open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Звёздочка (Иркутскан область)

**Звёздочка** () — Россин Федерацин Иркутскан областан Ангарскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат шен-кепара хилар билгалдолу иза материкан йуккъехь хиларо, хӀордан барамал дикка айайелла хиларо, орографин чолхалло. Махкахь азин антициклон хуьлу, Ӏаьнан заманахь цуьнан Монголи тӀехула кхуьу хӀаваан массаш нисло Азин атмосферан Ӏаткъаман максимум къилбаседа йисттехь. Оцу хьолехь циклонан жигаралла дикка гӀелло.
## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Иркутскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+8.

## Билгалдахарш

Категори:Ангарскан кӀоштан нах беха меттигаш
Кумарт-кхелли

**Кумарт-кхелли** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Зумсойн эрк, Итон-Кхаьллан къилбаседа-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Кешта а, Дан-кхелли а, къилба-малхбузехьа — Доркъул-Чу, къилба-малхбалехьа — Муьжие ара.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Ганза

**Ганза** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Зумсаэрк олучу хийистехь, Итон-Кхаьллан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбузехьа — Итт-куьллишка, къилбаседа-малхбалехьа — Оьлгуза а, Юкъарашта а Бален-Хьевхьа а, малхбузехьа — Чайнара, малхбалехьа — Дехьа-Коча.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Угана

**Угана** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу ГIешихи олучу хийистехь, Акха-Бассан къилбехьа.

Уллера нах беха меттигаш: Гемарана къилбаседехьа, Кхуорахана къилба-малхбалехьа, Боьртана малхбузехьа.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Берегови (Калининградан область)

**Берегови** () — Россин Федерацин Калининградан областан Балтийскан гӀалин гуонара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат хӀордан йу, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь.

## Сахьтан аса

Кхузахь UTC-н дӀахилар +3:00 йу. Кхузара хан Москохан хенал 1 сахьт башха йу, Аьхка Балтикайистера республикашкахь а кхин Финляндехь а, Исраилехь а, Туруойчохь а, Украинехь а, Белоруссехь а йолу хенаца нийса йу. Йукъара Европин хенал +1 сахьт башха йу. Ӏай Йукъара Европин хенал +2 башха йу..

## Билгалдахарш

Категори:Балтийскан гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Хьаьхильга

**Хьаьхильга**, **Хьаьхильгие** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу 6 км къилбехьа Аьккхана гена йоцуш, Хьаьхилга-Ламан басахь.Акха-Бассана малхбуз-къилбехьа.
Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — ТӀкъуйиста, къилба-малхбалехьа — Къож-Вийнача, къилбехьа — Ердие-чу, малхбуза-къилбаседехьа — ГӀозана.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Кировн гӀалин гуо

**Кировн гӀалин гуо** () — Кировн областан гӀалин гуо.

Административан центр — Киров.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
*14 км
*17 км
*932 км
*Балезинщина
*Барановски (Кировн гӀалин гуо)
*Башарово (Кировн область)
*Бздюли
*Блохи
*Бобыли (Кировн гӀалин гуо)
*Богородски (Кировн область)
*Большая Гора (Кировн область)
*Большая Субботиха
*Боровые (Кировн гӀалин гуо)
*Булдаки (Кировн гӀалин гуо)
*Быково (Кировн гӀалин гуо)
*Вахренки
*Верещагино (Кировн гӀалин гуо)
*Верхни Скопино
*Воронье (Кировн гӀалин гуо)
*Гари (Кировн гӀалин гуо)
*Головановы
*Дуркино (Кировн область)
*Елпаши
*Захарищевы
*Зубари (Кировн гӀалин гуо)
*Зубковы
*Истоминцы
*Камешник (Кировн область)
*Канахины
*Караваевы
*Катковы
*Кирины
*Кисели (Кировн гӀалин гуо)
*Кисели (эвла)
*Кобели (Кировн гӀалин гуо)
*Козулинцы
*Колобовщина
*Колпаки (Кировн гӀалин гуо)
*Коробовски (Кировн область)
*Кочергинцы
*Кривели (Кировн область)
*Кропачи
*Кудино (Кировн область)
*Куликовски (Кировн область)
*Леденцовы
*Лисицины
*Лихачи (Кировн область)
*Лом (Кировн гӀалин гуо)
*Луговики (Кировн гӀалин гуо)
*Лянгасы
*Мали Кушовы
*Мали Субботиха
*Мараки
*Марьино (Кировн область)
*Масленики (Кировн область)
*Матанцы (Аьчка некъан станци)
*Матанцы (эвла)
*Машкины (Кировн гӀалин гуо)
*Меркуши (Кировн гӀалин гуо)
*Нагорье (Кировн область)
*Нагоряна (Кировн гӀалин гуо)
*Нижни Скопино
*Никуленки
*Оверинцы
*Олинцы
*Первомайски (Кировн гӀалин гуо)
*Першино (Кировн гӀалин гуо)
*Пестовы (Кировн гӀалин гуо)
*Петуховы (Кировн гӀалин гуо)
*Победилово
*Подборные
*Полевщина
*Порошино (Кировн гӀалин гуо)
*Прохоровцы
*Пушкари (Кировн гӀалин гуо)
*Репки (Кировн область)
*Рубцы (Кировн область)
*Русски (Кировн гӀалин гуо)
*Садаковы (Кировн гӀалин гуо)
*Сарбаи
*Севастьяновы
*Сергеево (Кировн область)
*Сидоровка (Кировн область)
*Соски
*Соснови (Кировн область)
*Студенец (Кировн гӀалин гуо)
*Сумароки
*Счастливцевы
*Томиловы
*Тростинка
*Удаловщина
*Хабаровы
*Цепели (Кировн гӀалин гуо)
*Чарушины
*Чернядьевы
*Чирки (Кировн гӀалин гуо)
*Чисти Пруды (Кировн гӀалин гуо)
*Чуркино (Кировн гӀалин гуо)
*Чухломински
*Чучи
*Шипеловы
*Шкляевски
*Шоломовски (Кировн область)
*Шубино (Кировн гӀалин гуо)
*Шустовы (Кировн гӀалин гуо)
*Эсауловы
*Югрино
*Ямново (Кировн область)

## Билгалдахарш

Категори:Кировн область
Категори:Россин кӀошташ
Каталонийн Республика

**Каталонийн Республика** () — къилба малхбузара Европин маьршо кхайкхана мохк бу, Испанийн автономийн кIошт лору кхин йолу пачхьалкхаша, 27 октябрехьа 2017 шена къаьстина маьрша Каталонийн Республик кхайкхана, Мехкан коьрта гӀала Барселона йу.

## Географи

Каталонийн Республикин уллера пачхьалкхаша: къилбаседехьа — Франци а, Андорра а, къилбехьа а, малхбузехьа  а — Испани, малхбалехьа хIорданаца аре йолуш йу.

## Бахархой

## Истори

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Government of Catalonia 
* Parliament of Catalonia

Каталонийн Республик
Категори:Конституцийн монархий
БазантӀи

**БазантӀи** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу  Акха-Бассан къилбседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: Хьаьвхьана къилбседехь,  Йоккха-Эрбала малхбузехьа, Бумматана къилбехьа, ГIалгIайчоьна дозан йистехь малхбузехьа .

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Къолие

**Къолие** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Мержа-Аьхк хийистехь,  Галайн-ЧIожана къилбседа-малхбузехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседехьа — Хьаьвхьа, малхбал-къилбехьа — Даккхах, къилбехьа — ГӀозана, малхбузехьа — Сехьа-ГериетIе.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Кхел-хи (МаӀа-хин га)

**Кхел-хи** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштахула. МаӀа-хин аьрру га. Эркан дохалла – 3,5 км.

## Географи
Схьадолу Сандахойн ломара. ОхьадогӀу Итон-Кхаьллан кӀоштахула къилбаседа-малхбалехьа. Эркан хикхоче ю МаӀа-хиан аьрру бердаца, Пхенин гу олучу меттигехь, Ӏуьмиечу атагӀехь, Саьхьампан къилба-малхбалехьа.

Хин объектан система: МаӀа-хи → Хьачарой-Аьхк → Орга (эрк) → Соьлжа → Терк → Каспий-хӀорд.

## ЦӀе
"Кхел" - стен, тӀаккха маьӀна хуьлу Стен-хи. Кхин тӀе иза кхета МаӀа-хих, аьлча а Боьршачу-хих.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

## Билгалдахарш

Категори: Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Орган бассейн
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан хин объекташ
Чхьах

**Чхьах** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Тонгахойэрк олучу хийистехь, Акха-Бассан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехь — Пешха а, Жайние а, къилбаседа-малхбузехьа — Деха-Чу а, ЦӀeна-БархӀа а, къилба-малхбалехьа — Эза, малхбала-къилбаседехьа — Хьуьрика.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Дакна-Ара

**Дакна-Ара  ** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна кӀотар.

## Географи
кIотар йу Орга хи йистехьа, Итон-Кхаьллана къилбехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа —  Итон-Кхаьлла,  къилба-малхбалехьа — Шок-кхелли, малхбалехьа — ЦӀуьника, малхбузехьа —  Ботурча.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
ТӀалкхелли

**ТӀалкхелли** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара эвла.

## Географи
Эвла йу Доьрахойн эрк йистехьа, Итон-Кхаьллана малхбалехьа.
Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Хаз-кхелли, къилбехьа — Хьурика, малхбузехьа — Доьра а, Итон-Кхаьлла а, малхбалехь — Тас-ГутӀе.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Хьархиечу

**Хьархиечу** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Мулкъойн эрк хи йистехьа, Итон-Кхаьллан къилбседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: ГӀезир-кхеллина малхбузехьа.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Юсуп Хьаж

**Шейх Джайраханов Юсуп Хаджи Джайраханович**
1917-1984. 
Председатель духовного управления мусульман Чечено-Ингушетии по 1984 год.
Общественный религиозный деятель, богослов, ученный арабист и востоковед.
Заслуженный учитель СССР.
Работал директором средней школы 57 города Грозного в советский период.
Был награжден медалью герой труда.
Участник международной конференции "Религиозные деятели в защиту мира от ядерной войны"
Имам Ачхой-Мартаноского района в период до 1984 года. Один из  основателей центральной мечети в районном центре Ачхой-Мартан.

## Примечания
Шайх Мансуран кӀошт

**Шайх Мансуран кӀошт** — СоьлжагӀалан чуьра кӀошт.

## Истори

## Бахархой

## Лаьцна дийцара
Шайх Мансуран кӀошт уллера кӀошташ: къилбехьа —Соьлжа-ГӀалин кӀоштаца a, Хьалха-Мартанан кӀоштаца a,къилбседа-малхбузехьа —Висаитовн кӀоштаца a,  къилбседехьа —Ахьмадан кӀоштаца a, къилбседа-малхбалехьа  — БойсгӀаран кӀоштаца а Соьлжа-ГӀали.

## ЧуьргӀалан кӀоштан меттигаш
* Йукъа
* Йоккха Алдие «Большие Алды»
* Алда шутӀе «Алды террасе»
* ГӀой хьун «Войск (речки) лес»
* Хьалхара РегӀайисте
* Юкъера РегӀайисте 
* ТӀехьара РегӀайисте 
* Эндара-Юрт «Андреевская Долина»
* Ягин-Юрт «Карпинский Курган»
* ЧӀаьнта «Чанти аул» .
* Ӏалхан-Чу «Кирова»
* Керла Алда
* Ӏамирхананги-Чу 
* Луллу-Юрт
* БухӀан-Юрт («Микрорайон химиков»)
* ЭгӀашбатойн-Юрт «Кирова»
* Зилкъан ирзие
* Шовдане
* Дуокин-Барзе
* Эмзин-Барзе 
* ГӀалин-Барзе «Крепостной курган»
* КӀажа (Новый Алды)
* Гунойн шовданаш  
* Сарт-кешнаш 
* Деха ирзе
* ГӀозакан ирзе
* МоӀсин ирзе
* МонцӀин ирзе
* Чимкин ирзе
* Килин шовда 
* Динан шовдане 
* Хьаькиман тогӀи 
* Урсбин шовданаш 
* Ӏаьржа шовданаш 
* Аруханан шовда 
* Хьерашка

## Билгалдахарш

Категори:СоьлжагӀалан чуьра кӀошташ
Ахьмадан кӀошт

**Ахьмадан кӀошт** — СоьлжагӀалан чуьра кӀошт.

## Истори
КӀошт кхоьллина 1957 шеран 12 сентябрехь.

## Бахархой

## Лаьцна дийцара
Соьлжа-ГӀалана йукъ а къилбаседа дакъа ду Ахьмадан кӀошт. малхбузехьа — Висаитовн кӀоштаца a, къилба-малхбузехьа — Шайх Мансуран кӀоштаца a, къилба-малхбалехьа — БойсгӀаран кӀоштаца a, малхбалехьа— Соьлжа-ГӀалин кӀоштаца..

## ЧуьргӀалан кӀоштан меттигаш
* Йукъе
* Комплекс Соьлжа-ГӀала-I
* Комплекс Соьлжа-ГӀала-II
* ЖимкӀошт № 1
* ЖимкӀошт № 2
* ЖимкӀошт № 3
* ЖимкӀошт № 4
* ЖимкӀошт № 5
* ЖимкӀошт № 6
* Хьанакхин-Йурт (Ипподромной микрорайон)
* МаӀас (Калинина)
* ЧӀаьнт-Йукъ «С.Родина»
* Жима-Чечана- (Красный Молот)
* Хьажин-Эвла
* Соьлже
* Ӏалхан-Чурт
* Хьидин-Йурт
* ЧуртогӀе
* Кемсийн йурт
* Ялхойн йукъ

## Билгалдахарш

Категори:СоьлжагӀалан чуьра кӀошташ
БойсгӀаран кӀошт

**БойсгӀаран кӀошт** — СоьлжагӀалан чуьра кӀошт.

## Истори
Суьйракоьртан кӀошт кхуьлина 1936 шарахь.

## Бахархой

## Лаьцна дийцара
Суьйракоьртан кӀошт ю къилба-малхбелан Соьлжа-ГӀалан дакъа, Суьйра-Коьрте олу ламан тӀехьа а гуонаш юкъехьа .Уллера кӀошташ: къилбаседехьа -  Ахьмадан кӀоштаца а, къилба-малхбалехьа  —  Соьлжа-ГӀалин кӀоштаца а, малхбузехьа - Шайх Мансуран кӀоштаца.

## ЧуьргӀалан кӀоштан меттигаш
* Суьйра-Коьрте 
* Войкова
* Мичурин
* Хан-ГӀала
* Ленгородок
* Ирзе № 10
* Ирзе № 12
* Ирзе № 14
* Ирзе № 15
* Ирзе № 20
* Ирзе № 21
* Ирзе № 22
* Ирзе № 23
* Ирзе № 25
* Ирзе № 30
* Ирзе № 32
* Ирзе № 35
* Ирзе № 42
* Ирзе № 45
* Ирзе № 47
* Ирзе № 48
* Ирзе № 49
* Дарбанан-Хишка (Участок № 56)
* Ирзе № 58
* Ирзе № 63
* Сарачан-Юрт (Минутка)

## Билгалдахарш

Категори:СоьлжагӀалан чуьра кӀошташ
Гиеле-Чу

**Гиеле-Чу ** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу  Кlай-Шаьлажа олу хийистехьа, Акха-Бассана къилбаседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбехьа — Хьевхьарача-Ялхара, къилбаседехьа — Йоккха-Эрбала, къилба-малхбалехьа — Жаьн-Чу, малхбузехьа — Хьаьвхьа.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
СоьлжагӀалан чуьра кӀоштанаш

Нохчийчоьнан коьрта гӀала  **[[Соьлжа-ГӀала]]** йекъало 4-ъ ЧуьрагӀалин кӀошташ .

## ЧуьрагӀалан кӀошташ

СоьлжагӀалан чуьра кӀошташкахь болх беш  префектура ю, Соьлжа-ГӀалан мэрийн куьг-кӀел йоьдаш а, цул совнах хӀора кӀоштанашкахь шена кӀоштана да ву, префекта олу цараха оьрсийн метт.

## КӀоштанан чур гуо
ХӀора СоьлжагӀалин чур кӀошт йекъалу 5-ъ кӀоштан гуо (ТО) шена лоьмарашца билгал йеккхана: кхузар ТО №1 йукъе ТО №5. цхьана массо гӀалахь 20 ю ТО.

## Истори
1920-чу  шарахь, гӀалан хьал та дарна а йоккха хуьлуш а белхаш дарна бахьана хилла, цигара йекъера Нохчийнчоьна коьрт гӀала 4-ъ кӀошт йукъе , нохчашна йовзаш хилла ю — Мехкдаьттан кӀошт(Старопромысловский район) моссу хена мехкдаьтта доккхуш меттиг хилла цундела цуьнахa МехкдаьттантӀе я Мехкдаьттан кӀошт хил тарло, Суьйра-Коьрта я —Суьйракоьртан кӀошт(Октябрьский район) нохчашнa шир замана дуьйна йoвзашa меттиг а Суьйра-Коьрт олуш лам бу, цулa тӀехьа йогӀушa ю —  БухӀанюртан кӀошт (Заводской район), олхазар хилла «бухӀа» олуш цигахь эвлан цӀе цигар хьа-эца ю, БухӀан-Юрт олуш нохчийн эвла хилла цигахь Ӏаш нохчийн Кавказан хьалхара куьйгалхо Ошурма Шайх-Мансур хилла Ӏаш цигахь. ГӀалан йукъ а къилбседехьа а ю — Ширсоьлжан кӀошт (Ленинский район), цигахь хьалха заман чохь хилла нохчийн эвла Шир-Соьлжа я Соьлжа-Юрт олуш.

Административан бекъамехьa 1936—1938 шарашкахьa Соьлжа-ГӀала йекънера Молотовский, Октябрьский, Орджоникидзевский, Сталинский, Старопромышленный (цултӀехьа Старо-Промысловский) олуш керла кӀошташ хилла. 12 сентябрехь 1957 шарахь Молотовскин кӀоштах Ленинский кӀошт кхуьлна. Кхиъа  1959 шарахь Орджоникидзевскин кӀошт чу йехьна Сталинан кӀошт чу, цул тӀехьа 1961 шарахь хийцина  Заводскойн аьлла.

## Билгалдахарш

Категори:Соьлжа-ГӀала
Даттах-Корта

**Даттах-Корта** (, ) — Малхбалехьа Кавказана доккха дукъан 4261 м. лекха ламанан бохь бу Нохчийчоьна (Шаройн кlошт) а, Гуьржийчоьна а (Тушети) дозанан йукъехьа.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан лаьмнаш
Категори:Гуьржийчоьнан ламанан баххьаш
Категори:Кавказ
Хамидов, Баудин Хожаевич

**Хамидов, Баудин Хожаевич** (1958 шеран 9 апрель, Агадырь, Карагандан область, Кхазакхийн ССР, ССРС) — геологин-маьIданийн Iилмийн кандидат. Къоман нохчо, тайпана аргIано.

## Биографи
Бауди вина 1958 шарахь Кхазакхийн ССР Карагандан областера Агадырехь. 1975 шарахь цо чекхйаьккхира № 1 йолу Горагорскан йуккъера ишкол. 1980 шарахь чекхйаьккхира И.М.Губкинан цӀарах йолу маьхкдаьтта-химин а, газан а промышленностан институт геологи а, маьхкдаьтта, газ йоллу меттиг талларан говзаллица. Геологин-маьӀданийн Ӏилмийн кандидат.
1981—1996 шерашкахь болх бира «Грознефтехь», цигахь некъ бира лакхарчу геолог даржера маьхкдаьтта а, газ а йаккхаран «Горскнефть» урхаллин хьаькам дарже кхаччалц. 1996—1997 шерашкахь — «ЮНКО-Грознефтеоргсинтезан» генералан директор вара. 1997—1999 шерашкахь — «ЧеНеКо-Нефтепродуктан» генерал директор, Къилба маьхкдаьттан компанин генералан директоран маркетингехула волу гӀовс, маркетинган вице-президент белхаш бира. 2000—2004 шерашкахь — ОАО «Грознефтегазан» инарлин директор. 2004—2007 шерашкахь — ОАО "НК «Роснефтан» оперативан урхаллин а, мониторинган а департаментан директоран хьалхара гӀовс, маьхкдаьттагазйаккхаран департаментан директоран хьалхара гӀовс. 2007—2015 шерашкахь — ООО "Компания «Полярное Сияние» генералан директор. 2016 шеран мартера 2017 шеран август кхаччалц — ПАО АНК «Башнефтан» оперативан урхаллин департаментан директоран гӀовс.
2017 шеран августехь ПАО АНК «Башнефтан» директорийн Кхеташонан ДаржехӀотторан а, совгӀатдаран а комитето магорца чӀагӀдина Хамидов Баудин ООО «Соровскнефтан» генералан директоран дарже хӀоттор.
СовгӀаташ: Сийлаллин Орден (2005 ш.), Сийлахь маьхкдаьттадаккхархо.

## Доьзалла
Ши кIант, ши йоI.

## Билгалдахарш

Категори:Россин мехкдаьттахой
Категори:ССРС мехкдаьттахой
Категори:Сийлаллин орденан кавалераш
Категори:Россин сийлахь мехкдаьттахо
Огуз-наме

**«Огу́з-Наме́»** (*«Огузан жайна»*) — эпосан иэс, туьркийн огузийн силсилах а, церан туьйра хиллачу дех Огуз-каганах (Огуз-ханах) а лаьцна долу. Ӏалаш хилла йуккъерчу бӀешерашкахь йаздина цхьаболчу кхолламийн тептарш. Уьш доцуш дисина кийсакаш йуккъерчу бӀешерийн историн кхолламийн. Уггар шираниг царех XIII—XIV бӀешерашкара карлука-уйгурийн верси йу. Оцу версин XV бӀешеран тептар Ӏалашдеш ду Парижехь. XVII бӀешарахь эпосан бусулбанийн верси кхоьллина хиван хана АбулӀазис. Билгалдаккха деза, массо а 12 дийцарах кхечу туьркийн эпосан иэсан «Китаби деде Коркуд» тиллина иштта дашца цӀе «Огуз-Наме».

1309 шарахь туьркех схьавалар долу историка Абубакр ибн ӀабдуллахӀ ибн Айбек-ад-Давадарис Мисрехь Ӏарбийн маттахь йазйина жима тептар («Хестийначеран исторера жовхӀар»), цуо йаздина цхьаьна туьркийн маттара персийн матте гочдинчу жайнех лаьцна. Иза дара VI бӀешерера сасанидийн паччахьан Анушираванан визиран Бузург-Мехруйн. И «Дастан Улухан Ата Битикчи» цӀе йолу жайна, VIII бӀешарахь, Харун-ар-Рашид паччахь волуш гочдина Ӏарбийн матте. Абубакра, оцу тептар тӀиера, дуьйцура туьркийн дастанех, Огуз-ханах, тӀехьуо эпос йукъа даханчу «Китаби Деде Коркудах», Тепегёзах лаьцна. Кхоллам бевзаш бара кхин а «Огузнаме» цӀарца, цуьнан оригинал вайн деношка ца кхаьчна. Оцу кхолламера Тепегёзах лаьцна дийцарш къаьста уйгурийн маттахь йаздинчу, Парижехь Ӏалашдечу "Огузнамех".

2007 шарахь эпосан мукъмашца азербайджанийн композитора Гулиев Джаваншира кхоьллира изза цӀе йолу балет «Огузнаме».

## Билгалдахпрш

## Литература а, тексташ а
* Riza Nour, Oghouz-namé, épopée turque, (… notes, trad. française, texte en turc de Turquie, fac-si-milé), Alexandrie, 1928.
* Кононов А. Н., Родословная туркмен, М.—Л., 1958 (лит., с. 181—90)
* Щербак А. М., Огуз-наме, Мухаббат-наме, М., 1959
* 

Категори:Эпосан кхолламаш
Категори:Туьркийн меттанаш
Южни Урал (Оренбурган кӀошт)

**Южни Урал** () — Россин Федерацин Оренбурган областан Оренбурган кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат континенталан йу, йовха, бекъа мехашца, шийлачу Ӏаьнца, дика лаьттачу луон чкъоьраца. Ӏа къаьста гуттара а дацаре температурашца а, луьра шелонашца а. Аьхке дийнахь йекхна, йовха, алссама июлехь. Вегетацин мур 180 де гергга ду. Климатан амалийн сипатех йу йокъаллаш. Аьхка хуьлу йочанаш латта худа а ца кхуьу, хӀунда аьлчи лакхара хӀаваан температураш уьш чехка Ӏаьнаре йоху. Махкахь йочанаш цхьабосса ца хуьлу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Оренбурган кӀоштан индексаш 

Категори:Оренбурган кӀоштан нах беха меттигаш
Волга

*Волга (Давлеканован кӀошт)
*Волга (Кильмезан кӀошт)
*Волга (Некоузан кӀошт)
*Волга (Первомайскан кӀошт)
*Волга (Селижарован кӀошт)
*Волга (Старицан кӀошт)
*Волга (Шумерлян кӀошт)
*Волга (Ярославлан кӀошт)
Квадратан километр

**Квадра́тан киломе́тр** (км², кв. км, ) — майда юстаран барам, йекъало квадратан метрашка.

Квадратан километр — квадратан майдан агӀонаш 1000 м йолу майдан метрин барам бу. Ишттачу квадратан майда хуьлу 1000 м × 1000 м = 1 000 000 м²

Цхьа квадратан километрца нийса ду:

* 1 000 000 м²
* 100 гектар;
* 0,878 687 квадратан верста;
* 0,386 102 квадратан миля;
* 247,105 381 акр;
* 10000 ар.

Шен рогӀехь:
* 1 м² = 0,000 001 км²;
* 1 гектар = 0,01 км²;
* 1 квадратан миля = 2,589 988 км²;
* 1 акр = 0,004 047 км².

## Хьажа иштта
* СИ Система
* Километр
* Оьрсийн барамийн система

Категори:Физикехь майда юстаран барам
КхоалгӀа республика (маьӀнаш)

**КхоалгӀа республика** — могӀа пачхьалкхашкахь лелош йолу цӀе, юкъаялийна оцу махкара хьалхалерачу пачхьалкхийн кхолламашкара Ӏедал схьаэцар гайта.

* Грекийн кхоалгӀа республика
* Французийн кхоалгӀа республика
* Къилба Корейн кхоалгӀа республика
* КхоалгӀа Республика (Польша)
* Башкортостанан кхоалгӀа республика
Шара (Байкалдехьара мохк)

**Шара** () — Россин Федерацин Байкалдехьара мехкан Александровски Заводан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат луьра, чӀогӀа континенталан йу. Октябрехь дуьйна кхузахь хӀутту лакхара атмосферан Ӏаткъам. Йочанаш кӀезиг хуьлу, ткъа малх лепар кхузахь алсама хуьлу Ялтехь а, Кисловодскехь а чул. Оцу хенахь гӀийла мох а наггахь бен ца хуьлу. Оцу хьолашкахь латтано йойу дукха йовхо атмосферан дӀайалар бахьнехь, цуьнца кхетадо температуран инверсеш а, алссама тӀетаьӀӀа шелонаш латтар. Аьхке кхузахь йовха йу, цхьаццанхьа тӀех йовха йу, ткъа Ӏа шийла ду.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Якутскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+9.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Александровски Заводан кӀоштан индексаш 

Категори:Александровски Заводан кӀоштан нах беха меттигаш
ХӀинди (маьӀнаш)

*ХӀинди*':
* **[[ХӀинди]]** — пачхьалкх Къилба Азиехь;
* **ХӀинди** — исторера, кхин а шуьйра мохк, хӀинцалера ХӀиндин, Пакистанан, Бангладешан мехкаш а, лулара гӀайренаш а, лулара пачхьалкхийн регионаш а шена чулоцуш болу. 
* **[[ХӀинди бӀов|ХӀинди (бӀов)]]** — Мумбай гӀалахь йеш йолу тӀехлекха гӀишло.**

* **ХӀинди (цициг)''' (1990—2009) — АЦШ-н 43-гӀа президентан жимачу Буш Джорджан цициг.

## Хьажа иштта
* ХӀиндин субконтинент
* ХӀиндостан — ахгӀайре
* ХӀиндостанан экъа, ХӀинди — тектоникан экъа
* Шира ХӀинди
* ХӀиндин Союз
* Ост-ХӀинди
* Вест-ХӀинди
* Йоккха ХӀинди
* Голландин Ост-ХӀинди — ХӀиндонезин историн цӀе
* Къилба Ази — историн ХӀинди юкъабогӀуш хилла мохк
* Таханлера ХӀиндин Республикин регионаш:
:* Къилбаседа ХӀинди
:* Малхбален ХӀинди
:* Къилбаседа-Малхбален ХӀинди 
:* Малхбуза ХӀинди
:* Къилба ХӀинди
* Къилба Азиера европин пачхьалкхийн колонеш:
:* Британин ХӀинди
:* Португалин ХӀинди
:* Французийн ХӀинди
:* Голландин ХӀинди 
:* Данин ХӀинди
Ишхеш

**Ишхеш** — Йоккхачу Кавказан лаьмнийн дукъех цхьа дукъ (Барбало лам болчохь къаьста коьртачу дукъах), лаьтта цуьнан къилбаседа-малхбален декъехь, Ӏаьндийн ГӀой-хин аьрру бердаца. Ишхеш оцу хинан бассейнан а, Соьлжан (нийса аьлча, Теркан-ГӀой-хи хидоькъе) бассейнан а хидоькъе ду. Басеш тӀехула охьадогӀу ГӀой-хи а, ГӀурий а.

Дуькъан дохалла — 60 км гергга, максимум локхалла — 2736 м. Лаьтта дукхах дерг  кир-маьӀданех киран муьрера. Баххьашкахь бай-ломан ландшафташ йу, къилбаседа басешкахь — ломан хьаннаш, къилба басешкахь (уьш Ӏункаруо ду) — коьллийн байаренаш йу. 

Дукъ тӀехула Нохчийчоьнан а, ДегӀастанан а  йукъара доза ду.

## Хьажоргаш
* 
* Информация на начало XX века: 

Категори:Ломан даккъаш абатца
Категори:ДегӀастанан ломан даккъаш
ХӀиндин субконтинент

**ХӀиндин субконтине́нт** — Гималайшан къилба агӀора йолу субконтинент, цунна тӀехь лаьтта пачхьалкхаш: Пакистан, ХӀинди, Бангладеш, дукха хьолахь юкъатуху Непалан, Бутанан, Шри-Ланкан, иногда ещё Мальдив и части Афганистана мехкаш. ЦӀе ХӀиндин цӀарах тиллина. Субконтинент лаьтта ХӀиндостанан (ХӀиндин) тектоникан пилтан тӀехь, Евразийнчух къаьсташ йолу. ХIиндин субконтинент къилба суперконтинентан Гондванин дакъа хилла, иза лела доладелла къилбаседа-малхбуза агӀора оцу хенахь хилла а доцучу ХIиндин Ӏапказ чухула — процесс, лаьттира 50 млн шо гергга. Цул тӀехьа субконтинент Ӏоттаелла Евразин пилтанца, цуьнан бухара субдукцис гучудехира Гималайш, — дуьненан уггар лекха лаьмнаш.

## Хьажа иштта
* ХӀиндостан
* Къилба Ази

## Билгалдахарш

Категори:Къилба Ази
Бхарата (император)

**Бха́рата** ( ) — джайнизмера а, хӀиндуизмера а легенда хилла арийн паччахь. Бхарата дуьххьарлера паччахь хилла, ХӀиндин субконтинентан массо а мехкаш схьабаьхна волу, цунах цуьнан цӀарах ала долийра «Бхаратаварша» (). «Махабхаратаца», Бхаратан империн дакъа хилла Бактри, ОвхӀан, Туркмени, Узбекистан, Таджикистан, ГӀиргӀазойчоь, Перси. Цхьайолчу Пуранашкахь Бхаратаварша олу, ХӀиндех аьлла а ца Ӏаш, ша долчу дуьненах а.

Джайнийн мифологехь, Бхаратас ша долу дуьне схьадаьккхина ца Ӏа, амма ялсаманан планеташ а яьхна, Меру лам боьххье а ваьлла, шен байракх а хӀоттийна. Амма, боьххье хьалакхаьчначу хенахь цунна дуккха а байракхаш гина цигахь, цул хьалха цига кхаьчначу кхечу турпалш йитина йолу. Къарвелла, Бхарата джайнизм дин тӀелаьцна, дуьненах дӀахаьдда, нирване кхаьчна.

Бхаратан цӀе лелайо ХӀинди Респу́бликас — иза цуьнан официалан цӀе ю санскритехь а, хӀинди маттахь а.

Категори:«Махабхаратан» персонажаш
Категори:ХӀиндуистийн мифологин персонажаш
Категори:Персоналеш:Джайнизм
Бхимбеткера тархийн гӀишлош

**Бхимбеткан тархийн гӀишлош ** ю Центран ХӀиндин чӀапломан къилбен декъахь Виндхья ломан кӀажошкахь. Юкъачу хьаннаш тӀехула айбаделлачу даккхийчу кир-маьӀданийн тархашкахь, лаьтта пхи тоба Ӏаламан тархийн лочкъийла. Цигахь ду суьрташ, мезолит заманера историн хан тӀекхачале болчу муьрера. Оцу объектан уллохь йолчу 21 юртан бахархойн гӀиллакхаш тера догӀу тархаш тӀехь гайтинчу суьртийн сюжеташца.

## Хьажоргаш
* UNESCO World Heritage: Rock Shelters of Bhimbetka
* 360<sup>o</sup> external view 
* Prehistoric Art of Bhimbetka 
* Bhimbetka Gallery by A. N. Maheshwari
* Photographs of Bhimbetka and other sites in Madhya Pradesh 
* Bhimbetka article by Upinder Singh 
* MP Tourism Destination Bhimbetka
* Pre-historic Paintings of Bhimbetka by L. L. Kamat
* Interactive Panaromic Images of Bhimbetka
* The Rock Art of Central India
* Скальные жилища Бхимбетка

Категори:Мадхья-Прадешан географи
Категори:Шира говзалла
Категори:ХӀиндин хьехаш
Категори:Азин мезолит
Категори:ХӀиндин туризм
Категори:Азин петроглифаш
Байракх

**Байракх** — кӀади нийса геометрин (дуккхачу хьолехь нийса сенаш долуш) формаш, леррина тайп-тайпа беснаш долуш.

Пачхьалкхан байракх йу пачхьалкхийн символехь цхьаъ. Пачхьалкхан байракхал совнах, дуккха йолу пачхьалкхийн йу тӀеман-хӀордан а, махлелоран (коммерцийн) а байракхаш.  

Хаьлжаг хьахор
 
Шайн-шайн цIа дIасабовда ца кхиийна генарчу меттигашкара иттех обарг, Гунибера бахархой, шайн инарлашна карабаха ца баьхьа бевдда сехьабевллачу оьрсийн ши бIе салтий а – уьш бен бацара чIагIо ларъярхой. ТIаьххьара йисинчу кхаа йоккхачу тоьпашна тIехь урхалла деш вара Исмил. Некъаш дIакъевлинчу саьлнийн дуьххьарлерчу могIанехь вара наиб Закари, Хосро –шолгIачохь, Афилон – кхоалгIачохь. Имаман кIентий ГIеза-Махьмий, Мохьмад-Шепий массанхьа а лиэташ вара. Имаман стиглан басахь йолу хаьлжаг айбина лелара, доIа санна, массарна а вевзашволу къоьжа БойсагIар.

## Билгалдахарш

Категори:Байракх
Висаитовн кӀошт

**Висаитовн кӀошт** — СоьлжагӀалан чуьра кӀошт.

## Истори
Мехкдаьттан кӀошт кхуьлина 1936 шарахь, хьалхара цӀе Старопромышленный, цӀултӀехьа — Старо-Промысловский..

## Бахархой

## Лаьцна дийцара
Соьлжа-ГӀалана къилбаседа-малхбузехьа дакъа ду Мехкдаьттан кӀошт. Уллера кӀоштанаш: къилбаседа-малхбалехьа — Ахьмадан кӀоштаца а, къилба-малхбалехьа — Шайх Мансуран кӀоштаца. Кхина дӀа ю — Соьлжа-ГӀалин кӀоштаца..

## ЧуьргӀалан кӀоштан меттигаш
* Алтай
* Артёмовски Элеватор
* Берёзка
* Бутенко
* Посёлок Возрождение
* Газовый посёлок
* Грозненский посёлок
* Загряжский посёлок
* Посёлок Катаяма
* Посёлок Кирпичный Завод
* Посёлок Красная Турбина
* Посёлок Кузьминка
* Посёлок Мельникова (ранее → Участок № 63)
* Посёлок Овоще-Молочный Совхоз № 2
* Посёлок Разрезной
* Посёлок Собачевка
* Старый посёлок
* Таш-Кхаьлла
* Ташкхаьллан-Мехкдаьтта
* Городок Иванова
* Изоляторный городок
* Кхаъ-Коьрте (городок Маяковского)
* Городок Нефтемайск
* Городок Новый Нефтемайск
* Городок УП
* Хьачмат-Юрт
* Ирзе № 2
* Ирзе № 8
* Ирзе № 9
* Ирзе № 10
* Ирзе № 12
* Ирзе № 15
* Ирзе № 27
* Ирзе № 36
* Ирзе № 38
* Ирзе № 41
* Ирзе № 420
* Ирзе № 975
* Куоканан-колл-корта (Тернового кустарникавершина).
* Мехкдяьттанан гӀунаш «Нефтяные колодцы» - 
* Мехкдаьттанан рагI  «Нефтяной хребет»
* Йоккхачу Мехкдаьттан тӀе «ташкалинский хребет» 
* Мехкандаьтта тӀе  «Старых промыслов» 
* Ахчан корт «Ахчана холм»
* Гунаш-Юрт

## Билгалдахарш

Категори:СоьлжагӀалан чуьра кӀошташ
Соан

**Соан** — Пакистан махкахула историн Пенджаб регионехула охьадогӀу хи ду.

Хи долало Потхохар чӀапламан кӀажошкахь. Дохалла 250 км гергга ду. ХӀиндан доккха га ду. Соана шен хиш схьаоьцу дешачу лайх а, шах а, дуккха а хил о муссонийн догӀнаш. Хи дилларехь лелош а дац. Хикхочен локхалла — 210 м хӀордан барамал лекха.

Соан хих цӀе тиллина юккъерапалеолитера соанан оьздангалла.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Bhaktivedanta VedaBase: Srimad Bhagavatam 5.19.17-18.

## Галерей

Swaan River.JPG
Swaan gorge or Swaan cut.JPG


Категори:Пакистанан хиш
Категори:ХӀиндан геннаш
Хараппа

**Хараппа** (, ) — ширахӀиндин гӀала ю, хараппин цивилизацин (вайн эрал 3 эз. — 17—16 бӀешо хьалха) коьртачех цхьа центр. Лаьтта Пакистанера (хӀинцалерачу Пенджабан мохк) Сахивал гуо чохь, Рави хин шира харш уллохь.

«Хараппа» йац хьалхалера гӀалин цӀе. И цӀе йелла цунна ширачу  керлачу Хараппа гӀалин цӀарах, 6 километр генахь лаьттинчу. Керла Хараппа — тӀеман хенахь йисина британин колонизацин цӀерпоштнекъан станци ю. ХӀинца иза жима некъан йисттера гӀала ю, 15 эз. вахархо а волуш. Шира Хараппа карийна 1920-гӀачу шш., оцу хенара дӀахьуш ду археологин ахкарш.

Карийна Борзанан бӀешерера йохийна йолу чӀагӀйина гӀала, иза шен хенахь хилла уггар йоккха гӀала. Бахархой бара 23,5 эз. ст. Шира Хараппан къапалгаш чӀогӀа йохийнера ХӀиндера британин олаллаш, цуьнан кибирчигаш лелон йолийра Лахор — Мултан цӀерпоштнекъ буьллуш.
Оцу меттигехь ойла яра самукъанен парк хӀотто, Белхаш совцийра 2005 шарахь, дуккха а археологин артефакташ карийча. ГӀараваьлла Пакистанан археолога Ахьмад Хьасан Дани бахьнехь оьздангаллин Министралло барт бира гӀала меттахӀотто.

## Хьажа иштта
* Мохенджо-Даро

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Хараппин цивилизаци
Категори:Азиера яйна гӀаланаш
Махаджанападаш

**Махаджанапада** (санскритера гочдича: «Еза пачхьалкхаш») — буддийн хьосташкахь иштта олу ХӀиндостанан къилбаседера, къилбаседа-малхбалера мехкех.

*Махаджанапада* боху кхетам схьабаьлла *Джанападах* — иштта олура вайн эрал 600 шо хьалха тӀаьхь союзашка цхьанакхеташ хиллачу тайпанийн мехкех. Буддийн хьосташ билгалйоккху 16 махаджанапад — Будда дуьнен тӀе валале хьалха хиллаболу мехкаш. Ангуттара-никаяс лахара исписка ялайо:
# Каши
# Косала
# Анга
# Магадха
# Вадджи (Вриджи)
# Малла
# Чеди
# Ватса (Вамса)
# Куру
# Панчала
# Маччха (Матсья)
# Шурасена
# Ассака (Ашмака)
# Аванти
# Гандхара
# Камбоджа

Чулла-Нирдешас тӀетуху иштта Калинга пачхьалкх.

КӀеззиг башхаллаш йолу тера исписка гойту джайнин хьосташ.

*
Вриджи

**Вадджи** я **Вридджи** () — Шира ХӀиндин коьртачех цхьа махаджанапада. Хьахийна буддийн «Ангуттара-никая» текстера а, джайнин «Бхагавати-сутра» трактатера а 16 махаджанападийн испискехь. Шен цӀе махаджанапада кхьаьчна цуьнан куьйгалла дечу Вридджи некъех, цуо хьахабо Панини, Каутилья, Сюаньцзан. Махаджанапада Вадджи лоцура мохк Ганг тӀиера къилбехь непалан Терай регионе кхаччалц къилбаседехь. Махаджанападийн малхбузан доза хила тарло Гандаки хи. Малхбалехь цуьнан мохк баьржинера Коши а, Махананда хиш тӀе кхаччалц. Вадджи коьрта шахьар яра Вайшали. Кхин ладаме нах беха меттигаш хилла Кундапура я Кундаграма (Вайшалин йист), Бхоганагара, Хаттигама.

## Билгалдахарш

Категори:Махаджанападаш
Категори:ХӀиндин исторера пачхьалкхаш
Малла (пачхьалкх)

**Малла** — ширахӀиндин пачхьалкхан а, цигара тайпан а цӀе. буддийн хьосташца VI бӀешарахь Малла хилла 16 Махаджанападех цхьаъ. Иза Магадхан къилбаседехьа лаьтта майданца жима пачхьалкхь хилла. Маллан мохк боькъуш хилла шина декъе Какуттха хино. Коьрта шахьарш оцу шина паччахьаллин дакъойн хилла Кушавати я Кушинара (Горакхпуран уллора хӀинцалера Касия гӀала) а, Пава (Касиян 20 км генара таханлера Пандрауна гӀала) а. Кушинара а, Пава а доккха маьӀна долуш ю буддисташна а, джайнашна а: кхузахь даьхна шен тӀаьххьара денош Гаутама Буддас а, Махавирас а. Буддан заманахь маллаш онда тайпа дара, буддийн а, джайнин а тексташкахь сих-сиха хьаха а деш.

Малла хьахадо «Махабхаратехь» (VI.9.34) Маллараштра аьлла. «Махабхаратаца» (II.30.3) Малхбален ХӀиндин тӀелеташ Бхимас толам баьккхина малин паччахьна тӀехь. «Махабхаратехь» (VI.9.46) маллаш хьахадо цхьа могӀа малхбалехӀиндин тайпанашца ангашца, вангашца, калингашца. «Ману-смритихь» маллаш хьахийна кшатрийн тайпа аьлла. Дуьйцу, маллаш майра а, девнан тайпа хилла бохуш. Дуьхьанца Малла пачхьалкх монархи хилла, амма тӀехьуо республика хилла. Будда веллачул тӀехьа Малла пачхьалкхо яйина шен паргӀато Магадха империн дакъа хилла.

## Билгалдахарш

## Литература
# *Puratatv Nibandhawali* by Rahul Sankrityayan
# *Gorakhpur Janpad aur Uski Kshatriya Jatiyon Ka Itihaas* By Dr. Rajbali Pandey, pp. 291—292
# *Kshatriya Rajvansh* by Dr. Raghunath Chand Kaushik
# *Bhagwan Buddh ke Samkalin Anuyayi tatha Buddha Kendra* By Tripatkacharya, Mahopadhyaya Bikshu Buddhamitra, pp. 274—283.

Категори:Махаджанападаш
Категори:ХӀиндин исторера пачхьалкхаш
Категори:Махабхарата
Категори:Уттар-Прадешан истори
Чеди (пачхьалкх)

**Че́ди** () — «Махабхаратехь» а, Пуранашкахь а дуьйцу ширахӀиндин паччахьалла ду. Хьалхарчу муьрехь куьйгалла дира Пауравийн некъаша, ткъа тӀаьхьа — Ядавийн некъаша. Царал тӀаьхьа Махаджанападех цхаъ хилла. Чеди пачхьалла хилла Бунделкхандан махкахь, хӀинцалерчу Мадхья-Прадеш штатехь — Ямуна хин къилбехьа, Бетва (Ветравати) хица охьа. Дуьцу, Чедин коьрта шахьар Суктимати гӀала хилла бохуш. Чедин цхьа паччахь хилла Шишупала, Магадха паччахьаллин паччахьан Джарасандхин а, Дурьодханан а бартхо. Шишупала Кришнин мостагӀ хилла, сагӀийна вийна Юдхиштхирас даьккхинчу раджасуя сагӀехь. Схьабовлар Чеди паччахьаллера хилла иштта «Махабхаратехь» бийцинчу Дамагхошан, Дхриштакетун а, цуьнан кӀентийн Сукетун, Сарабхан, зударийн Накула Каренуматин а, Бхиман а. 

## Литература
* 

Категори:Мадхья-Прадешан истори
Категори:Махаджанападаш
Категори:ХӀиндин исторера пачхьалкхаш
Категори:Махабхарата
Камбейн айма

**Камбе́йн айма** (, *Кхамбат*) —хӀиндин Гуджарат штатера ХӀиндистанан къилбаседа-малхбузан бердаца йолу Ӏаьрбийн хӀордан айма. Цуьнан йохалла 130 км ю. Цуо къастадо малхбузехь лаьтта ахгӀайре Катхиявар Гуджаратан кхечу декъах малхбалехь. Камбейн айман чу кхета хиш Нармада, Сабармати, Тапти. Ша айма кӀорга йац, дукха гӀамаран гомхаллаш йолуш. КӀорга ца хиларо бердан аса ловзайо хӀорд тӀекхеташ а, чубужаш а. Цунах пайда оьцу меттигерчу верфаша.

Камбейн айма ширачу заманара дуьйна хилла ладаме йохк-эцаран центр. Цуьнан порташа вовшех тосу ХӀиндин чоьхьара дакъа ХӀиндин океанан йохк-эцаран хӀордан некъашца. Историн маьӀна долуш ю порташ Бхаруч, Сурат, Камбей, Бхавнагар, Даман. Бхаруч хилла уггар маьӀна долуш антин муьрехь, ткъа Камбей — Юккъера бӀешерашкахь. Портан хьалха дуккха а гӀум хьаькхначу заманахь, цуьнан меттиг дӀалецира Сийлахь Моголийн империн Сурата.

ХӀиндан цивилизацера лору Камбейн айман уллора ширчу яртийн (Лотхал юрт) ларш карийна 2002 шарахь.

Карбон хиллачу дечиган кийсикан 9500 шо хан билгалъяьккхина.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьрбийн хӀордан айманаш
Категори:ХӀиндин айманаш
Категори:Гуджаратан географи
Айдамиров Абузаран Литературин-мемориалан музей

**Айдамиров Абузаран Литературин-мемориалан музей** — Айдамиров Абузаран цӀарах йолу музей.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан музейш
Камбоджа (маьӀнаш)

**Камбоджа**:
* Камбоджа — Къилба-Малхбален Азиера пачхьалкх.
* Камбоджа — ОвхӀанан къилбаседера, Пакистанан къилбаседера, Таджикистанера шира пачхьалкх а, изза цӀе йолу тайпанан союз а.
* «Cambodia» (эшар) — 1981 шеран Ким Уайлдан эшар.
Ватса

**Ва́тса**, **Ва́мса** я **Ва́ччха** — шира хӀиндин пачхьалкх, юьйцу буддийн «Ангуттара-никаян» тексташкахь Махаджанападех 16 цхьаъ аьлла. Пачхьалкх лаьттина Ганг а, Ямуна а хиш цхьаьна кхетачохь. Цуьнан коьрта шахьар хилла Каушамби (хӀинцалера гӀала Косам, лаьтта АллахӀабадан 56 км къилба-малхбалехьа). Пуранаш дийцарехь, Ватса паччахьаллин шен цӀе кхаьчна Каши паччахьан Ватсан цӀарах. «Махабхаратехь» а, «Рамаянехь» а дуьйцу, Ватсан коьрта шахьар Каушамби йиллинарг, хилла Чеди паччахьан кӀант Куша я Кушамба цӀе йолуш. Пуранашца, Хастинапур Ганган хиш йохийна, бхаратийн паччахь Ничакшус (Джанамеджаян кӀентан кӀентан кӀентан кӀант), Хастинапур йитина Каушамби охьахиина. Иза чӀагдо Бхасан авторалла долу «Сварнавасадаттас» а, «Пратиджна-яугандхараянас» а. Пуранашкахь иштта ялайо исписка Ничакшун тӀаьхьенан, тӀеххьарниг ву Кшемака паччахь.

## Билгалдахарш

Категори:Махаджанападаш
Категори:ХӀиндин исторера пачхьалкхаш
Категори:Махабхарата
Куру (пачхьалкх)

**Ку́ру** () — хӀиндо-ариен тайпана кшатрийн а, цара ведийн муьрехь ХӀиндиера куьйгалла ден, тӀаьхьуо Махаджанападех цхьаъ хилла йолчу пачхьалкхан цӀе а ю. Куру паччахьалла лаьттина таханлера Харьянан а, Делин а кӀошташкахь, иза хилла дуьххьарлера политикин центр хӀиндо-ариешан ригведин муьрал тӀехьа. Кхузахь йуолийна кодификаци а, редакци а ян ведийн тексташна. Дукхаха болу Ӏилманчаша дийцарехь, Куру паччахьаллин мур богӀу Ӏаьржа а, цӀиен а кхийран оьздангаллин (вайн эрал XII—IX бӀешераш хьалхара) археологин мурца. Нийсса оцу хенахь ХӀиндин субконтинентехь эчиг гучудаьлла лору, иза дуьххьара хьахийна ду «Атхарваведехь» «Ӏаьржа маьӀда» аьлла. Оццу Ведехь (XX.127) Парикшитах олу «Курун паччахь». Парикшитан кӀант, Джанамеджая, хьахийна «Шатапатха-брахманехь» а, «Айтарея-брахманехь» а. Куру паччахьалла кхин а сих-сиха хьахайо тӀаьхьараведийн литературехь.

## Хьажа иштта
* Куру (паччахь)

## Билгалдахарш

*Bharata Bhumi aur Unke Nivasi*, 1930, pp 297—304, Jaychandra Vidyalankar; Abhidharamkosa, Vasubandhu, Varanasi, 1930, 3/57; Yuan Chwang p 32-35

## Хьажоргаш
* Coins of Kuru janapada

Категори:Махаджанападаш
Категори:Историйн индуистийн пачхьалкхаш
Категори:ХӀиндо-ариеш
Шурасена

**Шурасена** () — Шира ХӀиндин паччахьалла. Цуьнан мохк хилла хӀинцалерчу Уттар-Прадеш регионера Браджа йолчохь. Коьрта шахьар лаьттина Матхурехь. Буддийн «Ангуттара-никаян» тексташца Шурасена хилла вайн эрал VI бӀе шо хьалха ялхийтта Махаджанападех цхьаъ Шайн гӀиллакхашца паччахьаллин цӀе йелла гӀараваьллачу Ядавийн некъийн паччахьан Шурасенан цӀарах. Цуьнан кӀант хилла Васудева, Кришнин да. Цхьана муьрехь кхузахь олалла дина Уграсенас, Камсин дас. Иза хилла беза мохк Кришнина, иза кхузахь ванн а вина, цуо олалла а дина. «Махабхаратехь» дукха хьахабо оцу паччахьаллин бахархой шурасенаш. Уьш къарбина Сахадевас раджасуя сагӀийна кечам бечу хенахь тайпа деана ясакххой хьолехь. Курукшетрера тӀамехь шурасенаш Пандавашна дуьхьал хилла, уьш хӀаллак бина Юдхиштхирас, оцу тайпана цӀийх латта Ӏабийра цуо.

Шурасена паччахьаллин коьрта шахьар Матхура ю, лаьттина Ямуна хин бердаца, хӀиндусаша еза меттиг лору.

## Билгалдахарш

Категори:Махаджанападаш
Категори:ХӀиндин исторера пачхьалкхаш
Категори:Махабхарата
Категори:Уттар-Прадешан истори
Канва (некъий)

**Канва** — некъаша, Шунга некъий боьхначул тӀехьа куьйгалла дира Малхбален ХӀиндиера Магадха паччахьаллин. Канва некъий куьйгаллехь бара вайн эрал 75 — 26 шераш хьалха. Некъийн дуьххьара куьйгалхо хилла Васудева паччахь, дарже кхечира вайн эрал 75 шо хьалха Ӏарш тӀиера Шунгийн тӀаьххьара паччахь Канва вожийна, амма, бакъо елира Шунгашна олалла дан генарчу маьӀгашкахь шайн мехкан. Канваш 50 шарахь гергга куьйгалла дича, Ӏарш тӀехь хийцавелла виъ паччахь. Канвийн куьйгаллин мур чекхбаьккхира къилбехара баьхкинчу Сатаваханаша.

## Паччахьаш
* Васудева (вайн эрал 75 — 66 шераш хьалха)
* Бхумимитра (вайн эрал 66 — 52  шераш хьалха)
* Нараяна (вайн эрал 52  — 40  шераш хьалха)
* Сусарман (вайн эрал 40 — 26  шераш хьалха)

## Литература
* Raychaudhuri, Hemchandra *Political History of Ancient India*, University of Calcutta, 1972.

Категори:Бенгали некъий
Категори:Бенгалин истори
Категори:ХӀиндийн некъеш
Сестерци

**Сестерци** () — шираруман детин нахарта (Августан заманара дуьйна — цӀестан лаламах) дозалла ши асс цхьа семис (1/2 асс), иза гайтина цуьнан цӀеро. Латинера ма-дарра гочдича «кхоалгӀачух ах» () бохург ду, аьлчи а ши асс а, кхоалгӀачух ах а бохург ду. Нахартин номинал билгалъяккхара аббревиатурица **IIS** (**HS** йа **
IIS
**), **II** — руман терахь, билгалдоккху ши асс хилар, **S** — семис (ах). 

Вайн эрал 217 шо хьалха (211 йа 269 кхечу версешца) Румехь йукъайаьккхира керла нахартийн система дешийн, детийн, борзан нахарташ долуш, бух хилира детийн денарий, 10 ассе кхочуш долу. Зорба тухуш дара иштта детийн нахарташ — денариеш (10 асс), квинариеш (5 асс), сестерциеш (2 1/2 асс). Денарийн дозалла 4.55 грамм яра (980 чам) йа 1/72 фунт (4 скрупула). 

Цхьаьна версица, оцу билгалонах долларан хьаьрк схьаелира — .

## Хьажа иштта
* Шира Руман нахартийн система

## Литература
* *Мэттингли Г.* «Монеты Рима». — М.: Collector’s Book, 2005.

## Хьажоргаш
* 
* 

 

Категори:Номиналаш ассашкахь
Категори:Шира Руман нахарташ
Категори:Нахарташ абатца
Ассака

**Ашмака** (, ) я **Ассака** — Шира ХӀиндин паччахьалла. Лаьттина меттиг хӀинца а билгала дац. Иштта, «Брахманда-пуранас» хьахайо Ашмака Къилба ХӀиндин цхьа гӀала аьлла, «Курма-пуранас» хьахайо иза  Пенджаб хьокъехь, ткъа «Брихат-самхитас» хӀоттайо Ашмака ХӀиндин къилбаседа-малхбузе. Талламхочо Дэвидс Т. Риса лорура, Ашмака буддийн муьрера Ассака пачхьалкх. Буддийн «Ангуттара-никаян» текстаца вайн эрал VI бӀешо хьалха Ассака яра ялхийтта Махаджанападашах цхьаъ. Мохк лаьттара Годавари хин бердашца, коьрта шахьар яра Потана (Потали). Буддийн «Махаговинда-суттантан» тексташа хьахаво Бхагадатта, Ашмакан паччахь. «Матсья-пуранехь» ялайо Ашмакин 25 паччахьан исписка.

Ашокан заманахь и паччахьалла Махараштра мехкан дакъа хилира. Каутильян «Архашастраш» юьйцуш волу Бхатта Свамис, иштта туху  Ашмака Махараштрех.

## Билгалдахарш

 Категори:Махаджанападаш
Категори:ХӀиндин исторера пачхьалкхаш
Категори:Махабхарата
Смрити

**Смри́ти** (,  «дагахь латтийнарг») — хӀиндуизман деза жайнийн категори ю. Термин лелайо шрути (дуьххьарлера ведийн жайнаш) дузош долчу тексташна. Смрити жайнийн классификацин шортта варианташ ю. Смритиеш йукъара лору:

# **[[Дхармашастраш]]** йа законаш. 18 жайнахь ду. ХӀора жайна цхьаьна заманан муьран лерина ду.
# **[[Итихасаш]]** йа истореш, дийцарш. Лаьтта 4 жайнах. Царна йукъара лору «Махабхарата» а, «Рамаяна» а эпосаш.
# **[[Пуранаш]]** йа шира хиламаш. 18 жайнахь ду. ХӀиндуизмера тӀеяздина деза жайнаш ду, царна чохь Вишну, Кришна йа Шива Делан кепе ойбу иза
# **[[Веданга]]** лаьтта 6 категори текстех: Шикша, Вьякарана, Чандас, Нирукта, Джьотиша, Калпа.
# **[[Агамаш (хӀиндуизм)|Агамаш]]** йа доктринаш. Кхаа коьрта декъашка декъало: вайшнаван, шиваитин, шактан. Категоризацин кхин кеп: Мантра, Тантра, Янтра.

## Хьажа иштта
* Шрути
* Смартизм

## Хьажоргаш
* Библиотека вайшнавской литературы 
* Библиотека текстов на санскрите 


Категори:ХӀиндуизман деза жайнаш
Къилбаседа ХӀинди

**Къилбаседа ХӀинди** — чу йогӀу Джамму а, Кашмир а, Химачал-Прадеш, Пенджаб, Харьяна, Уттар-Прадеш, Раджастхан, Чхаттисгарх, Уттаракханд, Мадхья-Прадеш штаташ.

## Климат
Къилбаседа ХӀинди вайн дуьненан дукхах ерг къилбаседа юккъерчу бараман зонехь ю. Шийла Ӏане, йовхачу аьхкене а, барамера муссонашка хьаьжна ца Ӏаш, Къилбаседа ХӀинди Дуьненахь уггар климат бес-бесар йолу регион ю. Диапазонера −45° тӀиера (Брасехь, Джамму а, Кашмир а) 50,6° тӀекхаччалц (Раджастханехь) экстремалан температураш ю. Брас ю шолгӀа уггар шийла нах беха меттиг дуьнен тӀехь.

## Истори
1826 шарахь СаӀид Ахьмад Барелви шен накъосташца кхечира Пешаваре. Меттигерчу пуштунийн тайпанийн гӀоьнца цуьнан аьтту белира йоцучу ханна Ӏедал каралаца а, Пешаварехь шариӀатан законашца еха пачхьалкх кхоьллира. Амма, 1830 шо чекхдолуш меттигерчу бахархойн налогийн политикин реза цахилар бахьнехь гӀаттам белира,  Барелвин шен накъосташца вада вийзира.

## Хьажа иштта
* Португалин ХӀинди

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:ХӀиндин регионаш
Категори:Гималай
Магадха

**Мага́дха** () — ХӀиндин шира пачхьалкх а, историн мохк а бу, хьахийна Рамаянехь а, Махабхаратехь а, куьйгалла дина паччахьаш буддисташ.

ХӀиндин ехачу исторехь хийцабелла Магадхех дукха некъий (Шайшунага, Нанда, кхин а).

**Магадха** махаджанападийн ялхийтта йаккхий пачхьалкхашна йукъа йогӀара буддийн а, джайнийн а хьосташкахь.

Харьянка некъех волчу Бимбисара паччахьа (вайн эрал 543—491 шераш хьалха), Буддийн заманахь ваьхна волу, аьтту бира буддизм даржош, дика хьожура джайнизмега а.

## Магадхин паччахьаш
* вайн эрал 185—73 шераш хьалха — Шунга (пачхьалкх кхоллаелла Маурийн импери йоьжначул тӀехьа)
* вайн эрал 75—26 шераш хьалха — Канва некъий
* 320 — 550 шераш — Гупта импери

## Хьажа иштта
* ХӀиндин истори

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Шира ХӀинди
Категори:Махаджанападаш
Категори:Бангладешан исторера пачхьалкхаш
Категори:Бихаран истори
Категори:Малхбуза Бенгалин истори
Теркан чӀаж

**Теркан чӀаж** ( я *Дайраны ком*, , ) — Терк хина чӀаж, иза ю Башламан малхбалехьа, Россин (Къилбаседа ХӀирийчоь) а, Гуьржийчоьна а дозанехь —  Лакха Ларс а, гӀкэ Степанцминда а цӀерш йолу яртийн юккъехь.

## Кхин цӀерш
Теркан чӀаж ширачу географашна евзаш яра **Кавка́зан кеш** (Кавказан ков), **Ала́нойн ков**, иштта **Сарма́тийн ков** санна.

Аланойн ков — аланойн цӀарах тиллина Теркан чӀажан шира цӀе ю, юккъерчу бӀешерашкахь хӀара Докха Кавказан дукъан дехьа боьду некъ болу долахь хилачу.

Сарматаш — шира гӀала, Кавказан къилбаседехьара гӀум аренашкахь Ӏаш хила халкъ.

## Иэс
* БуритӀе гӀалахь ю литературин журнал «Дарьял».

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Теркан чӀаж
Категори:ГӀуьржийчоь
Панчала

**Панчала** (, ) — Къилбаседа ХӀиндиера Ганган а, Ямунан а хишшан йукъара, историн регион йу, хӀинцалерачу хӀиндийн Уттаракханд а, Уттар-Прадеш а штатийн мехкашкара. Ведийн муьрехь, Панчала паччахьалла урбанистийн оьздангаллин центр хилла. И мур богӀу сира кечйина кхийран оьздангаллица, иза гучуйаьлла вайн эрал 1100 шо хьалха, гӀелйелла вайн эрал 600 шо хьалха, Панчала паччахьалла махаджанападийн йалхийтта республиках цхьаъ хиллалц. Оцу кӀоштехь лаьттира шиъ ведийн шакха — Шаунака а, Тайттири а.

Панчала лоцура лакхара Гималайни Ганг хиний йукъара мохк. Регион йекъало шина декъе: Уттара-Панчала а, Дакшина-Панчала а. Уттара-Панчалин коьрта шахьар йара хӀинцалерачу Рамнагар гӀалин меттехь лаьттина Ахиччхатра (кхин а йевза Адхичхатра йа Чхатравати). Дакшина-Панчалин коьрта шахьар хилла Кампилья йа Кампил. Панчалин махкахь хилла гӀарайаьлла гӀала Каньякубджа (Каннаудж).

## Хьажоргаш
* Coins of Panchala janapada
* Panchal Details from IGNCA 

Категори:Махаджанападаш
Категори:Историн индуистийн пачхьалкхаш
Ваниг-гӀала

**Ваниг-гӀала** — ДегӀастанан Казбековн кӀоштера дӀатесна эвла/отар.

## Билгалдахарш

Категори:Казбековн кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Ӏовхойн кӀоштан нах беха меттигаш
Деканан султанаташ

**Деканийн султанаташ** —йозуш йоцу бусалбанийн пхи пачхьалкх ю, кхоллаелла Деканан чӀаплам тӀехь Кришна а, Виндхья а хишна юкъахь Бахманин султанатйоьхначул тӀехьа:
* Ахьмаднагаран султанат (1490—1636)
* Бераран султанат (1490—1574)
* Бидаран султанат (1527—1619)
* Биджапуран султанат (1518—1686)
* Голкондан султанат (1512—1687)

Султанаташ буора шайна юкъахь тӀемаш, амма 1565 шарахь цхьана а кхетта хӀаллак йира Виджаянагаран импери Таликотера тӀамехь.

1574 шарахь Ахьмаднагаран султаната схьатоьхна шайха Бераран султанат, ткъа цул тӀаьхьа XVII бӀешарахь массо а деканан султанаташ Сийлахь Моголийн империн юкъаяхара.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 

Категори:Исламан истори
Категори:ХӀиндин бусалбанийн пачхьалкхаш
Харша

**Харша** (*Харшавадхана)* (590—647 гергга) — 606 — 646 шерашкара Къилба ХӀиндиера Пушпабхути (Пушьябхути) тайпанара куьйгалхо. 

Цуьнан дайшкара кхаьчна мехкаш дара Джамна хин тогӀенан лакхарчу декъехь — Малхбален Пенджабера Ганган а, малхбален Раджпутанан а йистошкара, дуьххьарлера коьрта шахьар хилла Стханешвара. Харшас схьабаьккхина бенгалин Шашанка паччахьегара а, Гуптийн Малва паччахьегара а мехкаш. Харшас керла коьрта шахьар йира Канауджах. Харшас схьадаьккхира Малвин дакъа, Деканан тӀелетира, амма Нарбада (612 шеран гергга) хин тӀехь ийшира. 643 шарахь Харшас схьайаьккхира Бенгали а, Орисса а. Харшан импери хилла, шортта куьйга кӀелахь олаллаш долу, тӀеман-феодалан кепара пачхьалкх, йоьхна Харша велча.

Харшина тӀеяздо авторалла шина гӀарайаьллачу ширахӀиндин драмийн — «Ратнавалин» а, «Наганандан» а.

## Литература
# История стран Азии и Африки в средние века. М., 1987
# Бана, «Харшачарита» (Приключения Харши)

Категори:ХӀинди драматургаш
Категори:Санскритийн драматургаш
Категори:ХӀиндин паччахьаш
Бадами

**Бада́ми** (), шира цӀе **Вата́пи** — ХӀиндин Карнатака штатера Багалкот гуонан гӀала. Изза цӀе йолчу талукан административан центр.

## Истори
540—757 шш. ширачу Чалукийн коьрта шахьар хилла, цуо куьйгалла дина хӀинцалерачу Карнатакан а, Андхра-Прадешан а доккхах долчу декъан. 

## Бахархой
2001 шарахь бахархой багарбарца Бадамехь 25 851 стаг веха. 

## Транспорт
Уггара уллора аэропорт йу Белгаумехь, 150 км генахь.

## Хазнаш
ГӀала йевза шен культан гӀишлошца, хьалхарчу рогӀехь йеа кир-маьӀданах лаьтта тархах йаьхначу хьехан килсашца.

## Хьажоргаш
* Храмы Бадами
* Бадами на сайте округа Багалкот

Категори:Карнатакин нах беха меттигаш
Категори:Карнатакера туризм