1 апрель

## Ӏиданаш а, иэсан денош а
*Хьажа кхин а: [[:Категори:1 апрелан Ӏиданаш]]*

### Дуьненайукъара
* Беламан де (Ӏовдалчеран де)
* Дуьненайукъара олхазарийн де

### Къаьмнийн
*  — Исламан Республикин Иранан де (1979).
*  — Ингалсан колонизаторшна дуьхьала маршонан къовсам болийна де.
*  — Керла Капитанан-Регентан дарж йукъадаккхар.
*  — Доьзалан де.
*  — Мияко одори (бӀаьстенан хелхаран фестиваль).

### Хьехархойн
* Макаренко Антон Семёновичан иэсан де (13.03.1888 — 1.04.1939).

### Динан

#### Католицизм
* Греноблан епископан  иэс, (1132);
* Сардийн Мелитон иэс ( 180 гергга);
* Ӏазапхочун Теодорин иэс;
* аббатан  иэс (622);
* Арман , архиепископан иэс (1129);
* , Кейтнессан епископан иэс (1245);
* сийлахь Теудриган иэс.
* Аквитанин Алиенорин иэс 

#### Православи

* Ӏазапхойн Хрисанфан а, Дарьян а, цаьрца  трибун Клавдийн а, цуьнан зудчун, кӀентийн Иасонан а, Мавран а, пресвитеран Диодоран а, диаконан Марианан а иэс (283 шо);
* Ӏазапхочун Руман Панхарийн иэс (302 шо гергга);
* ша саннарг йоцу Пскован-Печерин Вассин иэс ( 1473 шо гергга);
* ша саннарг воцу Комельски Иннокентийн, (Волошоски) иэс  (1521 шо);
* нийса лела Софиян, Слуцкан стун иэс (1612 шо);
* дохковаьллачу Блинов Иоаннан иэс (1933 шо);
* ша саннарг йоцу Ӏазапхочун монахиня Матронин (Алексеевин) иэс  (1938 шо);
* ша саннарг воцу Дайбабан Симеонан (1941 шо);
* ша саннарг воцу Пскован-Печерин Симеонан (1961 шо);
* Марйаман суьрташ долу жӀараш йазйар:
** «Дог дашар», Смоленскаян (1103);
** «Аз есмь с вами, и никтоже на вы» (Леушинскаян).

## Хиламаш
*Хьажа кхин а: [[:Категори:1 апрелан хиламаш]]*

### XIX бӀешо кхачале
* 286 — руман императоро Диоклетиана Максимиан Геркулийн цхьаьна урхалла дан йуьззина бакъонаш йелла, урхалла дан дӀайелла Руман империн малхбузен регионаш.
* 325 — диъ шо долу Чэн-динан шен дегара Мин-дигара Цзинь империн Ӏарш кхаьчна.
* 457 — Майориан руман император кхайкхина.
* 527 — византин императоро Юстин I-чо шен вешин кӀант  Юстиниан I-ниг шеца цхьаьна урхалча а хӀоттийна кхайкхийна хин волу император.
* 568 — Лангобардаш Италин чубахаран йуьхьиг.
* 998 — французийн паччахьан некъийн дас Гуго Капета паччахьалла шорйархьама шен кӀантана  Роберт II Беркатесийдолчунна йалийна Сусанна Италихойн.
* 1269 — Гданан хӀордйистан элас Мстивой II-гӀачо вассалан байӀат дина Бранденбурган маркграфашна.
* 1340 — данихойн къоман турпалхочо Эббесен Нильса корта баьккхина немцой Данера сардалан Герхард III-гӀачун цуьнан вуьжучу цӀа чохь.
* 1545 — хӀокху заманан Боливи махкахь детин рудникаш дӀайиллинчул тӀаьхьа кхоьллина Керлачу Дуьненан уггаре йаккхийчех шахьар Потоси.
* 1572 — хӀордан гёзаша дӀалаьцна нидерландийн Зеланди провинцера Брилле шахьар, цунах сигнал хилира Нидерландашкара испанин колонин олаллин дуьхьала дерриг къоман гӀаттамна.
* 1579 — йиллина Виленан университет.
* 1625 — испанин-португалин тӀеман экспедицис Салвадор-да-Баия схьайаьккхина Голландин Вест-ХӀиндин компанегара.
* 1734 — Луйсбургехь (Керла Шотланди) дӀайиллина Канадехь хьалхара маяк (локхалла 24 метр).
* 1778 — керлаорлеанан бизнесмено Поллок Оливерана () дагайенина долларан билгало — $.

### XIX бӀешо
* 1803 — французийн правительство ца магадо рузманна тӀехь йоцу цӀераш тахка.
* 1808 — император Александр I-чо гуттаренна а Финлянди Россех тохар кхайкхийна.
* 1828 — Петарбухехь даздарца хӀоттийна Исакъан килсан хьалхара богӀам, цуьнан бух чу йоьллина иэсан мидал.
* 1853 — АЦШн гӀала Цинциннатих хуьлу дуьххьарлера алапа лун цӀе йайаран белхалой.
* 1875 — Ингалсан «Таймс» газето дуьненахь дуьххьара зорба тоьхна хенан хӀоттаман прогнозан.
* 1877 — дуьххьара оьрсийн маттахь Мариински театрехь хӀоттийна опера «Аида».
* 1889 — Чикагохь йохка хӀоттийна дуьххьарлера пхьегӀаш йуьлу машен, иза йина Кокрейн Джозефинас.
* 1890 — бельгера мухажиро Ван Депуле Шарла () АЦШхь йаьккхина хьалхара троллейбусан патент.
* 1891 — исбаьхьалча Гоген Поль МагӀселера Таити новкъа ваьлла.

### XX бӀешо
* 1901 — XX бӀешеран хӀордан бохамех уггаре баккхийчех цхьаъ: туркойн кема «Аслана» тӀулгаш тӀе хина доьхна ЦӀен хӀорд чохь; бохамехь велла 180 стаг.
* 1902 — америкин накхаршлелорхочо Хеддон Джеймса () патент йаьккхина дуьненахь дуьххьарлерачу  чӀаралоцучу «The „Dowagiac“ Casting Bait» воблеран.
* 1918
** Кхоьллина Йоккха Британин хӀаваан ницкъаш.
** Альбертан провинцехь (Канада) тӀеоьцусь  «Малар дӀадоккху закон».
* 1919 — Гропиус Вальтера дӀайиллина архитектурин ишкол Баухаус.
* 1923 — 5 шо зама йукъадоьллучул тӀаьхьа йуха арахеца долийна «ЦӀе» журнал.
* 1924 — Йина путчан белхан кхел кхайкхийна. Гитлер Адольфан кхелйина пхи шо Ландсберг гӀопера набахтехь даккха.
* 1925 — Къудс-ГӀалахь йиллина «Жуьгтийн университет».
* 1925 — Ленинградехь Губсуьдехь кхоьллина Криминологин кабинет (Ӏалашо – зулахой а, зуламалла а Ӏамор)барам 300 стаг сов.
* 1926 — де Сент-Экзюпери Антуана зорба тоьхна шен хьалхара дийцар «Пилот».
* 1931 — Ленинан цӀарах оьздангаллин ГӀала схьайиллина
* 1931 — ГӀирмин медицинин институтехь йешна дуьххьарлера лекцеш (и де лдм кхоьллина де  лору).
* 1933 — нацистийн Германехь дӀахьо дерриг къоман цхьаьна дийнан жуьгтийн фирмийн а, туьканийн а бойкот.
* 1936 — советийн соьман курс европин валютин тӀе ориентаци йина.
* 1937 — «Грознефтестрой» трест болхбан йолаелла 
* 1937 — Йоккха Британис  Британин ХӀиндин йукъара арайаьккхира Бирма.
* 1938 — Швейцарехь хилира йеша къаьхьуон дуьххьарлера шуьйра презентаци.
* 1939 — Испанера гражданийн тӀом чекхбалар. Франкос кхайкхабо шен буьззина толам.
* 1940 — Нью-Джерсехь дуьххьара гойту электронан микроскоп.
* 1946 — посёлок Саров хаьржина хьалхара советийн хоьънан центран йолу меттиг, хин йолу  «Арзамас-16». ХӀинца — федералан хоьънан центр «Россин эксперименталан физикин Ӏилманан-талламан институт» (Нижегородски область).
* 1948 — Фарерийн гӀайренашна автономи йелла Данех.
* 1955 — ЭОКАс йолийна Йоккха Британин дуьхьала  тӀеман кампани Ӏалашо йара Кипр Желтойчоьх дӀатохар.
* 1960 — хьалахецна , цуо дуьххьара космосера телевизион гайтина.
* 1966 — Сенегалехь дӀайоьллу дуьненахь дуьххьарлера африкин говзаллин дуьненайукъара фестиваль.
* 1969 — Цийчоьнан компартин IX гуламо кхайкхадо «оьздангаллин революци» чекхйалар.
* 1969 — Новороссийскехь йолийна троллейбус лела.
* 1970 — президента Никсон Ричарда ца магийна радиохь а, телевизионехь а тонкийн сурсатийн реклама.
* 1972 — Intel компанис гайтина микропроцессор 8008.
* 1976 — Джобс Стива, Возняк Стива, Уэйн Рональда кхуллу Apple Computer Company.
* 1979
** Март чекхболуш йинчу дерриг халкъан референдуман жамӀашца, аятолла Хомейнис Иран исламан республика кхайкхийна.
** Берийн канал Nickelodeon гайта долийна АЦШ берриг махкахь.
* 1981
** Польшехь йукъадаьккхина дааран сурсаташ барамца декъар.
** ССРС йукъадаьккхина рогӀехь аьхкенан ханна дехьадовлар.
*  — америкин музыкахо Гэй Марвин вийна шен дас шен 45 шо кочуш.
* 1985 — йохка йолийна дуьххьарлера легенда хила серера  Air Jordan кроссовкаш.
* 1987 — америкахо  чекхдаьккхина диъ шо хьалха долийна дуьненна гуонах некъ бар, оцу деа шарахь гӀашша чекхваьлла 36 200 км йукъаметтиг, хилла пхеа континентан тӀера 20 махкахь.
* 1994 — кхулу компьюьтрен арахецаралла литературин «Оьрсийн  редакци», цуо контракт на до Microsoft Pressца.
* 1995 — гайта ОРТ.
* 1997
**президент Ельцина  куьг йаздина омранна Россин «чинахой» даймешхкан автомобилаш тӀехь бен лелар бац аьлла. И ойла дагайаийтна керла хӀоттийначу вице-премьера  дарже Борис Немцовс 
**Японехь арарайаьлла хьалхара кийсиг  аниме «Покемон».
** тӀеххьара перигелий кометан Хейла — Боппа.
*  — Канадехь Къилбаседа-Малхбузен махках схьакъастийна мохк  Нунавут.

### XXI век
* 2001 – Нидерлашдашкахь йина цханасте-боршаллина бракаш.
* 2002 — Нидерландшкахь цхьацца хьолашкахь бакъао йелла эвтанази йан.
* 2003— кхайкхийна хин йолу приватизаци уггаре йоккхачу французийн авиакомпанин Air France».
* 2003 — японин жӀаьала-робот динчо Aibo Масахиро Фудзитас () Sony лабораторера дакъа лаьцна волу керла гуманоид SDR-4X II, кхулушш вист хилла дӀахьедарца мегар дац уьш лело девнехь, Ӏиракъехь масасала.
* 2004 — Граждански авиацин Федеральни урхалло йелла дуьххьара  лицензи орбитин тӀе ваха – доалахь долу урхалла ден космосан кемаенахь «SpaceShipOne».
* 2004 — дӀайиллина пошт Gmail Google компанис.
* 2009 — Албани а, Хорвати а НАТОх дӀакхетта.
* 2016 – болабелла тӀом Ламананан Карабахехь, бевза деадийнан тӀом санна

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1 апрелехь]]*

### XIX бӀешо кхачале
* 1431 — Франсуа Вийон (бакъ йолу фамили *Монкорбье*; велла 1463), французийн поэт.
* 1578 — Уильям Гарвей (велаа 1657), ингалсхойн лор, анатом, хӀокху заманан физиологи а, эмбриологин а бухбиллинарг.
* 1697 — Антуан-Франсуа Прево (велла 1763), французийн йаздархо.
* 1730 — Соломон Гесснер (велла 1788), швейцарийн поэт а, исбаьхьалча а.
* 1750 — Гуго Коллонтай (велла 1812), полякийн публицист а, Серлонан муьрере йукъараллин гӀуллакххо.
* 1753 — Жозеф Мари де Местр (велла 1821), французийн йукъалаллин, пачхьалкхан гӀуллакххо, публицист а, динан философ, граф.
* 1776 — Софи Жермен (йелла 1831), французийн зуда-математик а, механик а.

### XIX век

* 1809 — Николай Гоголь (велла 1852), прозаик, драматург, емалча, поэт, публицист, оьрсийн литературин классик.
* 1815 — Отто фон Бисмарк (велла 1898), хьалхара канцлер Германийн империн (1871—1890).
* 1831 — Альберт Анкер (велла1910), швейцарин исбаьхьалча а, график а.
* 1837 — Хорхе Исаакс (велла 1895), колумбин йаздархо, политик, салти.
* 1840 — Илларион Прянишников (велла 1894), оьрсийн исбаьхьалча-передвижник, хьехархо, академик.
* 1860 — Сергей Реформатский (велла 1934), оьрсийн советийн химик-органик, металлоорганикин синтезан говзанча, ССРС ӀА член-корреспондент.
* 1865 — Рихард Зигмонди (велла 1929), австрин-мажарчоьнан а, немцойн а химик, Нобелан совгӀатан лауреат (1925).
* 1866 — Ферруччо Бузони (велла 1924), италихойн композитор, пианист-виртуоз, хьехархо, дирижёр.
* 1867 — Юзеф Балзукевич (велла 1915), полякийн исбаьхьалча.
* 1868 — Надежда Забела-Врубель (йелла 1913), оьсийн йеканча, исбаьхьачин М. А. Врубелан зуда.
* 1868 — Эдмон Ростан (велла 1918), французийн поэт, драматург, юрист, Французийн академин декъашхо, «Сирано де Бержерак», «Орлёнок», кхечу а пьесийн автор.
* 1870 - Таштемир  Эльдарханов (велла 1934) — хьехархо, халкъан депутат, политикин белхало, серлонча.
* 1873 — Сергей Рахманинов (велла 1943), оьрсийн композитор, пианист, дирижёр.
* 1875 — Ричард Горацио Эдгар Уоллес (велла 1932), ингалсхойн йаздархо, киносценарист, драматург, журналист,  фильманна «Кинг-Конг» сценарийн автор. 
* 1876 — Розалия Землячка (йелла 1947), Россин революционер, советийн пачхьалкхан а, партийн а гӀуллакххо.
* 1878
** Арази (бакъ цӀе "Мовсес Арутюнян"; (велла 1964), эрмаойн советийн йаздархо.
** Карл Штернхейм (велла 1942), немцойн йаздархо, йемалча, публицист, драматург.
* 1879 — Илья Шатров (велла 1952), оьрсийн тӀеман музыкант, капельмейстер, композитор («Маньжурин гунаш тӀехь»).
* 1882 — Поль Анспах (велла 1981), бельгийн фехтовальщик, олимпийн чемпион.
* 1883 — Лон Чейни (велла 1930), америкин  театран а, кинон а актёр, режиссёр, сценарист.
* 1885 — Уоллес Бири (велла 1949), америкин театран а, кинон а актёр, "Оскар совгӀатан лауреат".
* 1887 — Леонард Блумфилд (велла 1949), америкин моттхуург.
* 1898 — Уильям Джеймс Сидис (велла 1944), америкин вундеркинд.
* 1899 — Рубен Симонов (Бакъ фамили *Симонянц*; велла 1968), актёр, Вахтаговн цӀарах театран коьрта режиссёр, хьехархо, ССРС халкъан артист.

### XX бӀешо
*  — Уиттекер Чемберс (велла 1961), америкин журналист а, советийн талламча а.
* 
** Олег Жаков (велла 1988), киноактёр а, кинорежиссёр а, ССРС халкъан артист.
** Эмманюэль Мунье (велла 1950), французийн философ-персоналист.
** Мария Смирнова (йелла 1993), советийн кинодраматург (сценареш: «Бабнаш», «Йуьртан хьехархо», кхин йерш а.).
** Пол Хэзлак (велла 1993), Австралин инарла-губернатор (1969—1974).
** Гастон Эйскенс (велла 1988), бельгин политик, кхузза Бельгин премьер-министран даржехь хилла 1940-гӀа — 1970-гӀа шешашка кхаччалц.
* 1906 — Александр Яковлев (велла 1989), советийн авиаконструктор, академик ССРС ӀА, кеманаш ЯК серин динарг.
* 1908 — Абрахам Маслоу (велла 1970), американский психолог, один из лидеров гуманистической психологии.
* 1910 — Сергей Анохин (велла 1986), советийн пилот-зеделларг, Советски Союзан Турпалхо.
* 1919 — Джозеф Эдвард Мюррей (велла 2012), америкин хирург-трансплантолог, Нобелан совгӀатан лауреат (1990).
* 1920
** Юрий Медведев (велла 1991), театран а, кинон а актёр («Человек-амфиби», "Турс а, тур а"), РСФСР халкъан артист.
** Тосиро Мифунэ (велла 1997), японин актёр, «коьрта самурай» японин кинон.
* 1921 — Андре Стиль (велла 2004), французийн йаздархо, Сталинан совгӀатан лауреат.
* 1922 — Сергей Алексеев (велла 2008), советийн йаздархо, Россин йаздархо, берийн дийцарийн автор.
* 1926 — Энн Маккефри (велла 2011), америкин йаздархо-фантаст.
* 1927 — Жак Майоль (велла 2001), французийн хинбухавоьдург, дуьххьара дуьненахь хин буха вахнарг 100 м кӀорге.
* 1928
** Валентин Берестов (велла 1998), оьрсийн советийн йаздархо, гочдархо, поэт-лирик, берийн йаздархо.
** Кионори Кикутакэ (велла 2011), японин архитектор-метаболист.
* 1929 — Милан Кундера, чехийн а, французийн а йаздархо-прозаик.
* 1930 — Хорен Абрамян (велла 2004), театран а, кинон а актёр, театран режиссёр, хьехархо, ССРС халкъан артист.
* 1933 — Клод Коэн-Таннуджи, французийн физик, Нобелан совгӀатан лауреат (1997).
* 1934 — Владимир Познер, советийн, америкин, россин журналист, теле- а, радио- а хьалхелелорирг
* 1939 — Геннадий Бортников (велла 2007), театран, кинон, радион советийн Россин актёр, РФ халкъан артист .
* 1940 — Вангари Маатаи (йелла 2011), кенийн йукъараллин гӀуллакххо, Нобелан совгӀатан лауреат (2004).
* 1943
** Марио Ботта, швейцарийн архитектор.
** Пётр Зайченко (велла 2019) советийн а, Россин а  актёр театран а, кинон а РФ хьакъ долу.
* 1944 — Владимир Крайнев (велла 2011), советийн а, Россин а, немцойн а пианист, хьехархо, ССРС халкъан артист.
* 1947 — Анатолий Днепров (велла 2008), советийн а, америкин а, Россин а беканча, музыкант, композитор, поэт-йишйаккхархо.
* 1950 — Билли Карри, ингалсан музыкант, эшалрийн автор, «Ultravox» тобана клавишник.
* 1953 — Барри Зонненфельд, америкин кинорежиссёр, оператор, продюсер, актёр.
* 1954 — Джефф Поркаро (велла 1992), америкин вотанча, композитор, продюсер, один из основателей рок-группы «Toto».
* 1959
** Хельмут Дукадам, румынин футболист, «Стяуа» кевнахо, йиъ пенальти йухатоьхна европин чемпиониийн кедехь 1986 шарахь.
** Марина Яковлева, советийн а, Россин а актриса.
* 1961 — Серджо Скариоло, италихойн баскетболан тренер.
* 1963 — Флемминг Давангер, норвегин кёрлингхо, олимпийн чемпион (2002).
* 1964 — Скотт Стивенс, канадин хоккеист, Канадин кад баьккхинарг (1991), кхузза Стэнли кад баьккхинарг.
* 1965 — Ольга Дроздова, советийн а, Россин а актриса театран а, кинон а РФ халкъан артистка.
* 1966 — Александр Сладков, Россин тӀеман журналист, башха корреспондент ДИП «Вести» ЙПТРК.
* 1971 — Святослав Ещенко, Россин забарча, театран а, кинон а актёр, хабаран жанран артист.
* 1973 — Анна Карин Зидек, шведийн биатлонист, олимпийн чемпион (2006), дуненан чемпион (2007).
*  — Магдалена Малеева, болгарин теннисхо, хилла йоьалгӀа дуьненан ракетка.
*  — Кларенс Зеедорф, нидерландин футболист а, тренер а.
* 1978 — Анамария Маринка, румынин кинон а, телевизионан а актриса.
*  — Андреас Торкильдсен, норвегин цамзакхоссархо, шозза олимпийн чемпион (2004 а, 2008 а).
* 1983 — Сергей Лазарев, Россин беканча а, актёр а, телехьалхелелорг а.
* 
** Ирен Вюст, нидерландин конькеш хохкург, 6-зза олимпийн чемпион, дуккха дуьненан а, Европин а чемпион.
** Monatik (*Дмитрий Монатик*), украинин беканча, хелхарча, хореограф, композитор, эшарийн автор.
* 1987 — Дин Цзюньхуэй, цийн снукерсах ловзархо.
* 
** Брук Лопес, америкин баскетболхо.
** Робин Лопес, америкин баскетболхо.
*  — Дэн Линьлинь, цийн гимнастка, шозза олимпийн чемпион.
*  — Эйса Баттерфилд, ингалсхойн актёр.

## Белла
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1 апрелехь]]*

### XIX бӀешо кхачале
* 1404 — Суздалан Евфимий (вина 1316), Спасо-Евфимийн монастырьйиллинарг а, сийлахь Оьрсийн православин килсан архимандрит а.
* 1548 — Сигизмунд I Къенаниг (вина 1467), литвахойн сийлахь эла, полякийн паччахь (1506 шарахь дуьйна).
* 1602 — Фаччини Пьетро (вина 1562), италихойн исбаьхьалча.

### XIX бӀешо

* 1802 — Дюплесси Жозеф (вина 1725), французийн исбаьхьалча-портретхо.
* 1856 — Вигель Филипп (вина 1786), оьрсийн йаздархо-мемуархо, Бессарабин вице-губернатор.
* 1863 — Штейнер Якоб (вина 1796), швейцарин математик, хӀокху заманан синтетикин геометри йиллинчех цхьаъ.
* 1865 — Паста Джудитта (йина 1798), италихойн оперин йишлакхархо.
* 1890 — Можайский Александр (вина 1825), оьрсийн  кхоллархо, контр-адмирал.

### XX бӀешо

* 1906 — Хетагуров Коста (вина 1859), поэт, хӀирийн литературин бухбиллинарг.
* 1915 — Аберт Иоганн Йозеф (вина 1832), немцойн композитор а, капельмейстер а.
* 1917 — Джоплин Скотт (вина 1818), афроамерикин композитор а, пианист а.
* 1918 — Ренненкампф Павел тоьпаш тоьхна (вина 1854), оьрсийн тӀеман гӀуллакххо, дошлошкара инарла.
* 1922 — Карл I (вина 1887), Австрин-Мажарчоьнан тӀаьхьара император  (1916—1918).
* 1926 — Калмыкова Александра (йина 1850), оьрсийн революционер, йукъараллин гӀуллакххо.
* 1939 — Макаренко Антон (вина 1888), советийн хьехархо а, йаздархо а.
* 1947
** Георг II-гӀа (вина 1890), Желтойчоьнан паччахь (1922—1924 а, 1935—1947 а).
** Зельдте Франц (вина 1882), немцойн политик а, пачхьалкхан гӀуллакххо а, къинхьегаман  рейхсминистр (1932—1945).
* 1962 — Гельдерод Мишель де (вина 1898), бельгин йаздархо а, драматург а.
* 1965 — Рубинштейн Элена (йина 1872), хьуьнарча, АЦШхь, Францехь, Йоккха Британехь косметикин асанаш йехкинарг а, туьканийн машанаш бехкинарг а.
* 1966
** Димов Димитр (вина 1909), болгарин йаздархо а, драматург а, фашисташна дуьхьала йолу романийн автор.
** Фланн О’Брайен (бакъ цӀе *Бриан О’Нуаллан*; вина 1911), ирландин йаздархо а, журналист а.
* 1968 — Ландау Лев (вина 1908), советийн физик, ССРС ӀА академик, Нобелан совгӀатан лауреат (1962).
* 1976 — Эрнст Макс (вина 1891), франкин-германин исбаьхьалча, скульптор.
* 1977 — Осенев Владимир (вина 1908), советийн актёр, РСФСР халкъан артист.
* 1981
** Барто Агния (йина 1901), оьрсийн советийн йаздархо, берийн байтийн автор.
** Рза Расул (вина 1910), Азербайджанийн ССР халкъан поэт, Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо.
* 1984 — Гэй Марвин (вина 1939), америкин йишлакхархо, аранжировщик, музыкахо-мультигӀирсхо, эшарийн автор а, музыкин продюсер а.
* 1985 — Тоидзе Ираклий (вина 1902), гуьржийн советийн суртдиллархо а, график а.
* 1987 — Попов Владимир (вина 1930), советийн исбаьхьалча а, мультипликацин кинон режиссёр а, сценарихо а.
* 1991
** Грэм Марта (вина 1894), америкин хелхарча, хореограф, хьехархо, режиссёр.
** Зелёная Рина (вина 1901), эстрадин, театран, кинон актриса, РСФСР халкъан артист.
** Роведдер Детлев Карстен (вина 1932), малхбузагерманин политик, трастан Treuhand фондан корта, ГДР предприятешна приватизаци лелийнарг.
* 1992 — Сергеев Константин (вина 1910), балетан артист, балетмейстер, хьехархо, ССРС халкъан артист.
* 1994 — Дуано Робер (вина 1912), гӀараваьлла французийн суьрташдохург.
* 1997 — Байтеряков Николай (вина 1923), Удмуртин халкъан поэт.
* 1998 — ша шена тоьхна велла Розз Уильямс (винчу хенахь *Роджер Ален Пейнтер*; вина 1963), америкин музыкахо, «Christian Death», «Shadow Project», кхин а тобанийн декъахо.

### XXI бӀешо
* 2002
** Коваленко Александр (вина 1943), советийн футболист.
** Хяюхя Симо (вина 1905), финнийн иччархо, исторехь уггаре жамӀенарг.
* 2006 — Мазурок Юрий (вина 1931), оперин йишлакхархо (баритон), ССРС халкъан артист.
* 2008 — Дёмин Лев (вина 1923), советийн а, Россин а малхбалейовзархо, дуьненайукъара журналист, историк.
* 2010 — Робертс Генри Эдвард (вина 1941), америкин инженер-электронщик, персоналан компьютеран «да».
* 2014 — Жак Ле Гофф (вина 1924), французийн историк-медиевист.
* 2015
** Леннон Синтия (йина 1939), британин музыкахочун Леннон Джонан хьалхара зуда.
** Мисао Окава (йина 1898), японера дукхайаьхнарг, дуьненан уггаре къена йахархо.
* 2016 — Томпсон Патрисия (йина 1926), америкин философ а, йаздархо а, Маяковский Владимиран йоӀ.
* 2017 — Евтушенко Евгений (вина 1932), оьрсийн советийн поэт а, прозаик а, ССРС а, РФ а Пачхьалкхийн совгӀатийн лауреат.
* 2018 — Давыдов Иван (вина 1918), советийн пачхьалкхан гӀуллакххо, ССРС махлелоран министран гӀовс (1969—1987).
* 2019 — Макинтайр Вонда (йина 1948), америкин йаздархо-фантаст.
* 2022 — Яковлева Александра (йина 1957), советийн а, Россин а театран а, кинон а актриса, кинорежиссёр а, йукъараллин-политикин гӀуллакххо.

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш