open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Исмаилов, Адам Ӏаламатан воӀ

**Исмаи́лов Ада́м Ӏалама́тан воӀ ** (1976 шеран 1 май, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, ССРС) — Россин нохчийн футболист, кевнахо.

## Карьера
Шен карьера йолийра Россин чемпионатехь шен 16 шо долуш Аьрзу Соьлжа-ГӀала тобанца, цул тӀаьхьа ловзуш вара Гигант, иза левзира хьалхара оьрсийн-нохчийн тӀом болабаллалц, тӀаккха команда йуьйхира, ткъа ша Исмаилов кхаа шарахь футболехь воцуш висира. 1998 шарахь иза дехьавелира БуритӀера «Автодоре». 2001 шарахь дехьавелира денйинчу «Терк» футболан клубе, цул тӀаьхьа ловзуш вара Шахтерчу «Шахтер» клубехь, кхин дӀа йухавеара Соьлжа-ГӀала, «Терк» тобанца ПФЛ хьалхара дивизионехь толам баьккхира, амма цкъа а дебют ца йира Россин футболан чемпионатехь, резерван чемпионатехь кхо ловзар бен ца ловзуш. 2006 шеран йуьххьехь иза ловзуш вара йезархойн «Магас-ИСУ» клубехь, амма 2006 шеран шолгӀа дакъа даьккхира Несарахь футболан «Ангушт» клубехь. 2006-чу шо чекхдаьллачул тӀаьхьа «Ангушт» банкроталла бахьана долуш профессионалан статус дӀайаьккхира, ткъа ша Исмаилов шина шарахь футболехь воцуш висира. Амма 2009-чу шеран январь баттахь ГӀалгӀайчоьнан президента Евкуров Юнус-Бека дӀакхайкхийра республикехь керла Ангушт йуха а кхуллур йу аьлла. Цул тӀаьхьа тобанан тренерийн штабо теллина гергарчу хьесапехь 80 ловзархо, шайна йукъахь гӀалгӀайн футболан кхечу ветеранашца цхьаьна дӀаэцна Исмаилов а волуш. 2010 шеран январехь ДоттагӀаллин кедехь шен ловзаран хьалхарчу дийнахь, Хасханов Мохьмадца а, Ахильгов Хьусейнца а цхьаьна Кишинёвра Дачия йукъа бахна. Команде кхоалгӀа кевнахо санна дӀакхийтира, амма лазарш а, тобанера дисквалификаци а бахьана долуш, цо шен дебют йира къоман чемпионатехь 13 мартехь, матчехь «Олимпияца» 4 буьрка чуйахийтина.

## Кхиамаш
;  «Карабах-Азерсун»
* Азербайджанан чемпионатан борзанан совгӀатхо (1): 2003/04.
;  «Терк»
* Хьалхара дивизионан толамхо (1): 2004

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Россин футболисташ
Категори:ФК «Аьрзу» ловзархой
Категори:ФК «Гигант» Соьлжа-ГӀала ловзархой
Категори:ФК «Автодор» ловзархой
Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой
Категори:ФК «Шахтёр» Шахты ловзархой
Категори:ФК «Карабах» Агдам ловзархой
Категори:ФК «Ангушт» ловзархой
Категори:ФК «Дачия» Кишинёвн ловзархой
Бобаш-ГутӀа

**Бобаш-ГутӀа, Бобаш гутӀа** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара эвла.

ЧӀаьнтан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Географи
Эвла йу Доьрахойн эрк йистехьа, Итон-Кхаьллан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах бехаш меттиг: къилбседа-малхбалехьа - Тас-ГутӀе, къилбехьа - Хьурика, малхбузехьа - Доьра.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Тас-ГутӀе

**Тас-ГутIе** () — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштан эвла.

## Географи

Эвла йу Доьрахойн эрк йистехьа, Итон-Кхаьллан малхбалехьа.

Нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Лаха-Хьерах а, Лаккха-Хьерах а, къилбехьа — Виедача, малхбузехьа — ЦӀуьника а, Шок-кхелли а.

## Бевзаш болу йуртара нах
* Джукалаева, Пасихат (1881—2005) — нохчийн дукха йаьхна зуда.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Бэтмен

**Бэтмен** () берш дуккха ма ца до маттар ду бу бехаш DC Comics.

## Билгалдахарш
Сулейманов

**Сулейманов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Сулейманов, Ахьмад Сулейманович (1922—1995) — нохчийн Ӏилманча, кавказовед, хьехархо, поэт, художник, музыкант;
* Сулейманов, Султан (1912) — нохчийн дукха веха стаг.
* Сулейманов, Умар-Хажа (1993) — нохчийн дзюдоист.
Сулейманов, Ӏумар-Хьажа

**Ӏумар-Хьажа Сулейманов** (1993 шеран 3 октябрь) — нохчийн дзюдоист, Россин чемпионатан совгӀатхо, Европин Кубок йаьккхинарг, Россин спортан говзанча.

## Кхиамаш
* 2015 шарахь Россин дзюдон чемпионат — 2 меттиг;

## Хьажоргаш
*  
*  

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Городок (Ивановн область)

**Городок** () — Россин Федерацин Ивановн областан Лухан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Цуьнан амалехь ду гӀеххьа йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а, дика лаьттачу лайн чкъоьраца. Уггар шийла бутт, Ӏадат хилла, январь бу, ткъа уггар бовха — июль. Алсама къилба-малхбузера мох хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Лухан кӀоштан индексаш 

Категори:Лухан кӀоштан нах беха меттигаш
Дилчу

**Дилчу** — ДегӀастанан ГӀазгӀумкийн кӀоштара эвла йу.

Кумухан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀазгӀумкийн кӀоштан нах беха меттигаш
Александрова Пустынь

**Александрова Пустынь** () — Россин Федерацин Ярославлан областан Рыбинскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Рыбинскан кӀоштан индексаш 

Категори:Ярославлан областан Рыбинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Мелехово (Рыбинскан кӀошт)

**Мелехово** () — Россин Федерацин Ярославлан областан Рыбинскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Рыбинскан кӀоштан индексаш 

Категори:Ярославлан областан Рыбинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Курилийн гӀайренаш

**Курилийн гӀайренаш** — Камчатка а, Хоккайдо а йукъехь йолу гӀайренийн могӀа, оцо жима хьаласеттина Ӏатаца Охотан хӀорд дӀакъасто бо Тийна Ӏапказах. Бохалла — 1200 км герга. Йукъара майда — 10,5 эзар км². Царна къилбехьа ду Россин Федерацин Японица долу доза. ГӀайренаш кхуллуш ю параллельни рагӀ: Йоккха Курилийн а, Жима Курилийн а рагӀ. Йукъахь йу 56 гӀайре. Цера тӀеман-стратегин а,  экономикин а маьӀна ду.

Курилийн гӀайренаш Россин Сахалинан областан йукъа догӀуш ду. Архипелаган къилба гӀайренаш — Итуруп, Кунашир, Шикотан а, Хабомаи тоба а — Японеца къийсамехь ду, Японес и гӀайренаш шен Хоккайдо префектуран йукъахь лоруш ду.

## Билгалдахарш

Категори:Курилийн гӀайренаш
Абу-Гош

**Абу-Гош**, ;  — Исраилан Къудс-ГӀалин кӀошт, Ӏаш бу кхузахь Исраилан Ӏаьрбий. 

## Билгалдахарш

Категори:Исраилан нах беха меттигаш
Балатханов, Вадуд

**Вадуд Балатханов** (1991 шеран 28 август) — Финляндехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, Финляндин чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо, Къилбаседа пачхьалкхийн чемпион, Европин Кубкан совгӀатхо.

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:Финлянди
Къудс-ГӀалин кӀошт

**Къудс-ГӀалин кӀошт** — Исраилан административан кӀоштах цхьаъ. Цуна майда йу 653 км² (Малхбален Къудс-ГӀала цхьана). Административан центр йу — Къудс-ГӀала, иза иштта йу пачхьалкхан коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Исраилан кӀошташ
Аккадийн мотт

**Аккадийн мотт** (*[[транслитерация|транслит]]. акк.* lišānum akkadītum, Аккаде цӀарах), йа **ассир-вавилонийн**, — шира семитийн меттах цхьаъ. 

## Билгалдахарш

Категори:семитийн меттанаш
Пажа

**Пажа** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Лакха Вьенна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Лакха Вьенна департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Алейниково (Белгородан область)

**Алейниково** () — Россин Федерацин Белгородан областан Алексеевкан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат континенталан йу, амалехь ду гӀеххьа шийла Ӏа а, йовха аьхке а. Эвла лаьтта хьун-аренан а, аренан а зонийн дозанехь. Цуьнан Ӏаламан-климатан а, геологин а башхаллаш билгалайо ша-тайпа биологин бес-бесаралла.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Алексеевкан кӀоштан индексаш 

Категори:Белгородан областан Алексеевкан кӀоштан нах беха меттигаш
Козлово (Ярославлан кӀошт)

**Козлово** () — Россин Федерацин Ярославлан областан Ярославлан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ярославлан кӀоштан индексаш

Категори:Ярославлан областан Ярославлан кӀоштан нах беха меттигаш
Google

**Google** (МФА , MWCD /ˈgü-gəl/, ) — интернетан йоккха лахаран система , иза  Google Inc. юкорпорацин долахь ю.

## Хьажорагаш
* Google лахаран система
* Google(оьрсийн маттахь)

## Билгалдахарш

Категори:Google
Миронов (Белгородан область)

**Миронов** () — Россин Федерацин Белгородан областан Валуйкин кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Валуйкин кӀоштан индексаш

Категори:Валуйкин кӀоштан нах беха меттигаш
Паанаярви (Ӏам)

__NOTOC__
**Па́анаярви** (*Па́на-ярви, Па́нозеро*) () — Карелера теза хи долу Ӏам иза бу Лоухин кӀоштера «Паанаярви» цӀе йолу къаьмнийн паркан латтан тӀехь.

## Билгалдахарш

Категори:Карели
Ала цало «марша Ӏойла»

**Ала цало «марша Ӏойла»** () — 1982 шаран исбаьхьаллин фильм.
1982 шаран кинопрокатан лидерийн йукъара цхьахъ, 4 меттиг, 34 600 000 хьовсархо.

## Билгалдахарш

Категори:СССРн 1982 шаран фильмаш
Категори:Советан кинопрокатан лидерш
Категори:М. Горькийн цӀарах йолу киностудин фильмаш
Категори:Борис Дурован фильмаш
Гмелин, Самуил Готлиб

**Самуи́л (Самуэ́ль) Гео́рг Го́тлиб Гме́лин**, Гмелин-младший (, 1744 шеран 4 июль, Тюбинген, Германи — 1774 шеран 27 июль, ДегӀастана Ахметкент) — немцой некъахо а, натуралист а оьрсийн гӀуллакхехь.

Императорийн Ӏилманийн Академин академик.

Воккхачу Гмелинан веший кӀант.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Труды С. Гмелина в Электронная библиотека «Научное наследие России»
* Труды С. Гмелина и литература о нём в Deutschen Nationalbibliothek
* Переписка С. Гмелина с Карлом Линнеем
* 
* О С. Гмелине  Волгоградское отделение Русского географического общества
* *Полиевктов М. А*. Архивные данные о смерти на Кавказе академика Самуила Георга Готлиба Гмелина // Известия Кавказского историко-археологического института. Тифлис, 1925. Т. 3. С. 133—156.
* 

Категори:Россин империн ботаникаш
Категори:Россин некъахой
Категори:Кавказйовзархой
Категори:Санкт-Петербурган Ӏилманийн академин баккъалла декъашхой
Категори:Ботаникаш абатца
Категори:Санкт-Петербурган пачхьалкхан университетан хьехархой
Категори:Кайтаган кӀоштехь белларш
Ӏаламдовзархо

**Ӏаламдовзархо** («Ӏалам» тӀера — Ӏалам а, «Зер» а — таллар) — Ӏилманча, Ӏалам таллург йа Ӏаламдовзаран белхало, йа Ӏаламдовзаран Ӏилма дезарг.

## Истори
Ӏаламдовзархой болхбеш бара йозанан Ӏалам довзаран заманахь цул совнах керла Ӏилма гучу долучу муьрехь. Ӏаламдовзархочуна кхочехь дара Ӏалам таллар. 

Ӏалам довзар кхолла делла Ӏилма тайп-тайпа декъадалале, цундела Ӏаламдовзархойша болх бора Ӏалам довзаран масийтта декъашкахь (ботаника, зоологи, минералоги, а, астрономи а кхин а) комплексан а, цхьана хеннахь а.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаламдовзархо
Бахаев, Ибрагим Вахидович

**Ибраги́м Вахи́дович Баха́ев** — нохчийн дзюдоист, ССРС чемпионатийн совгӀатхо а, толамхо а, студенташна йукъахь дуьненан чемпион, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча.

## Ссылки
*  
* 

Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Абалмасов

**Абалмасов** () — Россин Федерацин Белгородан областан Волоконовкан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат континенталан йу, амалехь ду гӀеххьа шийла Ӏа а, йовха аьхке а. Эвла лаьтта хьун-аренан а, аренан а зонийн дозанехь. Цуьнан Ӏаламан-климатан а, геологин а башхаллаш билгалайо ша-тайпа биологин бес-бесаралла.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Волоконовкан кӀоштан индексаш

Категори:Волоконовкан кӀоштан нах беха меттигаш
Ингилой

**Ингилой** (, ) — Азербайджанера гуьржийн къам. Цара къамел до гуьржийн меттан ингилойн диалектехь.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Туркойчура нохчий

**Туркойчура нохчий** (Türkiye Çeçenleri) цера дукхалла 70000 стаг Туркойчура кӀезиг къаьмнийн йукъара цхьаъ. Кавказера Туркойчу кхелхина нохчий, дукхух болчара буьйцу нохчийн мотт. Дин ду бусулба.

## Нах беха меттигаш

Нах беха меттигаш:

Провинци Муш: 
* БагӀичи, 
* Бозкурт, 
* ЧоьгӀуьрлуь (Аринч), 
* Кийибаши, 
* Терекоьй, 
* Улусирт, 
* Серинова
Провинци Сивас: 
* Алачайир, 
* Джанабдал, 
* Демиркоьпруь, 
* КахӀвепинари, 
* Казанджик, 
* ЙукарихӀуьйуьк
Провинци КахӀраманмараш: 
* Алтинйайла, 
* Чардак, 
* Гуьджуьксу
Провинци Адана: 
* АгӀачли (Анаварза), 
* Дикилиташ
* Провинци Йозгат: 
* Каралик, 
* Кесиккоьпруь
Провинци Карс: 
* Айдиналан (Исламсор), 
* Йенигази
Провинци Кайсери: 
* АшагӀиборандере (Шешен-Джамботей)

## ГӀарабевлла нохчий
* Шахин Бей — туркойн тӀеман гӀуллакххо, Туркойчоьнан халкъан турпалхо, Антеп гӀала ларйинарг.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Нохчий
Апеннинийн ахгӀайре

**Апеннинийн ахгӀайре** ( — Италин ахгӀайре; иштта *Penisola appenninica*) — Европин баккхийчарахь ахгӀайре, иза бу континентан къилбехьа оцуна йистера хиш ду Лаьттайуккъера хӀорд. АхгӀайренан доккха долу дакъа Италин ду, иштта ю кегий пачхьалкхаш Республика Сан-Марино а, теократин пачхьалкх Ватикан а. АхгӀайренан майда — 149 эзар км². Бохалла 1100 км герга, шоралла 130 тӀера 300 км кхаччалц. Апеннинийн ахгӀайрена къилбаседехьа ю По аре, малхбузехьа бу Тирренийн хӀорд, малхбалехьа бу — Адриатикин хӀорд, къилбехьа бу — Ионийн хӀорд.

АхгӀайренан цӀе Апеннинийн лаьмнаийн цӀарах схьаяьллачух тера ду, цуна йоккхачу дакъана бохаллехь болу.

## Хьажоргаш
* 
* Апеннинский полуостров — Словарь современных географических названий

Категори:Лаьттайуккъера хӀорд
Категори:Италин географи
Категори:Европин ахгӀайренаш
Теократи

**Теокра́ти** ( — *Дела* а,  а — *урхалла дан*) —

* пачхьалкхан палитикехь динан гӀуллакххойн дош лелаш йолу политикин система (*политологин къастам*);

* Пачхьалкхан Ӏедал динан институтан а, динан дайн а карахь долу урхаллин форма (*юридически къастам*);

## Билгалдахарш

 
## Хьажоргаш
* Бердяев Н. А. Теократия
* Книга Шмуэля. Глава 8. Просьба народа поставить им царя.
* Жильбер Дагрон. Восточный цезаропапизм. 
* Словарная статья «Теократия».

Категори:Пачхьалкхан формаш
Категори:Дин
Категори:Дин а, политика а
Супермен

**Суперме́н** (; «хьуьнарш долу стаг») — DC Comics компанес йохуш йолу комиксийн супертурпалхо. Америкин культурехь чӀогӀа лоруш йу. 

## Билгалдахарш
ГӀайре

**ГӀайре** —  океанан, хӀордан йа хин тӀехь долу латтан дакъа, го баьккхина хи долуш даиман а, кхевссина догӀа хилларахь а айа делла латта. Материкил гӀайренил а башхалла йу иза жима хилар (шен майда йоккха йолуш гӀайре лоруш йу Гренланди, гергарчу хьесапехь иза уггаре жимачу Австрали цӀе йолу континентал кхоза жима йу. 

## ГӀайренийн тайпанаш

## 30 000 км² йоккха майда йолу гӀайренаш

## Билгалдахарш

Категори:ГӀайре
Къилба Ази

**Къилба Ази** (, , , , , , , , , , ) — Азин регион.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Индостан. Ру: Портал по странам Южной Азии

Категори:Къилба Ази
Къилбаседа Европа

**Къилбаседа Европа** — хӀинцалера классификацин сацаме хьаьжжина — Европин историн- а, политик-географин а регион, цунна йукъадогӀуш ду Къилбаседа Европин декъан тӀехь йолу пачхьалкхаш а, регионаш а.

## Билгалдахарш

Категори:Европа
Александровка (Корочан кӀошт)

**Александровка** () — Россин Федерацин Белгородан областан Корочан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат континенталан йу, амалехь ду гӀеххьа шийла Ӏа а, йовха аьхке а. Эвла лаьтта хьун-аренан а, аренан а зонийн дозанехь. Цуьнан Ӏаламан-климатан а, геологин а башхаллаш билгалайо ша-тайпа биологин бес-бесаралла.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Корочан кӀоштан индексаш 

Категори:Корочан кӀоштан нах беха меттигаш
Гезг-адам

**Гезг-адам** (), актёран бакъалла йолу цӀе **Пи́тер Па́ркер** () — АЦШ-н фильм ю, комиксийн супертурпалхо арахийцира Marvel Comics, кхоьллина Стэном Ли а, Стивом Дитко а.

## Билгалдахарш
Дер

**Дер** — ницкъ бина са дакхар. 

## Билгалдахарш

Категори:Дер
Мелихово (Белгородан область)

**Мелихово** () — Россин Федерацин Белгородан областан Корочан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Корочан кӀоштан индексаш 

Категори:Корочан кӀоштан нах беха меттигаш
Маппеташ

**Маппеташ** () — Джим Хенсонс кхоьллина тайнигийн доьзал  1954 шарахь дуьйне (дуьххьара тайнигийн  шоу Sam and Friends, цул тӀехьа Сезам урамна кхин а). Дукха хьолехь и цӀе кхечу тайнигех а олу Маппет-шоу стилехь йиначу.

Дош «Muppet» духхьара лелина 1956 шарахь, схьахетарехь, дош кхолладелла Marionette а, puppet а дешнех (марионетка а, тайниг а).

## Билгалдахарш

Категори:Тайнигаш
Гарфилд

**Га́рфилд** () — комиксийн гӀараяьлла сереш, 
## Билгалдахарш
ЦӀуцӀи МуцӀи

«**ЦӀуцӀи МуцӀи**» я **«Том а, Джерри а»** () — йоцаметражан мултфилмийн сери, кхоьллина америкин аниматоро Ханна Уильяма а, Барбера Джозефа а. ХӀора декъан сюжетехь гойту коьртачу турпалийн цициган Томан а, дехкан Джеррин а дов.

## Хьажоргаш
* Мултсериалан информаци сайтан тӀехь Big Cartoon DataBase
* ЦӀуцӀи МуцӀи Wikia тӀехь
*
Назма

**Назма** — бусалба динах лаьцна чулацам а болуш, мукъамца дӀа а олуш, стихашкахь йазйина исбаьхьаллин произведени йу. Назманаш фольклоран тайпанех йац, амма вайнахана йукъахь церан лелар, уьш аларан башхаллаш, церан цхьайолу исбаьхьаллин агӀонаш барта произведенешца цхьаьнайогӀуш йу. Назманаш шайн авторш болуш йу. Амма хьалха йазйинарш хан-зама йаларца дукхахьолахь шайн авторийн цӀераш йиц а лой, халкъан барта произведенеш санна, наха кар-кара а луш, баккхийчаьрга кегийчаьрга а кхочуш нахана йукъахь лелаш йу. Бакъду церан авторш баккхийчу Ӏеламнахана дукхахьолахь бевзаш хуьлу.

Назманийн чулацам бусалба динах бозабелла бу. Динах болу хьехамаш беш, Далла дуьхьал гӀуллакх дар, динан дай бовзийтар, бусалба нах къинойх ларбар, Далла дуьхьал хӀуттуш цӀена хилийтаран Ӏалашо йу назманийн. Дуьненахь а, эхартахь а пайдехьа хиндерг дуьйцу назманашкахь.

## Истори
Нохчийчохь вевзаш хиллачу Ӏелам стага Закин-юьртарчу Ӏабдул-Хьалима йаьккхина и назма. Назманаш йаьхнарш дукха хьолахь баккхий нах хилла, Ӏаьрбийн маттана говза а болуш, церан поэзи  а евзаш, шайгахь поэтически похӀма а долуш. Назманаш Ӏаьрбийн маттахь а, нохчийн маттахь а йаьхна цара. Тахана а баккхийчу Ӏеламнаха шайн йозанаш Ӏаьрбийн маттахь леладо, вовшашка кехаташ цу маттахь йаздо, назманаш а Ӏаьрбийн маттахь йоху. Масала, Ӏалхан-Юьртарчу Арсанукаев Мохьмад-Бешир Хьаьжин дукхаха йолу назманаш Ӏаьрбийн маттахь йу, цуьнан жайнаш а Ӏаьрбийн маттахь йаздина ду.

## Назманан бӀогӀамалгаш
* Муъмин наха хало хьоьгу,
* ПаргӀатонах хийла хьоьгу,
* Цунна кхойкху гӀийла хьоьга,
* Дела, бехьа хьайн къинхетам.

* 
* Ӏисъян вониг, дегӀо лоьху,

* ТӀаӀат, дикий, даго хьоьху,
* И шиъ нисдар хьоьга доьху
* Бехьа, Дела, хьайн къинхетам.

* 
* Хьан неӀарге хьан лайш баьхки,
* Къинош дарна болуш бехке,
* Хьайца там болчу уьш бахкий,
* Бехьа, Дела, хьайн къинхетам.
Пачхьалкхан Шатлакхан Илли

**Пачхьалкхан шатлакхан илли** — пачхьалкхан символех цхьаъ йу, еза эшаран произведени а йолуш.

## Билгалдахарш

Категори:Пачхьалкхан символаш
*
Араш

**Араш Лабаф** (; вина 23 апрель 1977 — ТехӀеран) — гӀажарийн эшархо ву.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀажарийн эшархой
Категори:«Дешийн граммофон» совгIатан лауреаташ
Андрынки

**Андрынки** () — Россин Федерацин Брянскан областан Брасован кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта Россин Федерацин Европин декъан циклонаш а, антициклонаш а лела коьрта некъашна уллохь. Хийцалуш йолу довхачу а, шийлачу а хӀаваийн тулгӀенаш (дукха хьолахь майхь) кхуллу цхьаьнаэшшара боцу хенан хӀоттам, аьхка даладо стигал къекъарца догӀанаш, Ӏай йалайо йоццу йовхонаш.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Брасован кӀоштан индексаш 

Категори:Брасован кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏарафат де

**Ӏарафат де** () — иза зул-хьижжат беттан уьссалгӀа де ду. Бусалбанийн уггар дезачу денойх цхьа де ду иза, зул-хьижжат беттан хьалхарчу итт дийнах цхьаъ долу дела. Цу дийнахь хьаьжой Ӏарафат лам тӀехь лаьтта, хӀунда аьлча цу тӀехь латтар хьаьжан арканех уггар коьрта рукна йолу дела. Ӏарафат лам бу Маккин Малхбалехьа, изий, ТӀаифий цхьаьнатухучу некъа тӀехь 22 км гергга, 10 км Минана, 6 км Муздалифатна гена. Иза Хьараман дазонал арахьа цхьаъ бен йоцу йеза меттиг йу.

Зул-хьижжат беттан уьссалгӀачу дийнахь малх схьакхетарца, хьаьжой дӀабоьлху Минара Ӏарафате, цигахь латтархьама. Ӏарафатехь латтар кхочуш хуьлу цуьнан муьлххачу агӀора хьаьжо веана хилчахьана, хиъна Ӏаш хуьлийла иза йа воьдуш хуьлийла йа дӀатевжина хуьлийла. Амма цу дийнахь хьаьжо Ӏарафатан билгалдинчу дазонашкахь сецна вацахь, цуьнан хьаж доьхна лорур ду. Ӏарафатехь латтар хьаьжан арканех уггар коьрта рукна йу, цу хьокъехь деана Мухьаммад пайхамаран ﷺ къамел долу дела: «Хьаж — иза Ӏарафат ду, ткъа гуллучу буьйсанна Ӏуьйр-ламазе веъначун хьаж къобалхир ду». Иштта цо дийцина: «Дала дозалла до Ӏарафатан охӀланах стигалан охӀланна хьалха, тӀаккха Цо олу: Хьовсийша Сан лешка, Со волчу баьхкина-кх уьш, месаш хьирчина а йолуш, ченах буьзна а болуш».

## ЦӀе тиллар
Ат-ТӀабарсис аьлла: «Ӏарафат — иза шена тӀехь латтар важиб долчу гӀарайаьллачу меттиган цӀе йу, ткъа Ӏарафат де — цигахь латтаран де ду». Цунна иштта цӀе тилларан хьокъехь деана массийта къамел ду Ӏеламнехан. Цхьаболчара аьлла: цунна иштта цӀе тиллина, Адам а, Хьавваъ а цигахь девзина дела. Ткъа кхечара боху, цигахь Джибрил малико Ибрахӏим пайхамаран хьаьжан белхаш Ӏамийна дела тиллина. Ткъа кхечара боху, цигахь вовше нах бойзу дела тиллина. ГӀолехь дерг хьалхара ши къамел ду: Адам а, Хьавваъ а йалсамани чуьра арадаьккхинчу хенахь, цигахь цхьаьнакхетта и шиъ, цундела аьлла цуьнах Ӏарафат. Ткъа шолгӀа къамел: Джибрила цигахь гуо тосуш ИбрахӀиман гайтина хилла хьаьж до меттигаш а, цуьнан белхаш а, цуьнга хоттуш хилла цо: «*Девзаний хьуна, девзаний хьуна?*» ИбрахӀима жоп луш хилла: «*Девзина, девзина!*».

## Хьостанаш

## Хьажоргаш

Категори:Ислам
Булгаков, Михаил Афанасьевич

**Михаил Афанасьевич Булгаков**  (вина 15 маехь 1891 шарахь Киевехь, Россин Имперехь. Велла 1940 шеран 10-чу мартехь Москвахь, Советан Союзехь) — оьрсийн йаздархо а, драматург, театран режиссёр а, актёр а ву. Иштта романийн а, повестийн а, дийцарийн автор ву. Коьртачу произведенех йу Булгаковс йазйина роман "Мастерий, Маргаритий" а, "ЖӀаьлийн дог" цӀейолу повесть а.

## Билгалдахарш

Категори:СССРн йаздархой
Кагирова, ПатӀимат Мухтаровна

**ПатӀимат Мухтаровна Кагирова** (йина 8 июнь 1970, Кичи-Гамри) — ДегӀастанан Республикин сийлахь артист йу, Нохчийн Республикин халкъан артист а, даьргӀойн эшарийн автор а йу.

## Биографи
ПатӀимат Кагирова йина 1971 шарахь Кичи-Гамри эвлахь. Жимачохь дуьйна эшар а локхуш, говзалла а йолуш хилла ПатӀимат. Доьшуш йолуш цо фильм йаьккхина «Куьйга йаздина Къуръанан къайле» Рафаэль Гаспарянцан режиссёран.

## Билгалдахарш
ФахӀд бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд

**ФахӀд ибн Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд** ( / 1923 - 1 август 2005) — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан пхоьалгӀа паччахь а (1982-2005), «Шина маьждиган гӀуллакххо» а ву (1986 шеран 27 октябрехь).

## Биографи
ФахӀд вина 1923-чу шеран 16-чу мартехь Риядехь, СаӀудийн Ӏаьрбийчохь. Иза саӀудийн хьалхарчу паччахьан Ӏабдул-Ӏазизан кӀант ву, Судайри тукхаман векал а ву. Шен нанас вина вешина Халидан метта верасалла хӀоьттина хиллера иза 1982 шеран 13 июнехь.

1986 шеран 27 октябрехь «Цуьнан Возалла» аьллачу титулан дуьхьала вара иза, цо тӀелаьцна титул «Шина маьждиган гӀуллакххо» йу.

1995 шеран 29 ноябрехь йоккха инсульт хиллачул тӀаьхьа, коьртачу декъехь цо мехкан урхалладар дӀаделла шен цӀийнах волчу веше ӀабдуллахӀе, ФахӀд кхелхича паччахьаллин верасалла хилла волу, 2005 шеран 1 августехь. 1992-чу шарахь ФахӀд паччахьо Паччахьаллин Коьрта Закон кхоьллина «СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан урхаллин коьрта низам» аьлла цӀе а туьллуш.

Цуьнан кӀанта Мухьаммада Малхбалехьара провинцин (Аш-Шаркъиййатан) губернаторан гӀуллакх лаьцна (1985-2013).

## Виццавалар
* ФахӀдан сийнна цӀе тиллина ФахӀд паччахьан тӀайна, СаӀудийн Ӏаьрбийчоьца а, Бахьрайнаца а дозуш долу.
* ФахӀдан сийнна цӀе тиллина Астана гӀалахь урам ду, Казахстанан Республикин столицехь.
* ФахӀдан сийнна цӀе тиллина Сийлахь-деза Къуръан арахецаран комплексана Мадинат гӀалахь (СаӀудийн Ӏаьрбийчоь).
* ФахӀдан сийнна цӀе тиллина футболан турнир йу, тӀаьхьа цунна кхин цӀе тиллина «Конфедерацийн кубок» аьлла.

## Доьзал
ФахӀд паччахьан йалх кӀант а, йиъ йоӀ а ю:
* Файсал бин ФахӀд (1945–1999)
* Мухьаммад бин ФахӀд (Январь 1950)
* СаӀуд бин ФахӀд (8 октябрь 1950)
* СултӀан бин ФахӀд (1951)
* Халид бин ФахӀд (Февраль 1958)
* Ӏабдул-Ӏазиз бин ФахӀд (1973).

## Кхалхар
2005-чу шеран 27-майхь ФахӀд цомгуш а хилла Файсал паччахьан госпитале вигна. 1-чу августехь 07:30 даьлча дӀакхелхина ФахӀд.

## Тайпа



## СовгӀаташ
50px Паччахьаллин Викториански зӀе.

left|50px  Лаамалла орден (Азербайджан) (7 март 2005)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* King Fahd official website
*Saudi King Fahd is laid to rest (BBC News, 2 август 2005)
*International editorial reaction to Fahd's death
ӀабдуллахӀ бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд

**ӀабдуллахӀ бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд** ( / 1924 шеран 1 август) — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан йолхалгӀа паччахь ву, «Шина маьждиган гӀуллакххо» а хилла 2005—2015 шерашкахь.

СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан хьалхарчу Ӏабдул-Ӏазиз паччахьан а, цуьнан бархӀалгӀа зудчун ФахӀдатан а кӀант ву. 1982—2005-чу шерашкахь — верасан принц а, премьер-министран дуьххьарлера когаметтаниг а вара. 1996-чу шеран 21 февралехь — ФахӀд паччахьан уллохь пачхьалкхан баккъалла волу гӀуллакххо вара.

Леш волчу хенахь уггар къена лелаш волу монарх вара иза.

2015-чу шеран 23-чу январехь кхаа дийнан госпитализацил тӀаьхьа кхелхина иза, пневмонин бахьана долуш. ЦӀе йоцу каш чохь дӀавоьллина иза, «Аль-Ӏавд» олучу кешнашкахь.

## Биографи
### Принц

Ӏабдул-Ӏазизан воӀ ӀабдуллахӀ вина 1924-чу шарахь, Эр-Риядехь, СаӀудийчохь, Недждан а, Хьиджазан Ӏабдул-Ӏазиз паччахьан доьзалехь, шен ненан ФахӀдатан цхьаъ бен воцу кӀант хилла иза. Цуьнан нана ФахӀдат бинт Ӏабдул-Ӏазиз Ӏашураъ «Шаммар» олучу тайпанах йара. ХӀара хилле, Ӏабдул-Ӏазизан зуда хилле, Ӏаьрбийн ахгӀайренан цхьана эмиратан куьйгалхочуьнгахь марехь йара СаӀуд Рашидехь, Ӏабдул-Ӏазизан луьра мостагӀ хилла волу. Рашиди вийначул тӀаьхьа, Ӏабдул-Ӏазиза шен зуда хилийтина ФахӀдат. Иштта цо дӀадаьккхина паччахьан куьйган барт баккхар а. Цуьнан шиъ йиша а хилла, массо вежарий цхьана дех схьабевлла бу.

Цкъа хьалха Маккин мэр хилла иза. 1962-чу шарахь цуьнан вашас Файсал паччахьа иза къаьмнийн гвардийн буьйранча хаьржинера, 1975-чу шарахь цуьнан вашас Халид паччахьа а хаьржинера иза, премьер-министран шолгӀа когаметтахочун гӀуллакх тӀеэцна хилла цо.

### Паччахь хӀоттар
2005-чу шеран 1-чу августехь кхелхина ФахӀд паччахь. 3-чу августехь Ӏедалан гӀалахь ӀабдуллахӀин таж тиллар лаьтташ хилла.

2005-чу шарахь ӀабдуллахӀа стипендийн пачхьалкхан программа кхочушйина, малхбузехьарчу университеташка кегирхой Ӏамо дӀаоьхуьйтуш.

## Билгалдахарш
Хьабиб Ӏали аль-Джифри

**Хьабиб Ӏали Зайн аль-Ӏабидин аль-Джифри** (; вина 16 апрель, 1971) — суфийн исламан Ӏелам стаг а, Хьадрамавтера а, Йеменера а син кхиорхо ву.

## Биографи
Хьабиб Ӏали аль-Джифри вина Джиддат гӀалахь, СаӀудийн Ӏаьрбийчохь, 1971 шеран 16 апрелехь (1391-чу хӀ. 20 сафар). Хьабиб Ӏали Мухьаммад пайхамаран  тӀаьхьенах ву, цуьнан йоьӀан кӀентан Хьусайнан тӀаьхьенах.

## Дешар
Хьабиб аль-Джифри бераллахь дуьйна шен Ӏилма Ӏамош хилла. Цуьнан дуьххьарлера хьехархо хилла цуьнан ненан йоккхах йолу дейиша Сафийят бинт Хьасан аль-Джифри, иза исламан Ӏилманча хилла.

## Хьажоргаш
*Официалан веб-сайт

## Билгалдахарш
Дукълуо-Лам

**Дукълуо-Лам** кхин цӀерш **Дуьхьалха-Корта**, **Дзана-Корт**, **Барза-Лам** — Йоккха Кавказан ламанан акъари ю, иза ю Лайн дукъ тӀехь, Нохчийчоьна а, ДегӀастана а, Гуьржийчоьна а Ӏаламан дозанехь а бу Дуьхьалха-Корта.

## Дошбух
Дуьхьалха-Корта ламан цӀе нохчийн орам болаш дош ду: «'Духьалха-Корта' — хьалхара ламан боьхьа/дукъа бохуг ду», цул совнох «„дикало“- духьалха, 'с'- гуьрж. чакхе», гуьржийн-оьрсийн маттахь харцахь деккхин нохчийн дош ду «Диклос-Мта» бохуг. Бацойн эвл Дикло — Дуьхьала бохург ду нохчийн маттахь, гуьржийн маттахь «хь» элп дац.

## Нах беха меттигаш
Ломан басашкахь йолу нах беха меттигаш : гуьржийн — Дикло (къилба-малхбузехьа ю) а, Ибцохи а (къилбехьа ю); нохчийн — Хуланда а, Мозхие а, (къилбаседехьа ю); дегӀастанан — Хушет (къилбехьа ю) а, ХӀакъо а (малхбалехьа ю).

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Нохчийчоь
Категори:ДегӀаста
Категори:Гуьржийчоь
ЭрдогӀан, Реджеп Тайип

**Редже́п Тайип ЭрдогӀа́н** ( ; Вина терахь , Истамбул) — Туркойчоьнан политикин а, пачхьалкхан а гӀуллакххо. Туркойчоьнан президент (2014 шеран 28 август тӀера, хаьржина 2014 шеран 10 августехь), Туркойчоьнан премьер-министр (2003 шеран 14 март тӀера 2014 шеран 28 август кхаччалц).

## Билгалдахарш

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоьнан паччахьаш
Батуровка (Красни Горан кӀошт)

**Батуровка** () — Россин Федерацин Брянскан областан Красни Горан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта Россин Федерацин Европин декъан циклонаш а, антициклонаш а лела коьрта некъашна уллохь. Хийцалуш йолу довхачу а, шийлачу а хӀаваийн тулгӀенаш (дукха хьолахь майхь) кхуллу цхьаьнаэшшара боцу хенан хӀоттам, аьхка даладо стигал къекъарца догӀанаш, Ӏай йалайо йоццу йовхонаш.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Красни Горан кӀоштан индексаш 

Категори:Брянскан областан Красни Горан кӀоштан нах беха меттигаш
Обруб (Брянскан область)

**Обруб** () — Россин Федерацин Брянскан областан Красни Горан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Красни Горан кӀоштан индексаш 

Категори:Брянскан областан Красни Горан кӀоштан нах беха меттигаш
Мохьмад Гакашев

**Мохьмад Гакашев** (вина 1903, Мускхал ”Шуьйтан район” — кхелхина 1975) — нохчийн гӀараваьлла илланча хилла. Мохьмад вина ахархочун доьзалехь. Тайп-тайпана белхаш беш, къинхьегамехь дӀадахана цуьнан дахар. Илли ала жимчохь волавелла Мохьмад. Дас башха къобалбина тӀеоьцуш ца хилла кхуьнан илли аларе болу лаам. Делахь а Мохьмада, говзачу илланчашца уьйраш а тесна, караерзийна иллиаларан корматалла.
Туьйра

**Туьйра** — халкъан барта кхоллараллин произведени ю. Дахарехь хила йиш йоцуш, адамаша шайгара кхоьллина долу тамашийна хӀуманаш хуьлу дукха хьолахь туьйранашкахь дуьйцурш. Яздархоша кхоьллина долу литературин туьйранаш а хуьлу.

Категори:Халкъан барта кхолларалла
Эпос

**Эпос** — литературин кхаа тайпанах цхьаъ йу. Эпосан произведенеш хаамбаран формехь хуьлуш ю, царна тӀехь кӀорггера дуьйцу стеган дахаран некъах, исбаьхьаллин сурт хӀоттош шуьйра гойту цо кхочушден гӀуллакхаш, цо дакъалоцу хиламаш, адамашца цуьнан йогӀуш йолу йукъаметтигаш. Эпосан жанраш йу: роман, повесть, дийцар, очерк.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Литература
Повесть

**Повесть** — дийцар тӀехьчулла алсам хиламаш а болуш,стеган дахарх гӀеххьа боккха мур гойтуш йолу эпически произведени ю.
Да

**Да**, «*де̃н, де̃на, дас, де̃га*»; дукха. *дай* — шен бераш долуш Ӏаш волу стаг (хӀусамда) ву.

## Билгалдахарш

Категори:Доьзал
Нана

**Нана**, «*не̃нан, нанна, на̃нас, не̃не̃, й; дукха. на̃ной*» — шен бераш долуш Ӏаш йолу зуда ю, хӀусамден зуда (хӀусамнана) ю.
Дийцар

**Дийцар** — стеган дахарх цхьаъ ду, наггахь масех а гӀуллакх гойтуш йолу жима эпосан произведени йу.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Произведени
Очерк

**Очерк** — дахарехь хилла долу гӀуллакхаш гойтуш, билгалволчу стагах дуьйцуш йолу жима эпически произведени ю.

Категори:Произведени
Поэма

**Поэма** — дерриге а къоман дахарехь доккха маьӀна долу гӀуллакхаш а къастош, хьуьнаречу турпалхойн васташ а кхуллуш, лирически а, эпически а, драматически а билгалонаш шеца йолу йоккха поэтически произведени ю.

Категори:Произведени
Пьеса

**Пьеса** — драматургически жанрехь йолу произведени ю.

Категори:Произведени
Барта кхолларалла

**Барта кхолларалла** — билггал волчу цхьана стага кхоьллина йоцуш, халкъо кхоьллина йолу, барта йийцарца нахана йукъахь  ехаш йолу произведенеш ю.

## Истори
Вайнехан халкъан исбаьхьаллин культурин мехала дакъа ларало. Вайн халкъан ширачу заманахь хиллачу Ӏер-дахарах, цуьнан лехамех, психологех лаьцна йозанан а, кхин долу а тоьшаллаш къен хиларе хьаьжча, барта произведенешкахь хаалуш долу генна хьалха дӀадаханчуьнан зов шена тӀе тидам бохуьйтуш ду. Цунна, Ӏилманан лехамашка диллича, ондда тӀетовжа йиш йацахь а, амма бӀешерашкахь халкъан синкхетам, гӀиллакх-оьздангаллин институташ и. дӀ. кх. кхуьуш, заманан йохаллехь хийцалуш схьа муха еана боху маьӀна дан таро ю. И мехала гӀуллакх гуттар тидамехь латтадора оха хӀара книга вовшахтухуш. Цундела хӀокху сюжето ешархо цец воккхур ву аьлла, иза хьалха а ца йоккхуш, цуьнан лергана аьхна хир йац аьлла, тӀаьхьа а ца тоттуш, цо тӀекхуьучу тӀаьхьенна хьалха дӀадаханчун мелла а суртхӀоттор ду боху илли, шира дийцар, кица, хӀетал-метал, халкъан тидам йукъа балийна оха. И Ӏалашо мелла а юьззина кхочушъян гӀертарца доьзна ду хӀокху йукъа массо а аьлла нохчийн фольклоран жанр шуна йовзийта гӀертар а. ХӀокху гуламна йукъа мел яхана барта произведени дуьххьара дӀа а язйина, дуьххьара зорбане ара а йоккху боху хӀума мел деза хеттехь а, цунна тӀе а ца гӀиртина тхо. Ешархочун синкхетам «самабаккха», цуьнан шен халкъан культурин мехаллех дозалла дан таро йолу некъ шорбан Ӏалашо йолу хӀинцалца зорбане арайийла, я цхьацца бахьанехь арайийла йиш йоцуш лаьттина хӀумнаш шуьйра йукъаялийна оха, цкъа делахь, уьш карла а евр ю, шолгӀа делахь, церан эстетически шовкъо кхин цкъа а мехала тӀеӀаткъам а бийр бу аьлла.
Шена тӀе ондда тидам бахийта безаш гӀуллакх хета тхуна вайн оьздачу, дикачу Ӏадатийн а, фольклоран а уьйр хадар. Халкъан иэсехь я этнографин Ӏилманехь цхьацца хаамаш бисина вайнехан деле догӀа дехарца, зуда ялор йигарца, берийн ловзаршца, кхидолчуьнца, амма цаьрца цхьаьна леллачу эшарийн лар яйна. ТӀепаза яйна аьлла догдилла ца лаьа, уьш лахар вайн массеран а гӀуллакх а хилла дӀахӀоьттича, карор яра аьлла хета. Цу декъехь тхайн дан аьтто баьллачунна оха зорбатуху «Ӏадатийн поэзи» бохучу декъехь. Мифологис адаман уггаре а ширачу заманан синкхетам бовзуьйту. Цуьнца доьзна дийцарш Ӏаламат дукха хилла вайнехан. Амма уьш дӀаяздина охьадехкина вуно кӀезга ду, ткъа зорбане ара кхин кӀезгох девлла. Халкъан культурина боккха иэшам бу и. Иллеш дӀаяздаран гӀуллакх вуно чолхе а, жоьпаллин а болх бу. И мехала хазна гулъеш а, Ӏилманца толлуш а гӀуллакх дина волчу Вагапов Якъуба а, Эльмурзаев Сираждис а, Джамалханов Зайндис а, Мунаев ИсмаьӀила а диначунна тӀе шайн хазна йиллина къоначу филологаша Кадиев Руслана а, Цуцаев Ӏалавдис а, кхечара а. Царна баркалла ала лаьа тхуна. Чаккхенгахь оха ялийначу комментарешка хьаьжча шуна хуур ду хӀара иттанаш, иттанаш адамаша цхьана бина болх буйла. ТӀейогӀучу заманахь а фольклораца уьйр-шовкъ йолу нах вовшах а тухуш, вайн халкъан барта хазна гулъяран а, зорбане кечъяран а гӀуллакх кхин а жигарадаккха Ӏалашо а ю тхан.
Садулаев, Герман Умаралиевич

**Герман Умаралиевич Садулаев** (1973 шеран 18 февраль, Шела, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — оьрсийн йаздархо а, публицист а ву.

## Биографи
Вина 1973 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Шелахь, цуна да ву нохчо ткъа нана теркера гӀалагӀазкхи. Соьлжа-ГӀалахь дешна.

## Билгалдахарш

Категори:Россин йаздархой
Тема

**Тема** (ю) — шех цхьа маьӀна даккхархьама исбаьхьаллин произведени тӀехь яздархочо гойтуш дерг ду.
Фольклор

**Фольклор** (ю) — халкъан барта кхолларалла (туьйранаш, иллеш, эшарш, кицанаш, хӀетал-металш и.дӀ.кх.).

Категори:Фольклор
Символ

**Символ** (ю) — литературин произведени тӀехь цхьа хӀума цуьнан билгало шеца йолчу кхечу хӀуманца исбаьхьаллин кепехь билгалдар.

## Билгалдахарш

Категори:Символаш
Илли

**Илли** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — НогӀ. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:НогӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Кица

**Кица** (ду) — халкъан барта произведенийн цхьа тайпа. Дахарехь зеделларг, адамо шен хьокъехь ойла йинарг, тидаме эцнарг доцца аьллачу, амма шайгахь къеггина маьӀна долчу дешнашка дерзийна долу аларш.

Категори:Кица
Васт

**Васт** (ду) — исбаьхьаллин произведени тӀехь адамийн амалш а, дахар а гайтаран кеп.
Шамахи

**Шемахи** () — Азербайджанан гӀала а, Шамахин кӀоштан административан центр а Бахархойн дукхалла 36,8 эзар стаг  (2012 шо). Майда - 1 611 км². Чуьра йекъайалар - 50 муниципалитеташ.

## Бахархой

## Галерей

Schamachia 1734.jpg|1630
Scènes, paysages, moeurs et costumes du Caucase dessinés d'aprés nature par le prince G. Gagarine.29.jpg|
Shamakhi mosque in Baku after earthquake in 1902.jpg|
Шемаха 1843 из Винклера.jpg|


## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Эшар

**Эшар**, **Йиш** — нохчийн барта кхоллараллехь дукха йу тайп-тайпана эшарш. Даггара йолчу ойланашца кхоьллина мехкарийн лирически эшарш. Исбаьхьа сурт хӀоттош, дуьйцу мехкарша лирически эшаршкахь кегирхойн безамах лаьцна, адамийн хазахетарех, халахетарех, дахарехь кхоллалучу йукъаметтигех лаьцна.

Категори:Эшар
Гипербола

**Гипербола** (йу) — исбаьхьаллин васт хӀотторца хӀума тӀех доккха гайтар ду.

* Гипербола, математикехь — готта гома шолгӀа къеп.
* Гипербола, риторикехь — троп.

## Хьажа иштта
* Гипербол
Жанр

**Жанр** (ю) — исбаьхьаллин произведенин форма, ерриге а произведенеш шайга екъалуш долу тайпанаш (масала, литературин жанраш: роман, повесть, поэма, стихотворени).
Байт

**Байт** () — чекхдаьлла маьӀна а долуш, исбаьхьаллин чулацам а, форма а йолуш йазйина жима произведени.

Категори:Литературин теори
Автограф

**Автограф** () — йаздархочо шен куьйга йазйина шен произведени, кехат йа шен куьйга ша йазйина хӀуъа а кхийолу хӀума.

Категори:Документаш
Категори:ЦӀераш
Антонимаш

**Антонимаш** (ю) — вовшашна дуьхьал маьӀна долу дешнаш: серло-бода, йовхо-шело, хи-цӀе, стигал-латта, яхь-хьагӀ.
Омонимаш

**Омонимаш** (йу) — цхьатерра алар а долуш, тайп-тайпана маьӀнаш долу дешнаш.

## Литература
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* Словарь омонимов русского языка
* 
* *Гре́бенева Ю. Н.* Омонимы: особенности терминологии и трактовки Культура письменной речи
* *Жданова Л. А.* Омонимия. Паронимия  // Лексикология
* *Ручимская Е. М.* О разной трактовке соотношения омонимов, омофонов, омографов 
* Неоднозначность

Категори:Семантика
Категори:Лексикологи
Синонимаш

**Синонимаш** (ю) — цхьа маьӀна йа цхьатерра маьӀна долу дешнаш.

Категори:Синонимаш
Публицист

**Публицист** (ву) — публицистийн произведенеш язъеш верг.

Категори:Публицист
Проза

**Проза** (ю) — паргӀатчу къамелан кепехь язйина йолу исбаьхьаллин произведени.

Категори:Произведени
Персонаж

**Персонаж** (ву, ю) — исбаьхьаллин произведени тӀехь гайтина долу адам.

Категори:Произведени
Альманах

**Альманах** (ду) — яздархойн произведенеш (дукхахьолахь къоначу яздархойн произведенеш) зорбатухуш арайолу литературин сборник.

Категори:ХӀора шеран белхаш
Категори:Произведени
Диалог

**Диалог** (ю) — произведени тӀехь шиннан я масех турпалхочун къамел.

Категори:Произведени
Фильм

**Фильм** (ю) — исбаьхьаллица йаьккхина актёраш а болуш йолу кино.

Категори:Фильмаш
Соловки (гӀайренаш)

**Соловки́** (помор. **Соловки́**,  саамийн *Suollek* — «гӀайренаш») — архипелаг йу КӀайн хӀордан чура Онеган гола чу кхочучехь. Майда — 347 км². ХӀара йу КӀайн хӀордан уггаре йоккха архипелаг. Соловки гӀайренийн йукъахь йу йалх гӀайре:

* Соловки (Йоккха Соловки) гӀайре — 246 км²
* Анзер гӀайре — 47 км²
* Йоккха Муксалма — 17 км²
* Жима Муксалма — 0,57 км²
* Йоккха Заяцки гӀайре — 1,25 км²
* Жима Заяцки гӀайре — 1,02 км²

Иштта архипелаг йукъайогӀуш йу кхин 100 кегий гӀайренаш.
## Билгалдахарш

Категори:Россин гӀайренаш
Архаизм

**Архаизм** (ю) — маттана юккъера дӀадаьлла, хӀинца лелаш доцу, ширделла дош. Исбаьхьаллин произведенешкахь (поэзехь а, прозехь а) архаизмех пайда оьцу тайп-тайпана Ӏалашонашца. Яздархоша архаизмаш ялайо персонажийн васташ кхуллуш а, хьалхалерчу хенан битамаш хӀиттош а.

Категори:Произведени
Азаровка (Брянскан область)

**Азаровка** () — Россин Федерацин Брянскан областан Стародубан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта Россин Федерацин Европин декъан циклонаш а, антициклонаш а лела коьрта некъашна уллохь. Хийцалуш йолу довхачу а, шийлачу а хӀаваийн тулгӀенаш (дукха хьолахь майхь) кхуллу цхьаьнаэшшара боцу хенан хӀоттам, аьхка даладо стигал къекъарца догӀанаш, Ӏай йалайо йоццу йовхонаш.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Стародубан кӀоштан индексаш 

Категори:Стародубан кӀоштан нах беха меттигаш
Политикин парти

thumb|right|200px|
**Политикин парти** — политикин организаци йу. Пачхьалкхан политикин дахаран Ӏаткъам бан Ӏалашо а йолуш кхуллуш хуьлу иза.

## Хьажа кхин а
* Политика

Категори:Политика
Бакъо

**Бакъо** — адамийн йукъараллехь, нехан лелар нисдан а, цера йукъаметтиг ларъян а, раж а хилита. Цаьрга вовшен ницкъ ца байта хьажар а, кхин дӀа а, цу тайпа Ӏалашонаш а йoлуш кхоьллан массо а бакъонаш. Цаьра гойту мегар дерг а, мегар доцург а. Уьш ларъян массо стеган тӀе диллан декxар ду.

Бакъонан ницкъ бакъбан, цуьнга мелла алсаме неха ларам а хилита оьшу:

* бакъонан бух бакъбин тӀелаьцна иза хилар.
* бакъо тӀелаьцначул тӀаьхьа. Махкахь бехаш болу бахархошна иза дӀакхайкха ян публикацишца. ХӀунд аьлча, хӀора вахархо шен Ӏедало тӀе диллан декъар доьвзаш а, тӀаккха и декъар кхочуш дан дезаш ву.
* пачхьалкхо тӀелаьцна йолу бакъо лар ян езаш йу. Масалла, и тӀелаьцна йoлу бакъо лар ца йина волу вахархочуна таIзар a деш.

## Бакъо, мораль, этика

Бакъо моралех а, гӀиллакхеx а, кхаьсташ йу. ХӀунда аьлча бакъонах хоьттан таӀзар ду(цхьаъ вукханах къастаза дозуш ду). Нагахь санна и бакъо тергал ца яхь Ӏаткъам бан.

Ткъа иштта бакъо къаьсташ йу этиках. Бакъона коьрта Ӏалашо йу — дӀа хоттийнa бакъонашан а, Ӏедал- низамийн а, маьӀан хӀу ду билгалдаккха. Цуьнан коьрта Ӏалашо йац: хӀуман моралех хьакхалуш агӀона мах хада бар: нийса ду йа харц ду аьлла. Цундела гӀиллакяхь а, этикехь а, ца догӀуш долу хӀумнаш бакъоно магийна дац аьлла билгалдаькхна ца хила тарло.

## Бакъонан системийн классификаци

* Романийн-германхойн бакъонан доьзал-цхьанатоьхна йoлу массо а континенталийн Европин пачхьалкхашан бакъонаш. Римера бакъо шей бух а болуш. Оцу бакъонан доьзаллийна йуккъе йoху бакъонан системийн коьрта хьост -нормативан акт йу.

* Ингалс-саксонийн бакъонан доьзал- тобан йуккъе йоьлху: Йоккха Британийн а (Шотланди йoцург), Канадийн а, Америкин Цхьанатоьхна Штаташийн а, Ямайкийн а, Австралийн а, бакъонан системаш. Оцу бакъонан системшан лардаш йу -принцип stare decisis (лат: хьалхе бина сацам тӀаьхь латтар)

* Динан бакъонан доьзал- бакъонан системийн коьрта хьост — Делан дош ду. Масалла, бусулб динехь — шарI ду.

* Ламастан бакъонан доьзал — оцу тобан йуккъе йоьлху бакъонан системашна коьрта хьост йу — ламаст а, Ӏадат а, уьш шийра хенашкахь дуьндахь хьа догӀуш хилари тер наха йух-йуха уьш лела деш, диц а ца деш лаьтта.

## Бакъонан кеп-кепара дакъош

* Конституцийн бакъо
* Административан бакъо
* Вахаркипан бакъо
* Финансийн бакъо
* Доьзалан бакъо
* Къинхьегаман бакъо

## Тайп- тайпана бакъонах хоьттина-дихкина Ӏилманаш

* Бакъонан истори
* Бакъонан философи
* Бакъонан социологи
* Бакъо а, экономикаъ (йа бакъонан экономикин анализ)
* Бакъонан антропологи

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

*
Беловодка (Суражан кӀошт)

**Беловодка** () — Россин Федерацин Брянскан областан Суражан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Суражан кӀоштан индексаш 

Категори:Суражан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏовх

**Ӏовх**, **Ӏовха**, **Ӏавх**, **Ӏовхойн мохк** — нохчийн мохк а, нохчийн экзотопоним а. Таханлерчу дийнахь и мохк ДегӀастанан республикин йукъахь бу.

1840-чу шарахь Пуллос иштта дийцира нохчий Ӏаш болу мехкан дозанаш:

## Истори

Географ а, этнограф а, артиллерист а, оьрсийн тӀеман гӀуллакххо а хиллачу, 1728 шарахь Каспий-хӀорд йистан карта диначу Густав Герберс йаздина нохчий хьалха Каспий-хӀорд йисте кхаччалц Ӏаш хилла аьлла. И верси бакъйина 1785 шарахь историк а хиллачу Михаил Чулковс а, 1800 шарахь инарла а хиллачу Богдан Кноррингс а.

Густав Герберс йаздина хӀара:

Хьалха нохчийн хӀусамаш Ӏаьндари уллора лаьмнашкара Каспий-хӀорда тӀе кхаччалц йаьржина йара, амма цара гребенски а, донан а гӀазакхийн даьхний, говраш дӀалоьхкуш (лечкъайеш) дукха зулам дарна, 1718 шарахь царна тӀе масех эзар донан гӀазакхий бӀо бахийтира, цара церан латта дасдира, дукха нах байира.

 
Иштта хӀордйисте чӀерий лийца оьхуш болу нохчийх лаьцна йаздина оьрсийн гӀуллакхехь хиллачу некъахо а, натуралист а хиллачу Готлиб Гмелинс 1774 шо кхачале Каспий-хӀорд йистехь а, Нохчийн гӀайре а тӀехь хийла волу, иштта оцу билгал до «Чечень» цӀе *чеченцы* этнонимах схьайелла хилар.  Географин Ӏилманан доктор а хиллачу Евгений Михайлович Поспеловс а бакъдо гӀайренна цӀе нохчийн кӀоман цӀарах схьайелла хилар, ткъа историк Дмитрий Ровинскис гӀайрех лаьцна боху хӀара *«Чечень», йу «нохчийн хӀусамийн дуьхьала»*. Гмелинс йаздина хӀара:

1818 шерахь оьрсийн инарла хиллачу Ермоловс йина масийтта экспедици Нохчийчоьнан Ӏовхойн-махка. Оцу экспедицехь хиллачух В. Поттос хаам-бо, иштта «...Массийта дийнахь ГӀумкийн аре нохчийх дӀацӀанйина».

## Нах беха меттигаш
Ӏовхойн мехкан цхьайолу йаккхий нах беха меттигаш (цхьайолчу эвлашкахь нохчий а, гӀумкий а, немцой а бахархой хилла):
* Акбулат-отар (нох),
* Алтмирз-Йурт (нох),
* Арслан-Герин-отар (нох, гӀум), 
* Будайхан-отар (нох), 
* Умахан-отар (нох);
* Пхьарчхошка (нох), 
* Бурсун (нох), 
* МажгӀара (нох), 
* Ширча-Эвла (нох);
* Байрам-Эвл (гӀум, нох), 
* Хункерово (нох);
* Йоккха-Бамт-Йурт (нох), 
* Ӏабдрашид-Отар (нох), 
* Адильотар (нох, гӀум), 
* Зарият-отар (нох), 
* Кошай-отар (нох), 
* Кибарчиг-ГӀота
* Манти-отар (нох), 
* Дитташка (нох);
* Бони-Эвла (нох), 
* Боони-Йурт (нох), 
* Безен 1-й (нох), 
* Безен 2-й (нох), 
* Виси-Ирза (нох), 
* Генчик-Эрзе (нох);
* Хьаьж-МӀаьж-Йурт (гӀум, нох), 
* Баташево, Евгениевка (нем, нох), 
* Ӏосман-Йурт (нох), Османюрт-отар, 
* Сим-Сыр (нох), 
* Узлуяновка?, 
* Хаама-Йурт (гӀум, нох);
* Билт-Эвла (нох), 
* Ивановская мельница (нох);
* Татьяновка (Камыш-кутан) (нох), 
* Кандауровка (гӀум, нох);
* Кешен-Эвла (нох), Ибарки (нох), 
* Шалам-Инчу (нох), Эшба-Инчу (нох), 
* Ярыксу (нох), 
* Ярыксу-отар (нох), 
* Яштаркие (нох);
* Джангиши-Аджи (нох), 
* Даниял-отар (нох), 
* Абдул-Меджид-отар (нох),
* Арсан-Мурза-отар (нох), 
* Бал-Йурт 1-й (нох), 
* Бал-Йурт 2-й (нох), 
* Бамматбек-Йурт (нох), 
* Жуково (нох), 
* Мациевка (нох), 
* Ярмаркин 1-й (нох), 
* Ярмаркин 2-й (нох), 
* Ярмаркин 3-й (нох);
* ГӀачалкъа (нох), 
* Барчхой-Отар (нох), 
* Зори-Отар (нох), 
* Мини-АтагӀа (нох),
* Эдал-Отар (нох), 
* Лакха-Отар (нох).

## Билгалдахарш

;Хьосташ

## Литература

Категори:Нохчийчоь
Ширажелтойн мотт

**Ширажелтойн мотт** () — иза ХӀинди-Европин доьзалан мотт, желтойн меттан хьалхара мотт а бу. И буьйцуш хилла желтойн ойкуменан махкахь II эзар шо вайн эра тӀейале IV бӀешо кхачале вайн эрин муьрехь.

## Хьосташ

Категори:ХӀинди-Европин меттанаш
Уэльс

**Валес** ( ,  , Европин цхьадолу меттанашкахь йу цӀераш, масала, ) — Йоккха Британин административан-мехкан дакъа, хьалха кельтийн маьрша пачхьалкхан конгломерат. Валес йу Йоккха Британин къилба-малхбузехьа, дозанаш ду малхбалехьа Ингалсан Чешир, Шропшир, Херефордшир, Глостершир, кха агӀорахула бу хӀорд: къилбехь йу Бристолан айма (Севернан хикхоче), къилба-малхбузехьа — Сийлахьчу Георген хидоькъе, къилбаседехьа а, малхбузехьа а — Ирландхойн хӀорд, къилбаседа-малхбалехьа — Ди ( хина хикхоче йу).

## Билгалдахарш