open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тьюринг, Алан

**А́лан Мэ́тисон Тью́ринг** (; 1912 шеран 23 июнь — 1954 шеран 7 июнь) — ингалсан математик, логик, криптограф, информатика кхиарна боккху Ӏаткъам бинарг. Британин империн орденан кавалер (1945 шо), Лондонан паччахьан йукъараллин декъашхо (1951 шо). Цо 1936 шарахь кховдина абстрактан лору «Тьюринган маше» лара мегирду йукъара Ӏалашон компьютер.

## Виццавар
* Лору техникехь хӀора шарахь луш долу совгӀаташах цхьанна цӀе йу Тьюринган совгӀат.
* Алан Тьюринг хьахош ву Нил Стивенсонан «Криптономикон» цӀе йолу романехь а, Роберт Харрисан «Энигма» цӀе йолу романехь а.
* Вевзаш волу фантаст Гарри Гаррисонс Марвин Мински америкин Ӏилманчийца цхьана йазйина роман «The Turing Option» (1992 шо).
* Уильяма Гибсонан «Нейромант» романехь юцуш йу «Тьюринган полици» («регистр Тьюринга»). Оцу ларйо йолуш йолу искусственни интеллекташ.
* Алан Тьюринг вуьцуш ву компьютеран ловзарехь Assassin’s Creed: Brotherhood.
* Алан Тьюринган цӀе тиллина астероидан (10204) Тьюринг.

## Публикациш
* An extensive list of Turing’s papers, reports and lectures, plus translated versions and collections  BibNetWiki
* Список публикаций  на Microsoft Academic Search.
* **Turing, Alan** (October 1950), «Computing Machinery and Intelligence », Mind LIX (236): 433—460, doi: 10.1093/mind/LIX.236.433, ISSN 0026-4423, retrieved 2008-08-18
* Oral history interview with Nicholas C. Metropolis, Charles Babbage Institute, University of Minnesota. Metropolis was the first director of computing services at Los Alamos National Laboratory; topics include the relationship between Alan Turing and John von Neumann

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* Hodges, Andrew (27 August 2007). «Alan Turing». In Edward N. Zalta. Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2009 ed.). Stanford University. Retrieved 10 January 2011.
*  
* Gleick, James, *The Information: A History, a Theory, a Flood|The Information: A History, A Theory, A Flood*, New York: Pantheon, 2011, ISBN 978-0-375-42372-7
* 
* Turing, Sara, *[http://www.cambridge.org/asia/catalogue/catalogue.asp?isbn=9781107020580 Alan M. Turing]*, Centenary Edition, Cambridge University Press, 2012, ISBN 978-1-107-02058-0
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* Биография
* Фотографии
* Г. Далидович *«Заметки об искусственном интеллекте: [http://old.russ.ru/netcult/20001130_dalido.html маргаритки Тьюринга] , [http://old.russ.ru/netcult/20001210_dalido.html Энигма Тьюринга] , [http://old.russ.ru/netcult/20001220.html Яблоко Тьюринга] »*
* ''Роберт Харрис''. '''Enigma''' 
* Список статей, отчетов и лекций Тьюринга 
* Иван Первачев «Алан Тьюринг»

Категори:Ингалсан математикаш
Категори:Ингалсан логикаш
Категори:Ингалсан криптографаш
Къеди-Отар

**Къеди-Отар** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Эдал-Отаран йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Байрам-Эвл

**Байрам-Эвл** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Иза йу Байрам-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

## Истори
1818 шарахь Ермоловс Ӏосман-Юртара а, Караагачера а, Байрам-Эвлара а, Хаси-Эвлара а, Генж-Эвлара а, Баша-Бек-Юртара а Казах-Мирза-Юртара конвойца массо нохчий ара баьхира.

## Тайпанаш
* Туркой
* Беной кхин а.

## Галерей

файл:Улица и мечеть в Байрамауле.jpg|Байрам-Эвлар урам а, маьждиг а


## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Бооти-Йурт

**Бооти-Йурт** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Иза йу Бооти-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

## Истори
Бооти-Йуьртан цӀе кхузара бахархоша схьайаьлла бохуш дуьйцу кхузахь вехаш хиллачу Бота цӀе йолуш ша кепара амал йолуш хиллачу нохчочун цӀерах.

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
ГӀазмне

**ГӀазмне** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Иза йу ГӀазмнен йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
эвла йу Хаси-Эвлан къилбаседехьа Хаси-Эвл — Бабаюрт автотрассин тӀехь, оцу нах беха меттигийн гергарчу хьесапехь йуккъехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу — Сулевкент, къилбехьа йу — Куруш.

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Убийхьажиотар

**Убийхьажиотар** — ДегӀастанан Бабаюртан кӀоштара эвла йу.

Иза йу Убийхьажиотаран йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
эвла йу Теркан аьтту агӀора йистехь, Бабаюртан малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа йу — Чувал-Кутан а, Хасанай а, къилбаседа-малхбузехьа йу — Старогладовски а, Курдюковски а, къилба-малхбузехьа йу — Уцмиюрт а, ИбрехӀимотар а, къилба-малхбалехьа йу — Керла ЧӀаьнка-Юрт, малхбалехьа йу — Туршунай.

## Билгалдахарш

Категори:Бабаюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Эдал-Отар

**Эдал-Отар** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Иза йу Эдал-Отаран йуьртан меттиган административан центр.
## Бахархой

## Географи
Эвла йу ГӀурий хи йистехь, Хаси-Эвлан къилбаседехьа 25 км йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбехьа йу — Къеди-Отар, къилбаседехьа йу — Тутлар а, Шагада а.

## Истори
Цхьаболу Ӏилманчаш дийцарехь Эдал-Отар йиллина нохчий-аьккхий волуш Эдал цӀе йолу стага "Эдалан кӀотар".

2005 шаран майхь ГӀурий хи тӀедалар бахьнехь эвла хи эккхинера.

## Галерей
 
файл:Адильотар.JPG|Эдал-Отар лакхара хьажча
файл:Улица в Адильотаре.jpg|Эдал-Отарар урам
файл:Памятник Воину-освободителю в с.Адильотар.JPG|Мукъадаккхархочун хӀоллам
файл:Въезд в с. Адильотар.JPG|Эдал-Отаран чугӀойла
файл:Река Акташ. с.Адильотар.JPG|Хи ГӀурий Эдал-Отаран уллехь
файл:Адильотарская средняя общеобразовательная школа.JPG|Школа


## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Сала-Йурт

**Сала-Йурт** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Иза йу Сала-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

## Истори
Йиллина Ӏовхоша цӀеран маьӀна ду «Саалан юрт».

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏумар-Отар

**Ӏумар-Отар** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

ГӀазмнен йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Географи
Эвла йу Хаси-Эвлан къилбаседа-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа йу — Эдал-Отар, къилбаседа-малхбалехьа — Сулевкент, къилба-малхбузехьа йу — Салахь-Эвла, къилба-малхбалехьа йу — Куруш, къилба-малхбузехьа йу — Керла-ИчӀичӀаьлла, малхбалехьа йу — ГӀазмне.

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Чонт-Эвл

**Чонт-Эвл** (йуьззина цӀе Чонтой-Эвл) — ДегӀастанан Кизилюртан кӀоштара эвла.

Иза йу Чонт-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Кизилюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Бовуар, Симона де

**Симо́на де Бовуа́р** (; 1908 шеран 9 январь, Париж — 1986 шеран 14 апрель) — французийн йаздархо, философ, феминизман идеолог. Жан-Поль Сартран доттагӀа а, ойла цхьанайогӀург а.

## Оьрсийн маттахь
* 
* 
* 
* *Симона де Бовуар* Очень легкая смерть / Предисл. Л. Токарева. М.: Республика, 1992.
** Прелестные картинки / Пер. с фр. Л. Зониной
** Очень легкая смерть / Пер. с фр. Н. Столяровой
** Сломленная / Пер. с фр. Б. Арзуманян
** Нужно ли сжечь маркиза де Сада? Эссе / Пер. с англ. Н. Кротовской и И. Москвиной-Тархановой
* *Симона де Бовуар* Трансатлантический роман. Письма к Нельсону Ольгрену 1947—1964. / Пер. с фр. И. Мягковой при участии А. Зверева, предисл. С. Ле Бон де Бовуар. М.: Искусство, 2003.

## Билгалдахарш

## Литература
* Полторацкая Н. И. Симона де Бовуар и Россия (по книгам воспоминаний писательницы)// Наваждения: к истории «русской идеи» во французской литературе XX в.: материалы российско-французского коллоквиума (С.-Петерб., 2-3 июля 2001 г.)/ отв. ред. С. Л. Фокин. М.: Наука, 2005. С.114-127.
* Долгов К. М. О встрече с Жан-Поль Сартром и Симоной де Бовуар // Вопросы философии.2007. № 2. С. 151—160.
* Appignanesi, Lisa, 2005, Simone de Beauvoir, London: Haus, ISBN 1-904950-09-4
* Bair, Deirdre, 1990. Simone de Beauvoir: A Biography. New York: Summit Books, ISBN 0-671-60681-6
* Rowley, Hazel, 2005. Tête-a-Tête: Simone de Beauvoir and Jean-Paul Sartre. New York: HarperCollins.
* Suzanne Lilar, 1969. Le Malentendu du Deuxième Sexe (with collaboration of Prof. Dreyfus). Paris, University Presses of France (Presses Universitaires de France).
* Fraser, M., 1999. Identity Without Selfhood: Simone de Beauvoir and Bisexuality, Cambridge and New York: Cambridge University Press.

## Хьажоргаш
* Из БСЭ. Бовуар Симона де . Издание3-е.
* книги С.Бовуар в французской библиотеке 
* Афоризмы Симоны де Бовуар
* «Прелестные картинки»  — роман, посвящено Клоду Ланцману.
* «Сломленная» и «Очень легкая смерть»  — романы. Париж 1964 год.
* Обширный сайт о Симоне де Бовуар на португальском языке 
* Светлана Айвазова «Второй пол» и женское движение России
7 декабрь

## Оцу динахь бинарш

* Агуев, Арби (1987 шеран 7 декабрь) — Австрехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо;
* Хомский, Ноам (1928 шеран 7 декабрь) — америкин лингвист, публицист, философ, теоретик, Массачусетсан технологин институтан лингивистикан профессор, формалин меттанашийн классификацин автор (*Хомскин иерархи*).

## Оцу динахь белларш

Категори:7 декабрь
Комсомольски (Кизилюртан кӀошт)

**Комсомольски** — ДегӀастанан Кизилюртан кӀоштара эвла.

Иза йу Комсомольскан йуьртан меттиган административан центр.

## Бахархой

## Географи
Юрт ю «Кавказ» федералан трассан гена йоцуш. Кизилюрт малхбалехьа, уллера нах беха меттигаш: малхбалехьа ю — Стальск а, Шушановка а.

## Билгалдахарш

Категори:Кизилюртан кӀоштан нах беха меттигаш
1596 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Рене́ Дека́рт (1596 шеран 31 март, Лаэ (провинци Турень), хӀинца Декарт — 1650 шеран 11 февраль, Стокгольм) — французийн философ, математик, механик, физик, физиолог, аналитикан геометрин а, таханлера алгебрин символикин а кхоллархо, философехь *къорге шекон методан* кхоллархо, физикехь механицизман кхоллархо.
Фрейд, Зигмунд

**Зи́гмунд Фрейд** (иштта олу Фройд; , МФА . Йуьззина цӀе **Сигизмунд Шломо Фрейд**, ; 1856 шеран 6 май, Фрайберг, Австрийн импери — 1939 шеран 23 сентябрь, Лондон) — австрийн психолог, психиатр, невролог.

## Фрейдех лаьцна книгаш
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Фрейд культурехь

### Литературахь а, кинематографехь а
Фрейд не раз становился героем драматических произведений — к примеру, «Истерии» (1993 шо) Терри Джонсона, «Лечения беседой» (2002 шо) Кристофера Хэмптона (экранизирована Дэвидом Кроненбергом в 2011 шо под названием «Опасный метод»), «Дикобраза» (2008 шо) Майкла Мерино, «Последнего сеанса Фрейда» (2009 шо) Марка Гермайна. Учёный также стал персонажем многочисленных кинофильмов и телесериалов — полный их список по каталогу IMDb составляет 71 картину.

### Музейш а, памятникаш а

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

### <small>О Зигмунде Фрейде и психоанализе</small>
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* Фрейд Мошкован библиотекехь
*  
*  
*  
*  
*  
*  
* Виртуальная выставка «Зигмунд Фрейд. К 155-летию со дня рождения»
1332 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Абу Зейд Абдуррахма́н ибн Мухаммад ибн Хальду́н аль-Ха́драми аль-Ашби́ли (1332 шеран 27 май, Тунис — 1406 шеран 17 март, Каир) — Ӏарбийн бусулбан философ, историк, ойланча.
1724 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Иммануи́л Кант (1724 шеран 22 апрель, Кёнигсберг, Прусси — 1804 шеран 12 февраль, *циггахь*) — немцойн философ, немцойн классикан философин бухбиллинарг.
Шушановка

**Шушановка** — ДегӀастанан Кизилюртан кӀоштара эвла.

Стальскан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Кизилюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Гельбах (эвла)

**Гельбах** — ДегӀастанан Кизилюртан кӀоштара эвла.

Иза йу Гельбахан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:Кизилюртан кӀоштан нах беха меттигаш
12 февраль

## Оцу динахь бинарш

* Линкольн, Авраам (1809 шеран 12 февраль — 1865 шеран 15 апрель) — америкин пачхьалкхан гӀуллакххо, 16-гӀа АЦШн президент (1861—1865).

## Оцу динахь белларш

* Кант, Иммануил (1724 шеран 22 апрель — 1804 шеран 12 февраль) — немцойн философ, немцойн классикан философин бухбиллинарг.

Категори:12 февраль
Ӏосман-Йурт

**Ӏосман-Йурт** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Иза йу Ӏосман-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
Ӏосман-Йурт  йу Хаси-Эвлара дӀа ГӀизлар гӀала боьдучу новкъахь 8 км йолуш.
## Истори
Баккхийчара дийцарехь, 300 шо зама йу xӀapa йурт йиллина. Тайпана шоной, билтой, зандакъой, цӀонтарой, кур­чалой хилла Ӏосман-Йурт йиллинарш а, кхузахь баьхнарш а.

1818 шарахь Ермоловс Ӏосман-Йуртара а, Караагачера а, Байрам-Эвлара а, Хаси-Эвлара а, Генж-Эвлара а, Баша-Бек-Йуртара а Казах-Мирза-Йуртара конвойца массо нохчий ара баьхира.

## Билгалдахарш

## Литература
; Жайнаш
* 

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Кейнс, Джон Мейнард

**Джон Ме́йнард Кейнс, 1-й барон Кейнс** (, 1883 шеран 5 июнь, Кембридж — 1946 шеран 21 апрель, поместье Тилтон, графство Сассекс) — ингалсан экономист, экономикехь кейнсианство цӀе йолу боламан бухбиллинарг.

## Сочинениш
* Денежное обращение и финансы в Индии (Indian Currency and Finance, 1913)
* Экономические последствия мира (The Economic Consequences of the Peace, 1919)
* Трактат о денежной реформе (A Tract on Monetary Reform, 1923)
* Конец laissez-faire (The End of laissez-faire, 1926)
* Трактат о деньгах (A Treatise of Money, 1931)
* Общая теория занятости, процента и денег (General Theory of Employment, Interest and Money, 1936)
* Трактат о вероятности.

## Литература
* *Альтер Л. Б.* Буржуазная политическая экономия США. — М., 1971. — Гл. 45-76.
* *Брегель Э. Я.* Критика буржуазных учений об экономической системе современного капитализма. — М., 1972. — Гл. 4.
* *Селигмен Б.* Основные течения современной экономической мысли / пер. с англ. — М., 1968. — С. 493—506.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Friedman M.* John Maynard Keynes // Federal Reserve Bank of Richmond Economic Quarterly. — 1997. — Vol. 83, no. 2.
* *Hansen A. Н.* A guide to Keynes. — N. Y., 1953.
* *Harrod R. F.* The life of John Maynard Keynes. — L., 1951.
* *Raico R.* Was Keynes a Liberal? // The Independent Review. — 2008. — Vol. 13, n. 2. — pp.&nbsp;165–188.
* *Rothbard M. N.* Keynes, the Man. — *in*: Dissent on Keynes. A Critical Appraisal of Keynesian Economics (ed. by M. Skousen). — New York: Praeger, 1992. — pp.&nbsp;171–98.
* *Skidelsky R.* John Maynard Keynes (in 3 vols.). — New York, 1983, 1992, 2000.
: *сокр.версия:* John Maynard Keynes 1883—1946: Economist, Philosopher, Statesman. — New York: Macmillan, 2004. — 800 pp.
* *Stewart М.* Keynes and after. — Harmondsworth, 1967.

**Общий обзор:**
* История экономических учений: учебное пособие / Под ред. В. Автономова, О. Ананьина, Н. Макашевой. — М.: ИНФРА-М, 2004.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Professor Robert Skildesky explains J.M Keynes theories video
* Professor Robert Skidelsky on economist John Maynard Keynes video
* Фотографии
* Парадокс бережливости и оптимизма
* Приходи новый Джон Кейнс!
* Дж. М. Кейнс как завершающий экономист «Мейнстрима»
* Метод профессора Тинбергена
* Общая теория занятости, процента и денег
* Джон Мейнард Кейнс
1632 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Джон Локк (1632 шеран 29 август, Рингтон, Сомерсет, Ингалс — 1704 шеран 28 октябрь, Эссекс, Ингалс) — ингалсан педагог, философ, эмпиризман а, либерализман а векал.
Макиавелли, Никколо

**Никколо́ Макиаве́лли** (Макьявелли, ; 1469 шеран 3 май, Флоренци — 1527 шеран 21 июнь, *циггахь*) — италийн ойланча, философ, йаздархо, политикин гӀуллакххо. Иза вара Флоренцин дипломатин гӀуллакхашна жоп луш волу пачхьалкхан секретарь 1498 шо дуьйна 1512 шо кхаччалц, тӀеман теорин жайнийн автор. Иза вара онда пачхьалкх хила лууш. Ӏедал чагӀдархьам хӀуа да мегир ду бохуш вара иза. И деригга цо шен 1532 шарах арахецна «Паччахь» цӀе йолу гӀарадаьлла жайна тӀехь йаздира.

thumb|right|'''Никколо́ Макиаве́лли''', Флоренцехь йолу памятник

thumb|Никколо Макиавеллин каш

## Макиавеллис аьлларг
* «Цель оправдывает средства» — иза Макиавеллис аьлла бах, амма цхьайолу хьосташках иза аьлларг Томас Гоббс йа Игнатий де Лойолас хилла бах.
* «Хьайчарна — дерриг. МостагӀашна — закон».

## Йазйинарш

## Самукъане хилларш
* **Assassin’s Creed: Brotherhood** компьютеран ловзарехь Макиавелли ассасин а, Борджиа доьзалан мостагӀ а ву.
* Америкин рэпер Тупак Шакур *Makaveli* харц цӀерца ловзуш вара.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

: *Язйинарш*
* 
* Никколо Макиавелли. Сочинения.
* Никколо Макьявелли. «Сочинения и письма», М.: «АСТ», 2004, 820 страниц (pdf)
* Макиавелли. Десять писем (письма к Веттори)
* Николай Макиавелли. «Государь», «Рассуждения на первые три книги Тита Ливия» 1869  (pdf)
* «Рассуждения о первой декаде Тита Ливия» Пер. Р. Хлодовского
* «Государь» Пер. Г.Муравьевой, М.: «Художественная литература», 1982.

: *Библиографи*
* Л. М. Баткин. Макьявелли; Е. П. Никитин. Загадка «Государя»; С. Н. Бледный. Истоки российского «макиавеллизма» 
* Попова И. Ф. «Правила императоров» танского Тай-цзуна и «Государь» Н. Макиавелли //Восток-Запад. Историко-литературный альманах 2003—2004. Под редакцией акад. В. С. Мясникова. М., 2005. С.191-203. ISBN 5-02-018485-3 (в обл.).
* Макиавелли в России: Восприятие на рубеже веков /Сост. Э. Г. Азгальдов, И. А. Быстрова; Под ред. В. Т. Данченко, В. А. Скороденко, Ю. Г. Фридштейна; Науч. консультант П. Д. Баренбойм. — М.: Рудомино, 1996. — 144 с.
* Максима Макиавелли. Уроки для России XXI века: Статьи. Суждения. Библиография /Под общей ред. П. Баренбойма; Автор идеи и руководитель проекта П. Баренбойм; Отв. ред. Е. Ю. Гениева. — М.: Рудомино, 2001. — 361 с.
* Грамши А.  Тюремные тетради
* Фейхтвангер Лион, «Гойя, или Тяжкий путь познания». М., Правда, 1982
* Каппони Н. Макиавелли / Пер. с англ. М.: Вече, 2012. — 352 с., ил. — Серия «Великие исторические персоны», 3 000 экз., ISBN 978-5-9533-5336-6
* Тененбаум Б. Великий Макиавелли: Темный гений власти: «Цель оправдывает средства?». — М.: Яуза, Эксмо, 2012. — 480 с. — «Гении власти». — 3000 экз., ISBN 978-5-699-54146-1
* Макиавелли, Никколо — Биография. Библиография. Высказывания 
* Николло Макиавелли: горе уму — Передача Натальи Басовской на радио «Эхо Москвы»

Категори:Италийн йаздархой
Категори:Италийн политикаш
Категори:Италийн философаш
Категори:Италийн литература
Кокрек

**Кокрек**, **Накхане**, **Накхе** () — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Иза йу Кокрекан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Коьстке

**Коьстке** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла.

Иза йу Коьсткен йуьртан меттиган административан центр.

## Истори
Коьсткехь йу нохчех схьабаьлла нах бехаш куьп, цуьнна цӀе йу «Мычыгъиш-аул».

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Умаш-Эвл

**Умаш-Эвл** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Бот-Юртан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Пятилетка (ДегӀаста)

**Пятилетка** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Коьсткен йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Лакхлакх-Йурт

**Лакхлакх-Йурт** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Коьсткен йуьртан меттиган йукъа йогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Симсара (ДегӀаста)

**Симсара** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Ӏосман-Юртан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Географи
Ӏосман-Юртана йуххехь йу. 
## Истори
Кхузахь а йурт йиллина, баьхначарна йукьахь бу коьртачу декъана зандакъой, цӀонтарой, шоной, билтой.

## Билгалдахарш

## Литература
; Жайнаш
* 

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏабдрашид-Отар

**Ӏабдрашид-Отар** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара кӀотар.

Шовданен йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Географи
КӀотар йу Хаси-Эвлан къилбаседа-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа йу — Ӏумар-Отар, къилбаседа-малхбузехьа йу — Салахь-Эвла, къилба-малхбузехьа йу — Йоккха-Бамт-Йурт а, Сала-Йурт а, къилба-малхбалехьа йу — Умаш-Эвл а, Бооти-Йурт а, малхбалехьа йу — Куруш, малхбузехьа йу — Керла-ИчӀичӀаьлла.

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
1900 шо

## Оцу шарахь белларш
* Фри́дрих Ви́льгельм Ни́цше (1844 шеран 15 октябрь, Рёккен, Германи — 1900 шеран 25 август, Веймар, Германи) — немцойн философ, филолог, композитор, шатайпа философин хьехаман кхоллархо.
Руссо, Жан-Жак

**Жан-Жак Руссо́** (; 1712 шеран 28 июнь, Женева — 1778 шеран 2 июль, Эрменонвиль, Парижан уллехь) — французийн йаздархо а, ойланча а, композитор а, ботаник а. Цо кхоьллина дуьххьара демократи. Иза хӀинца йолуш цхьайолу пачхьалкхашкахь, масала Швейцарехь.

thumb|200px|Руссо вина цӀа

thumb|Руссо. Алан Рамзайс диллина сурт

## Виццавар
[150px|мини|справа|Жан-Жак Руссо (1712—1778). Вина 250 шо кхачаран арахецна почтан марка. [СССР. 1962 шо]]
* Францин дукха коммунашкахь болуш бу Руссон цӀе йолу урам.
* Францин хӀордан тӀеман флотехь дара «Жан-Жак Руссо» цӀе йолу кема.

## Литература
* Роланд-Гольст Г. Жан Жак Руссо: его жизнь и сочинения. — М.: Новая Москва, 1923.
* Верцман И. Е. Жан-Жак Руссо. — М., 1958.
* Асмус В. Ф. Жан Жак Руссо. — М.: Знание, 1962.
* Лотман Ю. М. Руссо и русская литература XVIII в., в кн.: Эпоха Просвещения, Л., 1967.
* Сиволап И. И. Ж-Ж. Руссо в советской литературе. 1917—1976 гг. (к 200-летию со дня смерти) // Французский ежегодник. 1976. — М., 1978. — С. 247—257.
* Дворцов А. Т. Жан Жак Руссо. — М.: Наука, 1980. — 112 с.
* Занадворова Т. Л. Сентиментализм Ж.-Ж.Руссо. — Челябинск, 1983.
* Ж.-Ж. Руссо: Pro et Contra Автор: Златопольская А. А. и др. — Издательство: Русской Христианской гуманитарной академии. 2005. — 798 с. ISBN 5-88812-220-3
* Занин С. В. Общественный идеал Жан-Жака Руссо и французское Просвещение XVIII века . — СПб.: Мiръ, 2007. — 535 с.
* Длугач Т. Б. Три портрета эпохи Просвещения. Монтескье. Волтер. Руссо (от концепции просвещенного абсолютизма к теориям гражданского общества). — М.: Изд-во Инситута философии РАН (ИФРАН), 2006. — 249 с.
* Морлей Д. Руссо. Пер. с англ. — 2-е изд., М.: Либроком, 2012. 480 с., Серия «Из наследия философской мысли: великие философы», ISBN 978-5-397-02219-4
* Cassirer Ernst. Rousseau, Kant, Goethe. — Princeton University Press, 1945.
* Kitsikis Dimitri. Jean-Jacques Rousseau et les origines françaises du fascisme. — Nantes: Ars Magna Editions, 2006.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* *Лион Фейхтвангер*. Мудрость чудака, или Смерть и преображение Жан-Жака Руссо
* *Манфред А.* Молодой Руссо
* Руссо Мошкован библиотекехь
* *Жан-Жак Руссо*. Эмиль, или о воспитании
* 
* Rousseau Association/Association Rousseau , a bilingual association devoted to the study of Rousseau’s life and works
* Encyclopædia Britannica entry of the Internet version 
* Philosophy Bites Audio Lecture, Professor Melissa Lane, Princeton University 
* Science Live Audio Lecture, Professor Timothy O’Hogan, Oxford University 
* A version of The Social Contract, slightly modified for easier reading
Хаама-Йурт

**Хаама-Йурт** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Иза йу Хаама-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏаьндари

**Ӏаьндари** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла.

Иза йу Ӏаьндарин йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
Эвла йу ГӀурий хина йистехь, Хаси-Эвлан къилбаседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа йу — Тотурбийкала, къилбаседа-малхбузехьа йу — Алтмирз-Йурт а, ГӀан-Йурт а, къилбехьа йу — Дылым, къилба-малхбалехьа йу — ГӀозтала а, Инчха а, къилба-малхбузехьа йу — Пхьарчхошка а, Ширча-Эвла а, малхбалехьа йу — БайтогӀе, малхбузехьа — ГӀачалкъа.

## Истори
Ӏаьндарехь Ӏаш болу гуенаш боху шаш кхузахь аборигенаш ду нохчийн Гуьнара схьаделлар долуш, уьш бу аренан тӀера дукху йолу эвлашкахь Ӏаш , ткъа тюменаш шаш кхерсташ лелаш болу ногӀий хилар билгал до.

Этнограф Н. Семеновс Теркан-ГӀой-хина йукъ йуьйцуш билгалдо цигахь нохчийн а, ногӀийн а, гӀажарийн а куц долу нах Ӏаш хилар. Ӏаьндарин а лакхарчу аренан массо йартийн а бахархойн тӀе хьажча гуш ду уьш нохчий хилар боху цуо.

## Бахархой

; Къаьмнийн хӀоттам
Лерана 2002 шарахь:
* гӀумкий — 6 025 стаг (93,1 %)
* суьйлий — 346 стаг (5,3 %)
* даьргӀой — 69 стаг (1,1 %)
* нохчий — 13 стаг (0,2 %)
* гӀазгӀумкий — 8 стаг (0,1 %)
* оьрсий — 7 стаг (0,1 %)

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Геметюбе

**Геметюбе** —  ДегӀастанан Бабаюртан кӀоштара эвла. Бахархой — 1494 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Геметюбен йуьртан меттиган административан центр.
 
## Билгалдахарш

Категори:Бабаюртан кӀоштан нах беха меттигаш
1905 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Жан-Поль Шарль Эма́р Сартр (1905 шеран 21 июнь, Париж — 1980 шеран 15 апрель, Париж) — французийн философ, йаздархо, драматург, педагог. 1964 шарахь литературин Нобелин совгӀатан лауреат (тӀе ца ийцира).
ЧӀаьнка-Йурт

**ЧӀаьнка-Йурт** —  ДегӀастанан Баба-Йуьртан кӀоштара эвла. 

Адиль-ЯнгӀийуьртан йуьртан меттиган йукъа йогӀу.

## Географи
Баба-Йуьрта хьала 17 км некъ бу ЧӀаьнка-Йуьрта. 
## Истори
Вайнах (нохчий, гӀалгӀай) цӀера бахале, ЧӀаьнка-Йурт йил­личхьана, баьхна коьртачу декьана зандакъой, Ӏаларой.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
; Жайнаш
* 
* 
Категори:Бабаюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏаьлампашин-Йурт

**Ӏаьлампашин-Йурт** — ДегӀастанан Бабаюртан кӀоштара эвла. Бахархой — 640 леррана 2008 шарахь.

Геметюбен йуьртан меттиган йукъа йогӀу.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Бабаюртан кӀоштан нах беха меттигаш
1723 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Ада́м Смит (1723 шеран 16 июнь, Керколди, Шотланди, Йоккха Британи — 1790 шеран 17 июль, Эдинбург, Шотланди, Йоккха Британи) — шотландийн экономист, философ; таханлера экономикин  теорин бухбиллинчарах цхьаъ.
16 июнь

## Оцу динахь бинарш
* Никаев, Шамиль (1995 шеран 16 июнь) — Бельгехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо;
* Смит, Адам (1723 шеран 16 июнь — 1790 шеран 17 июль) — шотландийн экономист, философ; таханлера экономикин теорин бухбиллинчарах цхьаъ.

Категори:16 июнь
Янгылбай

**Янгылбай** —  ДегӀастанан Бабаюртан кӀоштара эвла. Бахархой — 127 леррана 2008 шарахь.

Мужукайн йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Бабаюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Львовски № 1

**Львовски № 1** () —  ДегӀастанан Бабаюртан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Бабаюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Вольтер

**Вольте́р** (; 1694 шеран 21 ноябрь, Париж, Франци — 1778 шеран 30 май, Париж, Франци; Бакъ цӀе **Франсуа-Мари Аруэ**, ; *Voltaire* — анаграмма «Arouet le j(eune)» — «Аруэ жиманиг» (латинан йозанца — AROVETLI) — гӀарвелла французийн философ, поэт, прозаик, сатирик, историк, публицист.

## Литературин кхолларалла

### Драматурги

Вольтерс йазйина 28 трагеди. Царна йуккъехь:
* «Эдип» (1718 шо)
* «Брут» (1730 шо)
* «Заира» (1732 шо)
* «Цезарь» (1735 шо)
* «Альзира» (1736 шо)
* «Магомет» (1741 шо)
* «Меропа» (1743 шо)
* «Семирамида» (1748 шо)
* «Спасённый Рим» (1752 шо)
* «Китайская сирота» (1755 шо)
* «Танкред» (1760 шо)

## Библиографи
# Собрание сочинений в 50 тт. — Р. 1877—1882.
# Переписка Вольтера, там же, тт. 33—50.
# Языков Д. Вольтер в русской литературе. 1879.
# Романы и повести, перевод Н. Дмитриева. — СПб., 1870.
# Собрание стихотворений, перевод Курочкина. II, — СПб., 1869.
# Вольтер М.-Ф. Кандид. — Пантеон, 1908 (сокращённо переиздан — «Огонёк», 1926).
# Вольтер М.-Ф. Принцесса Вавилонская. Издательство «Всемирная литература», 1919.
# Вольтер М.-Ф. Орлеанская девственница", в 2 тт., с примечаниями и статьями, 1927.
# Вольтер. Эстетика. Статьи. Письма. — М.: Искусство, 1974.
# Иванов И. И. Политическая роль французского театра в XVIII веке. — М., 1895. на сайте Руниверс
# Засулич В. Вольтер. — СПб., 1909.
# Шахов А. Вольтер и его время. — СПб., 1912.
# 
# Desnoiresterres G. Voltaire et la société du XVIII siècle, 8 vv. — P., 1867—1877.
# Morley J. Voltaire. — London, 1878 (русский перевод. — M., 1889).
# Bengesco G. Voltaire. Bibliographie de ses œuvres. 4 vv. — P., 1889—1891.
# Champion G. Voltaire. — P., 1892.
# Strauss D. F. Voltaire. — Lpz., 1895 (русский перевод. — M., 1900).
# Crousle L. La vie et les œuvres de Voltaire. 2 vv. — P., 1899.
# Lanson G. Voltaire. — P., 1906.
# Brandes. Voltaire. 2 vv. — P., 1923.
# Maugras G. Querelles des philosophes Voltaire et Rousseau. — P., 1886.
# Brunetière F. Les époques du théâtre français. — P., 1892.
# Lion H. Les tragédies et les théories dramatiques de Voltaire. — P., 1896.
# Griswald. Voltaire als Historiker. — 1898.
# Ducros L. Les encyclopédistes. — P., 1900 (есть русский перевод).
# Robert L. Voltaire et l’intolérance réligieuse. — P., 1904.
# Pellissier G. Voltaire philosophe. — P., 1908.

### Экранизациш
* 1960 шо. «Простодушный»
* 1994 шо. «Простодушный»

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш

* БСЭ. Вольтер. Издание 3-е 
* БЭС. Вольтер
* Занимательные факты
* Жизнь Вольтера 
* Передача радиостанции «Эхо Москвы» «Всё так» о Вольтере
* Луков Вл. А. Вольтер // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира», 2010.

Категори:Французийн философаш
Категори:Французийн поэташ
Категори:Французийн йаздархой
Категори:Французийн историкаш
Категори:Французийн публицисташ
Категори:Французийн сатирикаш
Туршунай

**Туршунай** —  ДегӀастанан Бабаюртан кӀоштара эвла. Бахархой — 1074 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Туршунайн йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Бабаюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Уцми-Йурт

**Уцми-Йурт** —  ДегӀастанан Бабаюртан кӀоштара эвла. Бахархой — 3666 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Уцми-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр..

## Истори
1944 шарахь нохчийн кьам махках даккхале кхузахь xӀapa йурт йилличхьана баьхна зандакъой, цӀонтарой, дерриге а 100 гергга цӀа. ХӀинца а нохчашка йухайирзина йац и йурт.

## Билгалдахарш

## Литература
; Жайнаш
* 
Категори:Бабаюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Вебер, Макс

**Максимилиа́н Карл Эми́ль Ве́бер** (; 1864 шеран 21 апрель, Эрфурт, Прусси — 1920 шеран 14 июнь, Мюнхен, Германи) — немцойн социолог, философ, историк, политикин экономист. Веберан ойланаш боккху Ӏаткъам бира йукъараллин Ӏилманаш кхиаран. Иза ву, Эмиль Дюркгеймца а, Карл Марксца а цхьаьне социологин бухбиллинарг лоруш.

## Сочинениш

### Оьрсийн маттахь арахецнарш
* *Вебер М.* Аграрная история древнего мира. — М., 1923; переиздание М.: Канон-пресс-Ц; Кучково поле, 2001.
* *Вебер М.* Исследования по методологии наук — М.: ИНИОН, 1980.
* *Вебер М.* Избранные произведения: Пер. с нем.; сост., общ. ред. и послесл. Ю. Н. Давыдова; предисл. П. П. Гайденко; коммент. А. Ф. Филиппова. — М.: Прогресс, 1990.
* *Вебер М.* Работы М. Вебера по социологии, религии и культуре / АН СССР, ИНИОН, Всесоюз. межвед. центр наук о человеке при президиуме. Вып. 2. — М.: ИНИОН, 1991.
* *Вебер М.* Избранное. Образ общества / Пер. с нем. — М.: Юрист, 1994.
* *Вебер М.* История хозяйства: Город. — М.: Канон-пресс-Ц, Кучково поле, 2001.
* *Вебер М.* Политические работы, 1895—1919 = Gesammelte Politische Schriften, 1895—1919 / Пер. с нем. Б. М. Скуратова; послесл. Т. А. Дмитриевой. — М.: Праксис, 2003.
* *Вебер М.* Протестантская этика и дух капитализма. — М., 2003.
* *Вебер М.* Хозяйство и общество / Пер. с нем. под научн. ред. Л. Г. Ионина. — М.: Изд-во ГУ-ВШЭ, 2010. ISBN 5-7598-0333-6

## Билгалдахарш

## Литература
* *Арон Р.* Этапы развития социологической мысли / Общ.ред. и предисл. П. С. Гуревича. — М.: Издательская группа «Прогресс» — «Политика», 1992.
* *Вебер Марианна.* Жизнь и творчество Макса Вебера. — М.: РОССПЭН, 2007.
* *Гайденко П. П., Давыдов Ю. Н.* История и рациональность: Социология Макса Вебера и веберовский ренессанс. — М., 1991.
* 
* *Давыдов Ю. Н.* Макс Вебер и современная теоретическая социология: Актуальные проблемы вебер. социологического учения. — М.: Мартис, 1998.
* *Кравченко Е. И.* Макс Вебер. — М.: Весь Мир, 2002. — 224 с — Серия «Весь мир знаний». — ISBN 5-7777-0196-5.
* *Льюис Дж.* Марксистская критика социологических концепций Макса Вебера. — М., 1981.

## Хьажоргаш

* Комментарий Макса Вебера к русской революции 
* Теория социального действия: от М. Вебера к феноменологам 
* Книги Вебера в библиотеке «Гумер»
* Книги Вебера на сайте «Политнаука»

Категори:Немцойн социологаш
Категори:Немцойн историкаш
Категори:Немцойн философаш
Категори:Немцойн экономисташ
Куйбышево (ДегӀаста)

**Куйбышево** —  ДегӀастанан Тарумовкан кӀоштара эвла. Бахархой — 51 леррана 2008 шарахь.

Калиновкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Тарумовкан кӀоштан нах беха меттигаш
КхарабагӀли (ДегӀаста)

**КхарабагӀли** —  ДегӀастанан Тарумовкан кӀоштара эвла.

Иза йу КхарабагӀлин йуьртан меттиган административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Тарумовкан кӀоштан нах беха меттигаш
Кочубей (ДегӀаста)

**Кочубей** — ДегӀастанан Тарумовкан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 7272 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Кочубейн йуьртан меттиган административан центр.

## Истори
Эвла йиллина  1723 шарахь. Дийцарехь Пётр Великис Каспин поход ечу хенахь эвла йолчу меттигехь хилла йийсаран базар, цунделла эвлах Ӏаьржа базар олуш хилла. XVII бӀешаран чаккхехь эвлан уллехула гӀазкхийн эвла хилар хууш ду.

1962 тӀера 1992 кхаччалц эвлан яра гӀалин кепара аьлла.

## Социалан инфраструктура
Эвлахь йу больница, 3 школа, полицин дакъа, цӀе яйархойн дакъа, 2 пошт, базар,

## Географи
эвла йу ахгӀум-арен тӀехь. Аьхка эвлахь дукху йовха хуьйла. Ӏа доьвха хуьйла, январан йукъехь дукху ло догӀу. Эвлан гена боцуш Каспин хӀорд бу.

## Бахархой

; къаьмнийн хӀоттам
2002 шо:
* суьйлий-34,1 %,
* оьрсий-34,1 %,
* даьргӀой-21,4 %,
* гӀазгӀумкий-2,3%.

## Билгалдахарш

Категори:Тарумовкан кIоштан нах беха меттигаш
Айбатхановски лесничество

**Айбатхановски лесничество** —  ДегӀастанан Тарумовкан кӀоштара кӀотар йу. Бахархой — 94 леррана 2008 шарахь.

Уллубиевскан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Тарумовкан кӀоштан нах беха меттигаш
Аверьяновка (ДегӀаста)

**Аверьяновка** — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 3354 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Аверьяновкан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Ефимовка (ДегӀаста)

**Ефимовка** — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 690 леррана 2010 шарахь.

Аверьяновкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
26 апрель

## Оцу динахь бинарш

* Лю́двиг Йо́зеф Иога́нн Витгенште́йн (1889 шеран 26 апрель, Вена — 1951 шеран 29 апрель, Кембридж) — австрихойн философ, логик, аналитикан философин векал, XX бӀешеран гӀарвелла ойланча.

## Оцу динахь белларш

Категори:26 апрель
1130 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Чжу Си (1130 шеран 18 октябрь — 1200 шеран 23 апрель) — Китайн философ, Ӏилманча, энциклопедист, литератор, текстолог и Конфуцийc язйиначун комментатор, хьехархо, неоконфуцианстван коьрта векал.
Чанакья

**Чанакья** (370—283 шш. в. з. к.), иштта а вевзуш ву **Каутилья, Вишнугупта**, **Ватсьяяна** цӀерашца — гӀарваьлла ХӀиндийн брахман, Чандрагупта паччахь Магадхе пачхьалкхахь дарже хоттош а, цул хьалхалера паччахь вохош а доккха дакъа лецнарг. Иза вевзуш вара шен хьекъал а, хӀилла а бахьнехь. Индехь иза вустуш ву Макиавеллица. Амма Макиавеллис шен книгаш язйира Чанакьял 1800 шо тӀехь. Цо язйина олуш ду политикех а, оьздингаллех а лаьцна Чанакья-сутра а, Чанакья-раджанитишастра а цӀераш йолу трактаташ. Иштта цо язйина «Артхашастра» цӀе йолу политикин трактат. Санскритехь иза ду «Пайданах лаьцна Ӏилма» бохург.

thumb|right|Нанда импери заза докхуча хенахь

thumb|right|Маурья импери Чандрагуптас кхуллучу хенахь

thumb|right|Чандрагуптин импери дозанаш шорделчул тӀехь

thumb|259px|Маурийн империн дато ахча пийлан а, чӀурган а билгалонаш тӀехь йолуш

## Литература
* *Бонгард-Левин Г. М.* ХӀиндийский брахман Чанакья в античной традиции // Вестник древней истории. 1982. № 1. С. 13-26.
* *Вигасин А. А.* «Устав о рабах» в «Артхашастре» Каутильи // Вестник древней истории. 1976. № 4. С. 3-19.
* *Лелюхин Д. Н.* Государство, администрация, политика в Артхашастре Каутильи // Вестник древней истории.1993. № 2. С. 4-25.
* *Burrow T.* Canakya and Kautalya // Annals Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona. 1968. 48-49. P. 17-31.
* *Goyal S. R.* Kautiliya and Megasthenes. Meerut, 1985.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ведические афоризмы Чанакьи Пандита
*  Политическая этика Чанакьи 

Категори:ХӀинди
Пригородни (ДегӀаста)

**Пригородни** — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 453 леррана 2010 шарахь.

ГӀизларан йуьртан меттиган йукъайогӀуш.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
1542 шо

## Оцу шарахь бинарш
* '''Сийлахь воккху Акба́р I''' (Абу́ль-Фатх Джалалудди́н Муха́ммад Акба́р) (1542 шеран 14 октябрь, Умеркот, Синд — 1605 шеран 26 октябрь, Фатехпур-Сикри) — Тимуридехь ваьлла Индин кхозлугӀа паччахь, Сийлахь баккхи моголан Индехь импери кхоьллина Бабуран кӀентан кӀант.
14 октябрь

## Оцу динахь бинарш
* Сийлахь воккху Акбар I (1542 шеран 14 октябрь — 1605 шеран 26 октябрь) — Тимуридехь ваьлла Индин кхозлугӀа паччахь, Сийлахь баккхи моголан Индехь импери кхоьллина Бабуран кӀентан кӀант.

Категори:14 октябрь
Сийлахь воккху Акбар I

**Абу́ль-Фатх Джалалудди́н Муха́ммад Акба́р**, алсамо вевзаш ву **Сийлахь воккху Акба́р** цӀарца (; 1542 шеран 14 октябрь, Умеркот, Синд — 1605 шеран 26 октябрь, Фатехпур-Сикри) — Тимуридехь ваьлла ХӀиндин кхозлугӀа паччахь, Сийлахь баккхи моголан Индехь импери кхоьллина Бабуран кӀентан кӀант. Акбарс чӀагӀйира Моголан династи, тӀемашца дуккха шордира пачхьалкхан доза. 1605 шарахь и велчу хенахь Сийлахь баккхи Моголан империс дӀалоцура Къилбера а, Йуккъера а ХӀиндин доккха дакъа. Цо дукха хийцамаш бира пачхьалкхахь а, тӀемахь а, динахь а доьзна. Сийлахь воккху Акбар паччахь волу хенахь ХӀиндин культурас а, искусствос а заза деккхира.

## Валар

1605 шеран 3 октябрехь Акбар цомгуш хилир. 1605 шеран 26 октябрехь Акбар велира. Иза дӀавоьллира Сикандра гӀалахь йина къуббехь.

## Акбар культурехь

### Литературехь
* Салман Рушди «Флорентийская чародейка» / «The Enchantress of Florence» (2008 шо, рус. перевод 2009 шо ISBN 978-5-367-01063-3)

### Кинематографехь
* Великий могол (1960 шо)
* Джодха и Акбар (2008 шо)

## Литература
* *Б.Гаскойн.* Великие моголы. М., 2003.
* Антонова К. А., Очерки общественных отношений и политического строя Могольской Индии времён Акбара (1556—1605), М., 1952.
* Smith V. А., Akbar, the Great Mogul, Oxford, 1917.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Абу-л-Фазл Аллами. Акбар-наме
* Акбар Джелаль-ад-дин. издание 3-е. К. А. Антонова
Косякино (ДегӀаста)

**Косякино** — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 1495 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Косякинан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Мангул-Эвл

**Мангул-Эвл** — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 74 леррана 2010 шарахь.

Крайновкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Суюткино

**Суюткино** — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. 

Крайновкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Бахархой

## Истори
Суюткина коса йиллина 1890 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
20 июль

## Оцу динахь бинарш
* Адаев, Султан Амаевич (1957 шеран 20 июль — 2015 шеран 4 февраль) — нохчийн музыкант, дирижёр, нохчийн халкъан пондарийн оркестр куьйгалхо, Нохчийн Республикин Халкъан артист;
* Александр Македонский (*Сийлахь воккху Александр III*, 356 шо в. з. к. 20 июль — 323 шо в. з. к. 10 июнь) — Шира Македонин паччахь, баьчча, веллачул тӀехь йохна йоккху пачхьалкхан кхоллархо.
* Кодзоев, Ибрагим Абибулатович (1939 шеран 20 июль) — еза атлетикан СССР Сийлахь тренер, халкъашна юккъера категорин суьдхо. Цо Ӏамийначарна юккъехь бу СССР а, Европин а, дуьненан а, Олимпан ловзарийн а чемпионаш, 3 СССР Сийлахь спортан мастер, 16 халкъашна юккъера классан СССР спортан мастер, 200 сов СССР спортан мастер.
* Яхиханов, Рустам Хожаевич (1986 шеран 20 июль) — нохчийн художник, Россин художникийн бертан декъашхо.

Категори:20 июль
Грузински (ДегӀаста)

**Грузински** — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштан йукъайогӀу эвла. Бахархой — 190 леррана 2008 шарахь.

Керла Серебряковкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Ашока

**Сийлахь воккху Ашока** («лаза ца веш винарг») — Маури империн паччахь в. з. к. 273 шо дуьйна 232 шо кхаччалц. Масийтта тӀамехь тоьллачул тӀехь цо Къилбера Азин доккха дакъа керадерзира Афганистанера Бенгали а Майсуре а кхаччалц. Ашока вевзаш ву цо буддизм баржабаран бахьнехь.

## Литература
* Маурийская империя при Ашоке — История Индии (Антонова К. А., Бонгард-Левин Г. М., Котовский Г. Г.)
* 
* 
* *Bongard-Levin, G. M.* Mauryan India. (Stosius Inc/Advent Books Division, May 1986). ISBN 0-86590-826-5.
* *Chauhan, Gian Chand (2004).* Origin and Growth of Feudalism in Early India: From the Mauryas to AD 650. — Munshiram Manoharlal, Delhi. ISBN 978-81-215-1028-8.
* 
* *Falk, Harry.* Asokan Sites and Artefacts — A Source-book with Bibliography. (Mainz: Philipp von Zabern, [2006]). ISBN 978-3-8053-3712-0.
* *Gokhale, Balkrishna Govind (1996).* Asoka Maurya. (Twayne Publishers). ISBN 978-0-8290-1735-9.
* *Hultzsch, Eugene (1914).* The Date of Asoka. — The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland (Oct., 1914), pp.&nbsp;943–951. Article stable URL
* *Keay, John.* India: A History. (Grove Press; 1 Grove Pr edition May 10, 2001). ISBN 0-8021-3797-0.
* 
* 
* *Sastri, K. A. Nilakanta (1967).* Age of the Nandas and Mauryas. — Reprint: 1996, Motilal Banarsidass, Delhi. ISBN 978-81-208-0466-1.
* *Swearer, Donald.* Buddhism and Society in Southeast Asia. — Anima Books. Chambersburg, PA. 1981. ISBN 0-89012-023-4.
* *Thapar, Romila (1973).* Aśoka and the decline of the Mauryas. 2nd ed. — Oxford University Press, Reprint, 1980. ISBN 0-19-560381-8.

## Хьажоргаш
* King Asoka and Buddhism. Historical and Literary studies 
* *Моханачанд Киранаги.* Ашока
Ататюрк, Мустафа Кемаль

**Мустафа́ Кема́ль Ататюрк**; *Гази Мустафа Кемаль-паша* (; 1881 шеран 19 май — 1938 шеран 10 ноябрь) — Туркойчоьнан реформаш йинарг а, политик а, пачхьалкхан гӀуллакххо а, эскаран хьаьким а ву; Туркойн Республикин халкъан партин бухбиллинарг а, хьалхара куьйгалхо а ву; Туркойчоьнан хьалхара президент вара, иштта таханлера туркойн пачхьалкхан бухбиллинарг ву.  Дуьненахь дахар массарелла теллина адамашна йукъавоьдуш ву иза.

## Галерей


Сурт:Ataturk visits a school.jpg
Сурт:Atatürk vatandaşla sohbet ediyor (30 Aralık 1931).jpg



## Билгалдахарш

## Литература
* *Ушаков А. Г.* Феномен Ататюрка. Турецкий правитель, творец и диктатор. М.: Центрполиграф, 2002.
* 
* 

## Хьажоргаш
* Министерство Культуры и Туризма Турции
* Всё об Ататюрке
* Живой журнал о нео — Османизме
* Потрет Ататюрка на горе

Категори:Туркойчоьнан президенташ
14 шо

## Оцу шарахь белларш
* Гай Ю́лий Це́зарь А́вгуст (вича хенахь — **Гай Октавий Фурин**, в. з. к. 63 шеран 23 сентябрь, Рум — 14 шеран 19 август, Нола) — руман политикин гӀуллакххо, принципатан бухбиллинарг (в. з. к. 27 шеран 16 январера), Сийлахь воккху понтифик (с в. з. к. 12 шо дуьйна), Даймехкан да (в. з. к. 2 шо дуьйна).

Категори:I бӀешо
Кенафни Завод

**Кенафный Завод** — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 40 леррана 2008 шарахь.

Ясная Полянан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Арсланбек

**Арсланбек** — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштара эвла. Бахархой — 0 леррана 2008 шарахь.

Арсланбекскан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Кумли

**Кумли** — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштара эвла. Бахархой — 877 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Кумлин йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Аджидада

**Аджидада** — ДегӀастанан Кумторкалан кӀоштара эвла.

Иза йу Аджидадан йуьртан меттиган административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Кумторкалан кӀоштан нах беха меттигаш
1815 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Отто фон Бисмарк (**Отто Эдуард Леопольд Карл-Вильгельм-Фердинанд герцог фон Лауэнбург князь фон Бисмарк унд Шёнхаузен**; 1815 шеран 1 апрель — 1898 шеран 30 июль) — князь, политик, пачхьалкхан гӀуллакххо, хьалхара Германин империн канцлер (шозлугӀа рейхан).
Дахадаевка

**Дахадаевка** — ДегӀастанан Кумторкалан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 284 леррана 2010 шарахь.

Коркмаскалан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Кумторкалан кӀоштан нах беха меттигаш
24 июль

## Оцу динахь бинарш
* Симо́н Боли́вар (1783 шеран 24 июль, Каракас — 1830 шеран 17 декабрь, Санта-Марта, Колумби) — массарелла а Ӏаткъаме а, вевзуш волу а Америкехь йолу Испанин колонишан паргӀатъякхаран тӀемашан куьйгалхо.
* Виситаев, Адам Мовсарович (1948 шеран 24 июль) — пелхьо, Россин Федерацин Халкъан артист, Гиннесан рекордийн книган рекордсмен.

Категори:24 июль
Арыхкент

**Арыхкент** — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла йу. Бахархой — 584 леррана 2002 шарахь.

Апшин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Аркас (эвла)

**Аркас** — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 317 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Аркасан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Лаха Каранай

**Лаха Каранай** — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 222 леррана 2002 шарахь.

Лакха Каранайн йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Лаха Казанище

**Лаха Казанище** — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла йу. Бахархой — 13220 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Лаха Казанищен йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
1769 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Наполео́н I Бонапа́рт (1769 шеран 15 август, Аяччо, Корсика — 1821 шеран 5 май, Лонгвуд, Сийлахь Еленин гӀайра) — Францин император 1804 шо дуьйна 1815 шо кхаччалц, таханлера Францин бухбиллина сийлахь воккху французийн баьчча а, пачхьалкхан гӀуллакххо а.
Качкалык

**Качкалык** — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла йу.

Чанкурбен йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Манас (ДегӀаста)

**Манас** — ДегӀастанан КхарабудагӀгентан кӀоштара гӀалин кепара эвла йу.

Иза йу Манасан гӀалин меттиган административан центр.

## Бахархой

2010 шеран Йерригроссийн бахархой лараран хаамашца:
* даьргӀой — 3210 адам (65,9 %)
* гӀумкий — 1008 адам (20,7 %)
* гӀазгӀумкий — 323 адам (6,6 %)
* суьйлий — 222 адам (4,6 %)
* оьрсий — 56 адам (1,1 %).

## Билгалдахарш

Категори:КхарабудагӀгентан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:ДегӀастанан гӀалин кепара эвлаш
Аданакх

**Аданакх** ( — ДегӀастанан КхарабудагӀгентан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 1511 (2012 шо).

Иза йу Аданакхан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:КхарабудагӀгентан кӀоштан нах беха меттигаш
Сираги

**Сираги** — ДегӀастанан КхарабудагӀгентан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 640 (2010 шо).

Губденан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:КхарабудагӀгентан кӀоштан нах беха меттигаш
Экибулак

**Экибулак** — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла йу. Бахархой — 187 леррана 2002 шарахь.

Эрпелин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
747 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Сийлахь-воккха Карл (747 шеран 2 апрель, Льеж, Бельги — 814 шеран 28 январь, Ахенан гӀала) — франкийн паччахь 768 шо дуйьна (къилбера дакъехь 771 шо дуьйна), лангобардийн паччахь 774 шо дуьйна, Баварин герцог 788 шо дуьйна, Малхбузан император 800 шо дуьйна.
1874 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Уи́нстон Леона́рд Спе́нсер-Че́рчилль (1874 шеран 30 ноябрь, Бленхейман гӀала — 1965 шеран 24 январь, Лондон) — британийн пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакххо, Йокккха Британин премьер-министр 1940 шо дуьйна 1945 шо кхаччалц а, 1951 шо дуьйна 1955 шо кхаччалц; тӀеман журналист, йаздархо, Британин академин сийлахь декъашхо (1952 шо), Литературин Нобелин совгӀатан лауреат (1953 шо).
24 январь

## Оцу динахь бинарш

* Белоусов, Юрий Николаевич (1922 шеран 24 январь — 1994 шеран 13 август) — СССР футболист, «Терекан» тренер.

## Оцу динахь белларш

* Черчилль, Уинстон (1874 шеран 30 ноябрь — 1965 шеран 24 январь) — британийн пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакххо, Йокккха Британин премьер-министр дуьйна кхаччалц а, дуьйна кхаччалц; тӀеман журналист, йаздархо, Британин академин сийлахь декъашхо, Литературин Нобелин совгӀатан лауреат.

Категори:24 январь