open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мутта

**Мутта** — дуьне ма-ду даьржина малар. Массарелла а гӀардаьлла ду керла стоьмашах а, ораматашах а деккхина мутт. Амма цхьадолу мутташ доккху орамашех а, гӀашах а, гӀадашах а (масала, сельдерейн гӀадашах деккхина мутт а, шекаран эрзан гӀадашах деккхина мутт).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Классификация ОКВЭД
* У.Шобингер (ред.) «Фруктовые и овощные соки. Научные основы и технологии. Технология, химия, микробиология, экспертиза, значение и нормативное регулирование». М., СПб.: Нововита, Профессия, 2004.- 639 с.

Категори:Маларш
Батуми

**Бату́ми** ( [ба́ту́ми́], 1936 шо кхаччалц — **Батум**) — Гуьржийчоьнан гӀала а порт а, иза йу Ӏаьржа хӀордан йистехь, Аджарин коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Шура

**Шура** — иза аьхна кочалла йу, деттачу хенахь декха дийнатийн стечу хӀуманийн накхаша арахоьцу иза. Тахана шура а, цунах даьккхина сурсаташ а шуьйра даьржина ду. Шура а, цуьнан сурсаташ а даккхар ду доккха экономикин а, промышленностин а дакъа.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Молочный союз России
* Законодатель о молоке и молочных продуктах 
* Вальтер Вайт рассказывает о молоке и молочных продуктах 

Категори:Маларш
Рустави

**Руста́ви** () — Гуьржийчоьнан гӀала, иза йу Мтквари олучу хийистехь Тбилисера 25 километрехь.

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Чай

**Чай** ( — «ча́» Пекинан а, гуандунан а диалекташкахь, «те̂» амойн диалектехь, «тцай-е» Тайванин диалектехь) — ша-тайпа кечдина чайн гӀашах кхехкина я латтийна доккхуш долу малар.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* Дмитрий Стахеев. Кяхта. 1865 год.(Документальные записки об истории чайной торговли в России.)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Лу Юй «Канон чая», перевод с древнекитайского, введение и комментарии Александра Габуева и Юлии Дрейзис. — М.: Гуманитарий, 2007. — 123 с. ISBN 978-5-91367-004-5

Категори:Маларш
Зугдиди

**Зугди́ди** () — Гуьржийчоьнан гӀала. Бахархойн дукхалла 42 998 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Поти

**Поти** () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети олучу регионера гӀала а порт а, иза йу Риони олучу хийистехь а Ӏаьржа хӀордан йистехь а.

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
ЧагӀар

**ЧагӀар** () — алкоголин малар (чӀогӀалла: бакъдолу — 9-16 %, чӀагӀдина — 16-22 %). ЧӀагӀар толлуш долу Ӏилманах энологи олу.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Род Филлипс*. История вина.  М.: Эксмо, 2004.
* *Шаповалов Г. А.* «Научно-обоснованные технологии промышленной переработки продуктов пчеловодства». Коломна,2003.
* ГОСТ 7208-93. Вина виноградные и виноматериалы виноградные обработанные.
* *Кристиан Каллем*. Вино. Иллюстрированная энциклопедия.
* *Арина Мишина*. «Вино в домашних условиях». Мультипресс,2013

## Хьажоргаш

* Грозди.ру. Всё о вине — отраслевой сайт о виноделии и алкогольном рынке.
* Винный форум — крупнейший русскоязычный форум любителей вина.
* О вине.  Краткие характеристики видов вин с иллюстрациями. Классификация французских, немецких, испанских, русских и других вин.
* Вино в СССР
* Искусство виноделия  — классификация вин Франции, Италии, Испании, Германии и Австралии.

Категори:Маларш
Гори

**Го́ри** () — Гуьржийчоьнан гӀала, Шида-Картли олучу мехкан а, Горин муниципалитетан а административан центр. Йиллина Давидас Строителес.

Бахархойн дукхалла 48 143 стаг (2014).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Сухуми

**Суху́м** (, , , тӀера 1936 1992 шо кхаччалц — **Суху́ми**) — Абхазин коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Категори:Абхази
Донецк

**Доне́цк** () — Украинин гӀала, Донецкан областан административан центр, иза йу Кальмиус олучу хийистехь. бахархойн дукхалла 955 041 адам леррана 2012 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Запорожье

**Запоро́жье** () — Украинин гӀала иза йу Днепр олучу хийистехь, Запорожьен областан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Харьков

**Ха́рьков** () — Украинин Харькован областан административан центр. Бахархойн дукхалла 1 200 000 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Днепр

**Днепр** (); дуьххьарлера цӀе *Екатеринослав* (1776—1797 шш.; 1802—1926 шш.); *Днепропетровск* (1926—2016) — Украинин гӀала. Бахархойн дукхалла 1 000 111 (2013 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Симферополь

**Симферо́поль** (, ) — ГӀирман ахгӀайренан йуккъехь йолу гӀала йу Салгир олучу эрк тӀехь, ГӀирмехь йолчу йоккха шина гӀалех цхьаъ йу, ахгӀайренан экономийн а, культурин а центр йу, **Симферополан агломерацин** центр а йу.

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Львов (Белгородан область)

**Львов** () — Россин Федерацин Белгородан областан Прохоровкан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат континенталан йу, амалехь ду гӀеххьа шийла Ӏа а, йовха аьхке а. Эвла лаьтта хьун-аренан а, аренан а зонийн дозанехь. Цуьнан Ӏаламан-климатан а, геологин а башхаллаш билгалайо ша-тайпа биологин бес-бесаралла.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Прохоровкан кӀоштан индексаш 

Категори:Прохоровкан кӀоштан нах беха меттигаш
Житомир

**Жито́мир** () — Украинин гӀала, Житомиран областан а, Житомиран кӀоштан а административан центр (цуна йукъайогӀуш йац).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Луцк

**Луцк** () — Украинин гӀала, Волинан областан административан центр. Бахархойн дукхалла 215 986 (2022).

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Севастополь

**Севасто́поль** (, 1783—1784 а 1797—1826 шарашкахь — Ахтиар, шира грекийн — Херсонес, византийн — Херсон, шира оьрсийн — Корсунь). Севастополехь 2013 шарахь бара 342 762 бахархой.

Турпал-гӀала йу.

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Ивано-Франковск

**Ивано-Франковск** () — Украинин Ивано-Франковскан областера гӀала. Ивано-Франковскан гӀалин кхеташон административан центр.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ивано-Франковскан областан индексаш 

Категори:Ивано-Франковскан гӀалин кхеташо
Кропивницки

**Кропивницки** (, хьалхалера цӀе Елисаветград, Кировоград) — Украинин гӀала, Кировоградан областан а, Кропивницкан кӀоштан а административан центр (йукъайогӀуш йац).

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Луганск

**Луга́нск** () — Украинин гӀала, Луганскан областан административан центр. Бахархойн дукхалла — 463 676 адам. (482 эзар. адам. ду гӀалин агломерацехь).

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Николаев (Николаевн область)

**Никола́ев** () — Украинин гӀала, Николаевн областан, Николаевн а, Николаевн гӀалин йукъараллин а административан центр, кӀоштан йукъайогӀуш йац. Бахархойн дукхалла 430 эзар стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Полтава

{{НБМ
 |статус                             = ГӀала
 |нохчийн цӀе                        = Полтава
 |шен цӀе                            = 
 |муьтӀахь                           = 
 |пачхьалкх                          = Украина
 |мохк таблицехь                     = 
 |хӀост                               = Poltava coat.svg
 |байракх                            = Flag of Poltava.svg
 |хӀостан сурт хӀоттор                = 
 |байракхан сурт хӀоттор             = 
 |хӀостан шоралла                     = 80
 |байракхан шоралла                  = 160
  |lat_deg = 49|lat_min = 34|lat_sec = 28
  |lon_deg = 34|lon_min = 34|lon_sec = 7
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
 |CoordScale                         = 
 |пачхьалкхан картин барам          = 
 |регионан картин барам             = 
 |кӀоштан картин барам              = 
 |регионан тайпа                      = Область
 |регион                             = Полтаван область
 |регион таблицехь                   = Полтаван область
 |кӀоштан тайпа                       = 
 |кӀошт                              = Полтаван кӀошт (Полтаван область)
 |кӀошт таблицехь                    = Полтаван кӀошт (Полтаван область)Полтаван кӀошт
 |йукъараллин тайпа                    = 
 |йукъаралла                          = 
 |йукъаралла таблицехь                = 
 |йукъара йекъайалар                  = 
 |коьртан тайпа                       = 
 |корта                              = 
 |йиллина терахь                     = 
 |йиллинарг                          = 
 |дуьххьара хьахор                  = 1174 
 |хьалхара цӀерш                   = Лтава
 |статус йелла терахь                 = 899 
 |майда                              = 112,52
 |локкхаллин тайпа                     = 
 |хӀордан сизал локхалла              = 161
 |климат                             = 
 |официалан мотт                        = 
 |бахархой                           = 287 135
 |бахархой ларар шо                  = 2024
 |луьсталла                  = 3061
 |агломераци                         = 
 |къаьмнийн хӀоттам                   = 
 |динан хӀоттам                      = 
 |бахархойн цӀерш                     = 
 |сахьтан аса                        = 
 |DST                                = 
 |телефонан код                      = (+380) 532
 |поштан индекс                      = 
 |поштан индексаш                    = 36000 — 36499
 |автомобилан код                        = 
 |идентификаторан тайпа               = 
 |идентификаторан терахьаш           = 
 |категори Commons чохь              = Poltava
 |сайт                               = http://rada-poltava.gov.ua 
 |сайтан мотт                        = uk
 |сайтан мотт 2                      = ru
 |сайтан мотт 3                      = en
}}**Полта́ва** () — Украинин гӀала, Полтаван областан а, Полтаван кӀоштан а административан центр (кӀоштан йукъайогӀуш йац).

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Ровно

**Ро́вно** (*, тӀера 1939 1991 шо кхаччалц. — Ровно*, ) — Украинин гӀала, Рован областан административан центр, Ровнан кӀоштан центр (кӀоштан йукъа йогӀуш йац).

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Суми

**Су́ми** () — Украинин гӀала, Сумин областан административан центр. XIX бӀешо — Харькован губерни, Россин импери.

Код КОАТУУ — 5910100000. Бахархойн дукхалла 268&nbsp;409 стаг (2025 шо).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Историческая информация о городе Сумы 

Категори:Украина
Категори:Белхан категори
Тернополь

**Терно́поль** (, 1944 шо кхаччалц — **Тарнополь**) — Украинин гӀала, Тернополан областан политико-административан, экономико-гӀуллакхийн а культурин а центр.

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Херсон

**Херсо́н** () — Украинин гӀала, Херсонан областан административан а, индустрин а, культурин а центр.

агломерацен бахархойн дукхалла— 425,3 эзар стаг .

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Хмельницки (гӀала)

**Хмельни́цки** (; 1795 шо кхаччалц **Плоскиров**, 1954 шо кхаччалц **Проскуров**) — Украинин гӀала, Хмельницкан областан а, Хмельницкан кӀоштан а административан центр (кӀоштан йукъайогӀуш йац).

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Черкасси

**Черка́сси** ()&nbsp;— Украинин гӀала, Черкассин областан а, Черкассин кӀоштан а административан центр (кӀоштан йукъа йогӀуш йац).

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Чернигов

**Черни́гов** () — Украинин гӀала, Черниговн областан а, Черниговн кӀоштан а административан центр (кӀоштан йукъайогӀуш йац).

## Суьрташ


Image:AX Chernihiv Pyatnytska Church.jpg|1201
Spasopreobrazh-cathedral-chernihiv.JPG|1030
Чернигов. Елецкий монастырь.jpg|
2014 Чернігів Україна Адміністративний будинок.jpg
Чернігів. Обласна філармонія.JPG
Дзвіниця, 5 ярусів,висота 58 метрів, Троїцький монастир.jpg
Chernigiv Desna hotel IMG 8722 74-101-0076.JPG
NSH Chernigiv Spaso-Preobrazhenskiy Sobor 001.JPG
Чернигов, храм Михаила и Федора.JPG
Драматичний театр ім.Т.Г.Шевченка - Teatro Dramático Shevchenko.jpg
Введенська церква. Чернігів.jpg
74-101-0020 Troyckiy Sobor 3.jpg
BudArhiepiskop.JPG
Чернігівський вокзал.JPG



## Билгалдахарш

Категори:Украина
Черновци

**Черновци** (1944 шо кхаччалц «Чернови́цы», , , ,  — *Че́рнэвиц*, ) — Украинин гӀала,  Черновцин областан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Эспоо

**Э́споо** ( ,  ) — Финляндин гӀала, иза ю шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 236 301 адам леррана 2007 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Финлянди
Вантаа

**Ва́нтаа** ( йа **Ванда** ) — Финляндин Уусимаа олучу провинцин гӀала а муниципалитет а. Вантаан бахархойн дукхалла 190 эзар адам (2007) иза 4-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Финлянди
Турку

**Ту́рку** (   йа **А́бо** ( хӀинцалера шведийн маттахь **О́бу**  ) — Финляндин гӀала а, порт а, Варсинайс-Суоми ( «Мацах дуьйна Финлянди») олучу провинцин административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Финлянди
Сплит (гӀала)

**Сплит** (, ) — Хорватин гӀала. Бахархойн дукхалла 221 000 адам (2007).

## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Риека

**Рие́ка** (, , , , , *Sankt Veit am Flaum*)
 — Хорватин гӀала а порт а, — Загребал а Сплитал а тӀехьа 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 144 043 адам (2001). 80 % — хорваташ.

## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Осиек

**О́сиек** (, , ) — Хорватин гӀала. Иза ю Славони олучу шира регионехь, Дунай олучу хийистехь.

Осиек — ю шен йокхаллица 4-гӀа. меттигехь йолу гӀала Загребал, Сплита а Риекал а тӀехьа. Бахархойн дукхалла 90 411 адам. (2001). Жупани Осиек-Баранья олучу жупанин Административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Крапина

**Крапина** () — Хорватин гӀала, Крапин-Загоран жупанин административан центр а йокха гӀала а. ГӀалин бахархойн дукхалла 4&nbsp;647 адам, Муниципаланн гонан бахархойн дукхалла 12&nbsp;950 адам (2001).

## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Тампере

**Та́мпере** ( ,   или ; 1917 кхаччалц официалан оьрсийн цӀе — **Таммерфо́рс**) — Финляндин Пирканмаа олучу провинцера гӀала, иза йу Хельсинкил тӀехьа 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

Бахархойн дукхалла 213 315 стаг (2011), майда — 689,59 км² (цунах — 164,56 км² хи ду), луьсталла — 406,3 стаг/км².

## Билгалдахарш

Категори:Финлянди
Сисак

**Си́сак** (, , , ) — Хорватин гӀала.

Бахархойн дукхалла 36 785 адам. (2001). Сисак — Сисак-Мославина олучу жупанин административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Карловац

**Карловац** (, , ) — Хорватин гӀала, Карловацкан жупаниин административан центр.

Бахархойн дукхалла — 49 082 адам. (2001).

## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Вараждин

**Вара́ждин** (, , , ) — Хорватин гӀала. Иза ю Драва олучу хийистехь. Вараждинин жупанин административан центр. Бахархойн дукхалла 47 055 адам леррана 2011 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Копривница

**Копри́вница** () —  Хорватин гӀала, Копривницко-Крижевацкан жупанин административан центр. Бахархойн дукхалла 25&nbsp;000 2006 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Африкин барт

**Африкин барт** (доца **АС**) — 54 Африкин пачхьалкх вовшахтухуш йолу халкъашна а, Ӏедалашна а йуккъера организаци, Африкин цхьааллин организацин меттан кхоьллина организаци. Кхоьллина 2002 шеран 9 июлехь. Коьрта сацамаш бо Африкин бертан Ассамблеехь. Иза бу хӀора эха шарахь хуьлуш болу пачхьалкхийн а, Ӏедалийн а куьйгалхойн гуламаш. Африкин бартан Секретариат а, Комисси а ю Аддис-Абебехь, Эфиопин коьрта гӀалахь. 2009 шеран февралехь сацам бинера Африкин бертан Комиссех юззина бакъо йолу орган ян ().

## Пачхьалкхаш-декъашхой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Официальный сайт Африканского союза 
* Сайт постоянной миссии Африканского союза при ООН 
* Сайт Панафриканского парламента 

Категори:Африка
Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн ассоциаци

**Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн ассоциаци** (**АСЕАН**) () — Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн политикин а, экономикин а, культурин а регионан Ӏедалашна юккъера организаци. АСЕАН кхоьллинера 1967 шаран 8 августехь Бангкокехь. Оцу динахь куьг таӀинера «АСЕАНан декларацин» (иштта и евзуш ю «Бангкокан деклараци» аьлла). АСЕАН кхоллар чекхделира 1976 шарахь Бали цӀе йолу гӀайрентӀехь Къилбера-Малхбалера Азехь доттагӀаллин а, цхьана къахьегаран барт бича а, АСЕАНан реза хиларан декларацин куьг таӀийча а.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Секретариат АСЕАН  офсайт (англ)
* 11<sup>ый</sup> саммит АСЕАН  12-14 декабря 2005, Куала Лумпур, Малайзия офсайт (англ)
* 11<sup>ый</sup> саммит АСЕАН  12-14 декабря 2005, Куала Лумпур, Малайзия (англ)
* АРФ  (англ)
* Образование АСЕАН (англ)
* Сеть новостей АСЕАН  (англ)
* Фокусная группа АСЕАН(англ)
* Ссылки на официальной странице секретариата  (англ)

Категори:Организацеш
Госпич

**Го́спич** () — Хорватин гӀала, Лицко-Сеньскан жупанин административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Вировитица

**Вировитица** () — Хорватин гӀала, Вировитицко-Подравскан жупанин  административан центр. Бахархойн дукхалла 15&nbsp;589 адам (2001).

## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Къаьмнийн ДоттагӀалла

**ДоттагӀалла** (), йа **Къаьмнийн ДоттагӀалла** (; 1946 шо кхаччалц *Британин Къамнийн ДоттагӀалла* — ) — шайн лаамехь вовшахкхетта пачхьалкхаш. Цу йуккъе йогӀуш йу Йоккха Британи а, цуьна хилла массо колониш а, доминионаш а, протектораташ а.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Сперанский А.*, Содружество на современном этапе: дальнейшее усиление центробежных тенденций (к итогам Оттавской конференции 1973 г.), в кн.: Международный ежегодник. Политика и экономика, М., 1974.
* *Крылова Н. С.* Содружество наций: политико-правовые проблемы. М., 1991
* *Сухоруков А. В.* Британское содружество наций: прошлое и настоящее // Новая и новейшая история. 2006. № 5
* *The Constitutional Structure of the Commonwealth*, by K C Wheare. Clarendon Press, 1960. ISBN 0-313-23624-0
* *A Guide to the Contemporary Commonwealth*, by W D McIntyre. Palgrave, 2001. ISBN 0-333-96310-5
* *The Commonwealth in the World*, by J D B, by N Mansergh. University of Toronto Press, 1982. ISBN 0-8020-2492-0
* *Making the New Commonwealth*, by R J Moore. Clarendon Press, 1988. ISBN 0-19-820112-5
* *Les ONG du Commonwealth contemporain: rôles, bilans et perspectives*, by C A Auplat. L’Harmattan, Paris, 2003. ISBN 2-7475-5513-5
* *Commonwealth: Inter- and Non-State Contributions to Global Governance*, by Timothy M Shaw. Routledge, 2008. ISBN 978-0-415-35120-1 (hbk). — ISBN 978-0-415-35121-8 (pbk)

## Хьажоргаш
* 
* 
* Содружество наций: прошлое и настоящее 
* The Commonwealth Secretariat
* The Commonwealth Institute, London 
* The Royal Commonwealth Society 
* The Royal Commonwealth Society (of Canada) 
* British Empire & Commonwealth Museum, Bristol, England 
* Association of Commonwealth Universities
* University of London Institute of Commonwealth Studies 
* Association for Commonwealth Literature and Language Studies
* The Commonwealth as a popular club 
* What is the Commonwealth
* The Commonwealth Parliamentary Association
* The Commonwealth Meeting in Malta, 2005

Категори:Организацеш
Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла

**Лааме́ Пачхьа́лкхийн ДоттагӀа́лла** (**ЛДП**) — дуьненайукъара кхоллам, Ӏалашо йу хьалха СССР йукъахь лаьттина пачхьалкхашна (амма массо а йац) йукъара цхьаьнагӀуллакхдаран йукъаметтигаш нисъяр. ЛПД бац пачхьалкхан тӀехулара кхоллам, болх бо лааман бух тӀехь.

## Кхоллам кхоллар

ЛПД кхоьллира БССР, РСФСР, Украинин кортоша 1991 шеран 8 декабрехь Брестан (Белорусси) бухара Вискулихь (Беловежская пуща) «Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла кхолларах барт» тӀе куьг йаздарца (МХГӀ бевза Беловежски барт аьлла).

Преамбулех а, 14 йаззамах а лаьттачу документехь, хоуьйту, ССРС геополитикин бакъдерг хилла дуьненайукъара бакъонан субъект йолчура дӀаялар. Амма, къаьмнийн йукъараллин историн, царна йукъара уьйранийн бух тӀе а тевжина, шина агӀоран берташ лерина, демократин бакъонийн пачхьалкхе гӀертарна, вовшен къобал дина, пачхьалкхан суверенитетан ларам баран бух тӀехь йукъаметтигаш кхио ният хиларна, агӀонаша барт бира Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла кхолла.

10 декабрехь бертан ратификаци йира Белоруссин Лакхарчу Совето а, Украинин Лакхара радо а, ткъа 12 декабрехь — РСФСР Лакхара Совето

## Емал яр

## Ахча
РФ Коьрта банкас арахицира ЛПД леррина ахча..


Файл:RR5009-0013 1 рубль 2001 медно-никелевый аверс.gif|1 соьман аверс (2001 шо)
Файл:RR5009-0013R 1 рубль 2001 медно-никелевый 10-летие Содружества Независимых Государств реверс.gif|1 соьман реверс
Файл:RR5111-0097.gif|3 соьман  аверс
Файл:RR5111-0097R 10-летие Содружества Независимых Государств.gif|3 соьман реверс
Файл:RR5111-0211 3 рубля серебро 2011 аверс.png|3 соьман аверс (2011 шо)
Файл:RR5111-0222R.png|3 соьман реверс


## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Председатели координационных советов СНГ
* Исполнительный комитет Содружества Независимых Государств *(официальный сайт)*
* Председатель Исполнительного комитета СНГ — Исполнительный секретарь СНГ Сергей Лебедев
* Интернет-портал СНГ
* Совет Генеральных прокуроров СНГ *(официальный сайт)*
* Межпарламентская ассамблея СНГ *(официальный сайт)*
* Экономический Суд СНГ  *(официальный сайт)*
* Совет по железнодорожному транспорту СНГ  *(официальный сайт)*
* Представительство РФ при СНГ  *(официальный сайт)*
* Единый реестр правовых актов и других документов Содружества Независимых Государств.
* Председательство Республики Казахстан в Содружестве Независимых Государств в 2015 году
* Соглашение о создании Содружества Независимых Государств . 08.12.1991. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории».
* К. Ф. Затулин, А. М. Мигранян. «СНГ: начало или конец истории. К смене вех.» 26 Марта 1997 (тезис о «принуждении Украины к дружбе»)


Категори:Йохк-эцаран блокаш
Категори:Транскъоман политикин аре
8 декабрь

## Оцу динахь хилларш
* СНГ кхоьллина (1991 шеран 8 декабрь).

## Оцу динахь бинарш

* Мальцагов, Докку Ахмедович (1950 шеран 8 декабрь) — «Вайнах» ансамблан солист, хьехархо, балетмейстер, Махмуд Эсамбаеван цӀарах йолу исбаьхьаллин школан куьйгалхо, Россин Федерацин Халкъан артист.

## Оцу динахь белларш

* Леннон, Джон (1940 шеран 9 октябрь — 1980 шеран 8 декабрь) — британин рок-музыкант, эшархо, поэт, композитор, художник, йаздархо. «The Beatles» тоба кхоьллинчарах а, декъашхойх а цхьаъ.

Категори:8 декабрь
Славонски-Брод

**Славо́нски-Брод** () — Хорватин гӀала. 
Славонски-Брод — Хорватин шен йокхаллица 6-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 64&nbsp;000 адам. (2001). Бродско-Посавскан жупанин административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Задар

**За́дар** (, , ) — Хорватин гӀала. Иза ю Адриатикин хӀордан йистехь, Задар олучу жупанин коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла — 72 718 адам. (2006).

## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Пожега

**По́жега** () — Хорватин гӀала, Пожега-Славони олучу жупанин административан центр. Бахархойн дукхалла 20 943 адам (2001).

## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Вуковар

**Ву́ковар** () — Хорватин гӀала, иза ю Дунай олучу хийистехь. (Винковцил) тӀехьа олучу жупанин шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 30 126 адам (2001).

## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Пазин

**Па́зин** (, , ) — Хорватин гӀала. Бахархойн дукхалла 4 986 адам (2001).

## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Дубровник

**Дубро́вник** (, шира цӀе  — **Рагу́за**) — Хорватин Далмаци, олучу махкара гӀала иза ю Адриатикин хӀордан йистехь, Дубровнико-Неретванскан жупанин административан центр. ГӀалин бахархойн дукхалла — 43 770 адам. (2001).

## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Акаев, Даша Ибрагимович

**Ака́ев, Даша́ Ибраги́мович** (1910 шеран 5 апрель, Шалажа, Хьалха-Мартанан кӀошт — 1944 шеран 26 февраль, Раквере, Эстони) — хьалхара нохчийн лётчик, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, майор, Балтийски флотан 9 штурмовой дивизин 35 штурмовой авиаполкан командир.

## Биографи
Иза винера 1910 шеран 5 апрелехь Шалажахь (Хьалха-Мартанан кӀошт). Цуьнан да вара Акха дивизин ветеран Ибрагим Акаев. 1920-гӀа шераш долалучу хенахь цера доьзалла кхелхира Закан-Юрте (Хьалха-Мартанан кӀошт). Дашаc чекхйаьккхира Ермоловски школа-интернат, Ростовн ФЗУ а.

Цо «Ростсельмаш» заводехь слесарь болх бира. Шен мукъа хан хилча иза аэроклубе оьхура. 1931 шеран январехь Даша деша вахара Бийскехь йолу Хьалхара вовшахтоьхна граждански авиацин пилотин школе. 1933 шарахь Акаевс и школа чекхйаьккхин Кавказал дехьара юртбахаман авиацин пилот хилира.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабелча хенахь иза вара Амуран ЦӀен Байракхан флотилехь лакхара лейтенант. Цо масийттуза рапорт йаздира ша фронте вахийта аьлла. ТӀаьххьаре куьйгалхос иза тӀамтӀе вахийтира.

1942 шеран январь чекхболуш хенахь Акаев кхечира ЦӀен Байракхан Балтикан флоте. Цо леладора МБР-2 цӀе йолу кеманаш. 1942 шеран 15 августехь тӀеман кхиамашан цунна йелира ЦӀен Седан орден.

1942 шо чекхдолуш иза вахитинера авиашколе Ил-2 кема Ӏамада. Школа чекхйаьккхича иза вахитинера ВВС КБФ 9 штурмовой дивизин 35 штурмовой авиаполке. 1943 шарахь цунна майор звани а йелира, иза 35 авиаполкан командир а хӀоттира.

1944 шеран 23 февралехь цунна хиира нохчийн цӀера бахар. 26 февралехь иза а, цуьнан ворхӀ накъост а велира Раквере аэродроман тӀе бомбанаш ятташ хенахь. Иза хьалхатеттира Советски Союзан Турпал цӀе йаларна, амма нохчий ву аьлла иза чекхцавалийтира.

## Хьажоарагаш
* ЖЗЛ. Даша Акаев. Летчик из Закан-Юрта 
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Категори:Нохчийн лётчикаш
Шибеник

**Шибеник** (, , ) — Хорватин гӀала. Иза ю Адриатикин хӀордан йистехь. Шибеник-Книн олучу жупанин коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла — 37 060 адам (2001).

## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Усти-над-Лабем

**Усти-над-Лабем** (цкъаццкъа — **Усти-над-Лабой**;  — *Усти-на-Лабе*, хилла. , шира оьрс. **Аусиг**) — Чехин гӀала, Устецан мехкан а, Усти-над-Лабем кӀоштан а аадминистративн центр.

## Билгалдахарш

Категори:Чехи
Либерец

**Ли́берец** (), хилла. **Рейхенберг** () — Чехин гӀала, иза йу Ныса-Лужицка олучу хийистехь, Либерецан мехкан а, Либерец кӀоштан а административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Чехи
Градец-Кралове

**Гра́дец-Кра́лове** (, ), немцой арабахале *Кёниггрец* () — Чехин. ГӀалин майда 105 км². Бахархойн дукхалла 96 036 эзар. адам (2009).

## Билгалдахарш

Категори:Чехи
Пардубице

**Па́рдубице** (шира. **Пардубицы**, ) — Чехин гӀала, Пардубицен мехкан а, Пардубице кӀоштан а административан центр.

Бахархойн дукхалла 89,5 эзар.стаг (2012).

## Билгалдахарш

Категори:Чехи
Оломоуц

**О́ломоуц** (, ) — Чехин гӀала, Оломоуцан мехкан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Чехи
Злин

**Злин** ( ) — Чехин гӀала, иза йу Морави олучу шира махкахь.
Злинан мехкан коьрта гӀала.

1949 тӀера 1989 шо кхаччалц цӀе **Го́твальдов** ( ) йара, цӀе тиллина К. Готвальдан цӀарах.

## Билгалдахарш

Категори:Чехи
Карловы Вары

**Карловы Вары** (), хьалхо — **Карлсбад** () — Чехин гӀала, иза ю Богеми олучу шира махкахь Огрже а, Ролава а Тепла а олу хиш вовшахкхеттачохь. Бахархойн дукхалла: 52 000 адам. (леррана 2003 шарахь).

## Билгалдахарш

Категори:Чехи
Ческе-Будеёвице

**Че́ске-Бу́деёвице** (, МФА: ; ; — Чехин гӀала, Къилба-Чехин мохк () административан центр.

ГӀала йу Влтава а, Малше а олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла —  (2004).


České Budějovice-108-Markt-2004-gje.jpg
Budweis-Marktplatz-18-Hotel Zvon-gje.jpg
Budweis-Marktplatz-Rathaus-16-gje.jpg
Budweis-Marktplatz-Samsonbrunnen-16-gje.jpg
Budweis-Dominikanerkloster-18-gje.jpg
Budweis-Mariae Opferung-Obetovani Panny Marie-14-Kreuzgang-gje.jpg
Budweis-Mariae Opferung-Obetovani Panny Marie-56-Orgel-gje.jpg
Budweis-Mariae Opferung-Obetovani Panny Marie-32-Kanzel-gje.jpg
Budweis-St Nikolaus-04-Schwarzer Turm-gje.jpg
Budweis-St Nikolaus-10-zum Chor-gje.jpg


## Билгалдахарш

Категори:Чехи
Луьцерн

**Луьцерн** ( , ,  ,  , ) — Швейцарин гӀала,   Луьцерн олучу кантонан а,  Луьцерн кӀоштан а коьрта гӀала. ГӀала йу Луьцерн Ӏоман йистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Альтдорф

**Альтдорф** () — Ури олучу кантонан коьрта гӀала, иза йу Швейцарин йуккъехь. Бахархойн дукхалла — 8 615 стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Швиц (коммуна)

**Швиц** () — Швейцарин коммуна, иза йу Швиц олучу кантонехь.

Швиц олучу гуонан йукъа йогӀу. Бахархойн дукхалла 14 186 стаг (2007 шеран 31 декабрь). Официалан код — *1372*.

Коммунан йукъа йогӀуш йолу нах беха меттигаш Швиц, Рикенбах, Ибах, Зеевен.

## Суьрташ

Schwyz.jpg|
Schwyz - Haus Bethlehem.JPG|
Ital-Reding-Hofstatt.jpg|
Bundesbriefmuseum.jpg|
Forum-Schweizer-Geschichte.jpg|
Schwyz-Mythen.jpg|


## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Бийск

**Бийск** — Россин Алтайн мехкан гӀала, Бийскан кӀоштан административан центр, наукоград.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Раквере

**Ра́квере** (), оьрсийн тептаршкахь *Раковор*, немецойн цӀе **Везенберг** () — Эстонин гӀала, Ляэне-Вирумаа олучу маакондан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Эстони
Зарнен

**Зарнен** () — Швейцарин коммуна, Обвальден олучу кантонан коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла 9682 стаг (31 декабрь 2007 шо). Официалан код  —  *1407*.

ГӀала йу Зарнер-Аа олучу хийистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Штанс

**Штанс** () — Швейцарин коммуна, Нидвальден олучу кантонан административан центр.

Бахархойн дукхалла 7556 стаг (31 декабрь 2006 шо). Официалан код  —  *1509*.

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Гларус

**Гларус** (, , , ) — Швейцарин нах беха меттиг, Гларус олучу кантонан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла — 5807 стаг (хаамаш 2005 шо.).

## Сийлахь меттигаш


Image:Glarus.jpg|Town center of Glarus
Image:Glarus rathaus 2005-07-22.jpg|Kantonsparlement
Image:Picswiss GL-13-05.jpg|Landsgemeindeplatz 
Image:Glarus-Pool.jpg|Glarus Swimming Pool
Image:Glarus-Scenic.jpg|Spring in Glarus
Image:Glarus-Post.jpg|Post Office
Image:Glarus-Glärnisch.jpg|Glärnisch
Image:Glarus-Cow.jpg|Swiss Cow


## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Майор

**Майо́р** ( — лакхара) — лакхара эпсархойн хьалхара цӀе. Цхьайолу пачхьалкхашахь цунах олу «команданте» (испанхойн мотт буьцу пачхьалкхаш), «коммандант» (Франци, Ирланди), и. к. д.

Майоран дарж юкъадеккхина XVII бӀешарахь. Майор полкан караулах а, яа хӀуманах а жоп луш вара. Полкаш батальонашка йокъуш хенахь батальонан командир майор хӀоттавора.


Файл: GDR Army OF5 Major.gif|ГДР эскаран майоран погон
Файл:Imperial Russian Army Maj 1884 v.png|Россин империн эскаран майоран погон
Файл:Russian police major.png|Россин полицин майоран погон
Файл:RAF A F3Major since 2010par.svg|СССР гӀаш эскаран майоран парадан погон
Файл:RAF A F3Maj 2010parad.png|1994 шарахь юкъаяккхина Россин гӀаш эскаран майоран парадан погон


## Хьажоргаш
* Воинские и гражданские чины и звания в Российской империи, СССР и РФ и знаки их различия

Категори:Даржаш
Цуг (гӀала)

**Цуг** (, , , , ) — Швейцарин гӀала, Цуг олучу кантонан коьрта гӀала.
Бахархойн дукхалла 24&nbsp;665 стаг (2006 шеран 31 декабрь). Официалан код — *1711*.

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Ростов

**Росто́в** () — Россин Федерацин гӀала, Ярославлан областан Ростовн кӀоштан административан центр, бахархойн дукхалла — 31 368 адам (2012).

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Кавказан махкахойн дошлойн дивизи

**Кавказан махкахойн дошлойн дивизи** (оьрсийн маттахь — **Кавказская туземная конная дивизия**) — Россин империн эскаран юкъайодуш хила дошлойн дивизия. Иза кхоьллинера 1914 шаран 23 августехь. Цуна йукъара салтех 90 % шайн лаамца тӀом бан бехкина Къилбаседа Кавказера а, Кавказел дехьара а бусулба нах бара.. Дукха оьрсийн элий бара оцу дивизехь эпсараш.

## Акха дивизи исбаьхьаллехь
* Брешко-Брешковский Н. Н. «Дикая дивизия»
* 

## Хьажоргаш
* Батчаев Ш. М. *Карачаевцы в войнах России: вторая половина XIX — начало XX века.* М., 2005.
* Брешко-Брешковский Н. Дикая дивизия. М., 1991.
* Габелиа Е. К. *Абхазские всадники.* Сухум, 1900.
* Дзагурова Г. Т. *Осетины в войнах России.* Владикавказ, 1997.
* Дикая дивизия. Сборник материалов.  М., Мамонт; Таус, 2006.
* Ибрагимбейли М. Х. *Станицы истории боевого содружества русского и кавказских народов.* Баку, 1970.
* Карпеев В. В. *Дикая дивизия* «Эхо Кавказа» № 3, 1994.
* Марков А. Л. «В ингушском конном полку» 
* Мальсагов Ах. У. УЧАСТИЕ ИНГУШСКОГО КОННОГО ПОЛКА В ПЕРВОЙ МИРОВОЙ ВОЙНЕ 1914—1917 гг. .
* Мальсагов М. Т. *Ингуши в войнах России XIX—XX веков.* Нальчик, 2001.
* Музаев Т.М. Герои Чеченского полка Кавказской Туземной конной дивизии, 1914-1918. Грозный, 2015.
* Опрышко О. Л. *На изломе времен.* Нальчик, 1996.
* Опрышко О. Л. *Кавказская конная дивизия. 1914—1917: Возвращение из забвенья.* Нальчик, 1999 Выдержки из книги; 2-e изд. 2007.
* Санакоев М. П. *Страницы боевой дружбы.* Цхинвали, 1975.
* Шкуро А. Г. *Гражданская война в России: Записки белого партизана* ISBN 5170257104 ISBN 5957811858 Примечания. (201)

## Билгалдахарш
Фрибур

**Фрибу́р** () йа **Фра́йбург** () — Швейцарин гӀала, Фрибур олучу кантонан коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Золотурн

ГӀала **Зо́лотурн** — Швейцарин Золотурн олучу кантонан коьрта гӀала. Кантонера цхьаъ бен доцу муниципалитет.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Листаль

**Листаль** () — Швейцарин, Базель-Ланд олучу кантонан коьрта гӀала.

Листаль гуонан йукъа йогӀу. Бахархойн дукхалла 13&nbsp;417 стаг (31 март 2008 шо). Официалан код  —  *2829*.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Шаффхаузен

**Шаффхаузен** () — Швейцарин Шаффхаузен олучу кантонан коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла 33 431 стаг (31 декабрь 2006 шо). Официалан код — *2939*.


Schaffhausen-04-vom Munot-2006-gje.jpg
Schaffhausen-60-2006-gje.jpg
Schaffhausen-18-Zum Muscatenbaum-2006-gje.jpg
Schaffhausen-38-Erker-2006-gje.jpg
Schaffhausen-48-Vorstadt 17-2006-gje.jpg
Schaffhausen-62-2006-gje.jpg
Schaffhausen-66-Zum Ritter-2006-gje.jpg
Schaffhausen-64-raufende Putten-2006-gje.jpg


## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Кур (Граубуьнден)

**Кур** (, , , ) — Швейцарин гӀала, иза йу Плессур олучу хийистехь Рейна олучу арахь, Граубуьнден олучу кантонан коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Арау

**А́рау** () — Швейцарин гӀала, иза йу Аре олучу хийистехь, Аргау олучу кантонан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Фрауэнфельд

**Фрауэнфельд** () — Швейцарин гӀала, Тургау олучу кантонан коьрта гӀала.

Фрауэнфельд олучу гуонан йукъа йогӀу. Бахархойн дукхалла 22&nbsp;313 стаг (31 декабрь 2007 шо). Официалан код — *4566*.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Беллинцона

**Беллинцона** ( , ) — Швейцарин Тичино олучу кантонан коьрта гӀала. Официалан код 5002. Бахархойн дукхалла 17&nbsp;286 адам леррана 2008 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Сьон

**Сьон** (,  — **Зиттен**, ) — Швейцарин, Вале олучу кантонан коьрта гӀала. 

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Херизау

**Хе́ризау**  () — Швейцарин, Аппенцелль-Ауссерроден олучу ахкантонан коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла 15&nbsp;205 адам (31 декабрь 2006 шо). Официалан код  —  *3001*.

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Аппенцелль (гӀала)

**А́ппенцелль** () — Швейцарин, Аппенцелль-Иннерроден олучу кантонера нах беха меттиг.

Аппенцелль олучу гуонан йукъа йогӀу. Бахархойн дукхалла 5600 стаг (2006 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Невшатель

**Невшате́ль** ( /nœʃatel/, ,  — «керла гӀишло-гӀала») — Швейцарин гӀала, иза йу Невшателин Ӏаман йистехь, Невшатель олучу кантонан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Делемон

**Делемон** йа **Дельсберг** (, ) — Швейцарин Юра олучу кантонан коьрта гӀала, иза ю Сорн олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла 11`198 адам (2007).

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Нючёпинг

**Ню́чёпинг** () — Швецин гӀала. Лаьтташ йу Балтикин хӀордан йистехь, Сёдерманланд олучу ленан центр.


File:Stora torget i Nyköping.JPG
File:Nyköpingshus1.JPG
File:Suecia 2-003 ; Nyköping.jpg


## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Линчёпинг

**Линчёпинг** () — Швецин Эстергётланд (Östergötland) олучу провинцера гӀала, иза ю Роксен (Roxen) олучу Ӏаман къилбехьа.

## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Йёнчёпинг

**Йё́нчё́пинг** (, ['jœncøːpiŋ]) — Швецин Смоланд олучу провинцера гӀала, Веттерн олучу Ӏаман йистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Висбю

**Ви́сбю** () — Швецин Готланд олучу гӀайре тӀера гӀала. Готланд олучу ленан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Карлскруна

**Карлскруна** () — Швецин Блекинге олучу ленан административан центр. Бахархойн дукхалла — 62 804 адам (2009).

## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Хальмстад

**Ха́льмстад** (, ) — Швецин порт йолу гӀала иза ю Ниссан олучу хийистехь, Халланд олучу ленан административан центр. Бахархойн дукхалла 58 эзар. адам, гӀалин йистошца — 90,241 адам.

## Музыка
* Basshunter (1984)

## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Карлстад

**Ка́рлстад** () — Швецин гӀала, Вермланд олучу ленан административан центр. Иза ю Венерн олучу Ӏаман йистехь. Карлстад ю — шен йокхаллица 18-гӀ. меттигехь йолу Швецин гӀала. Бахархойн дукхалла 83,994 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Эребру

**Эребру́** ( ) — Швецин гӀала, Эребру олучу ленан административан центр, Нерке олучу провинцехь. Иза ю Ельмарен олучу Ӏоман йистехь. Бахархойн дукхалла — 132&nbsp;277 адам (2009), ленан бахархойн дукхалла — 277&nbsp;732 (2009).

## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Вестерос

**Вестеро́с** () — Швецин гӀала, Вестманланд олучу ленан административан центр. Бахархойн дукхалла 134 684 адам (2009 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Векшё

**Ве́кшё** () — Швецин университеташ йолу гӀала, иза ю Смоланд олучу шира меттигехь. Крунуберг олучу ленан административан центр. Бахархойн дукхалла 81&nbsp;074 адам (2009).

## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Фалун

**Фа́лун** () — Швецин гӀала. Даларна олучу ленан  административан центр. Бахархойн дукхалла 36 447 адам (2005)

## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Евле

**Е́вле** ( ) — Швецин гӀала. Бахархойн дукхалла — 93 509 (2009). Евле  муниципалитетан центр (92 416 бахархой) кхин Евлеборг олучу ленан а (275 908 бахархой).

## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Хернёсанд

**Хернёсанд** () — Швецин гӀала, ах гӀала Хернён гӀайре тӀехь ю Онгерманэльвен олучу хийистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Къилбаседаатлантикин бертан кхоллам

**Къилбаседа Атлантикин бартан организаци**, **НА́ТО**, **Къилбаседа Атлантикин Альянс** (, **NATO**; , *OTAN*) — АЦШ а, Канада а, Европин дукхайолу пачхьалкхаш а вовшахтухуш тӀеман а, политикин а блок. Кхоьллина 1949 шаран 4 апрелехь АЦШхь «Европа советан Ӏаткъамех ларъяран». Цу хенахь НАТО декъашхой хилира 12 пачхьалкх — АЦШ, Канада, Исланди, Йоккха Британи, Франци, Бельги, Нидерландаш, Люксембург, Норвеги, Дани, Итали, Португали. Иза ю «трансатлантикан форум» НАТО декъашхойн юкъахь муьлха а лараме хаттарашах лаьцна консультациш ярхьам. Царна юккъехь ду кхерамзаллин хаттараш ду. НАТО кхайкхин Ӏалашонах цхьаъ ю муьлха а цуьнан декъашхон йолу пачхьалкханан муьлха а кхераман дуьхьало яр.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

### Официальни ресурсаш
* Официальный сайт
* Постоянное представительство России при НАТО 
* Русский раздел на сайте NATO
* Русский перевод Североатлантического договора (1949)

## Библиографи
* 

### Публицистика
* *Д. Гансер*. НАТО — необъявленный террор. Стратегия дестабилизации
* *А. Храмчихин*. Агрессивный империалистический блок в состоянии перманентного разоружения 
* *В. Козин*. Продвижение НАТО на Восток: как отреагирует Россия? 
* *А. Борцов*. Натовский пузырь
* *В.Толкачев*. Французская Республика и Организация Североатлантического договора: история и перспективы взаимоотношений 

Категори:Организацеш
Умео

**У́мео** ( ) — Швецин гӀала, Вестерботтен олучу ленан административан центр.

Бахархойн дукхалла 115,0 эзар. адам (2010), царах 3-д. — студенташ бу.

## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Лулео

**Лу́лео** — Швецин гӀала а, порт а, лаьтташ йу Балтикин хӀордан Ботнически айман фьордехь.

## Бахархой

## Галерей

Файл:Luleå vanaf gemeentehuis 2.jpg|
Файл:Storgatan Luleå.JPG|
Файл:Lulea Kirche.jpg|
Файл:Luleå tekniska universitet.JPG


## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Айзенштадт

**Айзенштадт** () — Австрин Бургенланд федералан латтана йукъара коммуна. Айзенштадт гуонан йукъайогӀу.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
* Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Категори:Бургенланд латтана гӀаланаш
Категори:Австрин гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Кла́генфурт-ам-Вёртер-Зе

**Кла́генфурт-ам-Вёртер-Зе** (, ,  — Целовец, *Celovec ob Vrbskem jezeru*) — Австрин гӀала, Каринти олучу центр федералан латтана административан центр.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Австри
Санкт-Пёльтен

**Санкт-Поьльтен** () — Австрин гӀала, Лаха Австри олучу махкана коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла — 49 121 стаг (2001).

## Билгалдахарш

Категори:Австри
Инсбрук

**И́нсбрук** (, ) — Австрин гӀала, Тироль иолучу федералан латтана административан центр. Иза йу Инн олучу хийистехь.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Галерей

Innsbruck-vom Stadtturm-18-2006-gje.jpg
Innsbruck-52-St Johannes Nepomuk-2006-gje.jpg
Innsbruck-54-St Johannes Nepomuk-2006-gje.jpg
Innsbruck-Goldenes Dachl-02-2006-gje.jpg
Innsbruck-Hofkirche-02-Grabmal Maximilians I-2006-gje.jpg
Innsbruck-Hofkirche-20-Grabmal Maximilians I-Standbild-2006-gje.jpg
Innsbruck-Schloss Ambras-10-2006-gje.jpg
Innsbruck-Tummelplatz-08-2006-gje.jpg
Innsbruck-Wilten-04-Basilika Mariae Empfaengnis-2006-gje.jpg
Innsbruck-Wilten-18-Basilika Mariae Empfaengnis-Deckenfresko-2006-gje.jpg


## Билгалдахарш

Категори:Австри
Берат

**Берат** (Берати) — Албанин гӀала. Берат олучу префектуран а Берат олучу гуо а Административан центр.

Бахархойн дукхалла — 65 эзар адам (2006).

## Билгалдахарш

Категори:Албани
Влёра

**Влёра** (,  — Авалона, ) — Албанин гӀала, Влёра олучу префектуран а Влёра олучу гуо а административан центр.

Бахархойн дукхалла — 134 эзар адам (2010).

## Билгалдахарш

Категори:Албани
Гирокастра

**Гирока́стра** (алб.: *Gjirokastër* йа *Gjirokastra*, желт.: *Αργυρόκαστρο* йа *Γυρόκαστρο*, *Argyrókastro* йа *Gyrókastro*, ) — Албанин гӀала, иза ю Дрина олучу хина уллехь.

Гирокастра олучу областан а, гуо а административан центр. Бахархойн дукхалла — 22,8 эзар стаг (2004).

## Билгалдахарш

Категори:Албани
Пешкопи

**Пешкопи** () — Албанин гӀала, Дибра олучу префектуран а Дибра олучу гуо а административан центр. бахархойн дукхалла 14 000 адам (2004 шо). Мэр ву Илир Кроси хаьржина 2003 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Албани
Корча

**Корча** (, , , ар. *Curceaua*, ) — Албанин гӀала бахархойн дукхалла 74 370 адам (2005). ГӀала ю — Корча олучу гуо а Корча олучу регионан а административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Албани
Кукес

**Кукес** (*Кукеш, Кукуш,* ) — Албанин Кукес олучу регионера гӀала, иза ю Косово пачхьалкхан дозанан гена йоцуш. Бахархойн дукхалла 16&nbsp;315 адам леррана 2003 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Албани
Лежа (гӀала)

**Ле́жа** (Алессио) (, , ) — Албанин гӀала. Лежа олучу регионан административан центр. Бахархойн дукхалла 18&nbsp;695 (2006).

## Билгалдахарш

Категори:Албани
Фиери

**Фиери** () — Албанин гӀала. Фиери олучу регионан а Фиери олучу гуо а административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Албани
Шкодер

**Шко́дер** (, серб. *Скадар*) — Албанин гӀала, иза йу Скадарин Ӏаман йистехь Адриатикин хӀордан йистан 20 километрехь, Дрин а, Буна а олу хиш вовшахкхетачу меттиган гена йоцуш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Албани
Эльбасан

**Эльбаса́н** () — Албанин гӀала. иза ю Шкумбини олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла — 100 эзар адам (2003).
Эльбасан олучу регионан а гуо а административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Албани
Эстерсунд

**Эстерсу́нд** ( ) — Швецин гӀала, Емтланд олучу ленан административан центр. Бахархойн дукхалла 58,914 эзар адам 2009.

## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Дельвина

**Дельвина** (, ) — Албанин гӀала иза ю Эпир олучу шира регионехь йукъайогӀу Влёра префектуран, Дельвина олучу гуо административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Албани
Дивьяка

**Дивьяка** () — Албанин хӀордан йистера гӀала. Бахархойн дукхалла 10 987 (2001).

## Билгалдахарш

Категори:Албани
Клос (гӀала, Албани)

**Клос** () — Албанин Мати олучу гуо жима гӀала.

Бахархойн дукхалла 22&nbsp;000 адам леррана 2004 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Албани
Мехкдаьттан экспортхойн пачхьалкхийн организаци

**Мехкдаьттан экспортхойн пачхьалкхийн организаци** (; доца **ОПЕ́К.**, ) — мехкдаьтта доккхуш пачхьалкхаш мехкдаьттан мах латто кхоьллина халкъашна пачхьалкхашна юккъера организаци. Цу юккъехь ю 12 пачхьалкх: Иран, Ирак, Кувейт, Саудийн Арави, Венесуэла, Катар, Ливи, Ӏарбийн Цхьаьнакхетта Эмираташ, Алжир, Нигери, Эквадор, Ангола. Штаб-квартира ю Венехь. Генеральни секретарь (2007 шо дуьйна) — Абдалла Салем аль-Бадри.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 

Категори:Организацеш
Архангельск

**Арха́нгельск** — Россин гӀала. Архангельскан областан а, Приморскан муниципалан кӀоштан а административан центр, цуна йу Архангельскан гӀалин гуо. Бахархойн дукхалла 350 985 адам леррина 2013 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Аштаркхне

**Аштаркхне** — Россин гӀала, Аштаркханан областан административан центр. Бахархойн дукхалла 527 345 адам леррина 2013 шарахь.

### Маьждигаш а, исламан дешаран меттигаш а
* Маьждигаш
** КIайн маьждиг;
** Iаьржа маьждиг;
** ЦIиен маьждиг;
** Баьццара маьждиг;
** ГIажарийн маьждиг;
** НогIийн маьждиг
* Исламан дешаран меттигаш
** Аштаркхнен исламан колледж


Белая Мечеть, фасад.jpg|КIайн маьждиган юьхь
Белая Мечеть с западной стороны.jpg|КIайн маьждиг малхбузера хьаьжчи
Зеленая мечеть.jpg|Баьццара маьждиг йа ГIезалойн маьждиг
Исламский колледж.jpg|Аштаркхнен исламан колледж
Черная мечеть.jpg|Iаьржа маьждиг
Центральная мечеть Астрахани.jpg|ЦIиен маьждиг
Доска на Красной мечети.jpg|ЦIиен маьждиган тIе тоьхна у


## Билгалдахарш

Категори:Росси
Белгород

**Бе́лгород** — Россин гӀала, Белгородан областан административан центр. Бахархойн дукхалла 373 528 стаг (2013 шо).

Белгород — оьрсийн гӀала, дукхаха йолу меттигаш ю Северски Донец олучу хин аьтту бердаца, иза Дон чудогӀу хи ду. Белгород Москохах ворхӀ бӀе километр гергга ю, ткъа Оьрсийчоьнан-Украинин дозанах шовзткъа километр гергга бен яц. Белгородски кӀошт Украинца доза долуш ю, цундела украинахой шолгӀачу меттехь бу оцу территори тӀехь дехаш долу къам (оьрсашна тӀаьхьа). Верриг а Белгородан кӀоштахь бехаш бу бӀе гергга къаьмнийн векалш.

ГӀалин йистера Белгородски кӀошташна юкъайогӀу гӀалина гергахь лаьтта цхьа могӀа ярташ, къаьсттина Северный, Майский, Таврово, кхин а. Юкъарчу хьесапехь, Белгородехь а, цуьнан гонах а пхи бӀе эзар гергга стаг ву.

Белгород гӀала тӀеман сийлаллин гӀаланех ю; ХӀинцалера Белгород цӀена а, синтеме а гӀала ю;

Белгород-гӀалина юкъайогӀу ши кӀошт, Малхбузан а, Малхбален а олу, ткъа хьалха (1993 шо кхаччалц) Октябрьски а, Свердловскан а кӀошташ олуш хилла. ГӀала дика йоккха ю, цуьнан урамийн ерриг йохалла 4,5 бӀе километр сов ю.

ГӀалахь дуккха а инзаре меттигаш ю. Белгородехь дуккха а хаза шира гӀишлош ю, хьошалгӀа баьхкинчу нехан тидам тӀебохуьйтуш. Цу тайпана цӀеношна юкъахь ду XIX бӀешарахь дина совдегаран Селивановн цӀа, тахана цу чохь ши музей ю - энергетикан а, литературан а.

Оццу урамехь лаьтта совдегаран Гольцовн цӀа, иза а ду XIX бӀешарахь дина. Жимма жима ю дӀадаханчу бӀешеран юьххьехь йина мехкарийн спортзалан гӀишло. Иштта тидам тӀебахийта хьакъ ю XIX бӀешарахь кхоьллина йолу Белгород-Старооскол епархин гӀишло а, иштта Белгородера цхьайолу отелаш а. Белгородерчу хӀолламашна юкъахь къаьсташ ю 1999-чу шеран августехь схьайиллина йолу Русийн хих чекхвоккхуш волчу элан Владимиран ткъе ши метр декхаш йолу хӀоллам, ткъа иштта КаӀабана лерина хӀоллам а бу.

Транспортан машанийн а, узелийн а агӀор хьаьжча, Белгород дикка кхиъна гӀала ю. Цигахь ю цӀерпоштнекъан ши вокзал, автовокзал, дуьненаюкъара авиастанци. ГӀалин чоьхьара транспорт гойту автобусийн а, троллейбусан а маршрутийн машано.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Брянск

**Бря́нск** — Россин Федерацин  гӀала, Брянскан областан а Брянскан кӀоштан а административан центр. Бахархойн дукхалла 410 837 адам леррана 2013 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Иркутск

**Ирку́тск** — Россин гӀала. Иркутскан областан а, Иркутскан кӀоштан а административан центр, цуна йу муниципалан кхоллам «гӀала Иркутск». 

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Иваново (Яранскан кӀошт)

**Иваново** () — Кировн областан Яранскан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: марийш (6%), оьрсий (94%).

## Билгалдахарш

Категори:Кировн областан Яранскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Либохова

**Либохова** () — Албанин Гирокастра олучу регионера гӀала. Бахархойн дукхалла 3 651 (2005).

## Билгалдахарш

Категори:Албани
Благовещенск

**Благове́щенск** — Россин гӀала, Амуран областан а, Благовещенскан кӀоштан а административан центр. Бахархойн дукхалла 222,994 адам леррана 2013 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Росси