Ораматаш

**Ораматаш** (, йа ) — биологин паччахьалла, коьртачу дуккхаклеткийн организмийн тобанех цхьаъ, царна йукъайогӀу корсам, чураш, говран мерзаш, плаунаш, дерзинахӀушдерш, зезаган ораматаш. Дукха хьолахь ораматашна йукъатуху иштта ерриг хинбецаш йа церан цхьайолу тобанаш. Ораматаш (уггаре хьалха зезагнаш) хуьлу дуккха а тайпана дахаран кепашца — царна йукъахь ду дитташ, коьллаш, бецаш, кхин а.

Ораматаш ю ботаника Ӏилманан талламан объект.

## Йукъара аматаш
* Ораматийн клеткийн хуьлу луьста целлюлозан чкъоьраш.
* Клеткаш чохь хуьлу баьццара пластидаш — хлоропласташ, царна чохь баьццара пигмент хлорофилл, цундела хила тарло фотосинтез (органикан йоцучу хӀуманех серлонгахь фотосинтезан пигменташ дакъа лоцуш энерги кхачар). Хлоропласташ бахьнехь дукхаха йолу ораматийн баьццара бос бу.
* Коьртаниг лелайо дӀатесна дахаран кеп.
* Запасан хӀуманаш клеткаш чохь гулло крахмал кепара.
* Кхуьу шен дерриг дахарехь.
* Дахаран гӀуллакх нисдо фитогормонашца.

## Билгалдар

### Истори
Хаттар делчи, стенах ала орамат, жоп чолхе хуьлу. Дуьххьала оцу хаттарна жоп дала гӀиртина ширагрекийн философ а, Ӏилманча а Аристотель, ораматаш чохь садоцу а, садолу а хӀуманашна юккъе йехкина. Цуо билгалдина, ораматаш шеш дӀай схьай яха таро йоцу, дийна организмаш хилар (дийнаташна дуьхьала). ТӀаьхьа дӀайиллира, цхьанне агӀора ораматийн йукъара кхетамца йогӀуш йоцу, бактереш а, архейш а. XX бӀешеран шолгӀачу декъехь жӀалин нускалш а, цхьацца тайпана хинбецаш а билгалаехира шайн категорешка, хӀунда аьлчи церан пхенийн а, ораман а система ца хиларна, кхечу ораматийн санна.

### Карара зама

#### [[Синапоморфи|Билгалдоху хьесапаш]]
* Чорда, онда дакъолгаш чекх ца долуьйту, клеткийн чкъор хилар (дукха хьолахь, лаьтта целлюлозех)
* Ораматаш — продуценташ. Цара фотосинтез йоьдучу хенахь органикан хӀуманаш йо кӀорамусталлин  газан а, мелхан энергех а гӀоьнца. ЖӀалин нускалаш а, бактерийн до́ккхаха долу дакъа а тӀаьхьарчу хенахь ша лаьтта паччахьаллин йукъатуху. Хьалха жӀалин нускалаш а, бактереш а ораматаш лорура.
* Цианобактереш, йа синабаьццара хин бецаш, дукхаха йолчу ораматийн санна фотосинтез хуьлуш йолу, хӀинцалерачу классификацица иштта ца йоьду ораматашна йукъа (цианобактереш йукъатоьхна бактерийн паччахьаллин, декъан рангехь).
* Ораматийн кхин хьесапаш — цхьаьна меттигехь латтар, даимна а кхиар, тӀаьхье хийцар, кхин а — башха йоцу, амма таро луш йолу юьззина ораматаш къасто кхечу организмийн тобанех.

## Схьайовлар а, эволюци а

### Архейн эра (2500—3800 млн шо хьалха)
Палеонтологин карийначаьрга хьаьжча, дийна хӀуманаш паччахьаллашна йекъайала йолайелла 3 млрд шо хьалха. Хьалхара автотрофан организмаш хилира фотосинтез йеш йолу бактереш (хӀинца уьш йу таьӀна-цӀен а, баьццара а бактереш, цианобактереш). Масала, мезоархейхь (2800—3200 млн шо хьалха) йолуш йара цианобактерин маташ.

### Протерозойн эра (570—2500 млн шо хьалха)
Массо хаттаршна жоп луш йолу, эукариотин фотоавтотрофан организмаш схьайовларан цхьа теори, цкъачунна йац. Царех цхьамма (симбиогенезан теори) тардолуьйту эукариотийн фототрофаш кхоллаелла хилар, дехьаялар эукариотин гетеротрофан амёба кепара клеткаш фототрофан тайпана дааре санна, симбиозехула фотосинтезан бактерешца, цунах тӀаьхьа хлоропласт хилла. Оцу теорица, ишттачу кепара хуьлу митохондреш аэробийн бактерех. Иштта йовлу хин бецаш — дуьххьарлера боккъала а йолу ораматаш. Протерозойн эрехь шуьйра кхуьу цхьаьна клеткан а, колонин синабаьццара а хин бецаш, йукъайовлу цӀиен а, баьццара а хин бецаш.

### Палеозойн эра (230—570 млн шо хьалха)
Силуран чеккхенгахь (405—440 млн шо хьалха) Дуьнен тӀехь хуьлу жигара лаьмнаш кхолладаран процессаш, цара гучудоху Скандинавийн лаьмнаш, Тянь-Шанан а, Саянийн а лаьмнаш, ткъа иштта гомха а дой тӀепаза дойу дуккха а хӀордаш. Иза бахьнехь цхьацца хинбецаш (хӀинцалерачу харан хинбецех тера йолу) арайовлу латтан тӀе, йаьржа литоралехь а, супралиторалехь а, иза хила таро йира бактерийн а, цианобактерийн а белхаша, цара кхоьллира йекъачу меттигашна тӀехь хьена латтан субстрат. Иштта кхоллало дуьххьарлера лакхара ораматаш — риниофиташ. Риниофитийн башхалла йу хьасанаш йукъадовлар, церан дифференцировка къовламан, механикин, дӀакхеторан, фотосинтез йаран. Иза дира цӀеххьана хин Ӏаламах къаьстачу хӀаваан Ӏаламо. Масала:

* лакхара мелхан радиаци бахьнехь, цунах ларъялархьама дуьххьарлера лаьттан ораматийн схьа а долуш, тӀехула дижа дезара кутин, иза хилира дуьххьарлера мур къовламан хьесий (эпидермаш) кхолладаларан;
* кутин дижаро таро ца ло тӀуналла ерриг майдано дӀаоза (хинбецаша санна), цуо хуьйцу ризоидийн функцеш, цара хӀинца организм субстратан тӀетесна ца Ӏа, амма цунна чуьра хи а молу;
* йекъайалар лаьттан бухарчу а, тӀехуларчу а декъашка иэшийтира минералаш, хи, фотосинтезан сурсаташ йерриг организме дӀакхачор, ткъа иза дира йукъадевллачу хьесаша — ксилемо а, флоэмо а;
* хин арататтаран ницкъ ца хиларо, тӀехула латта таро ца хиларо, мелхан серло къовсуш иэшарна, йукъадевлира Ӏалашо лулахочул «айайалар» долу механикин хьесий, кхин цхьаъ фактор йара дика серло хилар, цуо жигара йаьккхира фотосинтезан процесс, совдаьккхира углерод, тӀаккха таро хилира механикин хьесий кхолладала;
* лакхахь йийцина ароморфозаша фотосинтез яран клеткаш къастало хьесий хулий.

Уггаре шира девза орамат — куксони. Куксони карийна 1937 ш. силурийн гӀамаршкахь Шотландехь (хан 415 млн шо гергга). ТӀаьхьара лакхарчу ораматийн эволюци йекъайелира шина агӀора: гаметофитан (корсамкепарнаш) а, спорофитан (пхенийн ораматаш) а. Дуьххьарлера дерзина хӀун ораматаш йукъайовлу Мезозойн йоьххьехь (220 млн шо гергга хьалха). Дуьххьарлера къевлина хӀун ораматаш (зезагнаш) кхоллало юран муьрехь.

## Классификаци

### Классификацин системийн эволюци

## Тайп-тайпаналла
2010 шо долалуш хиллачу хьолашца, Ӏалам лардаран дуьненайукъара союзан (*IUCN*) хаамашца, язйина 320 эзар гергга ораматех лаьцна, царех 280 эзар гергга тайпа зезагаш ду, 1 эзар тайпа дерхина хӀу дерш, 16 эзар гергга корсамкепарнаш, 12 эзар тайпа лакхара спорийн ораматаш (Плаункепарнаш, Чурашкепарнаш, Говрмерзкепарнаш). Амма, и терахь тӀекхеташ ду, хӀунда аьлча гуттаренна а карайо керла тайпанарш.

## Экологи

### Экологин йукъаметтигаш
Дукхаха долу дийнатийн эволюци хилла ораматашца цхьаьна. Дукхах йолу сагалматаш шайн даар дуъушехь зазан дургал иэдо. Беакогачара стоьмаш а дуий боьхалашца хӀуш даржадо. Дукхах йолу ораматийн кепийн симбиоз хуьлу тайп-тайпанчу жӀаьлин-нускалшца (микориза). ЖӀаьлин-нускалш гӀо до ораматашна лаьттах хи а, минералаш а даха, ткъа орамаш латтадо жӀаьлин-нускалшна фотосинтезах даьхна углеводородаш. Ду иштта симбиозан жӀаьлин-нускалш — эндофиташ, уьш деха ораматан чохь, аьтту бо шен ден организме дегӀдоккхуьйтуш.

### Паразитизм
Ораматаш-паразиташ ю лахарчу а, лакхарчу а орамашна йукъахь. Ишттачу ораматаш дахьа зулам юьртабахаман.

#### [[ГӀира ораматаш]]
 
гӀира ораматан 500 кеп ю. Йовлу гӀира ораматаш дукха хьолахь даарца а, минералийн туьхнашца а къиен долчу латта тӀехь. Ораматийн «гӀиралла» йоьзна ю лаьттаца азот кӀезиг хиларх, цундела Ӏемина гӀира ораматашна тайп-тайпана хӀилланашца лоьцучу сагалматех а, кхечу дийнатех а азот даккха.

Россин хьаннашкара уггаре гӀарайаьлла гӀира орамат ю . Оцу ораматаш гӀашшан йисташкахула тхинах тера тӀелета тӀуналла йолийта, — муьста юург ахьаран мутт. Сагалмат тӀехуа «тхин» тӀадамна, тӀелетий тхибецан даар хуьлу.

Кхин гӀарайаьлла гӀира ораматаш — мозий лоьцу венерина, дарлингтони, жирянка, тхибуц.

## Ораматийн хӀоттам

Цхьайолчу ораматийн чӀогӀа чолхе хӀоттам бу, амма цхьаерш цхьа клетка йолу организмаш ю. Масала: хлорелла, хламидомонада, кхин дӀа а.

Ораматийн клеткийн амалехь бу боккха бустаран барам (наггахь масех сантиметр), морса целлюлозех лаьтта клеткан чкъор, хлоропласт а, тургор лело таро луш йоккха юккъера вакуолаш хилар. Екъалучу хенахь пардо кхоллало шортта лоппаргаш цхьаьнакхетий (фрагмопласт). Ораматийн сперматозоидаш шиъ (корсамкепарчеран а, плаункепарчеран а) йа шортта  карсаш (йисинчу чурашкепарчеран, сагнийн, гинкганийн) йолуш ю, цу тӀе карсан аппаратан ультраструктура чӀогӀа тера ю ишттачух харан хинбецийн карсийн клеткашкахь (дакъа Баьццара хинбецаш).

Ораматийн клеткаш цхьаьнатуху хьесаша. Ораматийн хьесийн амалехь ю клеткашна йукъара хӀума ца хилар, боккха барам йелла клеткаш (цхьадолу хьесий, масала, склеренхима а, тӀус а, лаьтта коьртаниг еллачу клеткех) хилар, ткъа иштта, дийнатех къаьсташ, ораматийн хьаса латта таро ю тайп-тайпана клеткех (масала, ксилема лаьтта хи чекхдолу элементех, дечиг а, де чиган паренхиман а хьесех).

Дукхаха йолу ораматийн амал ю дикка дегӀ декъалуш. Ораматийн дегӀ масех тайпана ду: талломан, цуьнца шеш йолу меженаш билгала ца йовлу, дегӀ хуьлу баьццара экъа (цхьайолу корсамкепарнаш, чураш) санна, гӀангӀаддерш – дегӀ ду маргӀал гӀаца (корни отсутствуют; большинство мохообразных), ораммаргӀалнаш – дегӀ декъало ораман а, маргӀалан а системан. Дукхаха йолу ораматийн маргӀал лаьтта семан декъех (гӀодах) а, агӀонийн фотосинтез яран меженех (гӀашшах), уьш хила тарло гӀодан арахьара хьесийн тӀедовларш (корсамкепарчеран), йа цхьаьнакхетаран тӀаьхье дацдинчу агӀонийн геннийн (чурашкепарчеран). МаргӀалан хӀу башха меже — патар лору.

Ораматийн клеткашкахь лаьтта механорецептораш, лакхарчу ораматийн орамийн системаш хуьйцу органикан а, органикан йоцу а хӀуманаш лаьттан жӀалин нускалшца.

## Хьажа иштта

* Флора
* Ораматаш-индикаторш
* Ораматийн бакъонаш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 


Категори:Паччахьалла (биологи)