open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Саксони

**[[Лаккха Саксони]]**
* Курфюршество Саксони — тӀера 1356 1806 дуьйна.
* Королевство Саксони — 1806—1918 шарашкахь.
* Маьрша пачхьалкх Саксони — тӀера 1918 1933 1990 хӀинца а йолуш ю.

**Лаха Саксони**
* Герцогство Саксони — 1180 шо кхаччалц.
* Пфальцграфство Саксони — 1356 шо кхаччалц.
* Лаха Саксони — Германин мохк 1947 тӀера дуьйна.

**Саксони-Анхальт**
* Провинци Саксони — Пруссин провинци 1816—1945 шаршкахь.
* Саксони-Анхальт — Германин федеральни мохк.

## Кхин маьӀна
«Саксони» цӀе тиллина:
* «Саксони» — дуьххьарлера немецойн паровоз.
* «Саксони» — тӀеман кема.
* Саксони — Саксонин аллегорически образ

## Хьажа. кхин
* Саксен
* Саксонаш (къам)
1141 шо

## Хилам

* 1141 шеран 2 февраль — Матильдин Линкольнехь латтарехь толам. Стефан Блуа йалх баттахь Матильдин йийсарехь лаьттира.
1121 шо

## Хиллам
* 2 февраль — ингалсан паччахьан Генрих I Боклеркин а, ЛувенгӀеран Аделизин а ловзар.
* 12 август — Дидгорехь латарехь гуьржийн тӀемалоша Давида IV ГӀишлошйархо коьртехь волуш эшина доккха бусулбанийн сур.
941 шо

## Хилам
* Мадинат-аль-Захра гӀалахь Альхама маьждиг деллар.
Сен-ЖегӀмен-ан-Ле

**Сен-ЖегӀмен-ан-Ле** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Ивелин. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Ивелин департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Вайль-дер-Штадт

**Вайль-дер-Штадт** () — Германин Баден-Вуьртемберг латтана йукъара коммуна.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Категори:Германин гӀаланаш
Категори:Германин коммунаш
Категори:Баден-Вуьртемберг латтана гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Галле (Германи)

**Га́лле**, цӀаза **Ха́лле** () — Германин Саксони-Анхальт олучу латтан гӀала, иза ю Зале олучу хийистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Германи
Категори:Германин гӀаланаш
Танжер

**Танже́р** ( (*Танджа*)) — Мароккера гӀала. Бахархойн дукхалла 907 эзар адам леррана 2008 шарахь.

## Билгалдахарш

*
Категори:Марокко
Фес

**Фе́с** или **Фе́з** (, ) — Мароккера гӀала. Бахархойн дукхалла 946 815 адам леррана 2004 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Марокко
Тикрит

**Тикри́т** () — Ӏиракъан гӀала, иза йу Тигр олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла 28&nbsp;900 стаг (2002 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Ӏиракъ
Хива

**Хива́** (,  — *Xiveh*) — Узбекистанан Хорезман областера гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Узбекистан
Хорезм

**Хоре́зм** (, ) — Йуккъера Азехь хилла шира регион.

Цуна хилла коьрта гӀаланаш Кят а Ургенч а.

## Билгалдахарш

Категори:Регионаш
Категори:Юккъера Ази
Магнесс (Арканзас)

**Магнесс** () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Арканзас штатера гӀала.

## Истори

Магнесс гӀала йиллина  шарахь.

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Арканзас штатан гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:АЦШ гӀаланаш
Льеж

**Льеж** ( ,  ,  (Лидж),  ,  (Лео́ди(к)ум)) — Бельгин гӀала (Валлони), иза ю Маас а Урт олу хиш вовшахкхетачу меттигехь, Льеж олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 194 эзар адам (агломерацан 600 эзар)

## Билгалдахарш

Категори:Бельги
Ловзар (ансамбль)

**Ло́взар (ансамбль)** — нохчийн берийн халкъан хелхаран ансамбль, дукха халкъашна юккъера конкурсийн толамхо. Ансамблин куьйгалхо ву Нохчийн Республикин Сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо Магомед Тахаев.

## Истори
Ансамбль кхоьллина 1983 шарахь Республикинскан пионерийн гӀалахь Мохьмадас а, Тамилас а ТахаевгӀара. 1994 шарахь болабелла тӀом бахьнехь ансамблин болх сецира. 1995 шарахь бераш Нальчике дӀадигира, цигахь юха а болабелира ансамблин болх.

1998 шарахь нохчийн культура кхиаяран а, кхайкхаяран а ансамблин Пачхьалкхан берийн ансамбль статус елира.

Ансамбль декъашхош дукха хенахь болх бира костюмаш а, репитици ян меттиг а йоцуш. Нохчийн Республикин Госсоветан председатель Малик Сайдулаев ансамблин дола дан волавелира. Ансамблин коьрта хьашташ кхочуш дира цо.

2001 шарахь Москвахь хилла халкъашна юккъера фестивалехь ансамбльс гайтира шен керла программа. Иза хьовсархойна чӀогӀа хаза хитира. И бахьнехь ансамбле дукха кхайкхараш декхира Россиехь а, кхоьчу пачхьалкхашахь фестивалешкахь дакъа лаца. Таханлера динахь ансамбль дукха гастролешкахь лела, конкурсашкахь а, фестивалашкахь а дакъа лоцу, цигахь дукха толамаш а баьхна цо.

## Конкурсаш а, фестивалаш а
* 1996 — Варнехь хилла халкъашна юккъера фестивалин дипломант.
* 1997 — Туркойчохь хилла халкъашна юккъера фестивалин дипломант (Чорум, ТурхӀал).
* 1998 — Туркойн республикин 75 шо кхачар даздеш хилла халкъашна юккъера фестивалин лауреат.
* 2000 — «Ярославские гуляния» халкъашна юккъера 5-гӀа халкъашна юккъера фестивалин лауреат (Ярославль).
* 2001 — Москвахь хилла халкъашна юккъера фестивалехь дакъалацар.
* 2001 — Лондонехь «Royal Festival Hall» сценехь ловзар.
* 2001 шаран декабрь — Ярославлехь хилла «Культура во имя мира» цӀе йолу халкъашна юккъера фестивалин «Гран-при»
* 2003 7 апрелехь — Пачхьалкхан Кремлин гӀалахь хилла «Кавказан къаьмнийн хелхараш» цӀе йолу керла программа презентаци.

## Хьажоргаш
* Официальный сайт ансамбля Ловзар 
* Ансамбль Ловзар
* 
* Чеченский «Ловзар» покоряет парижан

Категори:Нохчийн хелхаран ансамблаш
Варна

**Варна** — Болгарин Варнан областера гӀала. Варна йукъараллин йукъайогӀу.

## Географи

Майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Болгарин нах беха меттигаш
Категори:Варнан областан нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Чорум

**Чорум** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Чорум провинцин (ил) Чоруман кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Чорум провинцин нах беха меттигаш

Категори:Чоруман кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Вестфали

**Вестфа́ли** () — Германи шира область. ХӀинца оластан латта Къилбседера Рейн — Вестфали йукъайогӀуш ду.

## Билгалдахарш

Категори:Германи
Морави

**Мора́ви** (, ) — Чехин шира регион. Моравийн даймохк.

## Билгалдахарш

Категори:Чехи
Богеми

**Богеми** (,  — *Бёмен*, , *[[Бойи|бойн]] даймохк*) — Чехи кхоллаяларе хилла шира регион.

## Билгалдахарш

Категори:Чехи
Бонн

**Бонн** () — Германин Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана йукъара коммуна.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Категори:Германин гӀаланаш
Категори:Германин коммунаш
Категори:Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Мари (Арканзас)

**Мари** () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Арканзас штатера гӀала ().

## Истори

Йиллина .

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Арканзас штатан гӀаланаш
Категори:АЦШ гӀаланаш
Байкит

**Байкит** () — Красноярскан мехкан Эвенкийн кӀоштара эвла.

Поштан индекс — 648360.
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин хийцаман динамика :

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам : оьрсий (81%), эвенкаш (11%), украинаш (4%),  гӀезалой (2%).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*Эвенкин сайт. 

Категори:Эвенкийн кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Красноярскан мехкан нах беха меттигаш
Ногинск

**Ногинск** () — Россин Федерацин гӀала, Москохан областан Ногинскан кӀоштан административан центр.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ногинскан кӀоштан индексаш

Категори:Ногинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Тура (Красноярскан мохк)

**Тура** () — Красноярскан мехкан гӀалин кепара эвла, Эвенкийн кӀоштара административан центр.

Поштан индекс — 648000.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин хийцаман динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам : оьрсий (73%), эвенкаш (20%), украинаш (4%).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*Эвенкин сайт. 

Категори:Эвенкийн кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Красноярскан мехкан нах беха меттигаш
Крутое (Красноярскан мохк)

**Крутое** () — Красноярскан мехкан Эвенкийн кӀоштара эвла.

Поштан индекс — йац.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин хийцаман динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам : даимна адам Ӏаш дац

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*Эвенкийн сайт. 

Категори:Эвенкийн дӀатесна нах беха меттигаш
Категори:Эвенкийн кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Красноярскан мехкан нах беха меттигаш
Стрелка (Вельскан кӀошт)

**Стрелка** () — Россин Федерацин Архангельскан областан Вельскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 0 стаг (2010 шо).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: даиман Ӏаш нах бац.

## Билгалдахарш

Категори:Вельскан кӀоштан нах беха меттигаш
Турбаза Катунь

**Турбаза Катунь** () — Республика Алтайн Чемалнан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин хийцаман динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: алтайш (8%), оьрсий (82%).

## Билгалдахарш

Категори:Чемалнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Республика Алтайн нах беха меттигаш
Банни (Свердловскан область)

**Банни** () — Свердловскан областан Красноуфимскан гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (95%).

## Билгалдахарш

Категори:Красноуфимскан гӀалин гуо нах беха меттигаш
Категори:Свердловскан областан нах беха меттигаш
Горбуново (Кировн область)

**Горбуново** () — Кировн областан Сунан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).

## Билгалдахарш

Категори:Кировн областан Сунан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Кош-Агач

**Кош-Агач** () — Россин эвла,  Республика Алтайн Кош-Агачан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин хийцаман динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: алтайш (11%), кхазакхаш (85%).

## Билгалдахарш

Категори:Кош-Агачан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Республика Алтайн нах беха меттигаш
Семински Перевал

**Семинский Перевал туристийн базаш** () — Республика Алтайн Онгудайн кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин хийцаман динамика:

## Билгалдахарш

Категори:Онгудайн кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Республика Алтайн нах беха меттигаш
Нижни Сортымски

**Нижний Сортымский** () — Россин Хантийн-Мансийн автономин гуонан Сургутан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (68%), гӀезалой (14%), украинаш (8%).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Хантийн-Мансийн автономин гуо администрацин сайт .
* поштан индексашан ОКАТОн сайт .

Категори:Хантийн-Мансийн автономин гуонан нах беха меттигаш
Категори:Хантийн-Мансийн автономин гуонан Сургутан кӀоштан нах беха меттигаш
Маунтинбург (Арканзас)

**Маунтинбург** () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Арканзас штатера гӀала.

## Истори

Маунтинбург гӀала йиллина  шарахь.

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Арканзас штатан гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:АЦШ гӀаланаш
17 январь

## Оцу динахь бинарш

* Дециев, Бисолт Османович (1964 шеран 17 январь) — нохчийн греко-риман кепар латархо, СССР халкъийн Спартакиадан борзан совгӀатхо, СССР Кубок яккхинарг, шозза СССР чемпион, Европин чемпион, 4-за Дуьненан Кубок яккхинарг, масийттуза Казахстанан чемпион, дукха халкъашна юккъера яхьаллонийн толамхо;
* Муслиева, Тамара Магомедовна (1937 шеран 17 январь) — Социалистически Къинхьегаман Турпалхо.

## Оцу динахь белларш

Категори:17 январь
26 январь

## Оцу динахь бинарш

## Оцу динахь белларш

Категори:26 январь
Маьлхбик

**Маьлхбик** () — ГӀалгӀайчоьнан гӀала, Малхабекан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 32515 стаг леррана 2012 шарахь.


Файл:IS-3 monument in Malgobek.jpg|Танк ИС-3 — Маьлхбик турслошна лерина (1942—1943 шераш) 52-гӀа танкан бригадан тӀемлошна иэс. 2011 шо.
Файл:Vladimir Putin 7 November 2007-5.jpg|Президента В. В. Путина гӀалин администрацин коьртан М. А. Алихановн (юккъехь) Маьлхбикан Сийлахь дарж «ТӀеман сийлаллин гӀалан» лерина грамота яларан церемони. 7 ноябрь 2007 шо.
File:RR5714-0006R.png|ТӀеман сийлаллин гӀалан Маьлхбикан лерина иэсан нахар. 2011 шо.
File:Stamp Russia Cities Medvedev 2010.jpg|ТӀеман сийлаллин гӀаланашна - Маьлхбикан, Ельнян, Елецан, Воронежан, Лугин - лерина поштан маркийн сери. 2010 шо.
Файл:Malgobek-gerb2.gif|Маьлхбикан хӀост 2010—2013 шерашкахь.
|Алироев Хьамидан урам Маьлхбикехь


## Билгалдахарш

Категори:ГӀалгӀайчоьнан шахьраш
Римини

**Римини** () — Италин Эмилия-Романья регионера коммуна. Лаьтташ йу Римини провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Эмилия-Романья йукъара гӀаланаш
Вашингтон

;Географин меттигаш
* Вашингтон (гуо) — АЦШн гуо.
* Вашингтон (штат) — АЦШн штат.
* Вашингтон (гӀайре) — Мичиган Ӏаман чуьра гӀайре.
* Вашингтон (лам) — Лаьмнийн цӀе.
* Вашингтон (Пенсильвани) — Пенсильвани олучу штатера гӀала.
* Вашингтон (Къилбаседа Каролина) — Къилбаседа Каролина олучу штатера гӀала.
* Вашингтон (Гуо Колумби) — Колумби гуо йукъара гӀала.
28 май

**28 май** — 148-гӀа шеран де (149-й дуьзна де долу) григориан календарехь. Шо чекхдала дисина 217 де.

## Оцу динахь бинарш

## Оцу динахь белларш

Категори:28 май
11 июнь

## Оцу динахь бинарш
* Дунаев, Тамерлан (1996 шеран 11 июнь) — Бельгехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист.

Категори:11 июнь
24 июнь

## Оцу динахь бинарш
* Аюбов, Шохрудди Абубакарович (1981 шеран 24 июнь) — нохчийн греко-риман латархо, Россин чемпионатийн совгӀатхо, Дуьненан Кубок яккхинарг;
* Шерип, Инал (1971 шеран 24 июнь) — кинорежиссёр, продюсер, компоизитор, «шахматан кинон» бухбиллинарг.

## Оцу динахь белларш
* Ахмадов, Шарпудин Бачуевич (1941 шеран 5 декабрь — 2016 шеран 24 июнь) — нохчийн историк, историн Ӏилманийн доктор, профессор.

Категори:24 июнь
4 май

## Оцу динахь бинарш

* Магомедов, Султан Лутаевич (1937 шеран 4 май — 1980 шеран 20 декабрь) — нохчийн эшархо, композитор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь артист, йукъараллин гӀуллакххо;
* Элимбаев, Топа Хамитович (1945 шеран 4 май) — хелхархо, балетмейстер, «Зия» ансамблин кхоллархо а, куьйгалхо а, РСФСР исбаьхьаллин Сийлахь белхало, Россин Федерацин Халкъан артист.

## Оцу динахь белларш

* Вараев, Адлан Абуевич (1962 шеран 2 январь — 2016 шеран 4 май) — нохчийн паргӀата кепар латаран СССР а, Европин а, дуьненан а чемпион, СССР Сийлахь спортан говзанча, Россин Сийлахь тренер, Олимпиадан дато совгӀатхо.

Категори:4 май
5 июль

## Оцу динахь бинарш
* Абдурашидов, Сулиман (1990 шеран 5 июль) — Францехь Ӏаш волу нохчийн боксёр, Францин чемпионатан совгӀатхо, Францин Кубок яккхинарг;
* Харченко, Луиза (1992 шеран 5 июль) — самбистка а, дзюдоистка а, 2011 шарахь Россин дзюдон чемпионатан бронзан совгӀатхо, самбон а, дзюдон а Россин спортан говзанча.

Категори:5 июль
21 июль

## Оцу динахь бинарш
* Магомадов, Ильяс Салманович (1989 шеран 21 июль) — нохчийн греко-риман латархо, Россин чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо, кегирхойн юкъахь Европин чемпион, Россин спортан говзанча.

Категори:21 июль
22 июль

## Оцу динахь бинарш
* Селена Гомес (1992 шеран 22 июль) — америкин актриса а, илланча а.

Категори:22 июль
31 июль

## Оцу динахь бинарш
* Абдурашидов, Ӏадлан Алиевич (1990 шеран 31 июль) — нохчийн боксёр, Россин чемпионатан совгӀатхо, 2013 шарахь хилла Универсиадан толамхо, Россин спортан говзанча.

Категори:31 июль
3 август

## Оцу динахь бинарш
* Халиев, Хасан Сираждиевич (1988 шеран 3 август) — нохчийн ийина кепар латархо, масийттуза Россин чемпион, чуччавахана латаран Евразин чемпион, кикбоксинган Европин а, дуьненан а чемпион, профессионалашна юкъахь w5 версин кикбоксинган дуьненан чемпион, II дуьненан латарийн говзаллийн ловзарийн толамхо;
* Халиев, Хусейн Сираждиевич (1988 шеран 3 август) — ийина кепар латархо.

Категори:3 август
8 август

## Оцу динахь бинарш
* Тайсумов, Майрбек Махаевич (1988 шеран 8 август) — нохчийн ийина кепар латархо.

Категори:8 август
14 август

## Оцу динахь белларш
* Зубайраев, Супьян Лечиевич (1933 шеран 12 май — 2016 шеран 14 август) — нохчийн самбист, тренер.

Категори:14 август
21 август

## Оцу динахь бинарш
* Масхадова, Аминат (1985 шеран 21 август) — еза атлетикан а, паргӀата кепар латаран а яхьаллонашкахь дакъа лоцуш йолу хьалхара нохчийн йоӀ, Россин спортан говзанча, масийттуза Россин еза атлетикан чемпионатийн а, турнирийн а толамхо а, совгӀатхо а.

Категори:21 август
Ахта (Башкирийчоь)

**Ахта** — Башкирийчоьнан Кушнаренкован кӀоштара эвла, иза Старокурмашевски йуьртан меттиган йукъайогӀу. Бахархойн дукхалла 85 стаг (2009 шо).
Поштан индекс — 452238, код ОКАТО — 80240877002.

## Демографи
Бахархойн дукхаллин динамика:

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Категори:Кушнаренкован кӀоштан нах беха меттигаш
АхцахӀ

**АхцахӀ** (, *Ахцегь*) — ДегӀастанан АхцахӀан кӀоштара административан центр йу. Бахархой — 13 405 леррана 2010 шарахь.

Иза йу АхцахӀан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:АхцахӀан кӀоштан нах беха меттигаш
17 сентябрь

## Оцу динахь белларш
* Музаев, Мохьмад Нурдинович (1941 шеран 12 июнь — 2015 шеран 17 сентябрь) — нохчийн историк, Нохчийн Республикин пачхьалкхан архиван урхаллан куьйгалхо.

Категори:17 сентябрь
22 август

## Оцу динахь бинарш
* Бибулатов, Магомед (1988 шеран 22 август) — Францехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо, Францин чемпион, 4-за кик-джитсун дуьненан чемпион.

Категори:22 август
24 сентябрь

## Оцу динахь белларш
* Шамурзаев, Шамиль Алиевич (1932 шеран 9 январь — 2011 шеран 24 сентябрь) — нохчийн художник, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо, Россин Федерацин Сийлахь художник, СССР художникийн бертан декъашхо;

Категори:24 сентябрь
8 июль

## Оцу динахь бинарш
* Саритов, Альберт Рамазанович (1985 шеран 8 июль) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Россин чемпион, дуьненан чемпионатан совгӀатхо, Россин халкъашна юккъера даржан спортан говзанча.

Категори:8 июль
1792 шо

## Оцу шарахь хилларг
* Шейх Мансур Петербургера Шлиссельбургера гӀап чу хьажийна (1792 шеран 1 октябрь)
8 ноябрь

## Оцу динахь бинарш

* Мусаев, Зелимхан Магомед-Салихович (1970 шеран 8 ноябрь) — нохчийн поэт, историк, публицист, Нохчийн Республикин яздархойн бертан декъашхо.

## Оцу динахь белларш

Категори:8 ноябрь
27 ноябрь

## Оцу динахь бинарш

* Банкурова, Роза Шапаевна (1962 шеран 27 ноябрь) — нохчийн актриса, Нохчийн Республикин Сийлахь актриса, ГӀалгӀайн Республикин Сийлахь актриса.

## Оцу динахь белларш

Категори:27 ноябрь
4 декабрь

## Оцу динахь бинарш

* Абаев, Аслаудин Мухамбекович (1964 шеран 4 декабрь) — классически кепар латархо, СССР чемпион а, совгӀатхо а, Европин а, дуьненан а чемпион, СССР Сийлахь спортан говзанча;
* Берсанукаев, Якуб Розакович (1991 шеран 4 декабрь) — нохчийн ийина кепар латархо, профессионалашна юкъахь Россин кикбоксинган чемпион, дуьненан чемпион, 4-за Россин Къилбан чемпион, 3-за Россин чемпион, Халкъашна юккъера даржан Россин спортан говзанча.

## Оцу динахь белларш

Категори:4 декабрь
23 декабрь

## Оцу динахь бинарш

## Оцу динахь белларш

Категори:23 декабрь
12-й км

**12-й км** () — Приморьен мехкан Хоролан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: даимна Ӏаш нах бац.

## Билгалдахарш

Категори:Хоролан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Анна (Приморьен мохк)

**Анна** () — Приморьен мехкан Находка ГӀалин гуоан эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (97%).

## Билгалдахарш

Категори:Находка ГӀалин гуо нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Алексеевка (Варнан кӀошт)

**Алексеевка** () — Челябинскан областан Варнан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (92%), кхазакхаш (2%).

## Билгалдахарш

Категори:Варнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Алексей-Никольски

**Алексей-Никольское** () — Приморьен мехкан Уссурийскан гӀалин гуо эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (90%), украинаш (9%).

## Билгалдахарш

Категори:Уссурийскан гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Анучино (Приморьен мохк)

**Анучино** () — Россин эвла, Приморьен мехкан Анучинан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (93%), украинаш (5%).

## Билгалдахарш

Категори:Анучинан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Ариадни

**Ариадное** () — Приморьен мехкан Дальнереченскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (84%), украинаш (16%).

## Билгалдахарш

Категори:Дальнереченскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Байкал (Арскан кӀошт)

**Байкал** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Арскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 266 стаг (2010).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: гӀезалой 266 .

## Билгалдахарш

Категори:Арскан кӀоштан нах беха меттигаш
Ахтаев, Увайс Мажидович

**Увайс Мажидович Ахтаев** (**Вася Чечен**, 1930 шеран 26 декабрь — 1978 шеран 12 июнь) — нохчийн баскетболист, СССР вовшахтоьхна тобанан декъашхо. Иза вара 2 м 36 см лекха.

## Биографи
Вина 1930 шеран 26 декабрехь Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Шуьйтан кӀоштан Вашандара юртахь. Иза левзира «Буревестник» цӀе йолу командехь (Алма-Ата). Цуьнан тренер вара Исаак Капелевич. Иза бахьнехь баскетбол хилира Кхазакхстанехь гӀарйаьлла спортан тайп. Иза дӀайазвира СССР вовшахтоьхна тобане, амма цкъа а оцу тобанехь ловзар ца нисделира цуьнан.

Иза левзичура сецира цуьнан диабет карича. 1960-гӀа шерашкахь иза Соьлжа-ГӀала схьавеара. Цигахь цо тренер болх бира 1973 шо кхаччалц.

## Самукъане хилларш
* Увайс Ахтаев вара 200 кг веза; цо молура динахь 15 литр хи.
* Цуьнан мачаш йара 58 барам болуш.
Тахана НБА муьлха ловзархос чутуха буьрка лакхара тускар чу. Цу хенахь иза Увайсиг бен далуш дацара. Я цо луш йолу пас динна баскетболан майдан тӀехула — иза а дара СССР хилаза хӀума.

## Виццавар
Соьлжа-ГӀалахь стадионан Увайс Ахтаевн цӀе тиллина.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Великан с душой ребёнка 
* Увайс Ахтаев
* Гулливер по имени Вася
* Чеченский гигант Василий Ахтаев (видео)

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Васильевка (Коми Республика)

**Васильевка** () — Коми Республикин Ижман кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: комий (82%).

## Билгалдахарш

Категори:Ижман кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Коми Республикин нах беха меттигаш
Виноградовка (Ардатован кӀошт)

**Виноградовка** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Ардатован кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 12 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Нижни Новгородан областан Ардатован кӀоштан нах беха меттигаш
Донски (Приморьен мохк)

**Донское** () — Приморьен мехкан Лесозаводскан гӀалин гуон эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (91%), украинаш (5%), корейш (4%).

## Билгалдахарш

Категори:Лесозаводскан гӀалин гуон нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Дружба (Свердловскан область)

**Дружба** () — Свердловскан областан Алапаевскан гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (95%).

## Билгалдахарш

Категори:Алапаевскан гӀалин гуо нах беха меттигаш
Категори:Свердловскан областан нах беха меттигаш
Дубови Ключ

**Дубовый Ключ** () — Приморьен мехкан Уссурийскан гӀалин гуо эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (92%), украинаш (6%).

## Билгалдахарш

Категори:Уссурийскан гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Душкино (Приморьен мохк)

**Душкино** () — Приморьен мехкан Находка ГӀалин гуоан эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (94%).

## Билгалдахарш

Категори:Находка ГӀалин гуо нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Дубовски (Приморьен мохк)

**Дубовское** () — Приморьен мехкан Спасскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (86%), украинаш (11%).

## Билгалдахарш

Категори:Приморьен мехкан Спасскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Зелёни (Приморьен мохк)

**Зелёное** () — Приморьен мехкан Лазон кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: даимна Ӏаш нах бац.

## Билгалдахарш

Категори:Лазон кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Заречни (Челябинскан область)

**Заречни** () — Челябинскан областан Варнан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: хууш дац.

## Билгалдахарш

Категори:Варнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Красни Кут

**Красни Кут** () — Россин Федерацин Саратовн областан гӀала, Красни Кутан кӀоштан административан центр.

## Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Саратовн областан Красни Кутан кӀоштан индексаш 

Категори:Саратовн областан Красни Кутан кӀоштан нах беха меттигаш
Маячни (Приморьен мохк)

**Маячни** () — Приморьен мехкан Хасан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмний хӀоттам: даимна Ӏаш нах бац

## Билгалдахарш

Категори:Хасанан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Овчинниково (Кировн область)

**Овчинниково** () — Кировн областан Верхнекамскан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: даиман Ӏаш нах бац.

## Билгалдахарш

Категори:Кировн областан дӀатесна нах беха меттигаш
Категори:Кировн областан Верхнекамскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Первомайски (Нижнесергинскан кӀошт)

**Первомайски** () — Свердловскан областан Нижнесергинскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (82%), гӀезалой (10%).

## Билгалдахарш

Категори:Нижнесергинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Свердловскан областан нах беха меттигаш
Пермски (Приморьен мохк)

**Пермское** () — Приморьен мехкан Ольган кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (90%), украинаш (8%), тазаш (2%).

## Билгалдахарш

Категори:Ольган кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Петровка (Приморьен мохк)

**Петровка** () — Приморьен мехкан Большой Каменан гӀалин гуо эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (91%), украинаш (6%).

## Билгалдахарш

Категори:Большой Каменан гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Покровка (Октябрьскан кӀошт, Приморьен мохк)

**Покровка** () — Приморьен мехкан Октябрьскан кӀоштара административан центр.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (92%), украинаш (6%).

## Билгалдахарш

Категори:Приморьен мехкан Октябрьскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Подгорни (Приморьен мохк)

**Подгорное** () — Приморьен мехкан Кировскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (69%), украинаш (28%).

## Билгалдахарш

Категори:Приморьен мехкан Кировскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Рождественка (Челябинскан область)

**Рождественка** () — Челябинскан областан Увельскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (96%).

## Билгалдахарш

Категори:Увельскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Садови (Александровскан кӀошт)

**Садови** () — Россин Федерацин Ставрополан мехкан Александровскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Билгалдахарш

Категори:Ставрополан мехкан Александровскан кӀоштан нах беха меттигаш
Синегорье (Коми Республика)

**Синегорье** () — Коми Республикин Усть-Цильман кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: комий (7%), оьрсий (92%).

## Билгалдахарш

Категори:Усть-Цильман кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Коми Республикин нах беха меттигаш
Скалисти (Приморьен мохк)

**Скалистое** () — Приморьен мехкан Лазон кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: даимна Ӏаш нах бац.

## Билгалдахарш

Категори:Лазон кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Соболини (Приморьен мохк)

**Соболиное** () — Приморьен мехкан Пожарскин кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (82%), украинаш (11%), нанайш (3%), удэгейш (4%).

## Билгалдахарш

Категори:Пожарскин кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Тимирязевски (Приморьен мохк)

**Тимирязевский** () — Приморьен мехкан Уссурийскан гӀалин гуо эвла эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (94%), украинаш (5%).

## Билгалдахарш

Категори:Уссурийскан гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Суражевка

**Суражевка** () — Приморьен мехкан Артем ГӀалин гуоан эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (85%), украинаш (5%), корейш (8%).

## Билгалдахарш

Категори:Артем ГӀалин гуо нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Тихменево (Приморьен мохк)

**Тихменево** () — Приморьен мехкан Лесозаводскан гӀалин гуо эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (90%), украинаш (9%).

## Билгалдахарш

Категори:Лесозаводскан гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Тиховодни

**Тиховодная** () — Приморьен мехкан Черниговкан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (89%), украинаш (8%).

## Билгалдахарш

Категори:Приморьен мехкан Черниговкан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Фроловка (Челябинскан область)

**Фроловка** () — Челябинскан областан Красноармейскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (86%), украинаш (6%), немцой (6%).

## Билгалдахарш

Категори:Челябинскан областан Красноармейскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Курбанов, Лечи Алхазурович

**Лечи Алхазурович Курбанов** (1978 шеран 9 апрель, Гуьмсе, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн каратист а, кикбоксер а. Масийттуза Россин чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а. Халкъашна йуккъера классан спортан говзанча. 8-за дуьнен абсолютни чемпионатан совгӀатхо. ГӀарваьлла шен йухавирзина цӀеххьана ког тохаран бахьнехь. Карате Кекусинкай Россин вовшахтоьхна тобанан декъашхо хилла ву иза.

## Биографи
Лечи Курбанов вина 1978 шеран 9 апрелехь. Цуьнан да вара Алхазур Хамидович, нана йара Таус Абдулаевна. Иза вара цера шозлугӀа бера. 13 шо кхаьчча иза каратэ аьха волавелира.

2008 шарахь цуьнан букъ чӀогӀа лазийра. Амма иза тавелчула тӀехь летачара ца сецира.

### Доьзалла
Ткъа шо кхаьчча цо дейт шо кхаьчна йоӀ Марьям йалинера. Цера ши бера ду — кӀант Мохьмад а, йоӀ Лайлан а.

## Кхиамаш
* Масийттуза Россин чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а.
* 2000 шарахь Европин чемпион.
* 8 дуьненан абсолютни чемпионатан совгӀатхо.
* 2002 шарахь Японин чемпионатан толамхо.
* 2003 шарахь 8 дуьненан чемпионатехь — 5-гӀа меттиг.
* 2005 шарахь дуьненан чемпионатехь цо йеза йозаллин категорехь толам беккхира.
* 2007 шарахь Тамешивари дуьненан 9 чемпионатан чемпион.
* 2010 шарахь Йерриг Америкин карате кекусинкай чемпионатан совгӀатхо.
* 2011 шарахь 9-гӀа дуьненан чемпионатан декъашхо.
* 2013 шеран 29 июнехь Соьлжа-ГӀалахь хилира Курбановн тӀаьххьара латар Ичигеки дуьненан абсолютни чемпион титул къуьссуш — World Ichigeki Cup Russia 2013

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Хайбах

**Хайбах:**

* Хьайбаха — Нохчийчуьра эвла.
* Хайбах — Австрера Эфердинг йогӀуш йолу коммуна.
* Хайбах — Австрера Урфаран йукъайогӀуш йолу коммуна.
* Хайбах — Германера Лахара Баварин муьтӀахь йолу коммуна.
* Хайбах — Германера Лахара Франконин муьтӀахь йолу коммуна.
Сайтиев

И фамили йолу нах:

* Сайтиев, Адам Хамидович (1977 шаран 12 декабрь) — нохчийн паргӀата кепар латархо, Россин Сийлахь спортан говзанча (2000), 3-за Россин чемпион (1999, 2000, 2002), 3-за Европин чемпион (1999, 2000, 2006), 2-за дуьненан чемпион (1999, 2002), олимпиадан чемпион (2000).
* Сайтиев, Бувайсар Хамидович (1975 шаран 11 март, Хаси-Эвл) — нохчийн паргӀата кепар латархо, 5-за Россин чемпион, 6-за Европин чемпион, 6-за дуьненан чемпион, 3-за Олимпиадан чемпион, 7-за Красноярскехь хуьлучу Иван Ярыгин цӀарах йолу турниран чемпион, Россиин Сийлахь спортан мастер (1995 шо).
Сайтиев, Адам Хамидович

**Сайти́ев, А́дам Хами́дович** (1977 шеран 12 декабрь, Хаси-Эвл, ДегӀаста) — нохчийн паргӀата кепар латархо, Россин Сийлахь спортан говзанча (2000), 3-за Россин чемпион (1999, 2000, 2002), 3-за Европин чемпион (1999, 2000, 2006), 2-за дуьненан чемпион (1999, 2002), Олимпиадан чемпион (2000).

## Биографи
Цунна 11 кхаьчча цуьнан да машенахь велира. Цуьна нена дизи шашх виъ кӀант, кхо йоӀ хьалакхиаян. 1996 шарахь иза Красноярске дӀавахара. 1997 шарахь иза 69 кг кхаччалц йозаллин категорехь Россин чемпион хилира. Цу шарахь иза Россин вовшахтоьхна тобана йукъайазвира. 1998 шарахь цо толам беккхира Иван Ярыгинан сий деш яш йолу турнирехь, дуьненан Кубкехь 2-гӀа меттиг а йаьккхира, Европин чемпионатан борзан мидал а йаьккхира. 1999 шарахь иза хилира 76 кг кхаччалц йозаллин категорехь Россин а, Европин а, дуьненан а чемпион. 2000 шарахь 85 кг кхаччалц йозаллин категорехь цо беккхира 3-гӀа толам Россин чемпионатехь а, 2-гӀа — Европин чемпионатехь а.

2000 шарахь Сиднейхь хилла йолу XXVII Олимпиадехь Адам Сайтиев финале кхечира шен дуьхал летачарна цхьаа бал дӀа ца луш. Цо бен финалехь цӀена толам ца беккхира.

2002 шарахь иза дуьненан чемпион хилира, 2006 — Европин чемпион.

## Доьзалла
Иза ву 3-за Олимпиадан чемпион хилла волу Бувайсар Сайтиеван жима ваша.

## СовгӀаташ
* Силаллийн Орден (2001)
* ДоттагӀаллин Орден (2004).

## Хьажоргаш
* Сайтиев Адам Хамидович 
*  Адам Сайтиев 
* Борьба Адама

Категори:Нохчийн паргӀат кепар латархой
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Категори:Олимпиадан чемпионаш
Категори:Россин Сийлахь спортан говзанчаш
Кунашак

**Кунашак** () — Челябинскан областан эвла, Кунашакан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: гӀезалой (78%), башкираш (13%).

## Билгалдахарш

Категори:Кунашакан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Нижни (Челябинскан область)

**Нижняя** () — Челябинскан областан Кунашакан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (11%), гӀезалой (73%), башкираш (16%).

## Билгалдахарш

Категори:Кунашакан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Боровой (Челябинскан область)

**Боровой** () — Челябинскан областан Верхний Уфалейн гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (45%), гӀезалой (45%), башкираш (7%).

## Билгалдахарш

Категори:Верхний Уфалейн гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Новоахуново

**Новоахуново** () — Челябинскан областан Верхнеуральскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (32%), гӀезалой (38%), башкираш (18%), кхазакхаш (12%).

## Билгалдахарш

Категори:Верхнеуральскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Свободни (Челябинскан область)

**Свободни** () — Челябинскан областан Октябрьскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (50%), гӀезалой (38%), немцой (7%).

## Билгалдахарш

Категори:Челябинскан областан Октябрьскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Зелени Роща (Челябинскан область)

**Зеленая Роща** () — Челябинскан областан Миассан гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (62%), гӀезалой (30%).

## Билгалдахарш

Категори:Миассан гӀалин гуо нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Нови (Камышловскан кӀошт)

**Нови** () — Свердловскан областан Камышловскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (98%).

## Билгалдахарш

Категори:Камышловскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Свердловскан областан нах беха меттигаш
Грибановка (Челябинскан область)

**Грибановка** () — Челябинскан областан Уйн кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (25%), гӀезалой (28%), башкираш (34%), кхазакхаш (13%).

## Билгалдахарш

Категори:Уйн кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Требиятски

**Требиятски** () — Челябинскан областан Нагайбакийн кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (18%), гӀезалой (22%), кхазакхаш (11%), нагайбәкләр (44%).

## Билгалдахарш

Категори:Нагайбакийн кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Заречье (Челябинскан область)

**Заречье** () — Челябинскан областан Варнан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (61%), гӀезалой (22%), украинаш (7%), кхазакхаш (10%).

## Билгалдахарш

Категори:Варнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Магадеево (Байназаровски йуьртан меттиг)

**Магадеево** — Башкирийчоьнан Бурзян кӀоштара эвла, иза  Байназаровски йуьртан меттиган йукъайогӀу. Бахархойн дукхалла 348 стаг (къоларг2009 шо).
Поштан индекс — 453591, код ОКАТО — 80219810003.
 
## Демографи
Бахархойн дукхаллин динамика:

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Категори:Бурзян кӀоштан нах беха меттигаш
Варна (Челябинскан область)

**Варна** () — Челябинскан областан эвла, Варнан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (71%), гӀезалой (21%), кхазакхаш (2%).

## Билгалдахарш

Категори:Варнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Ложкина (Челябинскан область)

**Ложкина** () — Челябинскан областан Верхнеуральскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (51%), гӀезалой (18%), башкираш (24%), кхазакхаш (4%).

## Билгалдахарш

Категори:Верхнеуральскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Пятково (Челябинскан область)

**Пятково** () — Челябинскан областан Красноармейскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (72%), гӀезалой (17%), башкираш (11%).

## Билгалдахарш

Категори:Челябинскан областан Красноармейскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Северни (Челябинскан область)

**Северни** () — Челябинскан областан Кыштыман гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: хууш дац.

## Билгалдахарш

Категори:Кыштыман гӀалин гуо нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Центральни (Златоуст гӀалин гуо)

**Центральни** () — Челябинскан областан Златоуст ГӀалин гуоанера эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (88%), кхазакхаш (6%).

## Билгалдахарш

Категори:Златоуст ГӀалин гуоан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Лебяжий (Челябинскан область)

**Лебяжий** () — Челябинскан областан Бредин кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (56%), гӀезалой (15%), башкираш (12%), кхазакхаш (13%).

## Билгалдахарш

Категори:Бредин кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Аллаки

**Аллаки** () — Челябинскан областан Каслин кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (67%), гӀезалой (13%), башкираш (15%), кхазакхаш (2%).

## Билгалдахарш

Категори:Каслин кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Новый Кондуровски

**Новый Кондуровски** () — Челябинскан областан Кизильскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (49%), гӀезалой (14%), башкираш (20%), кхазакхаш (17%).

## Билгалдахарш

Категори:Кизильскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Алтырка

**Алтырка** () — Челябинскан областан Варнан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (46%), гӀезалой (13%), украинаш (5%), кхазакхаш (33%).

## Билгалдахарш

Категори:Варнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Ключи (Республика Алтай)

**Ключи** () — Республика Алтайн Майман кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин хийцаман динамика:

## Билгалдахарш

Категори:Майман кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Республика Алтайн нах беха меттигаш
Агаповка

**Агаповка** () — Челябинскан областан эвла, Агаповкан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (84%), гӀезалой (10%), кхазакхаш (2%).

## Билгалдахарш

Категори:Агаповкан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Большой Куяш

**Большой Куяш** () — Челябинскан областан Кунашакан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (76%), гӀезалой (10%), башкираш (11%), кхазакхаш (1%).

## Билгалдахарш

Категори:Кунашакан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Верхни Атлян (Кордон)

**Верхни Атлян** () — Челябинскан областан Миассан гӀалин гоанера кордон.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: хууш дац.

## Билгалдахарш

Категори:Миассан гӀалин гуо нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Безводни (Челябинскан область)

**Безводный** () — Челябинскан областан Чесман кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (78%), гӀезалой (10%), кхазакхаш (12%).

## Билгалдахарш

Категори:Чесман кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Луговой (Коми Республика)

**Луговой** () — Коми Республикин Сосногорск муниципалан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: комий (32%), оьрсий (57%).

## Билгалдахарш

Категори:Сосногорск муниципалан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Коми Республикин нах беха меттигаш
Северни (Сосновскан кӀошт)

**Северни** () — Челябинскан областан Сосновскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (62%), гӀезалой (17%), башкираш (18%).

## Билгалдахарш

Категори:Челябинскан областан Сосновскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Харьковски (Александровскан кӀошт)

**Харьковски** () — Россин Федерацин Ставрополан мехкан Александровскан кӀоштара кӀотар.
## Бахархойн дукхалла

## Билгалдахарш

Категори:Ставрополан мехкан Александровскан кӀоштан нах беха меттигаш
Кужебаевски

**Кужебаевски** () — Челябинскан областан Нагайбакийн кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (10%), гӀезалой (9%), башкираш (7%), кхазакхаш (17%), Нагайбакаш (55%).

## Билгалдахарш

Категори:Нагайбакийн кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Саламат

**Саламат** () — Челябинскан областан Варнан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (74%), гӀезалой (5%), украинаш (6%), немцой (6%), кхазакхаш (9%).

## Билгалдахарш

Категори:Варнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Ближни (Челябинскан область)

**Ближний** () — Челябинскан областан Агаповкан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (65%), гӀезалой (9%), украинаш (13%), кхазакхаш (9%).

## Билгалдахарш

Категори:Агаповкан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Светли (Пластан кӀошт)

**Светлый** () — Челябинскан областан Пластан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (81%), гӀезалой (9%), башкираш (5%), кхазакхаш (3%).

## Билгалдахарш

Категори:Пластан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Слюдорудник

**Слюдорудник** () — Челябинскан областан Кыштыман гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (80%), гӀезалой (9%), башкираш (11%).

## Билгалдахарш

Категори:Кыштыман гӀалин гуо нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Шумово (Челябинскан область)

**Шумово** () — Челябинскан областан Красноармейскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмний хӀоттам: оьрсий (86%), гӀезалой (9%), кхазакхаш (1%).

## Билгалдахарш

Категори:Челябинскан областан Красноармейскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш