open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1730 шо

## Хиламаш
* Москохан урамашкахь серлонна дуьххьара даьттан къиданаш оьхкира.
* 1730—1746 — Данин а, Норвегин а паччахь Кристиан VI.
* 1730—1740 — Папа Климент XII.
* Россин император-аьзнин Анна Иоанновнан урхаллин йуьхьиг.
* 25 февраль — император-аьзни Анна Иоанновнас хӀаллакдира ша куьг йаздина шен урхаллин доза туху кондицеш.
* 4 март — император-аьзни Анна Иоанновнас дӀайаьккхина Лакхара къайлаха кхеташо.
* 15 май — Паччахь Георг II къобал во Йоккха британин исторера дуьххьарлера премьер-министр Роберт Уолпола (Robert Walpole), виги партин тхьамда, иза цул хьалха 9 шарахь лорда-канцлер даржехь лаьттина.
* Йиллина Барнаул гӀала.
* Надир-хана тӀом болийна туркошца. Надиран эскаро дӀалаьцна Азербайджанан гӀаланаш Хамадан, Керманшах.
* Августан йуьхьиг — Туркойн султан а, воккха везир а аравелира Истмалера Иранан тӀелата, амма гена ца бевлира, дийцарш дуьйладелира иранан векалшца. 
* 28 сентябрь — Истмалера ГӀалин къоьллан пхьерийн а, йанычарийн а коьртехь Патрон Халил волу гӀаттам. ГӀовттамхоша хӀаллакйира хьалдолчеран гӀаланаш, схьавийхира визир а, виъ хьаькам а. Ахьмада вийра ИбрахӀима-паша. 
* 29 сентябрь — Ахьмед йитира Ӏарш шен вешийн кӀентан Махьмудан.
* 1730—1754 — Туркойчоьнан Султан Махьмуд I.
* Махьмуда омар делла Саадабадан гӀала йохае аьлла, дӀайаьхна цхьа могӀа налогаш, хийцамаш бина правительствехь. 25 ноябрь — Патрон Халил а, цуьнан уллера гӀоьнчаш а барт бан гӀале а кхайкхина байина.
* 1730, 1731 — Цийчуьра векалш джунгарашна дуьхьала гӀо дехар Ӏалашо йолуш Москоха а, Пиетарбухе а бахкар. Амма Ӏалашо кхочуш ца хилира.

## Ӏилма

## Музыка

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1730 шарахь]]*
* Фалеев Михаил Леонтьевич, оьрсийн эла, статски хьехамча, Потёмкин Григорийн эскарна оьшург латториг, инженер, Николаев гӀалан хьалхара гражданин.

## Белла
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1730 шарахь]]*
* 29 январь — Пётр II-гӀа, Россин император.

## Хьажа кхин а
1714 шо

## Хиламаш
* Ингалсан паччахь-аьзни Аннас делира Милл Генрин патент сиха тӀехьий-хьалхий символийн зорба тухуш йолу чарх йарна.
* 1714—1727 — Йоккха Британин паччахь Георг I (Ганноверан курфюрст) ву.
* Вигаш тоьлла парламентан харжамашкахь. Торин тхьамданаш бехке бина пачхьалкхан йамартло йарна.
* 1714—1715 — Йоккха Британин премьер-министр Галифакс (шолгӀа).
* 7 март — Францина а, Сийлахь Руман империн а йукъараРаштаттан машар. Испанин тӀаьхье къуьйсу тӀемаш чекхдевлла. ГабсбурггӀарна кхаьчна испанийн Нидерландаш, Миланан герцогалла, Мантуя, Неаполан паччахьалла, Сардини гӀайре.
* 7 август — керлачу Россин исторера куьйгаллехь Петр Хьалхара волу оьрсийн флотан дуьххьарлера хӀордан толам Гангут меран гергахь шведашна тӀехь. Коьртехь адмирал Эреншильд волу шведийн эскадра йийсаре йахана. Оцу дийнахь даздо Россин тӀемлойн сийн де.
* Оьрсийн толам Лапполехь (Финлянди). Финлянди дӀалацар.
* Лейбниц Готфридан монадологи.
* Сентябрь — кхоьллина Россин Ӏилманийн академин библиотека.
* 11 сентябрь — куьйгаллехь герцог Бервик волу французийн эскаро йаьккхина Барселона. Каталонехь йукъадаьхна Кастилин законаш, гӀиллакхаш, мотт.
* 20 сентябрь — Петр Хьалхарчо кхоьллина Сестрорецк эвла, тӀаьхьуо гӀала хилла.
* Октябрь — Петарбух йар сихдархьама арадаьккхина «Йерриг пачхьалкхехь тӀулгийн цӀенош дан ца магорах» омар.
* Брынковянун виеран кхел кхочуш йина туркойн эскарша.
* 1714—1720 — раджа Саху Баладжи Вишванатх Бхатан Пешва (хьалхара министр), Бхат тайпанара пешвийн некъе кхоьллинарг ву.
* Пётр I-чо дӀайиллина кунсткамераш.

## Ӏилма

## Музыка

## Бина

*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1714 шарахь]]*
* 1 январь — Донелайтис Кристионас, литван поэт, литван исбаьхьаллин литература йолийнарг (велла 1780).
* 8 март — Бах Карл Филипп Эммануил, немцойн композитор (велла 1788 шарахь).
* 6 июнь — Жозе I, Португалин паччахь (велла 1777).
* 17 июнь — Баумгартен Александр Готлиб, немцойн философ (велла 1762).
* 17 июнь — Кассини Цезарь Франсуа, французийн астроном а, геодезист а.
* 10 сентябрь — Йоммелли Никколо, Италин композитор (велла 1774).

## Белла
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1714 шарахь]]*
* 1 август — Анна, цхьаьнатоьхна Йоккха Британин хьалхара монарх (йина 1665).
* 3 март — Карловиц Ганс Карл, немцойн хьуьн кхиоран кхолламан хьалхара автор (вина 1645).

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш
ХӀуцӀиен

**ХIуцIи́ен** ( ) — европахоша индахой билгалбоху дош, дукхаха дерг АЦШхь. И дош юкъадаьлла Керла Ингалсе хевшинчу британин колонисташна юкъахь. 

Оцу терминан йац цхьан а уьйр индахойн Ӏаламан чкъоьран бесца (кӀайчун тӀиера Ӏаьржачу амате кхаччалц). Оцу цӀеран схьаяларан версица, дуьххьара европахошца уьйр хилла Ньюфаундленд гӀайрен тӀиера тайпано беотукаша,  шайн Ӏадатехь яххьашна а, бедаршна а цӀиен басар хьокхура. Впервые он зафиксирован в источнике 1699 г.

1992 шарахь АЦШ индахойн тоба тӀеяхара АЦШ патентийн а, йохк-эцаран маркийн а урхаллан, «хӀуцӀиен» дош лело ца магдар фирмийн цӀерашкахь, спортан командашкахь, йохк-эцаран хьаьркашкахь, хӀунда аьлча еккъа и лело бакъо йолуш хила беза шешша индахой. Амма и дехар дӀатеттира, хӀунда аьлча и термин «хӀуцӀиен» юридически агӀора формула яла таро йолуш дац.

## Билгалдахарш

Категори:Къоман цӀераш
Категори:Къилбаседа Америкин индахой
Филиппинхой

**Филиппинхо́й** — Филиппинийн архипелаг тӀехь я политикин агӀора республика Филиппинашкахь (ткъа церан дозанаш цхьатерра аьлча санна ду) еха къаьмнийн тоба. Берриш — 103 млн гергга стаг ву, царна юкъахь Филиппинийн республикин бахархой— 99,9 млн ст. (2010).

Висайя — 40 %, тагалаш — 21 %, илокаш — 12 %, моро — 7 %. Бахархой тайп-тайпанчу антропологин тайпана бу, коьртаниг къилбамонголоидан тайпанара кавказоидийн компоненташца, я ийна монголоидан-австралоидан тайпанара. Аэта къам австралоидан тайпанара ду.

Дин агӀора 86 % гергга — католикаш, 10 % — бусалбанаш (къилба-малхбузан гӀайренийн бахархой цхьаьнатоьхна бу башха бусалбачеран регион санна). Керсталла ийна ю меттигерачу динашца, иза бахьнехь яьржина синкретин культаш, масала, меттигера филиппинийн аглипаянан килс.

Филиппинийн меттанаш ду филиппинийн зонера малхбуза-австронезийн тобанан австронезийн меттанаш. Уьш гергара ду хӀиндонезийн а, малайн а меттанийн. Филиппинийн республикин пачхьалкхан мотт — филиппинийн мотт, стандарт йина бу тагалийн бух тӀехь.

Филиппинхойн къоман символом сампагита зезаг (хӀиндин ясминан меттигера цӀе) ду.
Дресва

**Дресва́** — терригенан  псефитан бухайижина ломан порода, даккхий кеггаран уьйр йоцу грунт, кхоллаелла ломан породаш механикин йохарца, кхоьллина чӀогӀачу горгаянза 2-5 мм диаметр йолу дакъолгашца.  50 % сов 2 мм яккхийра горгаянза дакъолгаш йолу грунтех, дресван олу. В словаре Даля  дресва это «крупный песок, гравий, хрящ»

## Схьаялар
Породаш континентан ю, лараш йац дӀасаяхьаран а, хица йаоран а. Дресва яккхало тайп-тайпана ломан породаш атарца.

## ХӀоттам а, хьолаш а
ЖагӀан а, дресван а хӀоттам тайп-тайпана бу, дукха хьолахь цхьаьна кепара бу (дакъолгаш дӀаса ца яхьарна, уьш ца иэелла кхечаьрца). ЖагӀан а, дресван а грунташ охьа ца таӀало, басешкахь ца лаьтта. Хи дика чекхдолу (100 м/дийнахь-бусий), кӀезиг худа. HCl реакци (10 %) йоьзна ю пордийн хӀоттамах.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаламан тӀулг
Категори:ГрунтӀамор
Сийдолу Патрикан де

**Си́йдолу Па́трикан де** ( йа *Lá Fhéile Pádraig*) — хӀора шарахь 17 мартехь даздо оьздангаллин а, динан а Ӏида, Ирландин «стигал ларъеш волу» Сийдолу Патрик веллачу дийнахь (385—461 шерашкахь). 

Си́йдолу Па́трикан де Ӏида кхайкхийна XVII бӀешарахь католикийн килсо а, Оьрсийн православин килсо а (лору 30 мартехь; йукъатоьхна рузманан 9.3.18), цхьацца протестантийн килсаша (англиканаллин, лютераналлин, Ирландин килс). И де даздо Ирландехь керсталла тӀеэцарца, ткъа иштта Ирландин оьздангаллин тӀаьхьенан Ӏида ду. Сийлахь Патрикан де даздар йукъайогӀу парадаш а, фестивалаш а, кейли хелхарш дар а, баьццара духар лелор йа клевер. Керстанаш оцу дийнахь кхин а килсан гӀуллакхашка а боьлху. Оцу дийнахь кӀадло мархийца бихкина бехкамаш, магадо вахоран маларш.

## Gallery


Saint Patrick's Day (1).jpg
Saint Patrick's Day (2).jpg
Saint Patrick's Day (3).jpg
Saint Patrick's Day (4).jpg
Saint Patrick's Day (5).jpg
Saint Patrick's Day (6).jpg
Saint Patrick's Day (7).jpg
Saint Patrick's Day (8).jpg
Saint Patrick's Day (9).jpg
Saint Patrick's Day (10).jpg
Saint Patrick's Day (11).jpg
Saint Patrick's Day (12).jpg
Saint Patrick's Day (13).jpg
Saint Patrick's Day (14).jpg
Saint Patrick's Day (15).jpg


## Билгалдахарш

## Литература

* The Wearing of the Green: A History of St. Patrick’s Day. — Routledge, 2002. — ISBN 978-0-415-18004-7

Категори:Керсталлин Ӏиданаш
Категори:17 мартан Ӏиданаш
Категори:Ирландин Ӏиданаш
Гравелит

**Гравелит** — цемент хилла жагӀан кеггаран ломан порода ю. Цуьнан хӀоттам (текстурашца), тера бу гӀамаран породийнчух — ийна кхин а кегийра материал йолуш: алеврит а, гӀум а. Гравелиташ шуьйра яьржина охьайийшаран кхолламашна юкъахь. Уьш хилар тешалла ду, хино жигара даадар кхин а шира чкъоьрнаш, гойту герга хилар гомха меттиг, латта йа баьрзнаш (айаелла рельефан кепаш бассейнан буххан).

## Литература
* Четырёхъязычный энциклопедический словарь терминов по физической географии. — М: Советская энциклопедия, 1980. С.123.

## Хьажоргаш
*
Определение горных пород

Категори:Ӏаламан тӀулг
ГӀум

**ГӀум** — семса охьахиина ломан порода, ткъа кхин а ломан породан буьртигех адамо йина материал. Дукха хьолахь лаьтта дикка цӀена кварцан минералах (хӀума — мркхазан диоксид). «ГӀум» дош дукха хьолахь дукхаллин терхьехь лнладо («гӀамарш»), амма дукхаллин терхьан кепан ду . Ӏаламан гӀум ю семса иэдина буьртигаш, кхоллаелла онда ломан породаш йохар бахьнех, барам 0,16—5 мм, йозаллин барам цхьаьна гӀамар буьртиган хийцало миллиграмман иттолгӀа декъа тӀиера масех микрограмм кхаччалц. Гулъяларан хьолашца хуьлу аллювийн, делювийн, хӀордан, Ӏаьмнийн, эолан. Хин чохь кхоллаелла гӀамарш гоьрга буьртиг болуш хуьлу.

## ГӀамаран кепаш

### Йохк-иэцарехь
Йохк-иэцарехь гӀамаран классификаци йо схьаяларан меттигца а, тойина хиларца а:
* *ГӀишлошъяран гӀум* — органикан боцу Ӏиена гӀирс, 5 мм кхаччалц буьртиг болуш, кхоллаелла Ӏаламо тархийн ломан породаш йохаярца, йоккху гӀамаран а, гӀамаран-жагӀан а карьерехь лерина гӀум цӀанйо гӀирс лелош а, ца лелош а.
* *Эркан гӀум* — йоккху эркан харш чура, къаьста лакхарчу цӀоналлийца, даккхий кеггарш а, саз-латтан иэраш а доцуш.
* *Карьеран цӀанйина гӀум* — йоккху карьерехь шортта хица цӀанъеш, йукъара саз-латта а, ченан дакъолгаш а дӀадохуш.
* *Карьеран литтина гӀум* — карьерехь йаьккхина литтина гӀум, цӀанйина даккхийчу буьртигех. Лелайо кибирчиг юттуш, пенаш хьохуш, бух буттуш, силамбетонан иэр кечдеш.
* *Еза адамо йина гӀум* — буьртигийн семса иэр, йоккху ломан породаш (мокхаз, мармар, гӀамаран тӀулг, туф, пемза, кхин а тайп-тайпана лусталлийн а, схьаялар а долу *[[къовкъар]]ш*) механикца атарца. Адамо йина гӀамаран буьртагийн кеп, Ӏаламанчух къаьсташа, ира а, шога а хуьлу. Уьш лелайо декоративан берамаш деш юзаран гӀирс санна а, хьохуш а, хаза эффект хилийтархьама. Адамо йина гӀум лелайо хьохуш муьлххачу чкъоьран, буьтигийн барам тайп-тайпана хила йиш ю, бераме хьаьжжина ю, проекто билгала йоккху. Дукха хьолахь  лелайо Ӏаламан гӀамаран санна буьртигаш дерш. ГӀум кӀоран къовкъарех ечу хенахь лелабо дика баьгна кӀора, даганза долу дакъолгаш а доцуш, тӀулгийн породаш а йоцуш, саьнгар кӀезиг а долуш, — цунах дозу хьоху чкъоьран дикалла. Пен декорацица хьохуш, лелайо билгалчу ломан породех я къовкъарех йаьккхина гӀум, цунах кхоош тоха тарло жагӀа, цуьргаш я дама оццу породан, иза бахьнехь хьахаран чкъоьран фактуран дикалла тоьлуш хуьлу.

## Билгалдахарш

## Литература
* Геологический словарь / Под общ. редакцией А. Н. Криштофовича. — М., 1965. Т. 2.
* Петтиджон Ф.Дж., Поттер П., Сивер Р. Пески и песчаники. — Изд-во МИР. — М., 1976. 316 стр.
* *[[Качинский, Никодим Антонович|Качинский Н. А.]]* Физика почвы. — М., 1965. Ч. 1.

## Хьажоргаш
* ГОСТ 8736-2014 Песок для строительных работ. Технические условия"
* 
* Сокровища под ногами  — фотографии частичек песка под микроскопом.

Категори:Юьртабахаман латтаӀамор

Категори:Грунтийн механика
Вайн эрал 45 шо хьалха

## Хиламаш
* 1 январехь йолийна юлианан рузма
* 45 — Консул (коллеги йоцуш): Г. Ю. Цезарь (патриций); консулаш-суффекташ (1. X дуьйна): Квинт Фабий Максим (патриций) а, Гай Требоний (плебей) а. 31. XII — Фабий велла, консул-суффект: Гай Каниний Ребил (плебей); претораш: Авл Помпей Вифиник, Гай Азиний Поллион, Децим Юний Брут Альбин, Квинт Гортензий Гортал, Квинт Корнифиций, Луций Минуций Базил Сатриан, Луций Мунаций Планк, Луций Стаций Мурк, Луций Тиллий Цимбер, Марк Семпроний Рутил, Тит Секстий; пропретораш: Авл Гирций (Трансальпийн Галлехь), Гай Альбий Каррина (Генара Испанехь), Гай Клувий (Цизальпийн Галлехь), Гай Саллюстий Крисп (Нумидехь), Квинт Марций (Вифинехь), Луций Волькаций Тулл (Киликехь), Тит Фурфаний Постум (Сицилехь); плебейн эдилаш: Луций Аппулей а, Луций Элий Ламия а; халкъана трибун: Луций Валерий Ацискул, Луций Понтий Аквила, Публий Вентидий Басс, Публий Деций, Цецилий (я *Помпоний*); квестораш: Луций Аппулей Дециан (Генара Испанехь), Марк Аппулей (Азехь); проквестор: Маний Ацилий Глабрион (Македонехь); нахартийн триумвираш: Гай Клувий, Гай Юлий Цезарь, Луций Лоллий Паликан, Луций Валерий Ацискул, Луций Папий Цельс, Луций Плавтий Планк, Марк Эппий, Секст Помпей Магн Пий.

## Билгалдахарш
Мундера тӀом

**Му́ндера тӀом** хилла вайн эрал 45 шо хьалхара 17 мартехь Мундан атагӀехь, Испанин къилбехь. Иза бара Гай Юлий Цезаран тӀаьххьара тӀом республикахошна дуьхьала гражданийн тӀамехь. Оцу тӀамехь толам баьккхина, цигахь кхелхира Тит Лабиен а, Гней Помпей ( Помпей Воккхачуьнан воккхаха волу кӀант), Цезарь паргӀата Руме цӀа а вирзина, урхалла дира диктатор хилла. Цул тӀаьхьа иза виеро карладехира гражданийн тӀемаш, Руман республикин «малх чубуьзира», кхоллаелира Импери, цуьнан коьрте хӀоьттира цуо долаваьккхина кӀант Октавиан Август.

## ТӀом
Ши эскар дуьхь-дуьхьал хӀоьттира Мундан аренахь Испанин къилбехь. Помпейн эскаро лецира чӀогӀа декъаза меттиг шунаш тӀехь, Мундан пенашна цхьаъ миля ца кхоччуш генахь (1,6 км). Цезаран эскар лаьттара дерриг а бархӀ легионах (80 когорт), 8000 дошло волуш, ткъа Помпейн а, Лабиенан а кхойтта легион а, 6000 вайн гӀашло а, 6000 дошло.

## Литература
* *[[Аппиан]]*. Римская история: Гражданские войны (II, 103—105).
* *[[Дион Кассий]]*. Римская история (XLVII, 28—42).
* *[[Гай Юлий Цезарь]]*. Записки об Испанской войне (1—42).
* *[[Плутарх]]*. Сравнительные жизнеописания: Цезарь (56).

## Хьажоргаш
* Последняя битва Цезаря

Категори:ТІемаш абатца
Категори:Руман республикин тӀемаш
Категори:Испанехь хилла тӀемаш
Категори:Вайн эрал I бӀе шо хьалхара тӀемаш
Категори: 17 мартан хиламаш
Категори:45 Вайн эрал хьалхара
Россин Федерацин Европера пачхьалкхашкар векалийн исписка

Яззамехь гайтина Россин Федерацин Европера пачхьалкхашкара Къаьсттина а, бакъонаш а йолу векалийн исписка. ДӀахӀоттийна я дӀаваьккхина терахьал тӀаьхьа лаьтта Россин Федерацин Президентан Омаран лоьмар.

Ватиканехь а, Малтийн орденехь а (маьрша пачхьалкхашка дӀатарйина) 17.03.2010 ш. кхачале векалаш кхечу пачхьалкхашкашкара векалийн йолу бакъонаш йолуш бацара. 2009 шеран 03 декабрехь делла № 1330 йолу РФ Президентан «Ватиканца дипломатин юкъаметтигаш хӀиттаярх» цӀе йолчу Омарца Россин Федерацин а, Ватиканан а юкъахь дипломатин юкъаметтигаш хӀиттийра. Ткъа 2010 шеран 17 мартан № 359-р йолу РФ Правительствон сацамца  Ватиканехь Вакилат дӀайиллира.

ССРС дозанал арахьара вакилаташ, консулаллаш РСФСР Арахьара гӀуллакхийн Министраллин кара дехьаевлла дӀайоккхуш йолчу ССРС Арахьара уьйранийн Министраллин карара, 1991 ш. 18 декабрехь даьлла РСФСР Президентан № 291 «РСФСР арахьара политикин гӀуллакхах» цӀе йолчу Омарца. ССРС векалш ца хийцира. Россин Федерацин ССРС йолуш хӀиттийна векалийн балха хӀиттийна терахьаш испискехь дац.

Векал дӀаваккхарний, дӀахӀотторний йукъара хенан муьрашкахь цуьнан болх бо Россин Федерацин Хенан гӀуллакхаш кхочушдан тешам беллачо, иза хӀоттаво вакилатан лакхарчу дипломатин белхалойх (цхьацца мехкашкахь иштта муьраш бахло масех баттахь).

1999 ш. 15 октябрехь даьлла Россин Федерацин Президентан № 1371 «дипломатин рангаш яларан а, латтаяран а низамах, дипломатин ранган хӀора беттан даржан алап айарах» цӀе йолчу Омарца, Россин Федерацин Къаьсттина, Бакъонаш йолу Векал даржехь болчарна (кхечу пачхьалкхехь) хӀоттайо Къаьсттина, Бакъонаш йолу Векалан дипломатин рангаш, 1 классан Къаьсттина, Бакъонаш йолу Векал.

## [[Абхази]]
**Республика Абхази**
# Григорьев, Семён Вячеславович (2008 шо 25 октябрь, № 1527 — 2018 шо 30 март, № 126)
# Двинянин, Алексей Аркадьевич (2018 шеран 30 мартехь дуьйна, № 127)

## [[Австри]]
Ак барс (банк)

**ПАЮ «АК БАРС» БАНК** — Россин акционерийн коммерцин банк.

Коьрта офис Казанехь йу. Банкан йу Россин Федерацехь йолу йолу йерриг кепара  банкийн лицензеш, 100 кепара банкан гӀуллакхаш кхочуш до корпоративан а, шеш болчу а клиентийн.

2018 шо долалуш Ак Барс Банко хьашташ кхочушдо 3,1 млн сов шеш болчу нехан а, 67 эзар сов корпоративан а клиенташ. ДӀаделла уставан капитал — 38,0 млрд сом ду. Долара капиталан барам 2017 шеран 1 июлан — 71,6 млрд сом.

## Хьажа кхин а
Россин банкаш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный сайт «АК БАРС» Банка .
* Статья в Татарской энциклопедии 
* AK BARS Bank investor relations 

Категори:Россин банкаш
Категори:ГӀезалойчоьнан компанеш
Категори:Казанан компанеш
Луьлла

**Луьлла** — леррина кечдина, хедийна тонка узу гӀирс.

Луьлла озар — уггаре хьалхачех цхьа хьесап ду тонка лелорехь. Луьлла шуьйра яьржина яра XX бӀешераш юккъе кхаччалц, тӀаккха чӀогӀа дӀатеттира папиросаша а, цигаьркаша. Шен кепе хьаьжжина луьллан шен цӀе а хуьлу. Масала, brandy, poker, liverpool, кхин дӀа а. Къамелехь славянаш луьллех олу **люлька** йа **лула**.

Луьллан малхбален модификаци — кальян, амма цуьнан чӀогӀа чолхе система ю, тонка узуш лелийна ца Ӏаш, стоьмийн-тонкан иэдарш а узу.

## Истори

## Луьлла еш лело гӀирс
Дика луьлла, дукха хьолахь, бриаран я, цулла а кӀезиг, сепиолитах йинарш хуьлу.

### Дечиг

Уггаре дикачех гӀирс — бриар ю, лелайо XIX бӀешарахь дуьйна. Цунах йинчух верескан йа бриаран луьлла олу. Бриаран дика хьал — цӀеран дуьхьала дика латтар. Наггахь — йораха йолун дела, йа бриар ца тоарна — лелайо хьорматан йа попан дечиг. Кхин дечиг кхин а гӀуо хуьлу, баганийн диттийн дечиг маггане а ца мега. Луьллан бриар хуьлу тайп-тайпана дикалла йолуш, цуьнга хьаьжжина мах а хуьлу. Иза къастайо схьаяларан мехке, хьесийн структуре, сакхтийн тайпане (есаллаш а, йукъа ихина гӀамаран буьртигаш а) а бараме а хьожжий. Луьлла йина бриаре хьаьжжина луьллан чам а, кеп а хуьлу. ГӀирс дика кечбар — башха говзалла ю, иза лерина гулъян,хадо, хин чохь кхехко, якъо, латто еза.

### ХӀордан сепиолит

Дика гӀирс — сепиолит (meerschaum) — кӀайн хира минерал, уьш алсама дохку Туркойчохь. Леладо XIX бӀешарахь дуьйна. Ишттачех сепиолитан луьлла олу. Сепиолитан луьлла кечйо агаршца. Ширачу луьллийн сепиолитах кедалг бен ца бора, ткъа муштакх дукха хьолахь дечиг хуьлура. Езачу луьллан муштакх янтарах хуьлура. ХӀинцалера сепиолитан луьллаш шен кепаца а, конструкцица а бриарачунна герга ю. Йораха луьллаш дукха хьолахь йо пресца охьатаӀийна цуьргех, иза юста а мегар дац дийна сепиолитан кийсигах йинчуьнца. КӀура баьккхича кӀайн сепиолит боьмаша бос оьцу.

## Литература
* Гаев Д. Трубки. — : Издательство Антона Жигульского, 2006. — 304 с. — Тираж не указан. — ISBN 5-902617-21-9

## Хьажоргаш
* Форум курильщиков трубки
* FAQ форума курильщиков трубки
* Табачная энциклопедия 
* Знаменитые курильщики трубки
Арсанукаев Руслан

**Арсанукаев Руслан** — гӀаравьлла нохчийн историк-археолог, этнолог. "Вайнахи и аланы" цӀе йолу жайнан автор. ХӀинца эмиграцехь ву, веха Канадехь.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийн историкаш
Дерриг дуьненан поэзин де

**Де́рриг дуьне́нан поэ́зин де** — 21 мартехь даздо хӀора шеран Ӏида. И Ӏида кхоьллина ЮНЕСКОс (Дешаран, Ӏилманан, оьздангаллин белхан Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам) 1999 шеран 15 ноябрехь, шен 30-гӀа Инарлин конференцин резолюцехь. ЮНЕСКОн сацамехь билгала ма-даккхара, Ӏида кхолларан Ӏалашо — «керла импульс а, керла лерам а балар къаьмнийн, регионийн, дуьненайукъара поэтин боламашна».

## Истори
Дуьххьара официалан Поэзин де кхоллар кховдийна 1930-гӀа шераш чекхдовлуш: 1938 шарахь америкин Огайо штатехь поэт-аьзни Уэбб Тесса Суизин дагадеина Поэзин де кхайкхийра 15 октябрь — шираруман поэт Вергилий вина де. 1951 шарахь и терахь къобалдира АЦШн ткъе берхӀийтта штато, ткъа кхин а Мексико, иза даздора Поэзин къоман де санна. Цул тӀаьхьа иза даздан долийра кхечу мехкашкахь Де́рриг дуьне́нан поэ́зин де аьлла.

1998 шарахь, Мароккос кховдийна, ЮНЕСКО Инарлин Ассамблейн кхочушдаран комитето дийцира Дерриг дуьненан поэзин де даздарах лаьцна, къобал бира и болх бар тайп-тайпанчу мехкашкахь, иштта хьалхара Поэзин денош дира ЮНЕСКОс Поэзин де официалан кхайкхадале. Москохахь, Парижехь, Брюсселехь санна, кхин а масех дуьненан коьрта гӀаланашках, хьалхара Поэзин де дӀадаьхьира 1999 шеран 21 мартехь, Петровкехь Пачхьалкхан литературин музейхь. Цуьнан инициатор хилира поэтин цхьаьнакхетар ДООС; программа дӀаяьхьира Кудрявицкий Анатолийс, цуо кхайкхина а, бовзийтина поэташна юкъахь бара Сапгир Генрих, Холин Игорь, Кедров Константин, Щербина Татьяна, Айзенберг Михаил, кхин а. 2000 шарахь Поэзин де даздарш хилира Таганкера театрехь; цигахь бистхилира Вознесенский Андрей, Кедров Константин, Кацюба Елена, Витухновская Алина, Любимов Юрий, кхин а. 2001 шарахь Таганкера театрехь хилла Кедровн а, «ДООСн» а мероприятица цхьаьна эшшара, дӀаяьхьира О. Г. И. клубан суьйре. Цигахь дакъа лецира Айзенберг Михаила, Гандлевский Сергейс, Ахметьев Ивана, Павлова Верас, «Вавилон» альманахан автораш. 2001 шарахь дуьйна Кедровн куьйгаллийца музыкин-поэтийн программа, шина дийнан кегийрхойн поэтин фестиваль санна, ламастан хилира.

Поэзин дийнан Москохан программа яхъелира дийнна баттахь, и дӀакхоьхьуш яра Пачхьалкхан литературин музейс. Россин кхечу гӀаланашкахь иштта тайп-тайпана акцеш дӀаяьхьира, оцу ЮНЕСКОн рузман терхьан лерина: иштта, Магнитогорскехь 2002 шеран 20-21 мартехь хилира Дерриг дуьненан поязин форум, ткъа Петарбухехь 2014 шарахь хилира Лермонтов Михаилан лерина марафон, цигахь актёраш, поэташ, массо а луучара а йийшира цуьнан байташ.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Всемирный день поэзии на сайте ООН
* Всемирный день поэзии в Театре на Таганке, 2000

Категори:Поэзи
Категори:ВКЪКХ дуьненайукъара денош
Категори:Йукъайевлла 1999 шарахь
Йилбазговр

**Йилбазговр** йа **горийдойург** йа **шайтӀанан дин** (лат. Odonáta) — тӀемадолу сагалмат ду, дийнна дуьненах 6650 сов тайпа хуьлу. Дикка даьржина сагалмат ду и, Антарктида йоцу массо материкан тӀехь хуьлу и.


Категори:Сагалматийн доьзал
Хьехархо

**Хьехархо** — хӀинца уггаре йаьржина йукъараллин говзалла, (Ӏамадархо, педагог). Хьехархочун говзаллин чулацам — тӀехьадогӀу чкъоьрнаш кхиор а, Ӏамор а йу (шуьйро — дешархой). КуьйгакӀела хуьлу дешаран белхан директоран гӀовсан.

Конфуцийс йаздина: 

## Говзаллин истори

Хьехаралла а, хьехархой а бевза адамаллин ширачу заманахь дуьйна, амма уггаре йаьржина говзалла цунах хӀинцца дукха хан йоццуш хилла.

БӀешо хьалха дукхаха болу европин мехкашкахь а цабевлла кхочуш йора кхиоран а, Ӏаморан а Ӏалашо дукхаха дерг халкъан (доьзалан) педагогикин гӀоьнца, цуьнан шен дика агӀо а (цунах лаьцна сих-сиха дийло йа хуъушехь ца хьахадо дешаран хьаькмаша), гӀуон агӀо а йара. Бераш кхио а, Ӏамо а, хьовса а хьехархой лоцура кӀеззиг болчу таро йолчара (паччахьаш, паччахьан кертарчара, синан белхалоша) йа доьшийтара готта говзаллин Ӏалашонна, деккъа оьшуш меттиг хилча (тӀемлойн кечам, пхьола Ӏамор, кхин а).

Тайп-тайпана хенашкахь а, пачхьалкхашкахь а **кхиоран а, Ӏаморан а декхарш тӀедохкура тайп-тайпанчу нахана**: кхиорхой, куратораш, хьехархой. Хьалха К. Д. Ушинскийс дагатийсира хьехархошна дешарца йуьстина кхиоран хьалхара Ӏалашонаш, цуо гойту, кхечу агӀора вай дешарх атта Ӏехалур хилар, ткъа адамо ша оьзда кхиийна ца хиларна зуламе доккху дешар, цу тӀе кхин сов йукъараллин кхераме стаг хуьлу, кӀезиг дешна стагал а (масалин валаво Чичиков).

## Билгалдахарш

## Хьажа кхин а

* Ӏамадархо
* Педагогика
* Дешархо
* Гувернёр

## Хьажоргаш
* Педагогическая библиотека .

 
Категори:Педагогийн говзаллаш
ГӀажарийн архитектура

**[[ГӀажарчоь|ГӀа́жарийн]] архитекту́ра** я **[[Иран]]ан архитектура** — хӀинцалера Иранан махкахь а, ГӀажарчоьнан оьздангаллин гегемонин кӀела яхана пачхьалкхийн а хилла долу бес-бесара архитектурин хаттӀаш. ГӀажарийн архитектурин хьалхара кхолламаш юкъабевлла вайн эрал III эзар шо хьалха, географи агӀора, гӀажарийн архитектурин масалаш ду малхбузера Туркойчуьра Къилбаседа ХӀиндин а, Цийчоьнан дозанашка кхаччалц малхбалехьа, Кавказера къилбаседехьара Занзибаре къилбехьара кхаччалц.

## Истори

### Иранан АхеменидгӀарал хьалхара архитектура
#### Исторел хьалхара мур

Адам Иранан махкахь даьхна ширачу заманахь дуьйна: ахкаршкахь карийна хӀуманаш,  а, Ганджи-Парехь а хьалхара палеолитан муьрера ю. Иранан къилба-малхбуза дакъа лаьтта Хьеначу ахбеттан махкахь, цундела Иранан махкахь дуьхььарлера нах гучубевлла вайн эрал 8 эзар шо хьалха, масала, хӀинца а йолчу Шахри-Сухтехь а, Сузы гӀалахь а. Иранехь дуьххьара эвланаш гучуйовларца, юкъайолу  **Иранан архитектура**.

Вайн дене кхаьчна эламан архитектурин коьрта масала ду Чога-Занбилера зиккурат — йисинчарах уггаре йоккха зиккурат. ГӀишлон локхалла 25 метр ю, йохалла цхьаьна агӀора — 105 метр ю. Зиккурат йина вайн эрал 1250 шо хьалха Элам паччахьа Унташ-Напиришас, шайн дела вина Ишушинакан сийна.

Тепе-Сиалкехь ю кхин а шина зиккуратийн саьлнаш. Уьшша а эламхоша кхоллар тардолуьйту.

#### Элам
Вайн эрал III эзар шо хьалхенан юьхьигехь кхоллало Эламан пачхьалкх, иза лаьттина Иранан хӀинцалерачу къилба-малхбузан провинцийн мехкашкахь. Эламан  цивилизацис кхоьллина шайн йоза а, говзалла а.

## Литература
* 

*
Категори:Исламан архитектура
1305 шо

## Хиламаш

* 25 март — Падуяхь йазйина Джоттон суьрташ долу Скровеньин капелла.
* Кастилина а, Арагонна а йукъахь Мурси кӀоштан мохк бекъар.
* Гранада. Ян йолийна йоккха Альхамбра гӀала. Мухьаммад III аль-Махлус машар бо Кастилин паччахьца Фернандо IV-гӀачуьнца а, Арагонан паччахьца Хайме II-гӀачуьнца а.
*30 апрель — Михаила IX-гӀачуьн омарца барт барехь деш дийцарш долуш аланаша вийна Рожер де Флор. Каталонхоша Каллиуполехь берриг румхошна уьрсаш а хьекхна, гӀалахь чӀагӀбелла.
*23 июнь — Фландрин деза долчу хьолашца, куьг йаздина Атисан машар кӀела, цуо чекхбаьккхина французийн-фламандхойн тӀом.
*Июль — каталонин компанин а, Византийн а йукъара Апросера тӀом. хӀаллак барца тоьлла компани.
* 5 августа ингалсан салташа йийсар вина Уоллес Уильям, шотландийн гӀовттамхойн тхьамда.
*Шен нан Жанна Наварран еллачул тӀаьхьа, Людовик, французийн паччахьан Филиппа IV Хазачун кӀентах, Наварран паччахь хилла.
*20 декабрь — Амрохерчу тӀамехь Делийн султанатан эскарша иэшийна Чагатайн улусан коьртехь Ӏали-Бек а, Тартак а волу эскар.
* 1305—1306 — Чехин паччахь Вацлав III ву. Цуо йитина мажарийн тажан бакъо Оттон III Виттельсбахан, иштта машар бина Германин паччахьца Альбрехт I-чуьнца.
*6 декабр 1305—1307 — Мажарчоьнан паччахь Оттон III, Бела V цӀарца.
* 1305—1314 — Папа Климент V (1260-1314 гергга), француз ву.
* 1305—1312 — Малин паччахь Мухьаммад.

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1305 шарахь]]*
* 2 июнь — Абу СаӀид, Иранан ильхан.

## Белла

*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1305 шарахь]]*
* 21 июнь — Чехин паччахь Вацлав II-гӀа.
* 23 август — Лондонехь кхелйина вийна Уоллес Уильям, шотландхойн гӀовттамхойн тхьамда.

## Хьажа кхин а
ГӀамара тӀулг

**ГӀамара тӀулг** — кагъелла бухайижаран ломан порода, цхьаьна тайпана йа чкъоьраш долу кеггаран буьртагийн барам 0,05 мм (Россехь) болу агрегат йа 0,0625 мм (дозанал арахьа) 2 мм гергга (гӀамарш йолу), уьйр йолу цхьаьнав минералан хӀуманца (цеманцийца).

ГӀамара тӀулгаш кхоллало ломан породаш йохар, кеггарш хино йа мохо дӀаяхьар бахьнехь, гулдаларш тӀаьхьа цеманц хуьлий чӀагӀлуш. Кеггарийн гоьргаллин а, буьртагаш барамца къасторан а тӀегӀанаша гойту кеггарш юьхьанца хиллачура мел охьадеина. Дукхаха долчу гӀамара тӀулгийн кепашкахь алсама ду кварц, хӀунда аьлчи иза уггаре онда физикин а, химин а агӀора минерал долун дела.

## ГӀамара тӀулгийн минералан хӀоттам

Породаш кхуллу минералаш ду кварц, аренан шпаташ, слюда, глауконит. Иштта хила тарло ломан породийн кеггарш а. ШолгӀа тӀегӀанан а, акцессоран а (иэдарш чӀогӀа кӀезиг ду) минералаш гайтина магнетито, ильменито, гранато, рутило, цирконо, турмалино. Цеманц хуьлу кеггаран материал шен хӀоттамца хуьлу дикка цӀена саз-латтан кепара (гидрослюдаш, каолинит, кхин а), киран кепара (кальцит, доломит, наггахь эчиг кхетта карбонаташ), мокхазан кепара (опал, халцедон, кварц), эчиг кхетта (эчиган окислаш а, гидроокислаш а), наггахь хлоритан, цеолитан, фосфатан, сульфатан йа ийна.

## ГӀамара тӀулгийн классификаци
ГӀамара тӀулгашна дукха хьолахь классификаци йо кеггарийн материалан минералан хӀоттамца. Къастало мономиктан (мономинералан), олигомиктан (кеггарш гайтина шина минерало), полимиктан (кеггарш гайтина шиннал сов минерало) кепаш.

Мономинералан гӀамара тӀулгашна йукъа доьду шуьйра даьржина кварцан гӀамара тӀулгаш, 90 % сов кеггаран материал ю кварц, ткъа иштта дуьстича кӀезиг хаало аренан шпатийн а, глауконитан а гӀамара тӀулгаш.

## Билгалдахарш

## Хьажа кхин а
* Акханиг (Ӏаламан тӀулг)
* Кварцан гӀамара тӀулг

Категори:Ӏаламан тӀулг
Ӏамбар

**Ӏамбар** йа **Дзанжабил** () —  доьзалера дукха шерийн бецан ораматан тайпа.

## ЦӀе
Ӏилманан цӀе яьлла лору *singabera* дашах, иза санскритера гочдича хуьлу «маӀаш йолу орам».

Фасмерца, оьрсийн дош «имбирь» схьаэцна немцойн маттера (хила тарло, полякий юкъарлонца кхаьчна а). Нохчийн матте Ӏаьрбийн матера кхаьчначух тера ду.

## Иэшар а, лелор а
Цхьадолу тайпанаш леладо дарбанан ораматаш санна.
 орамаш девза чамбийриш санна, шуьйра леладо кулинарехь, медицинан Ӏалашонна а.

## Ботаникан классификаци
### Кепаш
Дерриг тайпанан юкъайогӀу 144 кеп:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Ӏамбарнаш

## Билгалдахарш
Калган

:*Калган гӀалех хьажа [[Чжанцзякоу]].*

**Калган** () —  доьзалера дукха шерийн бецан ораматийн кхаа кепах цхьаьнан орам:
*  (цунах олу жима орам а),
*  (боккха орам),
*  (цийн орам).

Калганан даймохк лору Хайнань гӀайре (Цийчоь). Кхиабо Къилба Цийчохь, Таиландехь, Ява гӀайрен тӀехь (ХӀиндонези).

Калганан ораман тӀехулара чкъор дӀадоккху, хедабо 5—8 сантиметр еха нийса сенаш долу кийсигаш йой, якъайо.

## Хьолаш
Калган а, Ӏамбар а цхьаьна доьзалера белахь а, кулинарехь цара вовшен хийца ца хуьйцу. Калганан Ӏамбарал шортта гӀоле хьожа ю. Къоначун хьожа башха тамехь хуьлу. Чомана калган чӀогӀа хаза хьожа йолуш, вагош, кӀуон ю.

Чамбийриг яьржина нийса сенаш болу кийсигийн кепара, чӀогӀа дечиган хебна тӀехуло йолуш. ЦӀиен-боьмаша бос бу, иза буьсу орам хадош а. Оцу хьесапца атта бу калган Ӏамбарах къасто.

## Лелор
XVII—XVIII бӀешерашкахь калганах Малхбуза Европехь олура «оьрсийн орам». И цӀе йелла цунна, иза Цийчуьра Европе Россехула кхочуш хилла дела а, шуьйра яьржина хилла XVII бӀешеран оьрсийн кухнехь. Чамбийриг тухура кхехкийна чамбергех, мозан а, цӀиен комаран а брагах, сбитнах, кох. Калгано лора царна дийца хуур доцу ша-кепара хьожа.

XIX бӀешарахь дуьйна Малхбуза Европехь, алсама Францехь, даьржира галгантан даьтта, иза доккхура калганах коьртаниг вахон маларш деш лело. Иза сагал-бецаца цхьаьна лелийча чамбечо тойо цуьнан хьожа. Кхечу Ӏалашонна калган лелаяр кӀезиг хуьлу.

## Билгалдахарш

Категори:Чамбийриш
Абазинка

**Абазинка** (Тохтамыш) — Кхарачой-Чергазийчухула охьадоьду Россера эрк. Кубанан аьтту га. Цунах кхета Черкесск гӀалан къилбаседа-малхбалехьа.

## Географи
Абазинка эрк долало Берзан Ков меттигехь. Охьадоьду къилбаседа-малхбузехьа йиллинчу меттигехула. Доккха Ставрополан татолан коллекторан чухула охьадоьду. Черкесскан къилбаседехьа Чапаевски эвлан гергахь Кубанах кхета. Эркан дохалла 35 км.

## Истори
ШолгӀа туркойн тӀамехь оцу эрк тӀехь, цуьнан хьостан 10 чаккхарма лахахь, 1790 шеран 30 сентябрехь иэшам бира анапан сераскир БатӀал-паша коьртехь волчу 25 эзар йолчу туркойн корпусна, оьрсийн тобанан коьртехь вара инарла-майор И. И. Герман.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Кубанан геннаш
Категори:Кхарачой-Чергазийчоьнан эркаш
Кехат-кема

**Кехат-кема** йа **кехаткема, хӀолаьхьа** — стиглахь моху лело хӀума ю, лаьттахь тӀийригц схьалоций



## Истори
Вайн мурл хьалха II оьмарехь Чинтехь дуьйцуш хезна ду иштта хӀумнех лаьцна, мифан чуьра саьрмаках тера
Дерриг дуьненан туберкулёзан дуьхьал довлатторан де

**Дерриг дуьненан туберкулёзан дуьхьал довлатторан де** — иэсан терахь, даздо хӀора шарахь 24 мартех, 1993 шарахь Дерриг дуьненан могашалла Ӏалашъяран кхолламан инициативица кхайкхийна туберкулёз (йовхарийн лазар) глобалан бала бу аьлла. Дерриг дуьненан туберкулёзан дуьхьал довлатторан дийнан Ӏалашо ю туберкулезан ун хилар хаийтар, и цамгар дӀаяккхарехь къахьегар.

24 март хаьржина, оцу дийнахь 1882 шарахь немцойн микробиолога Роберт Коха (Robert Koch) туберкулёз карзахйоккхург карийна аьлла кхайкхадар бахьнехь.

ХӀокху заманахь туберкулёзах ле 1,6 миллион гергга стаг, дукхаха берш царех (95 % гергга) — куьуш болу мехкийн бахархой бу. ХӀора шарахь туберкулёзо алсама бойу  баккхий нах, муьлххачу уьночулла. Кхуьучу мехкашкахь туберкулёз йолчарех 26 % гергга ле.

Туберкулёзца уггаре гӀуо хьал Африкин мехкашкахь ду. Африкехь бу 29 % гергга дуьнен чуьра цомгаш берш а, 34 % оцу уьнах беллачарех а цигахь бу. ТӀаьхьарчу 15 шарахь туберкулёзан ун шозза тӀекхетта, 100 эз. вахархочух 149 меттигах 343 меттиг. Сагатдо антибиотикашна дуьхьала лаьтта туберкулёзан кепаш тӀекхетаро, цуьнан а ю гӀуо тенденци Африкехь.

Дуьненахь уггаре кхераме молханашна дуьхьала лаьтта туберкулёзаца долу хьал — уггаре дукха балар долу, кхераме кепаш йолу — Россин Федерацехь ю. 2009 шарахь Россин Федерацехь гучуяьккхина 105 530 жигара туберкулёзан керла меттигаш.

## Дийнан тема
* 2019 шо — «Болхбан хан»
*2018 шо — «Терго йие, лоху! Дуьне туберкулезах мукъадаккха тхьамданаш лоьху»
* 2017 шо — «Цхьаьна дӀайоккху туберкулез: цхьа а вуьтур вац терго йоцуш»
* 2016 шо — «Цхьаьна дӀайоккху туберкулез: цхьа а вуьтур вац терго йоцуш»
* 2015 шо — «Туберкулез дӀаяккхаран темпаш тӀетоха»
* 2014 шо — «3 миллион стаган дарба дар»
* 2013 шо — «Со дийна волччура сацайие туберкулез»
* 2012 шо — «Со дийна волччура сацайие туберкулез»
* 2011 шо
* 2010 шо — «Туберкулезца довлатторехь керлачу кхиамашка гӀо»

## Хьажа кхин а
* КӀайчу кӀайдаргийн де

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Сайт ООН 
* Всемирная организация здравоохранения. Всемирный день борьбы против туберкулёза.

Категори:ВКЪКХ дуьненайукъара денош
Категори:Могашалла ларъяр
Категори:Туберкулёз
Категори:24 март
Ямайкин географи

**[[Ямайка|Яма́йка]]** — Вест-Индера Карибийн хӀорд чура гӀайренан пачхьалкх. Мехко дӀалоцу **Ямайка гӀайре**, ткъа иза Даккхий Антилийн гӀайренийн тобана йукъара ду. Ямайкан къилбаседехьа лаьтта Куба (150 км), малхбалехьа Ямайка хидоькъе чухула — Гаити (160 км). Континентан уггаре гергара меттиг — Грасиас-а-Дьос мара (Никарагуа) — 630 км къилба-малхбузехьа бу.

Ямайка — майданца кхоалгӀа гӀайре ю Даккхий Антилийн гӀайренашна юкъахь (хьалхара шиъ — Куба а, Гаити а). ГӀайренан барам бу 225 км гергга малхбузера малхбалехьа, 35 - 82 км къилбаседера къилбехьа. Ерриг майда — 10 991 км², бердан асан йохалла — 1022 км.

## Геологи а, пайден маьӀданаш а
Ямайка гӀайре лаьтта Карибийн литосферан экъан тӀиера Никарагуан айадаларш тӀехь. Цунна а, Куба гӀайренна а юккъехула чекхйолу Кайман апари, цу чохь ю Карибийн хӀордан уггаре кӀорга меттиг. Ямайкин тӀиера Гаити гӀайрен агӀорхьа йоьду Энрикильо-Плантэйн-Гарден цӀе йолу латта кагделла меттиг, цуьнан йохаллех Карибийн экъан тӀиера Гонав микроэкъанга долу. И область сейсможигара ю, цундела гӀайрен тӀехь наггахь мохкбегабо. Уггаре бохаме хилла 1692 шеран мохкбегор (Порт-Ройял а йохош), 1907 шеран мохкбегор.

Ямайкин коьрта пайден маьӀданаш ю бокситаш, церан резервашца мехко хьалхара меттигаш йоху дуьнен тӀехь.

## Рельеф а, бердан аса а
Ямайкин мехкан доккхаха долу дакъа (2/3 гергга) гӀамара тӀулгах лаьтта акъари ю, локхалла 500—1000 м, цхьаццанхьа кхин а лекха а йолуш. ГӀайренан малхбален агӀора лаьтта Блу-Маунтинс лаьмнаш, цигахь ю мехкан уггаре лекха меттиг — Блу-Маунтин-Бохь (локхалла 2256 м). Къилба-малхбузехь лаьтта Малверн лам (710 м), ткъа малхбуза декъехь — Долфин-Хед лам (545 м). ГӀайренан малхбуза декъехь яьржина рельефан карстан кепаш, уьш ю Джон-Кроу, Драй-Харбор лаьмнашкахь а, карстан Кокпит-Кантри аган чохь а, майда 1300 км² гергга йолуш. Ага лаьтта масех лоха готта атагӀеш декъначу гунех. Оцу кӀоштан амалехь ду карстан оьрнаш а, лаьттан бухахула лела хиш а.

## Билгалдахарш
Алеуташ

**Алеу́таш** йа **унангу́наш** (шеш йоккху цӀе — *унаңан / unangan, унаңас / unangas*, кхин а) — Алеутийн гӀайренийн орамера бахархой. Доккхаха долу дакъа деха АЦШхь (Аляска), дакъа — Россехь (Камчаткин мохк).

2010 шарахь АЦШхь вара 2300 алеут. Россин Федерацехь алеуташ йукъабоьлху Россин Федерацин орамера кӀезиг барам болу къаьмнийн марталлин исписка; цу тӀе Россин махкара церан барам 2002 шарахь 540 стаг вара, 2010 шарахь — 482 стаг.

## Билгалдахарш

## Литература
*  — С. 986—992.
* 
* 
*  — С. 71—79.
*  — С. 23—28.
* 
*  — С. 293—305.
*  — С. 81—82.
* 
* 
*  — С. 479—485.
* 
* 

## Хьажоргаш

* Алеуты
* Командорские острова 
* Российско-Американская компания 

Категори:Россин халкъаш
Категори:Генара Малхбален къаьмнаш
Категори:Къилбаседан орамера къаьмнаш
Категори:Америкин бухара къаьмнаш
Категори:Алеуташ
Басир

**Баси́р** () — божарийн/зударийн Ӏаьрбех схьайаьлла цӀе, Ӏаьрбийн меттара гочдича хуьлу «гушверг», «хьекъале», «къастошверг», «дика бӀаьрсадерг», «чекхсагург», «сема». АллахӀан цӀарех цхьаъ. Йаьржина ислам лелочу дукха къаьмнашна йукъахь.

## Аль-Басир
 АллахӀан цӀе йоккхуш бен йаккха ца мега АллахӀа цӀарех цхьаъ йу. Аль-Басир цӀе хьахийна Къуръан чохь 20-зза. Цуьнан доккха маьӀна ду, АллахӀан возалла гайтарехь. Исламан дешанчу наха иштта маьӀна даьккхина Аль-Басир цӀеран: Дерриг гушверг; Гушдерг а, Къайлахадерг а гург; Шен гарехь, уггаре жима хӀума а лоцург; Гуш долчу хӀуманех Шена ца гуш хӀума доцург.

## Билгалдахарш
1626 шо

## Хиламаш
* ТӀетоьхначу Казанан ханаллин махкахь йиллина Набережни Челны эвла.
* Карла I-чун шолгӀа парламент. Бекингеман кхелйие баьхна, дӀасахийцира. Карла ца ваьлла юхалург ахча дийхира. Амма пэраш ца делира ахча.
* Тиллин эскаро Кристианан эскарна тӀехь толам баьккхина Люттерехь. Дессаура тӀом.
* Швецехь кхоьллина Къилба компани океанан дехьарчу мехкашца махлелорхьама.
* БӀаьсте — Лакха Австрера коьртехь Фадингер Стефан волу ахархойн гӀаттам. Линцан гуо лацар. Дийцарш. Фадингер велла. Ахархой реза хилла эскар дӀасахеца. Амма бавархоша дош дохийла, таӀзарш дан буьйлабелира. Гуьйре — гӀаттам юха а иккхира. Ӏа — гӀовттамхой бохийна бавархоша, гӀаттам къиза охьатаӀийна.
* ГӀаьттинчу бӀаьччо Джахангира йийсар вира паччахь, цуьнан дукха хала вада аьтту белира
* 1626—1643 — маньчжурийн хан Абахай.
* ГӀаттаман юьхьиг Шэньсихь.
* Голландхоша кхоьллина Керла Амстердам эвла Къилбаседа Америкехь.

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1626 шарахь]]*
* 7 февраль — Вильгельм V-гӀа, Баварин герцог.
* 4 октябрь — Кромвель Ричард, ингалсан политикин гӀуллакххо, Ингалсан, Шотландин, Ирландин шолгӀа Лорд-протектор, 1658 — 1659 шерашкахь (велла 1712).

## Белла

## Хьажа кхин а
1410 шо

## Хиламаш
* 15 июль — «Германин Ӏаьржа де», Сийлахь Литван олаллин а, Польшин паччахьаллин а цхьаьнатоьхна ницкъаша Грюнвальдан тӀамехь Тевтонийн орденан эскарийн иэшам бира. Магистр Ульрих фон Юнгинген велира.
* 1410—1437 — Сийлахь Руман империн император Сигизмунд I Люксембург ву.
* 1410—1415 — Антипапа Иоанн XXIII ву.
* Къилба Азербайджанехь, Эрмалойчохь, Кхурдойчохь, Ӏиракъехь кхоллаелла туьркийн-огузийн Кхара-Коюнлу («Ӏаьржа уьстагӀийн») пачхьалкх, коьрта шахьар Тебризехь а йолуш.
* Тигран а, Евфратан а лакхенашкахь кхоллаелла Акх-Коюнлу («кӀайн уьстагӀий») пачхьалкх.
* Самаркандехь ТимаргӀеран мостагӀий гӀоьртира Ӏедал схьадаккха, Улугбекан шен Ӏуналчаца вада дийзира Самаркандера.
* Монголашна дуьхьала дахара доккха эскар, куьйгаллехь Джу Чи а волуш. Онон эркан тӀиерачу тӀамехь монголаш бохийра. Цийн эскарш кхин дӀадахара малхбузе, Тула (Тола) эрк тӀехь бохийра ойраташ.

## Бина
*Хьаьжа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1410 шарахь]]*

## Белла
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1410 шарахь]]*
* 2 март — Тверан епископ Арсений, автор ву Киевн-Печеран патерикан (*Арсенийн редакци*) ширачех йолчу редакцин.
* 15 июль — Ульрих фон Юнгинген, Тевтонийн орденан сийлахь магистр. Велла Грюнвальдан (Танненберган) тӀамехь.
* 15 июль — Фридрих фон Валленрод, Тевтонийн орденан маршал. Велла Грюнвальдан (Танненберган) тӀамехь.

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш
Ӏабдул-Ӏазиз ибн Мухьаммад

**Ӏа́бдул-Ӏази́з ибн Мухьа́ммад** (1720 — гуьйре 1803) — хьалхарчу саӀудийн пачхьалкхан шолгӀа урхалча (Дирийн эмират) (1765—1803). Мухьаммад ибн СаӀудан воккхаха волу кӀант а, когаметтаверг а.

## Биографи
Шен да дийна волуш дуьйна Ӏабдуль-Ӏазиз ибн Мухьаммада дакъалецира йисташкара Ӏаьрбийн тайпанашна тӀелетаршкахь. 1755 шарахь цуо схьайаьккхира Хураймалу, ткъа 1764 шарахь шен ден меттана бӀаьччал лелош наджранхошца хиллачу тӀамехь.

1765 шарахь шен да веллачул тӀаьхьа Ӏабдуль-Ӏазиз ибн Мухьаммад хилира Дирийн эмиратан керла урхалча а, имам а.

Шен ден мехкаш дахаран политика дӀайаьхьира. Хьалхарчу шерашкахь керлачу эмира Ӏабдуль-Ӏазиз ибн Мухьаммада схьайаьккхира Вашм а, Судайр а, къардира цхьа дакъа кхерста тайпанаш субай а, зафир а, дезийтира шен байӀат дайта Касима доккхаха долчу декъе.

Ӏабдуль-Ӏазиз ибн Мухьаммад дӀабаьхьира тӀом Эр-Рияд эмиратан дуьхьала. Цхьаьна тӀамехь вийра Даххам ибн Даввасан ши кӀант, цул тӀаьхьа къена эмир вуьйхира. 1773 шарахь СаӀудгӀеран эскар герга кхаьччи эмир Даххам ибн Даввас ведира шен доьзалца Эр-Риядера, ткъа цунна тӀаьхьа бахара дукхаха болу гӀалин бахархой а. СаӀудгӀар тӀом ца беш дӀалецира яссаелла гӀала. Цул тӀаьхьа Дирийн эмират коьрта ницкъ хилира Недждехь.

Эр-Рияд йоьжначул тӀаьхьа СаӀудгӀеран коьрта мостагӀ хилира Диламан а, йерриг Эль-Харджан а эмир Зайд ибн Замиль. Наджранхошца аьттонза барт бан гӀоьртина, эмир Зайд дӀакхийтира ваххьабийгӀарах, амма сихха ямартло йира царна. СаӀудгӀеран кхин мостагӀа — бану халид тайпанара Арайар, цӀеххьана велира, дирийхоша цуьнан махкахь питанца вовшашца нах эгӀийра, мостагӀа гӀелвеш. Изза хьал хилира Эль-Харджехь Зайд ибн Замиль 1783 шарахь вийначул тӀаьхьа.

Эр-Рияд йоьжначул тӀаьхьа СаӀудгӀеран коьрта мостагӀ хилира Диламан а, йерриг Эль-Харджан а эмир Зайд ибн Замиль. Наджранхошца аьттонза барт бан гӀоьртина, эмир Зайд дӀакхийтира ваххьабийгӀарах, амма сихха ямартло йира царна. СаӀудгӀеран кхин мостагӀа — бану халид тайпанара Арайар, цӀеххьана велира, дирийхоша цуьнан махкахь питанца вовшашца нах эгӀийра, мостагӀа гӀелвеш. Изза хьал хилира Эль-Харджехь Зайд ибн Замиль 1783 шарахь вийначул тӀаьхьа.

1783—1786 шарахь Недждехь чӀогӀа йоьӀалла хӀоьттира, цуо мацалла хӀоттийра. Ваххьабийш гуо бина Эль-Хардж декъаза хьолехь йара. 1785 шарахь Дилам штурм йина йаьккхира, эмир Барак ибн Зайд а, цуьнан агӀончаш а байира, ткъа бахархоша байӀат дира Ӏабдуль Ӏазизан. Оццу шерашкахь куьйга кӀела йалийра СаӀудгӀарна Эль-Афладж а, Эд-Давасир а.

Цу тӀаьхь йуккъера Ӏаьрбийчоьнан латтанийн консолидаци Эд-ДирӀан гуонахьа чекхйаьлира. Амма цхьаццанхьа гӀовттамаш-м хилира, меттигера эмираш лара мегар дацара СаӀудгӀеран мостагӀий. Берриш уьш бара ах маьрша вассалаш, йа Ӏабдуль-Ӏазиза хӀиттийна куьйгалхой.
Хумаюнан мавзолей

**Хумаюна мавзолей ** — Делира моголийн паччахьан Хумаюнан каш, гуо байтина цунах йисинчу Хьамида Бану Бегума. Архитектурин агӀора ХумаюнгӀеран да Тимар дӀавоьллинчу Гур Эмиран а, цуьнан кӀента кӀента кӀанта Шах-Джахана яйтинчу Тадж-Махалан а йукъара зӀе ю.

Мавзолей ян йолийна 1562 шарахь, йина яьлла цул тӀаьхьа 8 шо даьлчи. Архитектор лору СаӀид Мухьаммад а, цуьнан да Мирак Гиятхуддин а, церан проектан, гуш ду, чӀогӀа Ӏаткъам бина ТимаргӀеран самаркандан гӀишлош. Хумаюнан мавзолей юкъатоьхна ЮНЕСКОн дуьненан тӀаьхьенан исписка.

## Галерей

Image:Humayuns Tomb Delhi 31-05-2005 pic2.jpg|Хумаюнан мавзолейн гуонахьара бошмаш 
Image:Humayuns Tomb Delhi 31-05-2005 pic3.jpg|Хумаюнан мавзолейн хьалхе
Image:Humayun's Tomb entrance.jpg|Хумаюнан мавзолейн чувоьдийла


## Билгалдахарш

## Хьажорг
* 

Категори:Дерригдуьненан тӀаьхьалонаш абатца
Категори:Сийлахь Моголийн зиярташ
1282 шо

## Хиламаш

* Сицилера Анжуйн некъашна дуьхьала гӀаттам. Ӏедал карадоьду ГогенштауфенгӀеран гергарчу арагонан паччахьан Педро III-гӀачун. Сицилихошна ца безара керла французийн урхалчаш, тӀаккха байира уьш (Палермора «Сицилийн суьйре»). Ӏарш караяхара Фридриха II-гӀачун кӀента йоьӀан Констанци Сицилинчуьна.
* Коьллина Неаполан паччахьалла, иза йисира Карл Анжуйн карахь.
* 1282—1285 — Сицилин паччахь Педро III Арагонан.
* Март — Уэльсан принцан Лливелин ап Грифидан вашас Давид ап Грифид тӀелета ингалсан гӀап-гӀалан; цуьнан вашас ца ваьллачу денна гӀо лоцу цунна, ша тӀеман кийча воццушехь. Цара бинчу балхо чеккхенца схьайоккхуьйту Уэльс ингалсан паччахье Эдуард I-чун.
* Любек, Висбю, Рига махлелоран бартан юкъайоьду.
* Германера императоран Ӏедал хуьлу номиналан. Факт хуьлу Германехь урхаллехь Ганза, Тевтонийн орден, курфюрсташ, епископаш хилар.
* Австрин герцогийн Бабенберг некъийн чаккхе. Австри а, Штири а йисира ГабсбурггӀарна (церан кегийра латташ дара Швейцарехь).
* 1282—1308 — Австрин герцог Альбрехт I ву.
* Габсбург Рудольфа шен кӀантах Альбрехтах Австрийн герцог во.
*Апрель — Трапезундан гуо: Малхбуза Гуьржийчоьнан паччахь Давид VI Нарин аьттонза гӀоьртира шен Ӏаткъам Трапезундан имперехь меттахӀотто.
*Май — Гвельфашна а, Гибеллинашна а йукъара Форлира тӀом: французийн Жан д'Эппен эскар иэшийна Гвидо I да Монтефельтрос.
* Июнь — Лландейло-Ваурера тӀом: Гилберт де Клеран тӀехь баьккхина валлихойн толам.
Юсупов, Эльдар-Хьаж

**Юсупов, Эльдар-Хьаж** – нохчийн воккха саг, хьалхара а, шозлагӀа а Нохчийчохь хилла тӀемийн декъашхо.

## Биографи
Эльдар-Хьаж вина 1930 шарахь Нажи-Йуьртан кӀоштарчу Гендарганахь. 

1940–1960 шаршкахь советан Ӏедало махкахь а ваькхин, Ӏийна Казахстанехь.

1990–2000 шаршкахь Нохчийчохь хилболу тӀемийн декъашхо.

Кхелхина 2010 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан истори
Категори:ДегӀастанан истори
Категори:Кавказан истори
Дерригдуьненан театран де

**Де́рригдуьне́нан теа́тран де** () — театран белхалойн дуьненайукъара говзаллин Ӏида, даздо йерриг планетин тӀехь хӀора шарахь 27 мартехь. И Ӏида ламаст хилла дӀахьо девизца: «*Театр вовшех кхетаран а, машар чӀагӀбаран а къаьмнашна йукъара гӀирс санна *».

## Истори, дийцар, даздар дерригдуьненан театран де
«Дерригдуьненан театран де» хӀоттийна 1961 шарахь ЮНЕСКОн (кхоьллина Прагехь (Чехословаки) 1948 шарахь) Театран дуьненайукъара институтан (ТДИ) (*фр. Institut international du théâtre*) IX конгрессан векалаш кховдорца. Советийн Социалистийн Республикийн Союз йара ТДИ декъашхо 1959 шарахь дуьйна, оцу хенахь дуьйна, ССРС коьрта гӀалахь Москохахь, Йерригроссийн театран йукъараллин базин тӀехь, кхоьллира Театран дуьненайукъара институтан Советийн Къоман центр.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Всемирный день театра в «Календаре праздников».

Категори:27 мартан Ӏиданаш
 Театр
Театр
Категори:Йукъайевлла 1961 шарахь
Категори:Театр
Категори:1961 шарахь дуьйна рожехь йен мероприятеш
Шийла герз

**Шийла герз** — тӀеман а, спортан а, талларан герз ду, йогу-лелха а, газан а, йа электрически а хӀумнашац лело йоцу

Категори:Герз
Деларан де

**Деларан де, Ӏовдалчеран де** — дерриг дуьненан Ӏида, даздо 1 апрелехь дуккха а пачхьалкхашкахь а, мехкашкахь а.

Оцу Ӏиданехь тӀеэцна доттагӀашца, бевзачаьрца забарш яр, я царех белар. Ламаст хилла Керла Зеланди, Ирланди, Йоккха Британи, Австрали, Къилба Африка пачхьалкхашкахь а, мехкашкахь а забарш делккъалц бен ца йо, ткъа цул тӀаьхьа забаршъечуш олу «апрелан Ӏовдалш».

## Истори
1509 шарахь цхьаьна французийн поэто хьахийна «Poisson d’Avril» (), хила мега, Ӏидане хьажош. Хууш ду, 1539 шарахь цхьаьна фламандийн эло забарца Ӏехийна шен лайш, цхьацца забарен белхаш делла хьалхарчу апрелехь. Дуьххьара дуьххьал дӀа Ӏида хьахадаран терахь ду 1686 шо, оцу дийнахь Обри Джона хьахийна «Fools Holiday» (). Цул тӀаьхьа итт шо даьлчи масех лондонхо гӀоьртина нах лиебан, Тауэрехь «лоьмаш лийчо» кхойкхуш.

## Билгалдахарш