open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баденвайлер

**Баденвайлер** () — Германин Баден-Вуьртемберг латтана йукъара коммуна.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Категори:Германин гӀаланаш
Категори:Германин коммунаш
Категори:Баден-Вуьртемберг латтана гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Джорджи

**Джо́рджия** ( ) — АЦШн штат. Коьрта гӀала а, йоккха гӀала а йу — Атланта. Бахархойн дукхалла 9 815 210 адам леррина 2011 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Хайд-Парк

**Хайд-парк** ().

## Адамаш деха меттигаш
* Хайд-парк Нью-Йорк олучу штатера;
* Хайд-Парк — АЦШн Миннесота олучу штатера тауншип.

## Парки
* Гайд-парк — Лондонера королийн парк.
* Гайд-парк (Сидней) — Сиднеера йокха парк.
* Гайд-парк (Москва) — Москвера иайда.
Химмельпфортгрунд

**Химмельпфортгрунд** — Австрера Венан йукъайогӀу кӀошт.

Химмельпфортгрундехь 1797 шарахь вина австрийн композитор Франц Шуберт.
## Билгалдахарш


Категори:Австри
Данутė (кратер)

**Данутė** () — Венеран тӀехь  12,3 км. гергга диаметр йолу кратер. Цуьнан координаташ ю .

## ЦӀе

## Хьажа иштта

## Хьосташ
* Batson R.M., Russell J.F. (1994), ''Gazetteer of Planetary Nomenclature'', United States Geological Survey Bulletin 2129.
* Davies M.E., Dwornik S.E., Gault D.E., Strom R.G. (1978), ''Atlas of Mercury'', NASA Scientific and Technical Information Office. 
* А.Квасников. Меркурий.

Категори:Венеран кратераш
Ибери-кавказан меттанаш

**Ибери-кавказан меттанаш** — шира хенахь дуьйна кавказе хилла долу меттанаш, цаьрха схьа къаьсташ ду иберо (Гуьржийн меттанаш) Кавказан меттанаш,кавказан меттанах охькъецташ ду ши дакъа, нех (вайнах) меттанаш (нохчийн, гӀалгӀай) суьйлийн меттанаш.

Нех меттанаш дукх болу експерташа цхьа меттан ши метткеп (диалект) ю олу.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* TITUS Language map by Jost Gippert
* Atlas of the Caucasian Languages with Language Guide (by Yuri B. Koryakov)
* Литература на нахских языках 
* Казиев Шапи, Карпеев Игорь. Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX в.

Категори:Меттанаш
Лев Толстой (Липецкан область)

**Лев Толсто́й** — Липецкан областан  эвла (1927—2005 — гӀалин кепара эвла), Лев Толстойн кӀоштан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 8,8 эзар адам (2005).

## Билгалдахарш

Категори:Липецкан область
ГӀирма

**ГӀирмин ахгӀайре** йа **ГӀирма** (, ) — ахгӀайре. АхгӀайренан латта тӀехь йу Автономин Республика ГӀирма, Севастополь, кхин Херсонан областан ах дакха а (Арабатан цхьамза).

## Географи

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Палестрина

**Палестрина** () — Италин Лацио регионера коммуна. Лаьтташ йу Рум провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Лацио йукъара гӀаланаш
Миничи (эвла)

**Миничи** () — Кировн областан Арбажан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).

## Билгалдахарш

Категори:Кировн областан Арбажан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Тобольск

**Тобо́льск** () — Тюменан областера гӀала. Тобольскан гӀалин гуо административан центр. Бахархойн дукхалла 98 169 стаг леррана 2013 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Тюменан область
Трир

**Трир** () — Германин Рейнланд-Пфальц латтана йукъара коммуна.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Категори:Германин гӀаланаш
Категори:Германин коммунаш
Категори:Рейнланд-Пфальц латтана гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Демидовски (Вельскан кӀошт)

**Демидовская** () — Россин Федерацин Архангельскан областан Вельскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 0 стаг (2010 шо).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: даиман Ӏаш нах бац.

## Билгалдахарш

Категори:Вельскан кӀоштан нах беха меттигаш
Помелиха (Нижни Новгородан область)

**Помелиха** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Ардатован кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 0 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Нижни Новгородан областан Ардатован кӀоштан нах беха меттигаш
Верховье (Москохан область)

**Верховье** () — Россин Федерацин Москохан областан Наро-Фоминскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Наро-Фоминскан кӀоштан индексаш

Категори:Наро-Фоминскан кӀоштан нах беха меттигаш
Кузьмински (Подпорожьен кӀошт)

**Кузьмински** () — Россин Федерацин Ленинградан областан Подпорожьен кӀоштара эвла.
## Климат
Эвла йукъайогӀу хӀордан климатера континенталан дехьайолучу барамерачу климатан зонан. Цигахь барамера кӀеда Ӏа ду, барамехь йовха аьхке а йу. Климатан коьрта башхалла йу хенан хӀоттам цхьаьнаэшшара ца хилар, иза доьзна ду сих-сиха хийцалучу хӀаваан массех, уьш кхоллалучу кӀоште хьаьжжина хуьлу хӀордан, континенталан, арктикан. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Подпорожьен кӀоштан индексаш 

Категори:Подпорожьен кӀоштан нах беха меттигаш
Запольски (Коми Республика)

**Запольски** () — Коми Республикин Лузан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).

## Билгалдахарш

Категори:Коми Республикин Лузан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Коми Республикин нах беха меттигаш
Гамзин, Михаил Александрович

**Михаи́л Алекса́ндрович Га́мзин** (1949 шеран 26 октябрь, Герасимовка, Саратовн область, РСФСР, СССР) — паргӀата кепаран а, греко-риман а латаран тренер, РСФСР Сийлахь тренер (1989), Красноярскан мохк вовшах тоьхна тобанан коьрта тренер.

## Цо кечбинарш
* Беслан Чагиев;
* Асламбек Хуштов;
* Бекхан Манкиев;
* Назир Манкиев;
* Аминат Масхадова

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Михаил Гамзин: «Первое дело — не обманывать»…

Категори:РСФСР Сийлахь тренераш
Архангельски (Сосновскан кӀошт)

**Архангельски** () — Челябинскан областан Сосновскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (25%), гӀезалой (8%), башкираш (65%), кхазакхаш (1%).

## Билгалдахарш

Категори:Челябинскан областан Сосновскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Азиково (Кировн область)

**Азиково** () — Кировн областан Кильмезан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: марийш (87%), оьрсий (6%), удмурташ (5%).

## Билгалдахарш

Категори:Кировн областан Кильмезан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Каменни Ключ (ГӀезалойчоь)

**Каменный Ключ** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Агрызан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 239  стаг (2010).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: гӀезалой, оьрсий.

## Билгалдахарш

Категори:Агрызан кӀоштан нах беха меттигаш
Принстон (Нью-Джерси)

**Принстон** () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Нью-Джерси штатера гӀала.

## Истори

Принстон гӀала йиллина  шарахь.

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Нью-Джерси штатан гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:АЦШ гӀаланаш
ГӀезалойн Википеди

**[[:tt:|ГӀезалойн Википеди]]** () — гӀезалойн маттахь долу Википедин дакъа. Болх бан йолаелла 2003 шеран  15 сентябрехь духхьара лелош дара латинан йоза. Тахана Википеди чохь бу  . Массо нисдарийн дукхалла .

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:Википедин дакъош
Шведийн Википеди

**[[:sv:|Шведийн маттахь йолу Википеди]]** (, 2006 шо кхаччалц **Шведийн Википеди**, ) — ингалсан маттахь долу Википедин дакъа. Болх бан йолаелла 2001 шеран  майехь. Тахана Википеди чохь бу  . Массо нисдарийн дукхалла .

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:Википедин дакъош
Варайн Википеди

**[[:war:|Варайн Википеди]]** (spesso abbreviata in war.wikipedia o in war.wiki) — варайн маттахь долу Википедин дакъа. Болх бан йолаелла 2005 шерахь. Тахана Википеди чохь бу  . Массо нисдарийн дукхалла .

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:Википедин дакъош
Ӏаьрбийн Википеди

**[[:ar:|Ӏаьрбийн Википеди]]** ( *Wīkībīdyā al-ʿArabiyya* я ويكيبيديا، الموسوعة الحرة *Wīkībīdyā, al-Mawsūʿa al-Ḥurra*) — Ӏаьрбийн маттахь долу Википедин дакъа. Болх бан йолаелла 2003 шеран июлехь. Тахана Википеди чохь бу  . Массо нисдарийн дукхалла .

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:Википедин дакъош
Хорватийн Википеди

**[[:hr:|Хорватийн Википеди]]** (, **Хорватийн маттахь йолу Википеди**, ) — хорватийн маттахь долу Википедин дакъа. Болх бан йолаелла 2003 шеран 16 февралехь. Тахана Википеди чохь бу  . Массо нисдарийн дукхалла .

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:Википедин дакъош
Желтойн Википеди

**[[:el:|Желтойн Википеди]]** () — желтойн маттахь долу Википедин дакъа. Болх бан йолаелла 2002 шеран 1 декабрехь. Тахана Википеди чохь бу  . Массо нисдарашан дукхалла .

## Билгалдахарш


## Литература

Категори:Википедин дакъош
Эсперанто маттахь йолу Википеди

**[[:eo:|Эсперанто маттахь йолу Википеди]]** () — эсперанто маттахь долу Википедин дакъа. Болх бан йолаелла 2001 шеран ноябрехь. Тахана Википеди чохь бу  . Оцу Википедин декъехь тахана  нисдар ду.

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:Википедин дакъош
Скрябино (Подосиновецан кӀошт)

**Скрябино** () — Кировн областан Подосиновецан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).

## Билгалдахарш

Категори:Кировн областан Подосиновецан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
ГӀ

**ГӀ** кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.

## Дешнаш (Кепаш)
ГӀaш - **гӀ**аш
ГӀайба - **гӀ**айба
Тоба:Нохчийн абат
И

**И** кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.
## Дешнаш (Кепаш)
Ир - **и**р
Инзара - **и**нзара

Категори:Нохчийн абат
К

**К** кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.

## Дешнаш (Кепаш)
Кеста - **к**еста
Кур - **к**ур

Категори:Нохчийн мотт
Категори:Нохчийн абат
КӀ

**КӀ** кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.

## Дешнаш (Кепаш)
КӀай - **кӀ**ай
КӀорга - **кӀ**орга
Тоба:Нохчийн мотт
Тоба:Нохчийн абат
Кх

**Кх** кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.

## Дешнаш (Кепаш)
Кхор - **кх**ор
Кхам - **кх**ам
Тоба:Нохчийн мотт
Тоба:Нохчийн абат
Къ

**Къ** кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.

## Дешнаш (Кепаш)
Къиг - **къ**иг
Къайле - **къ**айле
Тоба:Нохчийн мотт
Тоба:Нохчийн абат
Л

**Л** кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.

## Дешнаш (Кепаш)
Лам - **л**ам
Ларам - **л**арам

Категори:Нохчийн мотт
Категори:Нохчийн абат
ТӀ

**ТӀ** кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.

## Дешнаш (Кепаш)
ТӀам - **тӀ**ам
ТӀум - **тӀ**ум
Тоба:Нохчийн мотт
Тоба:Нохчийн абат
Уь

**Уь** кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.

## Дешнаш (Кепаш)
Уьстагl - **уь**стагl
Уьгlаз - **уь**гlаз
Тоба:Нохчийн мотт
Тоба:Нохчийн абат
ХӀ

**ХӀ** кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.

## Дешнаш (Кепаш)
ХӀотта - **хӀ**отта
ХӀуттут - **хӀ**уттут
Тоба:Нохчийн мотт
Тоба:Нохчийн абат
Оь

**Оь** кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.

## Дешнаш (Кепаш)
Оьпа - **оь**па
Оьзда - **оь**зда
Тоба:Нохчийн мотт
Тоба:Нохчийн абат
ПӀ

**ПӀ** кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.

## Дешнаш (Кепаш)
ПӀелга - **пӀ**елга
ПӀерска - **пӀ**ерска
Тоба:Нохчийн мотт
Тоба:Нохчийн абат
Хь

**Хь** кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.

## Дешнаш (Кепаш)
Хьайн - **хь**айн
Хьуьн - **хь**уьн

Тоба:Нохчийн мотт
Тоба:Нохчийн абат
ЦӀ

**ЦӀ** кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.

## Дешнаш (Кепаш)
ЦӀазам - **цӀ**азам
ЦӀула - **цӀ**ула
Тоба:Нохчийн мотт
Тоба:Нохчийн абат
ЧӀ

**ЧӀ** кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.

## Дешнаш (Кепаш)
ЧӀуьрга - **чӀ**уьрга
ЧӀор - **чӀ**ор
Тоба:Нохчийн мотт
Тоба:Нохчийн абат
Яь

**Яь** кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан элп ду.

## Дешнаш (Кепаш)
Яьста - **яь**ста
Яьрза - **яь**рза
Тоба:Нохчийн мотт
Тоба:Нохчийн абат
1816 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Барон Услар, Пётр Карлович (1816 шеран 1 сентябрь — 1875 шеран 20 июнь) — оьрсийн эскаран инженер (генерал-майор), лингвист, этнограф, XIX бӀешеран гӀарваьлла кавказовед.
* Захаров-Чеченец, Пётр Захарович (1816 шо гергга — 1846 шо) — Россин художник-портретист. XIX бӀешарахь цхьаъ бен воцу нохчийн художник.
Перескоки (Малмыжан кӀошт)

**Перескоки** () — Кировн областан Малмыжан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: марийш (35%), оьрсий (61%).

## Билгалдахарш

Категори:Кировн областан Малмыжан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Ю

**Ю** кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.

## Дешнаш (Кепаш)
Юрагl - **ю**рагl
Юста - **ю**ста

Категори:Нохчийн мотт
Категори:Нохчийн абат
Ь

**Ь** кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.
КӀеда хьерк **ь** ша къестин дешнан юкъехь лелуш дац Нохчийн мотт чохь, Къестин нохчийн аьлпанаш (а**ь**, о**ь**,у**ь**, ю**ь**, я**ь**) кхуллуш йуккъе дехьна ду кӀеда хьерк.

## Дешнаш (Кепаш)
кlеда хьеркан дешнаш дац Нохчийн мотт чохь.
**Аь, Оь**, **Уь,Яь,Юь**.
Тоба:Нохчийн мотт
Тоба:Нохчийн абат
Грибановски (Подпорожьен кӀошт)

**Грибановски** () — Россин Федерацин Ленинградан областан Подпорожьен кӀоштара эвла.
## Климат
Эвла йукъайогӀу хӀордан климатера континенталан дехьайолучу барамерачу климатан зонан. Цигахь барамера кӀеда Ӏа ду, барамехь йовха аьхке а йу. Климатан коьрта башхалла йу хенан хӀоттам цхьаьнаэшшара ца хилар, иза доьзна ду сих-сиха хийцалучу хӀаваан массех, уьш кхоллалучу кӀоште хьаьжжина хуьлу хӀордан, континенталан, арктикан. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Подпорожьен кӀоштан индексаш 

Категори:Подпорожьен кӀоштан нах беха меттигаш
Моргуново (Гурьевскан гӀалин гуо)

**Моргуново** () — Россин Федерацин Калининградан областан Гурьевскан гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.
## Климат
Кхузахь климат хӀордан йу, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь UTC-н дӀахилар +3:00 йу. Кхузара хан Москохан хенал 1 сахьт башха йу, Аьхка Балтикайистера республикашкахь а кхин Финляндехь а, Исраилехь а, Туруойчохь а, Украинехь а, Белоруссехь а йолу хенаца нийса йу. Йукъара Европин хенал +1 сахьт башха йу. Ӏай Йукъара Европин хенал +2 башха йу.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Гурьевскан гӀалин гуо индексаш

Категори:Гурьевскан гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Клостернойбург

**Клостернойбург** () — Австрин Лаха Австри федералан латтана йукъара коммуна. Вена гуонан йукъайогӀу.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
* Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Категори:Лаха Австри латтана гӀаланаш
Категори:Австрин гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Кирсанов

**Кирса́нов** — Тамбовн областан (Росси) гӀала, Кирсанован кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 17 358 адам леррана 1013 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Яковлев, Николай Феофанович

**Никола́й Феофа́нович Я́ковлев** (1892 шеран 22 (10) май — 1974 шеран 30 декабрь) — советски лингвист-кавказовед а, фонолог а, социолингвист а, абатийн кхоллархо а, таханлера нохчийн абат кхоьллинарг а ву.

## Дахар
Иза винера элий гӀалгӀазакхий хӀусамехь Булгурино юртехь (тахана Волгоградан область). Цо Москвахь гимназехь дишира, 1916 шарахь Москохан университет чекхйаьккхира. Иза вара Москохан лингвистийн кружок кхоьллинчарех цхьаъ. Цуьнан хьехархо вара Ф. Ф. Фортунатов.

1917 шарахь цо дакъа лецира Москвахь большевикаш Ӏедал даккъарехь. Иштта иза РКП(б) декъашхо хилира. 1918 шарахь иза волавелира Ӏилманан болх бан.

Граждански тӀом болучу хенахь юрхош цуьнан нана дийна йолушехь лаьттах дӀайоллира. Цуьнан ваша кӀайн эскирехь тӀом беш вара. Шен эскир эшинчултӀехь иза Туркойчоь ведира.

1920 шо дуьйна цо хӀора шарахь йора Къилбаседа Кавказан а, ДегӀастанан а къаьмний меттанаш толлуш экспедициш.

Иза вара Керла абатан йерригсоюзан йуккъера комитетан Технографически комиссин председатель. И комисси йара йоза доцу (я Ӏаьрбийн йоза долу) къамнийн абаташ кхуллуш. Иштта Яковлев дакъа лоцуш вара оьрсийн мотт латинан абате баккхархьам кхоьллина комиссин балхехь. Цо кхоьллира меттан фонологи хьаьжна абатан математикин формула. Цо элира абаташ кхоьллина нахехь лаьцна (Ульфил, Месроп Маштоц, Кирилл а, Мефодий а) уьш Ӏаламан фонологаш бу аьлла. Цо йукъайехира диграфаш а, гӀонан хьаьркаш а кавказан абаташкахь (масала, *къ*, *кӀ*). Иза вара кавказан меттанашах лаьцна дукха белхий автор.

1930-гӀа шерашкахь иза марризман позице велира.

Москохан малхбалин Ӏилманийн институтан профессор (1946), Кхоьчу пачхьалкхийн меттанийн тӀеман институтан профессор, филологийн Ӏилманийн доктор (1947). Меттанийн а, ойлайаран а институтан белхало (1936), 1942—1950 шерашкахь оцу институтехь кавказан меттанийн секторан куьйгалхо.

Сталинас марризм хӀаллакйиначултӀехь 1950 шарахь Яковлев массо а меттера балхара дӀавеккхира. Цунна синӀаткъаман цамгар кхитира. Оцу хьолехь иза ша валлалц 20 шарахь сов вехира.

## Доьзалла
Н. Ф. Яковлеван йоӀ йоӀ йу йаздархо Людмила Петрушевская.

## Ӏилманий белхаш
* Таблицы фонетики кабардинского языка. М., 1923 (фонологическая часть перепечатана в журнале «Вопросы языкознания», 1983, № 6, с. 128—134);
* Ингуши, М. — Л., 1925;
* Материалы для кабардинского словаря, М., 1927;
* Краткая грамматика адыгейского (кяхского) языка для школы и самообразования. 1930 год (в соавторстве с Д. А. Ашхамаф);
* Синтаксис чеченского литературного языка, М. — Л., 1940;
* Грамматика адыгейского языка. Совместно с Д. А. Ашхамаф. 1941;
* Грамматика литературного кабардино-черкесского языка, М. — Л., 1948.

## Литература
* 
* Людмила Петрушевская. Маленькая девочка из «Метрополя»

## Хьажоргаш
* Фото 
* «За латинизацию русского алфавита», Культура и письменность востока, кн. 6, 1930, Н. Ф. Яковлев 

Категори:Оьрсийн лингвисташ
Категори:Бинарш маехь
Категори:Белларш декабрехь
Умаров, Мовлди Абдул-Вахабович

**Мовлди́ Абдул-Ваха́бович Ума́ров** (1921 шеран 29 январь, Жима АтагӀа, Нохчийн халкъан округ, Ламанхойн АССР, РСФСР, СССР — 1943 шеран 11 февраль, Скучарево, Смоленскан область, РСФСР, СССР) — Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, лакхара лейтенант, гӀашлойн ротан командир (7-гӀа гвардин гӀашлойн корпус, Малхбузера фронт), Россин турпалхо.

## Биографи
Мовлди Умаров винера 1921 шеран 29 январехь Жима АтагӀахь (Нохчийн Республикин Шелан кӀошт) ахархон доьзалехь. Цо чекхйаьккхира юртара школа а, Соьлжа-ГӀалахь «ЦӀен варзб» заводехь йолу ФЗУ школа а, Серноводски хьехархойн техникум а (1939 шо). Техникум чекхйаьккхинчул тӀаьхьа иза оцу техникуман хьехархо хилира.

1939 шарахь иза арме дӀакхайкхира. Иза Архангельске гӀашлойн полке дӀавигира. Цо дакъа лецира советско-фински тӀамехь 1939—1940 шерашкахь. ТӀом чекхбелча цунна лиира эпсар хила. Цундела иза Ленинградан гӀашлойн а, куьйгаллин а училище дӀахьажира.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабелча дуьна иза фронтехь вара. Иза вара ротан командиран политически белхан когаметтаниг. Кеста цунна лакхара лейтенантан цӀе а йелира, куьйгалла дан рота а йелира. Иза вара Смоленскан уллехь тӀом беш. 1943 шеран 13 январехь цунна ЦӀен Байракхан орден йелира.

1943 шеран 11 февралехь Умарован рота йара Скучарево юртан уллехь шайн меттиг ларйаш. ЧӀогӀа йаккхи тоьпаш йиттинчултӀехь мостагӀаш тӀелетира. Умаровас немцойн улле тӀебахкита элира салташка. Цуьнан омарца салти немцойн тӀе герз детта болабелира. Хьалха богӀуш болу мостагӀи массо а хӀаллак бинера. Амма тӀаьхьа богӀучера окопаш чулелха ларийра. Мовлди, шен йина шиъ чов йолушехь, куьг лазина долушехь, салташ шена тӀаьхьахӀоттина тӀелетира немцошна. 100 сов мостагӀ хӀаллаквира оцу динахь, амма Мовлди ша а велира.

1943 шеран 18 февралехь иза Советски Союзан турпал цӀе йаларна дӀавелира. Амма и цӀе цунна 53 шо даьлчи бен ца йелира. 1996 шеран 16 маехь цунна йелира Россин турпалан цӀе веллачултӀехь.

Иза дӀавоьллина Смоленскан областан Глинковски районан Матрёнино юртехь.

## Виццавар
Цуьнан юртахь цуьна цӀе тиллина цхьана ураман.

## Хьажоргаш
* 
* Умаров Молвди Абдул-Вахабович

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Донауэшинген

**Донауэшинген** () — Германин Баден-Вуьртемберг латтана йукъара коммуна.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Категори:Германин гӀаланаш
Категори:Германин коммунаш
Категори:Баден-Вуьртемберг латтана гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Scooter

**Scooter** (МФА , ) — немцойн эшаран тоба, хьуьнаре а, халхаран а музыкин некъ. Тоба йевзаш йу дукха пачхьалкхашкахь.

## Декъашхой
* Эйч Пи Бакстер (1993—карара хан)
* Михаэль Симон (2006—карара хан)
* Себастьян Шильде (2019—карара хан)
* Йенс Теле (1993—карара хан)
* Этник Зарари (2018—2019)
*  Фил Шпайзер (2014—2018)
* Рик Джордан (1993—2014)
* Джей Фрог (2002—2006)
* Аксель Кун (1998—2002)
* Феррис Бюллер (1993—1998)

## Дискографи

### Синглаш


* 1994: «Vallée de larmes»
* 1994: «Hyper Hyper»
* 1995: «Move Your Ass»
* 1995: «Friends»
* 1995: «Endless Summer»
* 1995: «Back in the U.K.»
* 1996: «Let Me Be Your Valentine»
* 1996: «Rebel Yell»
* 1996: «I’m Raving»
* 1996: «Break It up»
* 1997: «Fire»
* 1997: «The Age of Love»
* 1997: «No Fate»
* 1998: «How Much Is The Fish?»
* 1998: «We Are the Greatest/I Was Made For Lovin' You»
* 1999: «Call Me Mañana»
* 1999: «Faster Harder Scooter»
* 1999: «Fuck the Millennium»
* 2000: «I’m Your Pusher»
* 2000: «She’s the Sun»
* 2001: «Posse (I Need You On The Floor)»
* 2001: «Aiii Shot the DJ»
* 2001: «Ramp! (The Logical Song)»
* 2002: «Nessaja»
* 2003: «Weekend!»
* 2003: «The Night»
* 2003: «Maria (I Like It Loud)»
* 2003: «Jigga Jigga!»
* 2004: «Shake That!»*
* 2004: «One (Always Hardcore)»
* 2005: «Suavemente»
* 2005: «Hello! (Good To Be Back)»
* 2005: «Apache Rocks The Bottom»
* 2007: «Behind The Cow»
* 2007: «Lass Uns Tanzen»
* 2007: «Stripped» *[[Интернет|Web]]-release*
* 2007: «The Question Is What Is The Question»
* 2007: «And No Matches»
* 2008: «Jumping All Over The World»
* 2008: «I’m Lonely»
* 2008: «Jump That Rock (Whatever You Want)»
* 2009: «J’adore Hardcore»
* 2009: «Ti Sento»
* 2009: «The Sound Above My Hair»
* 2010: «Stuck on Replay»
* 2011: «Friends Turbo»
* 2011: «The Only One»
* 2011: «David Doesn’t Eat»
* 2011: «C’est Bleu»
* 2012: «It’s a Biz (Ain’t Nobody)»
* 2012: «4 A.M.»
* 2012: «Army of Hardcore»
* 2014: «Bigroom Blitz»
* 2014: «Today»
* 2014: Can’t Stop the Hardcore
* 2015: «Radiate»
* 2015: «Riot»
* 2016: «Oi»
* 2017: «Bora! Bora! Bora!»
* 2017: «My Gabber» (feat. Jebroer)
* 2017: «In Rave We Trust» (Anthem mix)
* 2019: «Rave Teacher (Somebody Like Me)» (feat. Xillions)
* 2019: «God Save The Rave» (feat. Harris & Ford)
* 2019: «Devil’s Symphony»
* 2019: «Which Light Switch Is Which?»
* 2020: «Bassdrum» (feat. Finch Asozial)
* 2020: «FCK 2020»


### Альбомаш




## Литература
* 

## Билгалдахарш

## Хьажорагаш

* Официальни сайт
* Сайт Sheffield Tunes
* Дискография Scooter на сайте Discogs

;Декъашхойн сайташ
* Сайт Ферриса Бюллера 
* Сайт Акселя Куна 
* Сайт Куна на myspace.com (официальный)
* Сайт Джея Фрога
* Сайт Фрога на myspace.com (официальный)
* Фанаты Джея Фрога
* Страничка фанатов, модерируемая Михаэлем Симоном
* Сайт Михаэля Симона (официальный)

;Ларамхойн сайташ
* Русскоязычный фансайт группы, дискография, история чартов

Категори:Немцойн музыканташ
Кушово (Советскан кӀошт)

**Кушово** () — Кировн областан Советскан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).

## Билгалдахарш

Категори:Кировн областан Советскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Озерки (Красноуфимскан гӀалин гуо)

**Озерки** () — Свердловскан областан Красноуфимскан гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: гӀезалой (92%).

## Билгалдахарш

Категори:Красноуфимскан гӀалин гуо нах беха меттигаш
Категори:Свердловскан областан нах беха меттигаш
Дубровка (Республика Алтай)

**Дубровка** () — Республика Алтайн Майман кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин хийцаман динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: алтайш (4%), оьрсий (94%).

## Билгалдахарш

Категори:Майман кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Республика Алтайн нах беха меттигаш
Дубровка (Красноармейскан кӀошт)

**Дубровка** () — Челябинскан областан Красноармейскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (76%), гӀезалой (10%), украинаш (5%), башкираш (5%), кхазакхаш (1%).

## Билгалдахарш

Категори:Челябинскан областан Красноармейскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Дубровка (Коркино гӀалин гуо)

**Дубровка** () — Челябинскан областан Коркино ГӀалин гуоанера эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (92%),  украинаш (8%).

## Билгалдахарш

Категори:Коркино ГӀалин гуоан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Нурадилов, Ханпаша Нурадилович

**Ханпаша Нурадилович Нурадилов** (1924 шеран 6 июль, Гӏачалкъа — 1942 шеран 12 сентябрь Серафимович) — Советски Союзан турпалхо. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо. Цо хӀаллаквира дашчархца 900 сов немцойн салти, 7 дашчархан ларар, схьалецира 14 мостагӀан салти.

## Биографи
Ханпаша винера 1924 шеран 6 июлехь ГӀачалкъахь (тахана ДегӀастанан ГӀазгӀумкийн керла кӀоштан «Чаравали» йурт).

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамтӀехь иза вара 5-гӀа гвардин дошлойн дивизин пулемоьтан взводан куьйгалхо. Захаровка йуьртан уллехь цуьнан пулемётан тобанера иза цхьаъ бен ца висира, и ша а чов йина вара. Амма цо шен пулемоьтаца фашистийн тӀелатар сацийра царех 120 хӀаллак а веш.

1942 шеран январехь Толстой йуьртан уллехь шен хьалха боьлхуш болу накъосташан гӀо деш иза шен пулемётаца царца хьалха вахара цера некъ цӀанбеш. Оцу латарехь цо хӀаллаквира 50 фашист а, 4 пулемоьт а. И хьуьнар бахьнехь цунна йелира ЦӀен Седан орден а, сержантан звани а.

1942 шеран февралехь Шигры йурт схьайоккхуш цуьнан пулемоьтан тобанан накъостий хӀаллакбира. Ша чов йина волушшехь, цо тӀом а бира, 200 гергга фашист а хӀаллаквира. 1942 шеран бӀаьстехь Байрак йурт схьайоккхуш цо хӀаллаквира 300 сов немцойн салти. И хьуьнар бахьнехь цунна йелира ЦӀен Байракхан орден.

1942 шеран 12 сентябрехь Сталинградан областан Серафимович гӀалин уллехь Нурадилов вара пулемоьтан взводан куьйгалла деш. Шена чӀогӀа чов йишашехь цо шен пулемёт ца йитира. Цо хӀаллак йира 250 фашист а, 2 пулемёт а. Оцу динахь иза велира.

1942 шеран 21 октябрехь фронтан газетас «Красная Армия» йазйира Нурадиловн лерина материал:

Иза дӀавоьллира Мамаев курган тӀехь.

1943 шеран 17 апрелехь СССР Лакхара Советан Президиуман сацамца Ханпаша Нурадиловн йелира Советски Союзан Турпалхо цӀе.

## СовгӀаташ
* Советски Союзан турпал (1943 шеран 17 апрель, веллачул тӀехь)
* Ленинан орден (1943, веллачул тӀехь)
* ЦӀен Байракхан орден (1942)
* ЦӀен Седан орден (1942)

## Виццавар

* Мамаев Курган тӀехь йолу мемориалан комплексехь ду Ханпаша Нурадилован лерина дина мемориалан у;
* 2008 шеран апрелехь Мини-АтагӀехь (ДегӀастанан ГӀазгӀумкийн керла кӀошт) йеза схьайиллира Х. Нурадилован хӀоллам;
* 1944 шарахь Х. Нурадилован лерина арахийцира СССР почтан марка;
* Ханпаша Нурадилован цӀе тиллина Нохчийн пачхьалкхан театран;
* Нурадилово (хьалха хилла Дауд-отар) — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштехь йолу юрт.
* Ханпаша Нурадиловех лаьцна 1986 шарахь «Азербайджанфильм» киностудехь йаьккхира исбаьхьалла фильм «В семнадцать мальчишеских лет».

## Культура
Ханпаша Нурадилов сурт ду «Сталинградан латар» цӀе йолу панорамехь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Нурадилов Ханпаша Нурадилович
* В Дагестане открыт мемориал Герою Советского Союза Ханпаше Нурадилову  // ВолгаИнформ
* Яременко В. «Они воплотили в себе лучшие черты чеченского народа…» Об участии жителей Чечено-Ингушетии в ВОВ // Полит.ру, 6 мая 2006 
* Как два чеченца, два Героя, на берегу одной реки, защищали Родину свою… 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Езидаш

**Ези́даш** (шен цӀе. эзди) — ГӀажарийн мотт буьйцу къам. Эрмалойчоьнан а, Ӏиракъан а Туркойчоьнан а бахархой.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Серафимович (гӀала)

**Серафимо́вич** — (1933 дуьйна) Россин гӀала, Волгоградан областан Серафимовичан кӀоштан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Сатуев, Хусейн Джунидович

**Сатуев Хусейн Джунидович** (1939 шеран 11 апрель, Ӏалхан-Йурт, Хьалха-Мартанан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР — 1995 шеран 6 февраль, Ӏалхан-Йурт, Хьалха-Мартанан кӀошт, Нохчийн Республика) — нохчийн поэт, СССР йаздархойн бертан декъашхо (1979).

## Биографи
Хусейн Сатуев винера 1939 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР Хьалха-Мартанан кӀоштан Ӏалхан-Йуртахь. Цо чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институтан филологин факультет 1963 шарахь.

Иза вара школехь нохчийн мотт а, литература а хьоьхуш. Шен дахаран тӀаьххьара шерашкахь иза вара республикин йаздархойн союзехь консультант болх беш. Цо йазйина байташ йара оьрсийн а, кхоьчу а меттанашка йохуш. Тахана а лоькхуш йу цуьнан байташца йаьккхина эшараш.

Цо нохчийн матте йаьккхира цхьайолу Николай Некрасован байташ а, таханлера оьрсийн поэташ йазйина байташ а. Иштта цо нохчийн матте йаьккхира Ханпаша Нурадиловх лаьцна йолу Николай Сергеевс йазйина поэма «ЦӀишах буьзна малх».

## Библиографи
* «Дитя гор» (1967)
* «Напевы матери» (1969)
* «Знамя отцов» (1975)
* «Йист йоцу аре» (1978)
* «БӀаьстенан мукъамаш» (1981)
* «ЦӀий а, зезагаш а» (1981)
* «Хазалла йовзар» (1984)
* «Дахаран абат» (1988)
* «Чов йина илли» (1991)

## Хьажоргаш
* Поборник правды
* Хусейн Сатуев

Категори:Нохчийн поэташ
Узуев, Мохьмад Яхъяевич

**Мохьмад Яхйа́евич Узу́ев** (1917, Итон-Кхаьлла, Терски область, Ставрополан губерни — 1941 шеран 22 июнь, Брестан гӀап, Брест, Белоруссийн ССР) — лакхара сержант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, 6-гӀа Орловски ЦӀен байракхан гӀашлойн дивизин 333-гӀа гӀашлойн полкан дешеран взводан командиран когаметтаниг, Россин турпалхо (1996 шарахь, веллачултӀехь).

## Биографи
Мохьмад Узуев винера 1917 шарахь Итон-Кхаьллахь (тахана Итон-Кхаьллан кӀошт, Нохчийн Республика). Цо чекхйаьккхира Соьлжа-ГӀалин мехк-даьттан институтан белхалойн факультет 1937 шарахь. Иза чекхйаьккхича цо болх бира Итон-Кхаллера райкомехь.

1940 шо дуьйна иза армехь вара Белорусин ша-тайпа тӀеман округан 6-гӀа гӀашлойн дивизехь. Цо лахара куьйгалхойн полкан школа чекхйаьккхира. Цул тӀаьхьа иза хӀоттира 333-гӀа гӀашлойн полкан дешеран взводан куьйгалхон когаметтаниг.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабелча цуьнан полк йара и тӀом тӀелецначарех хьалхарниг. Немцой гӀап чулилхича хенахь, Узуевс шена гонах гранаташ а йихкина, царна йукъа иккхира.

1996 шеран 19 февралехь Магомед Яхъяевич Узуеван йелира Россин Турпалан цӀе.

## Виццавар
* Цуьнан цӀе йу Брестан гӀап ларйинчарна хӀоттина мемориалан тӀехь дӀайазйина.
* «Хачарой-Экх» Органан дозанера гӀапан Магомед Узуеван цӀе тиллина.
* Цуьнан цӀе тиллина Соьлжа-ГӀалахь а, Итон-Кхаьллахь а болу урамашна.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Алабама

**Алаба́ма** () — АЦШн штат. Иза йу къилба-малхбалера АЦШн регионехь. Бахархойн дукхалла 4 802 740 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Монтгомери.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Айова

**Айóва** (, ) — АЦШн штат. Штатан коьрта гӀала Де-Мойн. Бахархойн дукхалла 3 062 309 адам леррина 2011 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Аляска

**Аласка**, **Аля́ска** ( ) — АЦШн уггар йоккха штат. Бахархойн барам 731 449 стаг, лерина 2012 шарахь. Штатан коьрта гӀала Джуно.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Аризона

**Аризо́на** (, МФА: , ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 6 482 505 адам леррина 2011 шарахь.

## Билгалдахарш


Image:USA 09847 Grand Canyon Luca Galuzzi 2007.jpg
Image:Meteor_Crater_-_Arizona.jpg
Image:Tree, Canyon de Chelly, Apache County AZ.jpg


Категори:АЦШ
Марийш

**Мари́йш** (; хьалха: , турк. *чирмыш*) — финн-угорийн мотт буьйцу къам. Дукху берш Ӏаш Республика Марий Элехь. Бисинарш Ӏаш бу Поволжен а, Уралан а республикашкахь.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
ГӀалагӀазкхий

**ГӀалагӀазкхий** (**каза́ки**, шир.-оьрс., ед. ч. *козáкъ*; , тептаршкахь кхин олу: *[[Черкасы|черка́сы]]*) — оьрсийн тукхум.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀалагӀазкхий
Вайоминг

**Вайо́минг** ( ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 568 158 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Шайенн.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Вашингтон (штат)

**Вашингто́н** () — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 6 897 012 адам леррина 2012 шарахь. Штатан коьрта гӀала Олимпи.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Вермонт

**Вермо́нт** ( ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 626&nbsp;431 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Монтпилиер.

## Билгалдахарш


Image:Vermont fall foliage hogback mountain.JPG
Image:Holden-Leonard Mill Complex, Bennington VT.jpg
Image:Interstate 89 northbound, Hartford VT.jpg


Категори:АЦШ
Виргини

**Вирги́ни** (МФА: , ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 8&nbsp;185&nbsp;866 адам леррина 2012 шарахь. Штатан коьрта гӀала Ричмонд.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Висконсин

**Виско́нсин** ( ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 5 726 398 адам леррина 2012 шарахь. Штатан коьрта гӀала Мадисон.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Гавайш

**Гава́йш** () — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 1 374 810 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Гонолулу.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Гакаев, Джабраил Жоколаевич

**Джабра́ил Жокола́евич Гака́ев** (1942, Соьлжа-ГӀала — 2005) — нохчийн историк-кавказйовзархо. Нохчийн Республикин Ӏилманийн Академин президент, историн Ӏилманийн доктор, профессор, Н. Н. Миклухо-Маклай цӀарах йолу Этнологин а, антропологин а институтан Ӏилманийн белхало.

## Биографи
Иза винера Соьлжа-ГӀалахь 1942 шарахь. Иза Ӏинера Кхазакхстанехь Чимкентехь. 1957 шарахь иза шен доьзалца цӀавирзира.

1966 шарахь цо чекхйаьккхира Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан историн факультет. ТӀаккха иза ДегӀастанан пачхьалкхан университетан аспирантуре деша вахара. 1970 шарахь цо кандидатан диссертаци чекхйаьккхира.

1966—1996 шерашкахь иза вара Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан политикин историн а, политологин а кафедран белхало. 1989 шарахь цо чекхйаьккхира докторан диссертаци. 1992 шарахь иза вара Нохч-ГӀалгӀайн республикин академи кхуллуш дакъалоцуш. Иза хаьржира академик а, хьалхара вице-президент а.

Нохч-ГӀалгӀайн АССР Ӏилманийн Сийлахь гӀуллакххо, 6 монографин а, 150 сов Ӏилманий статьян а автор.

## Йукъараллин болх
Иза вара «Россин къаьмнийн ассамблейн» Советан декъашхо, «Къилбаседа Кавказехь машарбаран миссин» кхоллархойх цхьаъ. 1995 шо дуьйна иза вара «Нохчийн культурин а, йукъараллин а Москвахь йолу организацийн координационни советан» куьйгалхо.

Гакаев кхайкхинера Къилбаседа Кавказехь долчу хьалан эксперт ву аьлла Женеве ООН адамийн бакъонашан комисси гуламе а, Россин Пачхьалкхан думан а, Европин Советан парламентан ассамблейн а белхан тобанан гуламашка а.

## Интервью
* Терорристки-смертницы: кто они?
* Диаспора знает, кто чего стоит
* Еще одного фарса Чечня не выдержит
* Ответы на вопросы посетителей форума сайта партии «Яблоко» 1 октября 1999 года 
* Интервью для организации Марии Арбатовой

Категори:Нохчийн Ӏилманчаш
Делавэр

**Делавэ́р** () — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 907 135 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Довер.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Малхбузен Виргини

**Малхбузен Виргини** () — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 1 855 364 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Чарлстон.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Семипалатинскан область

**Семипалатинскан область** — Казахийн ССР (1939—1991) а Кхазакхстанан а (1991—1997) административан дакъа. Административан центр — Семипалатинск.

ХӀинца область дӀаяьккхина ю.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Иллинойс

**Иллино́йс** (МФА: , ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 12&nbsp;869&nbsp;257 стаг (2011 шо). Штатан коьрта гӀала Спрингфилд.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Индиана

**Индиа́на** () — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 6 516 922 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Индианаполис.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Калифорни

**Калифо́рни** (, алар ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 37&nbsp;691&nbsp;912 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Сакраменто.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Коннектикут

**Конне́ктикут** ( ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 3 580 709 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Хартфорд.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Луизиана

**Луизиа́на** (; ; ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 4 601 893 адам леррина 2012 шарахь. Штатан коьрта гӀала Батон-Руж.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Массачусетс

**Массачу́сетс** () — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 6&nbsp;587&nbsp;536 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Бостон.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Миннесота

**Миннесо́та** ( ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 5 344 861 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Сент-Пол (Миннесота).

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Миссисипи (штат)

**Миссиси́пи** () — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 2 984 926 адам леррина 2012 шарахь. Штатан коьрта гӀала Джексон.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Мичиган

**Мичига́н** ( ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 9 876 187 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Лансинг.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Канзас

**Ка́нза́с** () — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 2 871 238 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Топика.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Колорадо

**Колора́до** (  или ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 5 187 582 адам леррина 2012 шарахь. Штатан коьрта гӀала Денвер.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Монтана

**Монта́на** ( ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла  адам леррина 2012 шарахь. Штатан коьрта гӀала Хелена.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Мэн (штат)

**Мэн** ( ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 1 329 192 адам леррина 2012 шарахь. Штатан коьрта гӀала Огаста.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Мэриленд

**Мэ́риленд** (, МФА:  я ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 5 828 289 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Аннаполис.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Небраска

**Небра́ска** () — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 1&nbsp;842&nbsp;641 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Линкольн.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Невада

**Нева́да** (, (IPA: /nɨˈvæːdə/)) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 2&nbsp;723&nbsp;322 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Карсон-Сити.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Нью-Мексико

**Нью-Ме́ксико** (, МФА: , ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла  адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Санта-Фе.

## Билгалдахарш


Image:Very Large Array, New Mexico.jpg
Image:Chaco Canyon Hungo Pavi ruins staircase NPS.jpg
Image:Albuquerque BalloonFiesta.jpg


Категори:АЦШ
Огайо

**Ога́йо** () — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 11 544 951 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Колумбус.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Оклахома

**Оклахо́ма** (, аббр. *OK*) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 3 791 508 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Оклахома-сити.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Орегон

**Орего́н** ( ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 3 899 353 адам леррина 2012 шарахь. Штатан коьрта гӀала Сейлем.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Пенсильвани

**Пенсильва́ни** (официальни цӀе **Пенсильванин доттагӀалла**,  ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 12 742 886 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Гаррисберг.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Род-Айленд

**Род-А́йленд** () — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 1&nbsp;051&nbsp;302 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Провиденс.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Нью-Гэмпшир

**Нью-Гэ́мпшир** йа **Нью-Хэ́мпшир** () — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 1 318 194 стаг (2011 шо). Штатан коьрта гӀала Конкорд.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Нью-Йорк (штат)

**Нью-Йорк** (, олу , аббр. NY) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 19&nbsp;465&nbsp;197 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Олбани.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Къилбаседа Дакота

**Къилбаседа Дакота** ( ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 683 932 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Дакота.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Къилбаседа Каролина

**Къилбаседа Каролина** ( ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла — 9 752 073 адам леррина 2012 шарахь. Коьрта гӀала Роли.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Техас

**Теха́с** (, МФА: , ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 25&nbsp;674&nbsp;681 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Остин.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Флорида

**Флори́да** (, МФА ,  тӀера — «*заза доккхург*») — АЦШн штат. Штатан коьрта гӀала Таллахасси.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Къилба Дакота

**Къилба Дако́та** (, ХФА: ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 833 354 адам леррина 2012 шарахь. Штатан коьрта гӀала Пирр.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Къилба Каролина

**Къи́лба Кароли́на** (, ) — АЦШ къилба-малхбалехьара штат, Къилба-Атлантикин штаташ олучех цхьаъ.  ЦӀе йелла Ингалсан паччахьан Карла I-чун цӀарах.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

*
Гуам

**Гуа́ман мохк** (чаморро *Guåhån*) — Тийна Ӏапказ чуьра гӀайре, иза АЦШн йукъа богӀу. Коьрта гӀала — Хагатна. Бахархойн дукхалла 159 358 адам леррина 2010 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Пуэрто-Рико

**Пуэ́рто-Ри́ко** ( — «хьал долу порт»), официалан — **Маьрша ассоциаци йина пачхьалкх Пуэрто-Рико** (), йа **ДоттагӀалла Пуэрто-Рико** () — «инкорпораци йанза кхолламан мохк» статус йолу АЦШх бозу мохк (АЦШн урхаллехь бу, цуьнан дакъа а доццушехь); АЦШ Конституци махкахь доза тоьхна йу; лакхара Ӏедал карахь ду АЦШ Конгрессан, амма мехко ша шена урхалла до.

## Билгалдахарш

Категори:Пачхьалкхаш
Къилбаседа Марианан ГӀайренаш

**Къилбаседа Марианан ГӀайренаш** (СМО) (), **Марианан гӀайренийн доттагӀалла** (чаморро *Sankattan Siha Na Islas Mariånas*) — административан кхоллар, (organized unincorporated territory) статус йолуш. Иза йу Тийна Ӏапказ чохь.

Мехкан майда — 463,63 км². Административан центр — Сайпан. Йерриг 14 гӀайре йу, уггар йаккхийнарш — Сайпан, Тиниан, Рота.

Бахархойн барам 53 883 стаг (2010). Къаьмнийн хӀоттам: дукхахберш филиппинаш а, цийш а, чаморро а.

Официальни мотт — ингалс.

Дин: дукхахберш католикаш.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Бейкер (гӀайре)

**ГӀайре Бе́йкер** () — АЦШн йукъа богӀу мохк, Тийна Ӏапказ чуьра жима атолл, иза йу экваторан жим къилбаседехьа, Гонолулун 3100&nbsp;километрехь къилба-малхбузехьа.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Юта

**Ю́та** () — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 2 817 222 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Солт-Лейк-Сити.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Джонстон (атолл)

**Ато́лл Джо́нстон** () — Тийна Ӏапказ чуьра АЦШн йукъайогӀу гӀайренийн тоба.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Риф Кингмен

**Ки́нгмен** () — Тийна Ӏапказ чуьра кораллан риф. Йерриг майда — 1 км².

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Мидуэй

**ГӀайре Мидуэ́й** () — атолл цуна майда 6,23 км², Тийна Ӏапказ чуьра АЦШн гӀайре.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Навасса (гӀайре)

**ГӀайре Навасса** (, , гаитян Kreyòl: Lanavaz или Lavash) — АЦШн мохк. Майда  5,2 км² (2 миль²).

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Пальмира (атолл)

**Атолл Пальмира** () — Тийна Ӏапказ чуьра пана атолл майда 12 км² (латта— 3,9 км²),
## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Уэйк

**ГӀайре Уэйк** () — Тийна Ӏапказ (Океани) чуьра АЦШн атолл.

ЙЙерриг майда — 6,5 км².

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Америкин Самоа

**Америкин Само́а** (); хьалхо — **Малхбалера Самоа** ()) — АЦШн йукъа богӀуш боцу мохк иза бу Тийна Ӏапказ чохь. Коьрта гӀайре — Тутуила. Бахархойн дукхалла 55 519 адам леррина 2010 шарахь. Майда — 199 км².

## Билгалдахарш

Категори:Пачхьалкхаш
Джарвис (гӀайре)

**Джа́рвис** () — Тийна Ӏапказ чуьра АЦШн йукъайогӀу гӀайре.

ГӀайре тӀехь йу дӀатесна эвла Миллерсвилль.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Хауленд (гӀайре)

**Ха́уленд** (билгал: **Хо́уленд**; ) — Тийна Ӏапказ чуьра гӀайре. Карина XIX. 1857 дуьйна официально АЦШн йукъайогӀуш йу. Йерриг майда — 1,62 км².

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Бойсе (гӀала)

**Бойси** () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Айдахо штатера гӀала.

## Истори

Бойси гӀала йиллина  шарахь.

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Айдахо штатан гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:АЦШ гӀаланаш
1846 шо

## Оцу шарахь белларш
* Захаров-Чеченец, Пётр Захарович (1816 шо гергга — 1846 шо) — Россин художник-портретист. XIX бӀешарахь цхьаъ бен воцу нохчийн художник.
Арарат

**Арара́т** (, ,  (Масис), ) —  Туркойчоьнан малхбалехьара декъера тӀапломан акъари; Туркойчоьнан а, Эрмалойн акъарин а уггаре бокха лам; стратотӀапломашна йукъабогӀу. Лаьтташ бу ИгӀдирехь Аракс эркан аьтту агӀора, Иранан дозанна 16 километрехь, Эрмалойчоьнан дозанна 32 километрехь.

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоь
Курчалойн кӀошт

**Курчалойн кӀошт** (тӀера 1944–1957 шо кхаччалц — **ШуьйрагIатан кӀошт**) — Нохчийчоьнан административан кӀошт. Административан центр — Курчалой-ГӀала.

## Географи
КIоштан доза хIоттало: къилбаседехьа а къилбаседа-малхбалехьа  — Гуьмсан кӀоштаца, малхбуз-къилбехьа — Нажи-Йуьртан кӀоштаца, къилба-малхбузехьа — Веданан кӀоштаца, малхбузехьа — Шелан кӀоштаца.
## Бахархой



## Галерей

Файл:Курчалоевская центральная мечеть им. Кунта-Хаджи Кишиева.jpg|Курчалойн-ГӀалара маьждиг
Файл:Бачи-юрт общий вид села.jpg|Курчалойн кIоштахь БӀачи-Эвла
Файл:С. Илсхан-Юрт поля подсолнухов.jpg|Курчалойн кIоштахь Илсхан-Эвла
Файл:Селение Ялхой- Мохк.jpg|Курчалойн кIоштахь. Ялхой-Мохк
Файл:Курчалойн кIошт, НикIи-ХитIара оха хаьжча.jpg|Курчалойн кIошт, НикIи-ХитIара оха хаьжча


## Билгалдахарш

Категори:Курчалойн кӀошт
Эна-Хишкан кӀошт

**Эна-Хишкан кӀошт** — Нохчийчоьнан административан кӀошт. Бахархойн дукхалла 21 885 адам леррина 2013 шарахь.

Административан центр — эвла Эна-Хишка.

## Географи

КIоштана доза хIоттало: къилбаседа, къилбаседа-малхбалехь — Соьлжа-ГӀалин кӀоштац, малхбалехь, къилба-малхбалехь — ТӀехьа-Мартанан кӀоштац, малхбузехь  — Соьлжан кӀоштац (ГIалгIайчоь).

## Бахархой

; Къаьмнийн хӀоттам
Къаьмнийн хӀоттам 2010 шарахь ларарца:

### Нах беха меттигаш
* Эна-Хишка э. () — Эна-Хишкан кӀоштан коьрта эвла.
* Эха-Борзе э. ().

## Билгалдахарш

Категори:Эна-Хишкан кӀошт