open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Устарханов, Алаудин Джамолович

**Алаудин Джамолович Устарханов** (иштта олура Андрей; 1918 шеран 27 декабрь, ТӀехьа-Марта, ТӀехьа-Мартанан кӀошт, Соьлжа-ГӀалин область, РСФСР — 1964 шо, Шовдана-Йурт, ТӀехьа-Мартанан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — тӀеман гӀуллкахо, лакхара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман а, Францехь хилла йолу Дуьхьаллон боламан а декъашхо.

## Биографи

### Жималла
Алаудин Джамолович Устарханов винера 1918 шеран 27 декабрехь в селе ТӀеха-Мартанехь Джамола (1876—1951) цӀе йолу ахархон доьзаллехь. Цуьнан нана йара Петмат (1881—1928). Цуьнан ваша вара Джамалди Джамолаев.

1934 шарахь цо чекхйаьккхира Соьлжа-ГӀалин школехь итт класс. 1936 шарахь цо чекхйаьккхира райисполкомийн жоьпаллин секретарийн курсаш. Цул тӀаьхьа иза вара ТӀехьа-Мартанан районан комсомолан пропагандист а, ша-тайпан секторан куьйгалхо а. 1937—1938 шерашкахь цо дийшира Соьлжа-ГӀалин бакъонан школехь. 1938—1939 шерашкахь иза вара ТӀехьа-Мартан районан Халкъан суьдан кхочушдархо.

Цунна шера хууш хилла французийн а, немцойн а меттанаш. Иза дика дешна стаг вара.

### ТӀеман гӀуллакх
Иза эскаре дӀакхайкхира 1939 шеран 3 ноябрехь. Цигахь иза вара 47-гӀа ЦӀе байракхан гӀашлойн дивизин 353-гӀа гӀашлойн полкан могӀарера салти. 1940 шо дуьйна иза вара 47-гӀа ЦӀен байракхан ООНКВД могӀарера салти.

1940 шеран август дуьйна 1941 шеран февраль кхаччалц иза вара Кавказел дехьа тӀеман округан лакхара политикин курсийн курсант Кутаисехь. Уьш чекхйаьккхича 1941 шеран сентябрь кхаччалц иза вара 47-гӀа гӀашлойн дивизин ООНКВД опер векалан гӀонча.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом бола ма белла цигахь дакъа лоцуш вара. 1941 шеран 9 июль дуьйна 1943 шеран 15 май кхаччалц Къилбера-Малхбузера фронтехь вара иза. 1941 шеран сентябрь дуьйна 1942 шеран апрель кхаччалц иза вара Къилбера-Малхбузера фонтан 47-гӀа гӀашлойн дивизин 353-гӀа полкан автоматчикийн ротан политрук вара иза. 1942 шеран 18 мартехь цунна жима чов йинера. 1942 шеран 18 майхь иза чӀогӀа лазийра. 1942 шеран апрель дуьйна 25 май кхаччалц шен ротан куьйгалхо вара иза.

## Билгалдахарш
Мегрелийн Википеди

**[[:os:|Мегрелийн Википеди]]** () — мегрелийн маттахь долу Википедин дакъа. Болх бан йолаелла 2011 шарахь. Тахана Википеди чохь бу  . Массо нисдарийн дукхалла .

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:Википедин дакъош
Шаипов, Саид Эдилсултанович

**Саи́д Эдилсулта́нович Шаи́пов** (1934 шеран 1 январь, Хьиди-КӀотар, Курчалойн кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР — 2009 шеран 2 январь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, Росси) — нохчийн эшархо, «Вайнах» ансамблин декъашхо, Нохчийн Республикин Халкъан артист.

## Биографи

### Бералла
Винера 1934 шеран 1 январехь Курчалойн кӀоштан Хьиди-КӀотарахь Эдилсултан Шаипован доьзаллехь. Цуьнан нана йара Саламат Шаипова. 1944 шеран 23 февралехь уьш цӀерабехира.

Цуьнан доьзал дӀанисбира Кокчетавски областин Куропаткино юртехь. Цуьнан дас тоьла а деккхина уьш цу чохь Ӏан болабелира. Новкъахь нана чӀогӀа шелйелира, цхьа шо даьлча иза йелира. Кхин цхьа шо даьлча цера да велира. Саид вара 11 шо кхаьчна цуьнан шен 7 шо кхаьчна йиший, 4 шо кхаьчна веший дола дан дезча. Уьш кхабархьам цо муьллха болх бора.

1946 шарахь бӀаьстенна бераш Кокчетаве дӀадахара. Буьйсанна цхьана цӀенон ламин кӀелахь дӀабишира уьш. Буьйса чӀогӀа шила йара, жима кӀант ваьлха волавелира. Бераш хиллера Куйбышеван музейн лами кӀелахь дӀадийшина. Оцу музейн директор йара Куйбышеван йиша Елена Владимировна. Цунна белхар хезна хиллера. Цо бераш чу а дигна, уьш дохдира, дилира, яа хӀума а йелира. Оцу цӀа чохь кхо бера шина шарахь сов дехира. Елена Владимировна йолчу кест-кеста цуьнан йиша Надежда Владимировна йохура. Цо бершна мерза хӀумнаш йохьура, цаьрца ловзура.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Жизнь, отданная искусству 
* В Грозном состоится вечер памяти народного артиста ЧР Саида Шаипова
* Саид Шаипов

Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь артисташ
Чистое (Дорохован йуьртан меттиг)

**Чистое** () — Россин Федерацин Москохан областан Орехово-Зуеван кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Орехово-Зуеван кӀоштан индексаш 

Категори:Орехово-Зуеван кӀоштан нах беха меттигаш
Бели (Волхован кӀошт)

**Белое** () — Россин Федерацин Ленинградан областан Волхован кӀоштара эвла.
## Климат
Эвла йукъайогӀу хӀордан климатера континенталан дехьайолучу барамерачу климатан зонан. Цигахь барамера кӀеда Ӏа ду, барамехь йовха аьхке а йу. Климатан коьрта башхалла йу хенан хӀоттам цхьаьнаэшшара ца хилар, иза доьзна ду сих-сиха хийцалучу хӀаваан массех, уьш кхоллалучу кӀоште хьаьжжина хуьлу хӀордан, континенталан, арктикан. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Волхован кӀоштан индексаш 

Категори:Волхован кӀоштан нах беха меттигаш
Милино (Нижни Новгородан область)

**Милино** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Чкаловскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан). 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 30 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Нижни Новгородан областан Чкаловскан кӀоштан нах беха меттигаш
Ваулино (Красноармейскан кӀошт)

**Ваулино** () — Россин Федерацин Саратовн областан Красноармейскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Саратовн областан Красноармейскан кӀоштан индексаш 

Категори:Саратовн областан Красноармейскан кӀоштан нах беха меттигаш
Хвостиха (Ульяновскан область)

**Хвостиха** () — Россин Федерацин Ульяновскан областан Кузоватован кӀоштара эвла.

## Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кузоватован кӀоштан индексаш 

Категори:Кузоватован кӀоштан нах беха меттигаш
Фомино (Удмурти)

**Фомино** () — Россин Федерацин Удмуртин Воткинскан кӀоштара эвла.
## Климат
Лаьтта къилбаседа бараман асанехь, Еврази материкан кӀоргенехь, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн хӀордашна генахь. Цундела цуьнан климат барамера континенталан йу дехачу шийлачу Ӏашца, йовхачу аьхкенца, дика къаьстачу шеран заманашца бӀаьста а, гурахь а. Атлантикин Ӏапказ тӀиера кхуза йогӀу йовха хӀаваъ. Аьхка цуо йахьа йочанаш, йовхо лагӀйо, ткъа Ӏай ло дахьа, шелонаш лагӀйо, йовхонаш йахьа. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь йу Самарин хан лелаш. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябряхь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).  Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Воткинскан кӀоштан индексаш 

Категори:Воткинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Бели (Чкаловскан кӀошт)

**Белая** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Чкаловскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 0 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Нижни Новгородан областан Чкаловскан кӀоштан нах беха меттигаш
Кирино (Тужан кӀошт)

**Кирино** () — Кировн областан Тужан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).

## Билгалдахарш

Категори:Кировн областан дӀатесна нах беха меттигаш
Категори:Кировн областан Тужан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Новоселово (Советскан кӀошт)

**Новоселово** () — Россин Федерацин Марий Элан Советскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Советскан кӀоштан индексаш

Категори:Марий Элан Советскан кӀоштан нах беха меттигаш
Авангард (Самарин область)

**Авангард** () — Россин Федерацин Самарин областан Алексеевкан кӀоштара эвла.
## Климат
Эвла йу барамера шораллера континенталан климатан асанехь, шен амалехь арктикан а, тропикан а а хӀаваъ кхачар а долуш. ГӀоролаш йоцу мур Ийдалан тогӀенехь лаьтта йуккъера барам 159 дийнахь, 29 апрелера 4 октябрь кхаччалц, амма гӀеххьа галл а долу оцу тӀиера цхьацца шерашкахь. Иштта, 1967 ш. тӀаьххьара бӀаьстенан гӀоролаш хилира 4 июнехь, ткъа 1950 ш. хьалхара гуьйренан гӀоролаш 14 сентябрехь хилира. ГӀоролаш цахуьлу мур бозу рельефан хьолах. Кхузахь йогӀу шарахь 500 мм йочанаш. Йочанаш цхьабосса цайаро сих-сиха йокъаллаш хӀиттайо. Йокъаллаш алсама хуьлу май беттан шолгӀа а, кхоалгӀа а декадашкахь, июнан хьалхарчу декадехь а, цасоццаш йочанаш хуьлу – дукха хьолахь январехь а, февралан хьалхарчу а, шолгӀачу а декадашкахь, ткъа кхин а октябран шолгӀачу декъехь – ноябран хьалхарчу декадехь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 866 адам леррина 2010 шарахь.

## Сахьтан аса

Эвла йу Самарин хенан сахьтийн асехь. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябрехь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).  Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Самарин областан Алексеевкан кӀоштан индексаш 

Категори:Самарин областан Алексеевкан кӀоштан нах беха меттигаш
Озерск (Калининградан область)

**Озерск** () (1938 шо кхаччалц Дарке́мен (), 1938—1946 шарашкахь А́нгерапп (), , )— Россин Федерацин гӀала, Калининградан областан Озёрскан кӀоштан административан центр.

## Климат
Кхузахь климат хӀордан йу, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь UTC-н дӀахилар +3:00 йу. Кхузара хан Москохан хенал 1 сахьт башха йу, Аьхка Балтикайистера республикашкахь а кхин Финляндехь а, Исраилехь а, Туруойчохь а, Украинехь а, Белоруссехь а йолу хенаца нийса йу. Йукъара Европин хенал +1 сахьт башха йу. Ӏай Йукъара Европин хенал +2 башха йу.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Озёрскан кӀоштан индексаш 

Категори:Калининградан областан Озёрскан кӀоштан нах беха меттигаш
Черниговка (маьӀнаш)

И цӀе йолу нах беха меттигаш:
* Черниговка — Башкиричоьнан Давлеканован кӀоштан эвла;
* Черниговка — Башкиричоьна Чишмин кӀоштан эвла;
* Черниговка — Приморьен мехкан Черниговкан кӀоштан эвла.
Алга (Алган йуьртан меттиг)

**Алга** — Башкирийчоьнан Давлеканован кӀоштара эвла, иза ю Алган йуьртан меттиган коьрта эвла. Бахархойн дукхалла 295 адам леррана 2010 шарахь.
Поштан индекс — 453417, код ОКАТО — 80222804001.
 
## Демографи
Бахархойн дукхаллин динамика:

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Категори:Башкирийчоьнан Давлеканован кӀоштан нах беха меттигаш
Дубови Гай (Саратовн область)

**Дубови Гай** () — Россин Федерацин Саратовн областан Хвалынскан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Хвалынскан кӀоштан индексаш

Категори:Хвалынскан кӀоштан нах беха меттигаш
Смышляевка (Ульяновскан область)

**Смышляевка** () — Россин Федерацин Ульяновскан областан Кузоватован кӀоштара эвла.

## Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кузоватован кӀоштан индексаш 

Категори:Кузоватован кӀоштан нах беха меттигаш
Спутник (Можайскан кӀошт)

**Спутник** () — Россин Федерацин Москохан областан Можайскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Можайскан кӀоштан индексаш 

Категори:Москохан областан Можайскан кӀоштан нах беха меттигаш
Кривой Озеро (Нурлатан кӀошт)

**Кривой Озеро** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Нурлатан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 498  стаг (2010).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Нурлатан кӀоштан нах беха меттигаш
Трофимовка (Пензин область)

**Трофимовка** () — Россин Федерацин Пензин областан Бессоновкан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дикка йовхачу аьхкенца, барамехь шийлачу Ӏаьнца. Кхузахь йукъара климатан сиптийн амалехь ду, цхьацца муьрашкахь дикка хаалуш климатан элементаш ловзаран амплитуда йоккха хиларца. Шеран уггар шийла бутт январь бу, ткъа уггар бовха - июль. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Пензин областан индексаш 

Категори:Бессоновкан кӀоштан нах беха меттигаш
Красни Поляна (Пестравкан кӀошт)

**Красни Поляна** () — Россин Федерацин Самарин областан Пестравкан кӀоштара эвла. XIX бӀешо — Самарин губерни, Россин импери.

## Климат
Эвла йу барамера шораллера континенталан климатан асанехь, шен амалехь арктикан а, тропикан а а хӀаваъ кхачар а долуш. ГӀоролаш йоцу мур Ийдалан тогӀенехь лаьтта йуккъера барам 159 дийнахь, 29 апрелера 4 октябрь кхаччалц, амма гӀеххьа галл а долу оцу тӀиера цхьацца шерашкахь. Иштта, 1967 ш. тӀаьххьара бӀаьстенан гӀоролаш хилира 4 июнехь, ткъа 1950 ш. хьалхара гуьйренан гӀоролаш 14 сентябрехь хилира. ГӀоролаш цахуьлу мур бозу рельефан хьолах. Кхузахь йогӀу шарахь 500 мм йочанаш. Йочанаш цхьабосса цайаро сих-сиха йокъаллаш хӀиттайо. Йокъаллаш алсама хуьлу май беттан шолгӀа а, кхоалгӀа а декадашкахь, июнан хьалхарчу декадехь а, цасоццаш йочанаш хуьлу – дукха хьолахь январехь а, февралан хьалхарчу а, шолгӀачу а декадашкахь, ткъа кхин а октябран шолгӀачу декъехь – ноябран хьалхарчу декадехь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 525 адам леррана 2010 шарахь.

## Сахьтан аса

Эвла йу Самарин хенан сахьтийн асехь. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябрехь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).  Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Пестравкан кӀоштан индексаш
* Историческая информация о селе Красная Поляна 

Категори:Пестравкан кӀоштан нах беха меттигаш
Крюково (Вельскан кӀошт)

**Крюково** () — Россин Федерацин Архангельскан областан Вельскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 0 стаг (2010 шо).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: даиман Ӏаш нах бац.

## Билгалдахарш

Категори:Вельскан кӀоштан нах беха меттигаш
Красни Мост (Килемарин кӀошт)

**Красни Мост** () — Россин Федерацин Марий Элан Килемарин кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Килемарин кӀоштан индексаш 

Категори:Килемарин кӀоштан нах беха меттигаш
Абдрахманово (Абдулинан кӀошт)

**Абдрахманово** () — Россин Федерацин Оренбурган областан Абдулинан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат континенталан йу, йовха, бекъа мехашца, шийлачу Ӏаьнца, дика лаьттачу луон чкъоьраца. Ӏа къаьста гуттара а дацаре температурашца а, луьра шелонашца а. Аьхке дийнахь йекхна, йовха, алссама июлехь. Вегетацин мур 180 де гергга ду. Климатан амалийн сипатех йу йокъаллаш. Аьхка хуьлу йочанаш латта худа а ца кхуьу, хӀунда аьлчи лакхара хӀаваан температураш уьш чехка Ӏаьнаре йоху. Махкахь йочанаш цхьабосса ца хуьлу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Абдулинан кӀоштан индексаш 

Категори:Оренбурган областан Абдулинан кӀоштан нах беха меттигаш
Авдеевка (Саратовн кӀошт)

**Авдеевка** () — Россин Федерацин Саратовн областан Саратовн кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Саратовн кӀоштан индексаш 

Категори:Саратовн кӀоштан нах беха меттигаш
Черёмушки (Удмурти)

**Черёмушки** () — Россин Федерацин Удмуртин Можган кӀоштара эвла.
## Климат
Лаьтта къилбаседа бараман асанехь, Еврази материкан кӀоргенехь, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн хӀордашна генахь. Цундела цуьнан климат барамера континенталан йу дехачу шийлачу Ӏашца, йовхачу аьхкенца, дика къаьстачу шеран заманашца бӀаьста а, гурахь а. Атлантикин Ӏапказ тӀиера кхуза йогӀу йовха хӀаваъ. Аьхка цуо йахьа йочанаш, йовхо лагӀйо, ткъа Ӏай ло дахьа, шелонаш лагӀйо, йовхонаш йахьа. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь йу Самарин хан лелаш. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябряхь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).  Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Можган кӀоштан индексаш 

Категори:Можган кӀоштан нах беха меттигаш
Яковлевка (Нижни Новгородан область)

**Яковлевка** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Дивееван кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 158 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Дивееван кӀоштан нах беха меттигаш
Акбулак (Оренбурган область)

**Акбулак** () — Россин Федерацин Оренбурган областан Акбулакан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат океанаш а хӀордаш а генахь хилар бахьнехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Акбулакан кӀоштан индексаш 

Категори:Акбулакан кӀоштан нах беха меттигаш
Егоркино (ГӀезалойчоь)

**Егоркино** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Нурлатан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 971  стаг (2010).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Нурлатан кӀоштан нах беха меттигаш
Межгорни (Бакал гӀалин гуо)

**Межгорни** () — Челябинскан областан Бакал гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (44%), гӀезалой (33%), башкираш (23%).

## Билгалдахарш

Категори:Бакал гӀалин гуо нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Пилюгино (Ульяновскан область)

**Пилюгино** () — Россин Федерацин Ульяновскан областан Цильнан кӀоштара эвла.
## Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Цильнан кӀоштан индексаш 

Категори:Цильнан кӀоштан нах беха меттигаш
Новоуральск (Краснознаменскан кӀошт)

**Новоуральск** () — Россин Федерацин Калининградан областан Краснознаменскан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат хӀордан йу, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь UTC-н дӀахилар +3:00 йу. Кхузара хан Москохан хенал 1 сахьт башха йу, Аьхка Балтикайистера республикашкахь а кхин Финляндехь а, Исраилехь а, Туруойчохь а, Украинехь а, Белоруссехь а йолу хенаца нийса йу. Йукъара Европин хенал +1 сахьт башха йу. Ӏай Йукъара Европин хенал +2 башха йу.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Краснознаменскан кӀоштан индексаш 

Категори:Калининградан областан Краснознаменскан кӀоштан нах беха меттигаш
Нови (Кувандыкан кӀошт)

**Новый** () — Россин Федерацин Оренбурган областан Кувандыкан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат континенталан йу, йовха, бекъа мехашца, шийлачу Ӏаьнца, дика лаьттачу луон чкъоьраца. Ӏа къаьста гуттара а дацаре температурашца а, луьра шелонашца а. Аьхке дийнахь йекхна, йовха, алссама июлехь. Вегетацин мур 180 де гергга ду. Климатан амалийн сипатех йу йокъаллаш. Аьхка хуьлу йочанаш латта худа а ца кхуьу, хӀунда аьлчи лакхара хӀаваан температураш уьш чехка Ӏаьнаре йоху. Махкахь йочанаш цхьабосса ца хуьлу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кувандыкан кӀоштан индексаш 

Категори:Кувандыкан кӀоштан нах беха меттигаш
Лужки (Лотошинан кӀошт)

**Лужки** () — Россин Федерацин Москохан областан Лотошинан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Лотошинан кӀоштан индексаш 

Категори:Лотошинан кӀоштан нах беха меттигаш
9 км (Мордови)

**9 км** () — Россин Федерацин Мордовин Рузаевкан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат билгалйолу шен Оьрсийн акъарийн йуккъера бараман асанера физика-географин хӀоттамца, ткъа цуьнан амалехь ду хаа а луш шеран заманаш хийцайалар. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Рузаевкан кӀоштан индексаш

Категори:Рузаевкан кӀоштан нах беха меттигаш
Мустаево (Сернуран кӀошт)

**Мустаево** () — Россин Федерацин Марий Элан Сернуран кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Сернуран кӀоштан индексаш 

Категори:Сернуран кӀоштан нах беха меттигаш
Къилба Урал

**Къилба Урал** —  Уралан лаьмнийн къилба а, шуьйра дакъа, иза ду Йукъара Уралан а, Мугоджарийн а йуккъехь. Малхбузехьа а, малхбалехьа а Къилба Уралан Малхбален-Европин а. Малхбузен-Сибиран а аренаш ю. 

## Билгалдахарш
Лесничество (Кировн область)

**Лесничество** () — Кировн областан Верхошижемьен кӀоштара  кордон.

## Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).

## Билгалдахарш

Категори:Кировн областан Верхошижемьен кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Фурманов (Оренбурган область)

**Фурманов** () — Россин Федерацин Оренбурган областан Первомайскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат океанаш а хӀордаш а генахь хилар бахьнехь континентан ю, аьхккий йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Первомайскан кӀоштан индексаш

Категори:Оренбурган областан Первомайскан кӀоштан нах беха меттигаш
Араповка (Вешкайман кӀошт)

**Араповка** () — Россин Федерацин Ульяновскан областан Вешкайман кӀоштара эвла.
## Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Вешкайман кӀоштан индексаш 

Категори:Вешкайман кӀоштан нах беха меттигаш
Алябьево (Курскан кӀошт)

**Алябьево** () — Россин Федерацин Курскан областан Курскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Курскан кӀоштан индексаш 

Категори:Курскан областан Курскан кӀоштан нах беха меттигаш
Беседино (Пономарёвкан кӀошт)

**Беседино** () — Россин Федерацин Оренбурган областан Пономарёвкан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат континенталан йу, йовха, бекъа мехашца, шийлачу Ӏаьнца, дика лаьттачу луон чкъоьраца. Ӏа къаьста гуттара а дацаре температурашца а, луьра шелонашца а. Аьхке дийнахь йекхна, йовха, алссама июлехь. Вегетацин мур 180 де гергга ду. Климатан амалийн сипатех йу йокъаллаш. Аьхка хуьлу йочанаш латта худа а ца кхуьу, хӀунда аьлчи лакхара хӀаваан температураш уьш чехка Ӏаьнаре йоху. Махкахь йочанаш цхьабосса ца хуьлу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Пономарёвкан кӀоштан индексаш 

Категори:Пономарёвкан кӀоштан нах беха меттигаш
Ковыловка (Саратовн область)

**Ковыловка** () — Россин Федерацин Саратовн областан Лиси Горин кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Лиси Горин кӀоштан индексаш 

Категори:Лиси Горин кӀоштан нах беха меттигаш
Ладыгино (Можайскан кӀошт)

**Ладыгино** () — Россин Федерацин Москохан областан Можайскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Можайскан кӀоштан индексаш 

Категори:Москохан областан Можайскан кӀоштан нах беха меттигаш
Секретарка (Пензин область)

**Секретарка** () — Россин Федерацин Пензин областан Сердобскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дикка йовхачу аьхкенца, барамехь шийлачу Ӏаьнца. Кхузахь йукъара климатан сиптийн амалехь ду, цхьацца муьрашкахь дикка хаалуш климатан элементаш ловзаран амплитуда йоккха хиларца. Шеран уггар шийла бутт январь бу, ткъа уггар бовха - июль. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Пензин областан индексаш 

Категори:Сердобскан кӀоштан нах беха меттигаш
Сергушкино (Звенигован кӀошт)

**Сергушкино** () — Россин Федерацин Марий Элан Звенигован кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Звенигован кӀоштан индексаш 

Категори:Звенигован кӀоштан нах беха меттигаш
Любимовка (Мордови)

**Любимовка** () — Россин Федерацин Мордовин Большой Игнатован кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат билгалйолу шен Оьрсийн акъарийн йуккъера бараман асанера физика-географин хӀоттамца, ткъа цуьнан амалехь ду хаа а луш шеран заманаш хийцайалар. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Большой Игнатован кӀоштан индексаш 

Категори:Большой Игнатован кӀоштан нах беха меттигаш
Лугови (Удмурти)

**Лугови** () — Россин Федерацин Удмуртин Шарканан кӀоштара эвла.
## Климат
Лаьтта къилбаседа бараман асанехь, Еврази материкан кӀоргенехь, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн хӀордашна генахь. Цундела цуьнан климат барамера континенталан йу дехачу шийлачу Ӏашца, йовхачу аьхкенца, дика къаьстачу шеран заманашца бӀаьста а, гурахь а. Атлантикин Ӏапказ тӀиера кхуза йогӀу йовха хӀаваъ. Аьхка цуо йахьа йочанаш, йовхо лагӀйо, ткъа Ӏай ло дахьа, шелонаш лагӀйо, йовхонаш йахьа. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь йу Самарин хан лелаш. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябряхь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).  Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Шарканан кӀоштан индексаш

Категори:Шарканан кӀоштан нах беха меттигаш
Ишеевка (Ульяновскан область)

**Ишеевка** () — Россин Федерацин белхалойн эвла, Ульяновскан областан Ульяновскан кӀоштан административан центр.

## Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ульяновскан кӀоштан индексаш 

Категори:Ульяновскан областан Ульяновскан кӀоштан нах беха меттигаш
Дубрава (Озёрскан кӀошт)

**Дубрава** () — Россин Федерацин Калининградан областан Озёрскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат хӀордан йу, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь UTC-н дӀахилар +3:00 йу. Кхузара хан Москохан хенал 1 сахьт башха йу, Аьхка Балтикайистера республикашкахь а кхин Финляндехь а, Исраилехь а, Туруойчохь а, Украинехь а, Белоруссехь а йолу хенаца нийса йу. Йукъара Европин хенал +1 сахьт башха йу. Ӏай Йукъара Европин хенал +2 башха йу..

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Озёрскан кӀоштан индексаш 

Категори:Калининградан областан Озёрскан кӀоштан нах беха меттигаш
Казаковка (Пензин область)

**Казаковка** () — Россин Федерацин Пензин областан Кузнецкан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат океанаш а хӀордаш а генахь хилар бахьнехь континентан ю, аьхккий йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Пензин областан индексаш 

Категори:Кузнецкан кӀоштан нах беха меттигаш
Прогресс (Ивантеевкан кӀошт)

**Прогресс** () — Россин Федерацин Саратовн областан Ивантеевкан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ивантеевкан кӀоштан индексаш 

Категори:Ивантеевкан кӀоштан нах беха меттигаш
Сумароково (Мытищин кӀошт)

**Сумароково** () — Россин Федерацин Москохан областан Мытищин кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Мытищин кӀоштан индексаш 

Категори:Мытищин кӀоштан нах беха меттигаш
Фатуевка (Пензин область)

**Фатуевка** () — Россин Федерацин Пензин областан Мокшанан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дикка йовхачу аьхкенца, барамехь шийлачу Ӏаьнца. Кхузахь йукъара климатан сиптийн амалехь ду, цхьацца муьрашкахь дикка хаалуш климатан элементаш ловзаран амплитуда йоккха хиларца. Шеран уггар шийла бутт январь бу, ткъа уггар бовха - июль. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Пензин областан индексаш 

Категори:Мокшанан кӀоштан нах беха меттигаш
Гришино (Советскан кӀошт)

**Гришино** () — Россин Федерацин Марий Элан Советскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Советскан кӀоштан индексаш

Категори:Марий Элан Советскан кӀоштан нах беха меттигаш
Невежкино (Оренбурган область)

**Невежкино** () — Россин Федерацин Оренбурган областан Тоцкан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат континенталан йу, йовха, бекъа мехашца, шийлачу Ӏаьнца, дика лаьттачу луон чкъоьраца. Ӏа къаьста гуттара а дацаре температурашца а, луьра шелонашца а. Аьхке дийнахь йекхна, йовха, алссама июлехь. Вегетацин мур 180 де гергга ду. Климатан амалийн сипатех йу йокъаллаш. Аьхка хуьлу йочанаш латта худа а ца кхуьу, хӀунда аьлчи лакхара хӀаваан температураш уьш чехка Ӏаьнаре йоху. Махкахь йочанаш цхьабосса ца хуьлу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Тоцкан кӀоштан индексаш

Категори:Тоцкан кӀоштан нах беха меттигаш
Борови (Махнёвскан муниципалан кхоллар)

**Борови** () — Свердловскан областан Махнёвскан муниципалан кхоллам йукъайогӀу эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).

## Билгалдахарш

Категори:Махнёвскан муниципалан кхоллам нах беха меттигаш
Категори:Свердловскан областан нах беха меттигаш
Борови (Ирбитан гӀалин гуо)

**Борови** () — Свердловскан областан Ирбитан гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: хууш дац.

## Билгалдахарш

Категори:Ирбитан гӀалин гуо нах беха меттигаш
Категори:Свердловскан областан нах беха меттигаш
Тарасовка (Приморьен мохк)

**Тарасовка** () — Приморьен мехкан Михайловкан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (83%), украинаш (17%).

## Билгалдахарш

Категори:Приморьен мехкан Михайловкан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Чернышево (Вельскан кӀошт)

**Чернышево** () — Россин Федерацин Архангельскан областан Вельскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 0 стаг (2010 шо).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: даиман Ӏаш нах бац.

## Билгалдахарш

Категори:Вельскан кӀоштан нах беха меттигаш
Базарни Сызган

**Базарни Сызган** () — Россин Федерацин белхалойн эвла, Ульяновскан областан Базарни Сызганан кӀоштан административан центр.

## Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Базарни Сызганан кӀоштан индексаш

Категори:Базарни Сызганан кӀоштан нах беха меттигаш
Континент

**Контине́нт** (схьадаьлла  , доланиг дожар ) — Дуьненан лаьттан чкъоран йокха акъари, цуна докха долу дакха Дуьйнена окианан сизал лакха ду, дисинарг периферин дакъа ду океанан лахахь. Цкъаццкъа континентан йукъа туху хина бухара периферехь болу гӀайренаш. Кхин олу «**матери́к**».

## Билгалдахарш

Категори:Географи
Вороновка (ГӀезалойчоь)

**Вороновка** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Лаишеван кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 91  стаг (2010).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Лаишеван кӀоштан нах беха меттигаш
Дубки (Саратовн кӀошт)

**Дубки** () — Россин Федерацин Саратовн областан Саратовн кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Саратовн кӀоштан индексаш 

Категори:Саратовн кӀоштан нах беха меттигаш
Жуковка (Нижни Новгородан область)

**Жуковка** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Боран гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 95 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Нижегородская область поштан индексаш 

Категори:Боран гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Раздолье (Мордови)

**Раздолье** () — Россин Федерацин Мордовин Ромоданован кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат билгалйолу шен Оьрсийн акъарийн йуккъера бараман асанера физика-географин хӀоттамца, ткъа цуьнан амалехь ду хаа а луш шеран заманаш хийцайалар. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ромоданован кӀоштан индексаш

Категори:Ромоданован кӀоштан нах беха меттигаш
Соснови Бор (Медведеван кӀошт)

**Соснови Бор** () — Россин Федерацин Марий Элан Медведеван кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Медведеван кӀоштан индексаш 

Категори:Медведеван кӀоштан нах беха меттигаш