open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ӏамр Диаб

**Ӏамр Ӏабдул БаситӀ Ӏабдул-Ӏазиз Диаб** (; вина , Порт-Саид, Мисар) — мисаран эшархо а, композитор а ву.

## Дискографи

* 2014 — *Shoft El Ayam*
* 2013 — *El Leila (Tonight)*
* 2011 — *Banadeek Taala*
* 2010 — *Aslaha Btefre*'  (Promo Single)
* 2009 — *Wayah* (With Her) — С ней
* 2007 — *El Leila De* (This Night) — Эта ночь
* 2005 — *Kammel Kalamak* (Keep Talking)
* 2005 — Greatest Hits (1996—2003)
* 2004 — *Leily Nahary* (Cd-Single)
* 2004 — *Leily Nahary* (My Day, My Night) — Мой день, Моя ночь
* 2004 — Greatest Hits (1986—1995)
* 2003 — *Allem Alby* (Teach My Heart) — Научите моё сердце
* 2001 — *Aktar Wahed* (The Most One) — Большинство один
* 2000 — *Tamally Maak* (Always With You) — Всегда С Тобой
* 1999 — *Amarein* (Two Moons) — Две луны
* 1999 — The Best Of Amr Diab
* 1998 — *Awedoony* (They Got Me Used To) — Они использовали меня для
* 1996 — *Nour El-Ain* (Light Of The Eye — Habibi) — Цвет глаз
* 1995 — *Ragaeen* (We’ll Be Back) — Мы вернемся
* 1994 — *Zekrayat* (Memories) — Воспоминания
* 1994 — *W Ylomoony* (And They Blame Me) — И они обвиняют меня
* 1993 — *Ya Omrena* (Our Life) — Наша жизнь
* 1992 — *Ice Cream Fi Gleam* (Ice Cream In Gleam) — Мороженое в Проблеск
* 1992 — *Ayamna* (Our Days) — Наши дни
* 1991 — *Habibi* (My Love) — Моя любовь
* 1990 — *Matkhafeesh* (Don’t Worry) — Не волнуйтесь
* 1989 — *Shawaana* (Missing You) — Скучаю
* 1988 — *Mayyal* (In Love) — Влюбленный
* 1988 — *Ya Helwa* (Hey Pretty) — Эй Довольно
* 1987 — *Khalseen* (We’re Even) — Даже мы
* 1986 — *Hala Hala* (Welcome, Welcome) — Добро пожаловать, добро пожаловать
* 1985 — *We Mneen Ageeb Nas* (To whom I Complain?) — Кому жаловаться?
* 1984 — *Ghanny Men Albak* (Sing From Your Heart) — Пойте с вашего сердца
* 1983 — *Ya Tareea* (O Road) — О дороге

## Хьажоргаш
* Эшархочун официальни web-агӀо
* Ӏамр Диабан альбомаш , компаница арахецна EMI Music — Turkey  
* On-Line эшархочун дискографи 
* amrdiabstreet.com
* amrdiabkingdom.com
* Сайтехь йолу йукъарло Facebook
* 

Категори:Мисаран эшархой
Категори:Ӏаьрбийн эшар
Александровка (Монастырщинан кӀошт)

**Александровка** () — Россин Федерацин Смоленскан областан Монастырщинан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Монастырщинан кӀоштан индексаш

Категори:Монастырщинан кӀоштан нах беха меттигаш
Хожаев, Далхан

**Хожаев Далхан** () — нохчийн командир, бригадан инарла, Гелаев Хьамзат накъост.

## Биографи
Вина 1961 шарахь Соьлжа-ГӀалахь.

1983 шарахь чекхйаьккхина историн Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан факультет. Историк.

Велла 2000 шеран 26 июлехь Россин спецназца къесамашкахь ВаларгтӀехь, долара гӀишлонан чохь.

## Литература
* *Далхан Хожаев*. Чеченцы в Русско-Кавказской войне.  Издательство «СЕДА» 1998 ISBN 5-85973-012-8

Категори:ТӀеман историкаш
Категори:Нохчийчоьнан Ӏилманчаш
Категори:Мохкбовзархой
Сталинизмо бехкбоцуш хӀаллак бинчу вайнахана

**Сталинизмо бехк боцуш хӀаллак бинчу вайнахана** хӀоттийна чурт (диццадаларан хӀоллам) 1989 шеран 19 февралехь ГӀачалкъан шира кешнийн гергахь.

И тайпа чурт вайн махкахь духхьара хӀоттийна.

## Истори а, социалан маьӀна а

1989 шеран июль баттахь республикин а, меттигера а хьаькмаша гуламе кхайкхира ГӀазгӀумкийн керла кӀоштера бахархой. Цара дехардарца кхайкхаме диллира и чурт ГӀазгӀумкийн керла кӀоштан дозанал арахь хӀоттор доьхуш.

ХӀор шарахь 23 февралехь нохчий гулло и хӀоллам, чурт хӀоттийначу метте. Нохчаша дийцаре дуьллу Ӏовхойн кӀошт меттехӀотторан проблемаш.

Чуьртан сурт:
ХӀоллам, чурт лаьтта шина тӀулгах. ТӀулгашна тӀехь ю нохчийн, орсийн маттахь язъйина информаци. Цхьа тӀулг бу лаьттахь бижийна Ӏуьллуш — Ӏожаллин билгало. ШолгӀаниг — стигла берзийна — дахаре сатийсаран билгало. ТӀулгашна тӀе йоьду 13 тӀегӀанаш — винчу махках девлла нохчаша а, гӀалгӀаша а Даймахке тийсина са, 13 шарахь лайна гӀелонаш, гунахь доцу тӀехбеттамаш, гома хьежарш.

## Галерей

## Билгалдахарш
ШоӀип-Молла

**ШоӀип-Молла** (1804 шо, Билт-Эвла, Ӏовх — 1844 шеран март, ЦӀоьнтара, Нохчийчоь) - Кавказан тӀеман хенахь вевзаш волу нохчийн баьчча, "Хьуьнан тӀеман маршал", Имам Шемалан наиб.

## Билгалдахарш

Категори:Кавказан тӀемийн декъашхой
Категори:Нохчийчоьнан истори
Категори:ДегӀастанан истори
Категори:Кавказан истори
Категори:Имам Шемалан наибаш
Закаев, Ахьмад Халидович

**Закаев, Ахьмад Халидович** (); (вина 1959 шеран 26 апрелехь, Казахийн ССРн Талды-Курганан областан, Кировский эвлахь) — Нохчийн Республика Ичкерин бригадан инарла, культурин министр а вице-премьер а, 1996 дуьйна кхечу арахьарчу гӀуллакхийн министр, 2007 шеран ноябрехь эмиграцехь болучу нохчаша Ичкерин премьер-министр ву аьлла кхайкхина. ШолгӀачу нохчийн тӀамехь тӀемлойн командир вара.

## Билгалдахарш

Категори:Ичкерин министраш
Мусаев, Мурад Алаудинович

**Мура́д Алауди́нович Муса́ев** (1983 шеран 18 август, Соьлжа-ГӀала) — адвокат, бакъонаш хьехаран доктор, «Мусаев а, партнёраш» адвокатийн бюрон урхалхо.

## Билгалдахарш

Категори:Россин адвокаташ
Басаев, Шамиль Салманович

**Шами́ль Салма́нович Баса́ев**, иштта **Абдалла́х Шами́ль Абу́-Идри́с** (1965 шеран 14 январь, Дишни-Ведана, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР — 2006 шеран 10 июль, Эккажакъоьнгий-Юрт, ГӀалгӀайчоь) — Нохчийн республика Ичкери Россех дӀакъастаран Ӏалашон хила тӀеман а, Нохчийчохь 1991—2006 шарашкахь хийлачу темийн а жигара декъашхо, Нохчийн Республика Ичкерин куьгалхойх цхьаъ. Иза вара Ичкерин армийн инарла (веллачул тӀехьа цуна йелира генералиссимус цӀе). 

## Билгалдахарш
Удугов, Мовлади Саидарбиевич

**Мовла́ди Саидарби́евич Уду́гов** (вича *Темишев*; 1962 шеран 9 февраль, Соьлжа-ГӀала (кхечу хаамашца — Гермачиг)) — нохчийн политикин гӀуллакххо, «Кавказан эмиратан» информацин коьрта гӀуллакххо.

Нохчийн Республика Ичкерин информацин а, зорбанан а министр, цхьалгӀа вице-премьер, кхечу арахьарчу гӀуллакхийн министр, Къаьмнийн информацин гӀуллакхан директор. Джохар Дудаевн пресс-секретар вара. Ичкерин а, ДегӀастана а халкъийн конгресс цӀе йолу организаци кхоьллиначарах цхьаъ а, цуна куьйгалхо а. Ваххабизм Ичкерехь йаржоран агӀонча. Россехь цунах олу "Нохчийн Геббельс".

## Билгалдахарш
Ӏовхойн ШаӀин

**Ӏовхойн ШаӀин** — 8 бӀешарахь хила хазарийн баьчча, Ӏаьрбийн-хазарийн тӀеман декъашхо.

ЦӀера Ӏовхойн ШаӀин хилла Ӏовхойн махкара нохчо. Хазаршца Ӏовхой хилла экономикин зӀе, иза бакъ хилар гойту ГӀачалкъан уллехь динчу ахкаро.

Хьехош ву Ю. А. Айдаевн «Чеченцы: история и современность» цӀе йолу жайна тӀехь хьалхара хьаст билгала ца йокхуш. Вуьйцуш ву аьккхийн корта а, хазарийн а, Ӏаьрбийн а тӀеман декъашхо а санна. Авторо боху хзарийн эскарехь иза  шолгӀа стаг хила.

Ӏовхойн ШаӀин хазарийн эскаран йукъахь йолу Ӏовхойн тобана куьйгалла деш хилла. Иза бакъдо нохчий  Хазарийн каганатан йукъа богӀуш хиларо, схьахетарехь нохчий оцу каганатана муьтӀахь хилла.

735−736 шарашкахь Ӏаьрбийн баьчча Мервана тарделира «Хасни-Хиснумма» (ГӀазар-ГӀала) гӀап йохо а, Ӏовхойн «Кеше» («Кешен», Кешне) цӀе йолу гӀап дӀалаца. Оцу гӀапнийн бахархой хилла Ӏовхой. Ткъа ша Ӏовхойн ШаӀин йийсаре лаьцна .

## Билгалдахарш

Категори:Хазарийн баьччаш
Къоци-Эвл

**Къоци-Эвл** — ДегӀастанан Бабаюртан кӀоштан латтана тӀаьхь хила хӀаллакйина нохчийн эвла.

## Географи
Къоци-Эвл хила Ийпне-Отаран а, Убийхажиотаран а юккъехь.

## Истори
Къоци-Эвл йилина аренан-аьккхаша. XIX бӀешаран 20-50-гӀа шерашкахь Россин империн дуьхьала волу аьккхийн баьчча ГӀойтемар эвла сих-сиха вогӀуш хилар бахьнехь XIX бӀешаран 20-гӀа шерашкахь Россин империн эскаро эвла хӀаллакйина.
## Билгалдахарш

Категори:Нохчийн хӀаллакйина нах беха меттигаш
Берте, Лоредана

**Лореда́на Берте́** (; 1950 шаран 20 сентябрь, Реджо-Калабри) — итальянин эшархо.

## Биографи

## Билгалдахарш

Категори:Италин эшархой
Радуев, Салман Бетырович

**Салма́н Беты́рович Раду́ев** (1967 шеран 13 февраль, Гуьмсе — 2002 шеран 14 декабрь, Соликамск) — уггар бевзаш болучу нохчийн тӀемалойх цхьаъ дуьххьара а, шолгӀа а нохчийн тӀемийн декъашхо. Россин махкахь масийтта теракташ йина цо. Салманан зуда йара Дудаев Жовхаран маьхчийн йоӀ.  Террорист ву аьлла Соликамскера «Белый лебедь» цӀе йолу набахте чу воьллина вара, цигахь а дӀаваьлла. 

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийн тӀемийн декъашхой
Чермоев, Арцу

**Арцу́  (Орцу) Чермо́ев** (1825 шеран 16 июль — 1895 шеран 27 сентябрь) — нохчо, оьрсийн-кавказан (1842—1864) а, оьрсийн-туркойн а (1877—1878) тӀемийн декъашхо, 1877 шарахь Зандакъойн Алибек-Хьажин, Дуев Ума-Хьажин, Бенойн Солтамурадан а, ЦӀоьнтаройн Сулейманан а куьйгаллица Нохчийчохь хила гӀаттам бохоран декъашхо, Россин милицин инарла-майор. 1894 шарахь императоран лакхарчу указаца эла титул еллина.

## Билгалдахарш

Категори:Россин инарлаш
Чермоев, Тапа Арцуевич

**Тапа́ (Абду́л Меджи́д) Арцу́евич**** Чермо́ев** (, Соьлжа-ГӀала, Нохчийчоь, Терски область, Россин импери — 1936 шо, Париж, кхечу хаамашца: , ) — 1917—1919 шарашкахь Къилбаседа Кавказан политикин гӀуллакххо, нефтьдаккхархо, Россин инарла Арцу Чермоевн кӀант.

## Билгалдахарш

Категори:Россин политикаш
Аблезки

**Аблезки** () — Россин Федерацин Смоленскан областан Починокан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Починокан кӀоштан индексаш

Категори:Починокан кӀоштан нах беха меттигаш
Бородина, Ксения Кимовна

**Ксе́ния Ки́мовна Бородина́** (йича — **Амо́ева**; марехь — **Омáрова**;  1983 шеран 8 март, Москва) — Россин телеведущи, актриса а, диджей а.

## Билгалдахарш

Категори:Россин актрисаш
ГӀачалкхин рагӀ

**ГӀачалкхин рагӀ** — Нохчийчуьра дукъ иза ду малхбузехьара малхбалехьа доьдуш Джалка а, Ясси а хийн юккъехь, дукъан охьахь ю нах беха меттигаш, Илсхан-Юрт а, Ӏаларой-Эвла а, Хошкалда а, Лакха-Нойбоьра а, Лаха-Нойбоьра а. Ойсхар а, Мелчхе а, Гуьмсе а.

## Этимологи
ГӀачалкхин рагӀ тюркойн кхач кхалыкх доьвда халкъаш бохург хила мега. А. Сулеймановн хетарехь иза верси бакъйолчух тера ду, хӀунда элча кхузахь сих-сиха тӀемаш хилар бахьнехь нах лаьмнашка дӀабаха безара.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:Нохчийчоьнан лаьмнийн даккъаш
Докудово

**Докудово** () — Россин Федерацин Смоленскан областан Починокан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Починокан кӀоштан индексаш

Категори:Починокан кӀоштан нах беха меттигаш
Эрмалойн акъари

**Эрмалойн акъари** () — Хьалхара Азин къилбаседа лаьмнийн регион. Кхаа акъарийн йукъара цхьаъ Хьалхара Азин акъари. Малхбузехь доза доцуш Жима Азин акъарин тӀе кхочу, малхбалехь ГӀажарийн акъарин тӀе гӀоьрттина ю.

## Билгалдахарш

Категори:Эрмалойчоьнан географи
ГӀойтемаран ков

**ГӀойтемаран ков** (Ӏовх. *ГIойтемаран ГӀапу*) — Ӏовх цӀе йолу историн махкахь хийла Ӏовхойн гӀап, иза хилла ГӀурий хина чӀажехь. ГӀап йинарг ву Ӏовхойн махкара наиб ГӀойтемар. Кхечу хьосташкахь гӀап хила ИвгӀий а, БургӀалт а эркин юккъехь.

## Истори
1858 шаран 23 январехь, шиъ ах гӀашсалтийн батальонашца, шен ерриг кавалери а, лаьмнийн шиъ тоьпашца а полковник эла Пётр Дмитриевич Святополк-Мирский Аухан тӀе волавелира, Ярык-су хина аренах боьра дӀакъастош йолу, цуна тӀехула доьдуш ду Безеани цӀе йолу жима хи, кхин Яман-су хинах дӀакъасто.

Оьрсийн эскарш дахкар бахьнехь Ӏовхой бара сингаттаме, ткъа эскар тӀе деллачу гу тӀера гуш дара Ӏовхойн эвланашкара бахархой шайн доьзал эскаран кӀелхьара доккхуш аренан боьрашкахь хуьлуш хилар, Ӏовхоша Мирскийн эскаран башха дуьхьало еш яцара.

## Билгалдахарш
Ӏумаханан-Йурт

**Ӏумаханан-Йурт** — Нохчийчоьнан хӀинцалерачу Гуьмсан кӀоштан латтан тӀехь хилла эвла.

## Географи
Иза хилла Нохчийчоьнан хӀинцалерачу Гуьмсан кӀоштан латтан тӀехь, Соьлжа а, Гумс а вовшахкхетта меттигехь.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан дӀаяйна нах беха меттигаш
Галиси (Испани)

**Галиси** (, ) — Испанин автономин юкъарло (), иза йу Атлантикин Ӏапказан йистехь Пиренейн ахгӀайрена къилбаседа-малхбузехьа. Коьрта гӀала — Сантьяго-де-Компостела, йоккха гӀала — Виго.

## Билгалдахарш

Категори:Испани
Кострома (Белгородан область)

**Кострома** () — Россин Федерацин Белгородан областан Прохоровкан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат континенталан йу, амалехь ду гӀеххьа шийла Ӏа а, йовха аьхке а. Эвла лаьтта хьун-аренан а, аренан а зонийн дозанехь. Цуьнан Ӏаламан-климатан а, геологин а башхаллаш билгалайо ша-тайпа биологин бес-бесаралла.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Прохоровкан кӀоштан индексаш 

Категори:Прохоровкан кӀоштан нах беха меттигаш
Гендаргнойн Ӏийса

**Гендаргнойн Ӏийса** (1795 шо, Гендаргана, Нохчийчоь — 1845 шеран, Хьалха-Марта, Нохчийчоь) — Имаматан эскаран хьаькамехь цхьаъ. 1840 дуьйна Имам Шемалан инарла-наиб. Хьалха-Мартан воккха стаг.

## Биографи
Вина 1795-чу шарахь Гендаргана олуш йолчу юртахь.

1715–1740 шаршкахь Кавказхойн-оьрсийн тӀеман жигара декъашхо, 1840–1845 шаршкахь имам Шемалан инарла-наиб.

## Виццавар
* 1993 шарахь Соьлжа-ГӀалахь цхьа урам **наиб Ӏисин** цӀе тиллина.

## Хьажоргаш
* Гендаргнойн Ӏиса
* Наиб Исса (ПОВЕСТЬ)
* Чеченцы в войнах с Россией 
*Рапорт ген.-адъют. Нейгардта ген.адъют. Чернышеву об управлении, введенном Шамилем в Чечне.
* Рапорт начальника центра Кавказской линии ген.-м. Пирятинского ген.-адъют. Граббе о прибытии Шамиля и Ахверди-Магомы в Чечню.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Кавказан тӀемийн декъашхой
Категори:Нохчийчоьнан истори
Категори:ДегӀастанан истори
Категори:Кавказан истори
Категори:Имам Шемалан наибаш
Хьалхара Ази

**Хьалхара Ази** (Малхбузен Ази, Къилба-Малхбузен Ази) — Азин географин регион, географин хьесапехь цуна йукъайогӀу Дехьа-Кавказ, Копетдаг, Жима Азин акъари, Эрмалойн а, ГӀажарийн акъареш а, Месопотами, Ӏаьрбийн ахгӀайре а, Левант а, ткъа политикин хьесапехь кхоъ регион йукъайогӀу уьш йу — Гергара Малхбале (Африкин дакъа доцуш), Йуккъера Малхбале а, Къилба Кавказ а (цхьадолу дакъа).

## Билгалдахарш

Категори:Ази
Гергара Малхбале

**Гергара Малхбале** (, , , , , , , ) — Малхбузен Азехь а, Къилбаседа Африкехь а йолу регионан цӀе. И цӀе тиллина  шайна гергахь йолучу малхбален регионан европахоша. Дукху болу бахархой бу: Ӏаьрбий, гӀажарий, эрмалой, туркой, курдаш, азербайджанаш, жуьгтий а, ассирийш а. Дукхуберш — бусулбанаш бу, амма Гергара Малхбале иудаизман а, керсталлин а ага ду. Гергара Малхбалехула Европера а, Африкера а Азе боьдуш болу коьрта некъ бу.

Климат дукху хьолехь йокъо йолуш йу, масийтта хиш ду уьш лелош ду аренашна хиш дуьхкуш.

Гергара Малхбале дуьненан нефть даккхаран ладаме регион йу.

## Гергара Малхбален пачхьалкхаш
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Билгалдахарш

Категори:Ази
Таймин Биболат

**Таймин Биболат** (; 1779 шо — 1832 шеран 14 июль) — нохчийн политикин а, тӀеман а гӀуллакххо вара.

## Билгалдахарш
Эрзурум

**Эрзуру́м** (,  (Карин), шира цӀерш: Карин, Карано, Каликала, Феодосиополь, Ардзн-Рум, Арзен) — Туркойчоьнан къилбаседа-малхбалехьара гӀала, Малхбузен Эрмалойчоьнан махкахь, (юккъера кӀошт, *меркези*) Эрзурум цӀе йолу илан административан центр. 395 000 бахархой. ГӀала йу лекхачу акъарин тӀехь 1900 м хӀордан тӀегӀанал лекха; климат йу континентан.

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоьнан гӀаланаш
Александровка-2 (Смоленскан область)

**Александровка-2** () — Россин Федерацин Смоленскан областан Рославлан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Рославлан кӀоштан индексаш 

Категори:Рославлан кӀоштан нах беха меттигаш
ЖагӀни

**ЖагӀни** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — МоьгӀт а, Мозель а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:МоьгӀт а, Мозель а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Менчицы

**Менчицы** () — Россин Федерацин Смоленскан областан Рославлан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Рославлан кӀоштан индексаш 

Категори:Рославлан кӀоштан нах беха меттигаш
Орешек (гӀап)

**Оре́шек** (оьрсийн тептаршкахь *гӀала Оре́хов*;  Pähkinälinna, *Пянкинялинна*;  Nöteborg, *Нётеборг*) —  Орехови гӀайрена тӀехь йолу оьрсийн шира гӀап иза ю Нева хина хьостехь, Ленинградан областан Шлиссельбурган дуьхьала. Йиллина 1323 шарахь, 1612 тӀера 1702 шо кхаччалц шведийн карахь яра.

## Билгалдахарш

Категори:Ленинградан область
Акъяр (Хайбуллин кӀошт)

**Акъяр** (, ) — Россин Федерацин эвла, Башкирийчоьнан Хайбуллин кӀоштан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Хайбуллин кӀоштан нах беха меттигаш
Азавад

**Азавад** (я **Азауад**; Маьрша Пачхьалкх Азавад; тамашек ⴰⵣⴰⵓⴷ, , Azawād) — Малин географин провинцин цӀе, оцу регионехь дукхуберш бу Туарегаш регион йу Африкахь Сахара йолу дакъана тӀехь. 

## Билгалдахарш

Категори:Азавад
Брестан гӀап

**Брестан гӀап** (, **крепость Брест-Литовск**) — Белоруссин Брест гӀалара гӀап, иза йу Мухавец эрк Западни Буг цӀе йолу хийнах кхеттачехь, цул совнах Польшин Тересполан гмина (форташ VI Тересполь, литераш Л Лебедев, VII Лобачёв, литераш И Жуки, литераш К Кобыляны, литераш О Корощин). Турпалхой-гӀап.

## Билгалдахарш

Категори:Белорусси
Гаджиев, Магомет Имадутдинович

**Магомет** (**Магомед**) **Имадутди́нович Гаджи́ев** (, Жима Мехьвела, ДегӀаста, Россин импери — , Баренцан хӀорд, СССР) — Советски Союзан турпалхо, 2 даржан капитан, Къилбаседа флотан хина бухара кемийн дивизин куьйгалхо.  «Советски Союзан турпалхо» дарж дуьххьара делла дегӀастанхо. Иза къоман хила даьргӀо. Мегеб суьйлийн кӀоштан йукъайогӀуш хилар бахьнехь официалан документаш тӀехь суьйле ву аьлла йаздина ду.

## Билгалдахарш

Категори:Советски Союзан турпалхой
1944 шарахь дӀабохийначеран хӀоллам

**1944 шарахь дӀабохийначеран хӀоллам** хӀоттинера 1992 (йа 1994) шеран 23 чиллан-баттахь, ЖовхӀар Дудаев волучу хенахь, Соьлжа-ГӀалара Первомайски (хӀинцалера Али Митаевн) урамехь. 2008 шарахь мемориал йохийна, ткъа цигахь хилла чарташ Ахьмад Кадыровн майдане дехьадаьккхина.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоь
Мемориал "Ис бӀов"

**Мемориал "Ис бӀов"** — () — махкахбахар диццадаларан мемориалан комплекс а, музей а, иза ю Несара гӀалахь. ГӀалгӀайчоьнан коьрта сийлахь меттигах цхьаъ лоруш ю.

## Билгалдахарш
Абу ХӀурайрат

**Абу ХӀурайрат Ӏабдуррахьман ибн Сахр ад-Давси** () — иза мухьаддис а, факъихӀ а, хьафиз а ву. Мухьаммад пайхамаран ﷺ накъост а ву. Винчу хенахь цуьнан цӀе Ӏабду-ш-Шамс хилла, ткъа Мухьаммад пайхамаро ﷺ «Ӏабдуррахьман», аьлла цӀе тиллира цунна.

## Билгалдахарш

Категори:Ислам
Категори:Асхьабаш
Тюли (Смоленскан область)

**Тюли** () — Россин Федерацин Смоленскан областан Смоленскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Смоленскан кӀоштан индексаш

Категори:Смоленскан областан Смоленскан кӀоштан нах беха меттигаш
Медведки (Сычёвкан кӀошт)

**Медведки** () — Россин Федерацин Смоленскан областан Сычёвкан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Сычёвкан кӀоштан индексаш 

Категори:Сычёвкан кӀоштан нах беха меттигаш
Вайн заманара Исбаьхьаллин ТехӀеранин музей

**Вайн заманара Исбаьхьаллин ТехӀеранин музей** (), иштта йевзаш йу ВзИТМ, иза Иранехь уггаре йаккхий йолчу исбаьхьаллин (художественни) музейх цхьаъ йу. Цуьнан 3000-эзар хӀуманийн коллекцеш йу. Иштта ВзИТМ-н йолуш йу уггар йоккха вайн заманара исбаьхьаллин иранан цхьа коллекци.

1977-чу шарахь Фарах ПехӀвели императорца схьайиллина хилла и музей, 1979-чу шеран революци хилле ши шо хьалха.

CotururututiwweueejeutuuwwwuwwwwwuwuwiwuiwiIwuwwuwuwwiwwiwwywwuwEiwuwuwhwiqhwwjwhwhshwwjwhjwwhwhwjwjwjwjwiyitu que wisigothique sur sisssy c’est un peu trowiwuuwuweieeuhsah

## Хьажоргаш
* http://www.tmoca.com/home/ 

* 

Категори:Иран
Эска

**Эска** — имам Шемалан Мишка кIоштехь наиб хилла ву. Эска тайпана чарто ву, цуьнан ден цIе Абки ( Акби ) хилла. Цуьнан цIийнан нах, 1821 шарахь, оьрсийн паччахьан эскаро кхин ГIачалкхан рагIцийн йолу йарташцийн Нойбоьра йагийча теркйисте охьа бахана.1852 шарахь дуьйна Мишка кIоштан ( виллайатан ) имаман наиб хилла. Цо доккха дакъа лаьцна Россей паччахьан эскаршца хиллачу къовсамашках. 1857 шарахь Имамат эшна хилар шен билгалла даьллачул тIехьа сацам бира Россин Iедалан векалшца берта ван. Кавказан Хьарцахьара Фланган куьгалхочо инарл Евдокимовс иза гIумкийн БоргIане цIе йолчу йуьрта ваха хьажийна. Кхелхина Эска бусулба терахьаца 1294 шарахь, эрмалойн терахьаца иза герга ду 1876-1877 шершна. ДIавоьллийна Эска БIачи-Йуьртара ГIансол хин бакъхьарчу бердан йистерачу ширчу кешнашкахь. Эский цIийнан нах Iаш бу Лакха Нойбоьрахь а, Гуьмсехь а ( Гуьмс- Эвла ).

## Билгалдахарш

Категори:Кавказан тӀемийн декъашхой
Мухьаммад ибн Наиф Аль СаӀуд

**Мухьаммад ибн Наиф бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд** (; ) — иза СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан хилла волу верасан принц ву 2015—2017 шерашкахь, премьер-министран шолгӀа когаметтаниг а, мехкан чоьхьарчу гӀуллакхийн министр а, иштта политикин гӀуллакхийн а, кхерамизаллин а Советан председатель а вара.

2015-чу шарахь шен девешин Мукърин бин Ӏабдул-Ӏазизан меттан принц хӀоьттина иза. Мухьаммад — иза СаӀудийн цӀийнан декъашхо ву, Салман бин Ӏабдул-Ӏазиз паччахьан вешин Найифан кӀант а ву.

## Биографи

### Хьалхара шераш
Найифан воӀ Мухьаммад вина 1959-чу шеран 30-чу августехь Джиддатехь. СаӀуд принц — цуьнан воккхах волу ваша ву. Цуьнан нана йу — Аль-ДжавхӀарат бинт Ӏабдул-Ӏазиз бин МусаӀид бин Джилуви Аль СаӀуд.

Мухьаммад бин Найифа дешна АЦШ-хь. 1985-чу шарахь 1988 кхаччалц иза ФБР-н кхерамизаллин курсашка лелла.

### Карьера
1999-чу шарахь Мухьаммад чоьхьарчу гӀуллакхийн министран гӀоьнча хаьржинера. И харжале хьалха иза предприниматель вара. Иза шортта хестийна министерствон антитеррористически программин кхиам а болуш кхочушдаран бахьана долуш. Иштта бунтахошна дуьхьала къийсам латторан Ӏедалан программин кхоллархо санна лоруш ву иза. Министран гӀоьнчина гӀуллакх деш а волуш, цо иштта граждански оборонехь директоран декхарш кхочуш дина. Цо кхиаме кхочуш дина боху министран гӀоьнчин декхарш.

## Билгалдахарш

Категори:СаӀудийчоьнан политикаш
Мухьаммад ибн Салман Аль СаӀуд

**Мухьаммад ибн Салман ибн Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд** (; вина 31 август 1985, Рияд, СаӀудийн Ӏаьрбийчоь) — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан верасан принц а, Салман паччахьан кӀант а, премьер-министр а ву.

## Биографи
СаӀудийчоьнан хьалхарчу паччахьан Ӏабдул-Ӏазизан кӀентан Салманан воӀ Мухьаммад вина 1985-чу шеран 31-чу августехь, Риядехь, СаӀудийчохь. Цуьнан ненан цӀе ю: ФахӀдат бинт Фалахь бин СултӀан Аль Хьислайан аль-Ӏаджами. Цуьнан ваша ву — Турки бин Салман.

## Билгалдахарш

Категори:СаӀудийчоьнан политикаш
Ярцево

**Ярцево** () — Россин Федерацин Смоленскан областан Ярцеван кӀоштара гӀала.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан, хӀордан климатан герга йу, цуьнан амалехь тӀех сов тӀуналла, йовха йоцу аьхке, йовха, йеха гуьйре, барамехь кӀеда Ӏа, йеха шийло бӀаьсте. Ӏай кхоьлина хенан хӀоттам хуьлу, йукъа-кара (5-7 де баттахь) йовхонашца. Ӏа дохделча ша хьокху. Баттахь 5-10 дийнахь дарц хьоькху. Дохк хуьлу Ӏаьн дохаллехь Ӏуьйренан сахьташкахь (5 — 15 де баттахь). Кхоьлина денош хуьлу 10 — 28 баттахь (максимум декабрехь), диекхна денош 2-6 баттахь. Аьхка доцца догӀанаш хуьлу (12-17 де баттахь). Диекхна денош 10-19 хуьлу баттахь. Буса а, Ӏуьйрана а дохк хуьлу (5-8 де баттахь). Гуьйре дохк йолуш кхоьлина хуьлу (12-14 де дохк йолуш). Йочанаш гурахь дехха дерз кепара, ноябрехь тӀеда ло кепара хуьлу.

## Cахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Парфинан кӀоштан индексаш

Категори:Смоленскан область
Александровка Второй (Орёлан область)

**Александровка Второй** () — Россин Федерацин Орёлан областан Болхован кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта Среднерусски (Йуккъераоьрсийн) акъарин йуккъехь, аренан а, хьун-аренан а зонашкахь. Климат барамера континенталан. Ноябрь, декабрь, январь уггар кхуьйлина беттанаш ду. Ло лаьтта денойн йукъара барам — 126. Шарахь хуьлу барамера йочанаш — йуккъера 490 - 590 мм, цу тӀе аьхка шозза алсама, Ӏайчул, гурахь алсама, бӀаьстачул.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Болхован кӀоштан индексаш

Категори:Болхован кӀоштан нах беха меттигаш
Шумово (Нижни Новгородан область)

**Шумово** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Гагинан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 6 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Гагинан кӀоштан нах беха меттигаш
Хасбулатов, Руслан Ӏимранан воӀ

**Русла́н Имранович Хасбула́тов** (1942 шеран 22 ноябрь, Соьлжа-ГӀала) — 2023 шеран 3 январь Москох. — Россин политикин гӀуллакххо, Ӏилманча а, публицист а, декъашхо-корреспондент РАН (1991), Россин Федерацин Лакхара Советан тӀаьххьара председатель, Россин дуьххьара президент Борис Ельцинан накъост, тӀаьхьо цуна коьрта оппонент а, Россин конституцин кризисан жигара декъашхо 1993 шеран октябрь кхаччалц, 1994 шарахь — «Машеран мисси профессоран Хасбулатовн» Нохчийчохь вовшахтохархо. 

## Билгалдахарш

Категори:Россин политикаш
Медведки (Орёлан область)

**Медведки** () — Россин Федерацин Орёлан областан Болхован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Болхован кӀоштан индексаш

Категори:Болхован кӀоштан нах беха меттигаш
Нохчийн митинг (1991 шо)

**Нохчийн митинг** — 1991 шарахь Пхьарчхошкахь хила Ӏовхойн йоккха митинг. Цара тӀедожора сихонца Ӏовхойн кӀошт меттахӀотта йар.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ДегӀаста
Сумерхой

**Сумерий**, **Сумерхой** ( «Ӏаьржа кортош дерш») — Ӏилманан литературехь Къилба Месопотамин бахархойх йоккху цӀе, цара буьйцуш хилла Сумерийн мотт; Тигран а, Евфратан а арахь цивилизаци кхоьллинарш лоруш бу сумерхой — адамийн исторехь дуьххьара кхоллаелла цивилизацийн йукъара цхьаъ. 

## Билгалдахарш

Категори:Сумерхой
Къоман Спорт Академи

**Къоман Спорт Академи** — «Васил Левски» Болгари пачхьалкхахь лекхара Ӏилма Ӏамош училище йу. София гӀалахь кхоьллина Къоман Спорт Академи. София гӀалахь а чӀогӀа лоруш академи йу. Академин ши хьехархо дуьнен Олимпан ловзаршкахь шотр толамаш баьхна.

## Факультеташ а Специальность а
* физически культура хьехархо.
* спорт тренер.
* спорт аниматор.
* спорт журналист.

Искусства аэстетически гимнастикин сектор  куьйгаллхо  доктор Гюрка Ганчева

Категори:Болгари
Ӏабдуррахьман ас-Судайс

**Ӏабдуррахьман ибн Ӏабдул-Ӏазиз ибн ӀабдуллахӀ ибн Мухьаммад ас-Судайс** (; вина 10 февраль 1960, Аль-Къасим, Бакирийят), — Аль-Хьарам маьждиган а, Пайхамаран маьждиган а, куьйгалхо а, имам а, иштта къариъ а ву (Къуръан доьшург).

## Билгалдахарш

Категори:Маккин имамаш
Категори:Къуръан дешархой
Чеченски, Валериан Николаевич

**Валериан Николаевич Чеченский** (1812 шаран 20 март, Нохчийчоь) — оьрсийн эскаран инара-майор а,  оьрсийн-туркойн тӀеман а, кавказан тӀеман декъашхо а ву.

## Билгалдахарш
Дэниел Рэдклифф

**Дэниел Джейкоб Рэдклифф** (; вина 23 июль 1989, Лондон, Ингалс -), ингалсан театран а, кинон а актёр ву.

Дукха гӀараваьлла вевзаш ву иза шен «Гарри Поттеран» ролехь.

## Билгалдахарш
Момин Хьоза

**Момин Хьоза** — Имам Шемалан наиб. Кхелхина 1855 шарахь.

## Виццавар
* 1993 шарахь Соьлжа-ГIалахь цхьа урам наиб Хьозин цӀе тиллина.

## Билгалдахарш

Категори:Кавказан тӀемийн декъашхой
Категори:Нохчийчоьнан истори
Категори:ДегӀастанан истори
Категори:Кавказан истори
Категори:Имам Шемалан наибаш
Мукърин бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд

**Мукърин бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд** ( / 15 сентябрь 1945 -), СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан паччахьан династин декъашхо а, Ӏабдул-Ӏазиз паччахьан 35-гӀа кӀант а ву. 2005 шеран 23 январехь, 29 апрель кхаччалц СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан верасан принц вара иза, цуьнан метта хӀоттина принц Мухьаммад бин Найиф ву.

## Биографи
Мукърин вина 1945-чу шеран 15 сентябрехь, Эр-Риядехь, СаӀудийчоьнан хьалхарчу паччахьан Ӏабдул-Ӏазизан а, цуьнан зудчун Баракатан а доьзалехь, йеменан схьавалар а ду. Цо Эр-Риядехь дешна, Йоккха Британин Паччахьан тӀеман-хӀаваан ницкъашин колледжехь, иштта АЦШ-хь а.

## Билгалдахарш

Категори:СаӀудийчоьнан политикаш
Хучиев, Муслим Мохьмадан воӀ

**Мусли́м Хучи́ев** (вина 15 август 1971, Заки-Эвла) — Соьлжа-ГӀалин мэр ву, хьалха — экономикин а, мехкан кхиаман а, Нохчийн Республикин махлелоран министр а вара.

## Биографи
Муслим Хучиев вина 1971—чу шеран 15—чу августехь, Заки-Эвлахь.

## Хьажоргаш
* Соьлжа-ГӀалин мэри 
* Муслим Хучиеван официальни сайт 
* Муслима Хучиеван агӀо instagram чохь
Кадырова, Аймани Несиевна

**Аймани Несиевна Кадырова** (йина 1953 шеран 4 август, Куркамыс, Шербактинан кӀошт) — Россин турпалхочун Ахьмад-Хьаьжа Кадыровн цӀарах йолчу Нохчийн Республикин Регионан йукъараллин фондан президент. Нохчийн Республикин куьйгалхочун Рамзан Кадыровн нана.

## Биографи

## Билгалдахарш
Берёзовец (Орёлан область)

**Берёзовец** () — Россин Федерацин Орёлан областан Залегощан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта Среднерусски (Йуккъераоьрсийн) акъарин йуккъехь, аренан а, хьун-аренан а зонашкахь. Климат барамера континенталан. Ноябрь, декабрь, январь уггар кхуьйлина беттанаш ду. Ло лаьтта денойн йукъара барам — 126. Шарахь хуьлу барамера йочанаш — йуккъера 490 - 590 мм, цу тӀе аьхка шозза алсама, Ӏайчул, гурахь алсама, бӀаьстачул.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Залегощан кӀоштан индексаш

Категори:Залегощан кӀоштан нах беха меттигаш
Мелынь (Залегощан кӀошт)

**Мелынь** () — Россин Федерацин Орёлан областан Залегощан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Залегощан кӀоштан индексаш

Категори:Залегощан кӀоштан нах беха меттигаш
Гухойн ГӀубаш

**Гухойн ГӀубаш**  — ГутӀа эвлара вахархо, Гухой тайпана а волуш, XVIII бӀешарахь хилла нохчийн талорхо , иза хилла нуьцӀкъала а, чӀогӀа а ца кхоьруш а стаг, оцу некъахь болу нахан къола деш а бойуш а хилла, хилла ГӀубаш доккха дегӀ долуш, цуна цергаш гинарг кхерамо схьалоцуш хилла. Иза имам Шамиль вен тӀекхетта а хилла.

## Шамиль вовзар

## Литература
* *Далхан Хожаев*. Чеченцы в Русско-Кавказской войне.  Издательство «СЕДА» 1998 ISBN 5-85973-012-8
* Доктор исторических наук, профессор Дадаев Юсуп Усманович "Наибы и мудиры Шамиля"
* Роман «Имам Шамиль» — о легендарном имаме — создавался на протяжении тридцати лет. М.Ибрагимова посвятила долгие годы изучению документов, касающихся трагических и героических страниц Кавказской войны, жизни-борьбы Шамиля.
* Труды Института востоковедения Академии наук СССР.
## Хьажоргаш
* ИМАНМУХАММАД ГИГАТЛИНСКИЙ ХРОНИКА
* Губаш Гухоевский. ЖЗЛ 

## Билгалдахарш

Категори:Нохчий
Везачу Валентинан де

**Везачу Валентинан де**, йа **Безаман де** — керстан дезде ду, 14-чу февралехь даза до иза дукха мехкашкахь.

Хьалхалерачу заманахь хилла волчу керстан Ӏазапхочун Валентинан цӀарах тиллина йу и цӀе — Валентин Интерамнски а, Римски Валентин а.

И дезде даздеш болчара шайн везачунна а, хьомечу нахана а зезагаш ло, кемпеташ а, ловзо хӀуманаш а, дуьйсина шарикаш а, къаьсттина открыткаш а (дог санна йолу валентинкаш), стихаш а язйо, безаман ойланаш а йо.

## Россехь
Россехь дездено лелош йу дуьненан башхалла, XX-чу бӀешеран 90-чу шерашкахь дуьйна даздеш ду иза.

Католикин а, православин килсан а оцу дезаден йукъаметтигаш цхьана маьӀнехь йац.

Мухха делахь а, оцу дийнахь безаш болчара вовшийн шайн куьйга дина долу хаза совгӀаташ ло.

## Исламехь
Исламан динан дайн оцу дезаден йукъаметтигаш йацаре йу, ма-дарра аьлча, бусалба наха ца даздо иза, керста дин Ӏид долу дера а, цуьнца хьараме хӀуманаш долу дера а.

##### СаӀудийн Ӏаьрбийчохь
СаӀудийн Ӏаьрбийчохь Везачу Валентинан де даздан кхерамца магийна дац, йаккхий гӀуданаш (штрафаш) туху и даздича.

## Билгалдахарш

Категори:14 февралан деза денош
Валентин
Валентин
Категори:Дезаш долчеран дезденош
Категори:Къоман керсталла
II Елизавета

**II Елизаве́та** (), йуьззина цӀе **Елизаве́та Алекса́ндра Мари́** (; 1926 шеран 21 апрель, Мейфэр, Вестминстер, Йоккха Лондон, Ингалс, Йоккха Британи — 2022 шеран 8 сентябрь, Балморал, Абердиншир, Шотланди, Йоккха Британи) — иза Йоккхачу Британин а, ДоттагӀаллин паччахьаллийн а хилла йолу паччахь йу 1952—2022 шерашкахь. 25 шо долуш васхалин чуйахана иза, шен да VI Джордж дӀаваьллачул тӀаьхьа. Йоккхачу Британин исторехь уггар дукха урхалла дина паччахь йу иза.

II Елизавета Виндзорийн династин тӀаьхьенах йу.

ДоттагӀаллин паччахьаллийн куьйгалхо а йара, Йоккхачу Британин хилла а ца Ӏаш, пхийтта гӀарайалаза пачхьалкхийн паччахь а йара: Австрали, Антигуа а, Барбуда а, Багаман ГӀайренаш, Барбадос, Белиз, Гренада, Канада, Керла Зеланди, Папуа — Керла Гвиней, Сент-Винсент а, Гренадинаш а, Сент-Китс а, Невис а, Сент-Люсия, Сулейманан ахгӀайренаш, Тувалу а, Ямайка а.

## Биографи
### Хьалхара шераш
Елизавета принцесса йина Лондонан Мейфэр районехь Стратмор графан резиденцехь, № 17 цӀа. 1930 шарахь Елизаветан йиша — Маргарет йина.

Йинчу хенахь Йоркси принцесса хилла Елизавета. Цуьнан 13 шо долуш болабелла хилла Дуьненан ШолгӀа тӀом.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Британин паччахьан доьзалан официальни сайт

Категори:Йоккха Британин паччахьаш
Мровели Леонти

** Мрове́ли Лео́нти ** () — гуьржийн XI бӀешарахь хила историк, епископ, «Картлис цховреба» хӀоттиначарахь цхьаъ. И болх йуьхьиг йу гӀарадевллачу шира гуьржийн "Картлис цховреба" тептарийн, Уьш цхьана жайнин чудаьхна XII а, XIV бӀешерашкахь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Мровели Леонти. Жизнь картлийских царей. М. Наука. 1979    

Категори:Гуьржий
Авдеевка

**Авде́евка** () — Украинин Донецкан областан гӀала. Иза йу Донецкан 6 километр къилбаседехьа.

Донецкан агломерацин йукъайогӀуш йу.

## Билгалдахарш

Категори:Украинин гӀаланаш
Шакира

**Шакира Изабель Мебарак Риполл** ( / 2 февраль 1977) — колумбийн эшархо а, эшарийн автор а, хелхархо а, музыкин продюсер а, хореограф а, модель а ю. Барранкилехь ян а йина, кхиа а кхиъна.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Шакирин официальни сайт
* Официальная страница Шакиры в социальной сети ВКонтакте
* shakiraVEVO на YouTube

Категори:Колумбин эшархой
Халид аль-Файсал Аль СаӀуд

**Халид бин Файсал бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд** ( / 24 февраль 1940 -), Маккин провинцин губернатор ву СаӀудийн Ӏаьрбийчохь. Цо Маккахь шозза урхалла дина 2007-2013 шерашкахь а, йуха 2015-чу шарахь йуха а.

## Билгалдахарш

Категори:СаӀудийчоьнан политикаш
Ӏузайр

**Ӏузайр** () — иза Къуръан чохь хьахийна дика стаг ву, ткъа жуьгташа иза исраилхойн пайхамарех цхьаъ лору. Цуьнан дийцар Къуръан чуьра аль-Бакъарат сурат чохь хьахийна ду, Дала иза бӀе шарахь дӀа а кхалхийна, йуха цул тӀаьхьа денвина аьлла. Ӏузайра исраилхошна Дела цхьаъвен дин карладаьккхира, Товрат царна дицделлачул тӀаьхьа царна Ӏама а дира цо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Узайр на сайте *[[islam.ru]]* 01 июня 2009
Адыгейн Википеди

**[[:ady:|Адыгейн Википеди]]** (, ) — адыгейн маттахь долу Википедин дакъа. Болх бан йолаелла 2016 шеран февралехь. Тахана Википеди чохь бу  . Массо нисдарийн дукхалла .

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:Википедин дакъош
Къариъ

**Аль-Мукъарриъ** я **Къариаль къуръан** () иза къуръан Ӏамош волу Ӏеламстаг (шайх) ву, цо таджвидан бакъонаш Ӏамайо, нахана юкъахь мохь тухий къуръан доьшу.

## ГӀарабевлла къариаш
Цхьаболчу гӀарабевлла Къуръан дешархойн ялийна список:

### Бангладеш
*Делвар Хьусайн СаӀиди
*Камаль Уддин

### Босни
*Сенад Подожак

### Мисар
*Мухьаммад Саламат
*Мухьаммад РифаӀат
*Камиль Юсуф аль-БахӀтийми
*Махьмуд Халиль
*МустӀафа ИсмаьӀил
*Ӏабдул-БаситӀ ас-Самад
*Мухьаммад Сиддикъ

### ХӀинди
*Закария Бадат

### ХӀиндонези
*Мария Ульфа

### Иран
*Хьамид Шакернежад
*Амин Пуйа

### Кувайт
*Мишари аль-Ӏафаси

### Пакистан
*Шакир Къасми
*Вахьид ЗахӀар Къасми
*Мухьаммад Фарукъ

### СаӀудийн Ӏаьрбийчоь
*Ахьмад аль-Ӏаджами
*СаӀад аль-ГӀамди
*Абу Ӏабдуррахьман аз-ЗахӀири
*СаӀуд аш-Шурайм
*Ӏабдуррахьман ас-Судайс
*Ӏали Джабир

## Билгалдахарш

Категори:Къуръан дешархой
Йа Син

**Сурат Йа Син** (, иштта **Е́са**) — къуръанан ткъе йолхуьтталгӀа сурат ду, къуръанан дог ду аьлла лоруш ду.

## Хьажоргаш
* Сурат 36. Йа Син 
* Сурат 36 Йа Син  Исламан энциклопедехь
* Сурат 36. Йa Син
* Къуръан — Сурат Йа Син 
* Коран — Сурат Йа Син 

Категори:Сураташ
Дилма Русеф

**Дилма Вана Русеф (Роуссефф)** ( / 14 декабрь 1947 -), бразилин политик а, Бразилин Федеративни Республикин президент а 2011-чу шеран 1-чу январехь дуьйна, Къинхьегамхойн аьрру партин декъашхо а йу.

## Биографи
Дилма Русеф йина 1947-чу шарахь болгарийн эмигрантан Педро Русефан доьзалехь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
*  
* 
* Дилма Русефф, кандидат в президенты Бразилии, передача радиостанции «Эхо Москвы»
* Президент Бразилии Дилма Руссефф
ВаххӀабизм

**ВаххӀабизм** () — исламан динан-политикин болам бу, XVIII-чу бӀешарахь кхиъна. Мухьаммад бин Ӏабдул-ВаххӀаб (1703—1792) хилла иза кхоьллинарг.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

## Кхин хьажа
* Суннатхой
* ШиӀизмхой

Категори:Ислам
Биробиджан

**Биробиджа́н** () — Россин гӀала а, Жуьгтийн автономин областан административан центр а йу (1934 дуьйна).

Бахархой —  адам ().

## Билгалдахарш

Категори:Жуьгтийн автономин областан гӀаланаш
Айбулат, Константин Михайлович

**Константин Михайлович Айбулат** (Айбулат-Розен) — нохчех ваьлла оьрсийн поэт. Цуьнан да-нана оьрсийн салтеш динера Дади-Йурт йокххуш. Иза кхиинарг вара барон Михаил Карлович Розен. 1839 шарахь иза пачхьалкхан балха вахара. Шен йиш йолчу хенахь цо байташ йазйора. Уьш дукха литературин журналашкахь зорбан тӀетухуш хилла. Дукха оьрсийн гӀарбевлла литературин гӀуллакхой бевзаш бара Айбулатан.

## Хьажа иштта
* Захаров-Чеченец, Пётр Захарович;
* Чеченский, Александр Николаевич;
* Чеченский, Валериан Николаевич;

## Литература
* 

## Хьажоргаш
*
Франсуа Олланд

**Франсуа Жерар Жорж Николя Олланд** ( / ) — Францин президент а, политикин а, пачхьалкхан а гӀуллакххо, Францин Социализман партин хьалхара секретарь а ву. Иштта Францин Къаьмнийн гуламан депутат а, Тюль гӀалин мэр а ву.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Франсуа Олланд. Программа радио «Эхо Москвы» из цикла «48 минут».
* Официальный сайт Франсуа Олланда 
* Франсуа Олланд на сайте Национального собрания Франции
2001 шеран 11 сентябрехь хилла теракташ

**2001-чу шеран 11-чу сентябрехь хилла терроран теракташ** (наггахь *9/11* олу) — веа стага ша-шен веран серин терроран акташ ю, Америкин Цхьаьнатоьхна Штатехь хилла иза. Официальни версино ма-бохху, «Аль-КъаӀидат» олучу терроран организацин тӀехь ду оцу атакийн тӀера жоп далар.

Оцу дийнахь Ӏуьйранна ткъесна террорист хилла, «Аль-КъаӀидатан» тобанех хилла уьш, кхаа тобане бекъа а белла, диъ пассажирийн рейсан авиалайнерш дӀалаьцна хилла цара.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States (Официальный сайт — *архив*)
* Цифровой архив событий 11 сентября: Сохранение свидетельств (в партнёрстве с Библиотекой Конгресса)
* Хранилище документов, относящихся к атакам 11 сентября и войне с терроризмом.
* Архив телевизионных эфиров американских каналов за 11 сентября 2001 года
* America’s Day of Terror
* September 11, 2001, Documentary Project Библиотека Конгресса
* Аудиозаписи 11 сентября 2001 года Пожарного департамента Нью-Йорка 
* WCBS-TV September 11 Remembered 
* Утраты культурного наследия 
* World Trade Center Special Section 7 июня 2005 года  New York One News Television
* September 11, 2001 Newspaper Articles Archive  — Более чем 15 тысяч газетных статей относительно атак 11 сентября.
* September 11, 2001 Screenshot Archive  — База данный 230 скриншотов крупнейших мировых новостных сайтов.
* Washington Post  — Terrorists Unleash Assault on US
* 
* Александр Тарасов: подробный разбор книги Тьерри Мейссана «11 сентября 2001 года. Чудовищная махинация»
* Анатолий Копейкин. Удивительная история
* Complete 911 Timeline 
* HARD QUESTIONS about Israeli espionage inside the United States around the time of the September 11 attacks
Махьмуд Ахьмадинежад

**Махьмуд Ахьмадинежад** () — гӀажарийн политикин а, пачхьалкхан гӀуллакххо а ву. Иранан Исламан Республикин йолхалгӀа президент хилла 2005—2013-чу шерашкахь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* МАХМУД АХМАДИНЕЖАД — РЕЧЬ НА КОНФЕРЕНЦИИ "ДУРБАН-2
* Ахмадинежад решил покорить космос 
* Ахмадинежад в США
* Махмуд Ахмадинежад: Неофициальный сайт президента Ирана
* Форум, тема: заявления М. Ахмадинежада
* Интервью с Ахмадинежадом о Холокосте
* Интернет-дневник (блог) М. Ахмадинежада 
* Письмо M. Ахмадинежада Дж. Бушу 
* Махмуд Ахмадинежад (Ахмадинеджад / Ahmadinejad).
ГӀалгӀайн Википеди

**ГӀалгӀайн Википеди** (, ) — гӀалгӀайн маттахь долу Википедин дакъа, кхоьллина 2018 шеран 19 апрелехь. ГӀалгӀайн Википедехь бу  .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* ГӀалгӀайн Википеди 
Категори:Википедийн дакъош
Костанайн область

**Костанайн область** () — Кхазакхстанан область. Бахархойн дукхалла 880 776 стаг (2014 шо).

Административан центр — гӀала Костанай.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Алдобаевка

**Алдобаевка** () — Россин Федерацин Орёлан областан Ливнин кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта Среднерусски (Йуккъераоьрсийн) акъарин йуккъехь, аренан а, хьун-аренан а зонашкахь. Климат барамера континенталан. Ноябрь, декабрь, январь уггар кхуьйлина беттанаш ду. Ло лаьтта денойн йукъара барам — 126. Шарахь хуьлу барамера йочанаш — йуккъера 490 - 590 мм, цу тӀе аьхка шозза алсама, Ӏайчул, гурахь алсама, бӀаьстачул.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ливнин кӀоштан индексаш 

Категори:Ливнин кӀоштан нах беха меттигаш
Грязцы

**Грязцы** () — Россин Федерацин Орёлан областан Ливнин кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ливнин кӀоштан индексаш 

Категори:Ливнин кӀоштан нах беха меттигаш
Аушев, Руслан Султанович

**Русла́н Султа́нович А́ушев ** (вина. 1954 шеран 29 октябрь, Володарски, Кокчетаван область, Кхазакхийн ССР) — Россин политикин а, йукъараллин а гӀуллакххо; ГӀалгӀайчоьнан духхьара президент.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀалгӀайчоьнан президенташ
Мехк-кхел

**Мехк-кхел, Мехк Кхел** — вайнеха — кхел еш йолу лакхара орган, иза кхоьллина хилла халкъан коьрта жоьпаш кхочушдан.

## Хьажоргаш
* М. Тамбиев. Мехк-кхел (Совет страны) — древняя верховная организация ингушей 
* Мехк-Кхел.орг — сайт общественного движения «Мехк-Кхел» 

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоь
Категори:ГӀалгӀайчоь
Девиз

**Деви́з** () — дош я доцца фраза ду иза, леларан къастамаллин а, нехан тобанийн я организацин тӀехьажамаш бу.

Категори:Гербан дакъалгаш
Категори:Девизаш
Категори:Паремиологи
МермаӀа (маьӀнаш)

**МермаӀа**, **МермаӀаш**
; Фауна
* **[[МермаӀашъерш]]** (**МермаӀаш**) 
** КӀайн мермаӀа
** Индин мермаӀа
** Суматран мермаӀа
** Ӏаьржа мермаӀа
** Чо болу мермаӀа
** Яванан мермаӀа
КӀора (фильм)

**«КӀора, Дешнаш доцу безам»** (, *Koyla*) — индихойн экшен-триллер ю хинди тӀехь, режиссёр а, продюсер а волу Раджеш Рошанца йаьккхина, 1997-чу шеран 18 апрелехь арахецна. Фильм йаьккхина ШахӀрух Ханас, Мадхури Дикшитас а, Амриш Пурис а.

## Рольшкахь
* ШахӀ Рух Хан — *Шанкар*
* Мадхури Дикшит — *Гаури*
* Амриш Пури — *Раджа*
* Джонни Левер — *Чхоте*
* Мониш Бехл — *Ашок*
* Дипшика — *Биндия*
* Салим Гхоуз — *Бриджва*
* Ранджит — *Дилавар*
* Ашок Сараф — *Ведджи*
* Прадип Рават — *полицин когаметтаниг*
* Куника — *Разели*
* Химани Шивпури — *Чандабаи*
* Раззак Хан — *хьаша*
* Шубха Кхоте — *Гаурин деца*

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:Индихойн фильмаш
Эгейн регион

**Эгейн регион** () — Туркойчоьнан регион, цуьна йукъа йогӀу 8 ил (провинци).

## ХӀоттам
Регионан йукъара илаш (провинцеш):
* АфйонкарахӀисар ()
* Айдин ()
* Денизли ()
* Измир ()
* КуьтахӀи ()
* Маниса ()
* МугӀла ()
* Ушак ()

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоьнан регионаш
Малхбален Анатоли

**Малхбален Анатоли** () — Туркойчоьнан регион, цуьна йукъа йогӀу 14 ил (провинци).

## ХӀоттам
Регионан йукъара илаш (провинцеш):
* АгӀри
* АрдахӀан
* Бингоьл
* Битлис
* ЭлаьзигӀ
* Эрзинджан
* Эрзурум
* ХӀаккаьри
* ИгӀдир
* Карс
* Малатья
* Муш
* Тунджели
* Ван

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоьнан регионаш
Ӏаьржа хӀордан регион

**Ӏаьржа хӀордан регион** () — Туркойчоьнан регион, цуьна йукъа йогӀу 18 ил (провинци).

## ХӀоттам
Регионан йукъара илаш (провинцеш):
* Амаси
* Артвин
* Бартин
* Байбурт
* Болу
* Чорум
* Дуьздже
* Гиресун
* ГуьмуьшхӀане
* Карабуьк
* Кастамону
* Орду
* Ризе
* Самсун
* Синоп
* Токат
* Трабзон
* Зонгулдак

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоьнан регионаш
Йуккъера Анатоли

**Йуккъера Анатоли** () — Туркойчоьнан регион, цуна йукъа йогӀу 13 ил (провинци).

## ХӀоттам
Регионан йукъара илаш (провинцеш):
* Аксарай
* Анкара
* Чанкири
* ЭскишехӀир
* Караман
* Кайсери
* Кириккале
* КиршехӀир
* Кони
* НевшехӀир
* НигӀде
* Сивас
* Йозгат

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоьнан регионаш