open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чилин Депутатийн палата

**Депутатийн палата** () — Чилин парламентан лахара палата.
Депутатийн палата лаьтта 120 декъашхочух, уьш хаьржина нисса кхаж тасарца, мохк бекъна, 60 харжамийн гуонехь (Республикин Конституцин 47 йаззам). Депутаташ хоржу 4 шеран, юха харжа таро а ю. Векалийн палатан Ӏалашо законаш Сенатаца а, Республикин Президентаца а цхьаьна тӀеэцар ю.
Депутатийн палато терго йо пачхьалкхан Ӏедалан межешна тӀаьхь.

Депутатийн кандидаташна болу бехкамаш бийцина Конституцин 48 йаззамехь:
 
1. Кхаж таса бакъо йолу гражданин хилар.

2. 21 шо хан кхаьчна хилар.

3. Йукъара ишкол йа цуьнан эквивалент чекхъяьккхина хилар.

4. Харжамаш хилале шина шерал алсама хоржучу харжамийн гуонехь вехаш хила везар.

## Законаш дахаран процесс

Законаш дахаран процесс йолало законан проект депутатийн Сенате йа Палате дӀагайтарца (Республикин Конституцин 65 йаззам).
 
Законаш даха бакъо ю:

1. Республикин Президентан.

2. Цхьаьннан йа масех депутатан.

Цхьадолу бакъонан гӀуллакхаш, кхочушдаран Ӏедало кховдо бен мегаш дац, цундела кховдо ца мега Республикин Президенто бен.

**Бухара гӀуллакхаш нис ца до деккъа президенто кховдорца бен:**

1 — муьлхха а кепара налог юкъаяккхар, дӀаяккхар йа барам хийцар;

2 — керла йукъараллин гӀуллакх йа автономин, пачхьалкхан предприятешкахь белхан меттиг кхоллар, уьш дӀаяхар, церан функцеш а, бакъонаш а билгалъяхар;

3 — схьаэцар йа пачхьалкхан кредитан йа финансийн цхьаьнаэшараллан кхераме хӀоттон йолу кхин кепара операцеш яр;

4 — белхан алапан, пенсийн, жерой бисинчеран пенсийн, арендан мах, муьлхха а кхин кепара мехаш, пачхьалкхан администрацийн, урхаллийн, кхолламийн кредитан хӀоттаман барам хийцар, ткъа кхин а доларчу секторан белхалошна минимум белхан алапа хӀоттор;

5 — коллективан барт барехь хьолаш а, процедураш а хӀиттор;

## Билгалдахарш

Чили
Категори:Чилин пачхьалкхан хӀоттам
Категори:Чилин политика
Зороастризм

**Зороастри́зм** ( — «Хьекъалечун лерам бен беркате дин»,  — behdin, «Беркате дин») — ширачех цхьа дин, юьхьиг схьаяьлла Спитама Заратустра ( пайхамаран Догделлар чура, иштта вевза Зардушт  а, Зороастр ), а санна, уьш йелла «дала» Ахура Маздас. Заратустран Ӏилманан бух тӀаьхь — адаман дика ойланийн, дика дешнийн, дика гӀуллакхийн маьрша, оьзда харжам. Ширачу заманахь а, юккъерачу бӀешерашкахь а зороастризм яьржира алсама Йоккха Иранан махкахь.

Заратустран дин шала монотеизман амалехь хиларе хьаьжна доцуш, пайхамар веллачул тӀаьхьа иттех шо даьлча делахойн дине юхаберза буьйлабелира. Дела цхьаъ вар дисира V бӀешо кхаччалц къовлаеллачу мидийхойн магийн кастехь. Кхин а тӀаьхьара зороастризм ду политеистийн дин.

Тахана зороастризм дукхаха ерг аратеттина исламо, кегийра йукъараллаш йисина Иранехь а, ХӀиндехь, тӀаьхьхӀиттинарш бу малхбуза мехкашкахь, советийн хилла аренашкахь (коьртаниг Таджикистанехь).

## ЦӀе

## Билгалдахарш

## Литература
;Оьрсийн маттахь
* Аба­ев В. И. Скиф­ский быт и ре­фор­ма Зо­роа­ст­ра // Archiv orientálni. 1956. Vol. 24
* Бойс М. Зороастрийцы. Верования и обычаи. М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1988.
* 
* Ле­ле­ков Л. А. Аве­ста в со­вре­мен­ной нау­ке. 2-е изд. М., 1992
* 
* 

;Кхечу меттанашкахь
* Gnoli Gh. Zoroaster’s time and homeland: a stu­dy of the origins of Mazdeism and related prob­lems. Naples, 1980;
* Gnoli Gh. Zoroaster in history. N. Y., 2000;
* Humbach H. A Western approach to Zarathushtra. Bombay, 1984
* 

## Хьажоргаш

* The Zarathushtrian Assembly
* 
* Zoroastrianism, BBC Radio 4 discussion with Vesta Sarkhosh Curtis, Farrokh Vajifdar & Alan Williams (*In Our Time*, Nov. 11, 2004)
* Почему РПЦ считает чувашское язычество сепаратизмом?

*
Категори:Заратуштра
Дзэн

**Дзэн**, **дзен** (схьадаьлла ; , *дхья́на* — «воккхаверца хьежар»,  *[[чань]]*,  *сŏн*) — цийн а, дерриг Малхбален Азин буддизман ладамчех цхьа ишкол, чаккхенца кхолладелла Цийчохь V—VI бӀешерашкахь даосизман боккхачу Ӏаткъамца, ю коьртера буддизман монахин кеп Махаяна Цийчохь, Вьетнамехь, Корейхь. Шуьйрачу маьӀнехь дзэн — мистикан воккхаверца хьежаран ишкол ю я серлонга ваккхаран Ӏилма ду, буддийн мистицизман бух тӀаьхь даьлла. Кхин а дуткъачу маьӀнехь дзэн наггахь го Японера буддизман уггаре ладаме ишкол санна , шен къоман специфика а йолуш, Цийчуьра XII бӀешо чекхдолуш еина а йолуш. Цул сов, дзэн кхета дзэнан ишколийн практика санна, кхин а билгала боккху «дхьяна» кхетамца, ду ладаме дакъа буддийн практикан.

Дзэн Ӏилма деина ХӀиндера Цийчу Бодхидхармас, кхин дӀа даьржира Генара Малхбале кхаччалц (Цийчоь, Вьетнам, Корей, Япон). Цийн чанан, японин дзэнан, вьетнаман тхиенан, корейн сонан гӀиллакхаш кхиира дукхах дерг шешша, хӀинца а, марталла латтош, схьаэцна шен амалан аматаш Ӏилманехь а, практикан хотӀехь а. Японин дзэн гайтина масех ишколо: Риндзай, Обаку, Фукэ, Сото. Японин дзэнан ю 20 % гергга буддийн килсанаш Японехь.

## Лингвистика

### Этимологи

Оцу буддизман агӀонан ерриг цӀарех Малхбузехь уггаре шуьйра йевза цуьнан японин цӀе «дзэн». Оцу дешан этимологи шен орамашца хьалайоду санскритийн-палийн «дхьяна/джхана» термине (, , схьайаьлла , ), цуьнан маьӀна ду «кӀоргера хьолехь сацар», медитаци, воккхаверца хьежар (хьалхарчу белхашкахь дзэн ишколах олу воккхаверца хьежаран ишкол), ткъа иштта дӀакъастар я дитар. Оцу дешан аларан хилла трансформаци цийн маттахь «чань», вьетнамхойн «тхиен», корейн маттахь «сон», ткъа цул тӀаьхьа, Японехь даьржина, «дзэн».

## Хьажа кхин а
* Дзэнан 101 истори

## Билгалдахарш

## Литература

**Ӏилманан литература**
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

**Емалийн Ӏилманан литература**
* 
* 
* 
* 
* 

**Литература дзэн**
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
**Кхин литература**
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* Сердце Будды. Обзор интернет-ресурсов на тему «Дзэн-буддизм» в журнале «Восточная коллекция» № 2(57)/2014
* One Drop Group Russia. Сайт российских учеников Сёдо Харада Роси (Риндзай-дзэн)
* Антайдзи. Сайт японского монастыря Сото-дзэн (архивная ссылка)
* Российская Сангха учеников Дзен Мастера Сандо-Кайсена  (европейский Сото-дзэн)
* Московский храм корейского дзэн «Дальма-са»
* Санкт-Петербургский дзэн-центр «Дэ Хва Сон Вон» школы «Кван Ум» 
* Сайт российского монаха дзэн Мьонг Гонг Сунима
* Zen Buddhism WWW Virtual Library. The Internet Guide to Zen (Ch’an, Son, Thien) Online Resources
* Zen journals and academic sites

Категори:Буддизман ишколаш
*
Категори:Буддизм Японехь
Буддизм ХӀиндехь

Буддизм кхоллаелла ХӀиндин къилбаседехь. Иза кхоьллинарг — Сиддхартха Гаутама, Будда («самваьккхинарг») Шакьямуни («Шакья тайпанера хьекъалча»). Буддан Ӏилма уггаре чӀогӀа къегира Бимбисара, Ашока, Менандер I, Канишка паччахьийн урхаллин хенахь, цара дола а деш. Оцу хенахь иза чукъаьчнера дукхаха долчу луларчу а, генарчу а мехкашка, царна йукъахь ю Цийчоь, Корей, Япон.

ХӀиндин бусалбанаш 712 шарахь чубаьхкинчул тӀаьхьа буддизм йожа йолаелира шен даймахкахь. XIII бӀешарахь цуо чаккхенца йохайо шен меттиг, цунна новкъарло йо «хӀиндуистийн ренессансо». Буддистийн ладаме барам бисира Гималайхь: Ладакхехь, Аруначал-Прадешехь, Сиккимехь. Тахана буддисташ лору 0,7 % хӀиндихой.

## [[Будда Гаутама|Сиддхартха Гаутама]]

Сиддхартха Гаутама лору буддизман коьрта бух биллинарг. Сиддхартха ширачу ХӀиндин олаллин элан кӀант вара, аьлча а иза вара варне кшатрешкара.

Синмехаллин новкъа хӀоьттина, Сиддхартха Гаутама, медитаци еш Бодхи диттан кӀела Бодх-Гая меттигехь, кхечира Серло. Самваьлча, цуо дийцина дуьненна сансарах мукъадовларан хьесапех, аскезан а, гедонизман а йистех къаьхкаш — юккъера некъ харжа.

Буддан дола дина Магадхин урхалчо, паччахьо Бимбисарас. Паччахьо буддизман доладеш омар делла шортта «вихараш» (буддийн килс) ян. Килсаш дукха хиларна, регионан тӀаьхьа цӀе тиллина Бихара.

## Хьажа кхин а
* Буддизм мехкашкахула
* Буддизман истори
* Будда Гаутама хӀндуизмехь

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 


## Хьажоргаш


* Across the Himalayan Gap: An Indian Quest for Understanding China. Edited by Tan Chung. Assistant Editor : Dr. Ravni Thakur. 1998, XXVI+553pp., col. and b&w illus., ISBN 81-212-0585-9
* World Civilizations: The Decline of Buddhism in India. Publisher: Washington State University. Last accessed on April 10, 2007 


 

*
Категори:Буддизман истори
Заратустра

**Зарату́стра** (кхин а даьржина ду **Заратуштра** схьадаьлла авест. Zaraθuštra, , *Zartošt*, , ; **Зороа́стр** схьадаьлла , ) — йевзаш йолчех дуьххьарлера Дела цхьаъ варан дин зороастризм (маздеизм) кхоьллинарг; цӀу а, пайхамар а, цунна тӀеяздо зороастризман сийлахь жайнан, Авестан, авторалла.

## Биографи
Заратустрас бийцина шира-авестийн мотт, ваьхна Иранан акъарин малхбален декъехь, амма нисса болу иза вина меттиг ца хаьа. Ӏилманан консенус вахаран хенах иштта йоцуш ю. Цхьацца хаамашца, иза ваьхна Македонийн Искандаран муьрехь, VII а, вайн эрал VI бӀешеран хьалхарчу декъан йукъахь (тарло вайн эрал хьалхара 628—551 шерашкахь)). Кхечу агӀора, «Авестан» уггаре дезачу декъан, «Гатийн», лингвистийн анализо таро ло Зороастра гӀуллакхан мур хилийта вайн эрал хьалхара XII—X бӀешерашкара.  Зороастран дахаран заман антикан авторша цуьнан дахаран хан хуьлийта Гистаспан (Дарий I-чун да) паччахьаллин мур, Муса пайхамаран  йа Камбизан мур; ткъа цунах шех олу гӀажар, хӀинди, гӀажармидийхо, эллин, бактрийхо, «Боккхачу хӀордан тӀехула лаьттачу» континентан вахархо, ассирийхой, халдей, пэмфилийхо, Атропатенан вахархо, ткъа кхин а Самарехь ваьхна цӀуйн тайпана жуьгтий.

## Хьажа кхин а
* Виштаспа
* Кааба Зороастра

## Литература

* 
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* .
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* . Cf. especially Chapter IV: *Prophets Outside Israel*
* 

## Билгалдахарш
ZERDEŞT PÊXEMBER (RÛPELÊN DÎROKA “WINDABÛYÎ”... )

## Хьажорг

* Заратустра

Категори:Зороастризман динан кортош
Категори:ЦӀуй
Категори:Динаш кхоьллинарш
Категори:Пайхамарш
Категори:Деланаш бина нах
*
Циц

**Циц** () —  доьзалера дукха шерийн йа шина шеран тайпана орамат, царех уггаре евзаш ерш  кеп, лелайо чамбийриг санна. 

Оцу тайпанан векалш йовлу Европехь а, Азехь а барамера климатехь.
 
 

Кхин цӀераш:  (), , .

## Биологин сурт
ГӀаш шиъ йа кхоъ масс йолуш ду.

Зезагаш боьрша а, стен а йа цкъацца дургалан а хуьлу. Жаз кӀайн, ровзанан йа цӀиен, гоьрга хуьлу.

Бот озийна, мелла а агӀонашкара тӀеттӀатаӀийна, сенаш аьрта хуьлу. ХӀун хьожа а, чам а анисанчух ду.

## Классификаци

### Таксономи

### Кепаш
Тайпанан йукъахь ю 30 гергга кеп, царех цхьаерш:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* * 
* 
* 
* 
* 
* 

## Лелор
Циц лелайо юурган чамбийриг санна а, дарбана а.
Цицан даьтта а доккхий дарбана леладо.

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
* 
* 

Категори:Четарнаш
Категори:Евразера ораматаш
Гаджибеков, Узеир Ӏабдул-Хьусейн охӀлы

**Гаджибеков, Узеир Ӏабдул-Хьусейн охӀлы** (; 1885—1948) — азербайджанийн,
советийн композитор, дирижёр, музыкаӀаморхо, публицист, драматург, хьехархо, йукъараллин гӀуллакххо. ССРС халкъан артист (1938).

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан академин музыканташ
Категори:Азербайджанан балетан композиторш
Категори:Азербайджанан музыкин хьехархой
Лайлаъ а, Меджнун а (опера)

**«Лайла́ъ а, Меджну́н а»** () — Гаджибеков Узеира 1907 шарахь язйина хьалхара азербайджанийн къоман опера. Опера XVI бӀешеран поэтан Физулин «Лайлаъ а, Меджнун а» бохаман мукъмашца язйина. И опера хьалхара азербайджанийн опера хилла ца Ӏаш, дерриг Исламан дуьнехь а хьалхара ю.

## Билгалдахарш
Зуда

**Зуда** — стен адам. «Зуда» дашо билгала доккху хенан доккха адам, ткъа бера йа жимхо билгалбоху «йоI» йа «йоI стаг» дешнаша. Цхьацца меттигашкахь «зуда» дош леладо хене а ца хьоьжуш массарна а, масала «зударийн бакъонаш» хьехош. «Зуда» дашо кхин а билгалйаккха тарло, адаман стен-боьршалла, гендеран идентификаци. Зудчо кхиина йаьллачул тIаьхьарчу муьрера менопауза хиллалц бера дан тарло, иза накханах дузо, тIаккха а цхьаболу зударий — масала, бера ца хуьлу, трансгендераллин а, интерсекс-зударшка а — иза ца дан ло.

## Лексика

### Дош далар
«Зуда» дош кхоьллина «зуд-» орамах тIе чаккхе «-а» тоьхна. Нохчийн маттахь 'зуда' дашо билгалйоккху боьршачу стеган хIусаман нана а.

### Зуда билгала йоккху тайп-тайпана дешнаш
«ЙоI» дашо билгала доккху стен бера, кхиина даьлла иза маре даххалц. Къамелехь «йоI» дош леладо хазахетийтархьама муьлхха а зудчунна хене а ца хьожуш.

### Зударшка дистхилар
Гендер ладаме социалан категори йолу дуьненан дукхаха йолчу оьздангаллашкахь, тIеэцна зударшка дистхиларан кеп, уьш къаьста хабар дийцарехь а, белхан къамелехь, йозанца къамелехь.

## Билгалдахарш
Политика

**Поли́тика** ( «пачхьалкхан гӀуллакх») — пачхьалкхан Ӏедалан меженан а, церан даржерчу нехан а гӀуллакх; ткъа иштта пачхьалкхан функцешца доьзна йукъараллин дахаран гӀуллакхаш а, хиламаш а. Политика Ӏилманца Ӏамор дӀахьо политологин гуран чохь.

## Термин схьаялар
Антикан заманахь полисаш () историн агӀора кхоллалора ша-шенан урхаллин гӀалан йукъараллаш санна, цара конституици йира шеш политикин формаци санна, йукъараллаш — и йукъараллин ша кхоллаелла кеп Шира Грецин йогӀура. Кхиина яьржира Италехула, нисса Руман империн чухула. Пачхьалкхаш а, импереш а кхиарца шуьйра юкъаметтигийн политикин оьшура хийцамаш а, урхаллин система а кхиор. Политика урхаллин методологи санна кхоллалора полисашкахь, цигахь гуллора урхаллин элита а, шайха хин йолу элита кхоллалуш йолу тайп-тайпана чкъоьрнаш а (пхьоланаш, говзаллаш, ишколаш).

Ша политика термин юкъаяьккхина вайн эрал IV бӀешо хьалха. Аристотела кховдийра цунна иштта билгало: политика — пачхьалкхан (полисан) урхаллин говзалла. Политика къаьстира ша йолу социалан дахаран область санна оцу хиламал дуккха а хьалха — экономикин юкъаметтигел я эхь-бехкал тӀаьхьа делахь а. Масех тайп-тайпана гар ду политика схьаяларан Ӏаламах:
* **Теологин**. Оцу гарца политика,  дерриг дахар санна, делера схьаяьлла ю.
* **Антропологин**. Оцу гаро язайо политика адаман Ӏаламах.
* **Биологин**. Иштта тидаран маьӀна ду, политикин Ӏалам кхето деза адаман а, дийнатийн а йукъара  базица — масала, [дера хилар], [ша лардаран инстинкт, ца эша гӀертаран къовсам, кхин дӀа а. Этолога К. Лоренца, масала, доьхкура дера хиларан феномен йукъараллин дахарехь долу тӀемашца, революцешца, кхин девнашца.
* **Психологин**. Оцу гарца адамийн политикин юкъаметтигийн дуьххьарлера хьост ду хьашташ, иэшамаш, эмоцеш, кхин а адамо психика гайтар. Шен ламаст хиллачу кепара политикин маьӀна дора, масала, З. Фрейда, цуо политикин Ӏаламан ассоциаци йора кхетам чохь ца хиларца.

## Билгалдахарш
Гумс

**Гумс** () — Къилбаседа Кавказера эрк, Соьлжан аьтту га. ОхьадогӀу Нохчийн Республикин Веданан, Курчалойн, Гуьмсан кӀошташкахула. Гумс цӀе схьаяьлла туьркийн маттара "гӀум су" - гӀамаран хи.

## Географи
Схьадолу ТӀуьйрелам тӀиера шовданашкара, дӀакхета Соьлжанах Гуьмсе гӀалан гергахь. Дохалла 80 км, бассейнан майда 1194 км². Хикхочен локхалла — 50 м хӀордан тӀегӀанал лакхахь. Эркан охьане — 15,3 м/км.

## Гидрологи
Эркан амалехь ду шеран йовхачу хенахь дестар, ткъа Ӏай – лакъар. Шарахь уггаре дукха хи дойу догӀанаш догӀучу хенахь. Аьхкенан догӀано десторо наггахь бохамаш бо. Шарахь хи дайаран йуккъера барам — 4,61 м³/с, максимум — 305 м³/с.

## Геннаш
Уггаре даккхий геннаш: Хул-Хуло (аьрру), Мичиг-Хи (аьтту), Ахкие (аьтту), Хумг (аьтту), Искаьрк (аьтту).

## Эрк таллар, хин бахаман маьӀна
Эрк теллина Гуьмсерачу гидрологин постехь.

## Эркаца лаьтта эвланаш
Жани-Ведана, Теза-Кхаьлла, Эрсана, Курчала, Энакхаьлла, Коьран-Бена, Белта, Ялхой-Мохк, ЖугӀурта, Майртуп.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Река Гумс. Святой источник 
* Топонимика слова Гудермес
* 

Категори:Бассейн Соьлжа (эрк)
Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Веданан кӀоштан эркаш
Категори:Курчалойн кӀоштан эркаш
Категори:Гуьмсан кӀоштан эркаш
Категори:Соьлжан геннаш
Ӏаьржа ахк

**Ӏаьржа аьхк** — Россин эрк, охьадоьду Нохчийн Республикин Веданан кӀоштехула. Элистанжан аьрру га.

## Географи
Ӏаржи-Аьхк эрк долало Хоттане эвлан малхбалехьа. Къилбаседа-малхбалехьа охьадоьду. Эркан хьост ду ВорхатIа эвлан гергахь Элистанжа эркан 0,7 км аьрру бердаца. Эркан дохалла – 14 км.

Хин объектан система: Элистанжа → Хул-Хуло → Гумс → Соьлжа → Терк → Каспий-хӀорд.

## Хин реестран хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонера, хинбахаман дакъа — Соьлжах Орга кхетучара хикхоче кхаччалц, эркан бухара бассейн йац. Эркан бассейнан эркаш ду Каспий-хӀордан, Теркан а, Ийдалан а йукъара бассейнан эркаш.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001312108200006395.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Веданан кӀоштан эркаш
Категори:Хул-Хулон бассейн
Элистанжа (эрк)

**Элистанжа** — Россин эрк, охьадоьду Нохчийн Республикин Веданан кӀоштехула. Хул-Хулон аьрру га.

## Географи
Элистанжа эрк кхоллало ши эрк цхьаьнакхетарх, Дзиуахк (аьрру эрк) а, Кохичу-Ахк (аьтту эрк) а. Къилбаседехьа охьадоьду Элистанжан уллехула. Эркан хикхоче ЦӀен Ведана эвлан гергахь, Хул-Хулон хикхочен 34 км лакхахь, аьрру бердаца ю. Эркан дохалла – 15 км, хи гулдаран майда — 224 км².

Хикхочел 0,7 км лакхахь, аьрру агӀора чукхета Ӏаьржи-Аьхк.

## Хин реестран хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонера, хинбахаман дакъа — Соьлжах Орга кхетучара хикхоче кхаччалц, эркан бухара бассейн йац. Эркан бассейнан эркаш ду Каспий-хӀордан, Теркан а, Ийдалан а йукъара бассейнан эркаш.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001312108200006364.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Веданан кӀоштан эркаш
Категори:Хул-Хулон бассейн
Зуйн ахк

**Зуйн ахк** — Россин эрк, охьадоьду Нохчийн Республикин Шуьйтан а, Веданан а кӀошташкахула. Элистанжа кхуллу аьрру эрк.

## Географи
Дзиуахк схьадолу Бахелам дукъан къилбаседа басехь. Къилбаседехьа охьадоьду ломан чӀожехула эвланашна генахь. Элистанжа эрк кхуллу шина эрках, аьрру эрк. Эркан дохалла 11 км, хи гулдаран майда — 38 км².

## Хин реестран хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонера, хинбахаман дакъа — Соьлжах Орга кхетучара хикхоче кхаччалц, эркан бухара бассейн йац. Эркан бассейнан эркаш ду Каспий-хӀордан, Теркан а, Ийдалан а йукъара бассейнан эркаш.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001312108200006371.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Веданан кӀоштан эркаш
Категори:Шуьйтан кӀоштан эркаш
Категори:Хул-Хулон бассейн
Кохичу-Ахк

**Кохичу-Ахк** — Россин эрк, охьадоьду Нохчийн Республикин Веданан кӀоштехула. Элистанжа кхуллу аьтту эрк.

## Географи
Кохичу-Ахк схьадолу Хангалякоьртан басера. Охьадоьду къилбаседехьа ломан чӀожахула эвланашна генахь. Хикхочено кхуллу Дзиуахкца цхьаьна Элистанжа. Иза кхета цунах аьтту агӀора. Хин дохалла – 15 км, хи гулдаран майда — 72,4 км².

Эркан лакхенашкахь аьрру бердаца Кхашкаруо ломан къилбаседа-малхбузехьа ю Пхьарайн овлан саьлнаш.

## Хин реестран хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонера, хинбахаман дакъа — Соьлжах Орга кхетучара хикхоче кхаччалц, эркан бухара бассейн йац. Эркан бассейнан эркаш ду Каспий-хӀордан, Теркан а, Ийдалан а йукъара бассейнан эркаш.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001312108200006388.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Веданан кӀоштан эркаш
Категори:Хул-Хулон бассейн
Азин Центран банкаш а, ахчанаш а

**Центран банк** — мехкан йа масех пачхьалкхан кредитан системан коьрта урхаллин меже. ХӀокху йаззамехь йалайо Азин мехкийн центран банкийн йерриг исписка.

## Хьажа кхин а
* Ази
* Азин уггаре йаккхийра банкийн исписка (2015)

Категори:Азин экономика
**
*
Категори:Банкийн испискаш
Малхбален славянаш

**Малхба́лен славя́наш** — Малхбаленславянийн меттанаш буьйцу славянийн оьздангаллин-меттан йукъаралла.

Малхбален славянийн тайпанийн барташ, дукхаха болчу Ӏилманчашна хетарехь, цхьа къам хила кхиира, уьш юккъерачу бӀешерашкара шираоьрсийн пачхьалкхан коьрта бахархой. Малхбуза славянаш тӀаьхьа политикин бекъабаларан жамӀашца, XVII бӀешарахь кхолладелира (барам лагӀбаларехьа) кхо къам: оьрсий, украинхой, белорусаш. Наггахь деалгӀа малхбаленславяний этносе билгалбовлу русинаш. Цхьаца хьалхара талламчаша кхин а лелайора билгало *[[Русь|оьрсийн]] славянаш*.

## Истори

## Билгалдахарш
Наблус

**На́блус**, *Шхем* (;  — жуьгташа олу *Шхем*, оьрсаша – **[[Сихем|Сихе́м]]**, антикаллехь –  **Флавия Неаполис**, ) — ПалестӀина пачхьалкхан историн Самария областера Урдан хин малхбузен хийистан тӀиера гӀала, Наблус провинцин административан йукъ.

Бахархой 130 000 стаг гергга, коьртаниг палестӀинхой. Дукхаха берш — бусалбанаш. 350 гергга самарихо веха ша йолчу кӀоштехь Джаризийм лам тӀаьхь.

## Билгалдахарш
Эрмалойн драм

**Драм** () — Эрмалойчоьнан а, Ломан Карабахан а пачхьалкхан ахча. Цхьа драм 100 лума () ду, амма лумаш факт хилла лелаш дац, хӀунда аьлча цунах мискъалзарратал хӀума ца йогӀу. Курс 1 АЦШ долларах 500 драм гергга делча, америкин центах ло 0,002 лума.

Ахча арахецаран бакъо Республика Эрмалойчоьнан Центран банкан бен йац. Эрмалойчоьнан пачхьалкхан ахча лелаш ду 1993 шеран 22 ноябрехь дуьйна. ХӀора шарахь оцу дийнахь даздо «драман де».

Драман символ (֏) — шиъ ана сиз хьаькхна «Դրամ» («Драм») дешан хьалхара элп **[[Да (элп)|Դ]]** (элпан цӀе: «да»), и графика (кеп) эрмалойн абатехь бен йац.

## Истори

XI бӀешо чекхдолуш кхоллайелира Киликийн эрмалойн пачхьалкх. Цуьнан детийн нахартийн цхьаннан цӀе йара «драм».

1991 шарахь ССРС мукъайаьллачул тӀаьхьа Эрмалойчоьно 2 шарахь Ӏийра къоман ахча а доцуш. Махкахь боьдуш къийсамаш бара соьман зонехь дисар пайдехь дуй теша бохуш. 1993 шеран 26 июлехь Россин Федерацин Центран Банко йукъадехира керла кепара банкноташ. Факт йара, Росси советийн сом лелачу зонера арайалар. Октябрехь — ноябрехь Туркменис а, Кхазакхстана а, Узбекистана а йукъадаьккхира шайн къоман ахча. Эрмалойчоь энергин къоьллан, блокадан, Карабахан тӀеман хьолашкахь, терго а ца йан луш советийн соьмаш чударжаран кхерамехь йисира, тӀаккха кхин а чӀогӀа йухур йара финансийн система, цунна ийшира шайн ахча йукъадаккхар.

1992 шарахь дуьйна кхоьллина йара «Эрмалойчоьнан къоман ахчан цӀе тилларан, кепийн, йукъадаккхаран механизмийн» комисси. Коьрта ахчан йуьйцу варианташ йара «Драм», «Стак», «Ибар», «Даекан», кегийра ахча (нахарташ) — «Манрадрам», «Ар», «Манр», «Ими», «Зуза», «Плик», «Лума». Комиссин йукъа бахара говзанчаш, пачхьалкхан лакхара даржера нах, царна йукъахь вара президент Л. А. Тер-Петросян а, вице-президент Г. Г. Арутюнян а. Кхаж сов баьлла коьртачу а, къасточу а ахчанашна цӀераш харжира «драм» а, «лума» а.

1993 шеран 27 апрелехь кхоьллина Республика Эрмалойчоьнан Центран банк, ткъа цуьнан хьалхара куьйгалхо хӀоттийра Исаакян Исаак. Оцу шеран 22 ноябрехь Эрмалойчоьнан керла ахча хилира драм. Республикехула лело советийн сомаш, хийца дезара цхьаьна кӀирнах 200-х цхьаъ курсаца.

## Билгалдахарш
Хорача (эрк)

**Харачой** (*Харач*, *Хорочой*) — Россин эрк, охьадогӀу ДегӀастара Нохчийчухула. Хул-Хулон аьрру га.

## Географи
Хорача эрк схьадолу ДегӀастанан Ботлихан кӀоштара Керкет дукъан басера Хьарамин дукъдоккхийлера. ОхьадогӀу Нохчийчоьнан Веданан кӀоштехула къилбаседехьа. Эркан хикхоче Хорача эвлан гергахь, Хул-Хулон хикхочел 51 км лакхахь аьрру агӀора. Эркан дохала 13 км, хи гулдаран бассейнан майда — 53 км².

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран терхьашца юкъадогӀу Малхбуза-Каспийн бассейнан гуон, Хул-Хулон хинбахаман дакъа — Соьлжа Орга чукхетачура хикхоче кхаччалц, бассейн бухара бассейн йац. Хин бассейн — Каспий хӀордан Теркан а, Ийдалан а хишна йукъара бассейн.

Пачхьалкхан хин реестрера хин объектан код — 07020001312108200006340.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Бассейн Соьлжа (эрк)
Категори:Веданан кӀоштан эркаш
Категори:Хул-Хулон бассейн
Категори:Ботлихан кӀоштан эркаш
Аьхкичу

**Аьхкичу** (Аьхки-Чу-Шамилан) — Россин эрк, охьадоьду Нохчийн Республикин Веданан кӀоштехула. Хул-Хулон аьрру га.

Аьхкичу кхета Хул-Хулох, цуьнан хикхочел 39 км лакхахь, аьрру бердаца. Эркан дохалла 14 км.

## Хин реестран хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонера, хинбахаман дакъа — Соьлжах Орга кхетучара хикхоче кхаччалц, эркан бухара бассейн йац. Эркан бассейнан эркаш ду Каспий-хӀордан, Теркан а, Ийдалан а йукъара бассейнан эркаш.

Хин ресурсийн Федералан агенталло кечйина, РФ мохк районашка бекъаран хин бахаман, геохаамийн системан хаамашца:
* Пачхьалкхан хин реестрера хин объектан код — 07020001312108200006357
* Гидрологи теллина хиларан код (ГТ) — 108200635
* Бассейнан код — 07.02.00.013
* Томан лоьмар ГТ-ца — 08
* Арахецар ГТ-ца — 2

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Веданан кӀоштан эркаш
Категори:Хул-Хулон бассейн
Анархизм

**Анархи́зм** (схьадаьлла  *– доцуш*,  *– Ӏедал*) — адаман маршонан бух тӀаьхь йолу, адамо адаманна ницкъала урхалла дар а, Ӏедал а ца деза, цхьа могӀа системашка хьажаран йукъара цӀе.

Оцу я кхечу гӀуллакхашкахь къаьста анархизман тайп-тайпана агӀонаш: чолхечунна тӀиера, коьртачарна тӀекхаччалц (масала — долара бахам, базаран юкъаметтигаш, этнокъаьмнийн гӀуллакх гар).

## Билгалдахарш
Колониализм

**Колониализм** — кхиина мехкийн (метрополийн) тобан дисинчу дуьненан тӀехула йолу XVI—XX бӀешерийн олаллин система.

Колонийн политика — схьабахаран а, дукха хьолахь тӀемлоша политикин а, экономикин а хьесапашца къаьмнаш а, мехкаш а (дукхаха дерг кхин къаьмнийн бахархой болу) дацоран политика, дукха хьолахь экономикехь кӀезиг кхиина.

## Метрополеш колонеш яхаран Ӏалашонаш
*; Экономика, йохк-иэцар
** Ӏаламан а, адамийн а ресурсийн эксплуатаци, цхьа могӀа меттигашкахь — дуьххьал дӀа тӀекхочийла ду ша-кепарчу, наггахь бен йоцучу ресурсашна (царна юкъахь транзит), уьш дуьненан йохк-иэцаран монополи ян гӀертар;
** Йохк-иэцаран некъийн а, юхку меттигийн а оптимизаци, аьтту боцу кхечу оьздангаллин юкъарла лелон мехкаш дӀабахар;
** Йохк-иэцарехь боккхачу кхерамазалле кхачар, цуьнан оперативан ницкъаллийца гӀолацар;
** йохк-иэцар ша-кепара бакъонийн аренан новкъа дика, бакъонца Ӏалашъяр, марталлийн а, кхеташ йолу а йохк-иэцаран оьздангаллин бакъонийн стандарташ кхоллар,;
*; Социалан сфера, социалан балансан оптимизаци яр 
** Криминалан-ориентаци йолу социалан чӀоьрнаша адекватан Ӏалашо каръяр ницкъ тӀебахийтар, метрополехь йукъараллин «Ӏаткъам» лагӀбар, наггахь — чубоьхкинарш, шайн меттиг ца карбо мисканаш, юкъараллехь хӀоьттина гӀиллакхашна, Ӏадаташна резабоцурш бохкар;
** Колонийн а, колониальнийн администрацин а урхалла дар — дика ишкол ю урхалчашна, ткъа ладаме меттигера девнаш луьстуш ницкъ бар — империйн тӀеман ницкъаш хила дезачу тонусехь латтор ду. Империн хьашташна адекватан говза, зиеделла гражданийн а, тӀеман а бюрократин ишколаш кхоллар, чинхойн керла чкъор практикца Ӏамор, тӀеман, политикин-экономикин, оьздангаллин элита карлаяккхар;
** метрополин кхечу бахархошца дуьстича бакъо йоцу, бораха я маьхза (хьажа лолла) белхан ницкъаш хилар, царна юкъахь уггаре дукха оьшучу меттигашка «экспорте» бахьийта я уьш метрополе «боьха», престиж йоцу, амма йукъараллин-ладаме белхашка импорте бига;
** Керла гражданийн а, тӀеман а технологеш, методикаш, тактикаш, ноу-хау зиер, шайн арахецарийн зуламе нехаш экспорт яр, кхераме тӀеман, Ӏилманан, промышленностан, Ӏаламан, шен жамӀаша метрополийн бахархойн аьттонан, могашаллин, дахаран гӀуллакхашна кхерам болу эксперименташ ян таро хилар. Цхьа могӀа меттигашкахь — империн а, дуьненан а йукъараллин ойла къайлаяккха аьтту болу хьесап;

*
Категори:Дуьненайукъара йукъаметтигаш
Батыркин

**Батыркин** — Нохчийн Республикин Невран кӀоштара дӀатесна нах беха меттиг.

## Географи
Лаьттара кӀоштан йукъ йолчу Новр-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьа.

Уггаре гергара нах беха меттиг — Постни кӀотар — 6 км къилба-малхбузехьа яра.

## Топонимаш
Батыркин кӀотаран кӀоштахь лаьтта Ӏам Яманкую. Гидрониман цӀе ногӀийн маттара йолчух тера ду: «яман» - гӀуо, «кую» - гӀу. Аьлча а боьха, мала пайден доцу хи долу гӀу (хьост).

Батыркую – Савельевски эвлан къилбаседа-малхбалехьара гIу йолу меттиг Батыркинан кIотар лаьттинчохь. ЦIе, билггала, туьркийн маттах яьлла: бух «Батыр» - ногӀийн долара цIе (Турпал), «кхую» - гIу. «Батыран гIу».

## Истори
Батыркин кӀотар – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара меттиг. КӀотар хилла хьалдолчу гӀалагӀазкхийн Жуков Григорийн а, Дериглазов Федотан а. ЦӀе схьаяьлла церан даьхнашца кхуза охьахиинчу ялхочун Батыркан цӀарах. Амма миска белхало хьийзош, жашшан дайша олуш хилла цунах шайна луъург – Ахтырка, Бахтырка, Батырка, цундела, хетарехь, оцу кӀотаран кхо цӀе ю: Батырка, Ахтырка, Бахтырка. Ялхочун Батыркин цкъа а даьхний ца хилла, я шен доьзал ца хилла. Дерриг шен дахарехь ваьцна хьалдолчу гӀалагӀазкхашна, диина гӀийла даар, шарахь цкъа хьоладайша цӀуокан я бассамин коч, хеча луш хилла.

1947 шеран картин тӀаьхь Батыркин билгалаяьккхина жима кӀотар санна. ТӀаьхьа гуттаренна а бахархой болу нах беха меттигах йира уьстагӀийн сурсатан ферма (УСФ; 1985 шеран хьолашкахь). 1980-гӀа шераш чекхдовлуш дуьйна УСФ Батыркин билгалйоккхура карташ тӀаьхь «нах ца беха меттиг санна». 1995 шарахь хьалха кӀотар лаьттинчохь Батыркинан жоьла бен яцара.

## Билгалдахарш

Категори:Невран кӀоштан дӀатесна нах беха меттигаш
Бежанов (эвла)

**Бежанов** — Нохчийн Республикин Невран кӀоштара дӀатесна нах беха меттиг.

## Географи
Лаьттира кӀоштан йукъ йолчу Новр-ГӀалан малхбалехьа, Фрунзенскин 1,5 км къилбаседехьа.

## Истори
Бежанов кӀотар йиллина 1891 шарахь Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьа. Хаамхоша дийцарехь, цӀе тиллина ялхо волчу ногӀийчун Бежанан цӀарах.

Эвла бахархоша дӀатесна, схьагарехь, 1980-гӀа шерашна юккъехь. 1985 шеран хьолашкахь Бежанов гойтура карташна тӀаьхь нах беха эвла санна, амма 1987 шеран карташна тӀаьхь и 1988 дӀатесна эвла санна го.

1985 шарахь Бежановхь вехира 20 ст. гергга

## Билгалдахарш

Категори:Невран кӀоштан дӀатесна нах беха меттигаш
Мичиг-Хи

**Мичиг-Хи** () — Нохчийн Республикера эрк, Гумсан аьтту га.

## Географи
Схьадолу Нажи-Йуьртан лаьмнийн къилбаседа-малхбуза басера шовданашкара. ОхьадогӀу Нажи-Йуьртан, Курчалойн кӀошташкахула, Ӏаларан малхбуза дозанца, РегӀан дукъ малхбузехьа а дуьсуш. Оцу хин цӀарах гӀумкаша нохчех олу «мичиг1ыш» - Мичиг тӀехь беха нах. Эркан дохалла — 36 км, бассейнан майда 200 км².

## Топонимаш
* Шина Мичиган йукъ – ГӀансолчохь.
* Мичиган чоь – Майртупан къилба йисттехь.
* Шихикхиетие – Мичиг а, Гумс а цхьаьнакхета меттиг, Иласхан-Йуртан къилба йисттехь. .
* Шина Мишка йукъе – Ӏаларой-Эвлан къилбехьара меттиг, кхузахь Мишка галдаьккхина Мичиг ду.

## Гидрологи
Эркан амалехь ду йовхачу хенахь дестар, Ӏай лакъар. Уггаре дукха хи дойу догӀанаш оьхучу заманахь. Аьхка догӀанаша хи дестор, наггахь кхераме хуьлу.

### Геннаш
Эркан шиъ доккха га ду — аьрри агӀора ГӀансол, аьтту агӀора Жима Мичиг.

## Истори
Тарло, цӀе схьаяьлла хилар гӀебартойн маттара , я гӀумкийн –  «нохчий» бохучу дашах. Хила тарло нохчийн *мичиг-хи* — «мичара ду хи» бохучу дешнех а.

Хьалхо и меттиг хилла аренан нохчийн ладаме йукъ, цигахь хуьлуш хилла мехк-кхелан берриг гуламаш.

## Эрк Ӏамор а, хин бахаман маьӀна а
Стационаран гидрологин талламаш эрк тӀаьхь ца бина.

## Эрк тӀиера эвланаш
Мичиг-Хин тӀаьхь лаьтта эвланаш: ГӀансолчу, Ӏаларой-Эвла, Ахьмад-Йурт, БӀачи-Йурт, Иласхан-Йурт - аьрру бердаца, Ойсхаран къилбехьа.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Бассейн Соьлжа (эрк)
Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Нажи-Йуьртан кӀоштан эркаш
Категори:Курчалойн кӀоштан эркаш
Категори:Гумсан бассейн
Котланкин

**Котланкин** — Нохчийн Республикин Невран кӀоштара дӀатесна нах беха меттиг.

## Географи
Лаьттина кӀоштан йукъ йолчу Новр-ГӀалан къилбаседа-малхбалехь. Уггаре гергара нах беха меттиг яра Семиколодцев кӀотар, 3,5 км къилбехьа.

## Истори
Схьагарехь, эвла бахархоша дӀатесна, 1980-гӀа шерашна йукъахь. 1985 шеран карташна тӀаьхь Котланкин гойту нах беха меттиг санна, амма 1987 шеран карташна тӀаьхь ю бахархой боцу меттиг. Ткъа 1995 шеран  карташна тӀаьхь билгала йаьккхина Котланкино меттиг аьлла.

## Билгалдахарш

Категори:Невран кӀоштан дӀатесна нах беха меттигаш
Неа Саламина Амохостос

**Неа Саламина Амохостос** — Кипран Амохостосра футболан клуб. Кхоьллина 1948 шеран 7 мартехь.

## Билгалдахарш

Категори:Кипр
Искаьрк

**Искаьрк** йа **Искаьрг** — Россин Нохчийн Республикера эрк, Гумсан аьрру га, охьадогӀу Курчалойн кӀоштехула. Эркан дохалла 13 км. Хигулдаран бассейнан майда — 14,1 км².

Схьадолу Хьиди-КӀотаран къилбаседа йисттерачу шовданах. ОхьадогӀу къилбаседехьа нажан-къахьаштун хуьн чухула. Шен лахенашкахь Майртупан йуккъехула долу. Эркан хикхоче йу Гумсан хикхочел 36 км лакхахь, аьрру бердаца.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран терхьашца йукъадогӀу Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, Хул-Хулон хинбахаман дакъа — Соьлжа Орга чукхетачура хикхоче кхаччалц, бассейн бухара бассейн йац. Хин бассейн — Каспий хӀордан Теркан а, Ийдалан а хишна йукъара бассейн.

Пачхьалкхан хин реестрера хин объектан код — 07020001312108200006241.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Бассейн Соьлжа (эрк)
Категори:Курчалойн кӀоштан эркаш
Категори:Гумсан бассейн
ГӀансол

**ГӀансол** — Россин Нохчийн Республикера эрк, Мичиг-Хин аьрру га, охьадогӀу Нажи-Йуьртан а, Курчалойн кӀошташкахула. Эркан дохалла 19 км. Хи гулдаран бассейна — 42,1 км².

Схьадолу ТӀуртӀи-КӀотаран къилбаседа-малхбузера, охьадоьду къилбаседа-малхбуза агӀора ГӀансолчу эвлахула нажан-къахьаштун хуьн чухула, лахенехь чекхдолу БӀачи-Йуртахула. ГӀансолан хикхоче ю Мичиг-Хин хикхочел 11 км лакхахь аьрру бердаца, 136 метр хӀордан тӀегӀанал лакхахь.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран терхьашца йукъадогӀу Малхбуза-Каспийн бассейнан гуон, Хул-Хулон хинбахаман дакъа — Соьлжа Орга чукхетачура хикхоче кхаччалц, бассейн бухара бассейн йац. Хин бассейн — Каспий хӀордан Теркан а, Ийдалан а хишна йукъара бассейн.

Пачхьалкхан хин реестрера хин объектан код — 07020001312108200006296.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Бассейн Соьлжа (эрк)
Категори:Курчалойн кӀоштан эркаш
Категори:Нажи-Йуьртан кӀоштан эркаш
Категори:Гумсан бассейн
Хумг

**Хумг** — Россин Нохчийн Республикера эрк, охьадогӀу Курчалойн кӀоштахула. Эркан дохалла 20,1 км. Хи гулден майда — 82,6 км².

Схьадолу РегӀатӀа эвлан малхбуза йисттехь. ОхьадогӀу къилбаседехьа попан-пхонан хьун чухула — лахенашкахь йиллинчу меттигехула. Курчалой-ГӀалин гергахула чекхдолу. Эркан хьост ду Гумсан хьостал 30 км лакхахь аьрру бердаца.

Коьрта га — Теллин-Аьхк — схьакхета аьрру агӀора.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран терхьашца юкъадогӀу Малхбуза-Каспийн бассейнан гуон, Хул-Хулон хинбахаман дакъа — Соьлжа Орга чукхетачура хикхоче кхаччалц, бассейн бухара бассейн йац. Хин бассейн — Каспий хӀордан Теркан а, Ийдалан а хишна йукъара бассейн.

Пачхьалкхан хин реестрера хин объектан код — 07020001312108200006265.

## Кхетораш

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Бассейн Соьлжа (эрк)
Категори:Курчалойн кӀоштан эркаш
Категори:Гумсан бассейн
Бохь-ЖагӀа

**Бохь-ЖагӀа** — Россин Нохчийн Республикера эрк, охьадогӀу Шелан а, Курчалойн а кӀошташкаахула. Эркан дохалла 16 км. Площадь водосборного бассейна — 25,7 км².

Долало Марзой-Махкан къилбаседа-малхбуза агӀора. ОхьадогӀу къилбаседа агӀора, хьалха НикӀи-ХитӀан уллехула пхонан хьун чухула, тӀаккха — йиллинчу меттигехула. Эркан хикхоче ю Теллин-Ахкан хикхочел 9,5 км лакхахь, аьтту бердаца Гелдаган эвлан гергахь. Дерриг дохаллехь а эрк цхьацца хенахь лекъа.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран терхьашца юкъадогӀу Малхбуза-Каспийн бассейнан гуон, Хул-Хулон хинбахаман дакъа — Соьлжа Орга чукхетачура хикхоче кхаччалц, бассейн бухара бассейн йац. Хин бассейн — Каспий хӀордан Теркан а, Ийдалан а хишна йукъара бассейн.

Пачхьалкхан хин реестрера хин объектан код — 07020001312108200006326.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Бассейн Соьлжа (эрк)
Категори:Шелан кӀоштан эркаш
Категори:Курчалойн кӀоштан эркаш
Категори:Гумсан бассейн
Доккха Шовда

**Доккха Шовда**()  — Россин Нохчийн Республикера эрк, охьадогӀу Шелан а, Гуьмсан а кӀошташкахула. Эркан дохала – 22 км.

Схьадолу Мескар-Эвлан малхбалехьа. Къилбаседехьа охьадоьду, хьалха йиллинчу меттигехула, тӀаккха, охьакхаччалц, нажан-къахьаштун хьун чухула. ОхьадогӀу Жалкхан малхбузехьахула. Кхета Соьлжах. Хьалха кхетара Жима Шовдан чу, цулла а хьалха — Жалкхах.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран терхьашца юкъадогӀу Малхбуза-Каспийн бассейнан гуон, Хул-Хулон хинбахаман дакъа — Соьлжа Орга чукхетачура хикхоче кхаччалц, бассейн бухара бассейн йац. Хин бассейн — Каспий хӀордан Теркан а, Ийдалан а хишна йукъара бассейн.

Пачхьалкхан хин реестрера хин объектан код — 07020001312108200006210.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Бассейн Соьлжа (эрк)
Категори:Шелан кӀоштан эркаш
Категори:Гуьмсан кӀоштан эркаш
Гурс-Эхк

**Гурс-Эхк** (устар. *Гурс-Эйх*) — Россин Нохчийн Республикера эрк, охьадогӀу Нажи-Йуьртан а, Курчалойн а кӀошташкахула, Мичиг-Хи кхуллу аьтту га. Дохалла – 15 км. Хи гулден майда — 32,8 км².

Схьадолу Бешил-Ирзу эвлан къилбаседа йисттера. ОхьадогӀу къилбаседехьа попан хуьнхахула. Эркан хикхоче ю Мичиг-Хин хикхочел 20 км лакхахь, аьтту агӀора, Ӏаларой-Эвлахь, 273 м хӀордан тӀегӀанал лакхахь.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран терхьашца йукъадогӀу Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, Хул-Хулон хинбахаман дакъа — Соьлжа Орга чукхетачура хикхоче кхаччалц, бассейн бухара бассейн йац. Хин бассейн — Каспий хӀордан Теркан а, Ийдалан а хишна йукъара бассейн.

Пачхьалкхан хин реестрера хин объектан код — 07020001312108200006289.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Бассейн Соьлжа (эрк)
Категори:Нажи-Йуьртан кӀоштан эркаш
Категори:Курчалойн кӀоштан эркаш
Категори:Гумсан бассейн
Жалкх (эрк)

**Жалкх** йа **Басара-хи** (оьрс. *Джалка*, лакхахь **Басс**) — Россин Нохчийн Республикера эрк, охьадогӀу Шелан а, Гуьмсан а кӀошташкахула, Соьлжан аьтту га.
Схьадолу Пешхойн ломан къилбаседа басешкара.
Эркан дохалла 77 км, хи гулден майда 550 км². Эркан тӀехула ду цӀерпоштнекъан тӀай, цунна тӀехула бу Гуьмсера Соьлжа-ГӀала боьду некъ.

## Эркан тӀиера нах беха меттигаш
Эркан тӀиера нах беха меттигаш: ЭгIашта, МахкатӀе, Шела, Гермачиг, Мескар-Эвла, Жалкх.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Бассейн Соьлжа (эрк)
Категори:Шелан кӀоштан эркаш
Категори:Гуьмсан кӀоштан эркаш
Категори:Соьлжан геннаш
Жалкх (маьӀнаш)

**Жалкх** — топоним:
* Жалкх — Гуьмсан кӀоштан эвла.
* Жалкх — Нохчийчуьра эрк.
МахкатӀан Шовда

** МахкатӀан Шовда ** () — Россин Нохчийн Республикера эрк, охьадогӀу Шуьйтан а, Веданан а кӀошташкахула. Эркан дохалла – 12 км. Хи гулден майда — 25,4 км².

Схьадолу Барзиерломан къилбаседа басера. ОхьадогӀу къилбаседа агӀора попан хьуьнхахула. Эркан хикхоче ду Жалкхан хикхочел 60 км лакхахь, аьрру бердаца МахкатӀе эвлахь, хӀордан тӀегӀанал 528,3 метр лакхахь.

Коьрта га — Тениг эрк — аьтту агӀора кхета.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран терхьашца юкъадогӀу Малхбуза-Каспийн бассейнан гуон, Хул-Хулон хинбахаман дакъа — Соьлжа Орга чукхетачура хикхоче кхаччалц, бассейн бухара бассейн йац. Хин бассейн — Каспий хӀордан Теркан а, Ийдалан а хишна йукъара бассейн.

Пачхьалкхан хин реестрера хин объектан код — 07020001312108200006159.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Бассейн Соьлжа (эрк)
Категори:Шуьйтан кӀоштан эркаш
Категори:Веданан кӀоштан эркаш
Категори:Жалкхан бассейн
Тениг

**Тениг** () — Россин Нохчийн Республикера эрк, охьадогӀу  Веданан а кӀоштахула. Эркан дохалла – 7 км.

Схьадолу Ӏаьржа лаьмнийн даккъашкара. ОхьадогӀу къилбаседа агӀора. Эркан хикхоче ю МахкатӀан Шовда эрк, цунах аьтту агӀора МахкатӀе эвлахь, хӀордан тӀегӀанал 602 метр лакхахь.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран терхьашца юкъадогӀу Малхбуза-Каспийн бассейнан гуон, Хул-Хулон хинбахаман дакъа — Соьлжа Орга чукхетачура хикхоче кхаччалц, бассейн бухара бассейн йац. Хин бассейн — Каспий хӀордан Теркан а, Ийдалан а хишна йукъара бассейн.

## Геннаш
Булкх – Тениган аьрру га, схьадолу Ӏаьржа лаьмнашкахь.
## Галерей


Река Тенек вблиз с. Махкеты Веденского района (1).jpg|Тениг
Река Тенек вблиз с. Махкеты Веденского района (2).jpg|Тениг 
Река Тенек вблиз с. Махкеты Веденского района (3).jpg|Тениг 
Река Тенек вблиз с. Махкеты Веденского района (4).jpg|Тениг 
Река Тенек вблиз с. Махкеты Веденского района (5).jpg|Тениг 



## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Бассейн Соьлжа (эрк)
Категори:Веданан кӀоштан эркаш
Категори:Жалкхан бассейн
Тайсун-Эна-Аьхки

**Тайсун-Эн-Ахки** — Россин Нохчийн Республикера эрк, охьадогӀу  Шелан кӀоштахула. Эркан дохалл 16 км. Хи гулден майда — 78,2 км².

Схьадолу Маштакх дукъан къилбаседа басера попан-къахьаштун хьун чохь. Охьадоьду къилбаседа агӀора. Юккъехь а, лахенашкахь а лекъа. Эркан хикхоче ю Жалкхан хикхочел 34 км лакхахь, аьтту бердаца Шела гӀалан юкъахь.

Коьрта га — Мелчу-Аьхка эрк — схьакхета аьтту агӀора.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран терхьашца юкъадогӀу Малхбуза-Каспийн бассейнан гуон, Хул-Хулон хинбахаман дакъа — Соьлжа Орга чукхетачура хикхоче кхаччалц, бассейн бухара бассейн йац. Хин бассейн — Каспий хӀордан Теркан а, Ийдалан а хишна йукъара бассейн.

Пачхьалкхан хин реестрера хин объектан код — 07020001312108200006166.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Бассейн Соьлжа (эрк)
Категори:Шелан кӀоштан эркаш
Категори:Жалкхан бассейн
ӀандагӀиера догӀу хи

**ӀандагӀиера догӀу хи** (Андакисц-кали, Ардоти, Ардотис-цхали, Муцус-цкали, ) — Гуьржийчура эрк, охьадоьду Душетийн муниципалитетан Мцхета-Мтианети махкахула. Орган аьтту га.

## Географи
ӀандагӀиера догӀу хи cхьадолу Коьрта Кавказан дукъан ӀандагӀие лам хадоран къилбаседа басера, Жима Барбало лам уллера. Охьадоьду къилбаседехьа ломан чӀожехула. Эркан тӀаьхь лаьтта эвланаш ӀандагӀие, Арчило, АрдотӀи, Маск. Эркан хикхоче ю Орган хикхочел 124 км лакхахь, аьтту бердаца. Эркан дохала – 31 км.

;Геннаш
* 9,6 км: Кхонис-Цкали эрк, аьтту бердаца
* 15 км: ЧӀанчӀах чура догӀу хи, аьрру бердаца
* 3,5 км: Мохкал чуьра догӀу хи.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Топонимика слова Андаки

Категори:Орган геннаш
Категори:Гуьржийчоьнан эркаш
Категори:Мцхета-Мтианети
Категори:Душетийн муниципалитет
Категори:Орган бассейн
Кхоьнен чуьра догӀу хи

**Кхоьнен чуьра догӀу хи** — Гуьржийчура эрк, охьадоьду Душетийн муниципалитетан Мцхета-Мтианети махкахула. ӀандагӀиера догӀу хин аьтту га.

## Географи
Кхонис-Цкали эрк схьадолу ТӀуьйли-ломан малхбузан басера. Охьадоьду къилбаседа-малхбуза агӀора ломан чӀожехула. Эркан хикхоче ю Маск эвлан къилбехьа, ӀандагӀиера догӀу хин хикхочел 9,6 км лакхахь, аьтту бердаца. Эркан дохала – 11 км.

## Билгалдахарш

Категори:ӀандагӀиера догӀу хин геннаш
Категори:Гуьржийчоьнан эркаш
Категори:Мцхета-Мтианети
Категори:Душетийн муниципалитет
Категори:Орган бассейн
Ачалойн-аьхк

**Ачалойн-аьхк** () — Россин Нохчийн Республикера эрк, охьадогӀу  Шуьйтан а, Веданан а кӀошташкахула. Эркан дохалла – 14 км. Киелойн эхкан аьтту га.

## Географи
Ачалойн-аьхк схьадолу Бахьелам дукъан къилба басешкара. Охьадоьду къилба-малхбузехьа. Эркан хикхоче йу Нохч-Кела эвлан гергахь Киелойн эхкан хикхочел 5,4 км лакхахь, аьтту бердаца. Хи гулден майда — 51,5 км².

Эркан аьтту бердаца Ачалан саьлнаш йу.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран терхьашца йукъадогӀу Малхбуза-Каспийн бассейнан гуон, Хул-Хулон хинбахаман дакъа — Соьлжа Орга чукхетачура хикхоче кхаччалц, бассейн бухара бассейн йац. Хин бассейн — Каспий хӀордан Теркан а, Ийдалан а хишна йукъара бассейн .

Пачхьалкхан хин реестрера хин объектан код — 07020001212108200006044.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Бассейн Соьлжа (эрк)
Категори:Веданан кӀоштан эркаш
Категори:Шуьйтан кӀоштан эркаш
Категори:Шара-Орган бассейн
Гура чуьра догӀу хи

**Гура чуьра догӀу хи** () — Гуьржийчура эрк, охьадоьду Душетийн муниципалитетан Мцхета-Мтианети махкахула. Орган аьрру га.

## Географи
Гура чуьра догӀу хи схьадолу Таниэ ломан басера. Охьадоьду малхбален агӀора ломан чӀожехула. Аьтту бердаца евлла докхан хьаннаш. Эркан хикхоче йу Орган хикхочел 136 км лакхахь, аьрру бердаца. Эркан дохала – 11 км.

Гура чуьра догӀу хи охьадогӀу нах бехачу эвланашна генахула. Цуьнан тогӀенаш чохь шира саьлнаш йу.

## Билгалдахарш

## Топографин карташ
* 

Категори:Орган геннаш
Категори:Гуьржийчоьнан эркаш
Категори:Мцхета-Мтианети
Категори:Душетийн муниципалитет
Категори:Орган бассейн
Охьнехьа-Хи

**Охьнехьа-Хи** () — Гуьржийчура эрк, охьадоьду Душетийн муниципалитетан Мцхета-Мтианети махкахула. Гура чура догӀу хин аьтту га.

## Географи
Ахнеха-Цкали эрк схьадолу Бисо эвлан 2,5 км къилбаседа-малхбалехьара. Охьадоьду къилбаседехьа, хьаннашна юккъехула. Эрк кхета Гура чура догӀу хих, аьтту бердаца. Эркан дохала – 7 км.

Охьнехьа-Хи охьадогӀу нах бехачу эвланашна генахула.

## Билгалдахарш

## Топографин карташ
* 

Категори:Орган геннаш
Категори:Гуьржийчоьнан эркаш
Категори:Мцхета-Мтианети
Категори:Душетийн муниципалитет
Категори:Орган бассейн
Йоьрдие хи

**Йоьрдие хи** — Гуьржийчура эрк, охьадоьду Душетийн муниципалитетан Мцхета-Мтианети махкахула. ОхьадогӀу къилба-малхбалехьа ломан чӀожехула. Эркан хикхоче йу Орган аьрру бердаца. Эркан дохалла – 2,5 км.

## Этимология
Ӏилманчаша дуккха а талламаш бина, дуьстина хиира, вайнаха Георгих Йоьрда, Жоьрда, Гоьрга олуш хилар. Дукха меттигашкахь билгалдаьккхина, оццу терминца «йоьрда» йа «жоьрда» вайнаха олуш хилар жӀарах а (гуьрж. «джвари»). 
ЙоьрдиештӀи эвла йу эркан тӀаьхь. Эвлахь йу Йоьрди йа Йортой килс (гуьр. Георги цӀминда) .

## Билгалдахарш

Категори:Орган геннаш
Категори:Гуьржийчоьнан эркаш
Категори:Мцхета-Мтианети
Категори:Душетийн муниципалитет
Категори:Орган бассейн
Шедала хи

**Шедала хи** (, Шедала) — историн-географин областера Пхейн-Махкара ломан эрк, охьадогӀу Гуьржийчоьнан къилбаседа-малхбалехула, Душетийн муниципалитетан Мцхета-Мтианети махкахула. Орган аьрру га.

Эркан цӀе масех декъах лаьтташ йу:  (шатили), гочдо вайнехан меттанашкара *Шенийн мохк*;  (-ис) — доланиг дожарера суффикс;  (цкъали) — *хи, эрк*. ЖамӀ дича хуьлу — *Шейн мехкан эрк*.

Эркан хьосташ ду 2412 м хӀордан тӀегӀанал лакхахь, Караты (2912 м) а, Махисмагали (3890 м) а лаьмнийн басешна йукъахь, Россин-гуьржийн дозан гергахь. Лакхенашкахь охьадогӀу малхбалехьа а, къилбаседа меалхбалехьа а, тӀаккха доьрзу къилбехьа, Миткурихархи схьакхетначул тӀаьхьа хикхоче кхаччалц доьду къилба-малхбале. Эркан шоралла хикхочехь 5 м йу, кӀоргалла — 0,3 м, хин сихалла 2 м/с, эркан бух тӀулгийн бу.
Шедала хин хикхоче йу Орган хикхочел 126 км лакхахь аьрру бердашца, 1395 метр хӀордан тӀегӀанал лакхахь, Шедала эвлан гергахь.

Шедала хин ду цӀе тиллина цхьа га — Миткурихархи (). Иза кхета Шедала хих аьтту агӀора, хьостал 2 километр гергга лакхахь, 1542 м хӀордан тӀегӀанал лакахб.

Эркан уллехь лаьтташ цхьа эвла бен йац — Шедала, Цигахь Шедала эркан тӀехула тесна масех тӀай ду.

## Билгалдахарш

Категори:Орган геннаш
Категори:Гуьржийчоьнан эркаш
Категори:Мцхета-Мтианети
Категори:Душетийн муниципалитет
Категори:Пхейн-Мохк
Категори:Орган бассейн
Алард хи

**Алард хи** — Гуьржийчура эрк, охьадоьду Душетийн муниципалитетан Мцхета-Мтианети махкахула. ОхьадогӀу къилбаседа-малхбузехьа ломан чӀожехула. Эркан хикхоче йу Орган аьтту бердаца, Йоьрдие хин дуьххьала. Эркан дохалла – 4 км.
Гидрониман цӀе схьайаьлла хила тарло «алард» бецах.

## Билгалдахарш

Категори:Орган геннаш
Категори:Гуьржийчоьнан эркаш
Категори:Мцхета-Мтианети
Категори:Душетийн муниципалитет
Категори:Орган бассейн
Шухарахи

**Шу́харахи** () — Гуьржийчура эрк, охьадоьду Душетийн муниципалитетан Мцхета-Мтианети махкахула. ОхьадогӀу къилбаседа-малхбалехьа ломан чӀожехула. Эркан хикхоче ю ӀандагӀиера догӀу хин аьрру бердаца. Эркан дохалла – 6,5 км.

Схьадолу  Ӏарджалие-ломан малхбузан басенашкара, ӀандагӀиера догӀу хих кхета Эпцие кӀотаран 2 км къилбаседа малхбузехьа, Нарджала а, ӀандагӀа а эвланашна юкъахь.

ЦӀеран маьӀна ду «шу тӀиера догӀу хи» .

## Билгалдахарш

Категори:ӀандагӀиера догӀу хин геннаш
Категори:Гуьржийчоьнан эркаш
Категори:Мцхета-Мтианети
Категори:Душетийн муниципалитет
Категори:Орган бассейн
ЧӀанчӀах чуьра догӀу хи

** ЧӀанчӀах чуьра догӀу хи** — Гуьржийчура эрк, охьадоьду Душетийн муниципалитетан Мцхета-Мтианети махкахула. Схьадолу Коьрта Кавказан дукъ тӀиера ЧӀанчӀах ломан къилбаседа-малхбален басера. ОхьадогӀу къилбаседа-малхбалехьа ломан чӀожехула. Эркан тӀаьхь лаьтта Хехойн Буние. Эркан хикхоче ю АрдотӀи  эвлан къилбехьа, ӀандагӀиера догӀу хин хикхочел 15 км лакхахь, аьрру бердаца. Эркан дохала – 12 км.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ӀандагӀиера догӀу хин геннаш
Категори:Гуьржийчоьнан эркаш
Категори:Мцхета-Мтианети
Категори:Душетийн муниципалитет
Категори:Орган бассейн
Блухапего

**Блухапего** — Россин эрк, охьадоьду Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштахула. ОхьадогӀу къилбаседа ломан чӀожехула. Хикхоче йу Орган аьтту бердаца. Эркан дохалла – 12 км.

## Билгалдахарш

Категори:Орган геннаш
Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан хин объекташ
Категори:Орган бассейн
Категори:ГаланчӀожан кӀоштан эркаш