Ӏалларой

***Ӏалларой*** — тайп Нохчмахкахой тукхум чу догӀуш ду. Барам 30 эзар сов. Тайпа J2 гаплотобанера ду.

## Географи
Ӏалларойн тайпанан мехкан Ӏаларан доза ду къилбехьа Сесанца, малхбузехьа Шоьнаца а, Ялхой-Мохкца а, малхбалехьа Билтаца, ткъа къилбаседехьа ломан кӀажошкара акъари ю. Лаьтта Яьсси хин аьрру бердаца Сесанан 2 км генахь.

Ӏаларойн лам лаьтта ЦӀонтаройн ломан гергахь. Беха ерриг Нохчийчохь а, ГӀалгӀайчуьра Доьлакехь а, Ӏовхахь а, Аштаркхан областан Лиманан кӀоштарчу Басы эвлахь а.

Ӏаллара чуйогӀу: Бешал-Ирзе, Гатин отар, ГӀансолчу, Девлатби-Отар, Женин юрт, Мандин отар, Мескита, СогунтӀа, ТӀуртӀи-КӀотар, Шовхала-Берд, Эзин отар, Ӏалара, Ӏиса-Йурт.

Курчалойн кӀоштара Ӏаларой-Эвла Ӏаларойша йиллина.

1849 шеран гурралца Жалкх хин тӀехь Ӏалларойн эвла хилла, паччахьан эскарша йохийна.

### Топонимаш
* Аьчка-ХитӀе йиллина Ӏалароша.
* Ӏовхахь Ширча-Эвлаан къилба агӀора байда ю Ӏаьларон кӀажа цӀе йолуш. 
* ГӀойтӀахь Ӏаларойн йукъ ю.
* Нойбоьран малхбален йистехь топоним ю Ӏаларав чохь, хьалха цигахь лаьттина Ӏаллара эвла. Йуьртан йукъахь Ӏаларав хи а ду.

### Беха меттигаш
Ӏаларой беха меттигаш: Аьчка-ХитӀе, БердакӀел, Гребенски, Каргалинск, ГӀойтӀа, Доьлаке, Дубовски, Курчалой, Лакха Невре, Лаха Невре, Макане, НогӀамирзин-Йурт, Нойбоьра, Хаьмбин-Ирзе, Чечана, ЧӀулга-Йурт, Шела, Ӏаларой-Эвла.

## Этимологи
А.Сулеймановс дийцарехь Ӏаларой дош даьлла «Ӏайла» (даьхнашца Ӏадоккху меттиг) дешах.

## Тайпан некъеш
Ӏалларой бекъало некъешка:  Ӏалхин некъе, .
* Бедарг некъе,
* ГӀурнин некъе,
* Кути некъе,
* Куьша-Бухой (J2), 
* Къахч некъе,
* Къаьхьам (Тими) некъе,
* Маршо некъе, 
* Незар некъе, 
* Овн (Эвн) некъе, 
* Сеге-Бухой,
* Тевмин некъе, 
* Тойсалг некъе, 
* Ута-Бухой, 
* ЧӀагӀал некъе,
* ЧӀакъин (ЧӀакъанан) некъе, 
* Ӏалханан некъе,
* Ӏамзи-некъе.
Куьша-Бухой а, Бедарг-хой а Ӏаллан йишин а, вешийн а берех схьабевлла.

Ута-Бухой лулара нохчийн тайпанех а, шотойх а схьабевлла аьлларг нис ца хилар ДНК тесташ билгалдаькхина, кхидолу 1алларой гарашни, некъашни уллер гергар хилар схагайтина.

Ӏаларошна йукъахь Аьккхех бовлар долу Ов-некъи бу Ӏаллас тӀеэцна кхаьбначу кӀантах бевлла.

## ГӀарабевлла тайпанан нах
* Муса – Теркйисттерачу Аьчка-ХитӀера валар долу наиб хилла Топли (Орга хин тӀехь) тӀиера Хул-Хуло (Мичиг Хул-Хулуох кхетачохь) тӀекхаччалц. Хьехаво 1854 ш. 
* Овта-Хьаьжа, Шамсуддин-Хьаьжин да. Воккха Ӏелам стаг накъшбандийн тӀарикъатера. 
* Шамсуддин-Хьаьжа, Овта-Хьаьжин кӀант. Накъшбанди. Вина 1850 шарахь Шелахь. Имам лаьттина маьждигашкахь Эккажакъоьнгий-Юртахь, УстаргӀордойн эвлахь, Шелахь.
* Ӏусман-Хьаьжи (Упа), авлияъ - накъшбанди. Вина 1830 шарахь Девкар-Эвлахь (Теркйист), дай схьабевлла Чечанара.
* Кана-шайх Хантиев Ӏусман-Хьаьжин ваша. Схьавалар Лаха Неврера ду. Шайх - накъшбанди. Вина 1848 шарахь. 
* Абаст-Хьаьжа (Ӏаза) Назир–Хьаьжин кӀант, схьавалар Ӏалларара ду. Авлияъ -  накъшбанди. 
* Мохьмад молла (МӀома) Бейбулатан кӀант. Шайх - Накъшбанди. Вина ЧӀулга-юртахь, кешнашкахь зиярат ду. Ваьхна 1870-1910 шерашкахь. 
* Шамсу Абдурахманов – Брестан гӀопан турсло, тӀепаза вайна.
* Висаитов, Мавлид Алероевич – вина Лаха Неврехь, подполковник, Советийн Союзан Турпалхо, Сийн Легион а, Ленинан а, ЦӀечу Байракхан, ЦӀечу Седан, ӀӀӀ тӀегӀан Суворовн, ТӀоман хьокъан, Сийлаллин, Сталинград ларъярна, Германин тӀехь толамбаккхаран орденийн кавалер.
* Салман Тимаевич Алероев – Брестан гӀопан турсло.
* Масхадов, Аслан Алиевич (1951 шеран 21 сентябрь, Шокай эвла, Карагандан область, Кхазакхийн ССР, ССРС — 2005 шеран 8 март, Девкар-Эвла, Нохчийн Республика, Россин Федераци) — (1990-гӀа&nbsp;— 2000-гӀа&nbsp;шш.) Нохчийчохь хилла тӀеман жигара декъашхо, Нохчийн Республика Нохчийчоьнан тӀеман а, пачхьалкхан а гӀуллакххо. 1990-гӀа шарашкахь Нохчийн Республика Нохчийчоьнан ТӀеман ницӀкъаш кхуллуш дакъалецира, Россин Федерацин дуьхьала боьдуш хилла тӀеман куьйгалла дийра; 1997 шеран январь тӀера 2005 шеран март кхаччалц — Нохчийн Пачхьалкхан президент.
* Атгериев, Турпал-Iела Аладиевич (8 май 1969 шо, Ӏаларой-Эвла, Курчалойн кӀошт, НГӀАССР, РСФСР, ССРС — 18 август 2002 шо, Екатеринбург) — 1990-гӀа шерашкара Нохчийчуьра тӀеман жигара декъашхо, шеш кхайкхийначу Нохчийн Республика Ичкерин (НРИ) аренан баьчча а, политикин гӀуллакххо а. Хьалхара вице-премьер а, НРИ пачхьалкхан кхерамазаллин министр даржехь вара.
* Ясаков, КъахӀим Ясакович (1924 шеран 23 февралехь, РСФСР, Нохчийчоь, Теркан кӀошт ЧӀулга-Юрт) — нохчийн хьехархо, 46 шо ишколан дIаделла.
* Ясаков, Руслан Каимович  (1948 шеран 20 октябрехь, ССРС, Кхаз.ССР, Карагандан областан, Жанааркин кӀоштан Атасухь) — нохчийн литератор, публицист.


Хантиев, Ӏусман-Хьаьжи.jpg|Хантиев Ӏусман-Хьаьжа
Портрет -Висаитов Мавлид Алероевич.jpg|Висаитов Мовлад
Aslan Maskhadov.jpg|Масхадов Аслан
Turpal-ali-atgeriev.jpg|Атгериев Турпал-Iела
Ясакъан к1ант Къах1им.jpg|Ясаков КъахIим
Ясаков Суламбек.jpg|Ясаков Руслан Каимович


## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Нохчийн тайпанаш