open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бели Берега (Курскан область)

**Бели Берега** () — Россин Федерацин Курскан областан Конышёвкан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Конышёвкан кӀоштан индексаш 

Категори:Конышёвкан кӀоштан нах беха меттигаш
БагӀлик (Черкезкоьй)

**БагӀлик** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан ТекирдагӀ провинцин (ил) Черкезкоьйнан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:ТекирдагӀ провинцин нах беха меттигаш

Категори:ТекирдагӀ провинцин микрокӀошташ

Категори:Черкезкоьйнан микрокӀошташ

Категори:Черкезкоьйнан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
ЭлмаагӀадж (Адакли)

**ЭлмаагӀадж** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин Бингоьл провинцин (ил) Адаклин кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Адаклин кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Коьмуьр (Адийаман)

**Коьмуьр** () — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатоли регионан Адийаман провинцин (ил) Адийаман кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Адийаманан провинцин нах беха меттигаш

Категори:Адийаманан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Сокк, Тийт Аугустович

**Сокк Тийт Аугустович** (; вина 1964 шеран 15 ноябрехь, Таллинехь, Эстонийн Советийн Социалистийн Республика, ССРС) — советийн а, эстонийн а баскетболхо, олимпийн чемпион, ССРС спортан хьакъ долу говзанча (1988). Ловзар дӀахьо турсло.

Чекхйаьккхина Таллинан спортан интернат (1983), Таллинан политехникин институт (1984).

## Биографи
Баскетболан тренеран кӀант.

* 1988 шеран Олимпийн чемпион ССРС гулйина командин йукъахь.
* Дуьненан чемпионатийн ССРС гулйина командин йукъахь шозза детин совгӀатхо (1986 а, 1990 а).
* 1989 шеран Европин чемпионатан ССРС гулйина командин йукъахь борзанан совгӀатхо.
* 1991 шеран ССРС чемпион таллинан «Калев» йукъахь.
Ловзархочуьнан карьера чекхйаьккхина 1998 шарахь.

1999—2004 а, 2005—2008 а шерашкахь — таллинан Нюбит клубан коьрта тренер.
2003, 2004−2006шерашкахь — баскетболех ловзаран Эстонин божарийни гулйина командин коьрта тренер.

ХӀинца — Таллинехь ша йиллинчу берийн-жимахойн баскетболан ишколан директор.

Тийтан кӀентий Танел а, Стэн-Тимму а — иштта профессионалан баскетболхой бу.

## Карьера
* 1981−84, 1986−1991, 1996−1997 шерашкахь — «Калев» (Таллин)
* 1984−1986 шерашкахь — «Динамо» (Москох)
* 1992−1996 — «Панатинаикос» (Афина, Желтойчоь)
* 1997−1998 — «Арис» (Салоники, Желтойчоь)

## СовгӀаташ
* Россин Федерацин Президентан Баркалалла (2006 шеран 21 декабрехь) — *доттагӀаллин йукъаметтигаш чӀагӀйаран а, спортан областехь пачхьалкхашна йукъахь цхьаьнагӀуллакхдар киоран а гӀуллакхашна*

## Билгалдахарш

## Хьосташ
* Россин баскетболан 100 шо: истори, хиламаш, адамаш: справочник / Автор-составитель В. Б. Квасков. — М.: Советский спорт. — 274 с.: илл. ISBN 5-9718-0175-9

## Хьажоргаш
* ЧЕМПИОН. Тийт Сокк: эстонский менталитет
* Фото
* Профиль на ESBL

Категори:ССРС баскетболхой
Категори:Баскетболех ловзаран ССРС гулйина командин ловзархой
Категори:Эстонин баскетболхой
Категори:Баскетболех ловзаран Эстонин гулйина командин ловзархой
Категори:ССРС Спортан хьакъ долу говзанчаш
Категори:ССРСн Олимпийн чемпионаш
Категори:Баскетболех ловзаран Олимпийн чемпионаш
Категори:1988 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш
Категори:Баскетболисташ 1988 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболех ловзаран ССРС чемпионаш
Категори:БК «Калев» ловзархой
Категори:БК «Динамо» Москох ловзархой
Категори:БК «Панатинаикос» ловзархой
Категори:БК «Арис» ловзархой
Категори:Эстонин баскетболан тренераш
Категори:Баскетболех ловзаран Эстонин божарийн гулйина командин тренераш
Категори:Таллинан техникин университетан арахецархой
Адилджеваз

**Адилджеваз** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатоли регионан Битлис провинцин (ил) Адилджеваз кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Битлис провинцин нах беха меттигаш

Категори:Адилджевазан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
ЧайирбагӀ (АфйонкарахӀисар)

**ЧайирбагӀ** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан АфйонкарахӀисар провинцин (ил) АфйонкарахӀисаран кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:АфйонкарахӀисаран кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Лысов, Иоанн Фёдорович

**Лысов Иоанн (Иван) Фёдорович ** (; вина 1921 шеран 10 сентябрехь, Таллинехь, Эстони — велла 2000 шеран 3 августехь, Таллинехь, Эстони) — эстонин а, советийн баскетболхо а, баскетболан тренер а. Левзина ловзар дӀахьо турслочун позицехь.

Шозза Европин чемпион, 1952 шеран Олимпийн ловзарийн детин совгӀатхо. ССРС спортан хьакъ долу говзанча (1947).

ССРС зударийн гулйина командин лакхара тренер волуш йаьккхина 1954 а, 1956 а шерашкара Европин чемпион. ССРС хьакъ долу тренер (1957).

## Биографи

### Клубан карьера
Лысов Иоанн баскетболех ловза волавелла таллинан «Русь» клубехь 1935 шарахь, Балтикайист ССРС схьатоьхча левзира таллинан эпсарийн цӀийнан клубехь.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъахо, гӀуллакхехь вара 7-гӀа кхийсархойн дивизехь, совгӀат дина ЦӀечу Седанан орденца, Даймехкан тӀеман II тӀегӀанан орденца (06.04.1985).

ТӀом чекхбаьлча Лысов левзира таллинан «Калевхь», цунна йукъахь хилира тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьара хьалхарчу мехкан чемпионатан борзанан совгӀатхо. Цул тӀаьхьа, 1949 – 1951 шерашкахь левзира тартун УСК йукъахь, цуьнца хилира ССРС чемпионатан чемпион а, детин совгӀатхо а. ТӀаьхьа йуха а левзира «Калевгахьа», карьера чекхйаьккхира 1958 шарахь.

## Кхиамаш

### Ловзархо волуш

#### Командин

##### Клубан
* ССРС чемпион: 1949
* ССРС чемпионатан детин совгӀатхо: 1950
* ССРС чемпионатан борзанан совгӀатхо: 1945

##### Гулйина командехь
* Олимпийн ловзарийн детин совгӀатхо: 1952
* Европин чемпион (2): 1947, 1951
* Дерриг дуьненан студентийн ловзарийн толамхо (2): 1949, 1951

#### Шен кхиамаш
* Европин чемпионатан уггаре мехала ловзархо: 1947

### Тренер волуш
* Европин чемпион (зударий) (2): 1954, 1956
* Дуьненайукъара кегийрхойн доттагӀаллин спортан ловзарийн толамхо (3): 1953, 1955, 1957
* Дерриг дуьненан студентийн ловзарийн детин совгӀатхо: 1954

## Хьажоргаш
* Joann Lòssov  — Olympic medals and stats
* 
* Joann Lõssov — Arhiiv Delfi
* Профиль на ESBL

## Билгалдахарш

Категори:Эстонин баскетболхой
Категори:ССРС баскетболхой
Категори:БК «Калев» ловзархой
Категори:БК «Тарту» ловзархой
Категори:Баскетболех ловзаран ССРС гулйина командин ловзархой
Категори:1952 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн детин совгӀатхой
Категори:Баскетболхой 1952 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболан Европин чемпионаш
Категори:ССРС баскетболан тренераш
Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман гӀашлой
Категори:Таллинан Йуккъера оьрсийн гимназин арахецархой
АфйонкарахӀисар

**АфйонкарахӀисар** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан АфйонкарахӀисар провинцин (ил) гӀала/кӀошт. АфйонкарахӀисаран кӀоштан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:АфйонкарахӀисаран кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Балатина (Молдави)

**Балатина** (, ) — Молдавин Глоденин кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Закон об административно-территориальном устройстве Республики Молдова от 27 декабря 2001 года
* Закон 2003 года о внесении изменений и дополнений в Закон об административно-территориальном устройстве
* Национальное бюро статистики Республики Молдова

## Литература
* 

Категори:Глоденин кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Молдавин нах беха меттигаш
Бику

* Бику (Амареш) — Португалин Брага гуонан йукъара фрегези
* Бику (Паредеш-де-Кора) — Португалин Виана-ду-Каштелу гуонан йукъара фрегези
* Бику (Джурджу) — Румынин Джурджу жудецан йукъара эвла
Джорджикия, Нодар Константинович

**Джорджикия Нодар Константинович** (, Кутаиси, Гуьржийн ССР, ТӀКСФСР, ССРС — , Кутаиси, Гуьржийчоь) советийн баскетболхо, Европин чемпион. ССРС спортан хьакъ долу говзанча (1952).

## Биографи
Чекхйаьккхина Тиблисин пачхьалкхан университетан юридически факультет (1956). ТӀом балале хьалха левзина университетан командехь.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, тӀом бина 790 башха 392-гӀа кхийсархойн дивизин йукъахь, лахара лейтенант. СовгӀат дина ЦӀен Седанан, Даймехкан II тӀегӀанан (06.04.1985) орденашца, «Доьналлин» (24.04.1943), «Кавказ ларйаран» мидалшца.

Левзина  ЭСК (Тиблиси) (1944—1949), «Динамо» (Тиблиси) (1950—1955).

ССРС чемпионатехь йаьхна дешин (1944, 1946, 1950, 1953, 1954), детин (1945), борзанан (1952) мидалш. ССРС Кад баьккхина (1950, 1951).

ССРС гулйина командин йукъахь йаьккхина 1947 шеран Европин чемпионат, детин мидал йаьккхина 1952 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь. Дерриг дуьненан студентийн ловзарийн толамхо (1949).

Карьера чекхйаьккхинчул тӀаьхьа болх бира Губржийн ССР Министрийн Кхеташонан референтан даржехь. Хилла Тиблисин баскетболан Федерацин председатель.

СовгӀат дина «Сийлаллин Билгало» орденца, гуьржийн Горгасал Вахтанган III тӀегӀанера орденца.

Велла 2008 шеран 1 июнехь Кутаисехь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Статистика выступлений на Олимпиаде

## Хьост
* Баскетбол: Справочник. / Авт.-сост. З. А. Генкин, Р. Я. Яхонтов. — М.: Физическая культура и спорт, 1983. — 224 с.

Категори:ССРС баскетболхой
Категори:БК ЭСК Тиблиси ловзархой
Категори:БК «Динамо» Тиблиси ловзархой
Категори:Баскетболех ловзаран ССРС гулйина командин ловзархой
Категори:Баскетболех ловзаран ССРС чемпионаш
Категори:Баскетболан Европин чемпионаш
Категори:1952 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн детин совгӀатхой
Категори:Баскетболхой 1952 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Тиблисин пачхьалкхан университетера арахецнарш
Згорня Пристава

* Згорня Пристава (Видем) — Словенин Видем йукъараллера эвла
* Згорня Пристава (Словенське Конице) — Словенин Словенське Конице  йукъараллера эвла
Абали (АгӀачоьрен)

**Абали** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Аксарай провинцин (ил) АгӀачоьренан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:АгӀачоьренан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Абакаров, СаӀдулла ИбрахӀимович

**Абака́ров СаӀдулла́ ИбрахӀи́мович ** (вина 1953 шеран 2 декабрехь, Иджеван гӀалахь Эрмалойн ССР) — советийн а, Россин а , , медицинин Ӏилманийн доктор, профессор, РФ хьакъ долу лор, Ӏилманан а, технологин а областера РФ пачхьалкхан совгӀатан а, РФ Правительствон совгӀат а лауреат  2020 а, 2016 а, 2018 а. ортопедин а, йукъара стоматологин а кафедрин куьйгалхо, Цахаддош говзаллин дешаран Россин медицинин академин стоматологин факультетан декан.

## Биографи
Вина Эрмалойн ССР Иджеван гӀалахь.

## СовгӀаташ а, декъалаллаш а
Москохан 850 шо кхачаран мидал, Республика ДегӀанан хьакъ долу лор, Россин Федерацин хьакъ долу лор.

2016 шарахь «стоматологин областера керла дешаран программаш кхочушйаран дешаран арахецарийн кхоллар» белхийн циклаш бахьнехь удостоен Премии Правительства Российской Федерации в области образования. Коллективан куьйгалхо вара.

2018 шарахь хӀокху социалан ладаме стоматологическин цамгарех цомгашчарна реабилитаци йаран заманан эффектан а, жамӀе а хьесапех Ӏилманан маьӀна дарна, кечам барна, клиникин практике балорна делла Россин Федерацин Пачхьалкхан Ӏилманийн а, техникин а областера совгӀат. Коллективан куьйгалхо вара.

Россин Федерацин Президентан омарца делла (РӀА академикашцаца Чойнзоновца а, Решетовца а цхьаьна автор волуш) Россин Федерацин Пачхьалкхан Ӏилманийн а, техникин а областера фундаментан дисциплинашна йукъара дарбанна биомедицинин агӀора дарбанна тӀевахарна, реконструкци йарна, коьртан а,вортанан а дестаран лазар долчарна реабилитаци йарна совгӀат (2020). 

«Россин Федерацин хьакъ долу Ӏилманан гӀуллакххо» сийлахь цӀе (2021). 

«Республика ДегӀастанан хьалха гӀуллакхаш дарна» орденца совгӀат дина (2021).

## Билгалдахарш

Категори:ДегӀастанан медицинин университетан арахецархой
Категори:Медицинин дешаран жайнийн авторш
Категори:Москохан медикаш
Категори:ДТӀДРМА хьехархой
ЗайлдаьӀахк

**ЗайлдаьIахк** (йу)  *([[Латинан мотт|лат]]. os sphenoidale)*  - туьтанан даь1ахкехь цхьаъ бен ца хуьлу даь1ахк йу. Зайлдаь1ахкан 14 меже йу:

1 — боккха тIам — большое крыло;

2 — жима тIам — малое крыло;

3 —бIаьрган кедан лакхара херо — верхняя глазничная щель;

4 — лергаюхан тIехуле — височная поверхность;

5 — зайлдаьIахкан харин апертура — апертура клиновидной пазухи; 

6 — бIаьрган кедан тIехуле — глазничная поверхность;

7 — горга Iуьрг — круглое отверстие;

8 — зайлтера дукъ — клиновидный гребень;

9 — зайлтера харш — клиновидный канал;

10 — зайлтера зIок — клиновидный клюв;

11 — тIамтера га — крыловидный отросток;

12 — тIамтера гонан йистехьара гIатли — латеральная пластинка крыловидного отростка;

13 — тIамтера гонан юккъехьара гIатли — медиальная пластинка крыловидного отростка;

14 — тIамтера маIар — крыловидный крючок.
## Суьрташ

Bones of the skull; four figures. Ink and watercolour, after Wellcome V0008219.jpg|thumb|Bones of the skull; four figures. Ink and watercolour, after Wellcome V0008219|центр
Sphenoid bone - animation.gif|thumb|Sphenoid bone - animation


## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ДаьӀахкийн чарх
Категори:Туьта
Алтинайва (АгӀин)

**Алтинайва** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин ЭлаьзигӀ провинцин (ил) АгӀинан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:АгӀинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
АшагӀийумруташ (АгӀласун)

**АшагӀийумруташ** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Бурдур провинцин (ил) АгӀласунан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:АгӀласунан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Адалар (АгӀли)

**Адалар** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Кастамону провинцин (ил) АгӀлиан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:АгӀлинан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
АгӀилбаши (АгӀри)

**АгӀилбаши** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатоли регионан АгӀри провинцин (ил) АгӀри кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:АгӀри провинцин нах беха меттигаш

Категори:АгӀринан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Ваке-парк

**Ваке-парк** () — Тиблисин гӀалин парк, лаьтташ йу Чавчавадзе проспектан а, Мишвеладзе ураман а, Нино Цхведадзе кӀусна а йукъехь. «Ваке» цӀе «Ваке» парк лаьтташ йолу Тиблисин кӀоштана а йу.

## Истори
«Ваке» гуьржийн маттера гочдича — «аре» бохург ду, парк бакъалла а йу нийсачу аренан меттигехь.

Парк схьайеллина 1946 шарахь хьалха къух хиллачу меттигехь. Архитектор К. Дгебуадзен а, дендролог Н. Цицишвилин а проектаца боккха белхаш бира меттиг йакъош а, планировка йеш а (лоьлхуьйтуш белхаш беш), латта тодеш дуьйгӀира массийта эзар баганан а, гӀаш долу а, стоьмийн дитташ. Парк кхоллар лору Тиблисехь уггаре дукха синтарш догӀаран белхийн проект санна.

Паркан йукъера декъан регуляран планировка йу, йистошкахь йу дендропарк санна. Паркан 7 м лакхахь йолу Чавчавадзе проспектера кхуза вахьа бу инзаре бокха лами, фонтанаш йолуш (фонтанийн авторш В. Абрамишвили, Н. Джобадзе). Композици йеш йу семин тӀехь чӀогӀа лелош йу паркехь зӀаьнарийн некъийн системехь. Автор скульптур — И. Патаридзе. Йина кинотеатр, ресторан, паркан павильонаш. 1956 шарахь К. Дгебуадзе проектица йина стадион «Буревестник» 25 000 стаг чухоам болуш (цуьна цӀе йара «Локомотив», хӀинца йу цӀе Михаил Месхи гӀараваьллачу советийн футболистан сийдина).

Советийн замахь цӀе йара «парк Победы» — Толаман парк. Кхузахь кхоьллира ГӀардаларан мемориалан комплекс, 28-метр Толаман статуей тӀехь йолуш (1981, архитекторш В. Алекси-Месхишвили, К. Нахуцришвили, скульптор Г. Очиаури).

Паркан йистошкахь Триалетан дакъан цхьана ломан тӀехь лаьтта УьнтӀапхьидан Ӏам. Чавчавадзе проспектера Ӏоман тӀе бина хӀаваан-муьшан некъ. УьнтӀапхьидан Ӏам туристашна а, кхузара бахархошна а йукъахь гӀарабаьлла бу кхерсташ а, луьйчахь а аьхккий. Ӏоман гена йоцуш йу ларош йолучу бӀовнан саьлнаш.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* Архитектура Тбилиси / Квирквелия Т. Р. — М.: Стройиздат, 1984. — 311 с. — 17 500 экз.

Категори:Тиблисин бешаш а, паркаш а
АгӀри

**АгӀри** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатоли регионан АгӀри провинцин (ил) административан центр. АгӀри кӀоштара гӀала.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:АгӀри провинцин нах беха меттигаш

Категори:АгӀринан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
АхӀлат

**АхӀлат** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин Битлис провинцин (ил) гӀала/кӀошт. АхӀлатан кӀоштан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:АхӀлатан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Дерефакили (Акчакент)

**Дерефакили** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин КиршехӀир провинцин (ил) Акчакентан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Акчакентан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Аккайа (Акчакоджа)

**Аккайа** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Дуьздже провинцин (ил) Акчакоджа кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Дуьздже провинцин нах беха меттигаш

Категори:Акчакоджанан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
АкдагӀмадени

**АкдагӀмадени** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Йозгат провинцин (ил) гӀала/кӀошт. АкдагӀмаденин кӀоштан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:АкдагӀмаденин кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
БелекчехӀан (АкдагӀмадени)

**БелекчехӀан** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Йозгат провинцин (ил) АкдагӀмаденин кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Йозгат провинцин нах беха меттигаш

Категори:АкдагӀмаденин кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Усков, Алексей Алексеевич

**Уско́в Алексе́й Алексе́евич** (1902—1984) — «РостовкӀора» комбинатан коьрта инженер, Ростовн область.

## Биографи
Вина 1902 шарахь Донан Эскаран областера Усть-Медведицки гӀалахь (хӀинца Серафимовичехь, Волгоградан область) ахархойн доьзалехь. 1913 шарахь чекхйаьккхира килсан доьшийла, дехьавелира реалан доьшийле, цул тӀаьхьа — шолгӀачу тӀегӀанан ишколе. 1919—1921 шерашкахь — ЦӀен Эскарехь. Гражданийн тӀеман декъахо. Мукъаваьллачул тӀаьхьа, дийшира исс классан ишколехь, 1928 шарахь чекхйаьккхира Новочеркасскера Донан политехникин институт. Оцу хенахь дуьйна къахьоьгуш ву кӀоранан промышленностехь, цигахь чекхбаьккхира белхалочунна тӀера ССРС кӀоранан промышленностан министран гӀовсе кхаччалц. 1932 шарахь велира ЕКП(б)/ССКП. 1937 шарахь хӀоттийра Артеман цӀарах шахтин коьрта инженер, ткъа цул тӀаьхьа — Донбассехь уггаре йаккхийчех ОППУ цӀарах шахтин коьрта инженер. 1942 шеран январехь дуьйна — «Несветайантрацит» трестан коьрта инженер. Новошахтинскан немцойн-фашистийн эскарийн оккупацин муьрехь, кхелхира Кемеровн областера Ленинск-Кузнецки гӀала, цигахь болх бира Кировн цӀарах шахтин коьрта инженер. 1944 шарахь йуха а хӀоттийра «Несветайантрацит» трестан коьрта инженер. Цуьнан куьйгаллица № 7, № 5 йолу а, Кировн цӀарах а, Малхбузен-Капиталан, ОППУ цӀарах а шахташ тойира хенал хьалха, трест кхечира тӀемал хьалха боккхучу кӀорне. 1947 шеран ноябрера 1955 шо кхаччалц — «РостовкӀора» комбинатан коьрта инженер.

1948 шеран 28 августера ССРС Лакхара Кхеташонан Президиуман омарца кӀора баккхар совбаккхаран а, кӀоран шахташ тойаран а йаран гӀуллакхехь тӀех баккхийра кхиамашна, сурсаташ дахар ладаме айаран белхан керла хьесапаш белхан йукъадалорна, Усков Алексей Алексеевична йелла Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо цӀе, Ленинан орденца а, «Марс а, жӀов а дешин седанца а цхьаьна совгӀат деш.

1955—1972 шерашкахь — Ламанан йукъараллин Ӏилманан-техникин (ЛЙӀТ) председатель. 1972 шарахь дуьйна — пенсехь ву. Ваьхна Москохахь. Велла 1984 шеран 18 ноябрехь. ДӀавоьллина  Москохахь.

## СовгӀаташ
* Социалистийн Къинхьегаман турпалхо (28.08.1948)
* кхоъ Ленинан орден (01.01.1948; 28.08.1948; 29.08.1953)
* Октябран революцин орден (03.10.1972)
* Къинхьегаман ЦӀен Байракхан орден (04.09.1948)
* мидалш, царна йукъахь «ТӀеман гӀуллакхаш дарна» (28.10.1967)
* «ССКП 50 шо даккхарна» билгало
* Кхаа тӀегӀанан «Шахтёрийн сийлалла» билгало

## Билгалдахарш

## Литература
* Шахты: историко — краеведческий очерк о городе. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1974. — С. 147.
* На Сталинскую заботу о шахтерах ответили новым подъёмом угледобычи // Красный шахтер. — 1948. — № 127 (1 сент.) — С. 1.
* Незабываемый день: Вручение наград шахтерам Ростовской области // Красный шахтер. — 1948. — № 211 (26 окт.) — С. 1.
* Родина награждает восстановителей Донбасса // Красный шахтер. — 1948. — № 3 (4 янв.) — С. 2.

## Хьажоргаш
* Шахтинцы — Герои Социалистического Труда
* Усков Алексей Алексеевич 

Категори:Россера гражданийн тӀамера декъахой
Категори:Къилба-Россин политехникин университетан арахецархой
Категори:ССРС ламанан инженераш
Категори:ССКП декъахой
Лергюхан даьӀахк

**Лергюухан даьӀахк** (йу) — *([[Латинан мотт|лат]]. Temporale os, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. Височная кость) — адаман [[Туьта|туьтан]] дакъа ду. Уьш шиъ хуьлу. Чуьра а, арахьара а, хӀора а дакъа а, йист а, шен-шен цӀераш йолуш йу.*
### Дакъош
**Арахьара агӀора йистийн а, дакъошшийн а, цӀераш:**

1 — пелаган дакъа *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. чешуйчатая часть);*

2 — бӀаьрдаьӀахкан га *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. скуловой отросток);*

3 — салазан кӀаг *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. нижнечелюстная ямка);*

4 — хоттарган сунк *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. суставной бугорок);*

5 —лерсин арахьара харш *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. наружное слуховое отверстие);*

6 — тӀулгйоьлла пелаган херо *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. каменисто-чешуйчатая щель);*

7 — лергпхьалгӀин дакъа *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. барабанная часть);*

8 — лергагу *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. сосцевидный отросток);*

9 — ютера га *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. шиловидный отросток).*

**Чуьра агӀонан истин а, дакъошшийн а, цӀераш:**

1 — пелаган дакъа *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. чешуйчатая часть);*

2 — бӀаьрдаьӀахкан га *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. скуловой отросток);*

3 — Ӏадтера айадалар *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. дугообразное возвышение);*

4 — лергпхьалгӀин негӀар *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. барабанная крыша);*

5 — Ӏода кӀелара кӀаг *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. поддуговая ямка);*

6 — лерсин чоьхьара харш *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. внутреннее слуховое отверстие);*

7 — сеттина чоьнан харш *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. борозда сигмовидной пазухи);*

8 — лергагун Ӏуьрг *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. сосцевидное отверстие);*

9 — тӀулгдоьлла дакъа *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. каменистая часть);*

10 — лергбертиган хитоттурган арахьара Ӏуьрг *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. наружное отверстие водопровода преддверия);*

11 — ютера га *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. шиловидный отросток).*

### Суьрташ

Temporal bone - animation 01.gif|
Sobo 1909 59.png|


## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ДаьӀахкийн чарх
Категори:Туьта
БӀаьрхин даьӀахк

**Б1аьрхин даь1ахк** *([[Латинан мотт|лат]]. Lacrimale os) -* адаман туьтин дакъа ду. Уьш шиъ хуьлу.

## Суьрташ

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ДаьӀахкийн чарх
Категори:Туьта
Меран даьӀахк

**Меран даьӀахк** *([[Латинан мотт|лат]]. os nasale)* - адаман туьтин шалха даь1ахк.

## Суьрташ

Nasal bone - animation 01.gif|thumb|Nasal bone - animation 01|
Nasal bone close-up animation.gif|thumb|Nasal bone close-up animation|центр]]
Сийринди (Акинджилар)

**Сийринд** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Сивас провинцин (ил) Акинджиларан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Акинджиларан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
БӀаьрдаьӀахк

**БӀаьрдаьӀахк** *(йу) ([[Латинан мотт|лат.]] os zygomaticum, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. скуловая кость) -* адаман туьтин дакъа. БӀаьрдаьӀахк шиъ хуьлу.

## Билгалдахарш

## Литература
Элдере (Аксу)

**Элдере** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Испарта провинцин (ил) Аксунан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Испарта провинцин нах беха меттигаш

Категори:Аксунан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Акйака

**Акйака** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин Карс провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Акйаканан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Карс провинцин нах беха меттигаш

Категори:Акйаканан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Акчакоьй (Аладжа)

**Акчакоьй** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Чорум провинцин (ил) Аладжанан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Чорум провинцин нах беха меттигаш

Категори:Аладжанан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Бакладамлар (Аладжакайа)

**Бакладамлар** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин ЭлаьзигӀ провинцин (ил) Аладжакайанан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:ЭлаьзигӀ провинцин нах беха меттигаш

Категори:Аладжакайанан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Левшинка (38622417171)

**Левшинка** () — Россин Федерацин Курскан областан Льгован кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Льгован кӀоштан индексаш 

Категори:Льгован кӀоштан нах беха меттигаш
Абрамова (маьӀнаш)

## Топоним
* Абрамова Гора — Россин Федерацин Ленинградан областан Бокситогорскан кӀоштара дӀатесна эвла.
* Абрамова — Белоруссин Брестан областан Каменецан кӀоштара эвла.
* Абрамова — Словакин Турчьянске-Теплице гуонера эвла.
* Абрамова — Россин Федерацин Тюменан областан Тобольскан кӀоштара эвла.

## Адамаш
* Абрамова, Анастасия Ивановна — 26 июнь 1985, циггахь) — оьрсийн балерина. РСФСР Хьакъдолу артист (1947).
* Абрамова, Анастасия Лаврентьевна — Токунова, 1915—2012) — советийн Ӏилманча-бриолог.
* Абрамова, Зоя Александровна — 2013 31 октябрь, Петарбух, Росси) — советийн, Россин историк а, археолог а, историн Ӏилманийн доктор, профессор.
* Абрамова, Ирина Олеговна — Россин экономист, РӀА Президиуман декъашхо, РӀА Африкин институтан директор, РӀА корреспондент-декъашхо, экономикин Ӏилманийн доктор, профессор.
* Абрамова, Клавдия Ильинична — Разуваева) (1906—1942) — прокуратуран белхахо, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болучу хенахь къайлаха боламан декъашхо, еллачул тӀаьхьа совгӀат дина 1-ра тӀегӀанера Даймехкан тӀеман орденца.
* Абрамова, Людмила Владимировна — 2023 шеран 17 февраль) — советийн актриса а, сценарист а. Высоцкий Владимиран хилла зуда, актёрийн Высоцкий Аркадийн а, Высоцкий Никитин а нана.
* Абрамова, Мария Морицовна — Смирнова; 1864—1892) — оьрсийн актриса, антрепренёр. Перман фотографан М. Г. Гейнрихан а, Охански уездан Рождественнски заводера гӀуллакххочун йоьӀан Смирнова Елизавета Дмитриевнин къоталгӀайина йоӀ. Йаздархочун Д. Н. Мамина-Сибирякан шолгӀа зуда.
* Абрамова, Наталья Николаевна — советийн а, Россин а мультипликатор, редактор, сценарист.
* Абрамова, Светлана Михайловна — Россин телехьалхелелорг, журналист, телевизионан программийн автор, йукъараллин гӀуллакхо. Алсама гӀарайаьлла реалити-шоу «Итт шо къона» хьалхелелорг санна, иза кхоллайелира «РЕН ТВ» тӀехь, ткъа тӀаьхьа гайтира «Хьалхара канал» тӀехь.
* Абрамова, Татьяна Альбертовна — Россин театран а, кинон а актриса, йишлакхархо, телехьалхелелорг.
Абрамов (маьӀна)

## Топонимаш
* Абрамов Яр - Украинин Харькован областан Купянскан кӀоштара эвла.
* Абрамов (Волгоградан область) - Россин Федерацин Волгоградан областан Михайловкан гӀалин гуо йукъайогӀу эвла.
* Абрамов (Хакаси) - Хакасехь йолу эвла.

## Адамаш
* Абрамов, Сергей Борисович (1979) - Россин пачхьалкхан гӀуллакххо.
* Абрамов, Шетиель Семёнович (1918-2004) - Советски Союзан Турпал.

## Кхин дерг
* (3409) Абрамов -  Маьлхан системехь астероидийн коьрта асанехь, Марсан а, Юпитеран а орбиташна йукъахь лаьтташ йолу астероид.
Лахара мочхал

**Лахара мочхал** *(йу),* йа **Лахара моччагӀал,** йа **Салаз** *([[Латинан мотт|лат]]. Mandibula) -* шена тӀехь цергаш хуьлуш йолу адаман туьтин дакъа. Иза цхаъ хуьлу. Чуьра а, арахьара а, т1ехула а, хӀора дакъа а, йист а, шен-шен цӀераш йолуш йу цуьнан.

## Дакъош
### Арахьара:

1 — хоттарган га *(лат. processus condylaris, оьрс. мыщелковый отросток);*

2 — тажан га *(лат. processus coronarius, оьрс. венечный отросток);*

3 — салазан схьахадар *(оьрс. вырезка нижней челюсти);* 

4 — салазан Iуьрг *(лат. foramen mandibulae, оьрс. отверстие нижней челюсти);*

5 — салазан мотт *(оьрс. язычок нижней челюсти);*

6 — салазан га *(лат. ramus mandibulae, оьрс. ветвь нижней челюсти);*

7 — Iовшаран гIоргIалла *(оьрс. жевательная бугристость);* 

8 — церг-кIаьгнийн дакъа *(оьрс. альвеолярная часть);*

9 — салазан дегI *(лат. corpus mandibula, оьрс. тело нижней челюсти);*

10 — чIениган Iуьрг *(лат. foramen mentale, оьрс. подбородочное отверстие);*

11 — салазан са *(лат. angulus mandibulae, оьрс. угол нижней челюсти);*

12 — чIениган гу *(оьрс. подбородочный выступ);*

13 — салазан лард *(оьрс. основание нижней челюсти).*

### Чоьхьара:

1 — салазан мотт *(оьрс. язычок нижней челюсти);*

2 — салазан Iуьрг *(лат. foramen mandibulae, оьрс. отверстие нижней челюсти);*

3 — салазан-шалгонан харш *(оьрс. челюстно-подъязычная борозда);* 

4 — чIениган ирбохь *(оьрс. подбородочная ость);*

5 — салазан-шалгонан сиз *(оьрс. челюстно-подъязычная линия);*

6 — ши ге долу кIаг *(оьрс. двубрюшная ямка);*

7 — меттакIелара кIаг *(оьрс. поднижнечелюстная ямка);*

8 — тIамтера гIоргIалла *(оьрс. крыловидная бугристость);*

9 — салазан са *(лат. angulus mandibulae, оьрс. угол нижней челюсти);*

### Т1ехула:

1 — хоттарган га *(лат. processus condylaris, оьрс. мыщелковый отросток);*

2 — салазан мотт *(оьрс. язычок нижней челюсти);*

3 — тажан га *(оьрс. венечный отросток);*

4 — церг-кIаьгнашна юккъера оганаш *(оьрс. межальвеолярные перегородки);* 

5 — салазан дегI *(лат. corpus mandibula, оьрс. тело нижней челюсти);*

6 — чIениган Iуьрг *(лат. foramen mentale, оьрс. подбородочное отверстие);*

7 — чIениган гу *(оьрс. подбородочный выступ)*

## Суьрташ

Mandible bone - animation 01.gif|thumb|Mandible bone - animation 01
Gray176.png|thumb|Gray176
Gray177.png|thumb|Gray177
Mandible close-up supeiror animation.gif|thumb|Mandible close-up supeiror animation


## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ДаьӀахкийн чарх
Категори:Туьта
Лакхара мочхал

**Лакхара мочхал** *(йу)***,** йа **лакхара моччагӀал** *([[Латинан мотт|лат]]. Maxilla)* — шена тӀехь цергаш хуьлуш йолу адаман туьтин дакъа. Иза шалха хуьлу. Чуьра а, арахьара а, кӀелхьара а, хӀора дакъа а, йист а, шен-шен цӀераш йолуш йу.

## Дакъош
### Арахьара:

1 — хьаьждаьӀахкан га *([[Латинан мотт|лат]]. processus frontalis, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. лобный отросток);*

2 — бӀаьрхин харш *([[Латинан мотт|лат]]. sulcus larcimalis, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. слезная борозда);*

3 — бӀаьрган кедан тӀехуле *([[Латинан мотт|лат]]. facies orbitalis, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. глазничная поверхность);*

4 — бӀаьрган кедана кӀелара харш *([[Латинан мотт|лат]]. sulcus infraorbitalis, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. подглазничная борозда);* 

5 — бӀаьрган кедана кӀелара йист *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. подглазничный край);*

6 — лакхара мочхалан гу *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. верхнечелюстной бугорок);*

7 — бӀаьрган кедан кӀелара Ӏуьрг *(лат. foramen infraorbitalis, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. подглазничное отверстие);* 

8 — бӀаьрдаьӀахкан га *(лат. processus zygomaticus, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. скуловой отросток);*

9 — церг-кӀаьгнийн Ӏуьргаш *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. альвеолярные отверстия);*

10 — берзан кӀаг *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. клыковая ямка);*

11 — церг-кӀаьгнийн айадаларш *(лат. juga alveolaria, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. альвеолярные возвышения).*

### Чоьхьара:

1 — хьаьжан даьӀахкан га *(лат. processus frontalis, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. лобный отросток);*

2 — бӀаьрхин харш *(лат. sulcus larcimalis, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. слезная борозда);*

3 — лакхара мочхалан харин херо *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. расщелина верхнечелюстной пазухи);* 

4 — лергаюхан даьӀахкан тӀехуле *(лат. facies infratemporalis, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. подвисочная поверхность);*

5 — стигалан га *(лат. processus palatinus, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. небный отросток);*

6 — церг-кӀаьгнийн га *(лат. processus alveolaris, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. альвеолярный отросток)*

### КӀелхьара:

1 — церг-кӀаьгнаш *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. зубные альвеолы);*

2 — стигалан га *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. небный отросток);*

3 — бӀаьрдаьӀахкан га *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. скуловой отросток);*

4 — стигалан юккъера эвна *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. срединный небный шов);*

5 — церг-кӀаьгнашна юккъера оганаш *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. межальвеолярные перегородки)*

## Суьрташ

Maxilla - animation 01.gif|thumb|Maxilla - animation 01
Maxilla close-up inferior.png|thumb|Maxilla close-up inferior
Maxilla close-up inferior animation.gif|thumb|Maxilla close-up inferior animation
Left maxilla close-up animation.gif|thumb|Left maxilla close-up animation


## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ДаьӀахкийн чарх
Категори:Туьта
Кайтаздере (Алтинова)

**Кайтаздере** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Йалова провинцин (ил) Алтинован кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Йалова провинцин нах беха меттигаш

Категори:Алтинован кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
ТӀуьскан даьӀахк

**ТӀуьскан даьӀахк** *([[Латинан мотт|лат]]. os occipitale)* — туьтин даьӀахкехь цхьаъ бен ца хуьлу даьӀахк йу. Иза коьртан тӀехьахь а, лахахь а хуьлу.

## Дакъош

ТӀуьскан даьӀахк диъ декъах кхоллалуш йу:

ЛарддаьӀахк *(лат. Basilaris os)* — тӀуьскан даьӀахк зайлдаьӀахках хоттаяларх кхоллаелла даьӀахк

ТӀуьскан пeлаг *(лат. squama occipitalis)*

Латеральни дакъа *(лат. pars lateralis)* — шиъ хуьлу.

ТӀуьскан даьӀахкан лахахь хуьлу доккха Ӏуьрг.

## Суьрташ

Occipital bone - animation 02.gif|thumb|Occipital bone - animation 02
Occipital bone close-up lateral animation.gif|thumb|Occipital bone close-up lateral animation
Bones of the skull; four figures. Ink and watercolour, after Wellcome V0008218.jpg|thumb|Bones of the skull; four figures. Ink and watercolour, after Wellcome V0008218


## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ДаьӀахкийн чарх
Категори:Туьта
Акчакоьй (Алтинташ)

**Акчакоьй** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан КуьтахӀи провинцин (ил) Алтинташан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:КуьтахӀи провинцин нах беха меттигаш

Категори:Алтинташан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Делиилйас (Алтинйайла)

**Делиилйас** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Сивас провинцин (ил) Алтинйайлан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Сивас провинцин нах беха меттигаш

Категори:Алтинйайлан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
The Doors

**The Doors**  — 1965 шарахь кхоьллина Лос-Анджелеса америкин рок-тоба. Оцу тобан йукъахь бара: Джим Моррисон, Реи Манзарек, Джон Денсмор, Робби Кригер.

## Тобан хӀоттам

* Джим Моррисон – вокал, аьзнийн эффекташ;
* Реи Манзарек – вокал, фортепиано, аьзнийн эффекташ;
* Робби Кригер – вокал, гитара, аьзнийн эффекташ;
* Джон Денсмор – вотанча, перкусиони инструменташ.

## Дискографи

* *[[The Doors (альбом)|The Doors]]* (1967)
* *[[Strange Days]]* (1967)
* *[[Waiting for the Sun]]* (1968)
* *[[The Soft Parade]]* (1969)
* *[[Morrison Hotel]]* (1970)
* *[[L.A. Woman]]* (1971)
* *[[Other Voices]]* (1971)
* *[[Full Circle]]* (1972)
* *[[An American Prayer]]* (1978)

## Билгалдахарш


## Литература
**Ингалсан маттахь**

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

**Оьрсийн маттахь**
* Ashcroft, Linda. *Wild Child: Life with Jim Morrison*. Hodder & Stoughton Ltd, 1997-8-21. 
* Jakob, Dennis C. *Summer With Morrison*. Ion Drive Publishing, 2011. 
* Marcus, Greil. *The Doors: A Lifetime of Listening to Five Mean Years*. PublicAffairs, 2011. 
* Shaw, Greg. *The Doors on the Road*. Omnibus Press, 1997. 
* Sugerman, Danny. *The Doors: The Complete Lyrics*. Delta, October 10, 1992. 

## Хьажоргаш

* '''Официальный сайт'''
Моррисон, Джим

**Джим Моррисон** (Бакъ цӀе **Джеймс Дуглас Моррисон**; 1943 шеран 8 декабрь, Мельбурн, АЦШ – 1971 шеран 3 июль) — америкин рок-музыкант, эшархо, поэт. «The Doors» тоба кхоьллинчарах a, декъашхойх а цхьаъ, XX бӀешеран гӀарваьлла музыкант.

## Билгалдахарш

## Литература
* Linda Ashcroft, *Wild Child: Life with Jim Morrison*, (1997) 
* Lester Bangs, "Jim Morrison: Bozo Dionysus a Decade Later" in *Main Lines, Blood Feasts, and Bad Taste: A Lester Bangs Reader*, John Morthland, ed. Anchor Press (2003) 
* Stephen Davis, *Jim Morrison: Life, Death, Legend*, (2004) 
* John Densmore, *Riders on the Storm: My Life With Jim Morrison and the Doors* (1991) 
* Dave DiMartino, *Moonlight Drive* (1995) 
* Steven Erkel, "The Poet Behind The Doors: Jim Morrison's Poetry and the 1960s Countercultural Movement" (2011)
* Wallace Fowlie, *Rimbaud and Jim Morrison* (1994) 
* Jerry Hopkins, *The Lizard King: The Essential Jim Morrison* (1995) 
* Jerry Hopkins and Danny Sugerman, *[[No One Here Gets Out Alive]]* (1980) 
* Huddleston, Judy, *Love Him Madly: An Intimate Memoir of Jim Morrison* (2013) 
* Mike Jahn, "Jim Morrison and The Doors", (1969) Library of Congress Catalog Card Number 71-84745
* Dylan Jones, *Jim Morrison: Dark Star*, (1990) 
* Patricia Kennealy, *Strange Days: My Life With and Without Jim Morrison* (1992) 
* Gerry Kirstein, "Some Are Born to Endless Night: Jim Morrison, Visions of Apocalypse and Transcendence" (2012) 
* Frank Lisciandro, *Morrison: A Feast of Friends* (1991) , *Morrison&nbsp;– Un festin entre amis* (1996) (French)
* Frank Lisciandro, *Jim Morrison: An Hour For Magic* (A Photojournal) (1982) , *James Douglas Morrison* (2005) (French)
* Ray Manzarek, *Light My Fire* (1998) . First by Jerry Hopkins and Danny Sugerman (1981)
* Peter Jan Margry, The Pilgrimage to Jim Morrison's Grave at Père Lachaise Cemetery: The Social Construction of Sacred Space. In idem (ed.), *Shrines and Pilgrimage in the Modern World. New Itineraries into the Sacred*. Amsterdam University Press, 2008, p.&nbsp;145–173.
* Thanasis Michos, *The Poetry of James Douglas Morrison* (2001)  (Greek)
* Daveth Milton, *We Want The World: Jim Morrison, The Living Theatre, and the FBI*, (2012) 
* Mark Opsasnick, *The Lizard King Was Here: The Life and Times of Jim Morrison in Alexandria, Virginia* (2006) 
* James Riordan & Jerry Prochnicky, *Break on through: The Life and Death of Jim Morrison* (1991) 
* Adriana Rubio, *Jim Morrison: Ceremony...Exploring the Shaman Possession* (2005) ISBN
* Howard Sounes. *27: A History of the 27 Club Through the Lives of Brian Jones, Jimi Hendrix, Janis Joplin, Jim Morrison, Kurt Cobain, and Amy Winehouse*, Boston: Da Capo Press, 2013. .

## Хьажоргаш

* The Doors Официальный сайт
* Earliest film of Jim Morrison
Агамиров, Гога Григорьевич

**Гога Григорьевич Агамиров** () — кеманхо, полковник, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1916 шеран 5 (18) августехь Соьлжа-ГӀалахь (Терски область) аьрмлойн белхалон доьзаллехь. 9 класс чекхйаьккхинчул тӀаьхьа иза «Грознефтехь» токарь болх бан волавелира. 1937 шарахь цо Балашовехь йолу Граждански хӀаваан флотан кеманхойн школа чекхйаьккхира. Цул тӀаьхьа цо граждански авиацин кеманхо болх бира. 1940 шарахь иза ВКП(б) декъашхо хилира.

1942 шеран июнь дуьйна иза Малхбузан фронтан 1-ра хӀаваан армин Шатайпа малхбузан тобанан кеманийн отрядан куьйгалхо вара.

1944 шеран октябрь кхачале капитан Агамировс 4-гӀа гвардин генара авиацин корпусан 5-гӀа гвардин генара авиацин дивизин 337-гӀа генара авиацин корпусан куьйгалхо а деш 218 кхиаме тӀеман тӀемавалар кхочушдира. Цо къорге мостагӀан тылехь йолу объектанашна бомбанеш тӀейиттира, партизаншна тӀеман гӀирсаш а, яахӀума а, шатайпа кираш а дӀакхихьира. Иштта цо Югославин халкъан паргӀатонан хьашташ лерина къаьстина лараме тӀедилларш кхочуш деш 44-зза тӀемавелира.

1944 шеран 5 ноябрехь ССРС Лакхара Советан Президиуман омраца капитанан Гога Григорьевич Агамирован йелла Советски Союзан Турпалан цӀе.

ТӀом чекхбеллачул тӀаьхьа Агамиров советски тӀеман авиацехь болх беш сецира. 1953—1957 шерашкахь иза вара Новгородски областехь Сольцы гӀалахь йолу 840-гӀа йеза бомбанаштухуш йолу авиацин полкан куьйгалхо. 1957 шарахь цо чекхйаьккхира Эскаран хӀаваан академин эпсарийн говзалла шарйаран курсаш. Цул тӀаьхьа иза хӀоттийра Воркутахь йолу полкан куьйгалхо а, Воркутан гарнизонан хьаьким а.

1972 шо дуьйна иза тӀаьхьалоне ваьккхира. Кхано иза Воронеже дӀавахар. Циггахь иза велира 1997 шеран 12 апрелехь. ДӀавоьллина Воронежехь Лесной кешнашкахь.

## Дагахьлаттавар
2010 шеран 8 майхь Соьлжа-ГӀалахь «Силаллийн Аллейхь» схьайиллира Агамирован лерина хӀоттийна барельеф а, мемориалан у а.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Амирханян М. Д.* Армяне — Герои Советского Союза. — Ер., 2005. — 202 с.: ISBN 99930-4-342-7
*  Авиаторы 2-й мировой
* Книга Памяти Республики Коми

## Хьажоргаш
* 
*
Алтинйайла (Бурдур)

**Алтинйайла** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан Бурдур провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Алтинйайлан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Бурдур провинцин нах беха меттигаш

Категори:Бурдуран Алтинйайлан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
АлтунхӀисар

**АлтунхӀисар** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин НигӀде провинцин (ил) ГӀала/кӀошт. АлтунхӀисаран кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:НигӀде провинцин нах беха меттигаш

Категори:АлтунхӀисаран кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Акчичек (Алуджра)

**Акчичек** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Гиресун провинцин (ил) Алуджран кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Гиресун провинцин нах беха меттигаш

Категори:Алуджран кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Лаьттайуккъера хӀордан регион (Туркойчоь)

**Средиземноморский регион** () — Туркойчоьнан 7-ворхӀане йкъара цхьа географин (статистикийн) регион. Цуьна йукъайогӀу 8 ил (провинци), уьш йу Лаьттайуккъера хӀордан бердйистехь.

## ХӀоттам
Регионан йукъара илаш (провинцеш):
* Адана
* Антали
* Бурдур
* ХӀатай
* Испарта
* КахӀраманмараш
* Мерсин
* Османийе

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоьнан регионаш
ЧуӀийдаргийн къеп

**ЧуӀийдаргийн къеп**, йа **Эндокринин система** — ЧуӀийдаргийн къеп тайп-тайпана мутта Ӏийдало пхенаш доцчу Ӏийдаргех кхоллало, церан мутта шайн дилханашлахь цӀийх дӀакхета. ЧуӀийдаргаш шина тайпана хуьлу: беккъа чуӀийдаргийн болх бийраш а, чуӀийдаргийн а, араӀийдаргийн а болх бийраш а. ЧуӀийдаргаша цӀий чулучех гормонаш олу. Гормонаша салгийн, дилханийн, воканийн болх карзахбоккху йа малбо. ЧуӀийдаргийн къепо салатторан къепаца цхьаьна адаман дегӀан чорхан болхбаран барам латтабо. Иштта чуӀийдаргашца, чуӀийдаргийн, араӀийдаргийн болх бечу ийна Ӏийдаргашца цхьаьна болх бо кхача охьу маршан оганашкара а, гӀашвоканийн къепера а, садаӀаран некъашкахь йолчу а гормонаш йохучу салгаша. Церан гормонаша шаьш йолчу воканийн дилханашлахь болх бо.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Адаман анатоми
Категори:ЧуӀийдаргийн къеп
Мазендеран

**Мазендеран** () — Иранан остан, административан центр — Сари.

## Административан йекъайалар
Останехь йу 15 шахрестан:
# Амоль
# Баболь
# Бабольсер
# Бехшехр
# Чалус
# Джуйбар
# Махмудабад
# Нека
# Нур
# Ноушехр
# Каэмшехр
# Рамсар
# Сари
# Севадкух
# Тонекабон

## Билгалдахарш

Категори:Иран
Голестан

**Голестан** () —  Иранан остан, административан центр — Горган.
## Административан йекъайалар
Останехь йу 12 шахрестан:
# Алиабад
# Азадшехр 
# Торкемен
# Келале 
# Горган 
# Гомбеде-Кавус 
# Кордкуй 
# Галикеш 
# Минудешт
# Рамиан 
# Бендер-э-Газ 
# Аккела

## Билгалдахарш

Категори:Иран
Къилбаседа Хорасан

**Къилбаседа Хорасан** () — Иранан остан, административан центр — Боджнурд.

## Административан йекъайалар
Останехь йу 7 шахрестан:
# Боджнурд
# Герме
# Джаджром
# Исфараен
# Мане-о-Самалкан
# Фарудж
# Ширван

## Билгалдахарш

Категори:Иран
Хузестан

**Хузестан** () — Иранан остан, административан центр — Ахваз.

## Административан йекъайалар
Останехь йу 23 шахрестан:
# Абадан
# Андика
# Ахваз
# Багмалек
# Бехбехан
# Гетвенд
# Дешт-э-Азадеган
# Дизфуль
# Изе
# Лали
# Месджеде-Солейман
# Махшехр
# Омидийе
# Рамхормоз
# Рамшир
# Хефтгель
# Хендиджан
# Ховейзе
# Хорремшехр
# Шадеган
# Шуш
# Шуштер
# Эндимешк

## Билгалдахарш

Категори:Иран
АшагӀиаратан (Аралик)

**АшагӀиаратан** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин ИгӀдир провинцин (ил) Араликнан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:ИгӀдир провинцин нах беха меттигаш

Категори:Араликнан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Буьччалгах тера дегӀ

**Буьччалгах тера дегӀ**, йа **Эпифиз** *([[Латинан мотт|лат]]. Epyphisis, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. Шишковидное тело)* — коьртан хье чохь хуьлу чуӀийдаргийн къепан вока.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Адаман анатоми
Категори:ЧуӀийдаргийн къеп
АрдахӀан

**АрдахӀан** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин АрдахӀан провинцин (ил) гӀала/кӀошт. АрдахӀанан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:АрдахӀан провинцин нах беха меттигаш

Категори:АрдахӀанан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Алейников

**Алейников:**

## Адамаш
* Алейников, Александр Георгиевич (1913-1995) - старшина, Советски Союзан Турпал.
* Алейников, Глеб Олегович (1966) - Россин кинорежиссёр, сценарихо, продюсер, медиаменеджер.
* Алейников, Игорь Олегович (1962-1994) - советийн а, Россин а кинорежиссёр.

## Топоним
* Алейников (Рогачёван кӀошт) - Белоруссин Гомелан областан Рогачёван кӀоштара эвла.
Ардануч

**Ардануч** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Артвин провинцин (ил) Арданучан кӀоштара гӀала.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Артвин провинцин нах беха меттигаш

Категори:кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Алейников, Александр Георгиевич

**Александр Георгиевич Алейников** () — старшина, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, 3-гӀа Белорусски фронтан 43-гӀа армин 70-гӀа кхиссархойн дивизин 252-гӀа кхиссархойн полкан взводан куьйгалхо, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1913 шеран 5 (18) августехь белхалон доьзаллехь. Иза оьрсий вара. 1949 шо дуьйна КПСС декъашхо. Цо Гуьмсехь йолу йукъаралин школа чекхйаьккхинчул Гуьмсера эчиг некъан станцин депохь болх бира. 1935—1937 шерашкахь иза ЦӀен Эскарехь вара.

1943 шерахь иза йуха а ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира Коькчетаван областан Щучински райвоенкоматас. ТӀом бан волавелира гӀуданан батальонехь.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀемтӀахь Алейников вара 1944 шеран октябрь дуьйна. 1945 шеран 5 апрелехь старшина Алейников массарелла хьалха мостагӀийн окопан чу а иккхина масийтта фашист а, мостагӀийн пулемёт а хӀаллакйира. Гросс-Фридрихсбергехь (Кёнигсберг уллехь) тӀом боьдуш хенахь Алейников хи дӀадохуьйту биргӀан тӀоьхулу шозлугӀа этаж тӀе а ваьлла шен шина накъостаца фашистан гранаташ чу а кхиссина уьш хӀаллакбира. 1945 шеран 11 апрелехь мостагӀий тӀелетча цунна чов йира, амма иза тӀеман йукъара ца велира.

1945 шеран 29 июнехь Алейникован Советски Союзан Турпал цӀе йелира.

ТӀом чекхбаьллча иза цӀавирзира. 1957 шо дуьйна иза вара Рубцовскехь йолу № 46 йолу гӀишлошйаран трестан № 1 йолу гӀишлошйаран урхаллин слесарь-ремонтхо болх беш. 1964 шо дуьйна Алейников Гуьмсехь болх беш вара. ДӀавоьллина Гуьмсехь.

## СовгӀаташ
* Советски Союзан Турпал (1945 шеран 29 июнь);
* Ленинан Орден (1945 шеран 29 июнь);
* Шиъ ЦӀен Байракхан орден (1945 шеран 8 апрель а, 9 апрель а);
* 1-ра даржан Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман орден (1985 шеран 11 март);
* 1-ра даржан Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман орден (1945 шеран 17 март);
* 3-гӀа даржан Силаллийн орден (1944 шеран 18 декабрь);
* мидалш.

## Дагахлаттавар
Рубцовскехь йолу Толаман Паркехь Турпалхойн Аллейхь дӀахӀоттийна Александр Алейникован сурт.

1996 шарахь А. Г. Алейникован цӀе тиллина Дон-тӀера-Ростовехь болуш болу ураман.

Алейникован цӀе тиллина Гуьмсехь болу ураман.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* Герои Советского Союза. Воины 43-ей Армии  
* Воины Алтайского края в штрафных частях ПАВШИЕ 
* Планы по восстановлению железнодорожной инфраструктуры в Чеченской Республике.