массийтта бӀе зуламхо. 1979 шарахь милицин подполковник даржехь волуш иза пенсе вахара. Цо йукъараллин болх бира. Иза велира 1994 шеран 9 мартехь.

## СовгӀаташ
* Советски Союзан Турпал;
* ЦӀен Байракхан орден;
* Александр Невскин орден;
* 1-ра даржан Сийлахь-Боккха Даймехкан орден;
* шиъ ЦӀен Седан орден;
* мидалш;
* Сийлахь МВД СССР белхало.

## Дагахьлаттавар
Гуденкон цӀе тиллина Краснодарехь болу ураман а, Новодеревянковская юртахь йолу № 43 школа.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*
Гуренко, Кузьма Иосифович

**Кузьма Иосифович Гуренко** () — гвардин ефрейтор, гӀашсалти, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1909 шеран 11 октябрехь Димитровка юртахь (хӀинца Украинин Кировоградан областан Знаменски кӀоштахь) ахархон доьзаллехь. Цо йуьхьанцара школа. Гуренко Соьлжа-ГӀале схьавеара, мехкдаьттан промыслашкахь электрослесаран болх бира. ТӀом болабелча шен цӀахь саца йиш йолушшехь, иза шен лаамца 1942 шарахь фронте дӀавахара. Цо дакъа лецира Кавказ ларйаран тӀамехь а, Нальчик а, Армавир а, Славянск-КубаньтӀехь а, Украина а мукъайаккхарехь, «Сина сиз» дохардарехь а, Днепр хих дехьаваларехь а. 1944 шеран август кхачале гвардин ефрейтор Гуренко вара 3-гӀа Украинин фронтан 37-гӀа армин 20-гӀа гвардин кхиссархойн дивизин 60-гӀа гвардин кхиссархойн полкан кхиссархо.

1944 шеран августехь Ермоклия юртан уллехь (хӀинца Молдавин Штефан-Водский кӀошт) мостагӀаш шайна бина гонах йукъарабовла гӀерташ бара. Цара ЦӀен эскаран дуьхьала тӀебахийтира шортта танкаш а, гашсалтий а. 21 августехь царна доккха зен дийра, амма Гуренкон ротехь а дукха салтий байинера. Гуренкон белшан а, куьйган а чевнаш йинера, амма иза тӀом бечара ца сецира. Цуьнан окопан тӀе танкаш тӀейолаелча цо ши танк хӀаллакйира. Шен йисина гранаташца иза кхозлугӀа танкан кӀела кхоссавелира. Гуренкон майралла бахьнехь мостагӀан тӀелатар йухатуьйхуьра. Иза Суворован кӀоштан Поповка юртан уллехь вежараллин кашчохь дӀавоьллира.

1945 шеран 24 мартехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Гуренкон Советски Союзан Турпалан цӀе йелира. Иза даиманна дӀайазвира бӀахьойн декъан спискан йукъа дӀайазвира.

## Дагахьлаттавар
Гуренкон цӀе дӀайазйина йу Кривой Рогехь йолу Турпаллийн чуртан тӀехь. Гуренко велла меттехь хӀоттина хӀоллам. Цуьнан цӀе тиллина Соьлжа-ГӀалахь а, Ермоклехь а. 1967 шарахь «Старогрознефть» гӀишлон тӀехь хӀоттинера мемориалан у.

## Билгалдахарш

## Литература
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* Зайцев А. Д., Рощин И. И., Соловьёв В. Н. Зачислены навечно. — М.: Политиздат, 1990. — Кн. 1.
* Золотые Звёзды Чечено-Ингушетии. — Грозный: Чечено-Ингушское кн. изд-во, 1985.
* Пономарёва И. З., Севостьянов М. П. Памяти вечной достойны. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1987. — С. 91—93. — 120 с. — 15 000 экз.
* Геройский подвиг гвардии Ефрейторов Гуренко и Гусева: [Плакат] / Худ.: А. Кручина; Ред.: А. Тарасов. — М.: Воениздат, 1956 (УВИ). — 1 л.: Цв. офсет; 44,5х56 см.

## Хьажоргаш

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Буьйуьккишла (Чандир)

**Буьйуьккишла** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Йозгат провинцин (ил) Чандиран кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Йозгат провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чандиран кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Афшар (ЧавдархӀисар)

**Афшар** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан КуьтахӀи провинцин (ил) ЧавдархӀисаран кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:КуьтахӀи провинцин нах беха меттигаш

Категори:ЧавдархӀисаран кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Демченко, Георгий Александрович

**Георгий Александрович Демченко** () — лейтенант, Афганистанехь хилла тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1959 шеран 2 августехь Бакухь. Оьрси. 1976 шарахь цо чекхйаьккхира № 46 Соьлжа-ГӀалан школа. Цо болх бира гӀишлой йаран урхаллехь. 1977 шеран октябрехь иза Советан эскаре дӀакхайкхира. 1978 майхь Демченко дӀахьажийра Орджоникидзен эскаран лакхара училище. И училище цо чекхйаьккхира 1982 шарахь. Иза эскарехь вара Туркестанан тӀеман округехь. 1983 шо дуьйна иза вара Афганистанехь йолу 66-гӀа къаьстина кхиссархойн бригадан взводан куьйгалхо.

1983 шеран 16 майхь Кунар провицехь йолу Ганджал чӀожехь цо куьйгалхо деш йолу взводан гуо бинера. Взводас 70 гергга мостагӀ винера. ТӀаьххьара лазийна накъост Демченкос къелхьара веккхира. МостагӀий йухатухуш цо массо патарма дӀакхоьссира. Гуо биначарга иза схьа ца лацавеллера: цо ша тӀаьххара йисина гранатаца аьккхавира.

1983 шеран 15 ноябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца лейтенант Демченкон йелира Советски Союзан Турпалан цӀе (веллачул тӀаьхьа). Иза дӀавоьллира Соьлжа-ГӀалахь. 2007 шарахь гергарчера лаамца цуьнан дакъ Волгоградехь дӀадоьллира.

## Дагахьлаттавар

Цо даьшна Соьлжа-ГӀалахь йолу № 46 школан тӀехь а, и Ӏиначу цӀин тӀехь а хӀттинера мемориалан унаш. 1985 шеран 25 апрелехь Соьлажа-ГӀалахь болу Аргунски ураман Демченкон цӀе тиллира. Цуьнан цӀе тиллина Волгоградехь йолу микрорайонан ураман. 1990 шарахь ара хийцира Демченкон сурт тӀехь долу конверт. 2008 шеран 16 майхь Волгоградехь долу Демченко каш тӀехь хӀоттира хӀоллам.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* Время выбрало нас. Мы — интернационалисты. Комплект открыток. — : Изд. «Плакат», 1988.
* Золотые Звёзды Чечено-Ингушетии. — : Чечено-Ингушское книжное издательство. 1985.
* 

## Хьажоргаш
*
Йукарисоькуь (Чаталзейтин)

**Йукарисоькуь** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Кастамону провинцин (ил) Чаталзейтинан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Кастамону провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чаталзейтинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
СоьгӀуьт (Чавдир)

**СоьгӀуьт** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Бурдур провинцин (ил) Чавдиран кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Бурдур провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чавдиран кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Дёмин, Николай Александрович

**Николай Александрович Дёмин** () — гӀашсалти, лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1924 шеран 15 августехь Саратовн областан Петровски районан Кожевино юртахь. Иза Соьлжа-ГӀалахь ворхӀ-шаран школехь дийшира. Цул тӀаьхьа цо чекхйаьккхира фабрикан а, заводан а дешаран школа чекхйаьккхира. ТӀаккха цо Соьлжа-ГӀалан крекинг-заводехь сгонщик а, лакхара оператор а болх бира.

Цо дакъа лецира Къилбаседе-Кавказан а, Къилбан а, 1-ра Украинин а, 1-ра Белоруссин а фронташкахь. 1943 шарахь цо чекхйаьккхира Бакун эскаран гӀашсалтин училище. Цо дакъалецира Кавказера мостагӀ йухатухуш а, Украина а, Польша а мукъайоккхуш а тӀемашкахь. 1944 шеран июль кхачале Дёмин вара 1-ра Белоруссин фронтан 8-гӀа гвардин армин 11-гӀа танкан корпусан 65-гӀа танкан бригадан автоматчикийн батальонан куьйгалхо.

1944 шеран 19 июлин буьйсанна Дёминан рота Малбузе Буг цӀе йолу хих дехьа а ялла, дуьхьул бойлла мостагӀийн тоба хӀаллак а йина, схьабеккхира уллехь болу уггар лекха лам. Малх гӀоттуш хенахь мостагӀий и лам схьабаккха гӀерташ массийтуза тӀелетир, амма хӀора цӀера тӀелатар Дёминан ротас йухатуьхуьра. Оцу тӀемашкахь цара хӀаллаквира 80 немцойн салти а, эпсар а, кхиъ ис цара схьалецира. Цул тӀаьхьа ротас жигара дакъа лецира Польшин массийтта нах беха меттиг схьайоккхуш. 1944 шеран 7 августехь Дёмин винера Вислан малхбузе бердан тӀехь йолу Люцина цӀе йолу юртан уллехь. Иза дӀвоьллира Люцина юртахь.

1944 шеран 22 августехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца лейтенант Николай Дёминан Советски Союзан Турпалан цӀе йелира (веллачул тӀехь). Иштта цунна еллера Ленинан орден а, «Кавказ Ӏалашйаран» медаль а.

## Дагахьлаттавар
Дёминан цӀе йелла Соьлжа-ГӀалахь йолу школан а, ураман а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* *Румянцев Н. М.* Люди легендарного подвига. — Саратов, 1968.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Джунковская, Галина Ивановна

**Галина Ивановна Джунковская (Маркова)** () — кеманхо, майор, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Джунковская йина 1922 шеран 6 октябрехь Украинин Киеван областан Ставищенски кӀоштан Юрковка юртахь. Цуьнан жималла чекхйаккла Соьлжа-ГӀалахь. 1938 шарахь цо чекхйаьккхира Соьлжа-ГӀалан лоьрийн училище, 1941 шарахь — Москван авиацин институтан 2 курс.

1941 шеран октябрехь иза шен лаамехь дӀайахара ЦӀен Эскаре Марина Расковас зударийн кеманийн полкаш кхолла йолаелча. Иштта кхоллайелира кхоъ авиаполк: Як-1 кеманаш лелош йолу 586-гӀа истребителан полк а, 587-гӀа, тӀаьхьа 125-гӀа гвардин бомбанаш тухуш полк а (Пе-2 кеманаш), 588-гӀа буьйсанна бомбанаш тухуш полк а (По-2 кеманаш).

1942 шарахь цара чекхйаьккхира Энгельск гӀалахь йолу эскаран авиацин школехь хилла беа беттан курсаш. Джунковская хилира Мария Долина кеманхо йолу экипажехь штурман. И экипаж (Долина, Джункоская, радист-кхиссархо Иван Солёнов) хица а ца луш динна тӀамех чекхйаьлира. 1943 шарахь Джунковская КПСС декъашхо хилира. 1943 шеран январь дуьйна иза Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман фронтехь йара.

1943 шеран бӀаьстехь советийн кеманийн тоба бомбанаш тоьхна цӀа йогӀуш хенахь царна мостагӀийн кеманаш тӀелетира. Советийн кеманийн тобан куьйгалхо гвардин майор Евгения Тимофеева шен тобанан кеманхошка омра делира дӀаса ма къаста аьлла. Пе-2 кеманаш мостагӀашна тӀе пулемёташ етта йолийра. Иван Солёновс цхьаъ мостагӀийн кема чудаитира. Амма Долинан кеман ши а мотор йогуш йара. ТӀаккха Долинас кема лаьтта охьадерзина шен накъосташка кемантӀера чукхисло аьлла омра дира, амма Джунковская а, Солёновс а шайга бохург кхочуш ца дира. Джунковскаяс гӀо дира шен куьйгалхочун догуш долу кема уллехь йолу аэродроме охьахаош. Джунковская цо гайтина майраллина бахьнехь йелира хьалхара ЦӀен Байракхан орден.

Джунковская звенон а, эскадрильян а штурман даржехь тӀом бира Донски а, Къилбаседе-Кавказан а, Малхбузан а, 3-гӀа Белоруссан а, 1-ра Прибалтикан а фронташкахь. Шозза цуьнан кеман хӀаваэхь цӀе йелира, цунна айп а, чевнаш а йинера, амма метта ма еан иза йуха а тӀамтӀе йуха а дӀайодар. 1944 шеран январехь иза эскадрильян штурман хилира. Цу шарахь эскадрилья 205 кхиама тӀемайалар кхочуш йира. Цуьнан экипажас чекхбеккхира тӀом Латви фашистех мукъайоккхуш Либава гӀалан уллехь.

ТӀом чекхболуш хенахь гвардин лакхара лейтенант Галина Джунковскаяс кхочуш йира 62 тӀеман тӀемавалар, дакъа лецира пхьеа хӀаваан тӀамехь, тобанан йукъехь чудаийтира шиъ мостагӀийн кема. И кхиамаш бахьнехь цунна йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

Галина Джунковскаяс а, Мария Долинас а дакъа лецира 1945 шаран 24 июнехь Москвахь хилла йолу Толаман парадехь.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш
*
Чай (Туркойчоь)

**Чай** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан АфйонкарахӀисар провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Чайнан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:АфйонкарахӀисар провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чайнан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Маркова

**Маркова:**

## Адамаш
* Маркова, Галина Ивановна (1922—1985) — кеманхо, майор, Советски Союзан Турпал.

## Топоним
* Маркова — Белоруссин Витебскан областан Россонинан кӀоштара эвла.
* Маркова — Свердловскан областан Горноуральскан гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.
* Маркова — Украинин Ивано-Франковскан областан Богородчанин кӀоштара эвла.
* Маркова — Россин Федерацин Иркутскан областан Иркутскан кӀоштара эвла.
* Маркова — Польшин Подкарпатан воеводаллин Маркова гминера эвла.
* Маркова — Свердловскан областан Талицан гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.
* Маркова — Украинин Тернополан областан Монастырискан кӀоштара эвла.
* Маркова — Свердловскан областан Турински Слободан кӀоштара эвла.
* Маркова — Россин Федерацин Тюменан областан Упорован кӀоштара эвла.
* Маркова Гора — Россин Федерацин Архангельскан областан Вилегодскан кӀоштара эвла.
Ткаченко

**Ткаченко:**
* Ткаченко, Владимир Петрович (1957) - советин баскетболхо.
* Ткаченко, Марина Ивановна (1965) - советийн украинийн баскетболхо.
Конуклар (Чайиралан)

**Конуклар** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Йозгат провинцин (ил) Чайираланан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Йозгат провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чайираланан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
АшагӀикарталли (Чайирли)

**АшагӀикарталли** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин Эрзинджан провинцин (ил) Чайирлинан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Эрзинджан провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чайирлинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Пинарбаши (ЧеликхӀан)

**Пинарбаши** () — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатолин Адийаман провинцин (ил) ЧеликхӀанан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Адийаман провинцин нах беха меттигаш

Категори:ЧеликхӀанан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Ермолаев, Владимир Иванович

**Владимир Иванович Ермолаев** () — кеманхо, подполковник, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1923 шеран 6 октябрехь Кера юртахь (хӀинца — Пензин областан Нижнеломовски кӀошт). 1940 шарахь Сталинградехь цо чекхйаьккхира школан 9 класс.

1941 шеран февраль дуьйна иза ЦӀен Эскарехь вара. 1942 шеран февралехь Ермолаевс чекхйаьккхира Одессан тӀеман кеманхойн школа. Цуьнан эскаран болх дӀаболабелира йукъара Азин эскаран округан 106-гӀа штурман авиацин полкехь. 1942 шеран июнь дуьйна иза 8-гӀа а, 12-гӀа а (Саратован а, Куйбышеван областашкахь) тӀаьхьалонан полкашехь кеманхой кечбеш вара.

1943 шеран сентябрь дуьйна 1945 шеран май кхаччалц Ермолаев вара кеманхо, тӀаьхьа лакхара кеманхо 735-гӀа (1944 шеран февраль дуьйна — 143-гӀа гвардин) штурман авиацин полкан. Цо тӀом бира Степной а, 1-ра а, 2-гӀа Украинин фронташкахь, тӀом бира Полтава мукъайоккхуш а, Днепр тӀамехь а, Кировградан а, Корсунь-Шевченковски а, Уманско-Ботошански а, Львовски-Сандомирски а, Сандомирски-Силезски а, Лаха-Силезски а, Лакхар-Силезски а, Берлинан а, Праган а операцишскахь. ТӀема хенахь цо йира 125 сов тӀеман тӀемавалар Ил-2 штурмовик тӀехь.

1945 шеран 10 апрелехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Ермолаеван йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

ТӀом чекхбеллачул тӀаьхьа иза вара Австрехь йолу Йукъара Эскаран тобанехь. 1946 шарахь Ермолаевс чекхйаьккхира Липецкан лакхара эпсаран кеманхой тактикан школехь йолу курсаш. Иза вара Австрехь хилла Йукъара Эскаран тобанан хӀаваан кхиссархойн полкан куьйгалхо. 1947 шо дуьйна иза вара полкан штурман гӀонча а, звенон куьйгалхо а, эскадрильян штурман а, куьйгалхо. 1955 шеран декабрь дуьйна иза вара истребителин полкан куьйгалхон гӀонча. 1957 шеран май дуьйна иза вара Германехь йолу советски эскаран тобанан 6-гӀа гвардин истребители авиадивизин куьйгалхонан гӀонча. 1958 шеран март дуьйна Ермолаев тӀаьхьалоне велира.

ТӀаьхьалонехь иза Соьлжа-ГӀалахь Ӏаш вара. Цо болх бира Нохч-ГӀалгӀайн гӀишлой йаран урхаллехь. 1991 шо дуьйна иза Ӏаш вара Ростован областан Морозовск гӀалахь. ДӀавоьллина Краснодаран махкан Гулькевичи гӀалахь.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* Шёл парнишке в ту пору…: герои-комсомольцы в боях за Советскую Украину в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. / авт.-сост. В. Н. Немятый и др. — К.: Молодь, 1985. — С. 82. — 367 с.

## Хьажоргаш
*
Чебиш (Челтикчи)

**Чебиш** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Бурдур провинцин (ил) Челтикчинан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Бурдур провинцин нах беха меттигаш

Категори:Челтикчинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Жулов, Фёдор Егорович

**Фёдор Егорович Жулов** () — кеманхо, лахара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Жулов винера 1919 шарахь Белгородан областан Старый Оскол гӀалахь. Иза жима волу хенахь цуьнан доьзалла Соьлжа-ГӀала схьавеара. Цо чекхйаьккхира школан 7 класс а, фабрикан а, заводан а школа а. ТӀаккха цо цхьана Ӏилманийн талламан институтехь слесарь болх бира. Цу хенахь цо аэроклубехь дийшира. 1940 шарахь иза дӀакхайкхира ЦӀен Эскаре. 1942 шарахь цо чекхйаьккхира Томбован эскаран авиацин кеманхойн школа. 1943 шеран июнь дуьйна иза фронтехь вара. Жуловс лелош вара Ил-2 кема. Цо тӀом бира Воронежан а, 1-ра Украинин а фронташкахь.

1944 шеран мартехь лахара лейтенант Фёдор Жулов вара 1-ра Украинин фронтан 2-гӀа хӀаваан армин 5-гӀа штурман авиацин корпусан 264-гӀа штурман авиадивизин 235-гӀа штурман авиаполкан эскадрильян штурман. И хан кхачале цо мостагӀан доккху зен а деш 103 тӀеман тӀемавалар дира.

1944 шеран 26 октябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Жулаван йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

1944 шеран 23 апрелехь шен кемантӀехь Ровно аэродроме воьдуш хенахь кема чу а доьжна Жулов велира. Цкъа хьалха иза дӀавоьллира Хмельницкин областан Славутски кӀоштан Перемышль юртахь. ТӀом чекхбаьлча иза дӀавоьллира Славут гӀалахь.

## СовгатӀаш
Цунна йелира Ленинан орден а, шиъ ЦӀен Байракхан орден а (1943 шеран 11 сентябрехь а, 1944 шеран 7 февралехь а), 2-гӀа даржан Даймехкан ТӀеман орден а (1943 шеран 16 октябрехь).

## Дагахьлаттавар
Жулован цӀе тиллира Соьлжа-ГӀалахь болу урам.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* Герои-белгородцы. — Воронеж, 2-е изд., 1972.
* Золотые Звёзды Чечено-Ингушетии. — : Чечено-Ингушское кн. изд., 1985.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Заболотный, Иван Николаевич

**Иван Николаевич Заболотный** () — кеманхо, лакхара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1916 шеран 12 июлехь Харькован губернин Волочански уездан Шиповатое юртахь (хӀинца Украинин Харькован областан Великобурлукски кӀоштан юрт). Цо говзалла Ӏамош йолу школан 6 класс чекхйаьккхира. 1930 шарахь цера доьзалла Соьлжа-ГӀале схьабеара. Соьлжа-ГӀалахь цо Нохч-ГӀалгӀайн типографехь болх бира. Белхаца цхьана иза Соьлжа-ГӀалан аэроклубехь Ӏемаш вара.

1937 шеран 22 октябрехь Заболотный ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. 1938 шарахь цо чекхйаьккхира Одессан 8-гӀа эскаран авиацин кеманхойн школа. ТӀаккха иза Люберцы гӀалахь йолу Москван эскаран округан 57-гӀа истребителин авиацин бригадан 16-гӀа истребителин полке дӀахьажийра. Оцу полкехь гулбинера тоьлла ЦӀен эскаран кеманхой. Цара кест-кеста Москвахь хуьлу парадашкахь дакъа лоцура. Заболотный а царна йукъахь вара. 16-гӀа истребителин авиацин полке уггар хьалхе схьакхечира керла Миг-3 истребительш. ТӀом болабали и полк Москван ПВОн 6-гӀа истребителин авиацин корпусан йукъайахара.

Москван уллехь тӀом чӀагӀбелира 1941 шеран октябрехь немцой Москва схьайаккха гӀерташ хенахь. Оцу деношкахь Заболотныйс шен хьалхара мостагӀийн кема чудаийтира. 1941 шеран 12 октябрехь Барыбино юртан тӀехула хӀваан тӀемахь цо чудожийра Ju-88 бомбардировщик.

16-гӀа истребителийн полк уггаре чӀогӀа кечйина полк йара. Оцу полкан кеманхойс 1941 шо чакхдалале чудаийтира 83 мостагӀийн кема. Къаьстина говзалла гайтира цу полкехь болу лейтенант Заболотныйс, лейтенант И. П. Шумиловс, лахара лейтенант И. Ф. Голубинс. Цара кхаамо цудаийтира 38 кема. Иза дара массо а полкас хӀаллак дина кеманийн пхьеулгӀа дакъа.

1942 шеран 4 январехь Заболотныйс шен кема тӀетоьхна чудаийтира немцойн Ju-88 цӀе йолу бомбардировщик. Цу тӀамера иза цӀа ца вирзира. И хан кхачале цо 110 тӀеман тӀемавалар кхочуш дира, 20 хӀаваан тӀамехь дакъа лецира, 12 мостагӀийн кема чудаийтира. 1942 шеран 4 мартехь СССР Лакахара Советан Президиуман омраца цунна Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

## Дагахьлаттавар
Заболотныйн бюст хӀоттина Украинин Харькован областан Шиповатое юртахь. Заболотныйн цӀе тиллина цу юртахь йолу школан.

Заболотныйн цӀе тиллина Соьлжа-ГӀалахь болу ураман а, цо болх бина типографин а. Заболотныйн цӀе йу Соьлжа-ГӀалахь йолу Силаллийн мемориалехь дӀайазйина.

2015 шеран 7 майхь Люберцехь схьайиллина «Кхаа Иванан» хӀоллам. Иза лерина йина 16-гӀа истребителин авиацин полкан Иван Заболотныйн, Иван Голубинан а, Иван Шумилован а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
*  
* 
*  
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Заболотный

**Заболотный:**
## Адамаш
* Заболотный, Иван Николаевич (1916-1942) - кеманхо, лакхара лейтенант, Советски Союзан Турпал.
## Топоним
* Заболотни - Кировн областан Богородскан кӀоштара эвла.
* Заболотни - Украинин Винницан областан Крыжополан кӀоштара эвла.
* Заболотни - Россин Федерацин Вологдин областан Вологдин кӀоштара эвла.
* Заболотни - Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Воскресенскан кӀоштара эвла.
* Заболотни - Россин Федерацин Калугин областан Малоярославецан кӀоштара эвла.
* Заболотни - Россин Федерацин Вологдин областан Кичменгски Городокан кӀоштара эвла.
* Заболотни - Россин Федерацин Пермийн мехкан Карагайн кӀоштара эвла.
* Заболотни - Свердловскан областан Нови Лялян гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.
* Заболотни - Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Сокольскан кӀоштара эвла.
* Заболотни - Россин Федерацин Удмуртин Глазован кӀоштара эвла.
* Заболотни - Кировн областан Унин кӀоштара эвла.
* Заболотни - Россин Федерацин Ярославлан областан Некрасовскан кӀоштара эвла.
Азнавурян, Карина Борисовна

**Азнавуря́н Кари́на Бори́совна ** (йина 1974 шеран 20 сентябрехь, Азербайджанийн ССР Бакохахь,) — Россин фехтовальщица, шозза олимпийн чемпион (2000, 2004), дуьненан чемпион (2003), Европин чемпион (2004), Россин чемпион (2005) шпагашца фехтовани йарех. Россин спортан хьакъ долу говзанча (1996). Леташ йара Москомспортан Москохан гӀалин физоьздангаллин-спортан цхьаьнакхетаралла (МГӀФСЦ).

## Биографи
Азнавурян Карина йина 1974 шеран 20 сентябрехь Бакохахь эрмалойн-азербайджанийн доьзалехь. Фехтоване лела йолайелира Бакохахь Матлина Ольгин куьйгаллица. 1990 шарахь Бакохахь эрмалой охьааьтначул тӀаьхьа доьзалца дийзира кхалха Москоха. Москоха кхелхинчул тӀаьхьа ийцира ненан фамили. Лета герз хийцира рапирин тӀера йелира шпага лело, тренировкаш йан йолайелира Кислюнин Александран куьйгаллица.

1996 шарахь Россин гулйина командин йукъахь хилира Атлантера Олимпиадин борзанан совгӀатхо. 1997 шарахь йехира 19-гӀа Универсиадин детин мидалш командин а, шен долара а хьалхейаккхарехь. Кхин дӀа Россин гулйина командин йукъахь толамаш бехира Олимпийн ловзаршкахь Сиднейхь (2000) а, Афинехь (2004) а, дуьненан чемпионатехь (2003) а, Европин чемпионатехь (2004) а. дакъа ца лецира Олимпийн ловзаршкахь Пекинехь, хӀунда аьлча букъсуьртан чов бахьнехь оьшу рейтинган очкош ца йахайелира доларчу олимпийн турнире, ткъа шпаганийн фехтовани зударийн командин къийсамийн Олимпиадин программина йукъа ца дахара.

Шен спортан карьера чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, 2008 шарахь, Москохан йуккъера башха олимпийн резерван № 3 йолчу доьшийлин берийн-жимахойн спортан ишколан коьрте хӀоьттира, ткъа 2012 шеран августехь оцу доьшийлин директор хӀоттийра.

## СовгӀаташ а, сийлахь цӀераш а
* Сийлаллин орден (2005 шеран 24 августехь) — *физикин оьздангалла а, спорт а кхиорехь доккха дакъа лацарна, 2004 шеран Олимпиадин XXVIII Ловзаршкахь лакхара спортан кхиамаш бахарна*
* ДоттагӀаллин орден (2001 шеран 19 апрелехь) — *физикин оьздангалла а, спорт а кхиорехь доккха дакъа лацарна, 2000 шеран Сиднейра Олимпиадин XXVII Ловзаршкахь лакхара спортан кхиамаш бахарна*
* «Даймехкана гӀуллакхаш дарна» орденан II тӀегӀанан мидал (1997 шеран 6 январехь) — *Пачхьалкхан  гӀуллакхаш дарна, 1996 шеран Олимпиадин XXVI Ловзаршкахь лакхара спортан кхиамаш бахарна*
* Россин спортан хьакъ долу говзанча (1996)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль на сайте Федерации фехтования России
* 

Категори:Россин фехтовальщикаш
Категори:Россин спортан хакъ долу говзанча
Категори:Фехтованин Россин чемпионаш
Категори:Фехтованин Европин чемпионаш
Категори:Фехтованин дуьненан чемпионаш
Категори:Фехтованин Олимпийн чемпионаш
Категори:Россера Олимпийн чемпионаш
Категори:2000 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш
Категори:2004 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш
Категори:1996 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой
Категори:Фехтовальщикаш 1996 шеран аьхкенан Олимпийских ловзаршкахь
Категори:Фехтовальщикаш 2000 шеран аьхкенан Олимпийских ловзаршкахь
Категори:Фехтовальщикаш 2004 шеран аьхкенан Олимпийских ловзаршкахь
Категори:Москохан гӀалин хьехархойн университетан арахецархой
Эсенкоьй (Чинарджик)

**Эсенкоьй** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Йалова провинцин (ил) Чинарджикан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Йалова провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чинарджикан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
ЧичекдагӀи

**ЧичекдагӀи** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин КиршехӀир провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Чинарджикан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:КиршехӀир провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чинарджикан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Азатли (Бор)

**Азатли** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин НигӀде провинцин (ил) Чифтликан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:НигӀде провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чифтликан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Коджаоьз (Чобанлар)

**Коджаоьз** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан АфйонкарахӀисар провинцин (ил) Чобанларан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:АфйонкарахӀисар провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чобанларан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Ильяшенко, Георгий Данилович

**Георгий Данилович Ильяшенко** () — кеманхо, лейтенант, советан-японан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Ильяшенко вина 1918 шеран 1 майхь Ставрополан губернин Воронцово-Александровски юртахь ахархон доьзаллехь. Цо чекхйаьккхира Соьлжа-ГӀалан № 3 школехь ворхӀ класс. ТӀаккха цо эчиг некъан белхалойн клубехь фотограф болх бира. Цул совнах цо дийшира Соьлжа-ГӀалан аэроклубехь.

1939 шо дуьйна Ильяшенко ХӀордан Эскарехь вара. Цо чекхйаьккхира Ейскан ХӀордан Эскаран авиацин училище. Цо дакъа лецира 1945 шарахь хилла болу советан-японан тӀамехь.

Ильяшенко вара Тийна океанан флотан ХӀаваан Эскаран ницкъан 2-гӀа минийн а, торпедийна а авиацин дивизин 4-гӀа минийн а, торпедийн а авиацин полкан кеманхо. Иза кхузза тӀеман тӀемавалар кхочуш дийра Расин портан тӀе а (хӀинца Корейн Халкъан Демократин Республикан Начжин гӀала), япоски хӀордан эскаран некъашна тӀа а. Авиацин звенон декъахь цо шиъ мостагӀийн транспорт хибуха дахийтира. Шен тӀаьххьара тӀемавалар хенахь цо мостагӀин хинкеман торпедаш туьйхира, амма цуьнан кеманах цӀе елийра. Ильяшенкос шен догуш долу кема хин тӀе охьахаийра.

1945 шеран 14 сентябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца цо гайтина майралла бахьнехь кеманхон лакхара лейтенантан Георгий Ильяшенкон йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

1947 шо дуьйна лакхара лейтенант Георгий Ильяшенко тӀаьхьаллоне велира. Иза Каспийскехь Ӏаш вара. Ша пенсе вахаллалц цо болх бира Махачкалан кеманийн предприятехь. Иза велира 1987 шеран 2 августехь.

## Дагахьлаттавар
Каспийскехь болу ураман тиллира Ильяшенкон цӀе. Иза Ӏийна цӀин тӀехь хӀоттийна мемориалан у

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Иодис, Алексей Дмитриевич

**Алексей Дмитриевич Иодис** () — сержант, гӀашсалти, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Алексей Иодис вина 1923 шеран 18 октябрехь Соьлжа-ГӀалахь белхалон доьзаллехь. Иза оьрси вара. Йуьхьанцара школа чекхйаьккхича цо «ЦӀе варзб» заводехь токарь болх бира.

1942 шеран март дуьйна иза ЦӀен Эскарехь вара. 1942 шеран август дуьйна иза Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман фронтехь вара. 1944 шо дуьйна иза КПСС декъашхо вара. Иза хӀоттийра 4-гӀа Украинин фронтан Приморски армин 414-гӀа Анапски кхиссархойн дивизин 1375-гӀа кхиссархойн полкан отделенин куьйгалхо.

1944 шеран 7 майхь цуьнан отделени йара Безымяный цӀе йолу юрт мастагӀера схьайаккхаран тӀом беш. Ротас йодуш летташшехь дӀалецира чӀогӀа ларйаш йолу немцойн траншейш. Оцу тӀамехь Иодисас ша хӀаллаквира 19 мостагӀийн салти а, эпсар а. Цул тӀаьхьа ротас мукъайаьккхира «Большевик» колхоз а, № 10 йолу совхоз а. Иодисас цӀен байракх дӀахӀоттийра юртахь уггара лекха цӀено тӀехь.

1944 шеран 9 майхь Иодисан отделени хьалхарчарна йукъахь чуеара Севастополе. Иодисас ша хӀаллаквира 45 немцойн салти а, ворхӀ пулемёт а, кхо миномёт а, 11 немцойн салти схьа а лецира.

1945 шеран 24 мартехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца сержантан Алексей Иодисан йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

1945 шеран январь дуьйна иза деша волавелира 2-гӀа Орджоникидзен гӀашсалтийн училищехь. Амма могушалла дика ца хилар бахьнехь цуьнан иза йита йизира. 1946 шеран мартехь цо ЦӀен Эскарехь болх битира.

1946 шарахь иза цӀа вирзира. Иза Соьлжа-ГӀалах Ӏаш вара. Цо «ЦӀен варзаб» заводехь мастер болх бира. Иза велира 1994 шеран 20 октябрехь. Иза дӀавоьллина Соьлжа-ГӀалан Октябрьски кешнашкахь.

## Билгалдахарш

## Литература
* Герои боёв за Крым. — Симферополь: Таврия, 1972.
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Калашников, Прокофий Яковлевич

**Прокофий Яковлевич Калашников** () — полковник, танкхо, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1906 шеран 28 июнехь СемаӀашкахь (хӀинца Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀошт). 1921 шо дуьйна иза Соьлжа-ГӀалахь Ӏаш вара. 1922 шарахь цо чекхйаьккхира школан 6 класс, 1925 шарахь — пхьолин училище. Цул тӀаьхьа цо «ЦӀе варзаб» заводехь слесарь-фрезеровщик болх бира. 1928—1930 шерашкахь иза вара доза лардаран эскарехь Гена Малхбалехь ротан старшина. ЦӀен Эскарера цӀа вирзича цо машинист болх бира Соьлжа-ГӀалан паровозийн депохь.

1932 шеран май дуьйна иза йуха а эскаре дӀакхайкхира. 1934 шарахь цо чекхйаьккхира Орёлан танкийн школа. Цул тӀаьхьа иза танкийн эскарехь танкийн взводан куьйгалхо вара Ленинградан эскаран округехь.

1939—1940 шарахь цо советийн-финляндин тӀамехь дакъа лецира. Калашников вара 517-гӀа къастина танкийн батальонан куьйгалхо. Цо тӀом бира БТ-7 танкан тӀехь. Цунна йелира «ТӀеман кхиамашна» цӀе йолу медаль. Цул тӀаьхьа иза вара Малхбузе эскаран округехь болх беш.

ТӀом болабеллачул тӀаьхьа 1942 шеран апрель кхаччалц иза вара15-гӀа автотранспортан полкан куьйгалхо. Цул тӀаьхьа 1943 шеран май дуьйна иза вара 25-гӀа къастина автотранспортан батальонан куьйгалхо. Цо тӀом бира Малхбузан и Йуккъеран фронташкахь. Калашниковс дакъа лецира Белорусси а, Москва а ларйаран тӀемашкахь, Москван тӀелатаран операцехь, Севскан тӀелатарехь.

1943 шарахь цо чекхйаьккхира Магнитогорскехь йолу Эпсарийн лакхара танкийн школа.

1943 шеран декабрь дуьйна Калашников вара 11-гӀа къаьстина гвардин танкийн бригадан 1-ра танкийн батальонан куьйгалхо. Цо тӀом бира Т-34 танкан тӀехь Украинин фронтехь. Цо дакъа лецира Корсунь-Шевченковски а, Умански-Ботошански а операцишкахь. 1944 шеран 5-12 апрелехь цуьнан батальон тӀемаш беш 200 км гергга некъ бинера, 38 нах беха меттиг мукъ а йоккхуш, дукха мостагӀийн салтий а, танкаш а хӀалла а йеш.

1944 шеран 13 сентябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Прокофий Калашникова йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

1944 шеран аьхкен дуьйна Калашниковс тӀом бира 1-ра Белоруссин фронтехь Люблин-Брестан операцехь. 1944 шеран июлехь цуьнан чов йинера. 1945 шеран январь дуьйна вара 90-гӀа гвардин йеза танкийн полкан куьйгалхо. Цо Ис-2 танкан тӀехь Калашниковс дакъа лецира Варшаван-Познанин а, Малхбале-Померанин а, Берлинан а операцишкахь.

ТӀом чекхбеллачул тӀехь цо эскарехь болх бора. Иза вара Германехь йолу советски эскаран тобан танкийн батальонан куьйгалхо. 1949 шеран дуьйна иза вара Прибалтикан эскаран округехь йолу танкийн полкан куьйгалхо. 1953 шарахь цо чекхйаьккхира Танкийн эскаран академин эпсарийн говзалла шарйаран курсаш. 1953—1954 шерашкахь иза вара Чехословакийн эскарехь танкийн полкан куьйгалхонан хьехамча. 1954 шеран декабрехь иза тӀаьхьаллонен велира.

Калашников Ӏаш вара Соьлжа-ГӀалахь. Иза велира 1977 шеран 22 июнехь. ДӀавоьллира Соьлжа-ГӀалан Йуккъера кешнашкахь. Цуьна каш ду регионан даржан хӀоллам лоруш. 2010 шарахь оцу кешан хьал вон дара.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
*
Калашников

**Калашников:**
## Адамаш
* Калашников, Михаил Тимофеевич (1919-2013) - советийн а, оьрсийн а кхийсархойн герзан конструктор.
* Калашников, Прокофий Яковлевич (1906-1977) - полковник, танкхо, Советски Союзан Турпал.
## Топонимаш
* Калашников - Россин Федерацин Ростовн областан Кашарин кӀоштара эвла.
* Калашников - Россин Федерацин Саратовн областан Саратовн кӀоштара эвла.
Аладжамесджит (Чилимли)

**Аладжамесджит** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Дуьздже провинцин (ил) Чилимлинан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Дуьздже провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чилимлинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Петросян, Евгений Ваганович

**Петрося́н Евге́ний Вага́нович** (бакъ йолу фамили — **Петрося́нц**; вина 1945 шеран 16 сентябрехь, ССРС , Азербайджанийн ССР, Бакохахь) — советийн а, Россин а эстрадин артист, йаздархо- а, телехьалхелелориг; РСФСР халкъан артист (1991).

## Биографи

### Хьалхара шераш

Категори:ГИТИСан эстрадан говзаллин факультетехь дешнарш
Категори:Конферансье
Категори:Хьалхара каналан телехьалхелелориш
Категори:«Росси-1» каналан телехьалхелелориш
Категори:Харц цӀерашца бевза забарчаш
Категори:Машанан фольклорера адамаш
Категори:Москонцертан артисташ
*
Крутов, Пётр Максимович

**Пётр Максимович Крутов** () — зӀенча, лакхара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1923 шеран 16 октяберхь Дагестанан ГӀизларан кӀоштан Нови Серебряковка юртахь. Йукъаралин школа чекхйаьккхинчул тӀаьхь цо колхозехь счетовод болх бира. 1941 шеран октябрехь иза ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. 1942 шо дуьйна иза тӀамтӀехь вара. 1943 шеран октябрь кхачале гвардин лакхара лейтенант Крутов вара Аренан фронтан 7-гӀа гвардин армин 133-гӀа гвардин къаьстина зӀенан батальонан телефонийн а, кабелин а взводан отделенин куьйгалхо.

1943 шеран октябрехь Крутован взвод йара Украинин Днепропетровскан областан Верхнеднепровскан кӀоштан Днепран малхбузе бердан тӀехь йолу Бородаевка юртан уллехь йолу плацдармехь долу эскаран зӀе латтош, хедина серий меттахӀоттош. Немцойн эскарс советийн куьйгаллийн пунктан гуо бича цо царна дуьхьул латар кхоьллира, цера массо а тӀелатар кхиаме йухатухуш.

1943 шеран 26 октябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца гвардин лакхара лейтенантан Крутован йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

1945 шарахь Крутовс чекхйаьккхира эпсарийн говзалла шарйаран курсаш. 1947 шарахь лакхара лейтенант волуш иза тӀаьхьллоне веккхира. Красноярскан советски а, партин а школа а, ЦК КПСС Партин лакхара школа чекхйаьккхича иза вара цхьана райкоман хьалхара секретарь а, цул тӀаьхьа Нохч-ГӀалгӀайн АССР Госпланан председатель. 1966 шарахь иза совхозан директор хилира. Соьлжа-ГӀалахь Ӏаш вара.

Крутов велира 1988 шеран 12 январехь, дӀавоьллира Соьлжа-ГӀалан йуккъера кешнашкахь. Нохчийчоьхь хьалхара тӀом болабелча цуьнан каш тӀехь болу хӀоллам хӀаллакйира. ХӀинца цуьнан меттехь хӀоттина керла хӀоллам. И хӀоллам регионан даржан хӀоллам лоруш ду. 2010 шарахь цуьнан хьал вон дара.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* Золотые Звёзды Чечено-Ингушетии. — Грозный: Чечено-Ингушское кн.изд., 1985.
* Связисты — Герои Советского Союза. Книга 1. Л., 1982.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Купин

**Купин:**
## Адамаш
* Купин, Фёдор Николаевич (1923-1988) - гӀашсалди, Советски Союзан Турпал.

## Топоним
* Купин - Польшин Вармия-Мазурин воеводаллин Пасленк гминера эвла.
* Купин - Польшин Вармия-Мазурин воеводаллин Залево гминера эвла.
* Купин (Хмельницкан область) - Украинин Хмельницкан областан Хмельницкан кӀоштара эвла.
Автурханов, Ӏумар Джунидан воӀ

**Автурха́нов Ӏума́р Джуни́дан воӀ** (вина 1946 шеран 21 январехь) — нохчийн а, Россин а пачхьалкхан, политикин гӀуллакххо. Нохчийчоьнан лидерех цхьаъ, Нохчийн Республикера Дудаевн дуьхьалара коалицин коьртехь вара (1993-1995). Дудаевн оппозицин тӀеман-политикин гӀуллакххойх цхьаъ хилла. РФ налогийн полицин инарла-майор.

Хаси-Эвлара барт бинчул тӀаьхьа Россин Федерацин налогийн полицин Федералан гӀуллакхехь директоран гӀовсан даржехь вара (1996—1999).

## Биографи
Вина Кхазакхийн ССР. Чекхйаьккхина БуритӀера лакхара йукъара эскаран баьччаллин доьшийла а, Кубанан пачхьалкхан университетан юридически факультетан дуьхьала воцуш доьшу дакъа а (кхечу хьостехь Кубанан меттана гайтина Тиблисин пачхьалкхан университет).

Эскаран гӀуллакх чекхдаьккхина Чоьхьара Кавказан тӀеман гуонехь. Цул тӀаьхьа дехьаваьккхина Гуьржийчоьнан чоьхьарчу гӀуллакхийн меженашка, цигахь болх бира Сухуми гӀалин йукъара низам лардаран декъан хьаькаман даржехь.

1991 шеран декабрехь хаьржина Нохчийн Республикин Теркан кӀоштан урхаллин Хенан комитетан председатель. 1992 шеран апрелехь дуьйна — Теркан кӀоштан администрацин куьйгалхо. 1992 шарахь хилира «Маршо»  партин сопредседатель, кхин а вара Дудаев Джохаран оппозицин партийн а, «Гоьрга текх» боламан а блокера куьйгалхойх цхьаъ.

1993 шеран майхь—июнехь куьйгалла дира Соьлжа-ГӀалахь Дудаевн дуьхьала оппозицин тӀемца дуьхьало йаран кхоллам кхуллуш. 1993 шеран 16 декабрехь, нохчийн оппозицин куьйгалхойн дийцарш долуш хаьржира Нохчийн Республикин Хенан кхеташонан председатель.
1995 шеран январехь Нохчийн Республикин мехкан урхаллин меженийн кхочушдаран Ӏедалан куьйгалхочун хьалхара гӀовс хӀоттийра. 1995 шеран мартехь хаьржина Нохчийчоьнан къоман бертан комитетан председатель. Оцу даржехь лаьттира 1995 шеран 24 октябрь кхаччалц.

1996 шарахь РФ правительствон председателан Черномырдин Викторан омарца хӀоттийна Россин Федерацин Федералан налогийн полицин гӀуллакхан куьйгалхочун гӀовс. Леррина Автурхановна йукъадаьккхира кхин а директоран гӀовсан цхьа дарж (ворхӀалгӀа чоьтаца). Куратор вара физикин дуьхьалонан урхаллин а, цӀеран кхерамзаллин урхаллин а.

1999 шеран апрелехь мукъаваьккхира. Оццу шарахь куьйгалле веира Дуьненайукъара гӀишлошйаран а, экологин а Академин.

Схьавалар Пешхойн тайпанах ду.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
*  
* 

Категори:Нохчийчоьнан куьйгалхой
Категори:Налогийн полицин инарлаш
Категори:БуритӀера лакхара йукъара эскаран баьччаллин доьшийлера арахецархой
Аккайа (Чукурджа)

**Аккайа** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин ХӀаккаьри провинцин (ил) Чукурджанан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:ХӀаккаьри провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чукурджанан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Дамал

**Дамал** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин АрдахӀан провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Дамалан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:АрдахӀан провинцин нах беха меттигаш

Категори:Дамалан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Кучеряба, Тихон Александрович

**Тихон Александрович Кучеряба** () — гвардин подполковник, кеманхо, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи

Кучеряба вина 1910 шеран 29 июнехь Николаевка юртахь (хӀинца Украинин Одессан областан Ширяевски кӀошт). Школан 9 класс чекхйаьккхича иза совхозехь болх бан волавелира. 1932—1934 шерашкахь иза вара ЦӀен Эскарехь. ЦӀа вирзича цо Соьлжа-ГӀалахь школа а, аэроклуб а чекхйаьккхира. 1938 шарахь цо чекхйаьккхира аэроклубийн комиссарийн курсаш, 1940 шарахь — политикан дӀахӀоттаман курсаш.

ТӀом болабелча иза йуха а ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. 1942 шеран октябрь дуьйна иза фронтехь вара. Цкъа хьалха кхаччалц цо гӀаш эскаршахь политрук волуш тӀом бира. Иза кеманхо Ӏамарна бахьнехь иза 1943 шеран мартехь иза дехьавеккхира 230-гӀа штурман дивизин 43-гӀа гвардин штурман авиаполке. 1943 шеран аьхкехь иза Ӏамийра Ил-2 штурмовик леладан.

ТӀом чекхболуш хенахь гвардин капитан вара 2-гӀа Белоруссин фронтан 4-гӀа хӀаваан армин 230-гӀа штурман дивизин 43-гӀа гвардин штурман авиаполкан эскадрильян куьйгалхо вара. ТӀеман хенахь цо бира мостагӀийн танкийн а, салтийн а, лараме объекташна а бомбанаш тӀетоха 120 тӀеман тӀемавалар. Цо хӀаллак йира 21 хӀаваан йоккха топ а, 34 аренан йоккха топ а, 19 танк а, 24 эчиг некъан вагон а, 7 катер а, 18 бензинан цистерна а, 6 чӀагӀйина герз детта меттиг а, 370 гергга немцойн салтий а, эпсар а.

1946 шеран 15 майхь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца гвардин капитанан Кучерябас тӀема хенахь гайтина майраллина бахьнехь цунна йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

ТӀом чекхбеллача Кучерябас Советан эскарехь болх бира. 1949 шарахь цо чекхйаьккхира Эпсарийн лакхара тӀемаваларан тактикан курсаш. 1957 шарахь подполковникан даржехь Кучеряба тӀаьхьаллоне веккхира. Иза Харькове ваха дӀавахийтира. Иза велира 1978 шеран 15 мартехь.

Николаевка юртахь цо даьшна школан тӀехь хӀоттина мемориалан у.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* *Воробьёв В. П., Ефимов Н. В.* Герои Советского Союза. Справочник — СПб., 2010.

## Хьажоргаш
*
Шерефийе (Зара)

**Шерефийе** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Сивас провинцин (ил) Заран кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Сивас провинцин нах беха меттигаш

Категори:Заран кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
ЙенихӀайат (Чорум)

**ЙенихӀайат** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Чорум провинцин (ил) Чоруман кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Чорум провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чоруман кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Малиновский, Василий Тимофеевич

**Василий Тимофеевич Малиновский** () — танкхо, полковник, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1920 шеран 11 июлехь Дубовая Роща юртахь (хӀинца Ставрополан махкан Александровски кӀошт) ахархон доьзаллехь. 1930-гӀа шерашкахь шен деца-ненца иза Алпатово юрта схьавеара. 1938 шарахь цо оцу юртахь йолу йуккъара школа чекхйаьккхира. Цул тӀаьхьа иза Соьлжа-ГӀалан мехкдаьттан институте деша вахара. Цо кхо курс чекхйаьккхинчул тӀаьхьа тӀом болабелира.

1941 шеран июлехь иза ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. Цигахь Малиновский тӀеман училище хьажийра. 1942 шеран аьхкехь цо чекхйаьккхира Сталинградан танкийн училищен сихйина курс. Цунна делира техникан-лейтенантан дарж. Амма иза танкан заводе контролёран болх бан хьажийра. Кхиъ цхьа шо даьлча Казанера лакхара техникан школа чекхйаьккхича иза тӀамтӀе хьажийра.

Фастов (Киеван область) гӀалан тӀелеташ хенахь цхьана ша лела йоккха тоьпан куьйгалхо винера. Малиновский оцу САУ экипажан коьрте хӀоьттира. 1943 шеран 6 ноябрехь цуьнан САУ хьалхарчарна йукъахь Фастов гӀале чуиккхира. И гӀала схьайоккхуш хенахь Малиновскин экипажас хӀаллакйира массийта танк а, дукха немцойн салтий а, эпсараш а.

СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Малиновскийс гайтина майралла бахьнехь цунна йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

ТӀом чекхболуш хенахь иза Чехословакехь вара. Малиновский Толаман Парадан декъашхо вара. ТӀом чекхбаьлча иза эскаран болх беш вара. 1949 шарахь цо Казанин эпсарийн техникан танкин лакхара школа чекхйаьккхира. 1955 шарахь цо дашо мидалца чекхйаьккхира Бронетанкийн эскарийн академи. 1974 шарахь цо и болх битира полковникан даржехь волуш. Иза Санкт-Петербургехь Ӏаш вара. Велира 1997 шеран 13 июнехь. Малиновский дӀавоьллира Серафимовски кешнашкахь.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* *Нерсесян Н. Г.* Киевско-Берлинский. ВИМО. Москва. 1974.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Михайлов

**Михайлов:**

## Адамаш
* Михайлов, Николай Матвеевич (1902—1965) — эскаран хаьким, генерал-майор, Советски Союзан Турпал.

## Топоним

### Белорусси
* Михайлов — Белоруссин Гроднон областан Свислочан кӀоштара эвла.
* Михайлов — Белоруссин Могилёвн областан Славгородан кӀоштара эвла

### Росси
* Михайлов — Россин Федерацин Адыгейчоьнан Шовгенован кӀоштара кӀотар.
* Михайлов — Россин Федерацин Воронежан областан Эртилан кӀоштара эвла.
* Михайлов — Россин Федерацин гӀала.
* Михайлов — Россин Федерацин Краснодаран мехкан Курганинскан кӀоштара эвла.
* Михайлов — Россин Федерацин Ростовн областан Тацинскан кӀоштара эвла.
Акбулак (Ушак)

**Акбулак** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан Ушак провинцин (ил) Ушакан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Ушак провинцин нах беха меттигаш

Категори:Ушакан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Гоьлконак (Йенишарбадемли)

**Гоьлконак** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Испарта провинцин (ил) Йенишарбадемлинан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Испарта провинцин нах беха меттигаш

Категори:Йенишарбадемлинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Эрбаа

**Эрбаа** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Токат провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Ербаанан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Токат провинцин нах беха меттигаш

Категори:Ербаанан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
ДивригӀи

**ДивригӀи** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолиан Сивас провинцин (ил) гӀала/кӀошт. ДивригӀинан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:ДивригӀинан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Категори:Сивас провинцин нах беха меттигаш
Горки (Фатежан кӀошт, ОКТМО 38644402126)

**Горки** () — Россин Федерацин Курскан областан Фатежан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Фатежан кӀоштан индексаш 

Категори:Фатежан кӀоштан нах беха меттигаш