open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бамба (маьӀнаш)

**Бамба**:
* Бамба — тайп-тайпана агӀора шайна йукъахь вовшех хьаьрчина кӀеда тайнийн масса. 
* Бамба (гӀирс) —бамбин хӀуш къовлу ораматан тай.
* Бамба (кхача) — () — Исраилехь гӀарадаьлла  кӀарс-кӀирс ден арахисах бина мерза кхача, хьаьжкӀин тӀергӀаш санна.
* Бамба (орамат) —  доьзалан тайпа.
* Ла бамба — халкъан эшар.

## Фамили
* Бамба, Абудрамае – Кот-д’Ивуаран футболист
* Бамба, Дауд – Кот-д’Ивуаран футболист
* Бамба, Жонатан – французийн футболист
* Бамба, Сулейман – Кот-д’Ивуаран футболист
* Бамба, Мухьаммад – Америкин профессионалан баскетболхо
* Бамба, Н’Ганон Фуссени – гвинейн футболист
* Бамба, Якъуб
**Бамба, Якъуб (1975) — Кот-д’Ивуаран футболист
**Бамба, Якъуб (1991) — Кот-д’Ивуаран футболист
* Бамба, Ӏабдулай – Кот-д’Ивуаран футболист
Золка (эрк)

**Зо́лка (Доккха Золка)** () — ГӀебартойн-Балкхарой республикехула а, Ставрополан махкахула а охьадоьду эрк. Схьадолу ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан Джиналан дукъан къилбаседин кӀажошкара. Йуккъера а, лахара а эркан дакъа охьадоьду Ставрополан махкахула. Эркан хикхоче йу ГӀум-хин 508 км аьтту бердаца. Эркан дохалла – 105 км, хи гулден майда 945 км².

## Хин реестран хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъадоьду Малхбузен-Каспийн майданан гуонан, хинбахаман эркан дакъа — ГӀум-хин чу Подкумок кхетачуьра Отказненски гидрошед тӀекхаччалц. Эркан майда — Теркан, Донан, Ийдалан эркашна йуккъера хи ца кхочу меттигаш.

Пачхьалкхан хин реестран объектан код — 07010000612108200001942.

## Билгалдахарш

Категори:Ставрополан мехкан эркаш
Категори:ГӀебартой-Балкхаройчоьнан эркаш
Категори:ГӀум-хин геннаш
Олимпийн мидалхойн испискаш спортан тайпанашкахула

ХӀокху заманан, 1896 шерера дуьйна, **[[Олимпийн ловзарш|Олимпийн ловзарийн]] мидалхой **, спортан тайпанашца къастийна.

## Спортан аьхкенан тайпанаш

## Ӏаьнан спортан тайпанаш

## Программин йукъара даьхна спортан тайпанаш

## Хьажа кхин а
* Олимпийн ловзарийн масийттаза чемпионийн исписка
* Олимпийн ловзаршкара говзаллин къийсамаш
* Олимпийн ловзаршкахь уггаре дукха дакъа лаьцна спортхойн исписка
* Олимпийн спортан тайпанаш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Справочник. Все призёры Олимпийских игр


Категори:Олимпийн ловзарийн совгӀатхойн испискаш
Олимпийн ловзарийн совгӀатхой спортан тайпанашкахула
БангӀара

**БангӀара** (страби́зм, от  — *гома*, йа гетеротропи́, схьадаьлла  — *кхин* +  — *дӀахьаьвзийла*) — хьожучу объект тӀера хьажаран семанаш дӀатаӀар, цуьнца буху бӀаьгийн координацин болх, гаран объект тӀехь ший а бӀаьрг сацо хала хуьлу. Объективан симптом — бӀаьрган пардон симметрин хьал дац, бӀаьрг-негӀарийн йисташца а, сенашца а.

## БангӀараллин кепаш
БангӀаралла шина кепара хуьлу: вечу хенахь дуьйна йерг (йа винчу хьалхара 6 баттахь гучуйаьлла) а, схьаэцна а.

Дукха хьолехь къаьстина бангӀаралла хуьлу анакепара: чучча бангӀара (convergent strabismus йа esotropia) а, дӀасхьа бангӀара (divergent strabismus йа exotropia); амма наггахь хила тарло хьала-охьа а (хьалатаьӀна — гипертропи, охьатаьӀна — гипотропи).

* БангӀаралла, цхьа бӀаьрг йа ши бӀаьрг разхьежаре терра, декъало монокуляран а, альтерниран а.
:* Монокуляран бангӀара волчуьнан гуттаренна а цхьа бӀаьрг агӀор хьоьжу, иза адамо цкъан а лела ца бо. БангӀара волчуьнан са дика ца го. Коьртан хье булу бангӀара ца хьоьжучу бӀаьрго ло хаамашка, вукха бӀаьрган хаамаш ца боьшу. БангӀара бӀаьрг хьажаран актехь дакъа лоцуш ца хуьлу, цундела цунна гаран функцеш лагӀло. БангӀарчу бӀаьрго болх ца барна лагӀделлачу бӀаьрсих олу дисбинокуляран амблиопи. Нагахь бангӀарчун бӀаьрса метахӀотто таро йацахь, бангӀаралла нисдо косметикин сакхт санна.

### Ботоксца бӀангӀараллин дарба лелор
БангӀаралла — берийн патологех угара дукха хуьлучех цхьаъ йу. 85 % пациентех и цамгаран дарба хирургин нисдарш ду, 15 % бангӀарнаш тобан таро йу консервативан дарбанан гӀоьнца.

БангӀараллин хирургин Ӏалашо — бӀаьрган хӀоъ нисбар, тӀаьхьа бинокуляран (шина бӀаьрган) а, стереоскопин (чулацаман) а бӀаьрса кхиор.

Хирургин дарбанан экспериментан хьесапех цхьаъ ду бӀаьрг лело оьзган ботулотоксин маха тохар. Баккхийчарна а, берашна а дарбанна леладо уьш.

Оцу хьесапан механизм йу, оьзг сацайо мехо, тӀаккха шен агӀор дӀа ца ийзайбо бӀаьрг.

## Хьажа кхин а

* Офтальмоплеги
* Амблиопи

## Хьажоргаш
Косоглазие: причины, симптомы и аппаратное лечение

*

## Билгалдахарш

Категори:БӀаьргийн цамгарш
Категори:БангӀара
Барам

**Фи́зикин до́ккхаллин ба́рам** (доккхаллин барам, барам) — физикин доккхалла гайта а, Ӏалашдан а лерина йа белла масех бараман, маьӀнин, цхьа дегӀ, хӀума кепара дустаран гӀирс.

## Барамийн кепаш
* *ЦхьаьнамаьӀнин барам* — цхьаьна барамера физикин дукхалла гойту барам (масала, 1 кг герка)
* *ДуккхамаьӀнин барам* — тайп-тайпана барамера физикин дукхалла гойту барам (масала, сизийн йохаллин барам)
* *Гулбина барамаш* — тайп-тайпана барамера цхьаьна физикин бараман барамийн комплект (масала, дохаллин чеккхенгара барамийн гулам)
* *Барамийн туька* — йукъара гӀирсе конструктиван цхьаьнатоьхна барамийн гулам (масала, электрийн дуьхьалонан туька)
* *Стандартан куц* — хӀуманан кепара барам, цуьнан гӀоьнца физикин доккхаллин барам гойту хьал санна йа стандартан куц кечдина хӀуманан хӀоттам санна.

## Истори
Адамо барамаш лелабо ширачу заманахь дуьйна, дустаран гӀирсаш йукъабовлале дуккха а хьалха; йехачу хенахь *барам* кхетам а, *физикин доккхаллин дакъа* кхетам а цхьаъ хетара.
Дуьххьара барам бустуш лелайора адаман меженаш, масала, коган кӀело, дол, иштта кхин Ӏаламера объекташ — буьртигаш, стоьмаш. Сурсатийн йукъаметтигаш кхиъча йукъара декхарийла барамашка дехьабовла буьйлабелира, уьш дохкар гӀирсан кепехь, гучуйевлира хьалхара Сизарш, Герканаш, и.кх.дӀ а.

## Цхьацца масалаш
* Герка — массин барам 
* ГӀамаран сахьт — хенан йукъан барам
* Нормин дакъалг — ЭЛН барам (Электрийн потенциалийн башхо)
* Дустаран генератор — лестаман, амплитудин, электрийн орцин кепийн барам
* Аттенюатор — электромагнитан орца лагӀдаларан барам 
* Беснийн атлас — колориметрера барамийн гулам (беснаш дустаран барамехь)

## Хьажа кхин а
* Калибратор
* Дустаран прибор
* Дустаран трансформатор

## Литература
*ГОСТ 16263-70 «Государственная система обеспечения единства измерений. Метрология. Термины и определения»
*РМГ 29-99 «ГСИ. Метрология. Основные термины и определения»

## Хьажоргаш
* Метрология и стандартизация

Категори:Метрологи
Категори:Дустаран техника
Барам (маьӀна)

**Барам**:
* Барам — физикин доккхалла гайта а, Ӏалашдан а лерина дустаран гӀирс. 
* Барам (гӀирс) —дакъа кешнашка дӀахьо экха.

## Топоним
* Барам — Исраилера руман-византийн муьрера шира жуьгтийн эвла.
*  — Исраилан къилбаседехьара кибуц.
* Барам — Малайзера Калимантан гӀайренан тӀера эрк.

## Фамили
* Барам, Григорий Иосифович (вина 1948) — химин Ӏилманийн доктор, Ӏилманан а, техникин а областера  ССРС Пачхьалкхан совгӀатан лауреат (1985).
* Барам, Моше (1911—1986) — исраилан политик, Исраилан къинхьегаман а, социалан хьашташ кхочушдаран а министр.
* Барам, Сёма (1919—1980) — исраилан а, испанин а исбаьхьалча.
* Барам, Узи (вина 1937) — исраилан политик, Исраилан чоьхьарчу гӀуллакхийн а, туризман а министр.

## Кхин дерш
* Барам — Исраилера къоман парк.
* Барам — белла балаболу тибетан-бирмин жима мотт, буьйцу Непалехь.
Барам (гӀирс)

**Барам** — дакъа кешнашка дӀадахьа лерина транспортан гӀирс.

Хьалха Нохчийчохь адам кӀезиг долуш, транспорт йоцуш барам айина йа говран ворданахь хьора кешнашка, тӀаьхьарчу заманахь баларш совдевлла, транспорт йаьржина лелайо тайп-тайпана техника.

Кхечу пачхьалкхашкахь ду кхин а велобарамаш.

## Автобарам
Барам — адам дӀадолларан церемонехь лело башха автомобиль, иза лерина ду дакъа а, цуьнан гергарниш а кешнашка дӀабига.

Дуьненахь дукха хьолехь лелайо «универсал» тайпана кузов йолу кегийра автомобилаш.

Новкъан бохамехь вийнарг дӀавуьгуш Россехь лелайо *декъий дӀакхоьхьу башха санитаран автомобиль*. Иза лело тарло барам дӀахьуш а.


Файл:Cadillac Fleetwood hearse 1990s.jpg|Автобарам Cadillac Fleetwood базин тӀехь 
Файл:JapaneseHearse.JPG|Японера Мориока шахьрара автобарам Lincoln Town Car базин тӀехь.
Файл:Motorcycle-Hearse.jpg|агӀонан тӀетесса гӀудалк йолу мотоциклан тайпана барам 
Файл:Podolsk_hearse_bus_PAZ-3205_(15372047462).jpg|Россера Подольскан ПАЗ-3205 базин тӀехь дина автобарам 
Файл:The catafalque.jpg|Россехь Toyota Coaster базин тӀехь дина автобарам 


## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш

Категори:ДӀабохкаран Ӏадатан гӀирсаш
Категори:Транспортан гӀирсаш
Мали Бели (Винницан область)

**Мали Бели** () — Украинин Винницан областан Винницан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Галерей

Файл:Chervona Zirka (Lypovetskyi) 1.jpg|Эвла богӀу некъ
Файл:Chervona Zirka (Lypovetskyi) 4.jpg|Ӏам
Файл:Chervona Zirka (Lypovetskyi) 5.jpg|
Файл:Chervona Zirka (Lypovetskyi) 6.jpg|
Файл:Chervona Zirka (Lypovetskyi) 8.jpg|
Файл:Chervona Zirka (Lypovetskyi) 9.jpg|


## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Винницан кӀоштан индексаш 

Категори:Винницан кӀоштан нах беха меттигаш
Чухчахьерин дзета

**Алиф аль Фаркъадин** (ζ UMi) — Чухчахьера гуламера серлабийларца пхоьалгӀа седа.

## Седин цӀе
Алиф аль Фаркъадин Ӏаьрбийн цӀе йу, хьосташа цунах олу Ahfa al Farcadin.

## Хьажоргаш
Фосфоритни (Москохан область)

**Фосфоритни** () — Россин Федерацин Москохан областан Воскресенскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Воскресенскан кӀоштан индексаш 

Категори:Москохан областан Воскресенскан кӀоштан нах беха меттигаш
ДоӀах

**ДоӀах** (, ) — букъсурт долу дийнатийн арахьара секрецин дахаран ладаме йекхоъ, царна йукъахь адам а, доӀах лаьтта кийрахь (гайн чохь) оьзан бухахь, цуо кхочуш йо дукха тайп-тайпана физиологин функцеш. ДоӀах букъсурт долу дийнатийн уггаре йоккха йекхоъ йу.

ДоӀах Ӏамо медицинин Ӏилманах гепатологи олу, лоьрийн доӀахан цамгарийн дарбанчех — гепатолог олу, дукхаха дерг иза доӀахан цамгарш тӀехь говзанча волу гастроэнтеролог хуьлу. Россин лоьрийн говзаллаийн испискехь «гепатолог» говзалла йац.

## ДоӀахан анатоми

## Хьажа кхин а

* Метаболизм
* Регенеративан хирурги
* Регенераци

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Гай
Категори:Кхача охьу система
Категори:Гепатологи
Категори:Дийнатийн меженаш
Категори:Арахьара секрецин йекхоаш
Амзя (Нефтекамск)

**Амзя** () — Россин Федерацин Башкирийчоьнан Нефтекамскан гӀалин гуонан эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Нефтекамскан гӀалин гуонан индексаш 

Категори:Нефтекамскан гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Голышманово (эвла)

**Голышманово** () — Россин Федерацин Тюменан областан Голышманован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт  Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Голышманован кӀоштан индексаш

Категори:Голышманован кӀоштан нах беха меттигаш
Colonial Athletic Association конференцин шеран баскетболхо

**Colonial Athletic Association версица студенташна йукъара шеран баскетболхо** () — хӀора шеран баскетболан совгӀат, иза ло кхаж тасаран жамӀаца NCAA 1-ра дивизион йукъара Colonial Athletic Association конференцин (CAA) уггаре дика студенташна йукъара баскетболхочунна. Кхаж тосу конференцин йукъара коьрта тренерашна йукъахь (хӀинца уьш итт ву), цу тӀе шайн кхаьжнаш тренераша ло рогӀера чемпионат чекхйаьлча, амма плей-офф турнир йолайалале, аьлча а март болалуш, шайн ловзархошна тренерийн кхаж таса бакъо йац. И совгӀат йукъа а даьккхина дуьххьара делла Мэдисонан Джеймсан университетера Руленд Дэнан а, Мейсон Джорджанан университетера Йейтс Карлосан а 1982/83 шарахь.

Конференци официалан шен гӀуллакх долийна 1979 шарахь, оцу хенахь цунна йукъахь итт команда йара, цунах йуьхьанца олура Eastern College Athletic Conference (ECAC South), амма 1985 шарахь кхечу спортан тайпанашца шорйина дивизионан хӀинцалера цӀе тиллира. Хан мел йолу, керла университеташ йахкарца, конференцин командийн барам тӀекхийтира дейттанне кхаччалц (хӀинца уьш ткъа йу). 2013 шарахь конференции йитира цхьанне ворхӀ командо, церан меттана йеира кхо команда. 2014 шарахь конференцин командийн барам тӀекхийтира ткъе цхьаъ команде кхаччалц, Элонан а, Фэрфилдан университеташ тӀекхетар а, кхечу конференце Пенсильвани штатан университетан команда дехьайаларца, кхин командах схьатохар бахьнехь.

БархӀ ловзархочунна: Робинсон Дэвидна, Худ Стивна, Ходж Оделлна, Эванс Джорджана, Близзард Бреттана, Мэйнор Эрикна, Дженкинс Чарльзна, Райт-Форман Джастинна и совгӀат делира масийттаза, цу тӀе Робинсонна а, Эвансна а делира кхузза. И совгӀат цхьанне шина ловзархочунна цкъа бен ца делира (1983). Кхечарел алсама и совгӀат даьккхина Мейсон Джорджан университетан а, Хофстран университетан а баскетболхоша  (6-зза), Шира Доминионан университетан а, Виргинин ДоттагӀаллин университетан а (4-зза).

## Толамхой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:NCAA конференцин шеран баскетболхой
Баскетбол аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1980

**[[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1980|1980 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь]]** **[[баскетбол]]ан** къийсамаш дӀадаьхьира «Олимпийский» спорткомплексехь а, ЦСКАн универсалан спортан комплексехь а Москохахь. Къовсамийн гуранчохь хилира божаршна а, зударшна а йукъара турнираш. Ший а финал хилира 30 июлехь «Олимпийский» УСКахь.

АЦШ спортхой бойкот бахьнехь Олимпиадехь дакъа ца лацарна, божарийн турниран дешин мидалш исторехь шозлагӀа кхечу командина йелира (1972 шарахь ССРС гулйина команда тоьллачул тӀаьхьа).

## Мидалийн таблица

## Мидалхой

## Божарийн турнир

Иза божарийн баскетболан гулйина командаша Олимпийн ловзаршкахь мехкаша декъашхоша мидалш къуьйсу итталгӀа турнир йара. Турниран регламентца хьалха йерриг командаш левзира тобанан муьрехь, церан жамӀашца хӀора тобанера шишша команда турниран ахфинале йевлира, ткъа йисинарш левзира квалификацин турнирехь, цигахь билгалбевлира 7-гӀа – 12-гӀа меттигаш. Турниран ахфиналехь хьалхара ши меттиг йаьккхина команда, левзира финалехь олимпийн деши къовсуш. Турниран ахфиналехь  кхоалгӀа а, йоьлгӀа а меттиг йаьккхина ши команда левзира борза къовсучу матчехь.

### Божарийн турниран жамӀан таблица

### Тобанан мур

### Финалаш
1-ра меттиг къовсу матч

 104:73 

3-гӀа меттиг къовсу матч

 68:65 

## Зударийн турнир

Зударийн баскетболан командийн турнир Олимпийн ловзаршкахь шозлагӀа дӀахьуш йу. Турниран регламентца, йуьхьанца йерриг командаша цхьаьнагуонан турнир йира. Хьалхара ши меттиг йаьккхина командаша къевсира олимпийн деши. КхоалгӀа а, йоьлгӀа а меттигаш йаьхначу командаша къевсира борза.

### Зударийн турниран жамӀан таблица

## Навигаци
Африкин къоман олимпийн комитетийн ассоциаци

**Африкин къоман олимпийн комитетийн ассоциаци** (; ) — Африкин 53 Къоман олимпийн комитет цхьаьнатуху дуьненайукъара спортан кхоллам.
Континентан кхечу олимпийн комитетийн ассоциацешца цхьаьна йо Къоман олимпийн комитетийн ассоциаци (АНОК).

## Мехкаш декъашхой
Лахарчу таблицехь балийна Африкин къоман олимпийн комитетийн ассоциацин йукъадоьду къоман олимпийн комитеташ йолу Африкин мехкаш. БоьлгӀачу богӀамера хьалхара терахьо гойту КъОК кхоьллина шо, шолгӀачо — Дуьненайукъара олимпийн комитето иза къобалйаран терахь, нагахь терхьаш цхьаьна ца дагӀахь.

## Хьажоргаш
* Официальный сайт

Категори:Дуьненайукъара олимпийн комитет
**
Категори:Спорт Африкехь
Заречни (Шосткан кӀошт)

**Заречни** () — Украинин Сумин областан Шосткан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Сумин областан индексаш 

Категори:Шосткан кӀоштан нах беха меттигаш
Академин пийсиг хьакхар аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1900

1900 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь академин пийсиг хьакхарехь къийсамаш дӀадаьхьира 25 а, 26 а августехь Сена эрк тӀехь. Цигахь дакъа лецира 8 махкара 108 спортхочо (царех масех урхалча). Уьш къийсалора йеа дисциплинехь.

## Мидалш

### Йукъара мидалийн чот
(**Дестина** билгалбаьккхина шен категорера уггаре дукха мидалийн барам; тӀеоьцу мохк иштта билгалбаьккхина)

## Мехкаш
thumb|240px|right|Академин пийсиг хьакхарехь дакъа лоцу мехкаш: <br /> — баьццара: 5 атлетал кӀезиг вац;<br /> — айсина: 5-9 атлет;<br /> — цӀен-можа: 10-19 атлет;<br /> — цӀен: 19 атлет сов.
Академин пийсиг хьакхаран къийсамашкахь дакъа лецира 8 махкара 108 спортхочо (царна йукъахь урхалчаш а), амма 9 урхалчин гражданалла хууш дац.
Къовларшна йукъахь гайтина спортхойн барам
*  (9)
*  (1)
*  (21)
*  (5)
*  (1)
*  (13)
*  (9)
*  (40)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Медалисты соревнований на сайте МОК 
* Результаты соревнований
Fairytales

***Fairytales*** () — норвегин йишлакхархочун Москохан Евровизион 2009 къовсаман толамхочун Рыбак Александран дебютан студин альбом. Альбом арахецна 2009 шеран 1 июнехь Россехь а, Норвегехь а. Финляндехь, Германехь, Данехь, Австрехь альбом арайелира EMI лейблца. Россехь, Желтойчохь, Кипрехь альбом арахецна Universal лейблца. Дукхаха йолу альбом тӀера композицеш Рыбак Александра ша йазйина.

Оцу альбоман хьалхара сингл — йиш «Fairytale», цуо хьалхара меттиг йаьккхинера Москохара Евровизион 2009 эшарийн къовсамехь, рекорд хӀоттира 387 балл. Европин дукхаха болчу мехкаша оцу эшарна уггаре лакхара баллаш йелира.

ШолгӀа эшар йара «Funny Little World». Иза арахецна сингл тӀехь терхьан вариантехь 13 майхь, Рыбак Александр винчу дийнахь. Эшар норвегин чарташкахь гучуйаьлча, цхьана йишлакхархочун шина эшаро лакхара ши меттиг йаьккхина дуьххьара хилла меттиг йу.

КхоалгӀа сингл — иза «Roll With the Wind» эшар йу. Радион ротаци а, терхьан йар а йолийра 2009 шеран 2 июнехь. Эшар йазйина ЭрикссонгӀара Мэртона а, Лизас а.

## Композицийн исписка

### Бонус трекаш

## Билгалдахарш

Категори:2009 шеран дебютан альбомаш
Категори:Рыбак Александран альбомаш
Карлсон, Дон

**Карлсон, Дональд Вернон** (1919 шеран 22 март – 2004 шеран 16 октябрь) - америкин профессионалан баскетболхо. Вина Миннесотера Миннеаполисехь.

Локхалла 183 см, Миннесотин университетан турсло/тӀелатархо, Карлсон левзина деа шарахь (1946–1947; 1948). –1951) Баскетболан Америкин ассоциацехь/Къоман баскетболан ассоциацехь Чикаго Стэгс, Миннеаполис Лейкерс, Балтимор Буллетс. Шен КъБА карьерехь кхуссура йуккъера барам 8,0 очко ловзарехь, «Лейкерсца» йаьккхира ши чемпионат. Кхин а цхьа шо даьккхира Къоман баскетболан лигехь. Левзина ваьллачул тӀаьхьа иза тренер а, спортан директор а хилира Колумбия-Хайтсан йуккъера ишколехь.

Карлсон велла 2004 шарахь.

## БАА/КъБА карьерин статистика

### РогӀера шо

### Плей-офф

## Билгалдахарш

## АХь
*

Категори:«Балтимор Буллетс» (1944—1954) ловзархой
Категори:«Миннеаполис Лейкерс» ловзархой
Категори:Чикаго Стэгс ловзархой
Категори:"Миннесота Голден Гоферс" (баскетбол) ловзархой
Категори:Байн форвардаш
Категори:ТӀелета турслой
Категори:Адамаш:Колумбия-Хайтс, Миннесота
Категори:Эдисонан (Миннесота) йуккъера ишколан арахецархой)
Индиана Хузерс

**Индиана Хузерс** () — Блумингтонера Индианин университетан студентийн баскетболан команда, ловзу NCAA баскетболан хьалхара баскетболан божарийн дивизионехь. Ловзу Блумингтонехь (Индиана штат). ХӀинца команда ловзу Big Ten конференцехь. ЦӀера матчаш ловзу «Эссембли-холлехь». Шен исторехь команда пхоьазза NCAA хьалхара дивизионан чемпион (1940, 1953, 1976, 1981, 1987) хилла — хьалхара шозза куьйгаллехь Маккрекен Бранч волуш, цул тӀаьхьара кхузза Найт Бобан куьйгаллица. Чемпионийн титулашца «Хузерса» кхоалгӀа меттиг боькъу Къилбаседа Каролиница, оцу гайтамца ЛАКУл (11) а, Кентуккил (8) а бен ца оьшу. Баскетболан «Хузерс» команда 1976 шарахь дуьйна йу тӀаьххьара иэшийна йоцу NCAA чемпион, дукхаха болчара лору иза студентийн баскетболан исторера уггаре дика  команда.

«Хузерс» ворхӀалгӀа меттигехь йу левзина NCAA турнирийн барамца (39), ворхӀалгӀа меттигехь йу NCAA турнирашкара толамца (64), иссалгӀа йу Йеаннан финалехь ловзаран барамца (8), итталгӀа йу берриг толамашца. «Хузерс» 22-зза чемпион хилла Big Ten конференцин, конференцин ловзаршкахь йу уггаре дика толамийн процент (60 % гергга). Индианин 53 ловзархо хаьржина Big Ten конференцин сийлаллин гулйина командин йукъа, иза а йу конференцин рекорд. «Хузерсо» кхин а бархӀолгӀа меттигехь йу АР рейтинг йукъайахаран барамца, йалхалгӀа меттигехь йу рейтинган хьалхарчу лоьмарехь йолуш кӀиранийн барамца.

## Кхиамаш
* NCAA чемпион: 1940, 1953, 1976, 1981, 1987
* NCAA финалхо: 2002
* NCAA ахфиналхо: 1940, 1953, 1973, 1976, 1981, 1987, 1992, 2002
* NCAA чийрикфиналхо: 1940, 1953, 1973, 1975, 1976, 1981, 1984, 1987, 1992, 1993, 2002
* NCAA 1/8 финалхо: 1953, 1954, 1958, 1967, 1973, 1975, 1976, 1978, 1980, 1981, 1983, 1984, 1987, 1989, 1991, 1992, 1993, 1994, 2002, 2012, 2013, 2016
* NCAA йукъахь дакъа лацар: 1940, 1953, 1954, 1958, 1967, 1973, 1975, 1976, 1978, 1980, 1981, 1982, 1983, 1984, 1986, 1987, 1988, 1989, 1990, 1991, 1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2006, 2007, 2008, 2012, 2013, 2015, 2016
* Конференци рогӀера толамхой: 1926, 1928, 1936, 1953, 1954, 1957, 1958, 1967, 1973, 1974, 1975, 1976, 1980, 1981, 1983, 1987, 1989, 1991, 1993, 2002, 2013, 2016

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный сайт

Категори:1900 шарахь кхоьллина спортан клубаш
Категори:Индианин спортан клубаш
Харрисон, Лестер

**Харрисон Лестер** (; 1922, Чикаго, Иллинойс штат— 1986 шерал тӀаьхьа, Иллинойс штат) — америкин нах бойу зуламхо. Чикаго шахьрахь 1970 шеран 10 июлера 1973 шеран 13 август кхаччалц болчу муьрехь 6 зуда йерах коьрта шеко йерг. Массо а аьлча санна байинера Чикагон Грант-паркан (ингл. *«Grant Park»*) кертахь, иза бахьнехь байаран серех кхин а олу *«Грант-паркехь нах байар»* (ингл. *«Grant Park Murders»*). Лаьцначул тӀаьхьа Харрисон Лестера дере дина ша виъ стаг верах, амма суьдан-психиатрин экспертизо сацам бина, Харрисон Лестер суьдан дуьхьала хӀотталур вац могашалла бахьнехь, цуьнан бух тӀехь психиатрин клиникехь ницкъала дарба лелор тӀедиллира.

## Биографи
Харрисон Лестеран бераллех кӀезиг хаа. Хаа иза 1922 шарахь Чикаго шахьрахь вина хилар. Масех ваша а, йиша а хиларх. 1930-гӀа шераш чекхдовлуш, кхиина ваьлла стаг волуш Харрисона гайта долийра психика галйалар а, девиантан лелар а, иза бахьнехь дахаран зуламе кеп лело волавелира. 1945 шарахь, Лестер Чикагохь герз лелош талор дарна бехке вина лецира. Цуьнан дов хаьттина зуламан кхел йира 10 шо чохь даккха дезаш билламе-хенал хьалха мукъа ваккха бакъо йолуш 5 шо набахтехь даьккхинчул тӀаьхьа. Лестер шен хан текхира «Menard Correctional Center» набахтехь, цигахь 1951 шеран 10 августехь вийра кхин чувоьллина волу, 28 шо долу Ким Норман. Киман дакъа карийра набахтин цхьаьна гӀишлон чохь йолчу котельнехь. Харрисона вийра иза дашан биргӀа масийттаза коьртаха тоьхна. И гӀуллакх толлуш Лестера шен бехк тӀелецира. Иза бехке вира Ким Норман верна, амма суьдан-медицинин экспертизин бух тӀехь, иза кхетамехь ца хилар хӀоттийра, иза бахьнехь цунна тӀедиллира ницкъала дарба лелор, йисина шен хан йаьккхира Чикагон цхьаьна психиатрин клиникехь. Дарба лелийна бевлча, йукъараллин кхераме ца хилар хӀоттийра, цул тӀаьхьа мукъаваьккхира.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ серин нахбойурш
Категори:1970 шерашкара серин нахбойурш
Категори:Иллинойсан зуламхой
Категори:Кхелхина терахь хууш дац
Категори:Кхетамехь боцуш лаьрра зуламхой
Барз (рельеф)

**Барз** (бекъало гӀамаран барз, муцӀара барз, конус, кхин а) — легӀана басеш а йолу, гӀийла къаьстина кӀажош а болу, жима лакхиенан тайпанан гоьрга йа овалан рельефан кеп. Дустараллин локхалла 200 метр гергга хуьлу. 

Баьрзнаш тӀехь хьалха шахьарш йохкуш хилла, цундела царех дукхаха долчеран шайн цӀераш йу (масала, Капитолий, Целий).

## Сурт хӀоттор
Баьрзнаш схьадовлар тайп-тайпана хуьлу: аккумулятан хӀордан шира шено дина баьрзнаш, эрозин — боьлакаша а, эркийн тогӀенаша а гу бекъча хуьлурш.

Лоха лаьмнаш а, баьрзнаш а гулделлачу меттигех баьрз-лаьмнаш олу. Дукха хьолехь уьш дерриг денудацино дохийна доцу лаьмнаш ду, йа кхоллало ламанан дакъош ду.

Баьрзнех къаьсташ, лаьмнийн шайн кӀажошкара хьала 200 метр сов локхалла хуьлу.

## Масалаш
Баьрзнашца уьйр йолу цхьацца гӀарайевлла географин объекташ:
* ХенакӀуран лаьмнаш
* Руман баьрзнаш
* Москохан ВорхӀ Барз
* Шоколадан баьрзнаш

## Хьажа кхин а
* Лам
* Друмлин
* Барз
* МуцӀара барз
* Террикон
* Лайн Барз

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Оронимаш
*
Категори:Рельефан кепаш
Барз (ло)

**Барз** (*лайца дӀадукъар, ло хьакхар*) — ло-дарцо а, лодилларо а гулбина лайн барз, кхоллало мох кӀелара агӀонехь, мох меттигехь лагӀбалар а, ло-механ Ӏоврашкара сов ло дар а бахьнехь.

Некъаш а, кхин объекташ а лайно дукъарех лардеш коьрта кхо хьесап леладо: (1) хӀиттайо лайн керташ, уьш хила таро йу гуо баьккхина, чекхдолу, ло сацо, ло аратотту, цхьаьнамогӀанан а, дуккхамогӀанан а, ло сацо ораматаш а йуьй, лайн йукъахь саьнгарш а йоху; (2) шеш обӀекташ йо ло чу ца дуьллучу кепара — валашна, ша кепара курнашна тӀехь, кхин дӀа а; (3) ло арахь чӀагӀдо, дӀа ца дахьийта. Арахь ло сацор дӀахьо лекха гӀад долу ораматаш, ло гулдан хьаннийн асанаш йерца, ло ахарца, ло даторца, цхьацца хӀуманаш дӀахӀитторца.

## Билгалдахарш

Категори:Ло
Барз (маьӀнаш)

__NOTOC__
**Барз (нехаш)** — конус кепара шортта объекташ гулйар.

**[[Барз (рельеф)]]** — **Барз** (бекъало гӀамаран барз, муцӀара барз, конус, кхин а) — легӀана басеш а йолу, гӀийла къаьстина кӀажош а болу, жима лакхиенан тайпанан гоьрга йа овалан рельефан кеп.

**[[Барз]]** — охьайоьхкина, йатийна латтах адамо йина лакхие.

**[[Бори́совн авторемо́нтан заво́д (БАРЗ)]]** — белоруссера Борисов шахьрара, автобусаш, йаккхий машенаш, мотораш тодеш, кечдеш йолу завод.

* «Барз» — 1970 шеран советийн исбаьхьаллин фильм.

* Барз — Адам дӀадолларан тайпана каш, Австрали а, Антарктида а йоцучу, континенташ тӀехь яьржина кешнийн иэс.

* МуцӀара барз — латта духкуш бина барз, айам, лам.

* **[[Барз (ло)]]** — ло-дарцо а, лодилларо а гулбина лайн барз, кхоллало мох кӀелара агӀонехь, мох меттигехь лагӀбалар а, ло-механ Ӏоврашкара сов ло дар а бахьнехь.
Антонина (эвла)

**Антонина** () — Украинин Черкассин областан Уманан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Черкассин областан индексаш 

Категори:Уманан кӀоштан нах беха меттигаш
Бек, Эрни

** Бек Эрнест Джозеф ** (1931 шеран 11 декабрь) - америкин профессионалан баскетболхо, пенсионер. Бек вина Филадельфехь, ворхӀ шарахь левзина КъБАхь Филадельфия Уорриорз, Сент Луис Хоукс, Сиракузы Нэшинал. 1953 шеран КъБА драфтехь мехкан харжамехь къастийра «Уорриорзо». Цуо дийшира Пенсильванин университетехь.

## КъБА карьерин статистика

### РогӀера шо

|-
| align="left" | 1953–54
| align="left" | Филадельфия
| 15 || - || **28.1** || .275 || - || .791 || 3.3 || 2.3 || - || - || 7.5
|-
| style="text-align:left;background:#afe6ba;" | 1955–56†
| align="left" | Филадельфия
| 67 || - || 15.0 || .387 || - || .717 || 2.9 || 1.2 || - || - || 5.2
|-
| align="left" | 1956–57
| align="left" | Филадельфия
| style="background:#cfecec;" | **72*** || - || 24.2 || .384 || - || .707 || **4.3** || 2.6 || - || - || 7.0
|-
| align="left" | 1957–58
| align="left" | Филадельфия
| 71 || - || 27.8 || **.398** || - || .837 || **4.3** || **2.7** || - || - || **10.1**
|-
| align="left" | 1958–59
| align="left" | Филадельфия
| 70 || - || 14.5 || .390 || - || .662 || 2.5 || 1.3 || - || - || 5.3
|-
| align="left" | 1959–60
| align="left" | Филадельфия
| 66 || - || 12.3 || .388 || - || .844 || 1.9 || 1.1 || - || - || 3.9
|-
| align="left" | 1960–61
| align="left" | Сент Луис
| 7 || - || 8.9 || .333 || - || **1.000** || 1.7 || 1.9 || - || - || 2.7
|-
| align="left" | 1960–61
| align="left" | Сиракузы
| 3 || - || 6.7 || .375 || - || .500 || 3.7 || 0.7 || - || - || 2.3
|- class="sortbottom"
| style="text-align:center;" colspan="2"| карьера
| 371 || - || 19.0 || .383 || - || .762 || 3.2 || 1.8 || - || - || 6.3
|}

### Плейй-оффаш

|-
| style="text-align:left;background:#afe6ba;" | 1955–56†
| align="left" | Филадельфия
| style="background:#cfecec;" | **10*** || - || 25.0 || .431 || - || .710 || **5.1** || 2.2 || - || - || 8.4
|-
| align="left" | 1956–57
| align="left" | Филадельфия
| 2 || - || **44.5** || .368 || - || **1.000** || 5.0 || **2.5** || - || - || **15.5**
|-
| align="left" | 1957–58
| align="left" | Филадельфия
| 8 || - || 19.5 || .377 || - || .667 || 4.0 || 1.6 || - || - || 6.5
|-
| align="left" | 1959–60
| align="left" | Филадельфия
| 4 || - || 5.5 || **.444** || - || .000 || 1.5 || 0.8 || - || - || 2.0
|- class="sortbottom"
| style="text-align:center;" colspan="2"| Карьера

| 24 || - || 21.5 || .400 || - || .705 || 4.1 || 1.8 || - || - || 7.3
|}

## Хьажа кхин а
*NCAA I дивизионан божарийн баскетболан схьаэцарехь лидерийн исписка

## Билгалдахарш

## Арахьара хьажорг
*Career statistics

Категори:Бинарш 1931 шарахь
Категори:Википеди:Заманхойн биографи
Категори:Америкин колледжашкара баскетболхой божарий
Категори:Америкин баскетболхой божарий
Категори:Филадельфера баскетболхой
Категори:Пенн Квакерсан божарий баскетболхой
Категори:Филадельфия Уорриорз драфтехь
Категори:Филадельфия Уорриорз ловзархой
Категори:Кхуссу турслой
Категори:Байн форвардаш
Категори:«Сент-Луис Хокс» ловзархой
Категори:«Сиракьюс Нэшнлз» ловзархой
Тача (некъ)

**Та́ча** — готта хьешна баьккхина некъ.

Тачанаш доца а хила тарло, масех бӀе метр, цул тӀаьхьа цуо кхачаво боккхочу новкъа. ТӀаккха а йукъарадахарш а хуьлу, Аппалачин тача дахделла масех эзар километр.

Къилбаседа Америкехь и термин леладо хишца охьа, наггахь автомагистралашка оьху маршруташна. АЦШ и термин историн агӀора лелийна акха меттигехула йоьду маршрут билгалйоккхуш, лелайора мухажираш  (масала, *Орегонан тача*).

Цхьацца маршруташ цкъа бен ца лелош хуьлу, лело таро йац гӀаш, вилспет тӀехь, говрахь, ходьбы на лыжаш тӀехь лелаш бен. Йоккха Британехь уьш универсалан хила тарло, лело таро йу гӀашлоша, вилспетхоша, говр береша. Кхин а, тӀехула вилспеташ а, джипаш а лелаш ламанан тачанаш ду, ткъа цхьацца меттигашкахь, масала Альпашкара ламана даккъаш, иштта тачанаш леладо даьний лохкуш.

Туризман меттигашкахь дохку экологин тачанаш — хӀума довза луучарна буьйлабала маршруташ. Байкалан Доккха тачин, 1800 км йеха, дакъошкахь йина йаьлла проект йу.

Цхацца туристийн тачаний шайн долара цӀераш йу: ГӀирмера Гринан тача, Бутанера Лайн Стеган тача.
Хо Ши Минан тача олу Лаосера а, Камбоджера а партизанийн коммуникацийн системех, уьш Вьетнамера тӀом болуш леладора Демократин Республика Вьетнамо Къилба Вьетнаме тӀеман гӀирс а, эскар а  дехьакхуссуш.

## Лелор
Цхацца туристийн тачаний шайн долара цӀераш йу: ГӀирмера Гринан тача, Бутанера Лайн Стеган тача.
Хо Ши Минан тача олу Лаосера а, Камбоджера а партизанийн коммуникацийн системех, уьш Вьетнамера тӀом болуш леладора Демократин Республика Вьетнамо Къилба Вьетнаме тӀеман гӀирс а, эскар а  дехьакхуссуш.

## Лелор
Австралехь термин «трек» леладо «тача» дешан синоним санна, хила тарло хӀуъа а, грунтан новкха тӀера грунтан гӀашлойн тачане кхаччалц

### Вилиспетан тачанаш

Вилиспетан тачанашна йукъадоьду тайп-тайпана некъаш, царна йукъахь йукъара некъаш а, уьш леладо балха боьлхуш, некъан доцу лыжийн трассаш, ламанан вилиспеташна тӀехь чехка охьабахкаран маршруташ. Маунтинбайкаш гӀарайовларца дикка тӀекхетта вилиспетийн маршруташ. Маунтинбайкан некъаш, дукхаха дерг, функцех дозу, билгалдоху маршрут тӀехь къаьстина. Церан хила тарло шеш долу тачанийн кеп йа йевзаш йолу маршрутийн йоккхо́чу системийн да́къа хила тарло. Некъаш доцу маршруташа дукха хьолехь чулоцу чолхе меттиг, Singletrack, шера fireroads, силаман некъаш тӀехь. Атта йа йуккъера барам техникин чолхалла йолу некъаш лору уьду лыжийн некъаш, ткъа зиеделла хахкархошна а хала долу некъех, дукха хьолехь олу all-mountain, freeride. Лам тӀера чухахкавалар леладо ламанан лыжийн курорташкахь, масала, Калифорнера Mammoth Mountain йа Британин Колумбера Whistler Blackcomb, цигахь ламанан лыжеш хьалайохурш лелайо вилиспеташ хьалайохуш а, райдераш ламанан боьххье хьалабохуш а.

## Билгалдахарш

## Литература

* 

Категори:Некъийн тайпанаш
Тача (маьӀна)

**Тача** — кхечуннах бесца къаьста йа бехйина меттиг. 

## Астрономи
* КӀайн Тача — Сатурн тӀера атмосферин кхоллам.
* ЦӀен Тача — Маьлхан системера уггаре боккха атмосферин йилбазмох.
* Реликтан шийла тача — седарчийн Эридан областера седарчийн гулам.
* Рентгенан тача  — рентгенан диапазонехь бен ца го Юпитеран область.
* Маьлхан тачанаш — температура лахйелла Маьлхан бодане меттигаш.
* Бодане Тача — Нептун тӀера тача.

## Биологи
* Бодане тача — Бёрджес сланцешкара тӀулг хилла дийнатийн ларраш.
* Нехийн тача — Тийнаокеанан «нехашхьийзар».

## Литература
* КӀайн тача — Новосибирскера литературин фестиваль.
* ШолгӀа тача — Холмс Шерлоках лаьцна ингалсан йаздархочун Конан Дойль Артуран дийцар.

## Физика
* Пуассонан тача — чекх са ца гучу дегӀан тӀехьа хӀутту къегина тача.
* ДӀасадаржаран тача — тӀадаман галдаьккхина сурт.

## Хьажа кхин а
* Хьоькха
* Спот
* Макула
* Роршахан тача
Столыпин, Пётр Аркадьевич

**Столыпин Пётр Аркадьевич** — Россин пачхьалкхан гӀуллакхо ву, Цуьнан Возаллин статс-секретарь (1908), бакъволу статски хьехамча (1904), гофмейстер (1906). Гродненски, Саратован губернатор, чоьхьарчу гӀуллакхийн министр а, Министрийн Кхеташонан пирсдатал а (1906—1911), Пачхьалкхан кхеташонан декъашхо (1907—1911).

## Билгалдахарш

Категори:Россин империн монархисташ
Грибоедов, Александр Сергеевич

**Грибоедов Александр Сергеевич** () — оьрсийн поэт, прозаик, драматург, дипломат, лингвист, историк, малхбалин Ӏилманча, пианист, композитор. Стаатан хьехамча (1828).

## Билгалдахарш