open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ТӀеман гӀуллакх

**ТӀеман гӀуллакх** — машаран а, тӀеман а заманахь пачхьалкхан герзан ницкъаш барца а, кечбарца а йоьзна гулъяран термин ю. Цу терминан юкъадогӀу цаьрца доьзна теоретикан а, практикан а хаттарш. Иштта тӀеман гӀуллакх- иза мехкан бахархоша хила тарлучу тӀамна беш болу кечам бу.

Дешан готтачу маьӀнехь, тӀеман гӀуллакх — эскаран гӀуллакх дан дезачу а, эскаран декхар кхочушдан хьакъ болчарна а оьшуш йолу лерина хаарийн а, говзаллийн а система ю. И хаарш а, говзаллаш а караерзорхьама арме кхойкху нах а, эскаре бовла хан тӀе ца кхаьчна нах а тӀеман кечаман курсах чекхбовла а беза.

Цхьайолчу пачхьалкхашкахь (меттанашкахь) «тӀеман гӀуллакх» кхетам лелош бац. Цуьнан метта лелайо кхийолу терминаш, масала тӀеман Ӏилма а, тӀеман талламаш а, тӀеман исбаьхьалла а. Ткъа Оьрсийчоьнан тӀеман гӀуллакхехь цу терминийн шен маьӀна а, хӀоттам а бу.

## Дакъош
ТӀеман гӀуллакхе юкъадогӀу рогӀера дакъош:

* Пачхьалкхан тӀеман организаци шаръяран (таяран) экономикин а, социалан-политикин а гӀуллакхаш;
* ТӀеман урхалладар
○эскарийн а белхан куьйгалла дар

○бахархой тӀом бан Ӏамор

■ юьхьанцара тӀеман кечам

■ резервисташ кечбар а, уьш эскаре кхайкхор а (мобилизаци)
* тӀеман бакъо
■ тӀеман доктрина

* тӀеман политика
* тӀеман экономика

○тӀеман дуьхьало яран (оборонин) индустри

* тӀеман исбаьхьалла
* тӀеман Ӏилма

○ тӀеман исбаьхьаллин теори

■ тӀеман стратеги

■ оперативни исбаьхьалла

■ тактика (*тӀеман кечамийн агӀонаш йовзар)*

■ тӀеман-инженерийн исбаьхьалла

■ тӀеман-хӀордан исбаьхьалла

## Хьостанаш
Сидней-гӀалара оперин театр

**Сидней-гӀалара оперин хӀусам** (ингалсан маттахь *Sydney Opera House*) — Австралехь, Сидней шахьарехь лаьтташ йолу оперин театр ю. Дуьненахь уггар а евзуш йолу гӀишлойх цхьаъ ю. Австралехь уггар гӀараяьлла меттиг ю иза, пачхьалкхан символ а ю. Континентан коьрта туристийн сийлаллаш юкъахь коьртачех цхьаъ ю. ХӀора шарахь цхьа эзар ворхӀ бӀе хӀоттор хуьлу театрехь. Цаьрга хьажа миллион сов адам оьху (2006-чу шеран хаамашца). Ткъа гӀишлога хьажа 8-10 миллион гергга стаг вогӀу, царна юкъахь туристаш а, гӀалин бахархой а хуьлу. Ши бӀе эзар (200000) адам экскурсилелорхошца боьлху театре.

Сидней-гӀалара оперин театр **—** австралихойн а, дуьненан а исбаьхьаллин хазна санна лоруш ю. Шен хатӀехь дуьненахь цхьаъ бен йац иза. Цуьнан тхов *гатанан чкъурийн* тайпа бу. Театр кхаа шарахь хьалайотта Ӏалашо яра, ткъа проектан мах ворхӀ миллион австралихойн доллар бара. Амма гӀишло яр хьеделира, и ечу хенахь бӀе миллион гергга харжаш йира.

Схьайиллина 1973-чу шарахь эсаран-беттан (октябран) 20-чу дийнахь. Схьаелларан хашлехь дакъа лецира Австралин зуда-паччахь йолу ӀӀ-чу Элизабетас.

2007-чу шеран асаран-беттан (июнан) 28-чохь дуьненайукъара хазанаш лардечу ЮНЕСКО-н тептаре яьккхинера иза. Иштта статус йолуш ХХ-чу бӀешеран 70-шерашкахь хьалайоьттина цхьаъ бен йоцу гӀишло ю.

## Хьостанаш
Чашин

**Чашин** () — Польшин Подкарпатан воеводаллин  гминера эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
* Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Категори:Польшин нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Подкарпатан воеводаллин нах беха меттигаш
Литвахойн олалла

**Литва́хойн Си́йлахь о́лалла** — XIII бӀешеран йуккъера 1795 шо кхаччалц, таханлера Белоруссин (йерриг), Литван (Клайпедин мохк боцург), Украинин (доккхаха долу дакъа, 1569 шо кхаччалц), Россин (къилба-малхбузен латтанаш, царна йукъахь Смоленск, Брянск, Курск а йолуш), Польшин (Подляшье, 1569 шо кхаччалц), Латвин (цхьацца меттигаш, 1561 шерал тӀаьхьа), Эстонин (цхьацца меттигаш, 1561 шерера 1629 шо кхаччалц), Молдавин (Днестрйистан аьрру бердйист, 1569 шо кхаччалц) мехкашкахь хилла малхбаленевропин пачхьалкх. Литвахойн Сийлахь олаллин Ӏедал кӀела дахана Русин шуьйра латтанех, олу Литвахойн Русь.

## Билгалдахарш
Крижевский, Константин Станиславович

**Криже́вский Константи́н Станисла́вович** (, ССРС, РСФСР, Москохан губерни, Одинцово поселок — 2000 18 ноябрь, Росси, Москох) — советийн футболист, йуккъера турсло. ССРС спортан хьакъ долу говзанча (1954). Олимпийн а, ССРС къоман гулйина команда (1952—1958) ловзархо.

## Карьера
## Кинохь
* Евгений Романцов — «Лев Яшин. Сан сатийсаман кевнахо», 2019 шо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* На сайте «Сборная России по футболу» 
* На сайте болельщиков ФК «Динамо» Москох
* На официальном сайте ФК «Крылья Советов» Самара , фотографии 
* Фотография могилы Крижевского, на постаменте фамилия написана — Крыжевский
* Спортивный некрополь

Категори:Бинарш Одинцовхь
Категори:ССРС футболисташ
Категори:Футболех ловзаран ССРС гулйина командин ловзархой
Категори:Футболисташ 1952 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой
Категори:ФК ВВС ловзархой
Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой
Категори:ДӀабоьхкинарш Ваганьковски кешнашкахь
Аавере (Ания)

**Аавере** () — Эстонин Харьюмаа уездера эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажогаш
* Реформы и местные самоуправления в Эстонии. Министерство финансов (11.12.2018).

Категори:Эстонин нах беха меттигаш
Категори:Харьюмаа уездан нах беха меттигаш
Даймохк-нана (Волгоград)

**«Даймохк-нанас кхойкху!» скульптура** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] скульпту́ра «Ро́дина-мать зовёт!»)* **—** Волгоград-мехкан коьртачу шахьарехь Мамаев гунан тӀехь лаьтташ «Сталинградан тӀеман турпалхошна сийнна» ансамблан йукъайогӀуш эсалла йу. Дуьненахь йаккхий скульптурийн йукъахь йаккхийчарех цхьаъ йу. Россин а, Европин а уггар йоккха статуя йу (бух боцуш — йоьттинчу шарахь а, цул тӀаьхьа кхиъ ткъе шиъ шарахь дуьненахь уггаре йоккха статуя йара).

Проект хӀоттийнарг скульптор Вучетич Е. В. а, инженер-конструктор Никитин Николай а вара. 1967-чу шарахь «Даймохк-нана» дуьненахь уггаре йоккха статуя хилар дӀахьедира. Дуьненахь зудчун уггар йоккха статуй йу иза (тӀегӀан тӀехь лаьтташ йоцурш).
Ӏожаллин тептар

**Ӏожаллин тептар** ( *Дэсу Но: то*, ) — японийн манга йу, Цугуми Обас кхоьллина йу, сарташ хӀиттийна Такеси Обатас.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

; Официалан
* Официальный сайт манги
* Официальный сайт игрового фильма
* Официальный сайт аниме
* Официальный сайт игры
* Официальный сайт выставки к 20-летию манги
* Официальный сайт VAP
; Хаамийн базехь

Категори:Токиох лаьцна фильмаш
Адаман бакъонаш

**Адаман бакъонаш** — хӀора цхьаъ ша волу стеган паргӀатонаш а, сий а лардеш йолу бакъонаш йу. Йерриг а цхьаьна йолчу хьокъехь коьрта бакъонаш кхуллу адаман бакъонан статус.

Оцу бакъонийн нийсса гайтам а, барам а цхьацца пачхьалкхийн позитиван бакъонехь а, иштта дуьненайукъарчу бакъонийн берташкахь а тайп-тайпана хила тарло.

ОБСЕ-н йукъайогӀучу пачхьалкхашкахь адаман бакъонийн а, коьртачу паргӀатонийн а, демократин а, Ӏедалан олаллин а хаттарийн дуьненайукъара маьӀна ду.

Адаман бакъонаш нехан (цера муьлхха раса а, чкъуран бос а, мотт а, дин а, схьадалар а делахь а) дӀадаккхалур доцу рицкъ ду.

## Билгалдахарш

Категори:Адаман бакъонаш
Петарбухан Ӏилманан академи

**Пе́тарбухан Ӏи́лманан акаде́ми** () — литературехь тӀеэцна йукъара йина цӀе Петарбухера Императоран Ӏилманан академи (1724—1917), дуьххьарлера лакхара Ӏилманан кхоллам Россин имперехь.

Ӏилманан академи йиллира  шарахь года Россин императоран Пётр I-чун омарца. 1917 шеран майхь академикаша кхин цӀе кховдийра — **[[Россин Ӏилманан академи (1917—1925)|Россин Ӏилманан академи]]** (РӀА), иза тӀаьхьа чӀагӀйира Ханна йолу правительствос, цӀе лелаелира 1917 шеран октябрехь.

## Истори

1917 шо кхачалц Академин официалан цӀе февралан революцин яра [квадратан къовларгашкахь — карара уставаш а, регламенташ а]:
* 1724 — **Ӏилманийн а, исбаьхьаллин а академи Петарбухехь** [1724 — Академи йилларан хьолан проект]
* 1747 — **Ӏилманийн а, исбаьхьаллин а императоран академи Петарбухехь** [1747 — Регламент]
* 1803 — **Ӏилманийн императоран академи** (ИАН) [1803 — Регламент]
* 1836 — **Императоран Петарбухан Ӏилманийн академи** [1836 — Устав].

Императоран Ӏилманийн академин арахецаралла хьахийна ю 1730-гӀа шерашкахь дуьйна, масала, французийн инарлин Пьер Сюрирей де Сен-Ремисан «Артиллерийн Мемореш я ДӀайаздарш» (1733 шо) арахецарехь,  Х. Н. Винсгейман атлас арахецарехь а (1737 шо).
## Билгалдахарш

## Литература
* 
* *[[Басаргина, Екатерина Юрьевна|Басаргина Е. Ю.]]* Императорская академия наук на рубеже XIX—XX веков: очерки истории. — М.: Индрик, 2008. — 656 с.
* *Басаргина Е. Ю.* Проекты академической реформы 1855—1917 гг. — СПб.: Нестор-История, 2013. — 216 с. (Сер. «Ad fontes. Материалы и исследования по истории науки. Вып. 3»).
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  
* 
* 
* .
* 

## Хьажоргаш

* spbrc.nw.ru Санкт-Петербургский научный центр РАН (СПбНЦ РАН)
* Проект положения об учреждении Академии наук и художеств . 27.01.1724. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории».


Категори:Ӏилма Россин имперехь
Категори:Къаьмнийн академеш
Категори:Ломоносов Михаил
Категори:Кваренги Джакомос проект йина гӀишлош
Категори:1724 шарахь бехкина кхолламаш
Расизм

**Расизм —** гергара доцчу къаьмнашна юкъахь мостагӀалла лело кхоьллина буржуазин реакционни теори ю. Расизм- шайн политикин а, экономикин а Ӏедал дӀахӀотто гӀерташ йолу тобанийн карахь долу уггар даьржина «герз» ду. Цуьнан уггар кхераме кепаш ю: апартеид а, геноцид а. Расизм- адамийн расаш бакъонашкахь цхьабосса цахиларехь лаьцна Ӏилманца йогӀуш йоцу идеаологи ю. Расизм кхоллаелла *леш бацабен дӀахӀоттам* хилчу муьрехь. Ткъа расистийн теореш хӀоттийна 19-чу бӀешерахь.

Расизман таханлера кепаш дукхахьолехь йоьзна ю халкъашна юккъахь йолчу биологин башхаллаш чулоцуш социалан кхетамашца.

Дуьххьара «расизм» дош билгалдаьккхина 1932-чу шарахь Ларуссан французийн дошамехь. Оцу жайнехь расизм билгалъяьккхина *«цхьа расийн тобанан олалла кхийолу расийн тӀехь дӀахӀоттош йолу система»* санна.
## Билгалдахарш

Категори:Расизм
Лолла

**Лолла** — адам кхечу адаман (элан а, лешбацорхочун а, хьоладен а) я пачхьалкхан долаллехь хилар магош йолу йукъараллин юкъаметтигийн система ю. Тохара йийсархойх а, зуламхойх а, декхарш долчу нахех а бора лайш. ТӀаьхьо цу могӀанна юкъатуьйхира мехкан бахархой а. Цара хьоладена болх бора. Цу кепара лолла даьржина дара 20 бӀешо долале. Ткъа цхьайолчу Ӏаьрбойн а, африкахойн а пачхьалкхашкахь хӀинцале а долуш ду.

ТӀаьххьарчу заманахь дукхахйолчу пачхьалкхашкахь лолла зулам санна лоруш ду, оцу пачхьалкхийн низамца магош дац. Лоллин дух (зулам хиларе терра) ду лай паргӀатонах а, ирсе тӀаьхьенах а баккхар.

Лолла магош йолу пачхьалкхашкахь *леш бацабен пачхьалкхаш* олу. 

Историл хьалхарчу хенашкахь адаман зуьрет (цивилизаци) даьржичхьана лолла долуш дара. Дукхахьолехь цигахь лолла социалан кепе дирзинера (дерзина дара). Таханлерачу дийнахь лоллин бехкам бина дерриг а дуьненан пачхьалкхашкахь (тӀаххьара лолла ца магош Ӏедал тӀелаьцна 1981-чу шарахь Мавританехь, делахь а *де-факто* и бехкам ларбеш бац).

Цхьаболчарна хетарехь, таханлерачу дийнахь лоллах къасталур боцу хиламаш бу, масала гӀопан бакъо а, салтий-бераш а, адамаш дохк-эцар а, арме кхайкхар (эскаран лолла) а, нуьцкъала маре я зуда ялор а. Ишттачу зерашца, таханлерачу дийнахь лоллин хьолехь 20 миллион тӀера 60 миллион кхаччалц адам ду.
## Билгалдахарш

Категори:Лолла
Россин Ӏилманан академи (1917-1925)

**Росси́н Ӏи́лманан акаде́ми** — 1917—1925 шерашкара Россин республикин, Советийн Россин, ССРС лакхара Ӏилманан кхоллам.

Петарбухан Ӏилманийн академин когаметтаерг а, ССРС ӀА хьалха хилларг а.

## Февралан революцел тӀаьхьа

1917 шеран февралехь дуьйна (я майхь) Петарбухан Ӏилманан академех, Ӏилманчийн йукъара гуламан сацамца, ала долийра Россин Ӏилманан академи. Дуьххьара йукъадаьккхира куьйгалла харжаран хьесап. 1917 шеран 15 майхь президент хилира гӀараваьлла геолог А. П. Карпинский.

1918 шеран 1 январехь Россин Ӏилманийн академехь вара:
* **45** — бакъ волу  декъашхо (академик)
* 212 — Ӏилманан а, Ӏилманан-техникин белхалой

## Октябран революцел тӀехьа
Дукхаха болчу Ӏилманчаша тӀе ца ийцира Октябран революци. 1917 шеран 21 ноябрехь академин йукъара гулам бистхилира мехкан Ӏилманчашка, революцин шеш реза ца хилар хоуьйтуш. Амма академи керлачу Ӏедалца цхьаьнагӀуллакхдан дуьхьала йацара. 1917 шеран декабрехь шеран гуламехь С. Ф. Ольденбурга, билгалдаьккхира, «Росси яла герга яхана» аьлла, билгалдоккхура: «Ӏилманан наха кхета ца до, церан болх ца хилча серло а, оьздангалла а хир йац, ткъа уьш йоцуш — адаман хила ма-деззара дахар.

## Хьажа кхин а
* Россин Ӏилманан академин академикаш (1917—1925)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Великие потрясения — Историческая справка на официальном сайте РАН, из книги Ю. С. Осипова «Академия наук в истории Российского государства» Москва, «Наука», 1999


Категори:Къаьмнийн академеш
Категори:Ӏилма Петарбухехь
Йоза

**Йоза** — йозанца къамел даран меттан гӀирсийн цхьанатохар ду; иштта тайп-тайпана хаамаш къепе бало а, чӀагӀбан а, дӀабала а лелош йолу хьаркийн система йу. Йоза — адаман мотт хиларан кепах цхьаъ йу. Графема — йозанан уггар жимаха барам бу.

## ДӀасадаьржина йозанаш
Ферменташ

**Ферменташ** (латинан маттера *fermentum* дош гочдича «совсар» бохург ду) йа энзимаш (желтойн маттера ζύμη, ἔνζυμον «совсар») — организмера химин реакци сихъен дийначу клеткин хӀумалла ю. Дукхахьолехь чолхе белокан цхьаьнакхетарш а, РНК (рибозимаш) йа церан комплексаш ю. Структуре хьаьрчина ферменто йогӀу химин реакци сиха йо: цу реакцехь реагентех субстраташ олу, ткъа схьаяьллачу хӀуманах — сурсаташ олу.

Ферментативан жигаралла нисъян тарло активаторш (совдаха) йа ингибиторш (лахъян)

Белковые ферменты синтезируются на рибосомах, а РНК — в ядре.

Белокан ферменташ рибосомаш тӀехь синтез йо, ткъа рибонуклеинан муьсталго — хӀоьан чохь.

«Фермент» а, «энзим» а маьӀнехь гергара дешнаш ду: хьалхарниг дукхахьолехь лелош ду оьрсийн а, немцойн а Ӏилманан литературехь, шолгӀаниг ингалсан а, французийн а литературехь.

Ферменташ толлуш долу Ӏилманах энзимологи олу.

## Билгалдахарш

Категори:Ферменташ
ЖӀайрахьан шахьар

**Жӏайрахьан шахьар** () — гӀалгӀайн шахьар, исторехь кхоллаелла ламанан ГӀалгӀайчуьра Армхин лахенашкахь а, Терекан хьостехь. ТӀехь ЖӀайрахьан шахьаран тайпанаш деха мехкан доза ду малхбузехь хӀирийн Тагауран йукъараллица, малхбалехь – Мецхалан (Ваьппийн) шахьарца, къилбехахь – гӀалгӀайн Гилтхой тайпанца, иза тахана ГуьржиӀарамхиййчоьнан махкахь ду, къилбаседехь доза арадолу Тарскан тогӀене БуритӀе йолчу. XIX бӀешарахь гӀалгӀайн тайпанаш цхьаьнакхетаре терра ЖӀайрахьан шахьаро йоккха роль ловзийна цхьаллин гӀалгӀайн этнос кхуллуш.

## ЖӀайрахьан шахьаран йукъара тайпанаш
ЖӀайрахьан шахьаран юкъадоьлху лахара эвланашкара тайпанаш: Лахара Эзми, Лакхара Эзми, Фуртоуг, Лакхара ЖӀайрахь, Лахара ЖӀайрахь, Пхьмат. 
* АхриевгӀар
* БоровгӀар
* ЛьяновгӀар
* ЦуровгӀар
* ХьаматхановгӀар

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГӀалгӀайчоьнан истори
Категори:ГӀалгӀай
Меоре-Лелиани

**Меоре-Лелиани** () — Гуьржийчоьнан КӀахетин Лагодехин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 416 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Лагодехин муниципалитетан нах беха меттигаш
Безам а, кхокхий а

**Безам а, кхокхий а** () — советийн лирически комеди ю. Йаьккхина 1984-чу шарахь «Мосфильм» киностудехь театран актер волу Гуркин Владимиро язйинчу сценарица. Филман режиссёр Меньшов Владимир ву.

## Билгалдахарш

Категори:Безам а, кхокхий а
Белокаш

**Белокаш** (протеинаш, полипептидаш) — пептидан зӀенаца хьалха-тӀаьхьа вовшахтесна альфа-аминомустненах (оьрс. альфа-аминокислоты) лаьтташ йолу лекха молекулин хӀуманаш ю. Дийначу организмийн аминомустненан хӀоттам билгалбоккху генетикан кодаца, синтез йечу хенахь дукхахьолехь лелайо ткъе стандартийн аминомустнаной. Церан вовшех йозу хӀуманийн дукхалло кхуллу шорта билгалонаш йолу белокийн молекулаш. Цул сов, кест- кеста белокан чуйогӀуш йолу бухайисна аминомустненан посттрансляционан модификацеш хуьлу, ткъа модификацеш хила тарло белок шен болх бан йолале я белок клеткан чохь шен болх бечу хенахь. Кест-кеста дийначу организман тайп-тайпана белокийн молекулаш кхуллу чолхе комплексаш, масала *фотосинтетикан комплекс*.

Кхийолу биополимерийн (полисахаридаш а, дезоксирибонуклеинан муьсталган а) белхашца юьстича, дийначу организман клеткийн белокан функцеш алсамо ю. Иштта, белокаш-ферменташ биохимин реакцеш сиха йо (катализ йо), иштта цара доккха дакъа лоцу хӀумаллийн хийцамехь. Цхьайолу белокаш структруран а, механикин а функцеш кхочушйо, цу хьокъехь цара кхуллу клеткийн кепана (формина) гӀодеш йолу цитоскелет. Цул сов, белокан коьрта дакъа ду клеткийн хааман системашкахь а, иммуннан жоьпехь а, клеткийн циклехь а.

Адаман а, дийнатийн а даарехь боккха меттиг дӀалоцу белокаш, хӀунда аьлча адаман а, дийнатийн а дегӀе ерриг *хийца амал йоцу аминомуьсталган* синтез ца яло, цхьа дакъа белокан кхачанца хила деза. Белокан хьостанаш ду: жижиг а, котам а, чӀара а, шура а, бӀараш а, кхоьн культураш а, буьртиг-ялта а; *жимчу декъехь:* хасстоьмаш а, стоьмаш а, цӀазамаш а, жӀаьлин нускалш а.

Кхача дегӀах болучу процессехь ферменташ кира кхаьчна белокаш аминомуьсталган кепе кхаччалц йоха а йо. Аминомуьсталгаш организман долара белокан биосинтез ян лелош ю. Иштта энерги схьаэца аминомуьсталгаш екъаяла тарло.

Белокийн секвенировани кепаца хьалхара белокан аминомуьсталган рогӀалла — инсулин — билгалъяккхар бахьана долуш 1958-чу шарахь Сенгер Фредерикан химин декъехь Нобелан совгӀат делира.

Гемоглобинан а, миоглобинан а хьалхара кхаабараме структураш (хӀоттамаш) йаьккхина *рентгенан зӀаьнарийн дифракци* ярца. Оцу хьесапехь 1950-чу шерийн чаккхенгахь белхаш бина Перуц Максо а, Кендрю Джоно а. Ткъа 1962-чу шарахь цу шинна химин декъехь Нобелан совгӀат делира.

## Хьостанаш
Химин хӀумалгийн рогӀаллин система

**Дмитрий Иванович Менделеевн химин хӀумалгийн рогӀаллин система** – химин элементийн классификаци йу.

## Литература
* 
* *Менделеев Д. И.*  СПб., 1905.
* *Агафошин Н. П.* Периодический закон и периодическая система элементов Д. И. Менделеева. — М.: Просвещение, 1973. — 208 с.
* 
* *Дудин С. А.* Атлас-определитель главных минералов и горных пород. — Екатеринбург: Издательские решения, 2016. — 78 с.
* *Евдокимов Ю.*, кандидат химич. наук. К истории периодического закона. Наука и жизнь, № 5 (2009), С. 12—15.
* 
* *[[Макареня, Александр Александрович|Макареня А. А.]], Рысев Ю. В.* Д. И. Менделеев. — М.: Просвещение, 1983. — 128 с.
* *[[Макареня, Александр Александрович|Макареня А. А.]], Трифонов Д. Н.* Периодический закон Д. И. Менделеева. — М.: Просвещение, 1969. — 160 с.
* 
* 
* 

*
Категори:Классификаторш
Категори:Дмитрий Менделеев
Ботаника

**Ботаника** *(ширачу желтойн маттахь* βοτανικός *- «ораматашца доьзнарг» бохург ду,* βοτάνη *дашах кхолладелла, цуьнан маьӀна «буц а, орамат а» ду)* — ораматаш толлуш Ӏилма а, биологин дакъа а ду.

## Ботаника Ӏилма санна дӀахӀоттар
Ботаника Ӏилма санна дӀахӀоьттина XVII—XVIII бӀешерашкахь. Дуьххьарлерачу стеган ораматийн дуьненах лаьцна дукха хаьаш дара, хӀунда аьлча цуьнан дахар доьзна дара пайде а, яа мегар долчу а, дарбанан а, дӀаьвше а ораматашца.

Ораматийн дуьненах лаьцна хьалхара жайнаш йаздина желтойн а, кхиболу Ӏаламхоша а. Ораматаш Ӏаламан дакъа хилар толлуш, антични заманан философаш церан маьӀна билгалдаккха а, уьш системе дало а гӀертара. Аристотелал хьалха хилла талламхоша Ӏамайора ораматийн дарбанан а, мехала а башхаллаш. Аристотелс (вайн эрил хьалха 384—322 шш.) «Дийнатийн истори» (лат. *Historia Animalium*) цӀе йолчу пхиолгӀачу жайнехь хьахира шен «Ораматийн Ӏилма». Оцу Ӏилманан цхьацца декъаш бен ца дисина. Немцойн ботаникин говзанча волу Виммер Фридрихо и декъаш гулдира, йуха 1838-чу шарахь зорбане туьйхира уьш. Шен жайнехь Аристотелс къобалдора Ӏаламехь ши дуьне хилар: чохь са доцу а, дийна Ӏалам а. Ораматаш *чохь са долу хӀуманаш* санна лорура цо. Аристотелс дийцарехь, дийнатийн а, адаман а синца дуьстича ораматийн сийнан тӀегӀа уггар лахара ду. Ораматийн а, дийнатийн а Ӏаламехь йукъара башхаллаш хилар билгалдора Аристотелс. Масала, цо йаздора цхьаболу хӀордан бахархой дийнаташ йу йа ораматаш йу билгалдакхха хала хилар.

Аристотелс Ӏамина волу Теофраст (вайн эрил хьалха 371—286 шераш) «ботаникан да» ву олу.

## Хьостанаш
Къоьлла

**Къоьлла** — адаман я социалан тобанан коьрта хьашташ кхочушдан дахаран гӀирсаш а, пайданаш а цатоаран хьал ду. Къоьлла — дустараллин кхетам бу. Цхьана юкъараллехь болу дахаран бараме хьажжина цуьнан маьӀна тайп-тайпана хуьлу.

## Къоьлла йолаяларан бахьанаш
Къоьлла вовшашца доьзна долу а, тайп-тайпанчу бахьанийн а жамӀ ду. Уьш цхьанатуху рогӀера тобанашка:

* экономикин (болх цахилар а, экономикин нийсазалла, *масала кӀезиг белхан алапа а, лахара къинхьегаман эвсаралла а*)
* социалан-медицинан (заьӀапалла а, къаналла а)
* демографин (дӀакъаьстина мар-зуда болу доьзалш а, доьзалшкахь дукха наппагӀахой (кхаба безарш) хилар а, адам совдалар а)
* дешаран (дешаран лахара барам а, тоамбоцу корматаллин кечам хилар а)
* политикин а (тӀеман тасадалар а, ца яьлла миграци а)
*мехкан-географин (регионийн кхиар цхьанаэшшара цахилар)
*динан-философин а, психологин а.

## Хьостанаш
Озёры (Дубровнан кӀошт)

**Озёры** () — Белоруссин Витебскан областан Дубровнан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Белоруссин индексаш 

Категори:Витебскан областан нах беха меттигаш
Категори:Дубровнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Коробко, Михаил Филиппович

**Коробко Михаил Филиппович** (1915 шеран 16(29) октябрь, Москох — 1965 шеран 15 январь) — советийн футболист, тренер.

Жимахойн командин АМОн кхиорхо. 1933—1935 шерашкахь — ЗиС командехь левзина. 1938 шеран чемпионатехь левзина йиъ матч «Торпедо» йукъахь. 1939 шарахь левзина 11 (кхечу хаамашца — 13) матч «Металлург» Москох йукъахь, 1940 шарахь — кхо матч. 1941 шарахь левзина кхаа ца лаьррачу матчашкахь минскан «Динамохь». Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш вара н. Ивановн тӀеман декъан командин (1942) а, москохан «Динамо II» командин (1943—1944) а йукъахь. 1945—1949 шерашкахь левзира ССРС чемпионатехь «Динамо» Минск йукъахь.

Лакхара тренер хилла «Памир» Ленинабад (1958—1959), «Темп»/«Динамо» ХӀинжа-ГӀала (1959—1962), «Зенит» Ижевск (1964) командийн.

## Билгалдахарш

Категори:ССРС футболисташ
Категори:ФК «Торпедо» Минск ловзархой
Категори:ФК «Серп и Молот» ловзархой
Категори:ФК «Динамо» Минск ловзархой
Категори:ССРС футболан тренераш
Категори:ФК «Худжанд» тренераш
Категори:ФК «Динамо» ХӀинжа-ГӀала тренераш
Категори:ФК «Ижевск» тренераш
Сацаран мур

**Сацаран мур** — ССРС историн мур билгалабоккхуш лелайо политикин клише, цуо дӀалоцу ткъа сов **[[Реалан социализм|«кхиина яьлла социализман»]]** — Ӏедале Л. И. Брежнев веъча хенера (1964 шо) ССКП XXVII гуламе кхаччалц (1986 шеран февраль) болу мур, ткъа кхин а нийса хир ду — 1987 шеран январан Пленум кхаччалц, цул тӀаьхьа ССРСхь буьйлабелира йукъараллин дахаран ерриг сферашкара яккхийн масштабан хийцамаш.

## Термин схьаялар
Советийн Союзехь термин «сацар» схьаделира М. С. Горбачёвс дешна ССКП ЦК XXVII гуламан политикин докладера, цунна чохь гойтура, «йукъараллин дахарехь буьйлабелла сацаран хиламаш», экономикин а, социалан а сферашкахь. Дукха хьолехь оцу терминца билгалйоккху Л. И. Брежнев Ӏедале веана хенера, «перестройкаш йолаяллалц йолу хан», ткъа оцу хенахь, билгалдаьккхина ду, хӀоьттина экономикин темпаш охьайовлар, мехкан политикин дахарехь цхьан а хилла хӀума а доцуш, ладаме къинхьегаман эвсараллин динамика талхар, ткъа кхин а мелла а социалан чӀогӀалла а, алсамо лакхара, хьалхалерачу шерашка хьаьжчи (1920-гӀа — 1960-гӀа шерийн хьалхара дакъа) дахаран тӀегӀа.

Британника энциклопедин хаамашца, ССРС сацаран мур болуш кхаьчна шен апогей, АЦШ-ца хоьӀнан паритете кхечира, суперпачхьалкх ю аьлла къобал йира. ТӀекхийтира юккъера класс, бахамера хӀуманаш (холодильникаш, машенаш) дукхаха болчу бахархойн керта кхечира

Цхьацца формалан гайтамашца, 1964—1986 шерашкахь мохк кхуьуш бара. Амма, кхечу агӀора, пайден маьӀданийн экспортех йозуш хиларо, ялийра экономикехь оьшу хийцамаш цахиларе. 1970-гӀа шерашна юккъехь ресурсех йозуш йоцу экономикин сектораш кхиар дикка лагӀделира. Цуьнан хьесапаш дара лакхара технологин областашкахь тӀехьадисар, сурсатийн лахара дикалла, арахецараллин эффект ца хилар, къинхьегаман эвсараллин лахара тӀегӀа. Халонаш яра йуьртан бахамехь а, мехко дойура дааран сурсаташ эца даккхий ахчанаш. Дуккха а кхиира коррупци, ткъа Ӏедало санна ойлацаяр законо таӀзар деш дара.

Категори:Брежнев Леонид
*
Категори:Советизмаш
Харакири

**Хараки́ри** (японийн маттахь 腹切り), йа **сэппуку** (яп. 切腹)  (ма-дарра *«гай датIор»*), — Ӏадатан ша-шен дер ду.  Иза юккъерачу оьмаршкахь Японехь самурайн тайпанан юкъахь лелош Ӏадат дара.
ХӀу дӀадолуш йолу тайпанаш

**ХӀу дӀадолуш йолу тайпанаш** (инг. Endangered species, EN) — тӀейогӀучу хенахь дерриг дуьненахь я цхьа пачхьалкхехь хӀаллакхила кхерам болу биологин тайпанаш ду. Уьш дӀаяларан бахьанаш хила тарло доккха доцу масалла а, Ӏаламан Ӏаткъам а, зуламхойн (*браконьерийн)* таллар а.

Хьалхалерачу заманахь нах дийнаташна сагатдеш бацара. Шайн кхача кечбан а, цӀокаш ян а, дийнаташ луш кхиболу гӀирс а дуьхьа мел оьшу хӀаллак йора уьш. Адамаш а, йохк-эцар а совдалар бахьана долуш цхьайолу тайпанаш хӀаллакхилла меттиг бара. XVI-чу бӀешерахь нахана дагадеара дийнаташ ларъян езар. Цу заманахь юкъадаьккхира хьалхара талларан дехкарш. Амма оцу дехкаран цхьа Ӏалашо яра — *дийнатийн дукхалла меттахӀоьттича тӀаьхьа таллар дӀадоладар*.

Ткъа юьхьанцара, таллар а, кхидолу дийнатийн хӀаллакдар а доьхкуш долу низамаш юкъадаьхна XIX-чу бӀешеран чаккхенгахь. ХӀунда аьлча, цу оьмарехь Европехь цхьацца дийнаташ (масала буланаш, *[[Оьрсийн мотт|оьрс.]] зубр*) хӀаллакхуьлуш яра — 1627-чу шарахь хӀаллакхилира тур а, дӀайолуш яра тарпан а. 1918-чу шарахь тарпан дуьнен тӀера яйна дӀайелира. Дукхачу пачхьалкхашкахь хӀу дӀадолуш йолу тайпанаш лардеш Ӏедалш ду: масала, таллар дехкар а, цхьадолу латтанех пайда эцар дехкар а, йихкина меттигаш *(оьрс. заповедник)* кхоллар а. Де-факто хӀу дӀадолуш йолу тайпанийн юридикан гӀо кӀеззигчу барамехь бен ца хуьлу. Юкъаралло кхин гӀо ца деш и тайпанаш хӀаллакхуьлу.
Дахар

**Дахар** (латинан маттахь *vita*) — биологин агӀора хьажча — шеца «чохь са долу хӀуманан башхаллаш» йолу материн жигара форма ю; организмехь хӀумаллийн хийцам а, цуьнан бекъабалар а чекхбоккхуш физически а, химин а процессийн цхьанакхетар ду. Дийначу материн коьрта атрибут ю — репликаци ярна лелош йолу генетикан информаци.

Репликацин ярна лелош йолу генетикан информаци — дийначу материн коьрта атрибут ю. Таханлерачу дийнахь *«дахар»* дешан тайп-тайпана маьӀна ло, цхьабакъду Ӏилманчаша къобал йо цуьнан билгалонаш: организаци хилар а (кепе балийна хӀоттам), метаболизм а (Ӏаламо ницкъ балар а, и ницкъ шен хӀоттам ларбарна а, чӀагӀбарна а лелабар) , дегӀдаккхар а, адаптаци а (организм гонахарчу хьелех йолийтар), дебар а (чохь са долу хӀуманаш дебаш ду).

Категори:Дахар
Биологин систематика

**Биологин систематика** — Ӏилманан дисциплина йу; цуьнан декхар ду дийначу организмийн классификацин принципаш таллар а, органин дуьненан система йарехь оцу принципшах пайда эцар а. *Классификаци* дешан маьӀна ду — йерриг а йолушйолу а, хӀу дайна а организмаш системехь дӀайазйар а, уьш оцу системехь дӀасанисйар а.

## Систематикан Ӏалашонаш а, принципаш а
Систематико билгалдоккху:

* вайн гонахьара муьлххачу а чохь са долу организмийн билгала дӀахӀоттам *(структура)* бу.
* и дӀахӀоттам иерархи кепехь бу, вуьшта аьлча, тайп-тайпана таксонаш хадданза вовшашца муьтӀахь бу.
* и дӀахӀоттам чекхбаллалц талла йиш йу, вуьшта аьлча, дуьззина а, дерриг чулоцу а органически дуьненан система йан таро йу.
Кхузаманан дийначу организмийн классификацеш иерархи принципца хӀоттийна йу. Тайп-тайпанара иерархин барамийн (даржийн) шен цӀерш йу (уггар лакхарчу тӀера уггар лахарчу тӀекхаччалц): дуьне а, тайпа йа дакъа а, класс а, тоба йа раж а, доьзал а, тайпа а, кеп а.

Лакхара пачхьалкх йа биологин домен — керла йукъабаьккхина кхетамаш бу.

1990-чу шарахь и кхетам белира Вёзе Карло. Цу хьокъехь цо йукъадаьккхира йерриг биологин таксонаш кхаа домене йекъайалар: 1) эукариоташ (клеткаш чохь хӀоъ (ядро) долу йерриг организмаш йукъайогӀу домен йу); 2) бактереш; 3) археиш а.

## Таксонийн цӀерш а, йазйар а
ХХ б1ешеран йуххьехь систематикехь билгалъелира ворх1 таксономикан категореш:

* *дуьне* — regnum
* *тайпа* — phylum (ораматийн тайпа — divisio)
* *класс* — classis
* *тоба* (ораматийн *раж*) — ordo
* *доьзал* — familia
**тайпа* — genus
**кеп* — species

## Иерархи

# Биота / Лакхара домен
# Лакхара дуьне / домен
# Лахара домен
# Дуьне
# Лахара дуьне
# Лакхара тайпа / лакхара дакъа
# Инфратайпа
# Тайпа / дакъа
# Лахара тайпа / лахара дакъа
# Лакхара класс
# Класс
# Лахара класс
# Инфракласс
# Лакхара тоба / лакхара раж
# Тоба / Раж
# Лахара тоба / лахара раж
# Лакхара доьзал
# Доьзал
# Лахара доьзал
# Триба
# Лахара триба
# Тайпа
# Лахара тайпа
# Лакхара секци
# Секци
# Лахара секци
# Сери / МогӀа
# Тайпа
# Лахара кеп
# Сорт / Тайпа
# Тайпа / Инфратайпа
# Лахара тайпа
# Форма
# Лахара форма
# Вариетет

## Билгалдахарш

Категори:Биологи
Биологин тайпа

**Тайпа** (латинан маттахь *species*) — чохь са долу организмийн (дийнатийн а, ораматийн а, микроорганизмийн а) биологин систематикан коьрта дӀахӀоттаман барам бу; таксономикан а, система йолу а барам бу; йукъара (цхьатерра) морфофизиологикан а, биохимин а, леларан а билгалонаш йолу организмийн тоба ю.

## Хьостанаш

Категори:Биологин тайпа
Ангорин газа

**Анго́рин га́за** (иштта кемелан газа, схьадаьлла Ӏаьрб. chamal, дуткъа) — даккхий охкаделла лергаш а, беха чо а болу даьхнех йолу газа. ТӀаргӀа кӀеда, дари санна бу. Ангорин гезарийн тӀергӀах до къега тайнаш, уьш дика девза мохер санна. Нахана йукъа дукха хьолехь цунах олу ангора.

Ангорин газа йоккха а, онда а ю европерачарал, ткъа бож къаьста башха шен дисташ долу, горизонталан шозза хьевзина, онда маӀаш. Шен цӀе (ангорин пхьагал а, ангорин цициг а) оцу тайпанан схьаяьлла хӀинцалера Туркойчоьнан коьрта шахьрехь Анкарах — Ангора. Дуьххьарлера ангорин тайпана гезарий Европе ялийна Сийлахь Руман империн императоро Карл V-гӀачо 1554 шеран гергга, амма и болх аьтту болуш ца хилира.

Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташка ангорин гезарий дуьххьара ялийна 1849 шарахь докторо Джеймс П. Дэвиса (). ВорхӀ йоккха газа совгӀат дира султана Ӏабдул-Маджид I-чо реза хилла цуо бамбин дикалла тоярехь деллачу хьехарна. АЦШ гражданийн тӀом болуш жен доккхаха долу хӀаллакдира, тӀаккха а, ангорин гезарий лелор къегира къилба-малхбузехь, масала, Техас штатехь, цигахь тоъал бецаш а, коьллаш ю докъарна. АЦШхь Техас тахана а ю яккхийчех мохер йийриг, ткъа дуьненахь шолгӀа ю иза.

Ангорин газа, уьстагӀехь къаьстина, лорга шарахь шозза, ткъа уьстагӀий цкъа бен ца лоргу. Цхьаьнатоьхна Штаташ, Туркойчоь, Къилба Африка ю коьрта мохер лело пачхьалкхаш. Ехачу хенахь ангорин гезарий кӀайн бос берш кхиайора, тахана гезарийлелорхоша кхиайо кӀайн, Ӏаьржа (чӀогӀа Ӏаьржа, сира, детин), боьмаша, цӀен (цӀен бос дӀаболу хенаца) гезарий.

Дийнайолуш бежалойн йозаллин барам хилар 45—50 кг, гезарийн — 30—35 кг. Лергина тӀаргӀа (мохер) бежалойн 4—7 кг, гезарийн 2—4 кг. ЦӀена схьадолу мохер 65—80 %. Шура ло гезарша 60—100 л, хьоналла 4,4 %. Жижиган чӀогӀа тайна чем бу, кхакханах до лакхара сортан тӀаьрсиг. Мохерах до дика кӀадеш а, кузанаш а.

## Билгалдахарш

Категори:Гезарийн тайпанаш
ТӀаргӀа

**ТӀаргӀа** — декхаш долчу дийнатийн цӀоканна тӀера месийн чкъор.

## ТӀаргӀа баларан эволюци

Цхьацца теорешца, тӀаргӀа зуьнийн а, дикобразийн а кӀохцал дерриг ду.

## ТӀергӀан хӀоттам

ТӀаргӀа лаьтта месийн гӀатах а, дох а.

Месийн гӀат деха хуьлу, дика кхиина нийса йа гӀеххьа сеттина пелагаш долу хӀоттамца чонан гӀад а долуш. Йуккъехь гӀеххьа стаммделла. Чонан бохь конус кепара хуьлу.
Месийн гӀат декъало I, ll, III, наггахь IV сортан месашка, стоммалле хьаьжжина. Уггаре стомма а, деха а долчарех олу хьовсораш. Уьш лаьтта нилха, церан чеккхенаш йерриг месийн чкъоьрел тӀехула йолу. Месийн гӀатан хӀоттам тӀергӀан структурех боьзна бу. Месаш нийса а, чӀогӀа а мел хуьлу, тӀаргӀа кӀезиг хьийза. Дукха хьолехь месийн гӀатан шен ойа оьзга хуьлу, хьацаран а, хьакхаран а йекхоаш хуьлу. Месийг гӀато лардаран функци лелайо, сацайо дегӀан йовхо, цӀока ларйо лазайарах. Дукхаха долчу дийнатийн чӀогӀа ладаме хуьлу камуфляжан бос, цуо тарой о дийнатийн къайлайовла гуонахьарчу Ӏаламехь (масала кӀайн пхьагал а, кӀайн ча а).

**Патаран** месаш (**До**) — иза мелла а боца, буткъа, дукха хьолехь тулгӀен кепара хьийзина месаш йу тӀум йоцуш йа тулгӀен кепара хьийзина месаш гӀийла кхиина тӀум йолуш. Уьш лерина йу дика эффектаца тӀергӀан чкъоьрехь йовхо сацо. Дукхаха долчу дийнатийн дукха кхуьу шеран шийлачу заманахь.

Къастайо оцу шина кепан йукъара месаш а.

## Бахаман мехалла
Кхакхин тӀера схьабаьккхина цхьадолчу дийнатийн тайпанийн тӀергӀан боккха бахаман мах бу. Цунах йо йайн промышленностан а, трикотажан а хӀуманаш йо.

Категори:Дийнатийн месийн гӀатан система
Зезагийн парк

**«Зезагийн парк»** (оьрсийн маттахь «Цветочный парк») Соьлжа-гӀалин юккъехь а, Грозни-сити цӀе йолу тӀехлекхачу гӀишлош йистехь йиллина парк ю.

## Парках лаьцна хаамаш
Парк схьайиллина 2017-чу шеран товбецан-беттан (сентябран) 17-чу дийнахь. Цу дийнахь нохчийн зудчун Де даздеш дара. Цуьнан 4,5 гектар майда ю. Диъ бӀе кхузткъе ворхӀ аьчкан меженаш (конструкцеш) тӀехь бӀе шовзткъе итт эзар зезаг хилар бахьана долуш **«**Зезагийн парк**»** цӀе тиллина цунна.

Паркехь кхуьуш 18 эзар колл а, 500 дитт а (даькхнаш а, леганаш а, пальмаш а) ду. Ораматашна хи тоха лелош ю керла юкъаяьлла хи туху система. Паркехь нохчийн гӀаланаш йолуш фонтан ду, цуьнан локхалла берхӀийтта метр ю. Иштта дийнатийн куьцаш (черчий а, мермаӀа а, «Шрек» чура вир а) ду паркехь.

## Суьрташ

Flower park Grozny 55.jpg|
Flower park. Grozny 11.jpg|
Flower park Grozny 30.jpg|
Flower park Grozny 27.jpg|


## Хьостанаш
Кривина (Кетован кӀошт)

**Кривина** () — Россин Федерацин Курганан областан Кетован кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат чӀогӀа континенталан йу. Цунна Ӏаткъам бо мохк хӀордашна гена хиларо, малхбузехьа Урал лаьмнийн турс хиларо, къилбехахь йаккхий аренийн кӀошташ хиларо, кхин тӀе меттиган рельеф нийса хиларо, хӀаваийн массийн циркуляци ша-тайпа хиларо. Шийла, кӀезиг ло долуш Ӏа а, йовха, йекъа аьхке. БӀаьстенна амалехь ду сих-сиха шелонаш йухайерзар. ТӀуналла аьхка тоьуш йац, муьрашкахь йакъонаш хуьлу. Оцу климато хьун-аренан Уралдехьех латталелоран кхераме зона йо. Цхьанаэшшара ца лаьтта хенан хӀоттам Ӏа долалуш декабрехь а, бӀаьста — апрелехь, майхь а. Уггар шийла бутт — январь, уггар бовха — июль.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт  Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кетован кӀоштан индексаш

Категори:Кетован кӀоштан нах беха меттигаш
Григулевич Иосиф

**Григулевич Иосиф Ромуальдович** (литвахойн кеп *Юо́зас Григуля́вичус, [[Литвахойн мотт|литвахойн маттахь]] Juozas Grigulevičius; псевдонимаш Артур*, *Макс*, *Мигель*, *Юзик*, *Теодоро Б. Кастро*; литературин псевдоним *И. Лаврецкий; 1913—1988)* — советийн къайлахьчу хьолехь хилла талламхо а ву, тӀаьхьа латиноамериканист-Ӏилманча вара: Латинан Америкин пачхьалкхийн этнографин а, историн а, Папан институтан а, Латинан Америкехь католикийн килсан историн а говзанча а, атеизмин пропагандан а гӀуллакхо а вара. Ламастан йоцу динийн а, культийн а талламхо вара.

## Билгалдахарш

Категори:Историн Ӏилманийн докторш
Жангир (эвла)

**Жангир** — Кхазакхстанан Костанайн областан Федоровкан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кхазакхстанан индексаш 

Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш
Категори:Федоровкан кӀоштан нах беха меттигаш
Кхача ахьар

**Кхача ахьар** — кхача ахьаран а, клетканаш иза тӀелацаран а чолхе процесс ю. Кхача оьхучу хенахь органически макромолекулаш кегийчу молекулийн кепе йоьрзу, къаьсттина, кхачан биополимераш мономерийн кепе йекъало. И процесс дӀахьо кхача охьучу фермантийн гӀоьнца. Лакхахь йийцина процесс чекхяьлча кхача клеткийн цитоплазмах худало (бактерийн а, жӀали нускалийн клеткин чохь кхача ахьар доцучу хьокъехь а, клеткин чохь кхача ахьар долчу хьолехь а) йа кхача ахьаран трактан агӀонийн чухула организман коча го чу (адаман — цӀий чу йа лимфа чу). Кху кеппара, кхача ахьаран процессан Ӏалашо ю кхача дегӀах бола а, организмо цунах пайда эцар а.

## Адаман кхача ахьар

Адаман кхача ахьар долало баганан чоьнна чохь, циг чохь юург Iуьйшу. Оцу процессо туйнаш доккху экзокринан екхоаш арахоьцу. Туй чохь йолчу амилазо дакъа лоцу полисахарадийн екъаяларехь а, болюс кхолладаларехь а - иза кхача ахьаран гӀорзолг ю, цо даар тӀеда къамкъарг чухула чекхдалар дайдо.
Иванов, Леонид Григорьевич

**Ивано́в Леони́д Григо́рьевич** (1921 шеран 25 июль, Петроград, Советийн Росси — 1990 шеран 14 сентябрь, Ленинград, ССРС) — советийн футболист, кевнахо, спортан хьакъ долу говзанча (1952). 1944 шеран ССРС кад баьккхинарг.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Невское время № 149(1552) 21 августа 1997 г.
* Навеки в воротах «Зенита» 
* Советский спорт. 25 июля 2001. Прославленный кевнахо из осаждённого Ленинграда
* Первый успех
* Футбол в годы войны
* Статистика на сайте zenit-history.ru

Категори:ССРС футболисташ
Категори:Футболех ловзаран ССРС гулйина командин ловзархой
Категори:Футболисташ 1952 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:ФК «Зенит» Петарбух ловзархой
Категори:Цхьаьна клубан футболисташ
Категори:ССРС футболан тренераш
Категори:ФК «Карели-Дискавери» тренераш
Категори:Волковски кешнашкахь дӀабоьхкинарш
Маковка (Белорусси)

**Маковка** () — Белоруссин Могилёвн областан Белыничин кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Белоруссин индексаш 

Категори:Могилёвн областан нах беха меттигаш

Категори:Белыничин кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Айдахо-Фоллс

**Айдахо-Фоллс** () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Айдахо штатера гӀала.

## Истори

Айдахо-Фоллс гӀала йиллина  шарахь.

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Айдахо штатан гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:АЦШ гӀаланаш
Белвью (Айдахо)

**Белвью** – АЦШ йуккъера декъера Блейн гуонера Айдахо штатера гӀала. АЦШ 2010 шеран бахархой багарбаран жамӀашца вехара 2287 стаг, 2000 шарахь вара 1876 стаг.

## Истори

Беллвью  гӀала йиллина  шарахь.

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

## ГӀарабевлла нах
* Уолт Доан, профессионалан бейсболхо
* Кейтлин Фаррингтон, зударшна йукъара сноубордан Олимпийн ловзарийн толамхо, Сочи, 2014 шо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

## АХь
* Bellevue City Website
* Bellevue Tourism


Категори:Блейн гуонан гӀаланаш, Айдахо штат
Категори:Айдахо штатан гӀаланаш
Категори:Айдахохь хилла гуонаш
Барр (гӀала, Вермонт)

**Барр** () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Вермонт штатера гӀала ().

## Истори

Йиллина .

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Вермонт штатан гӀаланаш
Категори:АЦШ гӀаланаш
Телефоне

**Жозе́ де Алме́йда Не́тто** (; 1901 21 июль, Рио-де-Жанейро — *хаамаш бац*), алсама вевза **Телефо́не** цӀарца () — бразилин футболист, турсло. «Фламенгохь» ловзарх вевзина, цунна йукъахь 8 шо даьккхина, тоьлла шина Рио-де-Жанейро чемпионатехь, цигахь ловзуш иза командин капитан вара. Бразилин гулйина командица иза левзина шина Къилба Америкин чемпионатехь 5 матчехь.

## Статистика
### Клубан

: 

## Кхиамаш
* Рио-де-Жанейро штатан чемпион: 1920, 1921

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль на Самбафут
* Профиль во Флапедии
* Матчи Телефоне за «Фламенго» 
* Статистика выступлений на посту тренера

Категори:Бразилин футболисташ
Категори:Футболех ловзаран Бразилин гулйина командин ловзархой
Категори:ФК «Фламенго» ловзархой
Категори:ФК «Фламенго» тренераш
Категори:Цхьаьна клубан футболисташ
Суьре юрт (Ботлихан кӀошт)

**Суьре юрт** (я атта **Юрт**) — суьре юрт ДегӀастанехь Пачхьалкх Ботлихан кӀошт.

## Географи

## Меттанаш

## Дин
Арахьара гӀуллакхийн министр

**Арахьара гӀуллакхийн министр** — пачхьалкхан арахьара политикин ведомствин куьйгаллин  министран рангера даржехь верг. Правительствон декъахо ву (министрийн кабинетан, министрийн кхеташонан). Правительствон даржех ладамех цхьаъ. Наггахь министрийн кабинет шолгӀа дарж.

Ламастехь даржах олу **арахьара гӀуллакхийн министр**. Амма юкъардахарш ду: АЦШ оцу даржах олу пачхьалкхан секретарь (пачсекретарь). Йоккха Британехь — арахьара гӀуллакхийн а, ДоттагӀаллин гӀуллакхийн а министр (пачхьалкхан секретарь). Цхьацца пачхьалкхашкахь: арахьара юкъаметтигийн министр, арахьара уьйранийн министр, дуьненайукъара гӀуллакхийн министр, арахьара гӀуллакхийн а, махлелоран а министр, арахьара гӀуллакхийн пачхьалкхан секретарь, кхин дӀа а. Латинан Америкин дукхаха болчу мехкашкахь, **арахьара гӀуллакхийн министрах** олу *canciller* (аьлча а канцлер).

## Истори
Арахьара политикин ведомствин коьртан дарж юкъадаьлла, пачхьалкх а, дипломати а юкъаяларца. Даржан тайп-тайпана цӀе лора. Яьржинчех цхьа цӀе яра — канцелярин хьаькам. ЮккъерабӀешерийн муьрехь — канцлер, и дарж юстицин министран даржаца догӀуш делахь а. Византехь арахьара политикин ведомстван коьртан даржах олуш хилла «*оффицин магистр*».

XVI бӀешарахь Францехь кхоьллира пачхьалкхан арахьара гӀуллакхийн секретаран дарж, цунах васт хилира арахьара гӀуллакхийн министран даржан. XVII бӀешарахь стаган арахьара гӀуллакхийн пачхьалкхан секретаран дарж лора, ткъа цхьа хан яьлча царех Пачхьалкхан министр хуьлу. Амма хилла юкъарадахарш а. XVIII бӀешарахь оцу даржан цӀе чаккхенца чӀагӀъелла йисира.

Ватиканехь арахьара гӀуллакхийн министран даржах олу Ватиканан Пачхьалкхан Секретариатан пачхьалкхашца юкъаметтигийн секретарь.

Россехь арахьара гӀуллакхийн министран дарж юкъадаьлла 1802 шарахь министраллаш кхолларца.

## Арахьара гӀуллакхийн министрийн мехкашкахула йолу испискаш
### Австрали а, Океани а
*  Австрали: Арахьара гӀуллакхийн министраш;
*  Вануату: Арахьара гӀуллакхийн министраш
*  Кирибати: Арахьара гӀуллакхийн министраш
*  Маршаллан ГӀайренаш: Арахьара гӀуллакхийн министраш
*  Микронези: Арахьара гӀуллакхийн министраш
*  Науру: Арахьара гӀуллакхийн министраш
*  Керла Зеланди: Арахьара гӀуллакхийн министраш
*  Палау: Арахьара гӀуллакхийн министраш
*  Папуа — Керла Гвиней: Арахьара гӀуллакхийн министраш
*  Самоа: Арахьара гӀуллакхийн министраш
*  Сулейманан ГӀайренаш: Арахьара гӀуллакхийн министраш
*  Тонга: Арахьара гӀуллакхийн министраш
*  Тувалу: Арахьара гӀуллакхийн министраш
*  Фиджи: Арахьара гӀуллакхийн министраш.

## Хьажа кхин а
* Арахьара гӀуллакхийн министралла
Республика Абхазин арахьара гӀуллакхийн министралла

**Республика Абхазин арахьара гӀуллакхийн министралла** () — Республика Абхазин пачхьалкхан урхаллин меже, мехкан кхерамзалла а латтайо, экономика а кхиайо, Республика Абхазин дуьненахь къобалъяйтаран болх бо, дуьненайукъара инвестицеш а, керла технологеш а кхачайо, Республика Абхазин гражданийн дозанал арахьара бакъонаш ларйо.

2016 шеран 4 октябрехь дуьйна министраллин коьртехь ву арахьара гӀуллакхийн министр '''Кове Даур'''

## Истори
Министралла кхоьллина 1993 шеран 17 майхь гуьржийн-абхазийн тӀом чӀагӀбеллачу хенахь. Къевлинчу хьолехь, Гуьржийчоьнан агӀора экономикин эмбарго а, гуттаренна керла тӀеман кхерам болуш, Республика Абхазин АГӀМ арахьара политикин гӀуллакх леладо, абхазин дипломаташа шеш ца кхоош болхбар бахьнехь.

Абхазин дипломати кхоллаяларехь боккха Ӏаткъам бира ширачу а, уггаре Ӏаткъамечу а дипломатешца — Россин, АЦШн, Йоккха Британин, Францин, Германин — гуттаренна а цхьаьнагӀуллакхдаро , дуьненайукъара кхолламашца — ВКъКх, ЕКхЦКх, ЕКх, —  процессан кхечу декъахошца гуьржийн-абхазийн дов дӀадерзорехь гуттаренна уьйранаш латторо.

## Министраллин структура
* Россин Федерацин ЛПД, ЛКР, ЛМР, РКъО, Гуьржийчоьнан мехкийн дакъа 
* Хаамийн дакъа
* Туркойчоьнан а, Гергара Малхбален а дакъа
* Латинан Америкин, Азин, Африкин, АТР дакъа
* Европин, АЦШн, Канадин дакъа
* Дуьненайукъара-бакъонан дакъа
* Пачхьалкхан протоколан дакъа
* Консулийн гӀуллакх
* Гочдаран дакъа
* Канцеляри

## Абхазин арахьара гӀуллакхийн министраш

## Хьажа кхин а
* Республика Абхазин Арахьара гӀуллакхийн министр
* Республика Абхазин Министрийн кабинет

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный сайт Министерства иностранных дел Республики Абхазия


Категори:1993 шарахь кхоьллина кхолламаш
Чарли Уильямс

**Чарльз Альберт (Чарли) Уильямс** (; 1873 шо 19 ноябрь, Уэллинг — 1952 шо) — ингалсан футболист а, тренер а. Футболан историн йукъавахна дуьхьаларчу командин дуьххьара гол тоьхна голкипер санна, иза тоьхна 1900 шеран 14 апрелехь «Сандерлендан» кевнаш чу.

## Билгалдахарш

Категори:Футболан кевнахой-бомбардираш
Категори:ФК «Арсенал» Лондон ловзархой
Категори:ФК «Манчестер Сити» ловзархой
Категори:ФК «Тоттенхэм Хотспур» ловзархой
Категори:ФК «Норвич Сити» ловзархой
Категори:ФК «Брентфорд» ловзархой
Категори:Ингалсан футболан тренераш
Категори:Футболех ловзаран Данин гулйина командин тренераш
Категори:ФК «Коринтианс» тренераш
Категори:ФК «Олимпик Лилль» тренераш
Категори:ФК «Америка» Рио-де-Жанейро тренераш
Категори:ФК «Ботафого» тренераш 
Категори:ФК «Фламенго» тренераш
Категори:ФК «Флуминенсе» тренераш
Шийла тӀом

Шийла тӀом — ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа Советийн Социалистийн Республикийн Бертан а, Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн а, церан бартхойн а юкъахь геополитикан а, тӀеман а, экономикин а, идеологин а юкъаметтигаш гӀоьртина хилла мур бу.

Цхьаболчу историкаш дийцарехь, Шийла тӀом болабелла 1947-чу шарахь Трумэнан доктрина кхайкхинчул тӀаьхьа, ткъа бирзина 1991-чу шарахь  Советийн Барт бохарца. Оцу муьрехь «шийла тӀом» олу, хӀунда аьлча Советийн Бертан а, Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн а юкъахь баккхий тӀемаш бацара, амма цу шиммо гӀолоцура баккхий регионан девнашкахь. Ингалсан маттахь царех *proxy war* олу.

Категори:Шийла тӀом
Къинхетамаллин йижарий

**«Къинхетамаллин йижарий»** (ингалсан маттахь *The Religious Order of the Sisters of Mercy*, RSM) — католикийн зударийн монахийн конгрегаци ю. Йиллина Дублинехь 1831-чу шарахь гӀуран-беттан (декабран) 12-чу дийнахь Маколи Кэтрин Элизабетс.

## Хабар
«Къинхетамаллин йижарий» конгреци кхоьллинарг ю Маколи Кэтрин Элизабет. Цо шен дайх дисина даьхни Дублинера «Къинхетаман цӀенна» хьажийра.

Оцу цӀено чохь Маколи Кэтрин Элизабетан лархоша тайп-тайпана дешаран а, динан а, йукъараллин а гӀуллакхаш кхочушдора.

«Къинхетаман цӀа» хӀинцале долуш ду. Таханлерачу дийнахь цу чохь «Халкъашна юккъера къинхетаман йукъ» ю.

Хьалхарчу муьрехь килсан векалш реза бацар «Къинхетаман цӀа» чохь зударийн йукъаралло дӀахьуш долчу динехьдоцучу белхашна. Килсан Ӏедалца халонаш ца хилита, шен динан дас хьехар динчул тӀаьхьа, Маколи Кэтрин Элизабет монахийн конгрегаци кхолла йолаелира.

Маколи Кэтрин Элизабет дийна йолуш бӀе шовзткъе итт зуда яра монахийн жамӀате йукъайогӀуш.

Ирландехь кхоьллира хьалхара шийтта йижарийн цӀа, Ингалсехь диллира ши цӀа.

1841-чу шарахь лахьанан-беттан (ноябран) 11-чу дийнахь Маколи Кэтрин Элизабет кхелхира. Цул тӀаьхьа «Къинхетамаллин йижарий» монахийн конгрегацин гӀуллакхаш даьржира Америкин Цхьанатоьхначу Штаташкахь а, Австралехь а, Керлачу Зеландехь а, Аргентинехь а.

1992-чу шарахь «Къинхетамаллин йижарий» конгрегацино йиллира Дуьненайукъара Къинхетамаллин Ассоциаци (Mercy International Association). 2006-чу шарахь цуьнан берриг пайда герга 5,5 миллион фунт стерлингаш дара.

2009-чу шарахь хӀутосург-беттан (майан) 20-чу дийнахь Ирландин урхалло конгрегацин белхан талламаш бира. «Берашца къизалла лелаяр толлуш йолчу Комиссин» хабаро конгрегацин берийн цӀенош чохь Ӏаш долчу берашна тайп-тайпана гӀело ярна монахаш бехкебира.

## Хьостанаш
Къинхетамаллин мехкарий

**Къинхетамаллин мехкарий**, я *Везачу Викенти де Полон къинхетамаллин мехкарий, викентианкаш, сира йижарий* (французийн маттахь *Filles de la charité de Saint Vincent de Paul, FdC*) — католикийн зударийн конгрегаци ю. XVII-чу бӀешарахь иза йиллина беза-баккхий болу Викенти де Поло а, Луиза де Марийако а.