Кавказан сардалалла

**Кавка́зан са́рдалалла** — Россин империн административан-мехкан урхаллин башха меже. Коьртехь Императоро хӀоттийна Сардал хилла, цуо кхочушдора дуьззина гражданийн Ӏедал (законашкхоллар доцург), иза дерриг цуьнан куьйгакӀела а дара.

Кавказан сардалийн оцу хенахь яккхийра тӀеман даржаш дара регионехь. Сардалаллин юрисдикцера мехках олура Кавказан мохк, административан коьрта шахьар Тифлисехь яра (1844 шарахь дуьйна). Мохк бекъалора 5 губернен (Тифлисан, Эриванан, Бакохан, Елизаветполан, Кутаисин) а, могӀа областашна.

## Истори
### Хьалхара сардалалла

Император-аьзнин Екатерина II-гӀачун «Кавказан сардалалла шина областех – Кавказан а, Аштаркханен а – хӀотторах лаьцна» Омарца йира (1785 5 май — 1796 31 декабрь) Аштаркхнен а, Кавказан а губернех лаьтташ. Кавказан губернехь йира ялх уезд, царех шимма (ГӀизларан а, Мазалкан а) дӀалоцура хӀинца Невран а, Шелковскан а кӀоштийн латта. Кавказан сардалан ставка яра Екатериноградехь (хӀинца Екатериноградски гӀала), 1790 шеран 30 апрелехь дуьйна — Аштаркхнехь. Сардалаллин мехко дӀалоцура Ийдалан а, Донан а лахенашкара аренаш, Кубань а, Терк а тӀекхаччалц долу Къилбаседа Кавказа дакъа а, ткъа хӀинцалера Нохчийчоьнан махкахь, Ишорен а, Бороздиновскин а меридианашна йукъара Теркан къилбаседехьара мохк. Теркан аьрру бердаца яхъелла Кавказан губернин йукъайогӀу Мазалкан а, ГӀизларан а уездан гӀазакхийн гӀаланаш, чӀагӀонаш, хойн посташ: Новр-ГӀала, Макан-ГӀала, Гал-ГӀала, Казитерки, Долгой, Щедрински, Парабоч, Сарафанниково, Новогладковски, Старогладковски, Курдюковски, Каргалински, Дубовски. 1790 шеран 30 августехь Кавказан губернии дӀаяьккхира, ткъа губернин коьрта меттигаш дӀаяьхьира Екатериноградера Аштаркхне. 1796 сардалалла дӀаяьккхира.

#### Инарла-губернаторш


Коьрта баьччаш Кавказехь
# Карл Кнорринг: 1801—1802
# Павел Цицианов: 1802—1806
# Иван Гудович: 1806—1809
# Александр Тормасов: 1809—1811
# Филипп Паулуччи: 1811—1812
# Николай Ртищев: 1812—1816
# Алексей Ермолов: 1816—1827
# Иван Паскевич: 1827—1831
# Григорий Розен: 1831—1838
# Евгений Головин: 1838—1842
# Александр Нейдгардт: 1842—1844

### ШолгӀа сардалалла

1844 шеран 27 декабрехь Россин империн йукъадаьхкина Кавказан мехкашкахь (царна йукъахь Гуьржийн губерни, Эрмалойн область, Каспийн область), юха а кхоьллира Кавказан сардалалла йукъ Тиблисехь а йолуш.

1844 шеран 27 декабрехь иза лаьттара цхьаьна губернех а, шина областех а:
* Гуьржийн-Имеретин губерни (Тиблиси)
** 1847 шеран 28 февралехь цунах йина Тиблисин губерни
* Эрмалойн область (Эривань)
** 1849 шеран 9 июнехь цунах йина Эриванан губерни
* Каспийн область (Шемаха)
** 1846 Дербентан (Дербент) а, Шемахин а губернеш
*** 1859 2 декабрехь Шемахин губернин цӀе хийцина Бакохан губерни (Бакох) аьлла
*** 1860 30 майхь Дербентан губерни дӀаяьккхина, кхоьллина ДегӀастанан область (Дербент) а, Джаро-Белоканан (Закаталин) гуо
* 1866 17 августехь кхоьллина Сухуман дакъа (Сухум)
* 1867 кхоьллина Ӏаьржа хӀордан гуонан
* 1868 кхоьллина Елизаветполан губерни (Елизаветполь)
* 1878 кхоьллина Батумин область (Батум) а, Карсан область (Карс)

Сардалалла лаьттира 1883 шо тӀекхаччалц.

#### Сардалаш

### Кавказан администраци
1881 22 ноябрехь Кавказан сардалалла фактаца дӀаяьккхира, кхоьллира Кавказан администраци коьртехь гражданийн декъан коьрта хьаькам а волуш, изза коьрта коьрта баьчча а, гӀазакхийн эскарийн атаман а волу.

#### Коьрта хьаькмалла лелориш

### КхоалгӀа сардалалла

## Билгалдахарш