open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Марха

**Марха** ( *савм*), ислам динехь — иза дезачу Ӏибадатех цхьаъ ду. Рамазан бутт марха кхабар парз дина хилла хӀиджратан шолгӀачу шеран шаIбан баттахь. Вайн умматал хьалха долчу къаьмнашна а, умматашна а девзаш хилла марха кхабар. Рамадан баттахь марха кхабар вуно чIогIа деза а ду, мелехь а ду, хIунда аьлча ша и бутт чIогIа беза бутт а бу, цу баттахь марха кхабар парз Iибадат дар а ду. Цуьнан дозалла дуьйцуш дуккха а хьадисаш ду. Церах ду Делан Элчано Мухьаммада  аьлларг: «Рамадан баттахь, иза бакъ хиларх а, парз хиларх а теша а тешаш, шена мел хиларга дог а дохуш марханаш кхаьбначунна гечдийр ду цуьнан дӀадаханчу къиношна».

Рамадан баттахь марха кхаба дезаран далил Къуръан а, суннат а, массо бусалба нехан барт а бу.  Нагахь санна и стаг цу баттахь марха кхабар парз дац бохуш доьхьал ваьлла велахь – иза керста ву, шен динах дIакъаьстина стаг ву, цундела иза тоба даре кхайкха веза. Нагахь санна цо тоба дахь къобал дийр ду иза, тоба ца дахь – Дала тӀедиллина долу декхар чекхдоккхуш вуьйр ву и стаг. Иштта доьхьало еш волу стаг шен динах араваьлла ларар хIокху билламца доьзна ду: нагахь санна и стаг бусалба дин керла тIелаьцна велахь, я Ӏеламнахана генахь велахь, Рамадан баттахь марха парз хилар девзар доцучу агIор, ишттачу хьолехь и стаг керста лоруш вац марха парз дац аьлла цо тIе ца лацахь.

Нагахь санна и стаг марха парз хиларна доьхьал ваьлла а воцуш, делахь а цхьа а бахьана доцуш цо марха кхабар Iадда дитахь – масала, цо алахь: " марха кхабар парз ду суна тIехь, делахь а ас ца кхобу иза" – и санна волу стаг Iеса стаг ву, керста вац. Бусалба нехан паччахьна а, куьйгалхочунна а тIехь ду и стаг сацор, марха кхобучу юкъана иза юучух-молучух вуха тохар.

## Билгалдахарш

Категори:Ислам
Бану ХӀашиман бутт

**«Бану ХӀашиман бутт»** () — шеман телесериал ю, Мухьаммад пайхамаран  биографих лаьцна ю, 30 сери а йолуш. Сериал арахецнарг ву режиссëр Мухьаммад Шейх Наджиб. Сериалан сценари дӀаязйинарг ву Махьмуд Ӏабдул-Карим. Фильмехь дакъа лаьцна бу, дикаха болу Ӏаьрбийн актëраш: Рашид Ӏассаф, Басам Яхур, АсӀад Фаддат, Наджахь Сафакуни, ЗухӀайр Рамадан а дӀ.кх.

2008-чу шарахь хӀара фильм дикаха ерг хилира, Мухьаммадан дахарах лаьцна йолчарна юкъахь.

## Бюджет
Дешдакъа: «*Мухьаммад пайхамаран дуьззина дахарах лаьцна дӀаяздар*».

Сериалехь гойтуш Мухьаммадан дайшах лаьцна а, цуьнан бераллех лаьцна а. Мухьаммад дедех а, денеах а лаьцна гойту Ӏабдул-МуттӀелип, ПетӀимат бинт Ӏамр а, Абу ТӀелип, Хьамзат а дӀ.кх. Мухьаммад гойтуш вац кху чохь, цунах тера диллина суьрто цуьнан элчаналла сийсаз йолу, и бахьана долуш. Кхин цуьнан ансарех, наскъостех, асхьабех а лаьцна гойтуш ю дукха меттигаш. Къурайшин элий а бу гойтуш, Абу Супьян, Абу ДжаьхӀль, Умайят, Валид ибн МугӀират, Ӏутбат кхиберш а. Иштта гойтуш бац кху чохь, сийлахь болу турпалхой а, Мухьаммадан зударий а, йоӀарий а.

Категори:Мухьаммадан фильмаш
Багаев, Муса Харонович

**Муса Харонович Багаев** (1941 шеран 11 сентябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн Ӏилманча, историйн Ӏилманийн кандидат, йукъара историн кафедран профессор, Нохчийн пачхьалкхан университетан историн факультетан декан, РАЕН член-корреспондент, хьалхара нохчийн археолог.

## Библиографи
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийн Ӏилманчаш
Ошан область

**О́шан о́бласть** () — ГӀиргӀазойчоьнан административан дакъа. Административан центр — Ош.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀиргӀазойчоь
Ахьмад Арслан Ӏаллаудин

**Ахьмад Арслан Ӏаллаудин** (1942 шо — 2014 шеран 18 ноябрь) — Урданан тӀеман гӀуллаккхо, танкийн эскарийн дивизин инарла, 1967 а, 1973 а шерашкахь Исраильца хилла тӀемашкахь дакъалаьцнарг, шозза Урданан Турпал.

## Хьажоргаш
*  
* 
* 
*
ХӀижрат

**ХӀижрат** ( — «кхалхар») йа **пайхамаран хӀижрат** ( *аль-хӀижратун-набавийят*) — иза Мухьаммад пайхамар ﷺ а, цуьнан асхьабаш а Маккара Ясрибе кхалхар ду, тӀаьхьо цунна «Мадийнат» аьлла цӀе тиллина, и хилам хилла 622-чу шарахь, къурайшийн куьйгалхошкара царна хуьлуш долу зенаш а, Ӏазапаш а бахьана долуш, къаьсттина Абу ТӀалиб веллачул тӀаьхьа. Халиф Ӏумар ибн аль-ХаттӀабан омранца, шен халифатан заманахь бисинчу асхьабашца дага а ваьлла, пайхамаран хӀижрат исламан рузманан йуьхь санна тӀеэцна. Мадийнате хӀижрат дар бусалбачарна важиб хилла, дуккха а айаташ диссина бусалбачаьрга хӀижрат даре кхойкхуш, Макка схьайаккхалц.

## Хьостанаш
Маьждиг

**Маьждиг** () — бусалбан ламазаш деш, Дална гӀуллакх деш долу цӀа ду, нартолца кеч дина а долуш.
Мечеть Сердце Чечни.JPG
Kaaba mirror edit jj.jpg
Exterior of Sultan Ahmed I Mosque in Istanbul, Turkey 002.jpg
Mosque_in_Mokattam,_Cairo.JPG
Mosque.jpg
Libya_5499_Gurgi_Moschee_Tripoli_Luca_Galuzzi_2007.jpg
Mosque Port Fuad Egypt.jpg


Категори:Ислам
Аброниха (Фурманован кӀошт)

**Аброниха** () — Россин Федерацин Ивановн областан Фурманован кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Цуьнан амалехь ду гӀеххьа йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а, дика лаьттачу лайн чкъоьраца. Уггар шийла бутт, Ӏадат хилла, январь бу, ткъа уггар бовха — июль. Алсама къилба-малхбузера мох хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Фурманован кӀоштан индексаш 

Категори:Фурманован кӀоштан нах беха меттигаш
Магомаев, Муслим Магометович

**Мусли́м Магоме́тович (Магомет оглы) Магома́ев** (; 1942 шеран 17 август, Бакох — 2008 шеран 25 октябрь, Москва) — советски, азербайджанийн, Россин операн а, эстрадан а эшархо (баритон), композитор, СССР Халкъан артист (1973).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Персональный сайт Муслима Магомаева
* Бениз.аз — Альбомы и Биография Муслима Магомаева 
* Последняя песня Муслима Магомаева. Прощай, Баку
* Муслим Магомаев в сети Facebook (2011)
* Мультипортал Муслима Магомаева в системе ReverbNation для композиторов, певцов, поэтов-песенников и продюсеров (2011)
* Избранные песни в исполнении Муслима Магомаева, видеоклипы, документальные фильмы и различные публикации о нём и фотографии (2011)
* 
* Песни Муслима Магомаева (Видеоклипы)
* «Прощай, Баку» — песня предоставленная сайтом Есенин. РУ
* Страничка Муслима Магомаева на Есенин. РУ («Капли жемчужные…» Памяти Муслима Магомаева) 
* Тексты арий, романсов и песен из репертуара Муслима Магомаева
* Интервью Муслима Магомаева «Российской Газете»
* Интервью Муслима Магомаева на радио «Эхо Москвы»
* Львиное сердце. «Московский Комсомолец», 30.12.2000
* Известия. Ру: Россия прощается с Муслимом Магомаевым
* 
* Муслим Магомаев — звезда на сцене и на небе
* «Дивлюсь я на небо». Видео с киевского концерта 1964 года 
* «Бухенвальдский набат»
* Белла Чао — поёт Муслим Магомаев. 
* Песни Муслима Магомаева (Видеоклипы)
* Газета «Бульвар Гордона». Муслим Магомаев: «Милиция меня до сих пор узнает, а вот сам себя в зеркале — увы, не всегда». Последнее интервью Муслима Магомаева. 
* Интервью с Андреем Карауловым
* Литературно-публицистический критический журнал «Клаузура». «Преданный Орфей», Выпуск № 2, 2011 год
* 
* 
* В столице Чечни именем Муслима Магомаева назовут улицу
* Статья Святослава Бэлзы в коллекционном издании из 5 DVD, посвященном творчеству Муслима Магомаева 

Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь артисташ
Категори:Азербайджанийн ССР Халкъан артисташ
Индустри

**Индустри** ( — гӀуллакх, даггара болх бан) — предприяти (заводийн, комбинатийн, фабрикийн, рудникийн, шахтийн, электростанцийн) цхьана хиллар, белхан гӀирс **[[арахецу]]**. 

## Билгалдахарш

Категори:Индустри
Медведково (Фурманован кӀошт)

**Медведково** () — Россин Федерацин Ивановн областан Фурманован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Фурманован кӀоштан индексаш 

Категори:Фурманован кӀоштан нах беха меттигаш
Замзам

**Замзам** () — иза Маккахь йолу йоккха гӀу йу, аль-Хьарам маьждигехь. ГӀун йохалла 30 м йу, КаӀбатан 21 м генахь йу.
Керла Бена

**Керла Бена** — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштан эвла.

## Географи
Эвла ю  Соьлжа-ГӀала — Хаси-Эвл аьчка некъан къилбехьа, Гуьмсен малхбалехьара йистехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа а, малхбалехьа а — Гуьмсе а, Мелчхе а ю.

## Тайпанаш
беной
## Галерей

Файл:Новый Беной (1).jpg|Керла Беной
Файл:Новый Беной (2).jpg|Керла Беной
Файл:Новый Беной (3).jpg|Керла Беной
Файл:Новый Беной (4).jpg|Керла Беной
Файл:Новый Беной (5).jpg|Керла Беной
Файл:Новый Беной (6).jpg|Керла Беной
Файл:Новый Беной (7).jpg|Керла Беной


## Билгалдахарш

Категори:Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Джамалханов, Зайнди Джамалханович

**Зайнди Джамалханович Джамалханов**  (1922 шеран 9 май — 2014 шеран 19 май) — нохчийн филолог, хьехархо, поэт, гочдархо.

## Биографи
1939-чу шарахь школа а чекхйаьккхина, болх бан волавелла Лаха-Неврен кӀоштан газеташ тӀехь. 1944-чу шарахь, Казахстане дӀавигина хиллера иза. Цул тӀехьа дукха белхаш бина цо, хьехархойн балхахь а хилла.

1957-чу шарахь, шен дай баьхначу махка цӀавирзинчул тӀаьхьа, цо дешна Нохч-ГӀалгӀайн талламан институтехь. 2000-чу шерашкахь, Лаха-Неври йуккъерчу школехь, нохчийн меттан хьехархо хилла иза.
## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Эрмалойн мотт

**Эрмалойн мотт** (հայերեն, []) — Эрмалойн мотт, иза ХӀинди-Европин меттанийн йукъа богӀу, меттан йу ша къастина бухара тоба.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀинди-Европин меттанаш
Аюбов, Ибрагим Зелимханович

**Ибрагим Зелимханович Аюбов** (1953 шо) — нохчийн тренер, самбон а, дзюдо а ССРС спортан говзанча, ССРС а, Россин а Сийлахь тренер, Нохч-ГӀалгӀай АССР физкультуран Сийлахь гӀуллаккхо.

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан тренераш
56 Пикет

**56 Пикет** () — Россин Федерацин Ивановн областан Южан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Цуьнан амалехь ду гӀеххьа йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а, дика лаьттачу лайн чкъоьраца. Уггар шийла бутт, Ӏадат хилла, январь бу, ткъа уггар бовха — июль. Алсама къилба-малхбузера мох хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Южан кӀоштан индексаш 

Категори:Южан кӀоштан нах беха меттигаш
Жибрил

**Жибрӣл** (), **Жабра̄ил**() — иза Делан герггарчу мукъаррабун олучу деа маликех цхьа малик ду. Къуръан чохь а, Мухьаммад пайхамаран ﷺ хьадисашкахь а хьехийна ду иза. И дуссуш хилла пайхамаршна дӀаделладаларш (вахьйу) дохьуш, Делан омраца, цуьнах ду цо Мухьаммаде ﷺ Къуръан доссадар а.

## ЦӀе
Жибрил дош шина шира дашах лаьтташ ду — «Жибр» (лай, йалхо) а «ил» (Дела) а, цуьнан маьӀна «Делан лай» бохург ду.

## Билгалдахарш

Категори:Исламехь маликаш
Сурат (Къуръан)

**Су́рат** () — иза Ӏаьрбийн дош ду, къуръанан тӀехь 114 сурат ду. УьссалгӀа сурат доцург, кхидерш дӀадолало «АллахӀ-делан цӀарца».
## Къуръанан суратийн список

Категори:Ислам
ШахӀ Рух Хан

«**ШахӀ Рух Хан» **(, , ; кхидӀа *Шах Рукх Кхан*; вина 1965 шеран 2 ноябрехь) — ХӀиндин киноактёр, продюсер, телеведущи а ву.

## Фильмографи

## Хьажоргаш
* Биография Шахрух Хана
* Русский Фан-Клуб «Мечты о Шахрукх Хане» 
* Видеоинтервью с Шахрух Ханом

Категори:Индин актёраш
Internet Movie Database

**Internet Movie Database** (IMDb, гоч: Кинофильман Интернетан-лахе) — дуьненахь йолу йоккха сайт йу, кинематографех лаьцна.

Категори:Сайташ
Жулиана Паэс

**Жулиана Паэс** () — бразилин телеведущи, актриса, модель а йу.
Летиси Сабателла

«**Летиси Сабателла»** () — бразилин сийлахь йолу актриса а, эшархо а йу. Шен 21-шо кхаьчча дешар Ӏад а дитина, телевидени йахара.

## Фильмографи
* 2009 — Индин некъаш
* 2007 — Ца магийна ойла
* 2006 — Дахаран агӀонаш
* 2001 — Клон
* 2001 — Ойлан хийист
* 1998 — Вавилонин бӀов
* 1995 — Кураж вежарий

## Хьажоргаш
* 
* Летисия Сабателла на сайте Dramaturgia Brasileira 
*   блог, посвящённый Летисии Сабателле

Категори:Бразилин актёраш
Фантастика

**Фантастика** — иза исбаьхьаллин жанр йу.

## Хьажоргаш
* MirF.ru — Журнал «Мир Фантастики»
* FantLab.ru — библиографический сайт «Лаборатория фантастики»
* www.rbg-azimut.com — Литературный журнал фантастики «РБЖ Азимут»
* http://www.rusf.ru/ Rusf.ru - сайт о российской фантастике.
Мелодрама

**Мелодрама** — иза исбаьхьаллин литературин жанр ю. ГӀиллакхе долу хӀуманаш, безам, дика а вон, цунна юкъадогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Фильм
Катаюн Рияхьи

**Ката́юн Рия́хьи** () — гӀажарийн киноактриса йу.

## Биографи
Катаюнан да-нана Ширазаш, Гиланех схьабевлла бу. Катаюна Ӏамийна литература а, антропологи а. Цуьнан йиша Алирза Рияхьи хилла и санна киноактриса.

Шен болх бан йолаъеллера Катаюн, берийн фильмашкахь. Кхечу фильмашкахь дакъа лаьцна цо: «Патриарх», «ДогӀанал тӀаьхьа», «Юсуп-пайхамар», «ХӀара зуда ца йогӀу» иштта дӀ.кх.

Катаюна ловзийна Зулейхин роль, «Юсуп-пайхамар» олучу сериалехь. Цу чохь цо тӀаьххьара роль ловзийна. И фильм бахьана долуш иза гӀиллакхе а, динан а хилла. «Ша кхин фильмаш йохура йац» аьлла цо.

Категори:ГӀажарийн актёраш
ДжаӀфар ДехӀкъан

**ДжаӀфар ДехӀкъан** () — гӀажарийн актёр а, исбаьхьалча а ву.

Категори:ГӀажарийн актёраш
Ӏаббас Амири

**Ӏаббас Амири Мокъаддам** () — гӀажарийн актёр а, исбаьхьалча а ву. 26-чу февралехь 2011-чу шарахь, иза авари а хилла велла. Иза гӀараваьлла ву шен фильман чохь «Юсуп-пайхамар», Анх МахӀу *—* бохуш мозгӀар вара иза цу чохь.

## Фильмаш
* Юсуп-пайхамар (телесериал)

Категори:ГӀажарийн актёраш
ЭльхӀам Хьамиди

**ЭльхӀа́м Хьами́ди** () — иза дикаха йолу гӀажарийн актриса. Дукха къаьмнашлахь иза йевзаш йу шен телесериалехь «Юсуп-пайхамар», Юсупан зуда Асинатан роль ловзийна цо. Иштта «Сулайман-пайхамаран паччахьалла», Сулайманан зуда Мирьяман роль а.

## Хьажоргаш
*  

Категори:ГӀажарийн актёраш
Лейла Болукат

**Лейла Болукат** () — иза гӀажарийн киноактриса йу, гӀарайаьлла йу шен сериалехь «Юсуп-пайхамар», Нефертитин ролехь.

Категори:ГӀажарийн актёраш
Акулиха (Ивановн область)

**Акулиха** () — Россин Федерацин Ивановн областан Юрьевецан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Цуьнан амалехь ду гӀеххьа йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а, дика лаьттачу лайн чкъоьраца. Уггар шийла бутт, Ӏадат хилла, январь бу, ткъа уггар бовха — июль. Алсама къилба-малхбузера мох хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Юрьевецан кӀоштан индексаш

Категори:Юрьевецан кӀоштан нах беха меттигаш
Меньшиково (Ивановн область)

**Меньшиково** () — Россин Федерацин Ивановн областан Юрьевецан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Юрьевецан кӀоштан индексаш

Категори:Юрьевецан кӀоштан нах беха меттигаш
Микки Маус

**Ми́кки Ма́ус** () — мультипликационни адам-дахка бу, Уолт Диснейн компанин символех цхьаъ ву. Микки вина де лоруш ду 18 ноябрехь 1928 шеран. 1947-шо тӀекхаччалц, Уолт Диснейс аз дина Микки Маусан. 1977-чу, 2009-чу тӀекхаччалц Микки Маусан аз динарг Уэйн Оллвайн ву.

Сих-сиха гучуволу иза шен комапаница: Дональд Дак — олу бад а, шен жӀаьла Плутоца а, шен тӀехьиза йоӀаца Мини Маусца, Гуфица а.

## Истори
Микки Маусан истори чӀогӀа Ӏебаш ю, къаьсттина итт шо кхачарца.

## Микки Маусца йолу произведени

### Фильмографи

#### Хаьржина йоцца фильм
# Безумный самолёт (1928)
# Пароходик Вилли (1928)
# The Karnival Kid (1929)
# Mickey's Orphans (1931)
# Building a Building (1933)
# The Mad Doctor (1933)
# Концерт (1935)
# Thru the Mirror (1936)
# Clock Cleaners (1937)
# Lonesome Ghosts (1937)
# Brave Little Tailor (1938)
# The Pointer (1939)
# The Nifty Nineties (1941)
# Lend a Paw (1941)
# Час симфонии (1942)
# Squatter's Rights (1946)
# Mickey and the Seal (1948)
# The Simple Things (1953)
# Mickey's Christmas Carol (1983)
# Принц и нищий (мультфильм) (1990)
# Runaway Brain (1995)

#### Фильмаш
# Вечеринка в Голливуде (1934)
# Фантазия (1940)
# Весёлые и беззаботные (1947)
# Кто подставил кролика Роджера (1988)
# Однажды под Рождество (1998)
# Фантазия 2000 (1999)
# Дом злодеев. Мышиный дом (1999)
# Микки, Дональд и Гуфи: Три мушкетёра (2004)
# Однажды под Рождество 2 (2004)

### Сериалаш
# Телепрограмма Клуб Микки Мауса (1955—1996)
# Мультсериал Всё о Микки Маусе (1955—1996)
# Мультсериал Мышиный дом (2001—2003)
# Мультсериал Клуб Микки Мауса (2006—настоящее время)
# Мультсериал Кругосветное путешествие Микки Мауса (2013—2014)
Абашево (Ярославлан область)

**Абашево** () — Россин Федерацин Ярославлан областан Большеселон кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Большеселон кӀоштан индексаш

Категори:Большеселон кӀоштан нах беха меттигаш
Джейн Линч

**Джейн Линч** () — иза америкин сийлахь йолу актриса, эшархо, забарча, сценарихо а йу. Джейн йина Долтон йуьртахь. Иллинойс штатан Университет чекйаьккхина хиллера цо.
Пруссаш

**Пру́ссаш** (греч. Βορουσκοί, лат. Borusci) — IX/X—XVIII бӀешарашкахь Калининградан областехь, Литван Клайпедан регионехь а, Польшин Варминско-Мазурскан воеводствахь а Ӏаш хилла балтийн мотт муьйцуш хилла къам, цера цхьана хенахь Прусси пачхьалкх хилла.

## Билгалдахарш

Категори:Пруссаш
Прусси

**Пру́сси** () — Малхбален а, юккъера а Европин регионийн шира цӀе, мадарра аьлча:
Юккъера бӀешераш пруссаш цӀе йолу халкъ Ӏаш хилла регион иза ю Балтикан хӀордан йист. ТӀаьхьо оцу регионах Малхбален Прусси аьллира.

## Билгалдахарш

Категори:Прусси
Саламов, Абдулхалим Асхабович

**Абдулхали́м (Абдул-Хали́м) Асха́бович Сала́мов** (1899 шо, Шела, Нохчийчоь, Терски область, Россин импери — 1978 шеран 18 апрель, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн политик, йукъараллин гӀуллакххо, Ӏилманча, Къилбаседа Кавказехь Ленинан орден йелла хьалхара стаг.

## Библиографи
* 
* 

## Литература
* 

## Хьажоргаш
*  

Категори:Нохчийн Ӏилманчаш
РабиӀул-аввал

**РабӣӀул-аввал** ( — «хьалхара бӀаьсте») — иза исламан рузманан йа беттан шеран кхоалгӀа бутт бу. БӀаьстенан заманца иза нисбелла хилла дела тиллина цунна и цӀе. ЖехӀилийн заманахь цунах «**хавван**» йа «**хувван**» () олуш хилла. 12-чу рабиӀул-аввалехь бусалбанийн цхьайолчу тобанаша даздо Мухьаммад пайхамар ﷺ дуьнен чу ваьлла де.

## Этимологи
«РабиӀ» боху дош Ӏаьрбийн маттахь «бӀаьсте» бохург ду, ткъа «ал-аввал» боху дош «хьалхара» бохург ду, цундела цу беттан цӀе гочйина «хьалхара бӀаьсте» бохург хуьлу. Схьахетарехь, и цӀе йоьзна йу оцу баттахь хуьлучу дезденойн хиламашца. Исламан рузма беттан циклашна тӀехь лаьтташ йолу дела, рабиӀул-аввал бӀаьста йа шеран муьлххачу а хенахь нисбала тарлуш бу.

## Хьажоргаш
*  

## Хьостанаш

Категори:Ислам
Мухьаррам

**Мухьаррам** () — иза исламан рузманан йа беттан шеран хьалхара бутт бу. ЖехӀилийн заманахь цуьнан цӀе «**муътамир**» () хилла, ткъа «мухьаррам» цӀе ражаб баттана тиллина хилла.

Цунах мухьаррам аьлла иза бихкина бутт болу дела. Иза бихкинчу беа баттах цхьаъ бу. Иза бусалбачарна шена чохь тӀом бан цамегарг бу, Дала Къуръан чохь аьлла дела: ﴾**Баккъалла а, АллахӀана гергахь беттанаш шийтта бу. Иштта дӀайаздина хилла Жайнахь [Лавхьул-Махьфуз чохь] АллахӀа стигалш а, латта а кхоьллинчу дийнахь. Царах биъ бутт [зул-къаӀдат, зул-хьижжат, мухьаррам, ражаб] — бихкина бу. Иза [бутт бехкар] — бакъ дин ду. Цундела царна чохь [оцу дихкинчу беттанашкахь] шаьш-шайна зуламаш ма де. ТӀомбе массара а цхьаьна берриге а мушрикашца, цара шуьца массаьрца [йа массара а цхьаьна] тӀом ма-барра. АллахӀ — [Шех] кхоьручаьрца вуйла а хаалаш**﴿ [Къуръан 9:36].

Цу беттан дозалла ИбрахӀим пайхамаран заманахь дуьйна къобалдина хилла, цул тӀаьхьа Маккара мушрикаша а къобалбина хилла и бутт. Мушрик-Ӏаьрбоша, кест-кеста тайпанаша вовше тӀемаш бешшехь, цу баттахь тӀом бар ца магош хилла. Мухьаррам беттан кхин а цхьацца башхаллаш йу:
* Мухьаррам баттахь марха кхабар
* Ӏашураъ де
* ШийӀаша имам Хьусайн ибн Ӏалий верца доьзна тезет хӀоттор.

Мухьаррам бутт дӀаболабаларца а, Делан элчано ﷺ Ясрибе динчу хӀижратца а цхьа а уьйр йац.

## Хьажоргаш
* 
* 
* Достоинства мухаррама.

Категори:Дихкина беттанаш
Джим Керри

**Дже́ймс Ю́джин (Джим) Ке́рри** (; вина 17 январехь 1962, Ньюмаркет, провинци Онтарио, Канада) — канадо-америкин актёр, забарча, сценарихо а, продюсер а ву. Дукха гӀараваьлла ву иза шен фильманашкахь: «ТуьтмӀаьжиг», «Даиманна Бэтмен», «Эйс Вентура», «Ӏовдал а, цул йоккха Ӏовдал а», «Харцлуьйриг, харцлуьйриг», «Доллучунна ницкъ кхочу Брюс», «Труманан шоу», «Бутт тӀехь стаг», «ЦӀена хьекъалан даим къегар». Иза АЦШн лакхара-мах баларан забархойх цхьаъ ву.

Категори:АЦШн актёраш
Таравихь

**Тара́вихь** (, **Таравихь-ламаз** йа **Терхь-ламаз** (), **ГӀаттар-ламаз** ()) — иза Рамазан баттахь пхьуьйр-ламаз динчул тӀаьхьа деш долу суннат-ламаз ду, цуьнан хан лаьтта Ӏуьйр-ламазан хан хила дукха хан йоцуш.

## ЦӀе
Иза Рамазан беттан буьйсанашкахь жамаӀатца деш долу ламаз ду. Таравихь «тарвихьат» (تَروِيحَةٌ) бохучу цӀердешан дукхаллин терахь ду, цуьнан гоч «садаӀар» бохург ду. Цунна и цӀетиллина, хӀунда аьлча бусалбанаш дуьххьара и дан гулбелча, шозза салам делча цара садоӀуш хилла дела. Аль-Хьафиз ибн Хьажара ма-аллара: «Иштта и (таравихь-ламаз) девзаш ду “Рамазан-гӀаттар” аларца».
Таш-Коьмуьр

**Таш-Коьмуьр** () — ГӀиргӀазойчоьнан Джалал-Абадан областан гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* На сайте Ассоциации городов Кыргызской Республики .

Категори:Таш-Кумыр
Категори:ГӀиргӀазойчоьнан гӀаланаш
Бабаево (Большеселон кӀошт)

**Бабаево** () — Россин Федерацин Ярославлан областан Большеселон кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Большеселон кӀоштан индексаш

Категори:Большеселон кӀоштан нах беха меттигаш
Хасбулатов, Асланбек Имранович

**Асланбе́к Имра́нович Хасбула́тов** (1937 шеран 24 ноябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР — 2013 шеран 2 октябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийчоь, Росси) — нохчийн Ӏилманча, историн Ӏилманийн доктор, Нохчийн пачхьалкхан университетан профессор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР а, ГӀалгӀайн Республикин а Ӏилманан Сийлахь гӀуллаккхо.

## Библиографи
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийн Ӏилманчаш
Хасбулатов

**Хасбулатов** — фамили. И фамили йолу нах:
* Хасбулатов, Асланбек Имранович — историн Ӏилманийн доктор, Нохчийн пачхьалкхан университетан профессор;
----
* Хасбулатова, Зинаида Сайдаевна — химин Ӏилманийн доктор хилла хьалхара нохчийн зуда.
Новинки (Фурманован кӀошт)

**Новинки** () — Россин Федерацин Ивановн областан Фурманован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Цуьнан амалехь ду гӀеххьа йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а, дика лаьттачу лайн чкъоьраца. Уггар шийла бутт, Ӏадат хилла, январь бу, ткъа уггар бовха — июль. Алсама къилба-малхбузера мох хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Фурманован кӀоштан индексаш 

Категори:Фурманован кӀоштан нах беха меттигаш
Миново (Ярославлан область)

**Миново** () — Россин Федерацин Ярославлан областан Борисоглебскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Борисоглебскан кӀоштан индексаш

Категори:Ярославлан областан Борисоглебскан кӀоштан нах беха меттигаш
Дукаев, Бекхан Лечиевич

**Бекха́н Лечи́евич Дука́ев** (1989 шеран 19 август) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Россин чемпионатан совгӀатхо, Россин спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Мухьаммад пайхамаран зударий

**Мухьаммад пайхамаран**  кхойтта зуда хилла.
# Хадижат бинт Хувайлид
# Савдат бинт ЗамӀат
# Ӏаишат бинт Абу Бакр
# Хьафсат бинт Ӏумар
# Зайнап бинт Хузаймат
# Умм Саламат бинт Абу Умайят
# Зайнап бинт Джахьш
# Джувайрият бинт Хьарис
# Марьят аль-КъибтӀият
# Умм Хьабибат бинт Абу Супьян
# Райхьанат бинт Зайд
# Сафият бинт Хьуяй
# Маймунат бинт аль-Хьарис
Хадижат бинт Хувайлид

**Хадижат бинт Хувайлид бин Асадуль-Къурашият** () — Мухьаммадан цхьаъ хилла йолу зуда йу, шен Ӏожалла хиллалца, иза дӀакхелхича Мухьаммада кхин зударий маре балира. Хьал долу жеро хилла иза (шен шолгӀа веллачу майран бахам хилла цуьнгахь), лекха зуда а хилла иза, хьекъале а, кӀайн йуьхь а йолуш. 
 ***«ХӀокху дуьненахь дика зуда хилла шен хенахь Ӏимранан йоӀ Марьям, а хӀокху йукъараллин дика зуда Хадижат ю»*** — Сахьихь аль-Бухари

## Доьзалан дахар
Хадижата Мухьаммадан йалх бера дина:
* Къасим (‎‎)
* Зайнап ()
* Рукъаят ()
* Умм Кульсум (‎‎)
* ПетӀимат ()
* ӀабдуллахӀ (‎‎)
Массо кӀентий бераллин йуьххьехь белла, а йоьӀарий Мухьаммадан пайхамаралла тӀекхаччалц бисина, ислам тӀе а эцна Маккара, Мадинате дӀабахара уьш, и шаберш пайхамар валле хьалха дӀакхелхина, амма ПетӀимат йоцург, цул тӀехь масех баттахь йисина хилла иза.

Категори:Мухьаммадан зударий
Жуьгталла

**Жуьгталла**, **Яхӏу́далла** (; ; ) — иза жуьгтийн къоман дин ду, Дела цхьаъ веш шира дин а ду.

## Билгалдахарш

Категори:Иудаизм
Умаров, Жаа

**Жаа Умаров** — нохчийн паргӀат кепар латаран тренер, Россин Сийлахь тренер. 2013 шо чекхдаллалц вара Нохчийн Республикин гулйина тобанан коьрта тренер. Россин гулйина тобанан тренерийн штабан декъашхо ву иза.

## Цо кхиинарш
* Болтукаев, Анзор Адамович — Россин чемпион, Россин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀтахо;
* Джукаев, Расул Магомедович — Россин чемпион, Россин а, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо;
* Дукаев, Бекхан Лечиевич — Россин чемпионатийн совгӀатхо;
* Дургаев, Хизир — Россин чемпион а, Кубок йаьккхинарг а;

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Тримурти

**Триму́рти** (,  «три лика») — иза ю «индуистийн кхо стаган» цӀе — кхолхалла, индуистийн пантеона кхоъ коьрта деллаш (Брахму-Кхоллархо, Вишну-Лардархо а, Шиву-ХӀалакдархо) вовшахтуху, уьш бу Брахманан сина юхь йолинарш. Дукху болчара *тримурти* кхо дела цхьаъ хилар сана лору. Кхин лоруш ду Брахма, Вишну а, Шива — *тримуртин* экспекташ  санна.

## Билгалдахарш

Категори:Индуизм
Миранда Косгров

**Миранда Тэйлор Косгров** (; йина 1993 шеран 14 майхь, Лос-Анджелес, АЦШ) — америкин актриса а, эшархо а йу.

## Биографи
Миранда йина 14-майхь, 1993-чу шарахь Лос-Анджелесехь, Калифорни штат, Косгров Томан а, Кристен а доьзалехь. Цо шен хьуьнар хилар схьадиллина жимачу хенахь, кхаа шарахь халха йийлина Лос-Анджелесан ресторанехь — «Taste of LA». Кхузахь иза дагалаьцна агента, цуьнан хелхарца а, эшарца а цецваьлла Ӏаш хилла, цу сохьта цуьнца контакт чекхйаьккхина.

Иштта Миранда кӀеззиг рекламашкахь йаьлла «Burger King», «McDonalds» а, кхин компанехь а.

Амма Мирандан карьера кӀеззиг-ма цахилла рекламан роликашкахь. Цо дукха рольшка ладоьгӀна хилла, шен хьалхара роль тӀекхаччалц. Эзар претенденташ йукъахь, Миранда хаьржина «Рокан школа» фильман ролехь.

## Фильмографи
* 2003 — Рокан школа
* 2005 — Тайп-тайпанара хӀуманаш
* 2005 — Керла хӀун ду, Скуби Ду?
* 2005 — Хьайнаш, сайнаш а, тхайнаш а
* 2004 — Дрейк а, Джош а
* 2006 — Дрейк а, Джош а Голливудехь
* 2006 — Йуха ма дала Штейнашна
* 2007 — Иштта йац
* 2007 — Зоуи 101
* 2007 — АйКарли
* 2007 — Веккъа Джордан
* 2010 — Дика зуда
* 2010 — Вон со
* 2013 — Вон со 2
* 2015 — Хийра

## Хьажоргаш
http://www.imdb.com/name/nm1388927/
https://instagram.com/mirandacosgrove
http://www.kinopoisk.ru/name/33016/

Категори:АЦШн актёраш
Абдул-Азиев, Хьасан

**Хьасан Абдул-Азиев** (1972 шеран 19 апрель, Устрада-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн самбист, дзюдоист, паргӀат кепара латархо, дзюдон тренер, Латвин дзюдон чемпион.

## Цо кечбинарш
* Аюбов, Ӏалихан Абубакарович — классикан кепара латархо, Россин чемпионатийн совгӀатхо, дуьненан Кубок йаьккхинарг;
* Вакаев, Шайх-Мохьмад Ширваниевич — дзюдоист, самбист, Россин дзюдон чемпион, Россин самбон чемпионатан дети совгӀатхо, Россин Кубок йаьккхинарг, Европин дзюдон Кубок йаьккхинарг;
* Шамилов, Якъуб Джамбекович — дзюдоист, Россин чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а, 2013 шарахь Казанехь хилла аьхкенан Универсиадан совгӀатхо, 3-за Европин Кубок йаьккхинарг;
кхибераш а.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Категори:Нохчийчоьнан самбисташ
Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Дженнет МакКарди

**Дженнет Мишель Фэй Маккарди** (; йина 1992 шеран 26-июнехь, Лонг-Бич, Калифорни) — америкин актриса а, эшарийн автор а йу.

## Фильмографи
* 2001 — Вийнарг ӀиндагӀ
* 2004 — ЦӀоькъалоьман рейс
* 2007 — АйКарли
* 2009 — Тру Джексон
* 2010 — Фредан шоу
* 2011 — Дика ловзархо
* 2012 — Толамхо-Виктори
* 2013 — Сэм а, Кэт а
* 2013 — Курхалла
* 2015 — Гергга турпалхо

Категори:АЦШн актёраш
Курхалла (фильм)

**Курхалла, ХӀилла** () — фильм ю, Гордон Корманца кхоьллина. Фильм дуьххьара гайтина 24 августехь 2013 шеран «Nickelodeon» канал тӀехь.
Ариана Гранде

**Ариана Гранде Бутера** (; йина 1993 шеран 26-июнехь, Бока Ратон, Флорида, АЦШ) — америкин актриса а, эшахо а йу. Мелла а йевзаш йу шен сериалехь «Толамхо-Виктори», «Сэм а, Пису а» Писун ролехь.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШн актёраш
Категори:Абатца нисбина музыканташ
Аухадов, Хамзат Ахмаевич

**Хамза́т Ахма́евич Ауха́дов** (1965 шеран 13 май, Хьалха-Марта, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — нохчийн йеза атлетикин тренер, ССРС спортан говзанча, Россин Сийлахь тренер.

## Цо Ӏаминарш
* Аухадов, Апти Хамзатович

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Категори:Нохчийн пачхьалкхан университет йаьккхинарш
Абдурахманов

**Абдурахманов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Абдурахманов, Тумсо Умалтович — Нохчийн-Россин правозащитник, блогер, диссидент, политикин гӀуллаккхо а ву и политикин беженец. 
* Абдурахманов, Дукуваха Баштаевич;
* Абдурахманов, Канти (1916—2000) — Советан Эскиран старшина, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Россин Федерацин Турпал;
Айсханов

**Айсханов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Айсханов, Султан Катаевич (1944) — нохчийн Ӏилманча, хирург, Комплексни Ӏилманийн а, талламийн а институтан медицинан а, биологин а талламийн отделан куьйгалхо, Нохчийн пачхьалкхан университетан медицински факультетан кафедран куьйгалхо;
* Айсханов, Шамсуддин Катаевич (1907—1937) — нохчийн йаздархо, поэт, гочдархо, серлонча, нохчийн литературин бух биллинчарех цхьаъ, партин а, йукъараллин а гӀуллакххо;
Джамалдинов, Алихан

**Алиха́н Алимшейхович Джамалди́нов** (1946 шеран 10 май — 2017 шеран 16 декабрь) — нохчийн паргӀат кепар латахо, РСФСР Сийлахь тренер.

## Биографи
Вина 1946 шеран 10 майхь депортацехь ГӀиргӀазойн ССР Берлик эвлахь. 1964 шарахь Пхьарчхошкахь ишкол чекхйаьккхира. 1969 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан педагогин институт чекхйаьккхира.

## Хаси-Эвлан школехь кхиинарш
* Сайтиев, Бувайсар Хамидович — 3-за олимпиадийн чемпион, 6-за дуьненан чемпион, 6-за Европин чемпион, 4-за Россин чемпион, Дика Ӏалашойн ловзарийн толамхо, Россин Сийлахь спортан говзанча;
* Сайтиев, Адам Хамидович — 3-за Россин чемпион, 3-за Европин чемпион, шозза дуьненан чемпион, олимпиадан чемпион, Россин Сийлахь спортан говзанча.
## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Нохчийн хьехархойн институт йаккхинарш
Джукаев, Мохьмад Абдулович

**Мохьмад Джука́ев** (Джалка, Гуьмсан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — нохчийн паргӀат кепар латархо, ССРС спортан говзанча, Россин Сийлахь тренер.

## Цо кхиинарш
* Расул Джукаев (1984) — Джукаев Мохьмадан кӀант, Россин чемпион, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо;

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Джукаев

**Джукаев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Джукаев, Магомед — нохчийн паргӀат кепар латархо, СССР спортан говзанча, Россин Сийлахь тренер;
* Джукаев, Расул Магомедович (1984) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Россин чемпион, Россин а, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Россин Сийлахь спортан говзанча), дукха Йерригроссин а, халкъашна юккъера а турнирийн толамхо;
Ирбайханов, Исхьакъ

**Исхьа́къ Ирбайха́нов** — нохчийн паргӀат кепар латаран тренер, Россин сийлахь тренер, ДегӀастанан физкультуран а, спортан а сийлахь гӀуллаккхо, Туркойчоьнан гулйина тобанан коьрта тренер.

## Цо кхиинарш
* Ирбайханов, Рамзан Исмаилович (1983) — Туркойчохь Ӏаш волу нохчийн латархо, Исхьакъан вешин кӀант, Европин а, дуьненан а, 2008 шарахь хилла Олимпиадан а чемпион.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Ильясов, Алхазур Юсупович

**Алхазу́р Юсу́пович Илья́сов** — нохчийн паргӀат кепар латархо, ССРС спортан говзанча, паргӀат кепар латаран тренер, РСФСР Сийлахь тренер.

## Цо кхиинарш
* Муртазалиев, Сайд-Хусейн (1961) — ССРС чемпион, дуьненан Кубок йаккхинарг, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Муртазалиев, Сайд-Хусейн

**Сайд-Хусе́йн Муртазали́ев** (1961 шеран 20 январь, Шинасуьйра-йукъ, Соьлжа-ГӀалин кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — нохчийн паргӀат кепар латархо, ССРС чемпион, дуьненан Кубока йаьккхинарг, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча, Нохчийчоьнан паргӀат кепар латаран Федерацин президент.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:ССРС чемпионаш
Шахин, Рамазан

**Рамаза́н Шахин** (; 1983 шеран 8 июль, Хаси-Эвл, Дагестанан АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Европин а, дуьненан а, Олимпиадан а чемпион.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ramazan Şahin 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Ирбайханов

**Ирбайха́нов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Ирбайханов, Исхак — нохчийн паргӀат кепар латаран тренер, Россин Сийлахь тренер, Дагестанан физкультуран а, спортан а Сийлахь гӀуллаккхо, Турцин гулйина тобанан коьрта тренер;
* Ирбайханов, Рамзан Исмаилович (1983) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Европин а, дуьненан а, Олимпиадан а чемпион.
Беловар-Билогоран жупани

**Беловар-Билогоран жупани** () — Хорватин жупани. Цуна цӀе тиллина Бьеловар гӀалин а, Билогора лаьмнийн а цӀарах.

## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Кадыров, Беслан

**Бесла́н Кады́ров** (1965 шеран 13 ноябрь, Эвтара, Шелан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн боксёр, тренер, Нохчийн Республикин физкультуран Сийлахь гӀуллаккхо.

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Кадыров

**Кадыров** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Кадыров, Ахьмад-Хьаьжи Абдулхамидович (1951—2004) — Нохчийн Республикин президент;
* Кадыров, Беслан (1965) — нохчийн боксёр, тренер;
* Кадыров, Рамзан Ахматович (1976) — Нохчийн Республикин президент;
Windows 7

**Windows 7** — пайде операционни система ю Windows NT доьзалан, шолгӀаниг Windows Vista а, хьалхарниг Windows 8 бол Windows 10

Категори:Windows
Магомадов, Касум

**Къосам Магомадов** — нохчийн штангист, ССРС спортан говзанча, 2000-гӀа шерашкахь Нохчийн Республикин гулйина тобанан коьрта тренер. Тахана Соьлжа-ГӀалахь йолу «Динамо» клубан тренер.

## Цо кхиинарш
* Асламбек Эдиев — масийттуза Россин чемпион, Европин а, дуьненан а, чемпионатийн совгӀатхо, Россин Сийлахь спортан говзанча;
* Чингиз Могушков — Россин чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а, Европин чемпионатан совгӀатхо, Россин рекорд хӀоттинарг.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Шахидов, Адам Сайдалханович

**Адам Сайдалханович Шахидов** — иза НР куьйгалхочун хьехамча а, сийлахь гочдархо а ву. 1975 шарах вина Устрада ойлах (Аргун), Ӏилма дешар — Шемах (Сирия), Дамаскер университетах, шариӀатан факультетах 2003—2006, хьафиз — 2011 шарахь.
Доьшийла

**Доьшийла** — дешаран-кхиоран учреждени. тайп-тайпнара барамехь а, профиль йолуш а дешаран заведенеш хуьйлуй.

## Билгалдахарш

Категори:Дешар
Яшуркаев, Султан Сайдалиевич

**Султан Сайдалиевич Яшуркаев** — (вин. , Харачой, Веданан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР.  2018 шеран 30 январь, Герардсберген, Бельги) — нохчийн поэт а, йаздархо а, прозаик а.

## Биографи
Гуобаьккхина Ӏаламо хазйинчу ламанан йуьртахь Хорачахь 1942-чу шарахь вина Яшуркаев Султан. Нохчийн халкъ махках доккхучу хенахь 2 шо кхаьчна волчу Султана лайна шен къомаца цхьаьна халонаш. Хинволчу йаздархочун бералла дӀадахана хийрачу махкахь, генарчу ГӀум-Азин аренашкахь.

## Билгалдахарш
Мударов, Абубакар

**Абубака́р Муда́ров** — нохчийн дзюдоист, ССРС спортан говзанча, Россин Сийлахь тренер.

## Цо кхиинарш
* Мациев, Ислам Хамзатович — 4-за Россин чемпион, масийттуза Россин а, Европин а, дуьненан а чемпионатий совгӀтахо.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Нуцалханов, Салим Сельбиевич

**Сали́м (Салимха́н) Сельбиевич Нуцалха́нов** — нохчийн паргӀат кепар латархо, ССРС Сийлахь тренер, Нохчийн Республикин гулйина тобанан коьрта тренер.

## Цо кхиинарш
* Атавов, Ахмед Султаналиевич — ССРС а, Россин а чемпион а, чемпионатийн толамхо, дуьненан чемпион, дуьненан абсолютни чемпион, дуьненан Кубок йаьккхинарг;
* Батиров, Адам Алавдинович — Россин чемпион, Европин чемпионатийн совгӀатхо;
* Сайтиев, Бувайсар Хамидович — 3-за Олимпиадан чемпион, 6-за дуьненан чемпион, 6-за Европин чемпион, 4-за Россин чемпион, 6-за Иван Ярыгин цӀарах йолу турниран толамхо, Дика Ӏалашон ловзарийн толамхо.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Хьарам

**Хьарам** (), **мухьаррам** () йа **махьзур** () — исламан фикъхӀехь, иза Ӏамал йу ша йинчунна таӀзар дийр а долуш, ткъа имтисал а дина, ца йинчунна йал а хуьлуш. Иза исламехь хӀуманашна а, даршна а деш долчу пхеа хьукманах цхьаъ ду, уьш ду: важиб а, махьзур а, мандуб а, мубахь а, карахӀат а. ХӀара пхи хьукма усулул-фикъхӀехь таклифан хитӀабна йукъадогӀуш ду.

## Хьажа иштта
* Важиб
* Мустахьабб

Категори:Исламан терминаш

## Хьажоргаш
* Харам зулми
* Подробный список того, что является харамом согласно законам шариата

Категори:Табу
Минангкабау (мотт)

**Минангкабау** (шен цӀе: *Baso Minang(kabau)*; ) — австронезийн меттанийн йукъара мотт, минангкабау халкъан мотт баьржина бу Малхбузен Суматрехь, Риау малхбален дакъан тӀехь, кхин —  ХӀиндонезин гӀаланашкахь минангкабау халкъан массийтта  йукъараллаш ю. кхин баьржина бу Малайзин регионашкахь Минанг регионера Суматрехь Ӏаш болу мигрантийн а юкъахь баьржина бу и мотт, Ачех провинцехь а, цигахь маттах *Aneuk jamee* олу.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Tata Bahasa Minangkabau*, Gerard Moussay (original title *La Langue Minangkabau*, translated from French by Rahayu S. Hidayat), ISBN 979-9023-16-5.
* Зарбалиев Х. М. Язык минангкабау. — М.: Наука, 1987. — 78 с. — (Языки народов Азии и Африки).
* Sabariah Hj. Md. Rashid, Media Sandra Kasih. «The Minangkabau Terms of Address for Children, Teenagers and Adults: A Sociolinguistic Perspective». — «Jurnal Bahasa Jendela Alam». Kuala Lumpur: Persatuan Bahasa Moden Malaysia, 2006, Jilid/Volume 4, 590—601.

Категори:ХӀиндонезин меттанаш
Категори:Малайзин меттанаш
Умаров, Пазлу

**Пазлу Умаров** (1949 шо — 2022 шо) — нохчийн греко-риман латархо, Нохчийн Республикин гулйина тобанан коьрта тренер, ССРС а, Россин а Сийлахь тренер.

## Цо кхиинарш
* Ислам Дугучиев (1966) — масийттуза ССРС а, Россин а чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а, шозза Европин чемпион, 4-за дуьненан чемпион, Олимпиадан дато совгӀатхо;
* Анзор Мутузов (1990) — Россин чемпионатан совгӀтахо.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Мара

**Мара** — юьхьан дакъа ду, адамийн мара.

## Билгалдахарш

Категори:Мара
Хьижаб

**Хьижаб** () — исламехь, зудчо лелош долу духар ду, ткъа малхбузера дуьненахь хьиджабан кхерчах кхета, исламан ламастан зударийн коьрта туьллу йовлакх. Зударша хьиджаб лелор, иза исламан шариӀатца дозуш ду.

Категори:Ислам
Чапаев, Ваха Хасанович

**Ва́ха Хаса́нович Чапа́ев** (1952 шеран 5 декабрь, Семипалатинск, Казахийн ССР, СССР) — нохчийн дзюдоист, Нохчийн Республикин спортан министран когаметтаниг, Россин Сийлахь тренер.

## Цо кхиинарш
* Абдулаев, Герман — Россин чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а;
* Магомадов, Зелимхан — Россин чемпионатийн совгӀатхо а, толамхо а, масийттуза Европин чемпион, масийттуза дуьненан чемпионатийн совгӀатхо;
* Баиев, Хасан — США самбон чемпион, США ийина кепар латаран чемпион, дзюдон Ӏаьржа доьхка дерг, йаздархо.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Паччахь

**Паччахь** (, , , , , ) — монархан сийлахь цӀе (титул), Пачхьалкхан корта. Нах санна верасалла а, наггахь харжамийн а.

## Литература
* 
* С. Цатурова. Священная миссия короля-судии: Франция XIV—XV вв.  // Священное тело короля: Ритуалы и мифология власти. М.: Наука, 2006, с. 78-95
* Шёнбург, Александр фон. Всё, что вы хотела знать о королях, но не решались спросить. М., Текст, 2010.

## Билгалдахарш

Категори:Паччахьаш
Категори:Титулаш
Тавбулатов, Уматгирей

**Уматгирей Тавбулатов** — нохчийн греко-риман латархо, ССРС спортан говзанча, Россин Сийлахь тренер.

## Цо кхиинарш
* Ислам-Бек Альбиев — масийттуза Россин чемпион, Европин а, дуьненан а чемпион, 2008 шарахь Пекинехь хилла Олимпиадан чемпион.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Александровка (Брейтован кӀошт)

**Александровка** () — Россин Федерацин Ярославлан областан Брейтован кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Брейтован кӀоштан индексаш 

Категори:Брейтован кӀоштан нах беха меттигаш
Медведково (Брейтован кӀошт)

**Медведково** () — Россин Федерацин Ярославлан областан Брейтован кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Брейтован кӀоштан индексаш 

Категори:Брейтован кӀоштан нах беха меттигаш
Алдамов, Ӏелбаг-Хьаьжа

**Алдамов Ӏелбаг-Хьаьжа** (1850 — 9 март 1878) — Нохчийчохь а, ДегӀастанахь а 1877 шарахь хиллачу тӀеман  баьчча. Иза вара Зандакъара нохчо.

## Билгалдахарш

Категори:Кавказан имамаш
Имам Шемал

**Шемал ** (; , Генуб, хӀинца Унсоколон кӀошт, [Малхбузен ДегӀаста] — , Медина [хӀинца СаӀудийн Ӏаьрбийчоь]) — Малхбален Кавказан ламанхойн баьчча, 1840 шарахь теократийн пачхьалкхан къобалвина имам — Къилбаседа-Кавказан имамат, цу йукъа богӀура Малхбузен ДегӀастана а, Нохчийчоьнан а ламанхой. Шамиль къоман вара — жӀайхо.

## Билгалдахарш




Категори:Кавказан имамаш
Воккха-Хьаьжа

**Воккха-Хьаьжа** — кхел. 1843 ш.) — бусулбанин динан Ӏилманхо а, XIX бӀешарахь нохч-дегӀастанан эскаран хьаькам а. Шемалан наиб. Ӏовхан (Ӏовхойн-махкан) наиб.

## Биографи
### Схьавалар
Воккха-Хьаьжа Нохчийчу мичара веъна билгала хууш дац, делахь Эндери эвлара веъна аьлла дуьйцу. Цхьана а документийн хьосташкахь билгалдина дац мичахь йа маца из вина аьлла, милаш хила цуьна дай муьлхачу къомах хила а. ХӀокху суфи жималехь а, къоналехь а хууш хӀума дац. Цхьаа архиван документаш дац, цуьна схьавалар дуьцуш. Воккха-Хьаьжас буьйцуш хила гӀумкийн мотт, цуьнах бух бина йаздо иза гӀумки хилла бохуш. Иза бакъ хила а мега делахь иза бакъдеш йа бакъдац аьлла чӀагӀдина дац. XVIII чакхе - XIX йуьхь бб. Къилбаседа Кавказехь гӀумкийн мотт официалан ца хилча а лоруш бара Къилбаседа Кавказан къаьмнийн йукъахь коьрта мотт санна. Иштта Воккха-Хьаьжас а буьйцуш хилла гӀумкийн мотт.

Сесанара воккху стага дийцарехь Воккха-Хьаьжас муьлххачу къомах хилла бохуш долу хаттарна ша делла жоп:

### ТӀамехь дакъалацар

## Доьзал
Сесанахь цо шеъ зуда йалина, цуьна вара кӀант АльмаӀсуд, зиярат ду Сесанахь, йоӀ. Боба-хьаьжа - Воккха-Хьаьжин дайн гергара стаг. Иза хилай тайпа Дишний.ДӀавоьллина ву Эндери (ДегӀаста). Кхечу хаамашца иза хила Воккха-Хьаьжин да.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

* 

Категори:Наибаш
Нэйтан Кресс

**Нэйтан Кресс** () — иза америкин актёр ву, алсамо гӀараваьлла ву шен телесериалехь «АйКарли» Фредди Бенсонан ролехь.
## Фильмографи
* 2007 — АйКарли
* 2013 — Сэм а, Кэт а
## Хьажоргаш
* 
* Официальни сайт АйКарли «ICarly»

Категори:АЦШн актёраш
Ширк

**Ширк** ( «Деланийла») — иза исламан термин йу, цо гойту ӏибадатдарехь а, пачхьаллехь а Делаца накъост вар а, Иза воцучунна текъар а. Ислам дино Делаца накъост вар (ширкдар) даккхийчу къинойх лоруш ду, и вечух «мушрик» (деланийхо) олу. Ширк а, куфр а цкъацца цхьана маьӏнехь леладо. Ткъа куфр олу Дела харцварх а, Цуьнах цатешарх а. Цкъацца цу шиннан йукъ къастайо, тӏаккха ширкдар схьакъастадо цӏунашна а, седарчашна а, йа кхечу хӏуманашна а ӏибадатдарца, Аллахӏ шайна вевзушшехь, тӏаккха куфр уггар йукъара хуьлу ширкал а.

## Билгалдахарш

Категори:Ислам
Джерри Трейнор

**Джеральд Уильям «Джерри» Трейнор** ( вина 1977 шеран 21 январехь — Сан-Диего, Калифорни) — иза америкин актёр ву, гӀараваьлла ву *Спенсер Шэйн* ролехь «*[[АйКарли]]*» телесериалехь. Иза иштта вевзаш ву *Крейзи Стиван* ролехь «*[[Дрейк а, Джош а]]*» сериалехь.

## Фильмографи
* АйКарли
* Дрейк а, Джош а

## Хьажоргаш
* 
* Джерри Трейнор на сайте Nick.com

Категори:АЦШн актёраш
Джастин Бибер

**Джастин Дрю Бибер** () — канадин поп эшархо, эшарийн автор, музыкант, актёр а ву.

## Дискографи

* **Студийн альбомаш:**
** 2010: *[[My World 2.0]]*
** 2011: *[[Under the Mistletoe]]*
** 2012: *[[Believe (альбом Джастина Бибера)|Believe]]*
** 2015: *[[Purpose]]*
** 2020: *Changes*
** 2021: *Justice*

* **Гуламаш/ремиксаш:**
** 2010: *[[My Worlds: The Collection]]*
** 2010: *[[My Worlds Acoustic]]*
** 2011: *[[Never Say Never: The Remixes]]*
** 2013: *[[Believe Acoustic]]*
** 2013: *[[Journals]]*

## Видеографи

Категори:Канадан эшархой
Мишари Рашид аль-Ӏафаси

**Мишари бин Рашид аль-Ӏафаси** (; вина 5 сентябрь 1976, Кувейт) — доллучу дуьненна гӀараваьлла Къуръан дешархо (къариъ) а, исламан иллийн эшархо (мунашид) а ву.

## Биографи
Мишари бин Рашид аль-Ӏафаси вина 1976 шеран 5 сентябрехь Кувейтехь. Цо дешна Сийлахь-Къуръанан а, исламан Ӏилманан факультетехь а.

## Линкаш
*Quran Recitation 
*Official Site 
* Nasheed From "Hearts Be Merciful Album"(2012)
*Alafasy's Ramadan nasheed,  August 2009
* Recitation by Sheikh Mishary Rashed Al-afasy 
*Tala al Badru Sheikh Mishary  Alafasy Nasheed 
*Alafasy on Qaree.com 
* Recitation Of Mishari 
*Sheikh Mishary Rashed Alafasy 
*Alafasy Albums 
*Alafasy  Recitations on Islamway
* SunniPath  Library – Quran Recitation by Mishary Rashed al-Efasy
*AlafasyTalk 
*Thealif.com – Listen Quran online 

Категори:Къуръан дешархой
Аль-Фатихьат

**Аль-Фа̄тихьат** ( — «Схьадоьллург»), **Ас-сабӀул-маса̄ни** ( — «Шозза-шозза ворхӀ»), йа **Уммул-Китаб** ( — «Жайнин нана») — иза Къуръан чуьра уггар деза сурат ду. Маккахь доссийна ду иза, шена чохь ворхӀ аят а долуш. ДӀайаздарехь цуьнца дӀадолийна ду Къуръан, иза дешарца ламаз а дӀадоладо. Аль-Фатихьат суратан дуккха а цӀераш йу, имам ас-СуютӀис «Аль-иткъан фи Ӏулумил-Къуръан» жайнин чохь, салафийн заманахь хиллачу къурраийн маттехула лелла йолу 25 цӀе йагарйина. Царах йу: аль-Къуръанул-Ӏазим а, сурат аль-Хьамд а, аль-Вафийят а, аль-Кафият а. Дукхахболчу Ӏеламнехан бартхиллла иза Маккахь доьссина а ду, Мухьаммад пайхамаро Маккара хӀижрат далале доьссина а ду аьлла. Иза пхоьалгӀа доссийна сурат лоруш ду, аль-Ӏалакъ а, аль-Къалам а, аль-Муззаммил а, аль-Муддассир а сураташ диссийначул тӀаьхьа.

## Хьосташ

## Хьажоргаш
* Аль-Фатихьат // HolyQuranAcademy.org.

Категори:Ислам
Nickelodeon

**Nickelodeon** () — берийн телевиозионни канал. Кхоьллина 1977 шарахь АЦШ-хь. 1979 шеран 1 апрелехь къамел дан долийна АЦШн массо махкахь. ХӀинцалерачу хенахь 22 меттанашкахь трансляци йу.

Категори:Берийн телеканалаш