Эльбрус

**Эльбру́с** (, ) — Кавказера стратовулкан (хӀордан тӀегӀанан тӀехула 5642 метр) — Россин а, Европин а уггаре лекха ламанан бохь, нагахь доза Европин а, Азин а йукъара доза Коьрта Кавказан дукъ тӀехула йа къилбехьахула даьккхича (кхечу меттигашкахь уггаре лекха Европин бохь лору альпийн лам Монблан). Эльбрус йукъатоьхна дуьненан дакъойн уггаре лекъа баххьийн испискина «ВорхӀ бохь».

Шаломара дешна цуьнан басенашкара охьадогӀу хиш, дузадо Къилбаседа Кавказан эркех уггаре даккхийчех долу: Кубань, Малка, Баксан. Дика кхиина транспортан а, аьтту бен инфраструктура бахьнехь Эльбрус а, цунна гергара кӀошташ а чӀогӀа гӀарайаьлла рекреацин, спортан, туризман, альпинизман планехь. Эльбрусан Малхбален (5621 метр) а, Малхбузен (5642 метр) а баххьаш доькъу нуьйран тӀехь (5416 м), лаьтта Кавказехь уггаре лакхара лаьмнашкара буьйсайоккхийла.

Эльбрус «Россин лайн цӀокъберг» цӀе йаларе кховдийна Россин Федерацин итт боххьан испискин йукъабоьду.

## Этимологи
Эльбрус ширачу заманахь дуьйна бевзаш бара дукха къаьмнашна Кавказал генна арахьа а, цундела цуьнан цӀе схьайаларан нисса этимологи хууш йац. ТӀеэцначу цхьаьна версица лору иранан меттанех (скифин) схьайалар долу цӀе *Elburz* — «лекха лам». Иранехь а ду лаьмнаш Эльбрусчух тера цӀераш йолуш, масала Эльбурс. Иранан а (алсама малхбален а) истори йайечара олура Эльбурз дерриг коьрта Кавказан дукъах. И цӀе тӀаьхьа йеккъа оцу ламанна йисинчух тера ду.

Нохчийн маттахь маьӀна даьккхича историн Ӏилманийн кандидат волчу Тесаев Амина дийцарехь Эла барз хуьлу иза.

Кавказера орамера бахархошна йукъахь алсама йаьржина кхарачойн-балкхарийн цӀе *Минги-Тау* а, гӀебартойн *Ошхамахо* (). *Минги-Тау* «Гуттаренна а лам» бохург ду. ГӀебартойн цӀе *Ошхамахо* гочйо «ирсе лам» (схьадаьлла *Ӏуащхьэ* — «айам, гу», *махуэ* — «ирс»), кхин маьӀна — «дийнан лам».

Тюркийн меттанаш буьйцу къаьмнаша Эльбрусах олура *Джин-Падишах* — «жиннийн паччахь», адыгейш *Къусхьэмаф* (Кусхамаф) — «ирс дохьу лам», абхазаша — *Орфи-туб* — «зовкхечеран лам», абазойша *Урым йхъымгӀва* а, *Урышв ихъымгӀва* а, Гуьржийчохь — იალბუზი (*Иалбузи*) — «лайн кхес» йа *Бурцими* — «конускепара айалург». Эрмалойчохь бевза *Альберис* — йукъара йаккха йиш йац иранан меттан фонетикин вариант,  Альпаш топонимаца уьйр а. Хаало кхин а цӀе 'Шат-лам* (тарло  — гола, боьра, аьлча а «боьранца болу лам»).

== Физикин-географин амал ==

Эльбрус лам [[Йоккха Кавказ]]ан [[АгӀонан дукъ]]ца бу, [[Коьрта Кавказан дукъ]]ан  10 км къилбаседехьа [[ГӀебартойн-Балкхаройн]] а, [[Кхарачой-Чергазийн]] а республикийн дозанехь, иза йу бух тӀера диаметр 15 км а йолуш [[ТӀапломалла|тӀапломаллин]] схьайалар долу ламанан массив, къаьсташ къегина Малхбален (5621 м) а, Малхбузен а кортошца (5642 м), и шиъ бекъна йеха легӀана нуьйро (дукъдоккхийла Эльбрусан нуьйра, 5416 м). шина коьртан йукъ 1500 м йу. Абсолютные высоты цоколя 3200—3800 м. Басен охьанен йуккъера барам 35°. Дуьххьара Эльбрусан локхалла билгалайаьккхира 1813 шарахь академика [[Вишневский, Викентий Карлович|В. К. Вишневскийс]], цуо ларарца иза хилира 5421 м.

Эльбрусан басенашкара охьашерша 23 шалам, церан йукъара майда 134 км². Царех уггаре даккхийнарш [[Боккха Азау|Боккха]] а, [[Жима Азау (шалам)|Жима Азау]], [[Терскол (ледник)|Терскол]], Кюкюртлю (кхин тайпана цӀераш а хила тарло), Ирик. Эльбрусан шалаьмнийн бохаллин максимум— 6—9 км, иза шозза гергга боцу бу Кавказан уггаре бехачу шалаьмнел [[Дых-Котю-Бугойсу|Дыхсул]] а, Безенгин а. ТӀаьхьарчу 100 шарахь шалаьмнийн йукъара майда жимйелла 18 %, ткъа Кубанан тогӀин чу шершачин — на 33 %. Эльбрусан шалаьмнаш Кавказан а, Ставрополан мехкан а уггаре даккххийчех кхаа эрканна хи латтадо: Баксанна, Малкина, Кубанна.

== ТӀапломан жигараллин истори Эльбрус йисташкахь ==
Эльбрус йисташкара къона тӀапломан породаш гуттаренна талла долийна [[Абих, Герман Вильгельмович|Г. В. Абиха]] XIX бӀешеран йуккъехь. Цул тӀаьхьа Эльбрусан геологи Ӏамош лилира дуккха даймехкан Ӏилманчаш, царна йукъахь, В. В. Дубянский, [[Герасимов, Александр Павлович|А. П. Герасимов]], С. П. Соловьёв, [[Паффенгольц, Константин Николаевич|К. Н. Паффенгольц]], [[Милановский, Евгений Евгеньевич|Е. Е. Милановский]], [[Короновский, Николай Владимирович|Н. В. Короновский]], кхин берш. ТӀаьхьара шин говзанчийн талламо, тӀаплам талларан хьалхарчу муьран жамӀ дира. Цара оцу хенахь зорбатоьхна Эльбрусан геологин хӀоттам Ӏамор цхьаьнатоьхна, геоморфологин а, стратиграфин а хаамийн бух тӀаьхь, гӀоьртира къона лавин чкъоьрнаш декъна, магматизман фазанаш билгалйаха хьевсира, тӀаккха Йоккха Кавказан оцу декъехь тӀапломан жигараллин эволюци тидам бан гӀоьртира.

ТӀаьхьарчу иттанаш шерашкахь бинчу комплексан геологин талламаша таро йира шеко йоцуш Эльбрус хила тарло жигара тӀаплаьмнийн категорешна йукъатоха, цуо некъ белира оцу регионехь магматизм кхиаран а, магмин лаламаш схьадовлар Ӏаморан а, тӀаплам Ӏаьттораца доьзна Ӏаламан палеобохамийн ларраш лахаран а хьесапаш а, истории а дӀайелларан ойла айа.

Изотопан-геохронологин талламийн (K-Ar а, Rb-Sr а терхьаш хӀиттор) жамӀашца Эльбрусйисташкара уггаре хьалхара къоначу тӀапломангенан кхолламех бу [[плиоцен]]ан риолитийн [[игнимбрит]]аш а, къилбаседа а, малхбален а басешкара йеа останцех [[туф]]аш а йу: уьш йу Ирикчат (Липаритан корта) ламбоккхийлин кӀоштахь, Тузлук лам тӀехь, Бирджалысу эркан аьтту берд тӀехь а, Уллукол шаломан къилбаседехьа. Оцу породийн хан 3,0-2,7 млн шо йу. Эльбрусан къилбаседа а, малхбален а басенашкара туфийн пирокластин плиоценийн кхолламаш кхолладалар доьзна жигараллин тӀапломан аппарат, схьагарехь, лаьттина Ирикчат ламбоккхийлин кӀоштахь; магматӀедогӀу харшийн останцаш кхузахь марканаш хӀиттийна йу фельзитийн даекийн серица. Эльбрусйисташкара муьста магматизм гучуйалар билгалйина кӀезга масштабаца.

Эльбрусйисташкара тӀапломан жигаралла карлайалар хилла боьалгӀа муьран йуккъехь 950—900 эз. Шо хьалха, регионан малхбален декъехь. Тызыл эркан хикхочехь кхоллайелла базальтан [[андезит]]ийн лавин Ӏовраш; мелла а къилбехьа Ташлысырт ломан кӀажошкахь кхоллайелла иштта цӀе йолу тӀапломан конус, иза лаьтта дацитех. Кхин а къилбехьа, Кыртык а, Сылтран а эркашна йукъахь кхоллайелла масех лавин конус, иштта Ӏаьттийна дацитийн лава. Цул тӀаьхьара боьалгӀачу муьран магматизм (800—700 эз. шо хьалха) гучуйаьлла Эльбрусйистан малхбузен декъехь, цигахь девза масех шеш лаьтта хьалхараплейстоценан заманера тӀаплаьмнаш (Палео-Эльбрус, Чучхур, Чомарткол, Таш-Тебе).

== Бохамаш ==
Эльбрусан боьххье вала атта долушехь, цунна тӀехь хӀора шарахь, тайп-тайпана мах хадорца, кхелха пхийттана тӀера ткъан тӀекхаччалц стаг, иза хуьлу 80 % гергга Эльбрусйисташкахь хуьлчу бохамех. Кхелханчарна а, зулам хиллачарна а йукъахь туристаш-дезархой хилла ца Ӏа («акха туристаш» олурш), амма зиеделла кечам бина хила деза ламанан зиеделларг долу спортхой а бу.

Коьрта объективан маршруташкара кхерам лилхина шеш ду, хенан-хӀоттаман хьелаш — шен спецификин латтар а, шен хӀуонда хьал а бахьнехь, Эльбрус тӀера хенан-хӀоттам талха тарло сахьташкахь, иза гар лагӀдаларо, цӀеххьана температура йожаро (номиналан а, хетарг а), ориентаци а, гипотерми а йойу, кхин а хила тарло хьалабовлучеран локхаллин акклиматизаци а, цуьнца йоьзна факторш а, масала, [[Организмера хи дӀадалар|хидӀадалар]], хаъал гӀуо хетар, цигара схьадогӀу, тидаман концентраци йар, иштта кхин дӀа а..

== Галерей ==
<gallery mode="packed" heights="180">
Файл:Эльбрус с перевала Гумбаши.JPG|Гумбаши ламбоккхийлера Эльбрус гар 
Файл:Elbrus from Shatgatmaz.jpg|Эльбрус. [[Шатджатмаз]] меттигера гар 
Файл:Elbrus from Cheget.jpg|[[Чегет]]ера Эльбрус гар
Файл:Azau, July 2019.jpg|Азау ирзу гар (2350 м)
Файл:Mir station, Elbrus, 2019.jpg|Муьшан некъ, «Машар» станци аьхка (3460 м)
Файл:Elbrus Mir 2.jpg| Муьшан некъ, «Машар» станци Ӏай (3460 м)
Файл:Elbrus monument.jpg|«Машар» станцин уллера Эльбрус йистан турслойн иэс (3460 м)
Файл:Mir-Garabashi cableway.jpg|«Машар» станцера «Гарабаши» станце боьду муьшан некъ июлехь (3500 м)
Файл:Elbrus cable-way 3.jpg|Эльбрус, «Машар» станцера «Гарабаши» станце боьду муьшан некъан кхоалгӀа рагӀ (3850 м)
Файл:Lower barrels, Elbrus.jpg|Гара-Башин лахара станцин гергара черманаш (3700 м)
Файл:Garabashi huts 2019.jpg|Гара-Башин лакхара станцин гергара буьйсайоккху цӀенош (3850 м)
Файл:Above Garabashi.jpg| [[Цхьайттаннан буьйсайоккхийла]], Пастуховн тарх, раз терхи гар (3960 м)
Файл:Refugees 11 from Maria.jpg|[[Цхьайттаннан буьйсайоккхийла]] (4050 м)
Файл:Mountaineers on Elbrus.jpg|Альпинисташ нуьйран тӀера хьалабовлуш бу Малхбузен бохь тӀе (5416 м)
Файл:Elbrus West peak.jpg|Эльбрусан Малхбузен бохь (5642 м)
Файл: Почтовая марка СССР № 5760. 1986. Международные альпинистские лагеря спорткомитета СССР.jpg|ССРС поштан № 5760 марка. 1986 шо. Эльбрус.
Файл: Lake Azau (Lake Elbrus) 3264 m.jpg|Азау Ӏам (Эльбрусан Ӏам)
Файл: Side view of the Maly Azau glacier.jpg|Жима Азау шалам магӀон тӀера гар
</gallery>

== Билгалдахарш ==


== Литература ==
* *Кудинов В.* Эльбрусская летопись. — [[Ставрополь]]ское книжное издательство, 1969, 236 с., 30 000 экз.
* 
* 
* 
* Новейший и современный вулканизм на территории России = Modern and Holocene volcanism in Russia : [кол. моногр. : науч. издание] / [отв. ред. и автор вступ. ст. Н. П. Лавёров ; Ин-т физики Земли им. О. Ю. Шмидта; худож. Ю. И. Духовская]. — М. : Наука, 2005. — 604 с. — ISBN 5-02-032898-7
* Газеев В. М. Петрология и потенциальная рудоносность Эльбрусского вулканического центра (Северный Кавказ): Автореф. дис. на соиск. уч. степ. канд. геол.-минерал. наук. Ин-т геол. руд. месторожд., петрогр., минерал. и геохимии РАН, Москва, 2003, 26 с.
* 
* *Лебедев В. А., Чернышев И. В., Чугаев А. В., Гольцман Ю. В., Баирова Э. Д.* Геохронология извержений и источники вещества материнских магм вулкана Эльбрус (Большой Кавказ): результаты K-Ar и Sr-Nd-Pb изотопных исследований (рус.) // Геохимия : журнал. — 2010. — № 1. — С. 45-73. — [[Международный стандартный серийный номер|ISSN]] 0016-7525.
* 
*  
* 

== Хьажоргаш ==

* *Ахмад Салпагаров*. [https://a-salpagarov.blogspot.ru/2014/01/gora-elbrus-simvol-karachaevo-cherkesii-kabardino-balkarii.html Эльбрус — как княжеский, национальный и республиканский символ]
* [http://kmvline.ru/lib/zanim_kraeved/2.php Биография Эльбруса]
*  
*  
* [http://fresh-trip.ru/otchety/virtualnyj_tur_elbrus_cheget/ Виртуальный тур по Эльбрусу, Чегету и Терсколу]
* [http://www.mountain.ru/world_mounts/caucasia/prielbrus/index.php Эльбрус] на *mountain.ru''
* 
* 
* 
* 


Категори:Россин тӀаплаьмнаш
Категори:СтратотӀаплаьмнаш
Категори:Дийшина тӀаплаьмнаш
Категори:Кавказан лаьмнийн кортош
Категори:ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан лаьмнийн кортош
Категори:Дуьненан мехкийн уггаре лекха меттигаш
Категори:Кхарачойн-Чергазийчоьнан лаьмнийн кортош
Категори:Россин йисттера меттигаш
Категори:РФ субъектийн уггаре лекха меттигаш