open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Йоза хаар

**Йоза хаар** — адаман шен маттахь язда а, деша а хаар. Статистикехь йоза хууш лоруш ву массо а стаг, шен дахарех лаьцна йоца текст язъя а, деша а, кхета а хууш верг.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* А. А. Сафронов ПЕРВАЯ ВСЕОБЩАЯ ПЕРЕПИСЬ НАСЕЛЕНИЯ РОССИИ 1897 г. РАЗРАБОТКА ДАННЫХ О ГРАМОТНОСТИ, ИХ ИНФОРМАЦИОННЫЙ ПОТЕНЦИАЛ И ДОСТОВЕРНОСТЬ 
* Портал ЮНЕСКО «Грамотность» (англ.)
* Рубакин Н. Грамотность // Новый энциклопедический словарь. Т. 14 СПб С. 411—419
* Грамотность  / Российская педагогическая энциклопедия. Т. 1. М., 1993 URL: www.otrok.ru/teach/enc/txt/4/page95.html
* Грамотность// Большая Советская Энциклопедия М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.

Категори:Дешар
Карате

**Карате́** йа **каратэ́** (олу *каратэ*, от , МФА ; *каратэ-до:* «деса куьйган некъ») — тӀеман говзалла, герз доцуш тӀелатаран а, дуьхьало йаран а система. Цу йукъахь йу куьйгашца а, когашца яш йолу тохараш а, блокаш а.

## Карате исбаьхьаллехь
;Фильмаш
* «Черный пояс» («Kuro Obi»), Япони, 2007 шо
* «Обреченный на одиночество» («Kenka karate kyokushinken»), Япони, 1975 шо
* «Воин ветра» (Къилбера Корей, 2004 шо)

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Всё о карате. История карате, школы и стили карате, мастера карате, философия карате.
* История карате в СССР, интервью с основателем российского каратэ Тадеушем Касьяновым
* Карате.ру
* Основные принципы карате
* Одесская федерация Иайдо и Будо 

Категори:Латараш
Вараев, Башир Магомедович

**Баши́р Магоме́дович Вара́ев** (1964 шеран 23 февраль) — нохчийн дзюдоист, 4-за СССР чемпион (1986-1989 шерашкахь), 4-за Европин чемпион (1987—1990 шерашкахь), Дуьненан кубок йаьккхинарг, Олимпиадан совгӀатхо.

## Биографи
Вина 1964 шеран 23 февраль. 1983 шарахь дуьненан чемпионатехь Башир Вараевс йаьккхира дато мидал 71 кг кхаччалц йолу йозаллин категорехь. 1986 шо дуьйна иза халкъашна йуккъера турнирашкахь толамаш баккха волавелира. 1987 шо дуьйна 1990 шо кхаччалц 4-за Европин чемпион хилира иза. 1987 шарахь цо йаьккхира дуьненан чемпионатан дато мидал. 1988 шарахь Олимпиадехь цо йаьккхира дато мидал. 1990 шарахь иза хилира Дика Ӏалашон ловзарийн чемпион. 1989 а, 1991 шерашкахь иза хилира дуьненан чемпионатан борзан совгӀатхо.

## СовгӀаташ

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Башир Вараев
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Дурбан

**Ду́рбан** (, зулу маттахь *eThekwini* «гавань уллера меттиг», шира цӀе **Порт-Наталь**, ) — Къилба-Африкин Республикин гӀала. Йиллина 1835 шарахь. Бахархойн дукхалла 536 644 адам леррана 2007 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Къилба-Африкин Республика
Омдурман

**Омдурма́н** — Суданера Кlай Нил олучу хийистера гӀала, гӀалин агломерацин йукъайогӀу агломерацин йукъайогӀуш йолу кин гӀаланаш ХӀартум а, Къилбаседа ХартӀум а. ГӀалин бахархойн дукхалла 2,8 миллион (2012).

## Билгалдахарш

Категори:Судан
Касабланка

**Касабла́нка** ( — «къай цӀа», , *Ад-Дар-эль-Беида* — «къай цӀа») — Мароккон гӀала, пачхьалкхан уггар дукха нах беха гӀала. Атлантикин Ӏапказан йистера йокха порт, иза йу Рабата олучу коьрта гӀалин гена йоцуш. Бахархойн дукхалла — 3 356 337 (леррана 2012 шарахь).

## Билгалдахарш

Категори:Марокко
Кано (Нигери)

**Ка́но** () — Нигерин гӀала, Кано олучу штатан административан центр. Бахархойн дукхалла 3 848 885 адам леррана 2007 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Нигери
Шахматаш

**Ша́хматаш** — лерина йина фигураш йолуш 64 клетка йолу стол тӀехь ловзош долу логикин ловзар. Ловзаран цӀе ялла гӀажарийн меттара. *Шах* а, *мат* а бохург ду *шах велла*.

## Литература
* *Линдер И. М.* Эстетика шахмат. М.: Советская Россия, 1981. 240 с. Серия: Шахматное искусство.
* *Лучицкая С.* Метафоры средневекового общества: тело, здание, шахматы  // «На меже меж Голосом и Эхом». Сб. статей в честь Т. В. Цивьян. М., 2007, с. 269—275
* 
* Журнал «Наука и жизнь», 2007 год, № 7, № 8, форум

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Официальный сайт Международной шахматной федерации (ФИДЕ) 
* Chess-News. Новости шахмат 
* ChessPro. Профессионально о шахматах
* Шахматный online-телеканал ChessTV   
* Новости мировых шахмат 
* Журнал «64 — Шахматное обозрение»
* Шахматная библиотека 

Категори:Спорт
Йайн атлетика

**Йайн атле́тика** — вадар а, болар а, кхисабалар а, кхиссараш а вовшахтоьхна спортан тайпа. Йайн атлетика йу дуьненанхь массарелла а йаржиначарехь спортан тайп.

Йайн атлетикин куьйгалхо деш ю Халкъашна йуккъера йайн атлетикин федерацийн ассоциаци (ИААФ). Иза кхоьллина 1912 шарахь. 2011 шарахь цунна йуккъе йогӀуш йара 212 халкъан федераци.

## Истори

Йайн атлетикин шардараш йан болабелира дукха зама хьалха. Уьш йора дегӀ чӀагӀдрахьам. Йайн атлетикан исторе йолайелла Шира Грецехь в. з. к. 776 шо хьалха хилла йолу Олимпиадехь.

## Спортхой
Массарела а дукха дашо медалаш яккхинарш бу Карл Льюис (АЦШ) а, Пааво Нурми (Финлянди) а — 9 дашо мидал. Дуьненан спортан исторехь гӀарйойла результаташ гайтинарш бу:


* Роберт Корженевски (Польша)
* Джесси Оуэнс (АЦШ)
* Валерий Брумель (СССР)
* Эл Ортер (США)
* Сергей Бубка (СССР, Украина)
* Майкл Джонсон (АЦШ)
* Хишам Эль-Герруж (Марокко)
* Хайле Гебреселассие (Эфиопи)
* Кенениса Бекеле (Эфиопи)
* Усэйн Болт (Ямайка)

* Нина Пономарёва-Ромашкова (СССР)
* Татьяна Казанкина (СССР)
* Ирена Шевиньская (Польша)
* Хайке Дрехслер (ГДР)
* Вилма Рудольф (АЦШ)
* Стефка Костадинова (Болгари)
* Джекки Джойнер-Керси (АЦШ)
* Месерет Дефар (Эфиопи)
* Тирунеш Дибаба (Эфиопи)
* Елена Исинбаева (Росси)
* Ян Железный (Чехи)


## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Официальный сайт ВФЛА
* Легкая атлетика России и мира — новости, результаты, фото
* IAAF Rules and Regulations  Правила на официальном сайте ИААФ
* Билл Глэд, Брайан Роу. Справочник ИААФ по организации и проведению соревнований .

Категори:Спорт
Автоспорт

**Автоспо́рт** (**автомобилан спорт**; , иштта ) — наха машенаш тӀехь хьалха валар къуьйсуш техникин спортан тайпанаш.

### Хьалхара автоспортан йахьалло
Автоспорт йолайелла 1894 шарахь. 1893 шаран 19 декабрехь «Le Petit Journal» цӀе йолу Парижера газетас кхайкхира хьалхара машенийн сихалла хилар. Иза хила йезара 1894 шаран 22 июлехь. Дакъа лоцуш берш бара Парижер Руане кхаччалц 126 км некъ 8,5 сахьтал кӀезга хан йойъуш бан безаш. Оцу йахьаллонехь дакъа лаца лууш хилира 102 стаг. Цера машенаш тайп-тайпана йара: бензинаца а, мехк даьттаца а, Ӏаьца а, токаца а лелаш.

## Коьрта автоспортан чемпионаташ
* Шоссейно-кольцевые автогонки:
** Формулаш: Формула-1, IndyCar, Суперлига Формула, Формула-2, ГП2, ГП2 Азия, Формула-3, Мировая Серия Рено, Международная Формула Мастер, Формула-Русь.
** Спорт-прототипы: Серия Ле-Ман (ЛМС), Американская серия Ле-Ман (АЛМС), Гранд-Ам.
** Кузовные гонки: RRC, FIA GT, Серия Ле-Ман (ЛМС), НАСКАР, ДТМ, Чемпионат мира в классе Туринг, СпидКар, Суперстарс.

* Ралли:
** Классическое ралли: Чемпионат мира по ралли, Интерконтинентальный раллийный чемпионат
** Ралли-рейды: Ралли Дакар, Кубок мира по ралли-рейдам, Ралли Трансориенталь, Ралли Африка, Ралли Шёлковый Путь.

### Йаккхий сихаллаш
* Гран-при Монако (Формула-1)
* Нюрбургринган 24 сахьт (Кузовной чемпионат)
* Индианаполисан 500 миля (IndyCar)
* Ле-Манан 24 сахьт
* Дайтонан 24 сахьт (Гранд-Ам)
* Спа 24 сахьт (FIA GT2 Европин чемпионат)
* Монте-Карлон ралли
* Дакаран ралли
* Гран-при Макао (Формула-3)

## Хьажоргаш
* Международная автомобильная федерация 
* Автомобильный спорт в России и в мире
* Автоспорт в Беларуси

Категори:Техникин спортан тайпанаш
Категори:Спортан индивидан тайпанаш
Баскетбол

**Баскетбо́л** ( — тускар, *ball* — буьрка) — буьркаца спортан ловзар. Баскетболехь ловзуш ши команда хуьлу. ХӀора командан Ӏалашо йу буьрка дуьхьалболчера тускаран чукхоссар а, шайн тускар Ӏалашдар а. Тускар ду 3,05 метр лекха хӀоттина (10 фут). ХӀора командера майданан тӀехь хуьлу пхип стаг. Командехь 12 стаг хуьлу. Ловзуш берш ма-луу хийца йиш йу. Генара (3 очко луш долу сизал дехьара) буьрка чукхоьссича 3 очко ло. Оцу сизал сехьара чукхоьссича 2 очко ло. ГӀудан кхоссар чукхоьссича 1 очко ло. Баскетболан майда йу 28 метр йеха а, 15 метр шуьйра а. Баскетбол йу дуьненахь гӀаръялла спортан тайп.

Баскетбол йу Олимпан ловзарийн программе йукъайогӀуш 1936 шо дуьйна. И ловзар кхоьллинарг, Джеймс Нейсмит оцу Олимпиадехь хьаша вара. Божарийн йуккъехь баскетболан дуьненан чемпионаташ йолайелира 1950 шарахь, зударашна йуккъера чемпионаташ — 1953 шарахь, Европин чемпионаташ — 1935 шарахь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* www.fiba.com  — сайт ФИБА
* www.fibaeurope.com — сайт ФИБА Европа
* www.uleb.net  — сайт УЛЕБ
* www.basket.ru  — сайт РФБ
* www.nba.com — сайт NBA
* www.basketball.ru — новостной и обзорный портал

Категори:Спорт
Теннис

**Те́ннис** йа **йоккха теннис** — спортан тайп. Теннисехь къовсалуш хуьлу шиъ («цхьацца ловзар») йа виъ спортсмен («шишша ловзар»). Ловзаран Ӏалашо йу ракеткашца буьрка дуьхаьлболчера агӀоне дехьакхоссар дуьхьалболчагара сехьа ца кхоссалучу кепар.

Таханлера теннисан официалан цӀе йу «лаун-теннис» ( [lɔːn] — бай). И цӀе тиллина иза реал-теннисахь къастаярхьам («жё-де-пом» французийн маттахь). Реал-теннис йа теннисан шира тайп. Цунах ловза йаккхий чоьнашкахь кхоьчу тайпан кортан тӀехь.

Теннис йу олимпан спортан тайп.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Официальный сайт ATP-тура 
* Официальный сайт WTA-тура 
* Официальный сайт ITF 
* Официальный сайт Федерации тенниса России
* Новости мирового тенниса 
* Теннис в энциклопедии «Кругосвет»  

## Литература
* 
* 

* **Метцлер П.** Теннис / Пер. с англ. В. Вашедченко, Ю. Яснева. — М.: Агентство «ФАИР» , 1997. — 336 с, ил.

* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Спорт
Бейсбол

**Бейсбо́л** (, *base* — «бух», *ball* — «буьрка») — командан спортан ловзар бейсболан буьркаца а, битаца а. Яхьаллонашкахь дакъа лоцу шина командас. ХӀора командехь 9 (наггахь 10) стаг хуьлу.

Бейсбол чӀогӀа яржина Кубехь а, АЦШ а, Венесуэлехь а, Японехь а, Китаехь а, Къилбера Кореехь а. АЦШ а, Японехь а, Чехехь а, кхоьчу пачхьалкхашахь а яржина ю софтбол — атта йина бейсболан тайп. Цунах ловзало чохь а, жима байнаш тӀехь а. Тахана бейсболах ловза 120 пачхьалкхахь.

Цунах тера ловзараш ду крикет а, песаполо а Финляндехь, ойна Румынехь а, лапта Россиехь а.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Международная Федерация Бейсбола
* Конфедерация Европейского Бейсбола 
* История игры в Венесуэле 

Категори:Спорт
Крикет

**Кри́кет** () — командан вовшах хьакхацалуш спортан тайп. Иза ду бита а, буьрка а лелош йолу ловзарашна юкъадогӀуш.

Крикет кхоллаелла XVI бӀешарахь Англин къилбехь. XVIII бӀешо чекхдолуш хенахь иза хилира халкъан спортан тайп. Йоккха Британин экспанси бахьнехь иза дуьне ма-дду дӀасаяржира. Хьалхара гулйина командийн ловзараш хилира XIX бӀешо юкъакхаьчча.

ХӀора командехь хуьлу 11 стаг. Крикетех ловзу буц йолу байн тӀехь. И бай эллипсан кепехь хила беза. Майдан юккъехь хуьлу деакӀов дакъа — «питч». Питч хуьлу 22 ярд беха а, 10 фут шуьра а. Питчан готта агӀонашкахь шиъ дечка «ков» хуьлу. Питчан йисташкахь ловза дакъеш къастадо кхоьчу майданех леррина дина сизнашца («кризаш»).

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* Сайт Международного совета крикета
* Сайт чемпионата мира ODI

Категори:Спорт
Гольф

**Гольф** () — спортан ловзар. Къовсалучера Ӏалашо ю жима буьрка клюшкашца леррина деккхина жима ор чутохар. Тоьлларг лору клюшка къезга тоьхнарг.

## Истори
Ловзар кхолладелла Шотландехь. Иза кхоьллинарш бу жан Ӏуй. Уьш къиссалора гӀожмишца тӀулгаш пхьагалийн Ӏуьргаш чу тоха гӀерташ. Схьахетарехь, гольф кхоллаелла XIV бӀешарахь. XV бӀешарахь Шотландехь юкъадели масийтта закон «гоуфах» ловзар ца могуьйтуш. XVII бӀешарахь гольфах ловза болабелира Нидерландашкахь. Гольф таханлера кепе еара XIX бӀешарахь.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Кевин Макгимпси, Дэвид Нич*. Гольф: раритеты и реликвии. История гольфа в восемнадцати лунках. — Перевод с английского Михаила Гребнева под общей редакцией Алексея Николова. ИД «Анатолия», 176 с. Москва 2006
* *Кевин Макгимпси*. Гольф: история мяча. — Перевод с английского Михаила Гребнева под общей редакцией Алексея Николова, ИД «Анатолия». 526 с. Москва 2006
* *Б. Галлахер, М. Уилсон*. Гольф для начинающих. — Перевод Т. Новиковой. Фаир-Пресс, М. 2005, 192 с.

## Хьажоргаш

* Международная Федерация гольфа
* PGA Тур
* Всё о гольфе в России и в мире

Категори:Спорт
Регби-футбол

**Регби** () — масийтта вовшаххьакъалуш командан ловзарийн тайп. Уьш кхоллаелла XIX бӀешарахь. Царех шиъ гуттара йаржинарг йу регби-15 а, регбилиг а (регби-13). Ингалсан мотт буьцу пачхьалкхашахь царех олу **регби-футбол** (). Регби-15 а, регбилиган а куьйгалхо до Халкъашна йуккъера регбин советас а, Халкъашна йуккъера регбилиган федерацис а. Шортта кхийолу регбин тайпанаш иштта оцу шина федерацин керахь йу.

## Билгалдахарш

## Хьосташ
* 
* 

## Хьажоргаш

Категори:Спорт
21 октябрь

## Оцу динахь бинарш
* Альфред Нобель (1833 шеран 21 октябрь — 1896 шеран 10 декабрь) — Швецин химик а, инженер а, кхоллархо а. Нобелин совгӀат хӀоттинарг.

Категори:21 октябрь
Претори

**Прето́ри** — Къилба-Африкин Республикин коьрта гӀала, Гаутенг олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 2 345 908 стаг (2007 шо).

## ДоттагӀий-гӀаланаш

*  Вифлеем, Палестина Пачхьалкх
*  Йоханнесбург, Къилба-Африкин Республика
*  Вашингтон, АЦШ
*  Тайбэй, Тайвань
*  Киев, Украина
*  Тегеран, Иран
*  Баку, Азербайджан
*  Амман, Иордани
*  Делфт, Нидерландаш

## Билгалдахарш

Категори:Къилба-Африкин Республика
Ловзо хӀума

**Ловзо хӀума** — ловзаран лерина йина хӀума.

Дуьненахь йолуш а, йоцуш а хӀуманаш кхуллуш, ловзо хӀуманаш гӀо до бераш Ӏамош а, царна дуьне довзийта а, хабар Ӏамийта а. Уьш лелош ю бераш Ӏамош.

## Хьажоргаш
* Музей торговли- Торговля игрушками в СССР
* Игрушка. Энциклопедия мастерства 

## Билгалдахарш

Категори:Ловзо хӀумнаш
Вовшахлатар

**Вовшахлатар** — вовшахлатаран а, ша шен ларваран а тайпанаш. Уьш дукха хьолехь Малхбалера евлира. Тахана кхиош ю дукха пачхьалкхашахь. Цера коьрта Ӏалашо тахана спорт а, могашалла латтадар а ю.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Выбор единоборства для ребёнка
* <Современный взгляд на боевые искусства

Категори:Спорт
Лубумбаши

**Лубумбаши** (, 1966 шо кхаччпалц — **Элизабетвиль**) — Демократин Республика Конгон шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала, Лакхара Катанга олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла — 1 630 186 (1994 шарахь 851 эзар.).

## Билгалдахарш

Категори:Демократин Республика Конго
Мбужи-Майи

**Мбу́жи-Ма́йи** (, 1966 шо кхаччалц — Бакванга) — Демократин Республика Конгон гӀала. Иза ю шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала (Киншасал а Лубумбашил а тӀехьа).

Малхбалера Касаи олучу провинцин коьрта гӀала, алмазаш доху гӀала.

Бахархойн дукхалла — 1 559 073 адам (2010).

## Билгалдахарш

Категори:Демократин Республика Конго
Варри

**Ва́рри** — Нигерин гӀала, Дельта олучу штатан мехкадаьттан индустри йолу коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 1 млн адам.

## Билгалдахарш

Категори:Нигери
Окленд (Керла Зеланди)

**О́кленд** (, ) — Керла Зеландин йокха гӀала. Бахархойн дукхалла 1,3 миллион адам.

## Билгалдахарш

Категори:Керла Зеланди
Майдугури

**Майдугури** (ингл. *Maiduguri*) — Нигерин гӀала. Бахархойн дукхалла 1 197 497 адам леррана 2009 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Нигери
Кананга (гӀала)

**Кананга** — Демократин Республика Конгон Лулуа олучу провинцин административан центр. бахархойн дукхалла — 1&nbsp;130&nbsp;100 адам. (2004).

## Билгалдахарш

Категори:Демократин Республика Конго
Кордова (гӀала, Аргентина)

**Ко́рдова** () — Аргентинера гӀала, Кордова олучу провинцин коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла 1,2 млн стаг (2001), Аргентинан шен бахархойн дукхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала йу. агломерацехь (Гран-Кордова ()).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Аргентина
Санта-Крус-де-ла-Сьерра

**Санта-Крус-де-ла-Сьерра** () — Боливера гӀала, Санта-Крус олучу департаментан а, цуьна Андрес Ибанез олучу провинцин а административан центр. Бахархойн дукхалла — 1 528 683 стаг (2006). Йиллина 1560 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Боливи
Салвадор

**Салвадор** () — Бразилин Баия штатера муниципалитет.

## Географи

Муниципалитетан майда — .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бразилин картанаш
* Бразилин муниципалитетийн порталаш

Категори:Баия штатан муниципалитеташ
Категори:Бразилин муниципалитеташ
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Йоца нардаш

**Йоца нардаш** — кхоьчун нардан ловзарех массара шуьра держина ловзаран тайп.

## Йоца нардийн бакъонаш

## Литература

* Магриль Пол, Магриль Робертс Рене. Нарды. Переводчик: В. Сомило. Баланс Бизнес Букс. ISBN 966-8644-59-Х, ISBN 1-59386-027-7; 2006 г. 448 стр.
* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Правила игры 
* Удвоение ставок
* Разновидности коротких нард и правила игры 

Категори:Ловзарш
Го

**Го** (; кхин  **вэйци**,  **падук**) — ламастан стратегин стол тӀехь ловзош долу ловзар. Иза кхолладела шира Китайхь в. з. к. 2000-на а, 200-а шерашна юккъехь. XIX бӀешо кхаччалц иза Малхбале Азехь бен девзуш дацара. XX бӀешарахь иза дуьне ма-дду дӀасадержира. Иза дуьненахь массарелла а держиначу ловзарех цхьаъ ду. Иза Дуьненан хьекъалан ловзарашкан коьрта пхеа ловзаран йукъа догӀуш ду.

## Литература
*  — первая книга по го и рэндзю, изданная в России.

* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 

* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 
* RusGolib — вики-сайт о го на русском
* Sensei’s Library — вики-сайт о го на английском

### Гон лерина йина сайташ
* Интерактивное введение в го (курс Хироки Мори) — основы игры го (для корректной работы сайта необходимо наличие Java Runtime Environment)
* Мыслить и побеждать — игра Го для начинающих — Русский учебник по игре го
* Научись играть в го  — статьи о го для начинающих
* Игра го для начинающих  — сборник статей, обучающий курс по игре го
* GoKifu — свежие партии профессионалов
* Goproblems.com и Goproblems.ru — задачи по го (для корректной работы сайта желательно наличие Java Runtime Environment)

### Ловзаран сервераш
Список интернет-серверов, используемых для игры в го через Интернет:
* Pandanet Internet Go Server (IGS) — старейший го-сервер в Интернете
* KGS Go Server (KGS) (20 языков, в том числе английский и русский) — включает большую русскую комнату; клиент — CGoban 3, с закрытым протоколом
* BadukWorld
* WBaduk 
* The Legend Go Server (LGS)
* World-wide InterNet Gokaisho (WING)
* Online Go Server (OGS) — пошаговая игра в го
* igGameCenter
* Dragon Go Server (множество языков, в том числе английский и русский) — пошаговая игра в го
* Free Internet Correspondence Games Server (FICGS) — игра по переписке в шахматы и го
* PlayOK  

Категори:Ловзарш
Белу-Оризонти

**Бе́лу-Оризо́нти** () — Бразилин гӀала а, муниципалитет а, Минас-Жерайс олучу штатан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 2412,937 стаг (2007 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Бразили
Манаус

**Мана́ус** () — Бразили гӀала, Амазонас олучу штатан коьрта гӀала.

Экономикин-статистикин Манаус олучу жима кӀоштан йукъайогӀу.

Бахархойн дукхалла 1 982 179 стаг (2013 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Бразили
Гояни

**Гоя́ни** () — Бразилин гӀала а, муниципалитет а, Гояс олучу штатан коьрта гӀала. Экономикин-статистикин Гояни олучу жима кӀоштан йукъайогӀу. Бахархойн дукхалла  (2011 шо). Майда . луьсталла — .

## Билгалдахарш

Категори:Бразили
Кампинас

**Кампинас** () — Бразилин муниципалитет, Сан-Паулу олучу штатан йукъайогӀу. Экономикин-статистикин Кампинас олучу жима кӀоштан йукъайогӀу. Бахархойн дукхалла 1&nbsp;039&nbsp;297 стаг (2007 шо), 1&nbsp;061&nbsp;540 стаг (2010 шо). Майда 795,667км². луьсталла - 1.306,2 стаг/км².

ГӀалин дезде — 14 июль.

## Билгалдахарш

Категори:Бразили
Маракайбо (гӀала)

**Марака́йбо** () — Венесуэлан гӀала, Сули олучу штатан коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла — 1 220 000 адам (2001), иза ю Каракасал тӀехьа 2-гӀа меттигехь йолу гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Венесуэла
Баркисимето

**Баркисиме́то** () — Венесуэлан Лара олучу штатан коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла — 1 018 900 адам (2009).

## Билгалдахарш

Категори:Венесуэла
Марзлуш долу ловзар

**Марзлуш долу ловзар** ( — ма-дарра «нисделчун ловзар»), наггахь *гэмблинг* () — толам йа эшар ловзачера говзаллех хьаьжна а доцуш, аьтту хиларе хьаьжна хуьлу ловзар.

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Ловзарш
Кали (гӀала)

**Ка́ли** ( ) — Колумбин гӀала, йиллина 1536 шарахь. Валье-дель-Каука олучу департаментан коьрта гӀала, Колумбин шен бахархойн дукхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала (Боготал а Медельинал а тӀехьа).

## Билгалдахарш

Категори:Колумби
Барранкилья

**Барранки́лья** () — Колумбин гӀала а, муниципалитет а. Атлантико олучу департаментан коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Колумби
Хайдарабад (гӀала, Пакистан)

**Хайдараба́д**, кхин **Хайдерабад** (, , ) — Пакистанан Синд олучу провинцера гӀала . Бахархойн дукхалла 1 391 534 адам леррана 2012 шарахь.

## Суьрташ

PK Hyderabad asv2020-02 img24 Tomb of Mian Ghulam Kalhoro.jpg
PK Hyderabad asv2020-02 img23 Strong Fort.jpg
PK Hyderabad asv2020-02 img15 Navalrai Market tower.jpg


## Билгалдахарш

Категори:Пакистан
Форталеза

**Форталеза** () — Бразилин Сеара штатера муниципалитет.

## Географи

Муниципалитетан майда — .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бразилин картанаш
* Бразилин муниципалитетийн порталаш

Категори:Сеара штатан муниципалитеташ
Категори:Бразилин муниципалитеташ
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Медельин

**Медельи́н** () — Колумбин гӀала. Антьоки олучу департаментан коьрта гӀала, йиллина 1616 шарахь Медельин олучу хийистехь.

хӀордан сизал локхалла — 1538 м.

Бахархойн дукхалла — 2,4 млн адам.

## Билгалдахарш

Категори:Колумби
Гирин (гӀала)

**Гири́н** () — Цийчоьнан Гирин олучу провинцера гӀалин гуо, бахархойн дукхалла — 4,4 млн адам (2010).

## Билгалдахарш

Категори:Цийчоь
Сучжоу (Цзянсу)

**Сучжо́у** () — Цийчоьнан Цзянсу олучу провинцера гӀалин гуо.

## Билгалдахарш

Категори:Цийчоь
Фошань

**Фошань** () — Цийчоьнан Гуандун олучу провинцера гӀалин гуо. Бахархойн дукхалла 3,389 стаг (2002 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Цийчоь
Фушунь

**Фушу́нь** () — Цийчоьнан Ляонин олучу провинцера гӀалин гуо. Бахархойн дукхалла — 1&nbsp;432 эзар адам (2002 шо). Майда — 10&nbsp;816&nbsp;км².

## Билгалдахарш

Категори:Цийчоь
Аньшань

**Аньша́нь** () — Цийчоьнан Ляонин олучу провинцера гӀалин гуо.

Агломерацин бахархойн дукхалла 3,584 млн адам.

## Билгалдахарш

Категори:Цийчоь
Цзиньчжоу

**Цзиньчжо́у** () — Цийчоьнан Ляонин олучу провинцера гӀалин гуо.
## Билгалдахарш

Категори:Цийчоь
Баотоу

**Баото́у** (,  *Buutu* — «с оленями») — Цийчоьнан  Чоьхьара Монголи  олучу Автономни кӀоштера гӀалин гуо.

## Билгалдахарш

Категори:Цийчоь
Ланьчжоу

**Ланьчжоу** () — Цийчоьнан Ганьсу олучу провинцера гӀалин гуо, иза ю Хуанхэ олучу хийистехь, Ганьсу олучу провинцин административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Цийчоь
Шицзячжуан

**Шицзячжуан** () — Цийчоьнан Хэбэй олучу провинцера гӀалин гуо, провинцин административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Цийчоь
Тайюань

**Тайюань** () — Цийчоьнан гӀалин гуо, Шаньси олучу провинцин административан центр, иза ю Фэньхэ (бас. Хуанхэ) олучу хийистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Цийчоь
Наньчан

**Наньча́н** () — Цийчоьнан гӀалин гуо, Цзянси олучу провинцин административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Цийчоь
Гуйян

**Гуйян** () — Цийчоьнан Гуйчжоу олучу провинцера гӀалин гуо, провинцин административан центр. Иза ю Нань-Мипхэ (Янцзы хина басейн).

## Билгалдахарш

Категори:Цийчоь
Наньнин

**Наньни́н** (; ) — Цийчоьнан  Гуанси-Чжуанин автономни кӀоштера гӀалин гуо, иза ю цуна экономикин, административан а культурин а центр.

## Билгалдахарш

Категори:Цийчоь
Урумчи

**Урумчи** (, ; цийн шира цӀе — 迪化 **Дихуа**, ) — Цийчоьнан Синьцзян-Уйгурийн автономин кӀоштера гӀалин гуо, автономни кӀоштан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Цийчоь
Чанша

**Чанша** () — Цийчоьнан Хунань олучу провинцера гӀалин гуо, провинцин административан центр. Иза ю Сянцзян олучу хийистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Цийчоь
Гуджранвала

**Гуджранвала** (, , ) — Пакистанан гӀала а, Гуджранвала олучу гуонан административан центр а, иза йу Пакистанан Пенджаб олучу провинцехь.

## Суьрташ

## Билгалдахарш
Газиантеп

**Газианте́п** () — Туркойчоьнан гӀала, Газиантеп олучу илан (регионан) административан центр.

Бахархойн дукхалла — 853 эзар адам, иза ю пачхьалкхан шен бахархойн дукхаллица 6-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоь
Дуьссельдорф

**Дуьссельдорф** () — Германин Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана йукъара коммуна.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Категори:Германин гӀаланаш
Категори:Германин коммунаш
Категори:Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Крайслер Билдинг

**Кра́йслер-би́лдинг** () — «Chrysler Corporation» олучу компанин стигал-бохь. Йина 1930 шарахь. Лоруш ю Нью-Йоркан билгало.

## Хьажоргаш
* The story of Chrysler Building  — by CBS Forum 
* Salon.com article (02/2002) 
* New York Architecture Images-the Chrysler Building 

Категори:Нью-Йорк
Висбаден

**Ви́сба́ден** (, ) — Германин гӀала, Гессен олучу федералан латтан коьрта гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Германин гӀаланаш
Майнц

**Майнц** () — Германин гӀала, Рейнланд-Пфальц олучу латта коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 192 170 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Германин гӀаланаш
Лидс

**Лидс** ( ) — Йоккха Британин Йоркширера гӀала, иза йу Эйр олучу хийистехь; гӀала йу шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Йоккха Британи
Кривой Рог

**Криво́й Рог** () —  Украинаy Днепропетровскан областера гӀала. Кривой Роган гӀалин кхеташонан а, Кривой Роган кӀоштан а административан центр, цуна йукъайогӀуш йац. Бахархойн 600 000 (2025 шо). Украинин уггар йоха гӀала — 53 км.

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Киль (гӀала)

**Киль** ( ) — Германин Шлезвиг-Гольштейн олучу латтан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 229 044 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Германин гӀаланаш
Агдаш

**Агда́ш** () — Азербайджанан Агдашан кӀоштан гӀала а, административан центр а.
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Агдере

**Мардаке́рт**, **Мартаке́рт** ()/**Агдере́** () — Ламанан Карабахера гӀала, лаьтта Степанакертан (Ханкенди) 62 км къилбаседехьа.  ГӀала лаьтта дуьнено къобал бинчу Азербайджанан махкахь. ЛКР административан-мехкан бекъабаларца Мартакертан кӀоштан административан йукъ йу, Азербайджанан административан-мехкан бекъабалар — лаьтта Азербайджанан Тертеран кӀоштахь.

## Бахархой

## Галерей

Файл:Mardakert_002.jpg|Агдере гӀала гар. 2002 шо
Файл:Martakert055.JPG|Агдерера килс
Файл:Martakert004.JPG|Агдерера стадионан трибунаш


## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 

Категори:Тертеран кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Ламанан-Карабахан Республикин гӀаланаш
Категори:ЛКР Мартакертан кӀоштан нах беха меттигаш
Агджабеди

**АгӀджабаьди** () — Азербайджанан гӀала, Агджабединан кӀоштан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Аьсгаьран

**Аьсгаьран** (, ) — Азербайджанан гӀала. Бахархойн дукхалла ~2300 стаг (2005 шо).

## Бахархой

## Галерей


File:Askeran005.JPG
File:Askeran004.JPG
File:Askeran035.JPG
File:Askeran037.JPG



## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Агдам (гӀала)

**Агдам** ()**Акна** () — Азербайджанан гӀала. Бахархойн дукхалла 360 стаг  (2010 шо).
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Хирдалан (гӀала)

**Хырдалан** (кхин олу - **Хурдалан**) () — Азербайджанан гӀала, Абшеронан кӀошт административан центр.
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджан
Астара (Азербайджан)

**Астара** (, ) — Азербайджанан Астаран кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 16,8 эзар стаг  (2012 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Бейлаган

**Бейлаган** () — Азербайджанан Бейлаганан кӀоштан гӀала а, административан центр а. Бахархойн дукхалла 15,5 эзар стаг (2012 шо).
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Магомадов, Зелимхан

**Зелимха́н Магома́дов (Селим Татароглу)** (1972 шеран 24 апрель, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн дзюдоист, абсолютни йозаллин категорехь Россин чемпион (1992 шо), 95 кг сов йозаллин категорех Россин чемпионатехь дато совгӀатхо (1992 шо), масийттуза Европин чемпион, масийттуза дуьненан чемпионатан совгӀатхо. 1993 шо дуьйна Турцехь Ӏаш ву.

## Кхиамаш
* 1992 шарахь юниорашна йуккъехь Европин чемпион (Иерусалим).
* 4-за Европин чемпион:
** 1997, Остенде, +95 кг;
** 1998, Овьедо, абсолютни категори;
** 1999, Братислава, абсолютни категори;
** 2004, Бухарест, +100 кг;
* 3-за Европин чемпионатан дато совгӀатхо:
** 1996, Гаага, абсолютни категори;
** 2000, Вроцлав, абсолютни категори;
** 2004, Европин Кубкан финал, Абенсберг, +100 кг;
* 8-за Европин чемпионатан борзан совгӀатхо:
** 1993, командийн къийсам, Франкфурт, +95 кг;
** 1994, Гданьск, +95 кг;
** 1996, Гаага, +95 кг;
** 1997, Остенде, абсолютни категори;
** 1998, Овьедо, +100 кг;
** 1999, Братислава, +100 кг;
** 2001, Париж, +100 кг;
** 2004, командийн къийсам, Париж, +100 кг;
* 2-за дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо:
** 1999, Бирмингем, абсолютни категори;
** 2001, Мюнхен, +100 кг;
* 2-за дуьненан чемпионатан борзан совгӀатхо:
** 1995, Токио, абсолютни категори;
** 1999, Бирмингем, +100 кг;
* 2005 шеран Лаьттайуккъера хӀордан ловзарийн чемпион (Альмери, Испани);

## Хьажоргаш
* Селим Татароглу (Зелимхан Магомадов)

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
24 апрель

## Оцу динахь бинарш

* Авторханов, Абдурахман Геназович (1908 шеран 3 октябрь — 1997 шеран 24 апрель) — историк-советолог, йаздархо;
* Магомадов, Зелимхан (1972 шеран 24 апрель) — нохчийн дзюдоист, абсолютни йозаллин категорехь Россин чемпион, 95 кг сов йозаллин категорех Россин чемпионатехь дато совгӀатхо, масийттуза Европин чемпион, масийттуза дуьненан чемпионатан совгӀатхо.

## Оцу динахь белларш

Категори:24 апрель
Гаьбаьлаь

**Гаьбаьлаь** () — Азербайджанан Гаьбаьлаьн кӀоштан. 1973 шо кхаччалц хила эвла. Бахархойн дукхалла 13,4 эзар стаг (1991).

## Бахархой

## Галерей

Файл:MosinQab.JPG
Файл:Qabala1082.jpg
Файл:Qabala102.jpg
Файл:Qabala153.jpg
Файл:Qabala080.jpg



## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Магомадов

И фамили йолу нах:
* Магомадов, Вахит Гараевич (1967) — боксёр, СССР кегирхойн юкъахь чемпион, СССР Кубок яккхинарг (1986 шо), МВД белхалойн юкъахь дуьненан чемпион, СССР профессиналашна юкъахь чемпион, дукха халкъашна юккъера яхьаллонийн толамхо, СССР халкъашна юккъера классан спортан говзанча;
* Магомадов, Зелимхан (Селим Татароглу) (1972) — нохчийн дзюдоист, Россин чемпион а, совгӀатхо а, масийттуза Европин чемпион, масийттуза дуьненан чемпионатан совгӀатхо;
* Магомадов, Ильяс Салманович (1989) — нохчийн греко-риман латархо, Россин чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо;
* Магомадов, Касум — нохчийн штангист, Нохчийн Республикин гулйина тобанан коьрта тренер;
* Магомадов, Тарам Амхатович (1958) — нохчийн паргӀат кепара латархо, СССР чемпион, Спартакиадан толамхо, Европин чемпион, Дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо, «Дружба-84» турниран толамхо;
* Магомадов, Тимербулат — пауэрлифтер, Россин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо.
----
* Магомадова, Фариза Вагабовна (1925) — хьехархо, школан директор.
Горанбой

**Горанбой** () — Азербайджанан гӀала, Горанбойн кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 6,8 эзар стаг (2012 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Гоьйгоьл (гӀала)

**Гоьйгоьл** (, мадарра «сина Ӏам») — Азербайджанан гӀала, Гоьйгоьлан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 17,7 эзар стаг (2012 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Гоьйтаьпаь

**Гоьйтаьпаь** () — Азербайджанан Джалилабадан кӀоштера гӀала. Бахархойн дукхалла 14,0 эзар стаг (2012 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Франкфурт

**Франкфурт**:
* Майн-тӀера-Франкфурт — Германин Гессен олучу махкан йокха гӀала.
* Одер-тӀера-Франкфурт — Германин Бранденбург олучу махкан гӀала.
Гобустан (гӀала)

**Гобустан** () — Азербайджанан гӀала, Гобустанан кӀоштан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Даьлимаьммаьдли

**Даьлимаьммаьдли** () — Азербайджанера Горанбойн кӀоштара гӀала. Бахархойн дукхалла 5,2 эзар стаг (2012 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Джаьлилабад

**Джалилабад** () — Азербайджанан Джалилабадан кӀоштан гӀала а, административан центр а. Бахархойн дукхалла 43,3 эзар стаг 2012 шо).
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Кодзоев, Ибрагим Абибулатович

**Ибраги́м Абибула́тович Кодзо́ев** (1939 шеран 20 июль, Орджоникидзе, Къилбаседа ХӀирийчоь, РСФСР, ССРС) — йеза атлетикан ССРС Сийлахь тренер, халкъашна йуккъера категорин суьдхо. Цо Ӏамийначарна йуккъехь бу ССРС а, Европин а, дуьненан а, Олимпан ловзарийн а чемпионаш, 3 ССРС Сийлахь спортан говзанча, 16 халкъашна йуккъера классан ССРС спортан мастер, 200 сов ССРС спортан говзанча.

## Биографи
Вина 1939 шеран 20 июлехь Орджоникидзехь. 1956 шарахь цо школа чекхйаьккхира. 1957 шарахь цуьнан доьзалла Соьлжа-ГӀала схьабеара. Цо болхбира заводехь токарин дешархо волуш. Болх бина ваьлча иза волейболан секци воьдара. Секци уллехь йолу «Динамо» стадионехь йара. ТӀаьхо иза йеза атлетикин секци вахара. Цхьа шо далале цо ССРС спортан мастеран кандидатан норма кхочуш йира.

1958—1961 шерашкахь иза армехь вара. Цигара цӀа веача иза йуха а тренировкашка аьха волавелира. 1961 шарахь иза спортан мастер хилира. Цу хенахь волавелира иза тренеран болх бан.

1970-гӀа шерашкахь «Динамо» йахьаллонашкахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР командера массо 12 стаг ССРС спортан мастер норма кхочуш йира. ТӀаккха куьйгалхос сацам бира Ибрагим Кодзоев керахь йолу Соьлжа-ГӀалахь йеза атлетикин центр схьаялла. И центр кеста хилира ССРС коьрта центрех цхьаъ. 1977—1990 шерашкахь Кодзоев вара йеза атлетикин ССРС гулйина командан тренерийн штабан декъашхо.

Кодзоевс кечбина штангисташ:
* Ибрагим Самадов — ССРС а, Европин а, дуьненан а чемпион, Олимпиадан шозлугӀа совгӀатхо.
* Асланбек Эдиев — масийттуза ССРС чемпион, 3-за дуьненан чемпион, дуьненан чемпионат шозлугӀа совгӀатхо, масийттуза дуьненан рекордсмен.
* Мухади Садаев — 7-за ССРС чемпион, 3-за Европин чемпионатан 2-гӀа совгӀатхо.
* Рамзан Мусаев — ССРС чемпион, шозза Европин чемпионатан 2-гӀа совгӀатхо.
* Умар Эдельханов — ССРС чемпион, Атлантехь (АЦШ) 1996 шарахь хилла Олимпиадан декъашхо.
* Исраил Арсамаков — масийттуза ССРС чемпион, Европин чемпион, дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо.
* Адам Сайдулаев — масийттуза ССРС чемпион а, рекордсмен а, ССРС Кубкан масийттуза йаккхинарг, ССРС Сийлахь тренер.

ССРС йохначул тӀехь цуьна Соьлжа-ГӀалара ГӀалгӀан махка дӀаваха дийзира. Цо Сурхо-ХитӀехь шен доттагӀашца а, гергарчарца а доьхна культурин цӀа меттах а хӀоттийра, цунах спортзал а йира. Оцу спортзалчу цо бевзаш болу тренераш балха кхайкхира. Керла меттехь Кодзоевс кечбира 15 спортан мастера а, 2 халкъашна йуккъера классан мастер а.

## Доьзал
Цуьнан зуда йу Зухра, ингалсан меттан хьехархо.

Цуьнан кӀант Мохьмад винера 1962 шарахь. Цо чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан спортан факультет. Иза вара йеза атлетикин спортан мастер. Иза вахара МВД балха. Цо чекхйаьккхира Свердловскехь йолу МВД лакхара школа а, Москвахь йолу академи а. 2000 шарахь шен белхан декхар кхочуш деш иза кхелхира. Цуьнан ши кӀант кхиош ву цера нанас а, де дес а, де нанас а.

## Хьажоргаш
* Заслуженный тренер ССРС Ибрагим Кодзоев
* Ибрагим Кодзоев 
* 

Категори:ССРС Сийлахь тренераш
Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Йевлах

**Йевлах** () — Азербайджанан гӀала. Йевлаханан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 64 524 стаг (2010 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Загатала

**Закатала** (, , ) — Азербайджанан Закаталан кӀоштан гӀала а, административан центр а.
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Заьрдаб

**Заьрдаб** () — Азербайджанан, Заьрдабан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 10,5 эзар стаг  (2012 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Мусаев, Рамзан Хаважиевич

**Муса́ев, Рамза́н Хава́жиевич** (1968, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн штангист, СССР а, Россин а чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, Россин Кубок йаьккхинарг, Европин чемпионатан совгӀатхо (1993), халкъашна йуккъера дукха йахьаллонийн толамхо.

## Биографи
Спорт лело волавелира 1981 шарахь. Цуьнан хьалхара тренер вара Вячеслав Адаменко. ТӀаьхьа иза Ӏамо волавелира Ибрагим Кодзоев. 1984 шарахь иза хилира РСФСР кегирхойн йуккъехь чемпион 60 кг йозаллин категорехь. Цо СССР спортан мастеран норма кхочуш йира.

1985 шарахь цо школа чекхйаьккхира. 1986 шарахь юниорашна йуккъера СССР чемпионатехь иза чемпион хилира.

1986 шарахь иза арме дӀакхайкхира. И хан цо Североморскехь йаьккхира. 1987 шарахь СССР герзан ницкъийн чемпионом а хилира, ЦСКА гулйина командан йукъа а вахара.

1988 шарахь Харьковехь хилла СССР чемпионатехь цо дато мидал а йаьккхира, СССР халкъашна йуккъера спортан мастеран норма а кхочуш йира. Шен армехь йаккха йеза хан чекхйаьлча иза хенал сов армехь висира. 1994 шо кхаччалц иза армехь вара, цӀахь хӀоьттина хьал бахьнехь цӀа ва деззалц.

1990 шарахь Ленинградехь иза чемпионом хилира. 1991 шарахь цо СССР халкъийн спартакиадехь кхозлугӀа меттиг йаьккхира. 1992 шарахь Петарбухехь хилла йолу Россин чемпионатехь цо толам беккхира. 1993 шарахь цо Европин чемпионатехь йаьккхира борзан мидал.

2001 шарахь цо Россин чемпионатехь 2-гӀа меттиг а, Россин Кубок а йаьккхира.

## Доьзал
Цуьнан де цӀе Хаваж йу. Иза автобусан водитель вара. Ненан цӀе Ӏайшат йу. Цуьна ворхӀ ваша а, йиъ йиша а йара. Рамзан доьулгӀа бера дара. Цуьна вежарий а бара йеза атлетика лелош.

## Хьажоргаш
* Штанга — стихия Рамзана

Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Россин чемпионаш
Имишли

**Имишли́** () — Азербайджанан гӀала, Имишлин кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 33,3 эзар стаг  (2012 шо).
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Джульфа (Азербайджан)

**Джульфа́** (, , ) — Азербайджанан Нахичеванан Автономин Республикера гӀала, Джульфан кӀоштан административан центр.
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Джаьбраил

**Джаьбраил** () — Азербайджанан нах беха меттиг. Бахархойн дукхалла 6300 стаг  (1991 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Исмаилли

**Исмаилли** () — Азербайджанан Исмаиллин кӀоштан гӀала а, административан центр а. Бахархойн дукхалла 15,3 эзар стаг (2012 шо).
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Каьлбаьджаьр

**Каьлбаьджаьр** () — Азербайджанан гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Лачин

**Лачи́н** ( *[Лачын]*) — Азербайджанан гӀала. Бахархойн дукхалла 2 190 стаг  (2005 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Лаьнкаьран

**Лаьнкаьран** , ) — Азербайджанан гӀала, Лаьнкаьранан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 83 300  (2010 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Седаев, Мухади Мовладиевич

**Муха́ди Мовла́диевич Седа́ев** (1962 шеран 8 сентябрь, Хьалха-Марта, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн штангист, масийттуза СССР чемпион а, СССР Кубок йаьккхинарг а, СССР халкъашна йуккъера классан спортан говзанча.

## Биографи
Иза винера 1962 шеран 8 сентябрехь Хьалха-Мартахь. КхозлугӀа классехь паргӀата кепар латаран секци аьха волавелира иза. Кеста цо республикин чемпионатехь толам а беккхира, спортан мастеран кандидатан норма кхочуш а йира. 1980-гӀа шераш долалуш хенахь иза йеза атлетикин секци аьха волавелира. Цуьнан тренер вара Ибрагим Кодзоев. Мухади вара 56 а, 60 а кг кхаччалц йолу категоришкахь леташ.

Беа баттахь цо спортан мастеран кандидатан норма кхочуш йира, кхиъ беа баттахь — спортан мастеран норма. 1982 шарахь Томскехь иза юниорашна йукъахь йолу СССР чемпионатехь чемпион хилира. Иштта цу шарахь иза кхиинчу спортсменан йукъахь чемпион а, халкъашна йуккъера СССР спортан мастер а хилира. 1982 шарахь иза СССР йеза атлетикин гулйина командан декъашхо хилира.

## Кхиамаш
* 4-за СССР чемпион (1985, 1988, 1989, 1990)
* 4-за СССР Кубок йаьккхинарг (1983, 1985, 1986, 1988)
* 2-за ДоттагӀалан Кубок йаьккхинарг
* 2-за ДоттагӀалан эскарийн Спартакиадан чемпион
* Балтикан Кубок йаьккхинарг.
* 1987 шарахь Европин чемпионатехь борзан мидал (Реймс, Франци)

Цо йитира йоккха спорт 1992 шарахь. ХӀинца иза ву Хьалха-Мартан СДЮСШ тренер болх беш.

2012 шарахь Львовехь ветеранашна йуккъера дуьненан чемпионатехь цо шозлугӀа меттиг а йаьккхира, рывок йеш хьалхара меттиг а йаьккхира. 2013 шарахь Туринехь ветеранашна йуккъера дуьненан чемпионатехь 56 кг кхаччалц йолу йозаллин категорехь цо толам а беккхира, йиъ дуьненан рекорд а хӀоттайира.

## Хьажоргаш
* «Я в этой жизни чего-то достиг»
* Мухади Седаев

Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Халкъашна йуккъера классан ССРС спортан мастераш
Губадли

**Губадли** (**Губадлы'' ) **Санасар''' () — Азербайджанан гӀала. Бахархойн дукхалла 73 стаг  (2005 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Къуба (гӀала)

**Къуба́** () — Азербайджанан гӀала. Къубан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 23,9 эзар стаг  (2012 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Лиман (Азербайджан)

**Лиман** () — Азербайджанан Лаьнкаьранан кӀоштара гӀала. Бахархойн дукхалла 11,0 эзар стаг  (2012 шо).
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
ОгӀуз (гӀала)

**ОгӀуз** (, 1991 шо кхаччалц — *Варташе́н*) — Азербайджанан гӀала, ОгӀузан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 7,0 эзар стаг  (2012 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Ордубад

**Ордуба́д** () — Азербайджанан гӀала, Нахичеванан Автономин Республикин Ордубадан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 10,3 эзар (2012 шо).
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Саатли

**Саатли** () — Азербайджан Саатлин кӀоштан гӀала, административан центр. Бахархойн дукхалла 17,9 эзар стаг  (2012 шо).
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Сабирабад

**Сабирабад** () — Азербайджанан Сабирабадан кӀоштан гӀала а, административан центр а. Бахархойн дукхалла 29,0 эзар стаг  (2012 шо).
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Таьртаьр (гӀала)

**Таьртаьр** — Азербайджанан Таьртаьран кӀоштан гӀала а, административан центр а. Иза йу Бакохар 332 километрехь. Бахархойн дукхалла 19 419 стаг (2010 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Уджар

**Уджа́р** (1991 шо кхаччалц — *Уджа́ры*; ) — Азербайджанан Уджаран кӀоштан гӀала, административан центр. Бахархойн дукхалла 17,1 эзар стаг  (2012 шо).
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Фуьзули (гӀала)

**Фуьзули** ()/**Варанда** () — Азербайджанан гӀала. Бахархойн дукхалла 17,5 эзар стаг  (1991 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Хачмаз

**Хачмаз** (), **Хачмаз** — Азербайджанан гӀала. Хачмазан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 39,9 эзар стаг  (2012 шо).
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Ходжаваьнд

**Мартуни́** ()/**Ходжаве́нд** () — Азербайджанан Лаьмни-Карабахан гӀала. Бахархойн дукхалла 5 800 стаг  (2011 шо).
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Ходжали (гӀала)

**Ходжали** ()/**Иванян**() — Азербайджанан гӀала. Бахархойн дукхалла 1021 стаг  (208 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Худат

**Худат** () — Азербайджанан Хачмазан кӀоштара гӀала. Бахархойн дукхалла 15,8 эзар стаг  (2012 шо).
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Хизи

**Хизи** () — Азербайджанан Хизинан кӀоштан гӀала, административан центр. Бахархойн дукхалла 1,3 эзар стаг 2012 шо).
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Шабран (гӀала)

**Шабра́н** () — Азербайджанан Шабранан кӀоштан гӀала а, административан центр а. Бахархойн дукхалла 23,3 эзар стаг  (2012 шо).
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Шаьмкир

**Шаьмкир** () — Азербайджанан гӀала, Шаьмкиран кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 67,7 эзар стаг (2012 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Шаьрур

**Шаьрур** () — Азербайджанан Нахичеванан Автономин Республикин гӀала. Шаьруран кӀоштан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Шаьки

**Шеки́** () — Азербайджанан гӀала. Шаькин кӀоштан а, шира мехкан а центр. Бахархойн дукхалла 63,7 эзар стаг (2012 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Шемаха (Росси)

**Шемаха** () — Челябинскан областан Нязепетровскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (96%).

## Билгалдахарш

Категори:Нязепетровскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Ширван (гӀала)

**Ширва́н** () — Азербайджанан гӀала. Бахархойн дукхалла 75,2 эзар стаг  (2012 шо).
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Дортмунд

**До́ртмунд** (, ) — Германин Къилбседера Рейн — Вестфали олучу федеральни латтан гӀала. Бахархойн дукхалла 587,1 эзар адам (2007).
## Билгалдахарш

Категори:Германин гӀаланаш
Эссен

**Э́ссен** ( ) — Германин Къилбседа Рейн — Вестфали олучу федеральни латтан гӀала. Бахархойн дукхалла 579,8 эзар адам (2009); 2000 ш. — 599,5 эзар.

## Билгалдахарш

Категори:Германин гӀаланаш
Лиссабон

**Лиссабо́н**, **Лисабо́н** (, МФА: ) — Португалин коьрта гӀала а, коьрта порт а. Бахархойн дукхалла 545 245 стаг (2011 шо).


Lissabon-Largo das Portas do Sol-38-Blick nach Sao Vicente de Fora-2011-gje.jpg
Lissabon-Sao Vicente de Fora-08-2011-gje.jpg
Lissabon-Sao Vicente de Fora-30-Kircheninneres-2011-gje.jpg
Lissabon-Ascensor da Bica-04-Talstation-2011-gje.jpg
Lissabon-Praca dos Restauradores-10-Eden-2011-gje.jpg
Lissabon-232-Girlanden-Waesche-2011-gje.jpg
Lissabon-Santa Engracia-18-Panteao Nacional-2011-gje.jpg
Lissabon-Cafe A Brasileira-10-Fernando Pessoa-2011-gje.jpg


## Билгалдахарш

Категори:Португали
Шеффилд

**Ше́ффилд** ( ) — Йоккха Британин Къилбера Йоркшир олучу графствера гӀала. Иза ю къилбседера Англехь Шиф олучу хийистехь.

Бахархойн дукхалла: 534&nbsp;500 (2008 шо).

ГӀалин майда: 367 км².

## Билгалдахарш

Категори:Къилбера Йоркшир
Категори:Йоккха Британи
Набережни Челны

**На́бережни Челны́** (, 1982 тӀера  1988 шо кхаччалц цӀе йара **Бре́жнев**) — ГӀезалойчура йокха гӀала Росси, иза йу Кама олучу хийистехь.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀезалойчоь
Категори:ГӀезалойчоьнан гӀаланаш
Гагра

**Га́гра** (кхин **Га́гры**;() ) — Абхазин курортан гӀала, иза йу Ӏаьржа хӀордан йистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Категори:Абхази
ЧӀаьнти-Йурт

**ЧӀаьнти-Йурт**, **ЧӀаьнта-Йурт **  (оьрс. *Терское*) — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла. Иза йу ЧӀаьнти-йуьртан меттиган административан центр. Бахархойн дукхалла 1341 адам леррана 2010 шарахь.

## Географи

Йурта йиллина Теркан аьтто берда йистахьа, Соьлжа-Гlалана къилбседехьа.

Йухера йарташ: къилбседехьа — Керлатерке, къилбехьа — Мехкадаьттан-Йурт, малхбалехьа  — Аьхкин-Борзе, къилб-малхбузехьа — Кен-Йурт, къилбседа-малхбузехьа — Гал-ГӀала.

## Билгалдахарш




http://daymohk-gazet.ru/ry

Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш