open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Брюссель

**Брюссель** ( ,  ) — Бельгийн а, Брюсселан гӀалийн кӀоштан коьрта гӀала йу. Брусселехь йу Французийн а, Фломанцийн а, Фландрийн а йукъараллийн меттигаш. Иштта Брусселехь ду Еврокхетшон коьрта цӀа, офис НАТО, Бенелюкс пачхьалкхийн секритариат а, Малхбузен Европин Кхеташо а.

## Географи
Брюсселан кеп, нийса йоцу кеп лерина йу, кхаъ декъех хотта йелла: шуьйра къилбеседа, готта йукъера, кхин готта малхбале. Гlалийна Къилбседа агlор Лакен кӀошта йу, иштта цlе йолуш Пачахьан цlа лаьтташ. Гlалийн ширачу декъо бульварийн пхикlов кхуллу, хьалха тlеман чlагlонаш лаьттинчу меттехь. Брюссель Сенна хин тlехь лаьтташ йу, амма гlалийн дозанашкахь и хи гуш дац, XIX бхьей шарахь Анри Мо куьйгаллийца белгхойн инженераш хи дхьа къовлар бахьан долуш.

## Истори
Гlалийн цlе bruoc (ширанедерл., «сацlар») а, sella (ширанедерл., «юрт») дешнех кхолла йелла. Гоч - «сацlар тlехь юрт».
Къoман дийцарехь, Брюссель VI бхьей шарахь Горикс (Сен-Жери) кхоьллина. Амма доьхьара Историхь Bruocsella цlе йолу юрт 996 шарахь хьахийна йу, Сийлахь Оттонан яздаршкахь. 977 - 979 шерашкахь Лахарлотарингийн Карло Сенна хин тlехь гlап а йоьгlна, йуьртан гlала кхоллалуш гlулч йаьккхира.

## Билгалдахарш

Категори:Бельги
Порто-Ново

**Порто-Ново** (; кхин **Хогбону**, **Огбону**, , **Адъясе**, ) — Бенин пачхьалкха гӀала йу.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш

Категори:Бенин
Котону

**Котону**&nbsp;— Бенин пачхьалкхан коьрта гlала йу.
## Географи
## Истори
## Билгалдахарш
Ванадзор

**Ванадзо́р** (; 1935 шо кхачале **Караклис**, 1935—1993 шо) **Кировакан**) — Эрмалойчоьнан  Ереванал а, Гюмрил тӀехьа шен йоккхаллица 3-чу меттигехь йолу гӀала. Лорин провинцин административан центр.

## Географи
Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — Идживан эвла йу, къилбаседа-малхбузехьа — Спитак эвла йу, къилба-малхбалехьа — Дилижан, Раздан а, Сиван а эвланаш йу.

## Истори
## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Нассау (Багама)

thumb|right|300px

**На́ссау** (; ) — Багаман ГӀайренийн коьрта гӀала, махлелоран а, оьздангаллин а йукъ, ткъа иштта мехкан уггаре йоккха гӀала. Нассаун бахархойн барам 274 400 стаг ву (2016).

ГӀала лаьтта Нью-Провиденс гӀайрен тӀаьхь. Нассаун хаза гавань а, сийсаша хӀордан порт а ю. Багамийн тропикан климато а, Ӏаламан хазалло а Нассаух гӀараяьлла туристийн йукъ йина, паргӀата садаӀар дийнахь долуш, самукъа даккхар буса долуш.

## ГӀалин истори
Нассау кхоьллина XVII бӀешеран юккъехь ингалсхоша Чарльстаун () аьлла цӀе тиллина, амма Нассау аьлла цӀе хийцина Вильгельм III Оранан-Нассау сийнна 1695 шарахь. XVIII бӀешарахь Карибийн хӀордан талорхойн лочкъийла яра иза, ткъа царех уггаре гӀараваьлларг Ӏаьржа Маж цӀе йолуш вара. XVIII бӀешо чекхдолуш испанхойн тӀелетаран объект яра Нассау, ткъа 1776 шарахь иза цхьаьна хенан схьа а яьккхира америкин революционераша. 1782 шеран майхь гӀайренаш а, коьрта шахьар Нассау а, дӀалецира испанхоша, амма 1783 шеран июлехь цкъа а герз ца кхуссуш юха а схьаяьккхина британин лоялисташа. Америкин тӀом чекхбаллалц 7000 сов лоялист кхелхина цига АЦШ континентан декъера.

Парижан машарца гӀайренаш Британин кхечира, колони британин хилира 1973 шо кхаччалц. XIX бӀешо долалуш, Британехь лайш бохкар дӀадаьккхачи, кхуза бахка буьйлабелира хӀуӀаьржа бахархой — Америке доьду кеманаш тӀиера мукъа баьхна лайш.

ШолгӀа дуьненан тӀом болучу хенахь Нассаун тӀехь америкин бердан хойн хӀордан кеманийн а, катерийн а база яра, цара дуьхьало йора Кригсмаринен хин бухахула лела кеманашна.

1968 шарахь дуьйна Нассаухь премьер-министран резиденции яра — юьхьанцашеш шайна урхалла даран мехкан премьеран, ткъа 1973 шарахь дуьйна маьрша пачхьалкхан Багаман ГӀайренаш.

## Географи
## Истори

## Хьажа кхин а
* Пакт Нассау

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный вебсайт правительства Багамских Островов
Лондон

**Лондон** (, ) — Йоккха Британин коьрта  гlала а уггара йоккха а дукха  нах бехаш меттиг йу Британехь. Гlала йу Темза хин тlехь, къилба-малхбалехьа Британ Латтдакъ тlехь, Лондан-Гlала йу шира заман дуьйнахьа йоккха нах lаш меттиг, Жаьлтийн Пачхьалкхо йилина хила мег бохуш йаздо ингалхойн lилманчаша шайн йаздарехьа. Уггара хьалха Британ латт-дакъе тlе Лондон гlал лаьттачехь воьсна хилла жаьлти Лондинийум (Londinium) олуш цlе йолуш цу йилини Жаьлтийн Пачхьалкхан тlемницlан доза даржош Йевропехьа. Дунена тlехь Лондон гlала йоьвзуш 6-гlа уггара йоккха нах беха меттиг аьлла а дешаран интституташка деша богlу дуьнена мосу меlнара а, кхин а дуьнан кеман некъ бу Лондонан айлакертехь.

## Географии
## Истори

## Билгалдахарш

Категори:Йоккха Британи
Бирмингем

**Бирмингем** ( , местн. произн. ) — Йоккха Британин гlала йу.

## Географи
ГӀалин мохк 267 км² бу. Къилбседа-малхбалехьа доза ду Уорикшир графствоцан, нкъилб-малхбалехьа доза ду Солихалл кӀоштаца, къилбехьа доза ду Вустершир графствоцан, къилбседа-малхбузехьа дозанаш ду Дадли, Сэндуэлл а Уолсолл кӀоштанашца.
## Бахархой
ГӀалахь Ӏаш ду 1 028 700 адам, луьсталла 3649 адам./км² (2001 шо).

2004 шарахь бехаш хилла 992 400 бахархой. 2008 шарахь, Бирмингемехь бехаш бу 1 016 800 бахархой.

## Истори
## Билгалдахарш
Глазго

**Глазго** ( , ,  ) — Йоккха Британин гӀала. Шотландин Глазго олучу регионан административан центр.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш

Категори:Шотландин гӀаланаш
Манчестер

**Манчестер** — Йоккха Британи гIала йу.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш
Ливерпуль

**Ливерпуль** ( ) — Йоккха Британин гӀала йу.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш
Нажаев, Ахьмад Идигович

**Нажаев Ахьмад Идигович** (1895 шо, Йоккха АтагIа — 1943 шо) — Нохчийн советски литература кхоьллинчех цхьаъ ву. Цуьнан цӀарца йоьзна йу вайн поэзиc советски муьрехь йаьхна дуьххьарлера гIулчаш.

## Биографи
Нажаев Ахьмад вина Йоккха-АтагӀахь, ахархочун доьзалехь. Дуьххьара йоза-дешар хьуьжарехь Ӏамийна Нажаев Ахьмада. Цул тӀаьхьа, хьехархочун курсаш чекх а йаьхна, Йоккхачу-АтагӀахь йуьхьанцарчу балхаца цхьаьна, доккха гӀуллакх до Нажаев Ахьмада нохчийн халкъан барта кхолларалла гулйарехь. Цо дуккха а иллеш, эшарш, туьйранаш, дийцарш дӀайаздина.

## Библиографи
;Нохчийн маттахь
* Керла дуьне. Стихаш. Соьлжа-ГӀала. Нохчоблзорб, 1934.
* Тховх тапча тохар. Дийцар. «Кхиам», 1934, № 1.
* ЖаӀу. Поэма. Соьлжа-ГӀала, НохчгӀалгӀоблзорб, 1936.
* Хаьржинарш. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни изд-во, 1967.

;Оьрсийн маттахь
* «Отпор», «Красноармейская песня», «Советскому писателю», «Величие науки». Стихи. В сб.: Поэты Чечено-Ингушетии. М., ГИХЛ,1935.
* «Мужественный ленинец», «Славный путь», «Конники», «Пондур». Стихи. — В сб.: Поэты советской Чечено-Ингушетии. Пятигорск, 1937.

## Литература
;Оьрсийн маттахь
* Мамакаев М. Предисловие к сборнику «Поэты советской Чечено-Ингушетии». Пятигорск, 1937.
* Туркаев X. Предисловие к избранным произведениям А. И. Нажаева. Грозный, Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1967.
* Туркаев X. Чеченская поэзия 20-х годов. — Известия ЧИНИИИЯЛ. Т. 5, вып. 3. Литературоведение. Грозный, 1968.
* Мальсагов А. У., Туркаев Х. В. «Писатели советской Чечено-Ингушетии». 1969.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Нажаев Ахмат Идигович

Категори:Нохчийн йаздархой
Категори:Нохчийн поэташ
Шовда (интернет)

## Шовда

### Шовда - интернет чохь цхьанакхетаран гlирс

**Шовда** нохчийн интернет чохь цхьанакхетаран гlирс бу. Иза маьрша дlаязвала аьтто болуш, "Фэйсбук" санна, нохчийн цхьанакхетаран дуьххьарлера сайт ю. Амма "Шовда" "Фэйсбук" а, "Одноклассники" а бохучу гlирсашах къаьсташ ю нохчийн гlиллакх-оьздангалла  lалашъярца а, ларъярца а. 
Кхин йолу башхIаллаш юкъахь ю, масала, йукъараллин чат, блог, форум кхолла йиш хилар а, кхин дерг а...
Цул совнаха, “Шовда” дуьхьхьарлера нохчийн, оьрсийн, ингалс меттанашкахь йолу цхьанакхетаран сайт ю: хIунда аьлча, “Шовда” дуьненчура массо пачхьалкхашкахь lашболчу нохчашна лерина кхоьллина цхьанакхетаран гlирс болун дера.

### Долахь Хилар

Noxchi Media Group 2011 шарахь дуьйна.

##### Арахьара Линк

http://showda.com/ 

Категори:Интернет
Хаси-Эвл

**Хаси-Эвл** () — ДегӀастанара гӀала.

Хаси-Эвлан кӀоштан административан центр (кӀоштан йукъайогӀуш йац). Республикин маьӀна долу гӀала, кхуллу муниципалан кхоллар *гӀала Хаси-Эвл* цуьна йу статус гӀалин гуо муниципалан йукъахь кхий нах беха меттигаш йац.

## Истори
Оьрсийн хьосташца Хаси-Эвл () цӀе йолуш оьрсийн чӀагӀо кхоьллина 1846 шарахь Ивги цӀе йолу эркан берд йистехь. Иза кхоьллина йара оьрсийн йарташ нохчий тӀелатарах ларйархьама.
Осмаев Ӏусманас дийцарехь Хаси-Эвл йиллинарг ву нохчо, тайпана зандакъо а волуш.

1818 шарахь Ермоловс Ӏосман-Йуртара а, Караагачера а, Байрам-Эвлара а, Хаси-Эвлара а, Генж-Эвлара а, Бамматбек-Йуртара а Казах-Мирза-Йуртара конвойца массо нохчий ара баьхира.

## Галерей

Файл:Церковь Святого Знамения Божьей Матери г. Хасавюрт.JPG|Хаси-Эвлара оьрсийн килс 
Файл:Въезд в Хасавюрт.jpg|Хаси-Эвл


## ГӀарабевлла бахархой
* Сайтиев, Адам Хамидович — нохчийн паргӀата кепар латархо.
* Сайтиев, Бувайсар Хамидович — нохчийн паргӀата кепар латархо.

## Билгалдахарш

## Литература
; Жайнаш
* 

Категори:ДегӀаста
Алимсултанов, Имам

**Алимсултанов, Имам** — (1957 шо, ГӀиргӀазойн ССР — 1996 шеран 10 ноябрь, Одесса, Украина) — нохчийн поэт, баллад-иллийн автор, илланча.

## Биографи
Имам вара — Хаси-Эвлара нохчий-Ӏовхо, цхьа шо кхаьчначу хенахь Сибрехара Даймахка цӀа валийна. Соьлжа-ГӀалахь дешна ваьлла, кхин дӀа деша Ростовера политикин Университете деша хоьттира. Илли ала, Имам 1980 шерашкахь вола велар, цо къаьсттана тидаме лаьцнарш дара, Нохчийн къоман гӀиллакхаш, Нохчийн къоман Маршонехьа болам, Кавказан тӀамехь гӀара бойла Нохчийн Турпалхой. Шен дешнаш а, халкъа дийцараш доцурш, Имам шена иллешкахь олур Ӏумар Ярычевн а, Мусa Гешаевн а дешнаш.

Дуьххьара, Имам иллеш гӀара дойлира кассеташ тӀаьхь 1990 шерашкахь. Нохчийн — гӀаскхийн тӀом бола белча, Имам шена гитара эцна, Нохчийн Республика Нохчийчоьнан Сурхой бола — болче воьдуш, церан дог ойла ойъуш, тӀамах лаьцна иллеш ала вола велира.

## Валар

1996 шеран 10 ноябрехь (кхечу хаамашца 8 ноябрехь) Украинин Одесса гӀалахь вийра вевзаш волу нохчийн эшархо Алимсултанов Имам. Криминалан девнехь Ӏожалла хилла Алимсултановн, аьлла дерзийра и гӀуллакх официала Украино. Амма нохчийн тешна бу, нохчийн дуьхьалонан боламан илланча хилла волу Имам Оьрсийн Къайлахчу Ницкъаш вийна бохучух.

## Билгалдахарш

## Хьажа. кхин

## Хьажорагаш
* Имам Алимсултанов
* Имам Алимсултанов — Абрек Зелимхан (Прыжок в вечность)
* ГӀазот — Имам Алимсултанов

Категори:Нохчий
Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Кадыров, Рамзан Ахматович

**Рамза́н Ахма́тович Кады́ров** йа **КъадиргӀеран Ахьмад-Хьаьжин Рамзан** (вина 1976 шеран 5 октябрехь, Хоси-Йурт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР) — иза россин нохчийн пачхьалкхан а, политикин а, тӀеман а гӀуллакххо ву. Иза Нохчийн Республикин куьйгалхо ву 2007-чу шеран 5-чу апрелехь дуьйна ( 2007 шеран 15 февралехь — 5 апрелехь; 2016 шеран 25 мартехь — 5 октябрехь, 2011 шеран 5 апрель кхаччалц цу даржах Нохчийн Республикин президент олура).

2007-чу шеран 15 февралехь дуьйна Нохчийн Республикин куьйгалхо ву (2016-чу шеран 25 мартехь дуьйна Нохчийн Республикин куьйгалхочун декхарш ханна кхочушдийриг санна ву; 2007—2011-чу шерашкахь Нохчийн Республикин президент вара), «Цхьааллин Росси» олучу лакхара партин советан декъашхо а, Россин Федерацин Турпалхо а ву (2004). Нохчийн Республикин хьалхарчу президентан Ахьмад-Хьаьжи Кадыровн кӀант ву иза.

Нохчийчохь хьалхара тӀом боьдучу муьрехь цо дакъалаьцна федерацин эскарийн дуьхьала тӀеман гӀуллакх дарехь, нохчийн ШолгӀачу тӀамехь федерацин Ӏедалан агӀор дехьаваьлла иза.

Нохчийн Республикин кхерамзаллин гӀуллакхан куьйгалхочун болх бина цо, цул тӀаьхьа Нохчийн Республикин Ӏедалан председателан болх а бина. Полицин генерал-майор а ву иза.

## Биографи
### Къоналла
Кадыров Ахьмадан воӀ Рамзан вина 1976 шеран 5 октябрехь Центарой эвлахь (оцу хенахь йара — Нохч-ГӀалгӀайн АССР).

Иза вара шолгӀа кӀант Ахмада Кадыровн а, Аймани Кадырован а доьзалехь, жимаха волу кӀант а вар, цуьнан воккхах волу ваша вар Зелимхан (1974 — 2004 шеран 31 майхь кхелхина), кхин баккхий йижарий а бу: Зарган (1971) а, Зулай (1972) а. Кадыров бенойн тайпанах ву.

Кадыровхой уггаре а доккхачу Бенойн тайпанах бу. Динца йолу йукъаметтигашца Кадыровхой Кунта-Хьаьжин Шайхан вирдехь бу, суфийн исламан къадирийн гара дозуш бу уьш.

1992-чу шарахь Рамзана шен эвлахь чекхйаьккхина йуккъера дешеран школа.

Нохчийн Хьалхара тӀом болчу хенахь шен деца нохчийн сепаратистийн (дӀасакъасторан) могӀаршкахь вара иза, Россин Герзан ницкъийн дуьхьал тӀом а бина.

Хьалхара тӀом чекхбаьлча, 1996-чу шарахь иза накъост а, шен да ларвархо а хилла, оцу хенахь Нохчийн Республикин Ичкерин муфти вара Ахьмад-Хьаьжа.

## Рамзана Кадыровн цӀе йолу бешаш а, урамаш а

;Рамзана Кадыровн урамаш:
* Гуьмсе
* Цоци-Эвла
* ЧӀулга-Йурт
* БӀачи-Йурт
* Хоси-Йурт
* Керла-Энгана
* Энгал-Йурт
* Ӏаларой-Эвла
* Энакхаьлла
* Ӏамман (Урдан)

;Кхидерш
* Рамзана Кадыровн урамалг (ЧӀулга-Йурт)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Рамзан Ахматович Кадыров 
* Рамзан Кадыров - lenta.ru

Категори:Нохчийн Пачхьалкх Нохчийчоь
ЦӀа

**ЦIа** — гIишло чохь нах Iаш, ле акхарой Iаш йолу чоь йу.

Дуьнен тIаьхь уггаре хьалхе йина гIишло лоруш йу итт эзар шо хьалха йина.

## Адамийн гIишлош
* тIулган хара
* лаьттан хара
*  цIа
* гIишло
* цIено (гIишло)
Стигал

thumb|200px|right|Дуьненан стигал, мархашна тIехул тIема а даьлла деда мохакеман тIийра го амат.
**Стигал** — дуьненан тIоьхуле ю, йа кхин йолу шатакхийн тадж чуьра дуьненан, йа седан тIоьхуле. Мадарра аьлчи дуьненан лакхара ане, бхьерган гуш йерг, оцунах олу стигал, йа лакхар седарчашка хьожучу шатакхийн тадж турмал чухул хаьжчи гуш йерг.

## Дуьненан стигал
Дуьненан стигалан буос хийцало, де ле буьсан хене хаьжина, шера хене хаьжина а, йа Iаламан хIотамах а. Стиглахь го мархаш а бутт. Дуьненан стигал буос хийцабелла го мохакеманчохь ведуш, буос хийцабелла гар дукхачу хьолехь бахьан хуьла догIа ле луо дарех дезна.

Динахь гуш йолу стигал — моха чIIор, малх балехьа а, малх бузехьа а дуьненан тIехул го сийно буос.

Малх хьакхетачу хенахь а, иштта малх чубузучу хенахь го стиглахь можа а, тIаьIан можа буос, иштта цIен буос.

Буьйса — буьйсан дуьненан стиглахь хуьлу тIаьIан сийна беснаш, бIаьран хетало и беснаш Iаьржачу басахь. Дика гуш хуьлу стиглахь бутт а, седарчи, иштта кхин йолу стиглара хIумнаш а,.
thumb|300px|Йекхан стигал.

## Стигаланан суьрташ

Сурт:Stigal.JPG|Динахь го цIена стигал
Сурт:SI-Sky.JPG|Мархашца го стигал
Сурт:Trees-sky.jpg|Стиглахь мархаш а йоцуш, лаьттара хьала го амат
Сурт:Stormy skies.jpg|ТIкъайс туху мархнашца го стигал
Сурт:Myrtle Beach Sunrise1.jpg|ЦIен беснаш, малх схьакхетачу хенахь.
Сурт:Sunset02.jpg|ТIаьIан можа беснаш, малх чубузучу хенахь.
Сурт:Sky night TH.jpg|Буса го стигал, бутт а мархнаш гуш.
Сурт:Serlo lepar dac.JPG|КIай буьса. Къилбара двинск. Хан 00:48.
Сурт:Turg151108mxp.jpg|ЦIен буос, малхчубузар, хинйист.
Сурт:Cen besnash.jpg|ЦIен беснаш, хинйист.
Сурт:sunpillar.jpg|Маьлха бIогIам, малхбузера Вирджинии.


## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш
*Стигал суьрташ 
*Стигал суьрташ 2 
*Стигал суьрташ 3 

Категори:Дуьне
Айдамиров, Абузар Абдулхакимович

**Айдамиров, Абузар Абдулхакимович** вина 1929 шарахь Нажи-Йуьртан кӀоштерчу Мескитахь, ахархочун доьзалехь. Йуьхьанцара школа шайн йуьртахь чекхйаьккхина цо. Жимчохь дӀаболабелла Айдамировн къинхьегаме некъ. 1957 шарахь Мескитарчу школе нохчийн меттан, литературин, историн хьехархочун балха вахийтира иза. Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институтан историко-филологически факультет чекхйаьккхира цо 1963 шарахь .

Дуьххьарлера цо йазъина байт «Лермонтовн безамна» зорбане йелира 1956 шарахь «Винчу лаьмнашкахь» цӀе йолу жайнийн тӀехь зорба тоьхна йу байташ: «Даймохк», «Винчу лаьмнашкахь», «Бералла», «Ясин тогӀехь», «Ненан мотт», «ХӀай, буьйса», «Бехк ма билла», дуккха а кхиерш а. Цо йазъина цхьайолу стихаш халкъан эшаршка йирзина, масала: «Винчу лаьмнашкахь», «Ӏаьржа буьйса», «Йезачу йоӀе», «Воккхачу стеган илли», «Хьайна лаахь», «Даймохк» иштта кхин а.

Йаздархочун «Лаьмнашкахь серло», «Тхан эвлахь», «Лаьмнийн некъашкахула» цӀераш йолу книгаш тӀера дукхахйолу произведенеш а йу йуьртан таханлера дахар гойтуш.

Абузар кхелхина 2005 шеран 27 майхь.

## Хьажоргаш
* На смерть народного писателя 
* Абузар Айдамиров 

Категори:Нохчийн Халкъан йаздархой
Андорра-ла-Велья

**Андорра-ла-Велья** () ле **Андорра-ла-Вьеха** () — Андорра коьрта гlала йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш

Категори:Андорра
Эчиг некъ

**Эчиг некъ** — адамш, тайп-тайпанара сурсаташ, тIеман гIирсаш эчиг некъахула дIасакхоьхьу цIерпоштаца.

Категори:Некъаш
Ӏа (шеран зама)

**Ӏа** — шеран заманах еаннах цхьаъ, гуьйренна а, бӀаьстенна а йукъахь.

Оцу шеран заманан коьрта хьесап — дукхаха йолчу Дуьнеан кӀошташкахь хӀоьттина лахара температура (Цельсин 0 градусал лахара), ло латта тӀе оьгу, лаьтта охьадуьллу.

Дуьнен тӀиера заманан хийцамаш боьзна бу планета Мелхан гуонаха шеран хьовзаран мурца а, орбитан экъане хьаьжна хьовзаран семан таӀарца а. 

## Астрономин Ӏа
Астрономин Ӏа планетан тӀехь лаьтта Ӏай малх цӀа кхачарца бӀаьста де-буьйса нисдаллалц, аьлчи а Дуьненан Къилбаседа эхигехь 22 декабрера 21 март кхаччалц, Къилба эхигехь 22 июнера 21 сентябрь кхаччалц. Цхьацца шерашкахь (Дуьнен тӀехь) и астрономин моменташ йогӀу тайп-тайпанчу хенашкахь (гайтинчу де-буьйсан чохь).

### Астрономин Ӏа Нохчийчохь
Нохчийчохь **Ӏа** — Ӏаламехь уггар шийла хан ю. Маца юлу Ӏаьнан чилла. Муха хуур ду Ӏа доьлча? Халкъо олуш ду: «Малх цӀа кхаьчча Ӏа дулу». Иза нийса ду. Де уггар дацделла хан хуьлу иза. Цул тӀаьхьа догӀуш долу масех де кхин хийца ца луш лаьтта.

И денош дӀадевлча, де дахдала долало. Ӏаьнан уггаре а шийла цхьа мур хуьлу. Цунах чилла олу. Чилла юлу Ӏа доьлла ткъа де даьлча. Иза шовзткъа дийнахь-бусий лаьтта. Чиллахь гӀайба санна тӀе ло диллина, массо а геннаш лаьтта хӀуттуш букар дахна хуьлу диттийн, коьллийн. Ӏаьнан хьун, хьежа ца кӀордош, исбаьхьа хуьлу. ХӀаваъ цӀена, садеӀа атта хуьлу.

## Рузман Ӏа
Рузман Ӏа лаьтта кхаа баттахь: Къилбаседа эхигехь иза — декабрь, январь, февраль, ткъа Къилбахь — июнь, июль, август.

Ӏийса пайхамар  варан а, керла шеран а Ӏиданийн ламасташкахь а, Русехь Святкаш олуш хилла церан деланийн динан аналогашкахь а, Ӏа доладалар малх цӀа кхачаре дихкина.

XVIII бӀешо кхаччалц Москохан пачхьалкхехь Ӏа лорура Ӏийса пайхамар, ӀалайхӀи салам, винчу денна (25 декабрь) тӀиера Дика кхайкхоран де (25 март) кхаччалц. ХӀора шеран заманахь лорура 91 де 7 минот ах минот.

## Суьрташ

Сурт:Pejzaz zimowy1.jpg|Iаьнан пейзаж.
Сурт:Ice Encased Trees and Bushes in Winter.jpg|Ӏай тӀе ша биллина дитташ а, коьллаш а
Сурт:Windbuchencom.jpg|Ша лаьтта гӀорийна дитт
Сурт:Herrsching - Little Castle 04.jpg|Херршинг - жима гӀап-гӀала
Сурт:Zima v Bolotnize.JPG|Iа Болотнизехь.
Сурт:Зимний вечер в Сярьгах.jpg|Iаьнан суьйре Сярьгашкахь.
Сурт:Spruce photo by Sergei Dorokhovsky.jpg|Хуьнан Iа
Сурт:Winter road in Perm Krai.JPG|Iаьнан некъ.


## Хьажа кхин а
* ХӀоьънан Ӏа

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Описание зимы в природе

## Литература

Категори:Шеран заманаш
Категори:Iа
Селена Гомес

**Селена Мари Гомес** (; йина 1992 шеран 22 июлехь) — америкин кинон актриса а, эшархо, композитор, гитарча, эшарийн автор а йу.

2009-чу шарахь дуьйна *Selena Gomez & the Scene* поп-группан йишлакхархо йу.

## Билгалдахарш
## Хьажоргаш
* Официал сайт
Корбин Блю

**Корбин Блю Рейверс** (; 21.2.1989) — Америкин актер, эшархо.

## Билгалдахарш

## Хьажорагаш

* Официал сайт 

Категори:Эшархой
Категори:Актераш
Астана

**Астана** () — Кхазакхстанан нана-гӀала йу.

## Бахархой

Къаьмнийн хӀоттам:
* кхазакхаш — 66,80%
* оьрсий — 23,35%
* украинаш — 1,81%
* гӀезалой — 1,34%
* узбекаш — 1,10%
* немцой — 1,07%кхин къаьмнаш — 4,53%

## Географи
Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа Астраханка гӀала йу, къилбаседа-малхбалехьа Ерейментау гӀала йу, къилба-малхбалехьа Аршалы гӀала йу, къилба-малхбузехьа Коргалжын гӀала йу.

## Истори

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш
Мариуполь

**Мариуполь** — Украинин Донецкан областан гӀала а, хӀордан порт а, иза йу Азов-хӀордан йистехь.

spire home Mariupol.jpg|Мариуполь



## ГӀалин бахархой
Къаьмнийн хӀоттам: украинаш (47,6 %), оьрсий (43,4 %), желтой (6,5 %), белорусаш (0,8 %), жуьгтий (0,2 %).

## Индустри
2 металлургин завод («Азовсталь» а «Ильича»). Йаккхийра машинаш йар.

## Культура
Театр. Мохкбовзаран Ӏаламан музей. 2 университет.
## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* marsovet.org.ua 

Категори:Украина
ХӀост

**ХӀост**, **Зовр** (оьрсийн герб -  схьадаьлла  — *[[тӀаьхье]]*) — эмблема, дайшкара берашка дӀалуш йолу къастаман хьаьрк, цунна тӀехь бохку хӀостан ден, армигеран (адам, чкъор, тайпа, гӀала, мохк кхин ишттанаш), гӀирсаш. 

ХӀосташ Ӏамош долу Ӏилма — геральдика.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀосташ
Куритиба

**Куритиба**  () - Бразилин гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Бразили
Медведев, Дмитрий Анатольевич

**Медведев Дмитрий Анатольевич** (вина 1965 шеран 14 сентябрехь, Ленинград) — оьрсийн пачхьалкхан а, политикин гӀуллакххо а ву.

2008-2012-чу шерашкахь Россин Федерацин Президент вара.

2008-чу шеран хӀутосург (май) беттан 7-чу дийнара 2012-чу шеран хӀутосург (май) беттан 7-чу дийне кхаччалц Оьрсийчоьнан Федерацин Мехка урхаллин пирсдатал вара.

2020-чу шеран кхолламан (январь) беттан 16-чохь дуьйна Россин Федерацин Кхерамазаллин Кхеташонан пирсдаталин гӀоьнча.

2012-чу шеран хӀутосург (май) беттан 26-чохь дуьйна схьа «Цхьааллин Росси» партин пирсдатал ву.

## Билгалдахарш

Категори:Россин президенташ
Республика Косово

**Косово Республика** (; )— албанойн мохк бу, малхбала къилбехьар Европин, Балкан латйукъера мохк бу.
Косовар албанош шайн маьрша пачхьалкх йеза аьла кхайкханера 1992 шарахь Сербех къаьстин. Саьрбин тем ницӀалхош чу бахан Косован Мохк чу ницӀaкъа бинер албанашан тӀехь, цигар Европин америкхош орцах боьвла Саьрбан ницӀалхой Косовар ара баьхнера. 2008 шарахь маьрша пачхьалкх ларийн йу дукхох болу мохкаш цхьа Рассийн дохьал йолуш пачхьалх ца хилайт къастин Сербех.

## Геограпий

## Истори
Хункар-мохк пачхьалкх йолуч хенахь Вилаят Косово йовзуш хилла Косово. Югаславех хьа къастин йу Косово Европин Америкхоша гӀодин.

## Билгалдахарш

Категори:Косово
Ахьмад (футболан клуб)

**«Ахьмад»** — Соьлжа-ГӀалара футболан клуб. Кхоьллина 1946 шарахь.

## Коьрта тренераш
*  Хайдар Алханов (1992—1994)
*  Шахин Диниев (2001)
*  Рамзан Дзайтиев (2001, и. о.)
*  Лев Платонов (2002, май)
*  Александр Корешков (2002)
*  Вахьид Талгаев (2003—2005, 2006—2007)
*  Александр Тарханов (2005—2006, май)
*  Виталий Шевченко (2006)
*  Леонид Назаренко (2008, май)
*  Вячеслав Грозный (2008—2009)
*  Шахин Диниев (2009, и. о.)
*  Анатолий Байдачный (2010)
*  Рууд Гуллит (2011—2011, июнь)
*  Иса Байтиев (2011, июнь, и. о.)
*  Станислав Черчесов (2011 шеран 27 сентябрь — 2013 шеран 26 май)
*  Юрий Красножан (2013 шеран 27 май — 2013 шеран 27 октябрь)
*  Рашид Рахимов (2013 шеран 7 ноябрь дуьйна — 2017)
*  Олег Кононов (1/6 — 30/10/2017)
*  Михаил Галактионов (31/10/2017, и. о. — 7/4/2018)
*  Игорь Ледяхов (7/4/2018 — 2/9/2018)
*  Руслан Идигов (2-5/9/2018, и. о.)
*  Рашид Рахимов (2018 — 2019)
*  Игорь Шалимов (2019 — 2020)
*  Андрей Талалаев (2020 — 2022)
*  Юрий Нагайцев (2022)
*  Сергей Ташуев (2022—)

## Галерей

File:Rizvan Utsiyev 2016.jpg|Ризван Уциев, «Ахьмадан» капитан
File:Rashid Rahimov.jpg|Рашид Рахимов, «Терекан» коьрта тренер


## Хьажоргаш
* «Ахьмад» командан сайт 

Категори:Футбол
Категори:Соьлжа-ГӀала
Сардалова, Зулай Махмудовна

**Сардалова Зулай Махмудовна** (1936 шеран 5 май, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС — 2005 шеран 15 ноябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, Росси) — гӀарйаьлла нохчийн хелхархо, «Вайнах» ансамблин солист, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъа артист, РСФСР Сийлахь артист йара.

Иза йина 1936 шеран 5-гӀа майхь. Цуьна да школан директор хиллера. Иза «халкъан мостагӀ» ву аьлла хӀаллаквинера Ӏедало. Цуьна нана шен кхаа бераца йисира. Нохчий цӀера бохуш Зулай бархӀ шо кхаьчча йара. Кхазакхстанехь Зулай а, цуьна доьзал а цхьана гӀаскхийн хуьсамо тӀелецира.

Вайн дериг а халкъо санна, цера хӀусамо дукха халонаш лайра: нана чӀогӀа цомгуш хилира, къело бахьнехь бераш берий цӀеношка дӀасадекъа дийзира, йуха а шайн гергарнаш лоьхуш цара дукха хан а, ницкъ байира.

1956 шарахь, хӀаллакйина «Вайнах» ансамбль меттахӀоттош хенахь, Казахстанехь кхайкхина бара харжам. Зулайс цигахь дакъа а лецна, «Вайнах» ансамбль йукъа йахара. 20 шарахь йара иза тобанан хьалхара хелхархо.

Цунна йелла йара сийлахь цӀераш:
* Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъа артист;
* Осетин АССР Сийлахь артист;
* Кабардино-Балкарийн Сийлахь артист;
* РСФСР Сийлахь артист.

Иза кхелхина 2005 шеран 15-гӀа ноябрехь.

Цуьна цӀийнда вара нохчийн гӀарваьлла артист Шита Эдисултанов. Уьш цхьана 40 шарахь бехира. Цера кӀант висна.

## Хьажоргаш
* На сцене — Зулай Сардалова 
* Гордость чеченской культуры 

Категори:Нохчийчоьнан зударий
Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохчийчоьнан хелхархой
Себиев, Рамзан Вахаевич

**Себи́ев Рамза́н Ваха́евич** (1960 шеран 26 октябрь) — нохчийн боксёр, шозза ССРС чемпион, шозза ССРС абсолютан чемпион, Европин чемпионатан дато совгӀатхо, ССРС Сийлахь спортан говзанча, Дуьнен Кубкан совгӀатхо, «Хьалхара кара» клубан президент.

Иза вина 1960 шеран 26 октябрехь. 181 см лекха ву иза. 91 кг лахара а, 91 кг лакхара йозуллехь леташ вара иза. Цуьна тренер ССРС спортан говзанча, РСФСР Сийлахь тренер Григорий Мартиросов вара. Рамзан «Буревестник» а, 1987 шо дуьна «Герзан ницкъаш» а тобанашкахь вара.

1989 шарахь профессионалин боксе велира иза. Цу хенахь Японехь Ӏаш а, болх беш а вара иза. Профессионал волуш хенахь деуза летта иза, деузза а тоьлла, царехь шозза нокаутца.

ХӀокху хенах иза «Хьалхара кара» клубан президент ву.

## Кхиамаш
* ССРС чемпион (1986 шо, Алма-Ата)
* ССРС чемпион (1987 шо, Каунас)
* ССРС абсолютный чемпион (1985 шо, Иваново);
* ССРС абсолютный чемпион (1986 шо, Соьлжа-ГӀала);
* Хьалхара Дика Ӏалашон Ловзарашкахь чемпион (1986 шо, Москох)
* Европин чемпионатехь дато мидал (1987 шо, Турин)
* Дуьненан Кубкехь борзан мидал (1987 шо, Белград)

## Хьажоргаш
* Боксёр с большой буквы
* СЕБИЕВ РАМЗАН ВАХАЕВИЧ

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:ССРС абсолютан чемпионаш
Категори:ССРС Сийлахь спортан говзанчаш
Категори:Соьлжа-ГӀалин мехкадаьттан университет чекхйаьккхинарш
Багалова, Зулейхан Мутушевна

**Зулейхан Мутушевна Багалова** (1945 шеран 16 ноябрь) — нохчийн артист, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Хьалкъа артист (1981 шо), РСФСР Сийлахь артист (1991 шо), йукъараллийн гуӀллакхо.

Йина 1945 шеран 2-гӀа июнехь. 1963 шерахь Нурадиловн цӀерах йолу Нохчийн паччалкхан драмин театрехь йолу школа-студия чекхъеккхира. 1977 шерахь ГИТИС чекхъеккхина. ГИТИСехь цуьнан хьехархо Соломон Михоэлс йоӀ Нина Михоэлс йара.

## Театр
1961 шера дуьна 1967 шо кхаччалц Нохчийн драмтеатр хьалхара артист йара. Цо коьрта ролеш ловзина дукха спектаклешкахь, масала Расул Гамзатовс йаьккхина «Ламанхо» (Асет), Саид Бадуевси, Мималт Солцаевси йаккхина «Бешто» (Бусана), Саид Бадуевс йаьккхина «Петимат» (Петимат), Мольерс йаккхина «Хетаме цомгушхо» (Туаннета), Фридрих Шиллерс йаккхина «Ямарт а, безам а», Пьер Корнельс йаккхина «Сид», А. Хамидовс йаьккхина спектаклешкахь «Совдат и Дауд» (Совдат), «Бож-Али» (Зулай), «Лийрабоцурш» (Камета), дуккха а кхиерш.

## Йукъараллин болх
Зулай кхуза хаьржина йара Соьлжа-ГӀалин Советан депутат а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Коьртачу Советан депутат.

1997 шера дуьна 2006 шо кхаччалц цо куьгалдина Нохчийн культурин таллами а, популяризаци а центр «Лам». Оцу хенахь масийтта проект кхочуш йина. Арахоьцуш дара «Вестник Лам» цӀе йолу журнал, масийтта документальный фильм йара яккихна («Нохчийн хьалкъа эшарш», «Нохчийн бӀовнаш», 1990 шерашкахь Соьлжа-ГӀалин дахархойх лаьцна фильм, иштта кхиерш), фотовыставкаш йара йина («Соьлжа-гӀалагӀула волавалар», кхиерш а), мискачу нахана дина гӀо а дара. Зулайс бина болх нохчийн дахар а, культура а таяр Ӏалшо йолуш бара.

## СовгӀаташ
Цунна йелла «Силаллий белгало» аьлла орден (1971 шо), мидалш «Ленинна 100 шо кхачарна», «Нохч-ГӀалгӀа АССРна 60 шо кхачарна», «Къинхьегаман ветеран» (1984 шо).

2000 шеран 14 ноябрехь Сан-Паулу цӀе йолу гӀалахь цо бинчу машеран балхан а, адмийн бакъонаш ларйаран а цунна делла диплом «Демократин дуьненна болам».

2005 шарахь Нобелин совгӀатан хьалхатеттина хилар бахьнехь «Дуьнаьнна эзир зуда» аьлла ООН проекте йукъайагӀийтина йара.

## Доьзал
Цуьна цӀийнда гӀарваьлла нохчийн артист Юсуп Идаев вара. Зулай ши кӀант, цхьа йоӀ, ши йоӀ йоӀ йу.

## Хьажоргаш
* В Грозном отметили юбилей заслуженной артистки России Зулай Багаловой
* Катышева М. По пути матери Терезы 
* О центре «ЛАМ» на сайте Музея им. А. Сахарова 
* 35 российских женщин выдвинуты в кандидаты на Нобелевскую премию мира

Категори:Нохчийчоьнан зударий
Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:РСФСР Сийлахь артисташ
Талхигова, Роза Шахидовна

**Роза Талхигова** (1965 шеран 3 июль, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн поэтесса а, Нохчийн йаздархойн союз декъашхо а (1996 шо), Россин йаздархойн союз декъашхо а (2002 шо), Россин журналистийн союз декъашхо а йу (2003 шо).

## Биографи
Йина 1965 шеран 3-гӀа июлехь Соьлжа-ГӀалахь. Дуьххьара байт цо итт шо кхаьчча йазйина. Цо Нохчи-ГӀалгӀайн республикин литературин къийсамашкахь дакъалоцар, даимма а лакхара меттигаш йохара. 1983 шарахь Саид Бадуев цӀарах болу къийсамехь шозлугӀа меттиг йаьккхира цо. Кест-кеста цо йазйина байташ республикера журналашка а, газеташка а тӀейокхура. Цкъаццкъа иза радиос а, телевиденис а йистхила кхойкхура.

Цо школа чекхйаьккхинчулатӀехь 1984 шарахь цуьна байташ къоначу тобанан цхьанатоьхна арахоьцушйолу «Ӏуренна аз» цӀе йолу байташан гуламан йукъайахара. 1985 шарахь арайелира цуьна шозлугӀа сборник «ОрамаштӀе хьалвахар».

1990 шарахь цо чекхйеккхира Москвара Горький цӀарах йолу литературин институт. Цул тӀеха цо «Вайнах» цӀе йолу литературин а, исбаьхьаллийн а журнал байтан дъека редакторан болх бина, Нохчийн Республикин адамийн бакъоний векал аппаратехь коьрта специалист болх бина.

Цо йазйина байташца йаьккхина эшарш лоькхуш бу масийтта бевзаш болу нохчийн а, Россин а эшархой.

## Библиографи
* тобан гулам «Утреннее эхо» («Ӏуренан аз», 1984 шо);
* тобан гулам «Восхождение к корням» («ОрамаштӀе хьалвахар», 1985 шо);
* сборник «Оглянувшись в листопад» («ГӀашэгартӀе йухахьажар», 2007 шо)

## Хьажоргаш
* Роза Талхигова 
* Роза Талхигова — любящие сердца 

Категори:Нохчийн поэташ
Категори:Нохчийчоьнан зударий
Ә (кириллица)

Ә, ә - Кириллан-йозан элп ду.

## Нохчийн маттахь
Нохчийн латинийн-йозехь долучу абат йукъ и далинарг ву Николас Од 1992 шарахь, Ичкери йолучу хенанхь. Эцу элпас хийцинера *Ъ* (чӀогӀа хьаьрк) а, йукъаметтиган *«а»* элп.

*Масала:*

Йукъметтиган *«а»* элп меттан:
*So, iza *'ә**, üş **ә*** (со, иза а, уьш а)

''Ъ'' (чӀогӀа хьаьрк) меттан:
''Сẋа'''ә''', şi'''ә''', qo'''ә*** (цхьаъ, шиъ, кхоъ)

## Абат йукъадогӀу

**<big>Кириллaн-йоза</big>**

**<big>Латиний-йоза</big>**

Категори:Кириллица
Ханкенди

**Ханкенди** (,  — *Степанакерт*) — Азербайджанан гӀала. Бахархойн дукхалла 53&nbsp;400 стаг  (2011 шо).

## Бахархой

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Окуев, Шима Хамидович

**Шима Окуев** (1937 шеран 6 ноябрь, Соьлжа-ГӀала — 1986 шеран 16 декабрь, Соьлжа-ГӀала) — нохчийн йаздархо, Нохч-ГӀалгӀай АССРн а, ССРСн а йаздархойн тобаний декъашхо.

## Вахар
Шима вина 1937 шеран 6 ноябрехь.

Цуьнан да Хьамид Нохч-ГӀалгӀайн обкоман белхало вара. Цо чӀогӀа дакъа лоцура цу хенахь эдало бешболу хийцамашкахь. 1937 шарахь иза «халкъан мостагӀ» ву аьлла чувоьллира. Хьамид 1952 шарахь Алма-Атахь шен доьзулах дӀакхеттачултӀехь кхелхира.

Нохчий цӀера бохучу хенахь Шима ворхӀ шо долуш вара. 1954 шарахь ворхӀ класс чекхйаьккхинчул таьхьа иза шахте вахара. Цигахь цо цӀа верзалца болх бира. 1957 шарахь иза цӀавирзира. Цу хенахь иза йазйа волавелира. Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан педагогин институтан филологин факультет чекхйаьккхира цо. Арми дӀавиггалца цо «Ленинхо» аьлла кӀоштан газетахь болх бира.

Армера цӀа веанчул техь цо чекхйаьккхира Лакхара партийн школехь йолу советски белхалой кечбеш йолу курсаш. Цул техь цо болх бира райкомехь, школашкахь, редакцишкахь.

1973 шарахь чӀогӀа цомгаш хилла, болх бита дизира цуьна. ТӀаккха иза литературин болх тӀевирзира иза. И болх ша 1986 шарахь валлалц дӀакхихьира цо.

## Библиографи
* «Сан Шуьйта» — 1962 шо;
* «Честь, опозоренная местью» — 1964 шо;
* байтан сборник «Сан безам» («Моя любовь») — 1968;
* «Чорин дийцарш» — 1969 шо (оьрсийн маттан йаьккхина арахаьцна 1971 шарахь);
* байтан сборник «Лаьмнийн аз» — 1972 шо;
* роман-дилоги «Лай тӀехь цӀен зезагаш» — 1978 шо;
* «Лаьттан дай» — 1981 шо.
* роман-трилоги:
** «Йуьхь» — 1985 шо;
** «ЦӀий, латтий» — 1987 шо;
** «ТӀаьххьара верас» — 1993 шо.

ТӀаьххьара ши роман автор веллачул техь араялла.

## Дискографи
2013 шарахь араялла Шима Окуев дешнашна йаьккхина эшараш тӀехь йолуш «Сан некъ» цӀе йолу компакт-диск:

## Литература
Ахмадов Муса. Так течет и Аргун… Журнал «Вайнах», № 11, 2007, с. 12-15.

## Хьажоргаш
* Национальное своеобразие чеченской прозы 
* Певец горного края
* Шима Окуев. Преданный сын гор

Категори:Нохчийн поэташ
Категори:Нохчийн йаздархой
2 январь

## Оцу динахь бинарш

* Алиев, Гапур Хамидович (1949 шеран 2 январь — 2011 шеран 16 март) — нохчийн поэт, бард, драматург;
* Вараев, Адлан Абуевич (1962 шеран 2 январь) — паргӀат кепар латаран Дуьненан чемпион;

## Оцу динахь белларш

* Шаипов, Саид Эдилсултанович (1934 шеран 1 январь — 2009 шеран 2 январь) — ЧИАССР Сийлахь артист, фольклорист;

Категори:2 январь
3 январь

## Оцу динахь хилларг
* Кунта-Хаджи шайх эдало хьалацар (1864 шеран 3 январь);
* Малгобекера фашисташ арабахар (1943 шеран 3 январь).

## Оцу динахь бинарш

* Кусаев, Адиз Джабраилович (1938 шеран 3 январь) — нохчийн поэт, йаздархо, журналист, литературин критик.
* Толкиен, Джон Роналд Руэл (1892 шеран 3 январь — 1973 шеран 2 сентябрь) — ингалсан йаздархо, поэт, филолог, лингвист, Оксфордан университетан профессор.

## Оцу динахь белларш

Категори:3 январь
5 январь

## Оцу динахь хилларг
* Фашистан эскир Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н латта тӀера арабахар (1943 шеран 5 январь).

## Оцу динахь бинарш

* Дураев, Альберт (1989 шеран 5 январь) — ийина кепар латархо, Россин самбон чемпион, тӀеман самбон Дуьненан Кубкан совгӀатхо, «Единство» цӀе йолу тӀеман говзаллийн фестивалин совгӀтахо, тӀеман говзаллийн дуьненан ловзарийн грэпплинган дато совгӀатхо, самбо Россин спортан говзанча.

## Оцу динахь белларш

Категори:5 январь
6 январь

## Оцу динахь бинарш

* Гапуров, Шахрудин Айдиевич (1951 шеран 6 январь) — нохчийн Ӏилманча, историн Ӏилманийн доктор, профессор, Нохчийчоьнан Ӏилманийн академин академик а, президент а;
* Жанна д’Арк (1412 шеран 6 январь — 1431 шеран 30 май) — Францин халкъан турпал, БӀешеран тӀамтӀехь французийн эскаран куьйгалхойх цхьаъ.

## Оцу динахь белларш

Категори:6 январь
7 январь

## Оцу динахь бинарш

* Абдулаев, Мовлади (1961 шеран 7 январь) — нохчийн штангист, тренер, халкъашна юккъера даржан спортан суьдхо, нохчийн спортах лаьцна хьалхара сайт кхоьллинарг, СССР спортан говзанча.

## Оцу динахь белларш

* Эсамбаев, Махмуд Алисултанович (1924 шеран 15 июль — 2000 шеран 7 январь) — советски нохчийн балетан артист, эстрадан хелхархо, хореограф, актёр, СССРн Халкъан артист, Социалистически Къинхьегаман Турпал.
* Тесла, Никола (1856 шеран 10 июль — 1943 шеран 7 январь) — электротехникин а, радиотехникин а кхоллархо, инженер, физик.

Категори:7 январь
3 июль

## Оцу динахь бинарш
* Талхигова Роза (1965 шеран 3 июль) — поэтесса
* Франц Кафка (1883 шеран 3 июль, Прага, Австро-Мажаройчоь — 1924 шеран 3 июнь, Клостернойбург, Хьалхара Австрийн Республика) — XX бӀешеран сийлахь воккху немцойн йаздархо. Цо язйинарш дукха хьолехь иза веллачула тӀехь арахецнера.

Категори:3 июль
9 январь

## Оцу динахь хилларг
* СССР Лакхар Совет Президиуман Указа араялар «Нохч-ГӀалгӀайн АССР РСФСР йукъахь меттахӀоттаяр» (1957 шеран 9 январь)

## Оцу динахь бинарш

* Шамурзаев, Шамиль Алиевич (1932 шеран 9 январь — 2011 шеран 24 сентябрь) — нохчийн художник, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо, Россин Федерацин Сийлахь художник, СССР художникийн бертан декъашхо;
* Бовуар, Симона де (1908 шеран 9 январь — 1986 шеран 14 апрель) — французийн йаздархо, философ, феминизман идеолог.

## Оцу динахь белларш

Категори:9 январь
10 январь

## Оцу динахь бинарш

* Зайнди Байхаджиев (1948 шеран 10 январь — 2004 шо) — поэт;
* Эйзенштейн, Сергей Михайлович (1898 шеран 10 январь (22 январь) — 1948 шеран 11 февраль) — оьрсийн а, советан а режиссёр, художник, сценарист, исбаьхьаллин теоретик, педагог, РСФСР исбаьхьаллин Сийлахь белхало, ВГИКан профессор, исбаьхьаллалелоран доктор, кинематограф теорехь лецна кӀоргера белхийн автор.
* Газалапова, Нурсет Умаровна (1956 шеран 10 январь) — Нохчийн тайнигийн театран актриса, Нохчийн Республикин Сийлахь актриса.

## Оцу динахь белларш

* Линней, Карл (1707 шеран 23 май — 1778 шеран 10 январь) — шведин Ӏаламдовзархо а, лор а; массо а ораматан а, дийнатан а цхьаъ классификаци хӀоттинарг.

Категори:10 январь
12 январь

## Оцу динахь хилларг
* Лермонтов цӀарах йолу театрехь хьалхара спектакль хилла (1929 шеран 12 январь) (театр йилина 1928 шеран декабрехь)

## Оцу динахь бинарш

## Оцу динахь белларш

Категори:12 январь
15 январь

## Оцу динахь хилларг
* Нохчийн полк кхоллар. Полке дӀаоьцара шайн лаамца баьхкинарш. ХӀора веанарг шен духарца а, чоица а, герзаца а хила везар. Полкан хьаьким хоттийн вара генерал Орцу Чермоев (1877 шеран 15 январь)

## Оцу динахь бинарш

* Вахаев, Умар (1992 шеран 15 январь) — Нохчийн ийина кепар латархо, грэпплинган Россин чемпион;
* Кхокха Дидигова (1951 шеран 15 январь) — Нохчийн республикин Сийлахь артист;
* Кинг, Мартин Лютер (1929 шеран 15 январь — 1968 шеран 4 апрель) — массарелла вевзуш волу афроамерикан баптистан кхайкхорхо, оратор, АЦШ Ӏаржачера граждански бакъонаш ларъяран боламан куьйгалхо;
* Тухугов, Зубайра (1991 шеран 15 январь) — ийина кепар латархо, Fight Night версин Европин чемпион.

## Оцу динахь белларш

* Люксембург, Роза (1871 шеран 5 март — 1919 шеран 15 январь) — марксизман теоретик, философ, экономист, публицист.

Категори:15 январь
16 январь

## Оцу динахь хилларг
* Урус-Мартанехь Нохчийн автономни область кхайкхина (1923 шеран 16 январь)

## Оцу динахь бинарш

## Оцу динахь белларш

Категори:16 январь
25 январь

## Оцу динахь хилларг
* Лакхара Советан Президиум йукъайаьккхина мидал «Кавказ ларйаран». И мидал йелларш 583 045 стаг вара — тӀемлой а, къинхьегамхой а.

## Оцу динахь бинарш

* Высоцкий, Владимир Семёнович (1938 шеран 25 январь — 1980 шеран 25 июль) — оьрсийн поэт, композитор, эшархо, йаздархо, советан актёр, РСФСРн Сийлахь артист (1986 шо — *веллачул тӀехь*), СССРн Пачхьалкхан совгӀатан лауреат (1987 шо — *веллачул тӀехь*).
* Фома Аквинский (1225 шеран 25 январь — 1274 шеран 7 март) — философ, теолог, схоластикин систематизатор.

## Оцу динахь белларш

Категори:25 январь
29 январь

## Оцу динахь бинарш

* Виситаева, Айна Казбековна (1962 шеран 29 январь) — пелхьо, Россин Федерацин Сийлахь артистка;
* Пасхаев, Бувайсар Алуевич (1991 шеран 29 январь) — нохчийн кикбоксёр, шозза Россин чемпион, Россин Кубок яккхинарг, Европин чемпион, дуьненан Кубкан совгӀатхо, профессионалашна йукъахь дуьненан чемпион;
* Пасхаев, Хьамид Ӏалуевич (1994 шеран 29 январь) — нохчийн кикбоксёр, Россин чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, Россин Кубок яккхинарг, дуьненан чемпион;
* Умаров, Мовлди Абдул-Вахабович (1921 шеран 29 январь — 1943 шеран 11 февраль) — Россин Турпал;
* Чехов, Антон Павлович (1860 шеран 17 январь (29 январь) — 1904 шеран 2 июль (15 июль)) — сийлахь воккху оьрсийн йаздархо, драматург, лор. Императоран Ӏилманий Академин исбаьхьалли йозан сийлахь, дуьненан литературин классик.

## Оцу динахь белларш

* Ахматова, Раиса Солтамурадовна (1928 шеран 13 декабрь — 1992 шеран 29 январь) — Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан поэтесса.

Категори:29 январь
30 январь

## Оцу динахь бинарш

* Бицираев, Сайдхусейн (1954 шеран 30 январь) — Нохчийн Республикин Сийлахь художник, Россин Сийлахь художник;
* Рузвельт, Франклин (1882 шеран 30 январь — 1945 шеран 12 апрель) — 32-гӀа АЦШ президент, АЦШн куьйгал динарг дуьненан экономикин кризисан а, ШозлугӀа дуьненан тӀеман а хенахь.

## Оцу динахь белларш

* Махатма Ганди (1869 шеран 2 октябрь — 1948 шеран 30 январь) — Индин лаамаллан боламан куьйгалхо а, идеолог а.

Категори:30 январь
31 январь

## Оцу динахь хилларг
* Нохч-ГӀалгӀай АССРн культурин белхалойн 1-ра гулам йолаелла (1967 шеран 31 январь)

## Оцу динахь бинарш

* Франц Петер Шуберт (1797 шеран 31 январь, Химмельпфортгрунд, Австри — 1828 шеран 19 ноябрь, Вена) — австрихойн композитор, музыкехь романтизм боламан бухбиллинчарах цхьаъ.

## Оцу динахь белларш

Категори:31 январь
Хасимиков, Салман Алхазурович

**Салма́н Алхазу́рович Хасими́ков** (1953 шеран 5 апрель) — гӀарваьлла нохчийн паргӀат кепар латархо, рестлер, 4-за СССР чемпион, 3-за Европин чемпион, 4-за Дуьнен чемпион, Дуьнен Кубок йаьккхинарг, СССР Сийлахь спортан говзанча.

## Биографи
Салман вина Кхазакхстанехь 1953 шеран 5 апрелехь. 1957 шарахь цуьна хӀусум цӀа йирзина. 16 кхаьчча Дэги Багаев волчахь лата Ӏама волавелла. Цхьа шо даьлча юниорашн йукъахь дуьнен чемпион хилира иза. 1976 шарахь Москва дӀавахара.

Доьуза СССР чемпион хилира иза, кхуза Европин чемпион, доьуза Дуьнен чемпион, Дуьнен Кубок йаьккхира цо. 1976 а, 1980 а шарашкахь Олимпиде вахар ца нисделера цуьна травмаш бахьнехь. 1984 шарахь политика бахьнехь СССРн спортхой Лос-Анджелесехь хилла йолу Олимпиаде ца багӀар.

Спорт йитунчултехь Япони а вахан, рестлер хилира Салман. 1993 шарахь рестлингехь Дуьнен чемпион хилира иза.

## Хьажоргаш
* Салман Хасимиков 
* Салман Хасимиков — кумир чемпионов 
* Салман Хасимиков: Горжусь, что прославлял Родину 

Категори:Нохчийн паргӀат кепар латархой
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Категори:ССРС Сийлахь спортан говзанчаш
21 январь

## Оцу динахь хилларг
* Соьлжа-ГӀала — Шира промыслаш эчига некъагӀула товаран поездаш лела болабелира (1922 шеран 21 январь).

## Оцу динахь бинарш

* Бетербиев, Артур Асильбекович (1985 шеран 21 январь) — нохчийн боксёр-профессионал.
* Исламханов, Сулейман (1996 шеран 21 январь) — Австрехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист.

## Оцу динахь белларш

* Влади́мир Ильи́ч Улья́нов (псевдоним **Ле́нин**; 1870 шеран 22 апрель — 1924 шеран 21 январь) — Россин а, советан а политикин а, пачхьалкхан а гӀуллакххо, революционер, Россин социал-демократин белхалойн партин (большевикин) кхоллархо, Россиехь 1917 шеран октябран революцин куьйгалхойх цхьаъ, РСФСРн Хьалкхан Комиссарин Советан председатель, дуьненахь хьалхара социализман пачхьалкхан кхоллархо.

Категори:21 январь
20 январь

## Оцу динахь хилларг
* Арахеца долийра «Чеченский комсомолец» газет (1932 шеран 20 январь)
* Соьлжа-ГӀалахь аэроклуб болхба йолаелира (1934 шеран 20 январь)

## Оцу динахь бинарш

* Бисултанов, Хасан (1972 шеран 20 январь) — хӀинца Турцехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, 2-за СССР чемпион, 1997 шарахь Европин чемпион, 1999 шарахь дуьненан чемпионатехь дато совгӀатхо, 2000 шарахь Олимпиадан чемпион.
* Муртазалиев, Сайд-Хусейн (1961 шеран 20 январь) — нохчийн паргӀат кепар латархо, СССР чемпион, дуьненан Кубока яккхинарг, Нохчийчоьнан паргӀат кепар латаран Федерацин президент;
* Феллини, Федерико (1920 шеран 20 январь — 1993 шеран 31 октябрь) — италийн кинорежиссёр. Цо яккхина фильмаш пхиъ «Оскар» совгӀат деккхина;
* Хасханов, Руслан (1985 шеран 20 январь) — ийина кепар латархо, ЮФО панкратионан чемпионийн Кубок яккхинарг, Россин а, Европин а, Азин а, дуьненан а джиу-джитсун чемпион, 10-за Россин тӀеман самбон чемпион, дуьненан тӀеман самбон чемпион;
* Цуруев, Шарип Мовладович (1963 шеран 20 январь) — нохчийн йаздархо, поэт, журналист, публицист, филолог, гочдархо.

## Оцу динахь белларш

Категори:20 январь
5 февраль

## Оцу динахь хилларг
* Алдехь башха операци еш 105 стаг вийна (2000 шеран 5 февраль).

## Оцу динахь бинарш

* Акаев, Вахьит Хьумидович (1952 шеран 5 февраль) — нохчийн философ, философин Ӏилманийн доктор, Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин декъашхо.

## Оцу динахь белларш

Категори:5 февраль
6 февраль

## Оцу динахь хилларг
* ССРС Лакхарчу Советан Президиумо Къинхьегаман ЦӀиен Байракхан орден йелла Соьлжа-ГӀалин 2-гӀа мехкдаьттан заводан «Фронтан мехкдаьтта дахьийтарна ПаччӀалкхан сацам кхочуш барна» аьлла (1942 шеран 6 февраль);
* 2-гӀа «Малгобекнефть» ("Маьлхбикадаьтта") трестан Ленинан орден йелла белхан дика кхиамашна (1942 шеран 6 февраль).

## Оцу динахь бинарш

* Гайсумов, Дени Хьасанович (1968 шеран 6 февраль) — нохчийн футболан лардархо.

## Оцу динахь белларш

* Сатуев, Хьусейн Джунидович (1939 шеран 11 апрель — 1995 шеран 6 февраль) — нохчий поэт.

Категори:6 февраль
9 февраль

## Оцу динахь хилларг
* Хьалхара Халкъан филармони схьайиллина (1964 шеран 9 февраль)

## Оцу динахь бинарш

## Оцу динахь белларш

* Фёдор Михайлович Достоевский (1821 шеран 30 октябрь (11 ноябрь), Москва, Россин импери — 1881 шеран 28 январь (9 февраль), Петарбух, Россин импери) — дуьненахь гӀарваьлла оьрсийн йаздархо а, ойланча а.

Категори:9 февраль
11 февраль

## Оцу динахь бинарш

* Докаев Султан (1943 шеран 11 февраль) — Нохчийн Республикин Халкъан артист
* Эдисон, Томас Алва (1847 шеран 11 февраль — 1931 шеран 18 октябрь) — дуьне мадду вевзуш волу америкин кхоллархо а, предприниматель а.

## Оцу динахь белларш

* Декарт, Рене (1596 шеран 31 март — 1650 шеран 11 февраль) — французийн философ, математик, механик, физик, физиолог, аналитикан геометрин а, таханлера алгебрин символика  кхоллархо а, философехь *къоргенан шекон кеп* кхоллархо, физикехь механицизм кхоллархо;
* Эйзенштейн, Сергей Михайлович (1898 шеран 10 январь (22 январь) — 1948 шеран 11 февраль) — оьрсийн а, советийн а режиссёр, художник, сценарист, исбаьхьаллин теоретик, хьехархо, РСФСР исбаьхьаллин Сийлахь белхало, ВГИКан профессор, исбаьхьаллалелоран доктор, кинематографин теорех лаьцна кӀорггера белхийн автор.

Категори:11 февраль
14 февраль

## Оцу динахь хилларг
* Соьлжа-ГӀалин а, Соьлжан а гуонаш Нохчийн автономин областан йукъа яхана (1929 шеран 14 февраль);
* ССКП ХХ-гӀа гулам болабелла. Оцу гуламехь Сталинан ша вазварна бехке вина, цӀерадаьхна къаьмнаш бехказдаьхна (1956 шеран 14 февраль)

## Оцу динахь бинарш

* Исламов, Султан (1965 шеран 14 февраль) — нохчийн театран а, кинон а, зстрадан а артист:
* Сагаипова, Макка Умаровна (1987 шеран 14 февраль) — нохчийн йишлакхархо;
* Хаджиева, Нэлли Джемалдиновна (1939 шеран 14 февраль) — Нохч-ГӀалгӀайн АССР а, РСФСР а Халкъан актриса.

## Оцу динахь белларш

* Кук, Джеймс (1728 шеран 27 октябрь — 1779 шеран 14 февраль) — ингалсан тӀеман хӀордахо, талламхо, картограф, юьхь йиллинарг, Паччахьан йукъараллин декъашхо, Паччахьан тӀеман-хӀордан флотан капитан.

Категори:14 февраль
15 февраль

## Оцу динахь хилларг
* Советийн эскар ОвхӀанера арадаькхина (1989 шеран 15 февраль)

## Оцу динахь бинарш

* Абдулаев, Леча Шарипович (1953 шеран 15 февраль) — нохчийн йаздархо, поэт, публицист, гочдархо, Нохчийн Республикин Халкъан поэт;
* Борхаджиев Хожбауди (1956 шеран 15 февраль) — поэт, публицист
* Галилей, Галилео (1564 шеран 15 февраль — 1642 шеран 8 январь) — гӀарваьлла италин физик, механик, астроном, философ, математик.

## Оцу динахь белларш

Категори:15 февраль
4 февраль

## Оцу динахь бинарш

* Вахидов, Бай-Ӏела Мовладиевич (1951 шеран 4 февраль) — нохчийн актёр а, режиссёр а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь артист, Нохчийн Республикин Халкъан артист.

## Оцу динахь белларш

* Адаев, Султан Амаевич (1957 шеран 20 июль — 2015 шеран 4 февраль) — нохчийн музыкант, дирижёр, нохчийн халкъан пондарийн оркестран куьйгалхо, Нохчийн Республикин Халкъан артист;
* Имам Шамиль (1798 шо — 1871 шеран 4 февраль) - ДегӀастанан а, Нохчийчоьнан а имам.

Категори:4 февраль
2 февраль

## Оцу динахь бинарш

* Акаев Вахьид (1952 шеран 2 февраль) — философин Ӏилманийн доктор.
* Джойс, Джеймс (1882 шеран 2 февраль — 1941 шеран 13 январь) — ирландхойн йаздархо а, поэт а, модернизман векал;
* Дургаев, Хизир (1983 шеран 2 февраль) — нохчийн паргӀат кепара латархо, Россин чемпионатан совгӀатхо, Россин абсолютни чемпион, Россин Кубкан абсолютни толамхо.
* Ибрагимов, Макъсуд Муртазалиевич (1991 шеран 2 февраль) — нохчийн дзюдоист.
* Ибрагимов, Ӏадлан Усамович (1989 шеран 2 февраль) — нохчийн паргӀат кепара латархо.

## Оцу динахь белларш

* Палестрина, Джованни Пьерлуиджи (1525 шеран я 1526 шеран 17 декабрь — 1594 шеран 2 февраль) — италийн композитор, шен хьенах воккхучарах полифонист, риман полифонин школан бухбиллар.
* Менделеев, Дмитрий Иванович (1834 шеран 27 январь (8 февраль) — 1907 шеран 20 январь (2 февраль)) — оьрсийн энциклопедист: химик, физикохимик, физик, метролог, экономист, технолог, геолог, метеоролог, педагог, воздухоплаватель, приборостроитель. Санкт-Петербурган университетан профессор; Паччахьан Петербурган Ӏилманийн академин член-корреспондент, химин элементашан муьран закон гучудаккхинарг.

Категори:2 февраль