open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Магомедов, Ислам Курбанович

**Исла́м Курба́нович Магоме́дов** — нохчийн греко-риман латархо, 2015 шеран Европин ловзарийн чемпион, 2015 шеран дуьненан чемпионатан совгӀатхо. Россин дуьненайукъара классан спортан говзанча. 2016 шеран 7 сентябрехь цунна йелла «Нохчийн Республикин дуьхьа хьуьнарш гайтарна» мидал.

## Спортан кхиамаш
* 2010 шарахь Будапештехь хилла юниорашна йуккъера дуьненан чемпионат (96 кг) — ;
* 2011 шарахь Бухарестехь хилла юниорашна йуккъера дуьненан чемпионат (96 кг) — ;
* 2012 шарахь Бакухь хилла Голден Гран-при турнир — ;
* 2013 шеран Европин къаьмнийн Кубок — ;
* 2013 шарахь Россин чемпионат — ;
* 2014 шарахь Россин чемпионат — ;
* 2015 шарахь Петарбухехь хилла Россин чемпионат (98 кг) — ;
* 2015 шарахь Бакухь хилла 1-ра Европин ловзараш (98 кг) — ;
* 2016 шарахь Россин чемпионат — ;
* 2016 шеран Олимпан ловзарш — финалан 1/4 дакъехь иза эшира Турцера волу Дженк Ильдемс.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Магомедов

**Магомедов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Магомедов, Ислам Курбанович (1991) — нохчийн греко-риман латархо.
* Магомедов, Сейфулла Сеферович (1983) -  Россин тхэквондист.
* Магомедов, Султан Лутаевич (1937—1980) — нохчийн эшархо, композитор.
* Магомедов, Хаджимурад Сайгидмагомедович (1974) - Россин парг1ат кепар латархо.
----
* Магомедова, Сакинат Магомедовна (1978) — нохчийн спортхо, Россин а, Европин а, дуьненан а тхеквандо чемпион.

## Хьажа иштта
* Магомадов.
Шугаев, ЯрагӀи Гаджиевич

**Яраги Гаджиевич Шугаев** — паргӀат кепар латархо, ССРС чемпион, Европин чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча (1979). Лата Ӏама волавелла 1974 шарахь. Цуьнан тренер вара Салим Нуцалханов. 1977 шарахь иза хилира ССРС спортан говзанча.

## Спортан кхиамаш
* 1981 шеран паргӀат кепар латаран ССРС чемпионат — ;

## Ссылки
*  

Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
ТӀо-берам

**ТӀо-берам** — нохчийн къоман даар, тӀо-берам юкъахь хуьлу кӀалд, тӀо, туьха.

## Кечбар
ТӀо-берам кечбеш бу кӀалдах тӀо а, туьхи а тоьхна дика кегина. Бууш бу бепигца я сискалца.

## Литература
* Россия. Путеводитель ТОП 30. Это нужно увидеть! Голомолзин Евгений Валентинович
* Знамя, Выпуски 1-6 - Журнал Знамя, 1974
* Кавказская кухня - Л. С. Кадиева, К. Х Кадиев, Н. Г. Прибе
* Эхо Кавказа, Выпуски 3-9
* Записки прокурора - Руслан Тамаев
## Билгалдахарш

Категори:Нохчийн даар
Аухадов

**Аухадов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Аухадов, Апти Хамзатович (1992) — нохчийн штангист;
* Аухадов, Хамзат Ахмаевич (1965) — нохчийн еза атлетикан тренер;
Аухадов, Апти Хамзатович

**Апти́ Хамза́тович Ауха́дов** — нохчийн штангист, Россин а, Европин а, дуьненан а чемпион, 2013 шарахь Казанехь хилла Универсиадан толамхо, 2012 шеран аьхкенан Олимпиадан дато совгӀатхо. Россин Сийлахь спортан говзанча. 2016 шеран 7 сентябрехь цунна йелла «Нохчийн Республикин дуьхьа хьуьнарш гайтарна» мидал.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* Профиль на сайте rsport.ru
* Профиль на сайте Министерства спорта Российской Федерации 
* Профиль на сайте sports-reference.com 
* Профиль на сайте Олимпийской команды России 
* Профиль на сайте wsport.free.fr
* Профиль на сайте IWF 
* Profile IWRP

Категори:Россин чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Батурино (Кожевникован кӀошт)

**Батурино** () — Россин Федерацин Томскан областан Кожевникован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат континенталан йу, йовхачу аьхкенца а, шийлачу Ӏаьнца а, тӀуналла цхьабосса йу, хенан хӀоттаман элементаш хийца дукха сиха ло, боцучу хенан муьрехь (масех дийнахь йа сахьтехь). Меттигера климат, хьалхарчу шерашкахь санна хийца ца луш схьайогӀу, иза доьзна ду Малхбуза-Сибрехан акъарин тӀехуларчу хӀаваийн массийн чолхечу циркуляцех эвла шера а, массо агӀора йиллина а йу, къилба-малхбале йоцург, цуо аьтту бо Арктикин а, Атлантикин а, Йуккъерчу Азин а хӀаваан массашна кхуза чуйахка. Цундела циркуляцин процессаш Малхбуза-Сибрехан тӀехула массо а хенахь дакъалоцу арктикин а, бараман а хӀаваан массаш, ткъа аьхка кхин тропикера а. ХӀаваан массаш дӀахьо циклонийн а, антициклонийн а системехь, цуо хенан хӀоттам областехь цхьаьна эшшар ца лоттуьйту, шо шере мел деле ловзаш хуьлу иза.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кожевникован кӀоштан индексаш

Категори:Кожевникован кӀоштан нах беха меттигаш
Анаста (эрк)

**Анаста** (коьртехь Ахкете) — Россин хи, хи доьдуш ду ДегӀастанан (Ботлихан кӀошт) а, Нохчийчоьнан (Веданан кӀошт) а латтан тӀехула. Хина хьост йу Ӏаьндийн ГӀой-хина аьрру агӀорахь. Хина дохала йу 23 км.

## Билгалдахарш

Категори:Кавказан эркаш
Милоновка

**Милоновка** () — Россин Федерацин Томскан областан Томскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Томскан кӀоштан индексаш 

Категори:Томскан кӀоштан нах беха меттигаш
Аларь

**Аларь** () — Россин Федерацин Иркутскан областан Аларан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат шен-кепара хилар билгалдолу иза материкан йуккъехь хиларо, хӀордан барамал дикка айайелла хиларо, орографин чолхалло. Махкахь азин антициклон хуьлу, Ӏаьнан заманахь цуьнан Монголи тӀехула кхуьу хӀаваан массаш нисло Азин атмосферан Ӏаткъаман максимум къилбаседа йисттехь. Оцу хьолехь циклонан жигаралла дикка гӀелло.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Иркутскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+8.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Аларан кӀоштан индексаш 

Категори:Аларан кӀоштан нах беха меттигаш
Урам

**У́лица** — нах беха меттиган инфраструктуран элимет.

ГӀишлойн юккъера меттиг.

## Билгалдахарш

Категори:Урам
Аджинджал, Руслан Алексеевич

**Русла́н Алексе́евич Аджинджа́л** — Россин футболист, ахтурсло, тренер. 2015 шеран 15 октябрь дуьйна — Абхазин футболан Федерацин президент.

## Кхиамаш
 **Балтика**
* 1995 шарахь ПФЛ хьалхара лиган толамхо;
* 1994 шарахь ПФЛ хьалхаран лиган бронзан совгӀатхо.

 **Торпедо-ЗИЛ**
* 2000 шарахь ПФЛ хьалхаран лиган дато совгӀатхо.

 **Уралан**
* 2001 шарахь ПФЛ хьалхаран лиган дато совгӀатхо.

 **[[Терек (футболан клуб)|«Терек»]]**
* 2004 шарахь ПФЛ хьалхара лиган толамхо;
* 2005 шарахь Россин Суперкубкан финалист.

 **Краснодар**
* 2014/2015 шерашкахь Россин чемпионатан бронзан совгӀатхо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* ФК «Крылья Советов» сайтехь профиль 
* ФК «Луч-Энергия» сайтехь профиль

Категори:ФК Ахьмад ловзархой
Категори:ФК «Динамо» Сухуми ловзархой
Къилбаседа Сентинель

**Къилбаседа Сентинель** () — Бенгалийн айман чуьра Андаманан гӀайренийн йукъара цхьа гӀайре. Иза йу Къилба Андаманан къилба декъана малхбузехьа. Цуна майда йу 72 км². ГӀайренна урхалла деш йу ХӀинди, цуна Андаманан а, Никобаран а гӀайренаш цӀе йолу регионан йукъахь лоруш йу гӀайре (1947 дуьйна).

## Билгалдахарш
Хемниц

**Хемниц** () — Германин Саксони латтана йукъара коммуна.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Категори:Германин гӀаланаш
Категори:Германин коммунаш
Категори:Саксони латтана гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Мулаев, Хаваж-Баудин Эмединович

**Хаваж-Бауди(н) Эмединович Мулаев** — нохчийн греко-риман латар, ССРС чемпионатийн чемпион а, совгӀатахо а, ССРС а, дуьненан а Кубкаш йаьккхинарг, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча.

## Спортан кхиамаш
* 1984 шеран Гран-При «Иван Поддубный» — ;
* 1984 шеран ССРС греко-риман латаран чемпионат — ;
* 1985 шеран ССРС греко-риман латаран чемпионат — ;
* 1985 шеран ССРС латаран Кубок — ;
* 1985 шеран Гран-При «Иван Поддубный» — ;
* 1986 шеран Европин латаран чемпионат — 4 меттиг;

## Литература

## Хьажоргаш
* 

Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Дуьненан Кубок йаьккхинарш
Категори:ССРС Кубок йаьккхинарш
Орстхой-Мохк

**Орстхой-Мохк**, ***Арсхте-Мохк*** (), арарцlераш: ***Балсу***, ***Карабулак мохк*** — Къилбаседа Кавказан йуккъахь лаьтта историйн мохк бу. Иза бара Эс-хи, Марта хишца лакхахь а, йуккъахь а долчу латтанаш тӀехь. Цигахь XVIII бӀаьшерашкахь кхоллайеллачух тераду нохчийн къомах болчу орстхойн тӀеман-политикин союз Орстхой. Таханалера охьаховшар — доккхаха дакъа ГӀалгӀайчоьнан Соьлжан кӀоштахь а, Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштан дозанехь а. Мохк шуьйрочу Аьккха олучу нохчийн историн регионан йукъахь бара.

## ЦӀе
Орстхой-Мохк боху цӀе цхьанне а историн тептарш тӀехь йазйина йац. Дукха хьолахь Ӏилманчаша-кавказйовзархоша а, мохк мохкбовзархоша (Ш. Б. Ахмадов, А. С. Сулейманов кхин берш) а, орстхой дуьххьала охьахевшина историн мохк билгалбоккхуш лелайо тӀеман-политикин а, меттиган союзан *Орстхой* боху цӀе, йа термин — *паргӀата йукъаралла Орстхой*. Оьрсийн меттан тептаршкахь йукъараллех, къомах, махках ала тарло *арстхой/арштхой, орстхой/орштхой, эрстхой/эрштхой*. Ткъа орстхош а, гӀалгӀаш а махках олу *Арсхте/Арште*, нохчаша — *Арстхой/Арштхой* олу. XVIII бӀаьшерера талламчо И. А. Гюльденштедта оцу меттигах *Карабулак мохк* олу (туьркийн маттара, гӀумкийн маттара хила а тарло , орстхойн цӀе «карабулакаш» шуьйра йаьржина экзоэтноним хилла), мохк билгалбоккхуш кхин а масех топоним йуьйцу цуо: нохчийн — *Арисх Тояи/Ариш Тояй*, чергазийн — *Балсу* — Марта хин шира цӀе (туьрк. «Мезан хи»).

## Йарташ
Орстхой-Махкара бахархойн орстхойн йарташ, кӀезиг теллина ю, таханаьнна дукхахадерг гулдинарг мохкбовзархо А. С. Сулейманов (арахецна IV декъехь 1976—1985 шерашкахь) бен вац, Ӏилманчаша-кавказйовзархоша кхин а тӀе таллам бан беза оцу махкахь.

Орстхой-Мехкан яртийн коьрта тептар:

## Галерей

Файл:Alhasty-2.jpg|Алхаста чувоьдийла
Файл:Alhasty-lenina.jpg|Алхастара Ленинан цӀарах урам
Файл:Alhasty-3.jpg|Алхастара маьждиг
File:Галайн-Ам (Lake Galain-Am).jpg|Галайн-Ӏам


## Литература
* 
* 
* 
: *1-е переиздание (изменённое, включает 4 части):* 
: *2-е переиздание (изменённое, включает 4 части):* 

## Билгалдахарш
;Комменташ

;Комменташ

;Хьосташ

## Литература
* 
* 
* 
: *1-е переиздание (изменённое, включает 4 части):* 
: *2-е переиздание (изменённое, включает 4 части):* 

## Хьажоргаш

* Область Орстхой  на сайте «Syrtash — Нахская галерея».
* История Эрштхо  на сайте «Нохчалла» (глава из книги Л. Ильясова «Тени вечности»).
* topomapper.com — подробная карта Чечни и Ингушетии.

Категори:ГӀалгӀайчоь
Категори:Нохчийчоь
Артышта

**Артышта** () — Россин Федерацин Кемеровн областан Белован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат чӀогӀа континенталан йу. Ӏа — шийла а, деха а, аьхке — йоца а, йовха а. ГӀоролаш йоцу мур лаьтта 100 дийнахь областан къилбаседехь, 120 де гергга Кузнецкан боьран къилбехь. Къилбаседа дуьненан эхиган барамера асехь лаьттачу Кемеровн областана кхочу дикка дукха маьлхан йовхо шарахь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Белован кӀоштан индексаш

Категори:Кемеровн областан Белован кӀоштан нах беха меттигаш
Айссати, Исмаил

**Исмаил Айссати** (; 1988 шеран 16 август , Утрехт, Нидерландаш) — Мароккора футболист, ахтурсло, «Аланьяспор» клубан ловзархо, Марокко гулйина тобанан ловзархо.

## Клубийн статистика

*(2013 шеран 10 ноябрехь хилла хьал)*

## Кхиамаш
 **ПСВ**
* Нидерландий чемпион (**2**): 2006/07, 2007/08.

 **«Аякс»**
* Нидерландийн чемпион (**1**): 2011/12;
* Нидерландийн Кубок йаьккхинарг (**1**): 2009/10.

 **Нидерландийн гулйина тоба**
* Европин кегирхойн чемпионатан толамхо (**1**): 2006, 2007.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль ПСВ сайтехь  
* Статистика ''Voetbal International'' сайтехь  

Категори:Терекан ловзархой
Акулов, Олег Александрович

**Оле́г Алекса́ндрович Аку́лов** (1973 шеран 6 январь) — оьрсийн футболист, ахтурсло, тӀелатархо, тренер.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Терекан ловзархой
Металлплощадка

**Металлплощадка** () — Россин Федерацин Кемеровн областан Кемеровн кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кемеровн кӀоштан индексаш 

Категори:Кемеровн кӀоштан нах беха меттигаш
Акчурин, Касим Александрович

**Каси́м Алекса́ндрович Акчу́рин** (1943 шеран 9 октябрь, Батуми, Гуьржийн ССР, СССР) — советски футболист а, тренер а, 1966 шо дуьйна СССР спортан говзанча.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Терекан ловзархой
Чилихой

**Чилихой** (испан. *Chilenos*) — Чилехь деха къам.

Категори:Къаьмнаш
Категори:Чили
СурдукъетӀе

**СурдукъетӀе** — йуккъерачу бӀешерийн вайнехан тайпан кхоллам бу хӀинцалерчу ломан ГӀалгӀайчуьра а, къилба Нохчийчуьра а. Дукхаха болчу историкаш дийцарехь, «сурдукъетӀе» этноним йуста йеза хӀинцалерчу нохчийн, гӀалгӀайн, бацойн дайшца.

## Этноним схьайалар
1926 шарахь хилла Орган-чӀож чохь нохчийн эвла Зурзукъа Ваштар хи тӀехьа хилла, Улус-Кертана а, ЗазаргӀана а къилб-малхбалехьа .

ХӀара этноним тоярхьама леррина тептар йаздина волчу С. Джамирзаевс, йаздо: «СурдукъетӀе гуьржийн тептаршкахь хьехайо тӀемаца дуьстина, цуьндела оцу деша хьалхара дакъа дусту нохчийн а, гӀалгӀайн а сур — „эскар“, ткъа шолгӀа „дукъ“ дешнашца, аьлчи а „дукъан эскар“».

ГӀалгӀайн историкаш дийцарехь СурдукъетӀе (), долчух тера хета гуьржаша галдаьккхина дуьйцу гӀалгӀайн дийцар «Дардза къуньгиш» (Дерцан кӀентий). Кхин цхьа агӀо а бу, цуо боху СурдукъетӀе исторера стаг ву ГӀалгӀайчуьра Джейрахан Ӏине Гуьржийчухула, йуккъерчу бӀешерашкахь Шема олуш хиллачу махкара веана, амма уггар а хьалхара иза хьехош волу тептарш VI—V бӀешо вайн эрал хьалхара ду, ткъа оцу хенахь оцу махкахь дехаш урартийн къам дара.

Ӏарбийн географаш IX—X бӀешерашкахь махках олуш хилла «Дурзук», ткъа Аьссан Ӏинах — Баб-Сул (Баб-Сур — «Эскаран кевнаш»).

## Географин хоттам
СурдукъетӀе мохк бара хӀинцалера ломан ГӀалгӀайчоь а, къилба Нохчийчоь а. Кхин а цхьа агӀо йу: VI Вахтанган тептаршкахь СурдукъетӀе этноним лелайо глигваш а, кистой а билгалбохуш шоззе а, ткъа XII бӀаьшеран академика Джавахишвили Иванэн картин тӀехь, СурдукъетӀе доза ду къилбехьа Кахетица, малхбалехьа — ДегӀастаца, аьлчи а Къилбаседа Кавказан йуккъахь лаьтта. ДегӀастанан а, СурдукъетӀе а йоькъу «СурдукъетӀан лаьмнаш». Багратиони Вахуштис шен «Гуьржехан дахар» цӀе цолчу балхан тӀехь хьахайо «кист-сурдукъатӀе» («кист-дзурдзуки»), буьйцу махке хьаьжчи, кистой — гӀалгӀай бу, ткъа сурдукъетӀой — нохчий бу (В. Гамрекелин белхашкара) (Какабадзе, 1969:286).

## Истори

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  Дзурдзукские ворота
*  Ворота дзурдзуков ждут своих открывателей
*  Ассинское ущелье — проблемы экологии 

Категори:ГӀалгӀайн истори
Категори:Нохчийчоьнан истори
Категори:Вайнах
Категори:Кавказан истори
Шихабов, Салман Сайд-Хусейнович

**Салма́н Сайд-Хусе́йнович Шиха́бов** — нохчийн спортсмен, чуччабахна латаран Россин чемпионатан совгӀатхо, ветеранашна йукъахь Россин а, дуьненан а чемпион, Россин спортан говзанча, тренер.

## Спортан кхиамаш
* 2009 шарахь Россин чуччабахна латаран чемпионат — ;
* 2010 шарахь ветеранашна йукъахь Россин чуччабахна латаран чемпионат — ;
* 2011 шарахь ветеранашна йукъахь Россин чуччабахна латаран чемпионат — ;
* 2011 шарахь ветеранашна йукъахь дуьненан чуччабахна латаран чемпионат — ;

## Цо Ӏаминарш
* Шихабов, Беслан Салаудиевич (1982) — кикбоксёр, Россин чемпионатан совгӀатхо, дуьненан чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а, Россин спортан говзанча, тренер.
* Шихабов, Муса Салаудиевич (1985) — кикбоксёр, Казахстанан а, Россин а, дуьненан а чемпион, Россин спортан говзанча, Беркут латаран клубан коьрта тренер, Россин Сийлахь тренер, Нохчийн Республикин кикбоксинган федерацин президент.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Шихабов, Беслан Салаудиевич

**Бесла́н Салауди́евич Шиха́бов** — нохчийн кикбоксёр, Россин чемпионатан совгӀатхо, дуьненан чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а, кикбосинган Россин спортан говзанча, боксан Казахстанан спортан говзанча, ТӀехьа-Мартан ДЮСШ тренер-хьехархо.

## Спортан кхиамаш
* 2005 шарахь Россин кикбоксинган чемпионат — ;
* 2005 шарахь дуьненан кикбоксинган чемпионат — ;
* 2005 шарахь дуьненан К-1 кикбоксинган чемпионат мира — ;

## Литература
* 

Категори:Дуьненан чемпионаш
Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Категори:Россин тренераш
Шихабов

**Айдами́ров** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Шихабов, Беслан Салаудиевич (1982) — нохчийн кикбоксёр.
* Шихабов, Муса Салаудиевич (1985) — нохчийн кикбоксёр.
* Шихабов, Салман Сайд-Хусейнович (1963) — нохчийн спортсмен, чуччабахна латаран Россин чемпионатан совгӀатхо.
1-й

**1-й** () — Россин Федерацин Кемеровн областан Чебулан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат чӀогӀа континенталан йу. Ӏа — шийла а, деха а, аьхке — йоца а, йовха а. ГӀоролаш йоцу мур лаьтта 100 дийнахь областан къилбаседехь, 120 де гергга Кузнецкан боьран къилбехь. Къилбаседа дуьненан эхиган барамера асехь лаьттачу Кемеровн областана кхочу дикка дукха маьлхан йовхо шарахь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Чебулан кӀоштан индексаш

Категори:Чебулан кӀоштан нах беха меттигаш
Лель, Екатерина Николаевна

**Екатери́на Никола́евна Чупринина** (сценан цӀе **Катя Лель**) — Россин эстрадан эшархо, Нохчийн Республикин Халкъан актриса.

## ХӀусум
* Да — Николай Чупринин (кхелхина 2002);
* Нана — Людмила Чупринина;
* Йоккха йиша — Ирина;
* Майра — Игорь Геннадьевич Кузнецов;
* ЙоӀ — Эмилия Кузнецова.

## Дискографи
* «Елисейские поля» (1998);
* «Талисман» (1999);
* «Сама» (2000);
* «Между нами» (2002);
* «Джага-джага» (2004);
* «Кручу-верчу» (2005);
* «Я твоя» (2008);
* «Солнце любви» (2013).

## Видеографи

## СовгӀаташ
Цо деккхина «Дашо граммофон» цӀе йолу кхо совгӀат:
* 2001 — «Горошины»;
* 2003 — «Мой мармеладный»;
* 2004 — «Долетай».

«Шеран эшар» фестивалин лауреат:
* 1998 — «Огни»;
* 2001 — «Горошины»;
* 2003 — «Мой мармеладный», «Долетай»;
* 2004 — «Муси-пуси», «Две капельки».

Кхидолу совгӀаташ:
* «Овация 1998»;
* «Овация 1999»;
* «Стопудовый хит 2004»;
* «Бомба года».

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальни сайт
* Катя Лель эшараш
* Катя Лель 
* Катя Лель
* Катя Лель
* Видеоканал Яндексехь

Категори:«Дешийн граммофон» совгIатан лауреаташ
Милютино (Кемеровн область)

**Милютино** () — Россин Федерацин Кемеровн областан Юрган кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Юрган кӀоштан индексаш 

Категори:Юрган кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белхан категори
Аршаново

**Аршаново** () — Россин Федерацин Хакасин Алтайн кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат тайп-тайпана йу, бахьна географин хӀоттаман башхаллаш а, рельеф а йу. Климатан башхаллаш кхоллало маьлхан энергин, рельефан, ораматийн, атмосферан циркуляцин Ӏаткъамца. Мелхан радиацин цхьанатоьхна барам Хакасин аренийн декъехь дуккха а сов йу, иза санна шораллехь йолчу Россин малхбузан кӀошташкахьчул. Кхузахь алсама бу бекхна, кӀезиг мархаш йолуш хенан хӀоттам. Эрана олуш дац «маьлхан Хакаси». Боккъала а, кхузахь денош алсама ду Сочехьчул. Йакъон климат хиларан коьрта бахьна лаьмнийн даккъийн Ӏаткъам бу, цара догӀан ӀиндагӀа до (мархаш сехьа ца йовлуьйту). Кхузахь алсама ду къилба-малхбузен мехаш. ЧӀогӀа мехаш бӀаьстенан амалехь ду, дукхахьолахь цара йахьа чан. Къилбаседехьа йиллина хиларо аьтту бо арктикин хӀаваъ чубаийта. Ма-дарра аьлча, Хакасин климат чӀогӀа континенталан амалехь йу, аьхке йовха, Ӏа шийла.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Алтайн кӀоштан индексаш

Категори:Хакасин Алтайн кӀоштан нах беха меттигаш
Агински

**Агински** () — Россин Федерацин гӀалин кепара эвла, Байкалдехьара мехкан Агинскан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат луьра, чӀогӀа континенталан йу. Октябрехь дуьйна кхузахь хӀутту лакхара атмосферан Ӏаткъам. Йочанаш кӀезиг хуьлу, ткъа малх лепар кхузахь алсама хуьлу Ялтехь а, Кисловодскехь а чул. Оцу хенахь гӀийла мох а наггахь бен ца хуьлу. Оцу хьолашкахь латтано йойу дукха йовхо атмосферан дӀайалар бахьнехь, цуьнца кхетадо температуран инверсеш а, алссама тӀетаьӀӀа шелонаш латтар. Аьхке кхузахь йовха йу, цхьаццанхьа тӀех йовха йу, ткъа Ӏа шийла ду.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Якутскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+9.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Агинскан кӀоштан индексаш

Категори:Агинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Мулино

**Мулино** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — Сен-МагӀитим. 
## Географи
.

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Сен-МагӀитим департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Рудник (Винницан область)

**Рудник** () — Украинин Винницан областан Тульчинан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Тульчинан кӀоштан индексаш 

Категори:Тульчинан кӀоштан нах беха меттигаш
Кунаев, Эли Умарович

**Э́ли Ума́рович Куна́ев** — нохчийн штангист, ССРС спортан говзанча, Россин Сийлахь тренер, халкъашна йуккъера даржан суьдхо. Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкахн хьехархойн институт чекхйаьккхинарг.

## Цо Ӏаминарш
* Аухадов, Хамзат Ахмаевич (1965) — мастер спорта ССРС, Заслуженный тренер России.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Категори:Нохчийчоьнан латархой
Аслаханов, Асламбек Ахмедович

**Асламбе́к Ахме́дович Аслаха́нов** — политик, Федерацин Советан декъашхо, Омскан областан Ӏедалан векал, халкъашна йукъараллин гӀулкхийн Федерацин Советан Комитетан когаметтаниг. Полицин генерал-майор, Россин Федерацин президентан хьехамча.

## Библиографи
* 
* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Биография Асламбека Аслаханова на сайте Президента России 
* 

Категори:Нохчийчоьнан политикаш
Категори:Нохчийчоьнан самбисташ
Антоновка (Амуран область)

**Антоновка** () — Россин Федерацин Амуран областан Архаран кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат чӀогӀа континенталан йу муссоналлин сипташца. Иштта климат кхоллайаларан бахьна маьлхан радиацин а, хӀаваан массийн циркуляции а, географин факторийн а уьйр йу. Географин факторш йукъахь дукха хӀума ду: шораллин хӀоттам; мохк хӀордан гена хилар.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Якутскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+9.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Архаран кӀоштан индексаш 

Категори:Архаран кӀоштан нах беха меттигаш
Анива (гӀала)

**Анива** () — Россин Федерацин гӀала, Сахалинан областан Аниван гӀалин гуо административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла йогӀу бараман шораллин муссонийн зонин йукъа. Амма кхузара климат гуттар луьра йу бараман асанера кхечу областашца йуьстича. Атмосферан Ӏаткъамийн йукъ хийцайаларца, хӀаваан массийн агӀонаш хийцало шарахь шозза. Ӏай шийла хӀаваийн массаш материк тӀиера Ӏапказ агӀора хьоькху. Цундела кхузахь оцу хенахь алсама хуьлу къилбаседа а, къилбаседа-малхбузен а мехаш, лаьтта йаккхий шелонаш. Ткъа аьхка, шелйелла хӀаван массаш йуханехьа йогӀу, гӀайренаш тӀехула йовлуш шорта йочанаш йахьа, цундела аьхке кхузахь шийло а, тӀуьна а хуьлу. Шеран йочанийн барам кхузахь кхочу 1000 мм сов. Бакъду, йочанаш массанхьа цхьабосса-м ца хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Магаданца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+11.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Аниван гӀалин гуо индексаш 

Категори:Аниван гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Садаев, Ризван Яралыевич

**Ризва́н Яралы́евич Сада́ев** — футболист, тӀелатархо (хьалха — ахтурсло). «Вайнах»(Шела) клубан ловзархо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Терекан ловзархой
Садаев

**Садаев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Садаев, Заур Умарович (1989) — нохчийн футболист.
* Садаев, Ризван Яралыевич (1979) — нохчийн футболист.
* Садаев, Умар Абдулаевич (1960—1992) — нохчийн футболист.
Менделеево (Кунашир)

**Менделеево** () — Россин Федерацин Сахалинан областан Южно-Курильскан гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Магаданца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+11.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Южно-Курильскан гӀалин гуо индексаш

Категори:Южно-Курильскан гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Ола (Магаданан область)

**Ола** () — Россин Федерацин гӀалин кепара эвла, Магаданан областан Олан кӀоштан административан центр.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат чӀогӀа континенталан а, лура а йу. Мехаш шеран дохалехь шийла ду. Аьхка уьш хьоькха шийлачу хӀорд тӀиера материк тӀе, Ӏай — чоьхьарчу шийлачу кӀошташкара хӀорд тӀе. Хуьлу хаъал йаккхий башхаллаш хӀорд йисттерчу кӀоштийн климатехь, уьш къаьста кӀедачу Ӏашца а, шийло аьхкенца а, областан чоьхьарчу дакъошкахь климат чӀогӀа континенталан йу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Камчаткаца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+12.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Олан кӀоштан индексаш

Категори:Олан кӀоштан нах беха меттигаш
Никольски (Камчаткин мохк)

**Никольски** () — Россин Федерацин эвла, Камчаткин мехкан Алеутийн кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климатан амалехь ду хенан-хӀоттам бес-бесар а, цхьаьнаэшшара ца хилар а, иза доьзна ду географин хӀоттамах, гуонахьарчу Тийна Ӏапказан хӀордех, хӀаваан массаш леларх, рельефах. Аьхке Камчаткехь догӀнашца хуьлу. Ӏаьна заманахь хенан хӀоттаман хьал сиха хийцалуш хуьлу, иза гойту, масала, цӀеххьана догӀучу лайша, дукха хьолахь мехашца догӀу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Камчаткаца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+12.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Алеутийн кӀоштан индексаш 

Категори:Алеутийн кӀоштан нах беха меттигаш
Бели Гора (Якути)

**Бели Гора** () — Россин Федерацин гӀалин кепара эвла, Якутин Абыйн улусан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат чӀогӀа луьра ю. Иза къастало чӀогӀа континенталлийца. Аьхке кхузахь йоца, йовха ю. Ӏа кхузахь деха, чӀогӀа шелонаш йолуш ду. Буьрса климат бахьнехь массанхьа а кхиина дукха шерашкахь лаьтта лаьттан гӀур.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Магаданца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+11.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Абыйн улусан индексаш 

Категори:Абыйн улусан нах беха меттигаш
Подлужни (Ровнан область)

**Подлужни** () — Украинин Ровнан областан Ровнан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ровнан областан индексаш 

Категори:Ровнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белхан категори
Хений дукъ

**Хений дукъ** () — ДегӀастанан Казбековн кӀоштан латтан тӀехь хьалха хилла эвла.

Хений дукъ эвла йиллина хийла аьккхаша, цуна цӀеран маьӀна ду «Диттийн дукъ».

## Географи
Иза йу Хаси-Эвлан къилбехьа ГӀурий хина коьртехь, Дылыман къилба-малхбузехьа.

## Билгалдахарш

Категори:Казбековн кӀоштан нах беха меттигаш
Александровка (Амуран область)

**Александровка** () — Россин Федерацин Амуран областан Зейн кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат чӀогӀа континенталан йу муссоналлин сипташца. Иштта климат кхоллайаларан бахьна маьлхан радиацин а, хӀаваан массийн циркуляции а, географин факторийн а уьйр йу. Географин факторш йукъахь дукха хӀума ду: шораллин хӀоттам; мохк хӀордан гена хилар.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Якутскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+9.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Зейн кӀоштан индексаш 

Категори:Зейн кӀоштан нах беха меттигаш
Амурск

**Амурск** () — Россин Федерацин гӀала, Хабаровскан мехкан Амурскан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла Амуран-Уссурийскан климатан кӀошт йукъахь йу, иза бараман зонера ТийнаӀапказан муссонан меттиган чуйогӀу Климатан амалехь ду аьхкенан йовхо а, барамера луьра кӀезиг ло долу Ӏа а.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Владивостокца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+10.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Амурскан кӀоштан индексаш 

Категори:Амурскан кӀоштан нах беха меттигаш
Джамбеков, Овхад Алихаджиевич

**Овхад (ШаӀрани) Алихаджиевич Джамбеков** () — нохчийн Ӏилманча а, йаздархо а, филологийн Ӏилманийн кандидат, Нохчийчоьнан а, Россин а йаздархойн тобанийн декъашхо, Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университетан нохчийн филологийн кафедран доцент. Иза 30 шарахь сов нохчийн фольклор гулйеш ву.

## Биографи
Вина ГӀиргӀазойчохь. Циггахь чекхйаьккхина 1-ра класс. 1957 шарахь цӀавирзина. «Ленинец» газетехь болх бира. Ши шо даьлча иза культурин отделан куьйгалхо хилира. Заочно чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан нохчийн меттан а, литературин а, оьрсийн меттан а, литературин а факультет. Цо чекхйаьккхира Гуьржийн Ӏилманийн академин Гуьржийн литературин институтехь аспирантура. 2008 шарахь иза хилира филологийн Ӏилманийн кандидат. Цуьнан диссертаци йара «Жанровые и поэтические особенности чеченских героико-исторических песен илли».

Тахана иза ву Исламан университетан филологин кафедрехь болх беш. Цо йазйина дукха книгаш а, статьяш а нохчийн фольклорех а, литературех а лаьцна.

## Библиографи

### Книгаш
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Статьяш
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  
* 
* 
* 
* 

Категори:Нохчийн йаздархой
Категори:Нохчийн Ӏилманчаш
Алханов, Хайдар Минералович

**Хайдар Минералович Алханов** — футболист, футболан тренер, спортан гӀуллакххо. «Терекан» коьрта тренер.

## Биографи
1967—1990 шерашкахь физкультуран учитель болх бина ЦӀоьнтаран школехь. Цунна йелира футболан 1-ра разряд. 1976 шарахь чекхйаьккхира Нохчийн пачхьалкхан университет. 1985 шарахь иза волавелира футболан тренер болх бан. 1990—1991 шерашахь иза вара Шелара «Вайнах» клубан тренер болхбеш. 1992—2000 шерашкахь иза вара «Терекан» коьрта тренер. 1997 шарахь иза вара Нохчийчоьнан футболан федерацин вице-президент. 1998 шарахь иза вара Нохчийчоьнан футболан гулйина тобанан коьрта тренер. «Терекан» вице-президент.

2000 шо дуьйна Нохчийн Республикин физкультуран а, спортан а, туризман а пачхьалкхан комитетан председатель. 2001 шо дуьйна Нохчийчоьнан физкультуран а, спортан а, туризман а министр. 2013 шарахь Нохчийн Республикин Куьйгалхон физкультуран а, спортан а хьашташна хьехамча.

## СовгӀаташ
* Нохчийчоьнан футболан Сийлахь тренер;
* Нохчийчоьнан физкультуран а, спортан а Сийлахь белхало.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Терекан тренераш
Милехино (Амуран область)

**Милехино** () — Россин Федерацин Амуран областан Серышеван кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Якутскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+9.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Серышеван кӀоштан индексаш 

Категори:Серышеван кӀоштан нах беха меттигаш
Тээли

**Тээли** () — Россин Федерацин эвла, Туван Бай-Тайган кожуунан административан центр.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат чӀогӀа континенталан йу. Ӏа лаьтта ноябран апрель кхаччалц. Боьранаш чохь иза шийла а, мох боцуш а, алсама бекхна, малх кхетта хенан хӀоттам болуш а ду. БӀаьсте (апрель — май) — йоца, йекхна, мох болуш йекъа йу. Аьхке лаьмнаш йукъара охьатаьӀна аренашкахь йовха йу, тӀех йовха а хуьлу. Гуьйре — йекъа а, йекхна а йу. Сентябрехь йовхо йухайерзар нисло, тӀаккха йекхна, малх кхетта хенан хӀоттам хуьлу, шолгӀа заза доккху.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бай-Тайган кожуунан индексаш

Категори:Бай-Тайган кожуунан нах беха меттигаш
Пятигорскан муниципалан кхоллар

**Пятигорскан муниципалан кхоллам** — Россин Ставрополан мехкан муниципалан кхоллам.

Административан центр — Пятигорск.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Ставрополан мохк
Дзайтиев, Рамзан Нажмудинович

**Рамзан Нажмудинович Дзайтиев** — футболист (турсло, ахтурсло), футболан тренер. 2001-2002 шерашкахь — Соьлжа-ГӀалин «Терекан» коьрта тренер.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Терекан тренераш
Категори:Терекан ловзархой
Саьрмикан жовхӀар Z

—  японийн аниме-сериал, кхоьллина Toei Animation.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
; Рецензеш
* Рецензи Anime News Network сайт тӀехь 
* Рецензи IGN сайт тӀехь 
* Рецензи THEM Anime сайт тӀехь 

Категори:Toei Animation
Юбилейни (Буряти)

**Юбилейни** () — Россин Федерацин Бурятин Баргузинан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат — чӀогӀа континенталан йу, шийла Ӏа долуш, йовха аьхке йолуш. Ӏа шийла, декъа кӀезиг ло долуш хуьлу. БӀаьсте мохе йу, гӀоролаш йолуш, йочанаш чӀогӀа кӀезиг йолуш. Аьхке йоца, довхачу деношца а, шийлачу буьйсанашца, июлехь а, августехь а шортта догӀанаш долуш хуьлу. Гуьйре тӀекхочуш хаа а ца ло, хенан хӀоттам цӀеххьана хийца ца ло, цхьацца шерашкахь иза йеха а, йовха а хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Иркутскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+8.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Баргузинан кӀоштан индексаш 

Категори:Баргузинан кӀоштан нах беха меттигаш
Белоусов, Юрий Николаевич

**Ю́рий Никола́евич Белоу́сов** — ССРС футболист, нападающий, тренер. ССРС спортан говзанча (1949). РСФСР Сийлахь тренер (1966).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Терекан тренераш
Идрисов, Руслан Муслимович

**Руслан Муслимович Идрисов** — Францехь Ӏаш волу нохчийн спортсмен, тренер, тайпан Варандой.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Идрисов

**Идрисов** — фамили. И фамили йолу нах:
* Идрисов, Абухаджи (1918 шеран 17 май — 1983 шеран 22 октябрь) — Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал;
* Идрисов, Руслан Муслимович — Францехь Ӏаш волу нохчийн спортхо, тренер.
Маша и Медведь

**«Ма́ша и Медве́дь», Маша а, Ча а** — Россин мультипликацин сериал, кхоьллина Россин «Анимаккорд» цӀе йолу анимацин студехь, дукху нахана хьажархьама, гайта йолина 2009 шеран 7 январехь.

## Билгалдахарш
* Сторінка мультсеріалу на сайті студії «Анімакорд»
* Сайт студії «Анімакорд»

Категори:Сериалаш
Корфовски

**Корфовски** () — Россин Федерацин Хабаровскан мехкан Хабаровскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла Амуран-Уссурийскан климатан кӀошт йукъахь йу, иза бараман зонера ТийнаӀапказан муссонан меттиган чуйогӀу Климатан амалехь ду аьхкенан йовхо а, барамера луьра кӀезиг ло долу Ӏа а.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Владивостокскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+10.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Хабаровскан кӀоштан индексаш 

Категори:Хабаровскан кӀоштан нах беха меттигаш
Мирни (Хабаровскан мохк)

**Мирни** () — Россин Федерацин Хабаровскан мехкан Хабаровскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Владивостокскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+10.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Хабаровскан кӀоштан индексаш 

Категори:Хабаровскан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏабдул-Бакъи Джамо

Шайх **Ӏабдул-Бакъи Джамо** (1922 шеран 14 декабрь, Эз-Заркъа — 12 май 2016, Эз-Заркъа) — Урданан пачхьалкхан а, йукъараллин а гӀуллакххо, юридически а, парламентан а гӀуллакхийн министр, цул тӀаьхьа Урданин динан гӀуллакхийн министр. Дай Урдане кхелхина Нохчийчуьра Нажи-Йуьртан кӀоштара Гилнара.

## Биографи
Ӏабдул-Бакъин дай схьабевлла ломан Хой эвлара, кхелхина Гилна эвла. Тайпана Ялхо вара.

Джаму, нохчаша цунах Джамиль олура, воккха Ӏелам стаг хилла. Иза шина вешийца, зудчунца, кӀентаца, битира Даймохк хьиджран терахьца 1319 шеран 15-гӀачу дийнахь еарахь (1901 шо григорианан рузманца).

Уьш арабевлира Нажи-Йуьртан кӀоштан Гилнара. Цуьнца бара йуьртахой а, кхечу нохчийн эвланашкара кхин бахархой а, берриш 73 доьзал. Мухажираш арабевлира ворданашкахь. Цара шарахь гергга некъ бира. Зуда а, кӀант а белира шелонна Туркойчохь, Алвар эвлахь. Циггахь кхелхира кхин а масех мухажир. Дийна бисинарш дӀакхечира Урдане, цигахь йиллира эвла (хӀинца — гӀала) Эз-Заркъа. Царна йукъахь вара вуьрхӀитта Ӏелам стаг. Уьш бевзира махкахь, шайн дош лелаш а бара Ӏаьрбийн Ӏелам нахана йукъахь.

1952-чу шарахь Ӏабдул-Бакъис чекхйаьккхира Мисарахь йолу Аль-Азхар университет.

Дуьхьала вара Нохчийчохь тӀом болорна, Удуговс Ӏабдул-Бакъи жуьгтех ваьлла, иза сионистийн гӀуллакххойх цхьаъ ву элира.

«Ислам — баьццара оба йац, туркойн куьй а бац, маж а йац. Ислам — адаман са ду, иза духаршца кеч ца ло, ткъа дикачу гӀуллакхашца кечдо. Суна, нохчочунна, деза ду нохчийн духар, Ӏаьрбийн а, туркойн а дац. Со АллахӀа кхоьллина нохчий, Иза воцчунна ца хаьа аса мел хӀастам бо Цунна иза бахьнехь», — дийцира Ӏабдул-Бакъи Джамос.

2016 шо кхаччалц Ӏабдул-Бакъи Джамо коьртехь вара паччахьаллин Кавказан диаспорин.
### Доьзал
Ӏабдул-Бакъин шиъ зуда хила Самихьа (Гуц) а, ХӀадия а, барх бера а хила кӀентий: ХӀарун, Ӏабдулла, Ӏумар, йоьӀарий: ДжихӀан, ХӀиям, ИльхӀам, Асмаъ.

## Билгалдахарш

## Литература
* Чечня: в когтях дьявола, или, на пути к самоуничтожению: история, аргументы и факты глазами очевидца
* Чечня глазами чеченца
* Дожди меняют цвет: о бурных днях Чечни, о себе, о людях моего поколения
* События в Чечне и их возможное воздействие на углубление системного кризиса в России: доклад на клубе «Содержательное единство», 08.12.94г

Категори:Урданан министраш
Кандалакша

**Кандалакша** () — Россин Федерацин гӀала, Мурманскан областан Кандалакшан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, иза Къилбаседа поляран гуонан дехьа хиларо, йуккъерчу меттиго Европин а, Къилбаседа Шен Ӏапказан йукъахь, кхин тӀе Атлантикин довха хӀаваъ кхачаро а. Боккха Ӏаткъамбо климатан Кольски ахгӀайренан уллохула доьдучу Баренцевн хӀордан Нордкапан довха хино. ХӀорд гӀуорош бац.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кандалакшан кӀоштан индексаш 

Категори:Кандалакшан кӀоштан нах беха меттигаш
Бенойн лам

**Бенойн лам** — Нохчийчоьнан Нажи-Йуьртан кӀоштан махкахь болу лам бу, иза бу беной тайпана.

ХӀордан сизал 1942 метр лекха. Уллера нах беха меттигаш — Беной-Ведана а, Лоьма-КӀорца а.


Бенойлам (2 файл).jpg|Бенойн лам — АшанетӀе дукъ тӀера хьаьжча


## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан лаьмнаш
Золотуха (Аштаркханан область)

**Золотуха** () — Россин Федерацин Аштаркханан областан Ахтубинскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла йу экваторан а, Къилбаседа полюсан а йуккъера меттигехь. Климат кхолларан ладаме роль йу Дуьненан Ӏапказе хьаьжна меттиган хӀоттаман. Регион лаьтта барамера асанехь, цуьнан амалехь ду хӀаваан массаш Атлантикин Ӏапказан тӀиера малхбалехьа йахьар.

## Сахьтан аса

Эвла йу Самарин хенан сахьтийн асехь. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябрехь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4). Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

Категори:Ахтубинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Маячни (Челябинскан область)

**Маячни** () — Челябинскан областан Октябрьскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (69%), украинаш (14%), немцой (10%), кхазакхаш (3%).

## Билгалдахарш

Категори:Челябинскан областан Октябрьскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
БоргӀал

**Бо́ргӀал** йа **нӀаьна** — иза боьрша котам йу; йукъарчу маьӀнехь,  котамийн куц долчеран отрядан массо а олхазарийн боьрша зӀакардаьхни ду иза. Иза котамах схьакъаьсташ йу тӀилдиг а, чӀагарш а йаккхий хиларца, цул совнах цӀога семса месаш а йолуш, дукхачу хьолехь бес-бесара хиларца а схьакъаьста иза.

## Билгалдахарш

Категори:Олхазарш
Келькети (дӀаяьлла эвла)

**Келькети** () — Россин Федерацин ГӀалмакхойчоьнан Целиннин кӀоштара дӀайаьлла эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан)

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀалмакхойчоьнан Целиннин кӀоштан нах беха меттигаш
Мухьаммад аш-ШафиӀи

**Абу ӀабдуллахӀ Мухьаммад ибн Идрис аш-ШафиӀи аль-МуттӀалиби аль-Къураши** (; ) — иза бусалба Ӏеламстаг а, факъихӀ (бусалба бакъо йевзарг) а, тафсиран а, хьадисан а Ӏилмангахь имам а ву. Суннатхошна гергахь веачу имамах кхоалгӀаниг ву. ШафиӀийн мазхӀаб диллинарг а, усулул-фикъхӀан Ӏилманан бухбиллархо а ву. Дуккха а Ӏеламнаха хестийна иза, имам Ахьмад ибн Хьанбала шен хьокъехь дешнаш аллалц: *«Аш-ШафиӀи дуьненен малх санна а, нехан дика санна а вара»*.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Категори:Бусалба Ӏеламнах
Анджиевски

**Анджиевски** () — Россин Федерацин Ставрополан мехкан Минводан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла йу барамера континенталан климатан зонехь, алсама хуьлу малхбален а, малхбузен а мехаш. Климатан раж шеран дохаллехь чӀогӀа хийцало, шеран метеорологин заманаш, дукха хьолехь, рузманца ца нисло. Мехкан доккхаха долчу декъехь Ӏа доца а ду, цхьанаэшшара а дац. Уггар шийла бутт — январь. Аьхке Ставрополехь йеха йу: 140 де гергга.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Минводан кӀоштан нах беха меттигаш
Сельцо

**Сельцо** () - Речь Посполитехь а, Россехь а йолу нах беха меттиган историн  тайпа.

*Сельцо (Городецкан йуьртан меттиг)
*Сельцо (Лажинскан йуьртан меттиг)
*Сельцо (Ломовскан йуьртан меттиг)
*Сельцо (Назаровскан йуьртан меттиг)
*Сельцо (Николо-Эдомскан йуьртан меттиг)
*Сельцо (Островцин йуьртан меттиг)
*Сельцо (Полавскан йуьртан меттиг)
*Сельцо (Помогаловскан йуьртан меттиг)
*Сельцо (Славитинскан йуьртан меттиг)
*Сельцо (Щетинскан йуьртан меттиг)
*Сельцо (Югскан йуьртан меттиг)
*Сельцо (Барятинан кӀошт)
*Сельцо (Батецкан кӀошт)
*Сельцо (Бежецкан кӀошт)
*Сельцо (Брянскан кӀошт)
*Сельцо (Виноградовскан кӀошт)
*Сельцо (Вичуган кӀошт)
*Сельцо (Вязьман кӀошт)
*Сельцо (Гагаринан кӀошт)
*Сельцо (Гороховецан кӀошт)
*Сельцо (Дедовичин кӀошт)
*Сельцо (Демидован кӀошт)
*Сельцо (Духовщинан кӀошт)
*Сельцо (Дятькован кӀошт)
*Сельцо (Большеселон кӀошт)
*Сельцо (Калининскан кӀошт)
*Сельцо (Клетнян кӀошт)
*Сельцо (Коврован кӀошт)
*Сельцо (Костроман кӀошт)
*Сельцо (Локнян кӀошт)
*Сельцо (Любиман кӀошт)
*Сельцо (Мосальскан кӀошт)
*Сельцо (Мошенскан кӀошт)
*Сельцо (Муроман кӀошт)
*Сельцо (Нижни Новгородан область)
*Сельцо (Новгородан кӀошт)
*Сельцо (Новодугинан кӀошт)
*Сельцо (Починокан кӀошт)
*Сельцо (Пскован кӀошт)
*Сельцо (Константиновон йуьртан меттиг)
*Сельцо (Рамешкин кӀошт)
*Сельцо (Рогнединан кӀошт)
*Сельцо (Ростовн кӀошт)
*Сельцо (Руднян кӀошт)
*Сельцо (Савинан кӀошт)
*Сельцо (Сафонован кӀошт)
*Сельцо (Смоленскан область)
*Сельцо (Соколан кӀошт)
*Сельцо (Сольцин кӀошт)
*Сельцо (Старицан кӀошт)
*Сельцо (Судиславлан кӀошт)
*Сельцо (Суздалан кӀошт)
*Сельцо (Тёмкинан кӀошт)
*Сельцо (Тихвинан кӀошт)
*Сельцо (Торжокан кӀошт)
*Сельцо (Тоснан кӀошт)
*Сельцо (Угличан кӀошт)
*Сельцо (Угран кӀошт)
*Сельцо (Устюжнан кӀошт)
*Сельцо (Холм-Жирковскан кӀошт)
*Сельцо (Холман кӀошт)
*Сельцо (Шекснан кӀошт)
*Сельцо (Код ОКТМО 41606428101)
*Сельцо (Код ОКТМО 41606428146)
*Сельцо (Юрьевецан кӀошт)
*Сельцо (Ярославлан кӀошт)
Буьртана

**Буьртана** () — ДегӀастанан Казбековн кӀоштара эвла.

Буьртанан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
Иза йу Хаси-Эвлан къилбехьа Алмактар а, Жарлинкортар а хийнйистехь, Дылыман къилба-малхбузехьа.

## Тукхамаш
Эвлахь деха тукхумаш: 
* , 
* , 
* , 
* , 
* , 
* , 
* , 
* , 
* , 
* .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Казбековн кӀоштан нах беха меттигаш
Новосёлки (Хотьково)

**Новосёлки** () — Россин Федерацин Москохан областан Сергиев Посадан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Сергиев Посадан кӀоштан индексаш 

Категори:Сергиев Посадан кӀоштан нах беха меттигаш
Арик (эвла)

**Арик** (, ) — Россин Федерацин ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан Теркан кӀоштара эвла. Муниципалан «Йуьртан меттиг Арик» кхолламан административан йукъ.

## Географи
Эвла лаьтта Теркан кӀоштан малхбуза декъехь, Теркан аьтту берда тӀехь. 11 км къилбаседехьа йу кӀоштан йукъ йолчу Терк гӀалан, Нальчик гӀалан 65 км малхбалехьа йу.

Дозанаш ду: Джулатца къилбаседехь, Куянца къилбаседа-малхбалехь, Лаха Акбашца къилба-малхбалехь, Теркца къилбехахь, Псынашхоца къилба-малхбузехь. Малхбузехь, Теркан дехьа берда тӀехь лаьтта Котляревски гӀала а, Майски гӀала а.

Эвла лаьтта таьӀна йолчу ГӀебартойн акъарин тӀехь, Арикан дукъан малхбуза кӀажошкахь, республикин ломан кӀажошкара аренан зоне волучохь. Элан йуккъера локхаллаш хӀордан тӀегӀанера 233 метр йу. Меттиган рельеф, коьртаниг таьӀна тулгӀен кепара акъари йу, малхбалехь цӀеххьана айало Арикан дукъан басеш.

Гидрографин маша гойту Терк эрко. Цул сов эвлахь даьккхина хи дилларан татол. Иштта эвлан малхбален йисташкахула чекхдолу Тамбовн татол, малхбузан йисташкахула Акбашан татол. Эвлан йуккъехула чекхйолу татол дина Куян эркан тогӀе. Иштта йу хиоьцийлаш, куьйга даьхна Ӏаьмнаш а, татолийн хин барам лелорхьама.

Климат бараме тӀуьна. Аьхке йовха. ХӀаваан температуран йуккъера барам июлехь - +23,0°С гергга. Август болалуш абсолютан гайтам кхочу +35°С. Ӏа кӀеда, дахло кхаа батте, сих-сиха йовхонаш а йогӀуш. Температуран минимумаш наггахь охьайовлу −10°С. Январан йуккъера температура хуьлу -2,5°С. ХӀаваан йуккъера температура йерриг лаьрчи +10,5°С. Шеран йочанийн йуккъера барам 630 мм гергга бу. Июлехь а, августехь а дукха хьолахь йокъаллаш хуьлу, уьш йогӀу йовха, йекъа хӀаваан массашца Каспиййистан аренашкара.

## Истори
Эвла кхоьллина 1839 шарахь гӀебартойн элийн тайпано АнзоровгӀара, уьш кхелхина шайн нахаца Теркан аьрру берда тӀиера аьтту берда тӀе, оьрсийн тӀеман чӀагӀо «Пришибски» (хӀинца Майски гӀала) гӀало махкара арататтар бахьнехь. Дехьавала дагадеаниг вара эла Анзоров Бороко Кульчукович. ГӀебартойн Ӏадаташца керла эвлан цуьнан цӀе тиллира — Бороково (*Бэрыкъуей*).

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Ссылки
* Сельское поселение Арик 
* Сайт правительства КБР
* Коды ОКАТО — Арик
* Код ОКТМО 

## Билгалдахарш

Категори:ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан Теркан кӀоштан нах беха меттигаш