open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Маршонан Майда (Киев)

**Маршонан Майда** (йу) — (*[[Украинийн мотт|укр]]. Майдан Незалежності*) — Украинин коьртачу шахьаран — Киеван йукъара майда.

Категори:Майданаш

## Истори

X-гӀа бӀешо кхаччалц, Майда лаьттачу меттехь уьшал хилла, шех Перевесище, йа Гезарийн уьшал олуш. Хьекъале Ярослав волу заман чохь, Киеван гӀап шорйеш, цу меттиган тӀоьхулу гӀопан саьнгарш йаьхна. 1240-чу шарахь, кху меттехь гӀопан пен а бохийна, монголаш Киев йаьккхира. XVII-XVIII-чу бӀешаршкахь эрна аре хилла цу меттехь. XIX-чу бӀешарехь дуьйна, жим-жима гонах гӀишлош йеш, базар а хоьттина, гонах урамаш а дина, Хрещатикан майда аьлла цӀе а тиллина, шорлуш йолу Киеван йукъайахара и. Цул тӀаьхьа массийта цӀе хийцира майдано. ТӀеххьаре цуьнан цӀе хийцира Украинас шен паччалкхан маршо кхайкхича.

## Ӏедалан дуьхьало йарехь
Киеван Маршонан майда Украинин политикин исторехь коьртачех меттиг йу. И бахьанехь «майдан» боху дош дукха меттнашкахь укъара дош хилла лелаш ду: Ӏедалан дуьхьало йарий а, политикин резабоцурш гӀовтаррий а, маьӀна долуш.

1990-чу шарахь «Мокхаз тӀехь Революци» (укр. Революція на граніті) аьлла цӀе йахана студентийн йоккха митинг литтира.

2000—2001 шерийн Ӏаьна Украинин президент Кучман духьала йолу митинг литтира

2003—2004 шершкахь ЦӀен-можа Революци (укр. Помаранчева революція) хилира. Цу революцех даьлларг — харжамаш нийса ца бара Ӏедало тӀелацар, керла харжамаш бар, Янукович эшавар, ткъа Ющенко толар ду.

2013 шеран ноябрехь йолайелла Евромайдан. И йолайаран бахьан дара, Украинин президент волу Янукович Владимирс Евросоюзца йолу ассоциаци саца а йина, Российгхьа верзар. Дукха зуламаш делира цигахь Ӏедалер а, резабоцучаьргара а. Белларш, а лазийнарш а, бара бӀенашкахь. Ткъа тӀехьлонаш кхи а чолхе хиллера Ӏедална а, маьршачу бахархошна а. Масала: Янукович Украинер вада вийзира, Российс референдум а йина Крым схьайерзира, Луганскехь а, Донецкехь а, тӀом белира, иштта кхи дӀа а.

## Суьрташ

Файл:Kiev-Khreschatik-Square.png|Хрещати базар, XIX б1ешаран чаккхе
Файл:Kiev Duma building postcard.jpg|XX б1ешо долалуш хилла сурт
Файл:Kyiv-city-duma-1941.jpg|1941 шарахь хилла сурт
Файл:Майдан Незалежности, Киев, 1962 год.jpg|Калинина Майда - 1962 ш.
Файл:Maidan Nezalezhnosti 20190505-3.jpg|Маршонан Майда - таханлера сурт
Файл:Киев, Майдан Незалежности - panoramio.jpg|Маршонан Х1оллам


## Литература

## Хьажоргаш
* Маршонан Майда «Майдан Незалежности» в «Веб-энциклопедии Киева». 
* Киевера Маршонан Майда. 3D-панорама
Абросимова, Светлана Олеговна

**Абро́симова Светлана Олеговна** (йина 1980 шеран 9 июлехь Ленинградехь, РСФСР, ССРС) — Россин профессионалан баскетболхо, карьера чекхйаьккхина. Россин спортан хьакъ долу говзанча.

2000 а, 2008 а шерашкахь Россин Олимпийн гулйина командин декъахо.

## СовгӀаташ
* 2008 шеран Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхо.
* Европин чемпион: 2007, 2011
* 2010 шеран Зударийн КъБА (WNBA) чемпион.
* Дуьненан чемпионатан детин совгӀатхо (1998, 2006).
* Европин чемпионатан детин совгӀатхо: 2005, 2009.
* Европин чемпионатан борзанан совгӀатхо: 1999.
* ФИБА Дуьненан лигин толамхо: 2004 (турниран MVP)
* ФИБА Дуьненан лигин борзанан совгӀатхо: 2003
* ФИБА зударийн Евролигин толамхо: 2005, 2007.
* ФИБА Евролигин борзанан совгӀатхо: 2008, 2009
* Европин кад баьккхинарг: 2013
* Россин чемпион: 2005, 2006, 2007, 2009, 2010, 2011, 2012.
* Россин чемпионатан детин совгӀатхо: 2004.
* Россин чемпионатан борзанан совгӀатхо: 2008.
* Россин кад баьккхинарг: 2006, 2009, 2010, 2011, 2012.
* **Уггаре дика Россин баскетболхо номинацехь** «Дешин тускар — 2009» совгӀат даьккхинарг (РБФ кхоьллина)
* «Даймехкана гӀуллакх дарна» орденан II тегӀанера мидал

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный блог Светланы Абросимовой на сайте SportS66.ru
* Профиль на сайте WNBA
* "Выйдем в финал – пригласим премьер-министра!"

Категори:Россин баскетболхой
Категори:Баскетболан Россин гулйина командин ловзархой
Категори:Баскетболхой 2008 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболхой 2000 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболан Европин чемпионаш
Категори:«Миннесота Линкс» ловзархой
Категори:ЗБК «Брно» ловзархой
Категори:ЗБК «Скион» ловзархой
Категори:БК УГМК ловзархой
Категори:ЗБК ЦСКА Москохан ловзархой
Категори:ЗБК «Спарта&К» ловзархой
Категори:«Коннектикут Сан» ловзархой
Категори:«Сиэтл Шторм» ловзархой
Категори:ЗБК «Динамо» Москох ловзархой
Категори:Бинарш Петарбухехь
Хьекъале Ярослав

**Ярослав Владимирович**, йа **Хьекъале Ярослав** ( ваьхна 978-1054 шерашкахь) - Киеван Воккха Эла (1016-1018; 1019-1054)

## Билгалдахарш
БӀешо

**БӀешо** (ду), дукх.тер. **БӀешераш** (ду) — хан-зама йустуш лелош термин йу. Масала: де, кӀира, бутт, шо, бӀешо. Цхьана бӀешар чу 100 шо догӀу.

Категори:Хан йусту терахьаш
Марина Бех-Романчук

**Марина Бех-Романчук** (1995 18 июль, Морозив, Украина) — украинийн а йайн атлет.
Зарзар

**Зарзар** (ду), дукх.тер. **Зарзарш** (ду) (лат. *Luscinia*) — хьозанах терадолчеран тобанах олхазар. Зарзар даьржина ду Европехь, Малхбузе Азехь, Кавказехь а. Зарзар бовхачу махка Ӏадаккха доьдучех олхазар ду. Мукъам хаза болучарех ду Зарзар. И бахьанехь культурехь доьвзаш а, дезаш а ду иза.

## Билгалдахарш

Категори:Зарзар
ЦӀиймарш

**ЦӀиймарш** (йу) *(, шир.-желт. ἀορτή,  Аорта)* — цхьаъбен боцу уггаре боккха цӀийлела пха.

## Билгалдахарш

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
ЦӀиймаршан Ӏад

**ЦӀиймаршан Ӏад** *(arcus aortae, Дуга аорты)* — уггаре боккхачу цӀийлела пхенан, цӀиймаршан дакъа ду. ШолгӀа пӀенд болчера долалуш ду.

## Билгалдахарш
Латинийн-Оьрсийн-Нохчийн адаман анатомийн терминийн Дошам. Берсаев Р. У. 70-гӀа агӀо

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
Деган аьтту цӀиэпха

**Деган аьтту [[ЦӀиэпхенаш|цӀиэпха]]** (бу) *( a. Coronaeia dextrа)* — аьтту агӀоран даг тӀе цӀий дохьу пха.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
Деган аьрру цӀиэпха

**Деган аьрру [[ЦӀиэпхенаш|цӀиэпха]]** (бу) *(. a. Coronaria sinistra)* - аьрру аг1оран даг тӀе цӀий дохьу пха

## Билгалдахарш

Латинийн-Оьрсийн-Нохчийн адаман анатомийн терминийн Дошам. Берсаев Р.У. 70-г1а аг1о

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
ЦӀен-можа Революци

**ЦӀен-можа Революци** ( *Помаранчева революція*) 2003—2004 шершкахь хиллера, Коьрта хиларш хиллера Киеван Маршонан Майданехь. Харжамашкахь Ӏедало лелийна харцонна дуьхьала йина йара иза. Цу революцех даьлларг — харжамаш нийса ца бара Ӏедало тӀелацар, Янукович эшавар, ткъа Ющенко толар ду.
Де

**Де** (ду), дукх.тер. **Денош** (ду) - малх схьакхаьтча, и чубуззалц лаьттачу хенах олуш ду де. Дийнан йохалла тайп-тайпана хуьлу шеран замане хьажжин. 22 декабрер 21 июнь кхаччалц - де дахло, 22 июнера 21 декабрь кхаччалц - де дацло. Наггахь де-буьйса бохуху хан-зама йустучу терахьан барамех а олу иза.
Категори: Хан йусту терахьаш
Аьтту дегалерг

**Аьтту дегалерг** - ( atrium dextrum) - лакхара баьсса сийнапхено  цIий тIедохьу цу чу.

## Билгалдахарш

Латинийн-Оьрсийн-Нохчийн адаман анатомийн терминийн Дошам. Берсаев Р.У. 71-г1а аг1о

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
ЦӀийлела система

**ЦӀийлела система**
Деган-харапхенийн къепа юкъадогӀу: дог, цӀийлело къеп (цӀий лела пхенаш), соьлапхенийн къеп. Деган-харапхенийн къепан коьрта вока дог ду. Даг тӀера дилханашка дӀадоьлхучу пхенех цӀиэпхенаш arteria олу, дагна гена мел довлу а дуткъало уьш. ЦӀиэпхенаш дилхалашкахь цӀулцӀиэапхенашка arteriola, цӀиэцӀулапхенийн дуьхьигашка arteriola precapellare, цӀулхарапхенашка capellares декъало. Оцу декъадаларх кхоллало цӀулхарапхенийн бойнаш rete capillare. ЦӀулхарапхенийн бойнашкара дуьйлало цӀулсийнапхенаш venula. ЦӀулсийнапхенаш вовшахкхетарх кхоллало сийнапхенаш venae. Сийнапхенаша цӀий даге дуьгу. Воканийн дилханашкахь цӀий лела цӀулапхенийн бойнашца цхьаьна кхоллало цӀуласоьлапхенийн бойнаш. Царна тӀера дуьйлало цӀуласоьлапхенаш вовшахкхетарх кхоллалуш долу соьлапхенаш. Соьлапхенаш, екхоаш чухула довлуш, стамлой, соьлахершнашка доьрзу. Соьлахершнаш логан сийнапхенийн кӀажахь сийнапхенийн цӀийх дӀакхета.
Деригге цӀий лела некъаш шина гоне декъало: цӀий лела боккха го, цӀий лела жима го. ЦӀий лела боккхачу гонехула цӀий даго массо а воканийн дилханашка дӀатотту. Дилханашкахь шегара кислород, напдакъош дилханийн салгашка дӀакхачийначул тӀаьхьа, сийнапхенашкахула юха дагна тӀедогӀу цӀий. ЦӀий лелачу жимачу гонехула лела цӀий даганий, пехашний юккъехь хьийза. Пехашка кхаьчначу цӀийно пехийн пехкашкара хӀаваъца хӀуохарцар кхочушдо — шегара кӀорамуьсталла хӀаваэ дӀало, хӀаваэра кислород чуузу. Пехаш чохь кӀорамуьстонах цӀанделла, кислорадах токхе хилла цӀий юха даге кхочу, ткъа даго цӀий лелачу боккхачу гоне тотту.
ЦӀий лелачу новкъахь ду доӀах, жаннаш. ДоӀахехула чекхдолу цӀий луьттуш дӀацӀандо напдаьгна юкъан дӀаьвше дакъойх. Жаннаша цӀий луьтту: цӀийна юккъера хи, напдаьгна юкъан ца оьшу дакъош схьакъастадо.
Адаман дог cor йиъ хара йолуш ду. Харанашна цӀий чудогӀучу-арадолучу пхенашна дуьхьал деганегӀарш хуьлу. ДеганегӀарша чудеана цӀий чудеанчухула юха ара ца долуьйту, ара кхоьссинарг юха чу ца доуьйту.
Деган цӀий таттар цхьана агӀор хуьлу. ЦӀий лелачу боккхачу гонехула хьаьвзина юхадеана цӀий жимачу гоне кхуссу даго. Деган негӀарший, деган харанаший, деган деттадаларой кхочушбо шина а гонехула цӀий леларан болх.
Аьрру дегалерг

**Аьрру дегалерг** *(*) - пехийн аьрру сийнапхенаша цIий тIедохьу деган дакъа

## Билгалдахарш

Латинийн-Оьрсийн-Нохчийн адаман анатомийн терминийн Дошам. Берсаев Р.У. 71-г1а аг1о

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
Деган аьтту лердиг

**Деган аьтту лердиг** *([[Латинан мотт|лат]]. Auricula dextra, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. Правое ушко сердца)*

## Билгалдахарш

Латинийн-Оьрсийн-Нохчийн адаман анатомийн терминийн Дошам. Берсаев Р. У. 71-гӀа агӀо

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
Деган аьрру лердиг

**Деган аьрру лердиг** *()*

## Билгалдахарш

Латинийн-Оьрсийн-Нохчийн адаман анатомийн терминийн Дошам. Берсаев Р. У. 71-гӀа агӀо

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
Деган оьзгаш

**Деган оьзгаш** *()* - деган дилханах дукхахдерг оьзгийн дакъа ду

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
Дегаморд

**Дегаморд** (, др.-греч. επι- «тӀоьхул», καρδια— «дог») — деган тӀехулара чкъор.

## Билгалдахарш

## Литература
* Латинийн-Оьрсийн-Нохчийн адаман анатомийн терминийн Дошам. Берсаев Р. У. 71-гӀа агӀо

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
ДегамӀаьдиг

**ДегамӀаьдиг** (йу) *(, )* - деган чоьхьара чкъор

## Билгалдахарш
Латинийн-Оьрсийн-Нохчийн адаман анатомийн терминийн Дошам. Берсаев Р. У. 71-гӀа агӀо

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
Деган аьрру цӀиэпхонан гуотуху га

**Деган аьрру цӀиэпхонан гуотуху га** () - деган аьрру цӀиэпхонан дакъа

## Билгалдахарш
*Латинийн-Оьрсийн-Нохчийн адаман анатомийн терминийн Дошам. Берсаев Р. У. 72-гӀа агӀо*

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
Дегалергашна йукъара ога

**Дегалергашна йукъара ога** *()* - дегалергаш вовшех къастадо ога

## Билгалдахарш
 Латинийн-Оьрсийн-Нохчийн адаман анатомийн терминийн Дошам. Берсаев Р. У. 72-гӀа агӀо

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
Аьрру дегалерган-дегазорхан херо

**Аьрру дегалерган-дегазорхан херо** * () —- дегалерга чуьра дегазорха чу цIий доьду херо*

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
Аьтту дегалерган- дегазорхан херо

**Аьтту дегалерган- дегазорхан херо** *()* - дегалерга чуьра дегазорха чу цIий доьду херо

## Билгалдахарш
*Латинийн-Оьрсийн-Нохчийн адаман анатомийн терминийн Дошам. Берсаев Р. У. 71-гӀа агӀо*

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
Аьрру дегазорх

**Аьрру дегазорх ** *()* - цӀиймарша чу цIий кхуссу деган дакъа

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
Аьрру дегалерган раз сийнапха

**Аьрру дегалерган раз сийнапха ** *()* - деган боккха сийнапхенан дакъа

## Билгалдахарш

## Литература
Берсанов Р. У. Адаман анатоми(нох.). — Грозненский рабочий. — Соьлжа-ГIала (Грозный), 2010. — 411 а. — (нохчийн-оьрсийн атлас : латинийн-оьрсийн-нохчийн терминийн дошам).

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
ЦӀиймаршан деганегӀар

**ЦӀиймаршан деганегӀар** йа **Аортин нег1ар** *()* - цӀиймаршана чохь цӀий сацадо нег1ар

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
Ши дакъа долу деганегӀар

**Ши дакъа долу [[деганегӀар]]** *()* - зорхара цIий дегалерга чу ца дохуьйту нег1ар

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
Пехийн гӀодан деганегӀар

**Пехийн гӀодан деганегӀар** *'()* — пехийн гӀодан чохь цӀий сацадо негӀар

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
ЦӀиэпхенаш

**ЦӀиэпхенаш,** цхьаллин терахь **ЦӀиэпха** *(оьрс. Артерия)* — цӀийца дегӀан меженашка кислород дӀакхетош долу пхенаш

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
ЦӀулцӀиэпхенийн-цӀулсийнпхенийн хуттупха

**ЦӀулцӀиэпхенийн-цӀулсийнпхенийн хуттупха** *(, )* - ЦӀулцӀиэпха цӀулсийнапхенах хутту пха
## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори:ЦӀиэпхенаш
Аьтту дегалерган-дегазорхан деганегӀар

**Аьтту дегалерган- дегазорхан деганегӀар ** *()* - дегазорхара цӀий дегалерга чу ца дохуьйту нег1ар
## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори:Дог
Кераюкъан кӀоргера цӀиэпхенан Ӏад

**Кераюкъан кӀоргера цӀиэпхенан Ӏад** *(лат. Arcus palmaris pr a. Сircumflexa ofundus, оьрс. Глубокая ладонная дуга)* — пӀелгашна тӀедоьлху пхенаш дӀадуьйлало цӀий лела Ӏад.

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори:ЦӀиэпхенаш
Кераюкъан тӀехулара цӀийлела Ӏад

**Кераюкъан тӀехулара цӀийлела Ӏад** *([[Латинан мотт|лат]]. Arcus palmaris superficialis, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. Поверхностная ладонная дуга)* - пӀелгашна тӀедоьлху пхенаш дӀадуьйлало цӀий лела Ӏад
## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
ЦӀиэцӀулпха

**ЦӀиэцӀулпха** *([[Латинан мотт|лат]]. Arteriola, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. Артериола)* - ЦIиэпхенийн чаккхенашкахь хуьлу
## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
ЦӀулцӀиэпхенан дуьхьигаш

**ЦӀулцӀиэпхенан дуьхьигаш** *([[Латинан мотт|лат]]. Arteriola precapellare, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. Прекапиллярная артериола)* - ЦӀулцӀиэпхенийн чаккхенашкахь хуьлу
## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
ЦӀулпхарапхенаш

**ЦӀулпхарапхенаш** *([[Латинан мотт|лат]]. Capellares, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. Капилляры) -* сийна а, цIен а хуьлу кегий пхенаш

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
ЦӀулпхенийн черт

**ЦӀулпхенийн черт** *([[Латинан мотт|лат]]. Rete capillare, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. Капиллярная сеть)* - цIийно дилхане напкхачо а, дилханера напдаьгна йукъ худу а меттиг

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ЦӀийлела система
Категори:ЦӀиэпхенаш
Лахара мочхалан церг-кӀаьгнийн цӀиэпха

**Лахара мочхалан церг-кӀаьгнийн цӀиэпха** *([[Латинан мотт|лат]]. a. Alveolaris inferior, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. Нижняя альвеолярная артерия)* - цергашка цIий кхачадо пха

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
Адаман даьӀахкийн чарх

**Адаман даьӀахкийн чарх**, йа **Адаман скелет** *([[Латинан мотт|лат]]. Skeleton)* — кхиинчу адаман скелет 200 сов дьаьӀахках хуьлу.. Дукхачу хьолах хоттаргашца а, кӀозйухаргашца а, вовшахтесна йу скелетан даьӀахкаш. Дуьненчу долаш беран даьӀахкаш мелла а алсам хуьлу, амма доккха мел хуьлу, цхьацйолу даьӀахкаш чӀагӀлуш вовшах кхета. Боьршачу стеган даьӀахкийн чарх итт кийла гергга хуьлу, зударийниг — ворхӀ кийла гергга. ДаьӀахкийн йоккха-жимий, стомма-юткъий хиларх хӀутту адаман дегӀан сурт-кеп.

## Этимологи

Дешан схьадалар ду ширачу желтойн меттара «σκελετος». Цуьнан маьӀан «дакъийна» бохург ду. Ишшта нохчийн маттаца дуьстича карадо вайн, нохчийн дош «дакъа» «дакъийна» бохучух тера хилар. Ӏилманчаш дийцарехь, хьалха заманчохь стагдӀаволлар маьлха кешнашкахь хилла, Малхо белларш «бакъбора», тӀаккха цунах даьлла олуш ду и дош.

## Дакъош
Адаман скелет 205—208 даьӀахках хотталуш йу. Царах 32-34 шалха йу, кхийерш цхьацца бен йац.
Адаман даьӀахкийн чархан билгалдоккху 6 доккха дакъа

1 — туьта — 23 даьӀахках,

2 — некхан ваз — 25 даьӀахках ,

3 — куьг-меженан даьӀахкаш — 64 даьӀахках,

4 — букъсурт — 32—34 даьӀахках,

5 — юхан даьӀахк — 2 даьӀахках,

6 — ког-меженийн даьӀахкаш — 62 даьӀахках

## Сте йа боьрша хиларан башхаллаш
Сте а, боьршачу а нехан скелетан башхаллаш йоккха йац. Дукхачу хьолахь и башхаллаш гучайолу йу даьӀахкийн томмалиций, шораллийций. Масала, зударийн юхан даьӀахкаш мелла а шуьйрий, томмий хуьлу. И доьзна ду зударийн берадаран Ӏалашо хиларна. Некхан ваз божарийнчулла готта хуьлу зударийн. Иштта божарий куьг-коган меженаш хуьла мелла томма а, онда а.

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ДаьӀахкийн чарх
Хьен даьӀахк

**Хьен даьӀахк** *([[Латинан мотт|лат]]. Parietale os) -* туьтан хьен даьӀахк щиъ хуьлу.

## Дакъош
Хьен даьӀахкан къастайо арара агӀой *([[Латинан мотт|лат]]. fácies extérna)*, чуьра агӀой *([[Латинан мотт|лат]]. ácies intérna)*. Цул совнаха, билгалбоккху цӀершца даьӀахкан сенаш а, агӀонаш а:

1 — сагиттальни йист *(, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. сагиттальный край);*

2 — тӀуьскан са *(, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. затылочный угол);*

3 — хьаьждаьӀахкан са *(, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. лобный угол);*

4 — хьен гу *(, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. теменной бугорок);*

5 —лергаюхан лакхара сиз *(, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. верхняя височная линия);*

6 — тӀуьскан йист *(, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. затылочный край);*

7 — хьаьждаьӀахкан йист *(, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. лобный край);*

8 — лахара лергаюхан сиз *(, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. нижняя височная линия);*

9 — лергагун са *(, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. сосцевидный угол);*

10 — зайлтера са *(, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. клиновидный угол);*

11 — пелаган йист *(, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. чешуйчатый край).*

## Суьрташ

Parietal bone close-up animation2.gif|Хьен даь1ахкан анимаци
Parietal bone animation2.gif|Хьен даь1ахк шен меттехь
Slide2llll.JPG|Хьен даь1ахк (билгаллйаьккхан можачунц)

 

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ДаьӀахкийн чарх
Категори:Туьта
Лерган тӀехьара цӀиэпха

**Лерган тӀехьара цӀиэпха** *()* — лерге цӀий кхачадо пха.  Арахьара дӀундузпхенан дакъа

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
ТӀемакӀелара цӀиэпха

**ТӀемакӀелара цӀиэпха** *([[Латинан мотт|лат]]. a. Axellaris)* - куьг-межене цIий кхачадо пха

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
Лакхара мочхалан цӀиэпха

Лакхара мочхалан цӀиэпха *([[Латинан мотт|лат]]. a. Alveolaris superior)* -  лакхара мочхале ц1ий кхачадо пха.  Арахьара дӀундузпхенан дакъа

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
Коган Ӏадтера цӀиэпха

**Коган Ӏадтера цӀиэпха** *([[Латинан мотт|лат]]. a. Arcuata, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. Дугообразная артерия)* - коге цIий кхачадо пха

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
Лардан цӀиэпха

**Лардан цӀиэпха**  *([[Латинан мотт|лат]]. a. Basilaris, оьрс. Базилярная артерия) -* коьртан хьене цIий кхачадешболу пха.

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш

## Хьажоргаш
* Ишемический инсульт: базилярная артерия
Хьен тӀамаран юккъехьара цӀиэпха

**Хьен тӀамаран юккъехьара цӀиэпха** *([[Латинан мотт|лат]]. a. Cerebri media)* - хьен т1амаран ц1ий кхачадешболу пха

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
Варен даьӀахкна гуотуху йистехьара цӀиэпха

**Варен даьӀахкна гуотуху йистехьара цӀиэпха** *(лат. a. Circumflexa femoris lateralis)* - варене цIий кхачадешболу пха

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
Фразеологи

**Фразеологи** — вовшах къасто йиш а йолуш, цхьа маьӀна а долуш долчу чӀогӀачу цхьанакхетарах а, цуьнах лаьцна долчу Ӏилманах а фразеологи олу
ЧӀогӀачу дешнийн цхьанакхетарех фразеологизмаш я фразеологически карчамаш олу, уьш Ӏамочу Ӏилманан декъах фразеологи олу

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кopoлeвcтвo Гoллaндии Унивepcитeт Лeйдeнa Дeпapтaмeнт cpaвнитeльнoй лингвиcтики.

Категори:Фразеологи
Хьаьжан даьӀахк

**Хьаьжан даьӀахк**, йа **хьаьждаьӀахк** *([[Латинан мотт|лат]]. os frontale)* — туьтан дакъа ду. Иза цхьаъ хуьлу. Чуьрий, арахьарий, кӀелахулий, хӀора а дакъа а, йист а, шен-шен цӀераш йолуш йу.

***Арахьара агӀора йистийн а, дакъошшийн а, цӀераш:***

1 — хьаьжан даьӀахкан пелаг *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. лобная чешуя);*

2 — хьаьжан даьӀахкан гу *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. лобный бугорок);*

3 — лергаюхан сиз *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. височная линия);*

4 — лергаюхан тӀехуле *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. височная поверхность);*

5 — меран ораман тӀехуле *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. надпереносье);*

6 — цӀоцкъамна тӀехулара Ӏад *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. надбровная дуга);*

7 — бӀаьрган кеда тӀехулара схьахадар *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. надглазничная вырезка);*

8 — бӀаьрган кеда тӀехулара йист *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. надглазничный край);*

9 — бӀаьрдаьӀахкан га *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. скуловой отросток);*

10 — меран дакъа *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. носовая часть);*

11 — меран ирбохь *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. носовая ость).*

***Чуьра агӀонан йистийн а, дакъошшийн а, цӀераш:***

1 — лакхара сагиттальни чоьнан харш *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. борозда верхней сагиттальной пазухи);*

2 — цӀиэпхенийн хершнаш *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. артериальные борозды);*

3 — хьаьждаьӀахкан тӀилдиг *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. лобный гребешок);*

4 — пӀелгалоран чоьхьасийсарш *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. пальцевые вдавливания);*

5 — бӀаьрдаьӀахкан га *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. скуловой отросток);*

6 — бӀаьрган кедан дакъа *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. глазничная часть);*

7 — меран ирбохь *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. носовая ость).*

***КӀелахул агӀонан йистийн а, дакъошшийн а, цӀераш:***

1 — меран дакъа *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. носовая ость);*

2 — бӀаьрган кедан тӀехулара йист *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. надглазничный край);*

3 — трохлеан кӀаг *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. блоковая ямка);*

4 — трохлеан ирбохь *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. блоковая ость);*

5 — бӀаьрхин Ӏийдарган кӀаг *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. ямка слезной железы);*

6 — бӀаьрган кедан дакъа *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. глазничная поверхность);*

7 — мерчертан схьахадар *([[Оьрсийн мотт|оьрс]]. решетчатая вырезка).*

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ДаьӀахкийн чарх
Категори:Туьта
ДӀундузпха

**ДӀундузпха** *(бу)* *([[Латинан мотт|лат]]. Аrteria carotis communis, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. Общая сонная артерия) — адаман кийрахь дӀундузпха щиъ хуьлу: [[Аьтту дӀундузпха|Аьтту дӀундузпхай]], [[Аьрру дӀундузпха|Аьрру дӀундузпхай]]. Аьтту дӀундузпха болало [[коьртан-белшан гӀад]] тӀера (лат. truncus brachiocephalicus), ткъа аьррониг [[ЦIиймаршан Iад|цӀиймаршан Ӏад]] тӀера (лат. arcus aortae). Цундела аьрруниг мелла а беха хуьлу.*
ДӀундузпха шинна декъе бекъалуш бу: Арахьара дӀундузпха, Чоьхьара дӀундузпха.

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
Уильямс, Реджи (баскетболхо, 1964)

**Реджи Уильямс** (; вина 1964 шеран 5 мартехь, Балтиморехь, Мэриленд штат, АЦШ) — америкин профессионалан баскетболхо а, тренер а.

## Хьалхара шераш
Уильямс Реджи вина Балтимор гӀалахь (Мэриленд штат), дешна Балтиморан Пол Лоуренс Данбаран цӀарах ишколехь, цигахь левзина, Богз Магсица, Льюис Реджица, Уингейт Дэвидца цхьаьна, меттигера баскетболан командехь «Данбар Поэтс». Ишколан карьерера тӀаьххьарчу шина шарахь «Поэтс» чемпионатехь иэша а ца йира (29—0 а, 31—0 а), ткъа иза чекхйаккхарца, 1983 шарахь, Уильямса дакъа лецира McDonald's All-American ловзарехь, цигахь дакъа лоцу АЦШ а, Канадин а уггаре дика ишколийн арахецархоша. Оццу шарахь цунна йелира АЦШ баскетболан мистер титул, кхин тӀе иза лерира USA Today версица лакхара классашкарчарна йукъахь шеран баскетболхо.

## Студентийн карьера
1987 шарахь Уильямса чекхйаьккхира Джорджтаунан университет, деа шарахь левзира «Джорджтаун Хойас» командехь, цунна йукъахь аьттонца а левзира, кхоьссира 2117 очко, 886-зза схьаийцира, 327-зза дӀайелира, 206-зза дӀайала лерина буьрка схьалецира, 66-зза блокшот йира, цу тӀе шозза гӀодина шен командин Big East конференцин рогӀера чемпионат йаккха (1984, 1987), ткъа иштта кхузза — Big East конференцин турнир (1984—1985, 1987). Цул сов «Хойас» шина шарахь тӀаьхьий-хьалхий АЦШ студентийн чемпионатан финале йелира (1984—1985), ткъа 1984 шарахь хилира студентийн спортан къоман ассоциацин (NCAA) чемпионаш, финалехь иэшийра «Хьюстон Кугарз» команда (84—75), финалан матчехь Уильямса кхоьссира 19 очко, 7-зза схьа а ийцира.

## Карьера КъБАхь
Левзина тӀелета турслочун а, йайн форвардан а позицехь. 1987 шеран КъБА драфтехь хаьржира 4-гӀа лоьмарца «Лос-Анджелес Клипперс» командо. ТӀаьхьа левзира «Кливленд Кавальерс», «Сан-Антонио Спёрс», «Денвер Наггетс», «Индиана Пэйсерс», «Нью-Джерси Нетс» командашкахь. Дерриг КъБАхь даьккхина 10 шо. 1987 шарахь лерина студенташна йукъара Big East конференцин шеран баскетболхо, ткъа кхин а йукъвахийтина йерригамерикин NCAA гулйина 1-ра командин. Йерриг шен КъБА карьерехь левзина 599 матчехь, цигахь кхоьссина 7508 очко (йуккъера барам 12,5 ловзарехь), 2393-зза схьаийцира, 1492-зза дӀайелира, 802-зза схьайаьккхира, 407-зза блокшот йира.

## Тренеран карьера
Ловзархочун профессионалан карьера чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, Уильямса болх бира Ландовер гӀалара (Мэриленд штат) Иерихонан керстан академин баскетболан командин коьрта тренеран даржехь, из адӀакъовллалц. 2009 шеран 30 майхь дуьйна куьйгалла дира Тоусонан католикийн ишколан командин. 2010 шарахь Уильямс дӀахӀоьттира Вашингтон гӀалин архиепископ Кэрроллан цӀарах ишколан командин коьртачу тренеран дарже, цигара дӀавелира 2013 шеран февралехь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Статистика на сайте Basketball-Reference.com 
* Статистика на сайте NBA.com

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:«Джорджтаун Хойяс» (баскетбол) ловзархой
Категори:«Лос-Анджелес Клипперс» ловзархой
Категори:«Кливленд Кавальерс» ловзархой
Категори:«Сан-Антонио Спёрс» ловзархой
Категори:«Денвер Наггетс» ловзархой
Категори:«Индиана Пэйсерс» ловзархой
Категори:«Нью-Джерси Нетс» ловзархой
Аьтту дӀундузпха

**Аьтту дӀундузпха** - *([[Латинан мотт|лат]]. a. Carotis communis dextra)* - аьтту аг1онт1ехь коьрте ц1ий хьуш болу дӀундузпха

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
Аьрру дӀундузпха

**Аьрру дӀундузпха**  *([[Латинан мотт|лат]]. a. Carotis communis sinistra)* - аьрру аг1онт1ехь коьрте ц1ий хьуш болу дӀундузпха

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
Арахьара дӀундузпха

**Арахьара дӀундузпха** *([[Латинан мотт|лат]]. a. Carotis externa)* — коьрте цӀийхьучу дӀундазпхенан дакъа

## Гаьннаш
Арахьара дӀундузпха масех га долуш бу. Цу гаьннийн билгалйоккхуш йу 4 группа:

1. **Хьалхара гаьннийн группа:**

* Хьорзамхан лакхара цӀиэпха *(лат. a. Тhyroidea superior, оьрс. Верхняя щитовидная артерия)*
* Меттан цӀиэпха *(лат. arteria Lingualis)*
* Юьхь-сибатан цӀиэпха, йа юьхьтӀебоьду цӀиэпха *(лат. a. Facialis)*

2. **ТӀехьара гаьннийн группа:**

* Некхауьнан-динбухкаран-лергагун цӀиэпхенийн га *(лат. rami sternocleidomastoidei arteriae occipitalis)*

* ТӀуьскан цӀиэпха *(лат. arteria Occipitalis)*
* Лерган тӀехьара цӀиэпха *(лат. a. Auricularis)*
3. **Медиальни гаьннийн группа**:

Цу группа чохь бу Логашодан хьалабоьду  цӀиэпха *(лат. a. Pharyngea ascendens)* а, цунах схьадолу гаьннаш а:

* Логшадан гаьннаш *(лат. rr. pharyngeales)*
* ТӀум-чкъуран тӀехьара цӀиэпха *(лат. a. Meningea posterior)*
* *нижняя барабанная артерия, а. tympanica inferior (нохчийн?)*
4. ТӀаьххьарчу гаьннийн группа:

* Лакхара мочхалан цӀиэпха *([[Латинан мотт|лат]]. a. Alveolaris superior)*
* Лергаюхан тӀехулара цӀиэпха *(лат. a. Temporalis superficialis)*

## Суьрташ

Файл:Gray1031.png|Вортан оьзгаш, пхенаш (т1ехьара)
Файл:Gray1210.png|Ворта (аг1онт1ера).
Файл:External maxillary artery branches.png|Вортан ц1иэпхенаш (Аьтту аг1ора) 


## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ЦӀийлела система
Категори:ЦӀиэпхенаш
Хьорзамхан лакхара цӀиэпха

**Хьорзамхан лакхара цӀиэпха** *([[Латинан мотт|лат]]. a. thyroidea superior, [[Оьрсийн мотт|оьрс]]. Верхняя щитовидная артерия)* — хьорзамхан цӀий кхачадешболу цӀиэпха, Арахьара дӀундузпхенан дакъа

## Суьрташ

Файл:Gray562.png
Файл:Gray474.png
Файл:Gray513.png
Файл:Gray1174.png
Файл:Gray1210.png


## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
Юьхь-сибатан цӀиэпха

**Йуьхь-сибатан цӀиэпха** *(лат. a. Facialis)* - юьхь-сибате цIий кхачадеш болу пха.  Арахьара дӀундузпхенан дакъа

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
ТӀуьскан цӀиэпха

**ТӀуьскан цӀиэпха** (лат. a. Occipitalis) — тӀуьскан цӀий кхачадешболу цӀиепха. Арахьара дӀундузпхенан дакъа иза

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
Меттан цӀиэпха

**Меттан цӀиэпха** *(лат. a. Lingualis)* - матте цIий кхачадеш болу пха.  Арахьара дӀундузпхенан дакъа

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори: ЦӀиэпхенаш
Пехийн гӀад

**Пехийн гӀад** *(лат. a. pulmonalis)* - пехашна т1ебоьду боккха пха

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
Категори: Дог
Лергаюхан тӀехулара цӀиэпха

**Лергаюхан тӀехулара цӀиэпха** *(лат. a. Temporalis superficialis)* - Арахьара дӀундузпхенан дакъа
## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
[[Категори: ЦӀиэпхенаш]
Дапенили

**Дапенили** () — Гуьржийчоьнан Имеретин Багдатин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 139 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Багдатин муниципалитетан нах беха меттигаш
ТӀум-чкъуран тӀехьара цӀиэпха

**ТӀум-чкъуран тӀехьара цӀиэпха** *(лат. a. Meningea media)* - хьен т1амаран чкъуре ц1ий кхачош болу пха, Арахьара дӀундузпхенан дакъа

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
[[Категори: ЦӀиэпхенаш]
Логашодан хьалабоьду цӀиэпха

**Логашодан хьалабоьду цӀиэпха** *([[Латинан мотт|лат]]. a. Pharyngea ascendens, оьрс. Восходящая глоточная артерия)* Арахьара дӀундузпхенан дакъа 

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:ЦӀийлела система
[[Категори: ЦӀиэпхенаш]
Къорзакъиг

**Къорзакъиг**, **ЧӀегӀаг** (, ) — киртигаш а йолуш, деха ду цуьнан цӀога. ДегӀ вукха къийгийчулла ду. Корта а, ворта а, некхан хьалхе а Ӏаьржа йу. Букъ а, цӀога а, тӀемаш а Ӏаьржа ду, кӀур биллича санна лепаш. ЧукӀело а, тӀемаш долчу тӀоьхлара а кӀайн йу.

Категори:Олхазарш
Классикин хелхар

**Кла́ссикин хелхар** — балетан коьрта гайтаран гӀирс; XVI бӀешо чекхдолуш Италехь юкъаяьлла, кхин дӀа, паччахьан кертан балет бахьнехь Францехь яьржина тайп-тайпана тобанийн боламан чӀогӀа экама кхоьллина система.  

Когийн, куьйгийн, дегӀан, коьртан билгалаяьхна позицеш ларъяр а, когаш нийса лелоран хьесапаш а, нисса догӀмаш лелор а бахьнехь, классикин хелхаран болам гӀерта геометрийн кхетаме.

Россеха классикин хелхар деина XVIII бӀешеран хьалхарчу декъехь. 1738 шарахь Петарбухехь Ланде Жан-Батиста бина болх бахьнехь Россехь дӀайиллира дуьххьарлера хелхаран ишкол (цунах тӀаьхьа хилира Оьрсийн балетан А. Я. Вагановин академи). Оьрсийн классикин хелхаро шена чу ийцира французийн а, италихойн а хелхаран ишколаш. 

Классикин хелхаран баххаш кечбо экзерсисан гӀоьнца, цунах лаьтта дешархочун а, профессионалан балетан артистан хелхаран доьшийла.

Классикин хелхаран чуьра эцна упражненийн дакъош, исбаьхьаллин а, спортан а гимнастика, куьцара хехкар, эстрадин хелхарш, спортан рок-н-ролл, акробатика, спортан балан хелхарш Ӏаморан программашна юкъадахна.

## Хьажа кхин а
* Хелхар
* Балет

## Литература
* 

*
Категори:Терминологи балетехь
Шордар (программа)

**Шордар** (, ) — коьртачу модуль программин тӀетосуш йолу программа, цуо оцу программийн функцеш шорйо (йа жимйо).

## Шордарш ловш йолу программаш
Веб-браузераш:
* Mozilla Firefox а, кхийолу продукташ а Mozilla Foundation, хьажа. Шордарш (Mozilla)
* Google Chrome
* Epiphany
* Opera

Кхийолу программаш:
* OpenOffice.org — офисин пакет
* Songbird — музыкин плеер
* Gimp — растран графикин редактор

Категори:Программаш
Амалан хелхар

**А́малан хе́лхар** — къоман хореографин хатӀ а, похӀма а дӀало сценин хелхаран тайпа. Халкъан хелхаран дакъолгаш йукъатухуш, къаьста цунах, шен фольклоран кепашка хьажийна ца халарца, ткъа хьажийна ду оцу я кхечу къаьмнийн амалех билламан гаран гурин чохь, театран кечдарца хӀоьттинчу ламастех. Дерриг классикин хелхаран ишколан къаста ца ло дакъа ду.

В. М. Красовскаяс, амалан хелхаран башхаллех лаьцна дуьйцуш, билгаладоккху, иза «халкъан хелхарах терра ца хилар, ткъа, кхоллараллехь хуьйцуш, театре дерзийна хилар, аьлчи а сценин гӀуллакхан дакъа хуьлу цунах». Къоман уггаре къегина аматаш гучуйохуш, цуо таро ло муьран са а, гӀуллакхан билггала хенан атмосфера а дӀадала а, дийнна къоман аматаш санна а, цуьнан цхьаьна векалан амал санна а. Ю. И. Слонимскийс, ша терминан анализ еш, билгаладоккху, иза ма-дарра французийн маттара «danse de caractère» гочдар хилар.

Тайп-тайпана муьрашкахь «амалан хелхаран» кхетам тайп-тайпана маьӀна долуш бара.
Романтизмал хьалхара мур кхаччалц — «ладаме» олучу жанран дуьхьала — цхьа йолу аматаш гайта гӀертачу хелхарх муьлххачух а олура. Иштта, XVII—XVIII бӀешерашкахь оцу терминца билгалдохура халкъан я жанран-бахаман комедийн, забарийн, пародийн персонажаша ден хелхарш. ТӀаьхуо, XVIII — XIX бӀешеран юьххьера балетехь, амалан хелхарийн гӀоьнца, церан куьйгаэшара леларан, боларан бух тӀехь, персонажийн васташ, амалаш кхуллура (масала, Арлекинан, Пьерон, ахархочун, хӀордахочун, талорхочун, кхин дӀа а). ТӀаьххьара, XIX бӀешеран 30-гӀа — 40-гӀа шерашкара романтикин балетехь амалан хелхар ала долийра, балетан спектакль йукъатуху, халкъан хелхаран сценин версех. Оцу хенахь кхоллаелира амалан хелхаран амплуа, билгалъелира амалан хелхар кхиаран ши агӀо: цхьаммо тардолуьйтура дерриг теллина фольклоран базин тӀехь латтар, шолгӀачо — халкъан хелхаран дакъолгаш ламастан классикин йукъадалор. Цхьаьнаэшшара кхоллаелира амалан хелхаран «академин» кеп, царна йукъахь яра, чолхе «балетан» композицин номераш тарйолийта, классикин па.

Россехь хелхаран фольклоре а, сценин тӀехь иза гайтаре а марзо кхоллаелла XIX бӀешо долалуш. Юьхьанца халкъан хелхар коьрта хилира И. М. Аблецан, И. И. Вальберхан, А. П. Глушковскийн дивертисменташкахь; тӀаьхьуо иза хийцаделира амалечуьнца Ф. Тальонин, Ж. Перрон, Ш. Дидлон романтикин балеташкахь. Амалан хелхар кхиорехь доккха дакъа лецира М. И. Петипас а, Л. И. Ивановс а: цара кхоьллина жанран тайпанаша лора оьшу дог-айар, колорит спектаклан сюжете хьаьжжина. Амалан хелхар хӀоттаран ладаме мур хилира, оцу гайтаман гӀирсан бух тӀехь, цхьа могӀа балеташ кхоьллина, Фокин Михаилан кхолларалла (масала ду гӀарадаьлла «Половцийн хелхарийн» хореографи). Хелхаран фольклор толлуш ваьллина Ф. В. Лопухов, иза бахьнехь балетан тӀекхетта керла боламаш а, комбинацеш а. Балетмейстераш В. И. Вайонена, Р. В. Захаровс, В. А. Варковицкийс дакъа лаьцна классикин хелхаран техника а, стилистика а кхиош. XX бӀешеран шолгӀачу декъехь дуьйна амалан хелхар кӀезиг хӀоттадо балет хӀотторан йукъа ша йолу лоьмар санна, делахь а цхьацца цуьнан дакъолгаш йукъадагӀа тарло.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
*
Борисова, Нитула

**Борисова, Нитула** (; 1940 шеран 6 февралехь, Ксанти — 2020 шеран  4 февралехь) — профессионалан болгарин баскетболхо, 1958 шеран Европин чемпион.

## Карьера
Иза левзина дуьненан кхаа чемпионатехь (1959, 1964, 1967) а, Европин пхеа чемпионатехь (1958, 1960, 1962, 1964, 1968).

## Билгалдахарш

Категори:Болгарин баскетболхой
Категори:Баскетболех ловзаран Болгарин гулйина командин ловзархой
Категори:Баскетболан Европин чемпионаш
Зударийн КъБА йукъараллин хьалхенан совгӀат

**Зударийн КъБА йукъараллин хьалхенан совгӀат** () — зударийн къоман баскетболан ассоциацин (ЗКъБА) уггаре дика командин чу садуьллу, лидералла, спортан похӀма гойту, диканаш дан а, ловзаран марзо хилийта гӀертачу ловзархочун луш долу хӀора шеран совгӀат, иза юкъадаьккхина 2008 шарахь, ткъа иза дуьххьара дела «Индиана Фивер» командера Кэтчингс Тамикина. И совгӀат кхин а девза **Стэйли Донан цӀарах совгӀат** цӀарца, иза Стэйли Донан цӀарах тиллина, цуо шен спортан карьерехь и сипаташ гойтура баскетболан майданехь. ХӀинца и совгӀат ду «Индиана Фивер» клубера Ачонва Наталегахь.

Шина лозархочунний, Кэтчингс Тамикина а, Делле Донн Еленина а, бен ца дела и совгӀат шозза. Уггаре дукха и хӀонс йаьккхина «Коннектикут Сан» а, «Индиана Фивер» а (3-зза) командийн баскетболхоша, ткъа царна тӀаьхьа йогӀу «Чикаго Скай» а, «Вашингтон Мистикс» а клубаш  (2-зза).

## Испискин легенда

## Толамхой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Зударийн КъБА совгӀаташ
Бронделло, Сэнди

**Сандра Энн «Сэнди» Бронделло** (; йина 1968 шеран 20 августехь, Маккайхь, Квинсленд, Австрали) — австралин профессионалан баскетболхо, левзина зударийн къоман баскетболан ассоциацехь. Хаьржинера 1998 шеран ДКъБА драфтехь йоьалгӀачу раундехь 34-гӀа лоьмарца «Детройт Шок» клубо. Левзина тӀелета турслочун амплуахь. Австралин баскетболан сийлаллин залан декъахо 2010 шарахь дуьйна. Спортан карьера чекхйаьккхича «Сан-Антонио Силвер Старз» командин тренеран штабан йукъа вахара. ХӀинца «Финикс Меркури» командин коьрта тренер йу.

## Хьалхара шераш
Сэнди Бронделло йина 1968 шеран 20 августехь Маккай гӀалахь (Квинсленд штат).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профайл на сайте WNBA.com
* Статистика в WNBA на сайте Basketball-reference.com 
* Олимпийская статистика на сайте Sports-reference.com
* Профайл на сайте Зала славы австралийского баскетбола 
* Тренерская карьера в WNBA на сайте Basketball-reference.com 
* Профайл главного тренера команды «Сан-Антонио Силвер Старз» на сайте WNBA.com

Категори:Австралин баскетболхой
Категори:Австралин баскетболан тренераш
Категори:Баскетболех ловзаран Австралин гулйина командин ловзархой
Категори:Баскетболисташ 1988 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболисташ 1996 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:1996 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой
Категори:Баскетболхой 2000 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:2000 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн детин совгӀатхой
Категори:Баскетболисташ 2004 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:2004 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой
Категори:«Банкстаун Брюинз» ловзархой
Категори:«Сидней Брюинз» ловзархой
Категори:«Брисбен Блэйзерс» ловзархой
Категори:«Детройт Шок» ловзархой
Категори:«Майами Сол» ловзархой
Категори:«Сиэтл Шторм» ловзархой
Категори:БК «Рос Касарес Валенсия» ловзархой
Категори:«Сан-Антонио Старз» тренераш
Категори:«Финикс Меркури» тренераш
Категори:Австралин баскетболан сийлаллин залан декъахой
Зударийн КъБА уггаре дика дуьхьалонан ловзархо

**Зударийн КъБА уггаре дика дуьхьалонан ловзархо** () — лигин хьалхарчу шарахь дуьйна (1997), ДКъБА рогӀера шеран жамӀашца, Зударийн къоман баскетболан ассоциацин дуьхьалонан планан уггаре дика ловзархочун луш долу хӀора шеран совгӀат. Толамхо билгалавоккху коьрта спортан журналисташна а, телехьалхелелочарна а юкъахь кхаж тасарца, цара хӀораммо а кхаа ловзархочун цӀе йоккху. Хьалхарчу меттиган 5 очко ло, шолгӀачун — 3, ткъа кхоалгӀачун — 1. Кхаж тасаран жамӀашца уггаре дукха очкош йаьхна ловзархо лору зударийн КъБА уггаре дика дуьхьалонан ловзархо.

Кэтчингс Тамикас и совгӀат даьккхина пхоьазза, Свупс Шерила а, Фаулз Сильвийс а — кхузза, ткьа Уизерспун Терезас, Лесли Лизас, Грайнер Бриттнис, Бирд Аланас — шозза. Австралера центрфорвард Джексон Лорен йу хӀокху номинацехь лауреат хилла кхечу махкара цхьаъ бен йоцу ловзархо. ТӀаьххьара и сийлахь совгӀат даьккхинарг йу «Лос-Анджелес Спарксера» Паркер Кэндис.

## Испискин легенда

## СовгӀаташ дерш

## Хьажа кхин а
* КъБА уггаре дика дуьхьалонан ловхархо

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Зударийн КъБА совгӀаташ
Категори:1997 шарахь йукъадаьхна совгӀаташ
Йуьхь

**Йуьхь** — адаман кортан хьалхара агӀо , лакхахь коьртан меш йу, лахахь чӀенга, шина а агӀонашкахь лергаш.
## Билгалдахарш

Категори:Адам
Осипова, Ирина Викторовна

**О́сипова Ири́на Ви́кторовна** (йина 1981 шеран 25 июнехь, Москохахь, РСФСР, ССРС) — Россин профессионалан баскетболхо, Россин къоман гулйина командин ловзархо. Ловза центровойн позицехь. ТӀаьхьарчу хенахь левзина «Динамо Курск» йукъахь. Росси спортан хьакъ долу говзанча. зударийн Евролигин пхоьазза чемпион.

## Биографи
Осипова Ирина баскетболех ловза йолаелла Москохахь. Цуьнан хьалхара тренер вара А. Орехов. Иринин дуьххьарлера клуб хилира «Глория» (Москох). 2000 шарахь дуьйна иза ловзуш йу Баскетболех лозаран Россин гулйина командехь, дуьненайукъара йаккхийрачу турнирех цуо йукъах ца йитира 2005 шеран Европин чемпионат бен. Осипова левзира «Динамо» (Москох), УГМК (Екатеринбург), «Элицур» (Исраил), ВБМ-СГАУ (Самара) командашкахь. 2005 шарахь левзира Москохан областан хьалха «Спартак» олуш хиллачу «Спарта&К» командехь. 2006 шарахь левзира WNBA «Детройт Шок» йукъахь 2 матчехь. 2012 шеран Олимпийн ловзарел тӀаьхьа левзира Истмалин  университетан командехь. 2016 шарахь декрете йахара, амма баскетболан карьера чекхйаккха планаш йацара.

## Кхиамаш
* 2004 а, 2008 а шерашкара Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхо. 
* Дуьненан чемпионатийн детин совгӀатхо: 2002, 2006 
* Европин чемпион: 2003, 2007, 2011
* Европин чемпионатийн детин совгӀатхо: 2001, 2009
* Евролигин чемпион: 2003, 2007, 2008, 2009, 2010
* Евролигин борзанан совгӀатхо: 2015
* ФИБА Европин кад баьккхинарг: 2006
* ФИБА Дуьненан Лигин толамхо: 2004
* ФИБА Дуьненан Лигин борзанан совгӀатхо: 2003
* Россин чемпион: 2003, 2007, 2008
* Россин чемпионатан детин совгӀатхо: 2004, 2009, 2010, 2011, 2012
* Россин чемпионатан борзанан совгӀатхо: 2002, 2015, 2016
* Европин Суперкад баьккхинарг: 2010
* Россин кад баьккхинарг: 2015, 2016

## Сийлахь цӀераш а, орденаш а
*  Россин спортан хьакъ долу говзанча
*  «Даймехкана гӀуллакх дарна» орденан II тегӀанера мидал (2009 2 август) — *2008 шеран Пекинера XXIX Олимпиадин ловзаршкахь физикин оьздангалла а, спорт а киош доккха дакъа лацарна*

## Шен дахар
Осипова Ирина марехь йу, кхиош йу 3 бер – Алёна а, Роберт а, Тимур а.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профайл Ирины Осиповой на сайте Спарта энд К
* Ирина Осипова: Хочу троих детей и играть, как Сабонис 

Категори:Россин баскетболхой
Категори:Россин спортан хакъ долу говзанча
Категори:2004 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой
Категори:2008 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой
Категори:Баскетболисташ 2004 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболхой 2008 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболхой 2012 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболан Россин гулйина командин ловзархой
Категори:Баскетболан Европин чемпионаш
Категори:ЗБК «Динамо» Москох ловзархой
Категори:БК УГМК ловзархой
Категори:ЗБК ЦСКА Москохан ловзархой
Категори:ЗБК «Спарта&К» ловзархой
Категори:«Детройт Шок» ловзархой
Категори:ЗБК «Кошице» ловзархой
Категори:ЗБК «Динамо» Курск ловзархой
Талас

**Талас** — () — ГӀиргӀазойчоьнан гӀала, Таласан областан административан центр.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* ГӀиргӀазойчоьнан индексаш

Категори:ГӀиргӀазойчоьнан гӀаланаш
Иссык-Кулан область

**Иссык-Кулан о́бласть** () — ГӀиргӀазойчоьнан административан дакъа.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀиргӀазойчоь
Майлуу-Суу

**Майлуу-Суу** () — ГӀиргӀазойчоьнан Джалал-Абадан областан гӀала.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Таш-Кумыр
Категори:ГӀиргӀазойчоьнан гӀаланаш
Сулюкта

**Сулюкта** () — ГӀиргӀазойчоьнан Баткенан областан гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Таш-Кумыр
Категори:ГӀиргӀазойчоьнан гӀаланаш
Стирлинг, Джен

**Стирлинг Джен** (; йинчу хенахь **Грэм** (); йина 1955 шеран 20 июлехь, Аделаидехь, Къилба Австрали штат, Австрали) — австралин профессионалан баскетболхо, левзина зударийн къоман баскетболан лигин «Норт-Аделаида Рокетс» командехь. Левзина ловзар дӀахьо турслочун позицехь. Зударийн КъБЛ чемпион (1990). Спортан карьера чекхйаьккхинчул тӀаьхьа тренеран штабан коьрте хӀоьттира керлачу командин «Аделаида Лайтнинган», цуо цунах сихха онда команда йира ЗКъБЛехь, цуьнца йаьккхира йиъ чемпионийн титул (1994, 1995, 1996, 1998). 1993 шарахь лерира зударийн КъБЛ уггаре дика тренер.

2001 шарахь коьрте хӀоьттира Австралин къоман гулйина командин, цуьнца йехира 2004 шеран Афинера а, 2008 шеран Пекинера а Олимпийн ловзарийн детин мидалш, цул сов туьйлира 2006 шеран Бразилера дуьненан чемпионатехь а, борзанан совгӀатхо хилира 2002 шеран Цийчуьра мундиалан, ткъа иштта туьйлира 2006 шеран Мельбурнера ДоттагӀаллин ловзаршкахь.

## Хьалхара шераш
Стирлинг Джен йина 1955 шеран 20 июлехь Аделаида гӀалахь (Къилба Австрали штатехь).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профайл на сайте fiba.com
* Профайл на сайте eurobasket.com
* Профайл на сайте Зала славы ФИБА
* Профайл на сайте celebrityspeakers.com.au
* Профайл на сайте Зала славы австралийского баскетбола 

Категори:Австралин баскетболхой
Категори:«Норт-Аделаида Рокетс» ловзархой
Категори:Австралин баскетболан тренераш
Категори:Австралин баскетболан сийлаллин залан декъахой
ХенакӀур

**ХенакӀу** — боций когаш а болуш, сто санна ира зӀок а йолуш, шиъ хьалхаша дӀай, шиъ тӀехьа бирзиний биъ-биъ пӀелг а болуш олхазар ду иза. ТӀемаш шуьйра ду цуьнан. ЦӀога чӀогӀа а, декъа а, йоьххьера ира а ду.

ХӀоьаш, хӀоьа кепел доцийра ду. Боьршачу хенакӀеро декъачу диттан гӀодах зӀок йетта. Вайн махкахь 5 тайпа , 14 беса йу хенакӀур. Хьаннашна зуламе йолу садолу хӀуманаш цара хӀаллакйеш хиларна пайдехь лерина уьш.

## Билгалдахарш

Категори:Олхазарш
ГӀазарой

**ГӀазарой** ( *«хазар»*, קזר *«казар»*, כוזרים *«кузарим»*,  *«ал-хазар»*,  *«хазар»*,  *«хазарой»*,  *«хазир»*, , ) — кхерсташ лела халкъ. Девзаш дара Малхбален Хьалхара Кавказехь из хила мега гуннаш схьабаьхкиначул тӀаьхьа.

## Билгалдахарш
Робинсон, Дэвид

**Робинсон Дэвид Морис** харц цӀе **«Адмирал»** (; вина , Ки-Уэстехь, Флорида штат, АЦШ) — америкин профессионалан баскетболхо, йерриг шен карьерехь левзина Къоман баскетболан ассоциацин «Сан-Антонио Спёрс» командехь, цуо хаьржира иза 1987 шеран КъБА драфтехь йукъара хьалхара лоьмарца. «Спёрс» йукъахь хилла КъБА шозза чемпион. Баскетболан сийлаллин залан декъахо 2009 шарахь дуьйна, ФИБА сийлаллин залан декъахо 2013 шарахь дуьйна.

## Биографи
Левзина центровойн позицехь. Дешна АЦШ ТӀеман-хӀордан академехь, 1987 шарахь КъБА драфтехь харжира «Сан-Антонио Спёрс» командо 1-ра лоьмарца, шен йерриг карьера а оцу клубехь дӀайаьхьна (1989—2003). Шозза олимпийн чемпион (1992 а, 1996 а), шозза КъБА чемпион (1999, 2003), 1993/94 шеран ассоциацин уггаре дика иччархо, 1994/1995 шеран КъБА MVP, шеран жамӀашца 10-зза сийлаллин гулйина командашна йукъавахна (1991, 1992, 1995, 1996 — хьалхара команда, 1994 а, 1998 а — шолгӀа команда, 1990, 1993, 2000, 2001 — кхоалгӀа команда), ткъа иштта, шеран жамӀашца 8-зза дуьхьалонан сийлаллин гулйина командашна йукъавахна (1991, 1992, 1995, 1996 — хьалхара команда, 1990, 1993, 1994, 1998 — шолгӀа команда), 10-зза «Дерриг седарчийн» матчан декъахо хилла, 1986 шеран дуьненан чемпион, 1988 шеран Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхо хилла. Иза йукъавахна ассоциацин исторехь уггаре дика 50 ловзархочун.

1994 шеран 17 февралехь «Детройт Пистонс» командица ловзуш Робинсон йира исторехь 4-гӀа, тахана тӀаьххьара йолу квадрупл-дабл КъБАхь.

2009 шеран 11 сентябрехь Робинсон йукъавахийтира Баскетболан сийлаллин залан, 2013 шарахь — ФИБА сийлаллин залан.

## Статистика

### Статистика КъБАхь

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Профиль на сайте Зала славы баскетбола
* Биография Дэвида Робинсона

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:Баскетболех ловзаран АЦШ гулйина командин ловзархой
Категори:АЦШ Олимпийн чемпионаш
Категори:Баскетболех ловзаран Олимпийн чемпионаш
Категори:Баскетболех ловзарехь дуьненан чемпионаш
Категори:Баскетболех ловзаран Америкин чемпионаш
Категори:1988 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой
Категори:1992 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш
Категори:1996 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш
Категори:Баскетболисташ 1988 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:1992 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш
Категори:1996 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш
Категори:«Сан-Антонио Спёрс» ловзархой
Категори:Лелош йоцу лоьмарш йолу КъБА баскетболхой
Категори:ФИБА Сийлаллин залан декъахой
Категори:АЦШ ТӀеман-хӀордан академин арахецархой
Категори:АЦШ хӀордан эпсарш