open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
19 апрель

## Оцу динахь бинарш

* Абдул-Азиев, Хасан (1972 шеран 19 апрель) — нохчийн самбист, дзюдоист, паргӀат кепар латархо, дзюдон тренер;

## Оцу динахь белларш

* Байрон, Джордж Гордон (1788 шеран 22 январь — 1824 шеран 19 апрель) — ингалсан поэт.

Категори:19 апрель
1860 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Антон Павлович Чехов (1860 шеран 17 январь (29 январь), Таганрог, Екатеринославан губерни (хӀинца Ростовн область) — 1904 шеран 2 июль (15 июль), Баденвайлер) — сийлахь воккху оьрсийн йаздархо, драматург, лор. Императоран Ӏилманий Академин исбаьхьалли йозан сийлахь академик (1900 шо — 1902 шо). Дуьненна литературин классик.
* Густав Малер (1860 шеран 7 июль, Калиште, Богеми, Австро-Мажаройчоь — 1911 шеран 18 май, Вена) — сийлахь воккху австрийн композитор а, дирижёр а. XIX—XX бӀешерашках гӀарвелла композитор-симфонист а, дирижёр а.
1343 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Джеффри Чосер (1343 шо гергга, Лондон — 1400 шеран 25 октябрь, *циггахь*) — ингалсан поэт, «ингалсан поэзин да».
9 июнь

## Оцу динахь бинарш
* **Сийлахь-воккха [[Пётр I]]** (1672 шеран 9 июнь — 1725 шеран 8 февраль) — тӀаьххьара Россин паччахь, хьалхара Россин император.

## Оцу динахь белларш
* Чарльз Диккенс (1812 шеран 7 февраль — 1870 шеран 9 июнь) — ингалсан йаздархо.

Категори:9 июнь
1821 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Фёдор Михайлович Достоевский (1821 шеран 30 октябрь (11 ноябрь), Москох, Россин импери — 1881 шеран 28 январь (9 февраль), Петарбух, Россин импери) — дуьненахь гӀарвелла оьрсийн йаздархо а, ойланча а.

## Оцу шарахь белларш
* Наполео́н I Бонапа́рт (1769 шеран 15 август, Аяччо, Корсика — 1821 шеран 5 май, Лонгвуд, Сийлахь Еленин гӀайра) — Францин император 1804 шо дуьйна 1815 шо кхаччалц, таханлера Францин бухбиллина сийлахь воккху французийн баьчча а, пачхьалкхан гӀуллакххо а.
1812 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Чарльз Диккенс (1812 шеран 7 февраль — 1870 шеран 9 июнь) — ингалсан йаздархо.
1879 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Альберт Эйнштейн (1879 шеран 14 март, Ульм, Вюртемберг, Германи — 1955 шеран 18 апрель, Принстон, Нью-Джерси, АЦШ) — физик-теоретик, таханлера теорин физикин бух биллинарг, 1921 шарахь физикин Нобелин совгӀатан лауреат, йукъараллин гӀуллаккхо, гуманист.
Бийци

**Бийци** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Акха-Бассан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Ткъуйисте а, Тишли а, къилбаседа-малхбалехьа — Мочча а, ЧӀуша а, къилба-малхбузехьа — Зингала, малхбалехьа — КхеретӀе.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Гемара

**Гемара** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу ГIеши-Хи олучу хийистехь, Акха-Бассан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — Боьрта а Угана а, къилбаседа-малхбузехьа — ИгӀал Кий а МегӀал Кий а, къилба-малхбалехьа — Моштара а ГӀеши-Чу а.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏамие

**Ӏамие** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу БӀаьста-хи олучу хийистехь, Акха-Бассан къилбехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа —  Къай а, ИгӀал Кий а МегӀал Кий а, къилба-малхбалехьа — БӀаьста, къилба-малхбузехьа — БӀениста а, ЦӀенчу-Мехка а, Икалчу а Нохараста а.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
ЧӀуо

**ЧӀуо**  — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Гухойэрк олучу хийистехь, Итон-Кхаьллаан къилбседа-малхбузехь.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Моцкъара (ТӀерла)

**Моцкъара** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара эвла. Эвла йу ТӀерлой-махкахь.

Иза йу Моцкъаран йуьртан меттиган административан центр

## Географи
Эвла йу Бора олучу хийистехь, Акха-Бассан къилба-малхбалехьа.

## Моцкъаран йуьртан меттиг
Моцкъаран йуьртан меттиган бахархойн дукхалла 113 стаг.

Моцкъаран йуьртан меттиган кӀотараш: 
* э. Моцкъара, 
* кӏ. Уьшна, 
* э. ЦӀeна-БархӀа, 
* кӏ. Уьйтта, 
* кӏ. Боьшна, 
* кӏ. БархӀа, 
* кӏ. Гуоруо, 
* кӏ. Кхенах, 
* кӏ. Хелдеха, 
* кӏ. Элда-Пхьа, 
* кӏ. Тёхо, 
* кӏ. Ида, 
* кӏ. Хоти, 
* кӏ. Арстах, 
* кӏ. Кхоьри-Чу, 
* кӏ. Шуьнда. 
* кӏ. Кере.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Ида

**Ида**, **Идахуо** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Тонгхойарк олучу хийистехь, Итон-Кхаьллаан малхбуз-къилбехь.

Уллера нах беха меттигаш: ЦӀелтокхумана малхбалехьа .

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
13 январь

## Оцу динахь бинарш

* Жамбеков, Сайд-Эми (1989 шеран 13 январь) — нохчийн дзюдоист.
* Мольер (1622 шеран 13 январь — 1673 шеран 17 февраль) — французийн комедиограф, классикан комеди кхоллархо, актёр а, театран директор.

## Оцу динахь белларш

* Джойс, Джеймс (1882 шеран 2 февраль — 1941 шеран 13 январь) — ирландхойн йаздархо а, поэт а, модернизман векал.

Категори:13 январь
1883 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Кафка, Франц (1883 шеран 3 июль — 1924 шеран 3 июнь) — XX бӀешеран сийлахь воккху немцойн йаздархо. Цо йазйинарш дукха хьолехь иза веллачула тӀехь арахецнера;
* Кейнс, Джон Мейнард (1883 шеран 5 июнь — 1946 шеран 21 апрель) — ингалсан экономист, экономикехь кейнсианство цӀе йолу боламан бухбиллинарг;
* Саракаев, Ибрагим-Бек (1883 шеран 21 сентябрь — 1934 шо) — хьалхара нохчийн йаздархо а, публицист а, нохчийн фольклоран а, гӀиллакхан а историк;

## Оцу шарахь белларш
* Вагнер, Рихард (1813 шеран 22 май — 1883 шеран 13 февраль) — немцойн композитор, искусстван теоретик, воккху операн реформатор;
* Маркс, Карл (1818 шеран 5 май — 1883 шеран 14 март) — немцойн философ, социолог, экономист, йаздархо, политикин журналист, йукъараллин гӀуллакххо.
БархӀа

**БархIа** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара эвла.

## Географи
Эвла йу Бара олучу хийистехь, Акха-Бассан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбалехьа — ЦӀeна-БархӀа а, ГутӀа а, ЧӀуо а, къилба-малхбузехьа — Уьйтта а Никара а.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Беки

**Беки я Бехки** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу ГIешихи олучу хийистехь, Акха-Басс къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — Арстах а, Кхоьри-Чу а, къилбаседа-малхбузехьа — Шуьнда, къилба-малхбалехьа — Басха, къилба-малхбузехьа — БӀаьст-Хьаьвхьа.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Кхоьриечу

**Кхоьриечу** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан  кӀоштара кӏотар.

## Географи
КӀотар йу БархIа олучу хийистехь,  Акха-Бассан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Арстах.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
БӀаьст-Хьаьвхьа

**БӀаьст-Хьаьвхьа** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Орга олучу хийистехь, Акха-Бассан къилбехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — Шуьнда а, Басха а Беки а, къилбаседа-малхбузехьа — БӀаьста, къилба-малхбалехьа — ЦӀекхелли, къилба-малхбузехьа — ПуогІа.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
БӀаьста

**БӀаьста** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу БӀаьста-хи олучу хийистехь,  Гуьржин дӏозантӏехь, Акха-Бассан къилбехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседа-малхбалехьа — ГӀеши-Чу, къилбседа-малхбузехьа — БӀениста а, ЦӀенчу-Мехка а, Икалчу а Нохараста а.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Икалчу

**Икалчу** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Меше-Хи олучу хийистехь, Акха-Бассан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Угана, къилбаседа-малхбузехьа — Терттие а, Мешиех а, къилба-малхбалехьа — Сахана, къилбаседа-малхбалехьа — ЦӀенчу-Мехка.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
1673 шо

## Оцу шарахь белларш
* Мольер (1622 шеран 13 январь, Париж — 1673 шеран 17 февраль, циггахь) — французийн комедиограф, классикан комеди кхоллархо, актёр а, театран директор.
11 декабрь

## Оцу динахь бинарш

* Махфуз, Нагиб (1911 шеран 11 декабрь — 2006 шеран 30 август) — гӀарвелла мисаран йаздархо, драматург, сценарист, Нобелин совгӀатан лауреат.
* Берлиоз, Гектор (1803 шеран 11 декабрь — 1869 шеран 8 март) — XIX бӀешеран французийн композитор, дирижёр, романтизм муран музыкин йаздархо.

## Оцу динахь белларш

Категори:11 декабрь
1837 шо

## Оцу шарахь белларш
* Александр Сергеевич Пушкин (1799 шеран 26 май (6 июнь), Москва — 1837 шеран 29 январь (10 февраль), Петарбух) — оьрсийн поэт, драматург, прозаик.
1861 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Рабиндранат Тагор (1861 шеран 7 май —  1941 шеран 7 август) — хӀиндийн йаздархо, поэт, композитор, художник, йукъараллин гӀуллакххо. Цуьна кхолларалло кхоьллина Бенгалин литература а, музыка а. Нобелин совгӀатан лауреат (1913 шо).
1835 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Марк Твен (1835 шеран  30 ноябрь, Флорида йурт (штат Миссури) —  1910 шеран 21 апрель, Реддинг (штат Коннектикут); дӀавоьллина Элмайрехь (штат Нью-Йорк)) — америкин йаздархо, журналист, йукъараллин гӀуллакххо.
11 май

## Оцу динахь бинарш

* Сальвадор Дали (1904 шеран 11 май — 1989 шеран 23 январь) — испанхойн художник, график, скульптор, режиссёр, йаздархо. Сюрреализман гӀарвелла векал.

## Оцу динахь белларш

Категори:11 май
18 ноябрь

## Оцу динахь бинарш

* Аухадов, Апти Хамзатович (1992 шеран 18 ноябрь) — нохчийн штангист.

## Оцу динахь белларш

* Ахмед Арслан Аллаудин (1942 шо — 2014 шеран 18 ноябрь) — Иорданин тӀеман гӀуллаккхо, танкийн эскарийн дивизин инарла, 1967 а, 1973 а шерашках Израильца хилла тӀемашкахь дакъалаьцнарг, шозза Иорданин Турпал;
* Пруст, Марсель (1871 шеран 10 июль — 1922 шеран 18 ноябрь) — французийн йаздархо, новеллист, критик, литературехь модернизман векал.

Категори:18 ноябрь
1685 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Иоганн Себастьян Бах (1685 шеран 31 март, Эйзенах, Саксен-Эйзенах — 1750 шеран 28 июль, Лейпциг, Саксони, Еза Риман импери) — немцойн композитор, барокко муран векал, органист-виртуоз, музыкин хьехархо.
* Георг Фридрих Гендель (1685 шеран 23 февраль, Галле — 1759 шеран 14 апрель, Лондон) — барокко муран немцойн а, ингалсан а композитор.
31 март

## Оцу динахь бинарш

* Иоганн Себастьян Бах (1685 шеран 31 март, Эйзенах, Саксен-Эйзенах — 1750 шеран 28 июль, Лейпциг, Саксони, Еза Риман импери) — немцойн композитор, барокко муран векал, органист-виртуоз, музыкин хьехархо.
* Рене́ Дека́рт (1596 шеран 31 март, Лаэ (провинци Турень), хӀинца Декарт — 1650 шеран 11 февраль, Стокгольм) — французийн философ, математик, механик, физик, физиолог, аналитикан геометрин а, таханлера алгебрин символикин а кхоллархо, философехь *къорге шекон методан* кхоллархо, физикехь механицизман кхоллархо.

## Оцу динахь белларш

* Сэр **[[Ньютон, Исаак|Исаа́к Нью́тон]]** (я **Ньюто́н**, 1643 шеран 4 январь — 1727 шеран 31 март) — гӀарвелла ингалсан физик, математик, механик, астроном, классикан физикин бухбиллиначарах цхьаъ.

Категори:31 март
Хьорси-Пхьа

**Хьорси-Пхьа** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Орга, Акха-Бассан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Кхоьри-Чу а, Арстах а Беки а, къилбаседа-малхбалехьа — Пийж-Басса а, Гезах а, къилба-малхбалехьа — Пуожах а, Шуьндели а Пкъиера а, къилба-малхбузехьа Бассах а, ЦӀекхелли а.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
1770 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Людвиг ван Бетховен (1770 шеран 17 декабрь, Бонн, Вестфалия — 1827 шеран 26 март, Вена, эрцгерцогство Австри) — немцойн композитор, дирижёр, пианист, кхаа «Венски классикашехь» цхьаъ.
* Георг Вильгельм Фридрих Ге́гель (1770 шеран 27 август, Штутгарт — 1831 шеран 14 ноябрь, Берлин) — немцойн философ, немцойн классикан философин бухбиллинарг.
3 апрель

## Оцу динахь бинарш

## Оцу динахь белларш

* Брамс, Иоганнес (1833 шеран 7 май — 1897 шеран 3 апрель) — немцойн композитор, пианист, романтизман муран коьртачарех векал.

Категори:3 апрель
1810 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Фридерик Франсуа Шопен (1810 шеран 22 февраль, Желязова-Воля юрт, Варшавина уллехь — 1849 шеран 17 октябрь, Париж) — полякийн композитор, пианист-виртуоз, хьехархо.
1841 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Антонин Леопольд Дворжак (1841 шеран 8 сентябрь — 1904 шеран 1 май) — чехийн композитор, романтизман векал.
1803 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Гектор Берлиоз (1803 шеран 11 декабрь, Ла-Кот-Сент-Андре, департамент Изер — 1869 шеран 8 март, Париж) — XIX бӀешеран французийн композитор, дирижёр, романтизм муран музыкин йаздархо.
1833 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Иоганнес Брамс (1833 шеран 7 май, Гамбург — 1897 шеран 3 апрель, Вена) — немцойн композитор, пианист, романтизман муран коьртачарех векал.
* Альфред Нобель (1833 шеран 21 октябрь, Стокгольм, Швеци - 1896 шеран 10 декабрь, Сан-Ремо, Итали) — Швецин химик а, инженер а, кхоллархо а. Нобелин совгӀат хӀоттинарг.
1827 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Лаудаев, Умалат (1827 шо — 1890-гӀа шераш) — паччахьан эскаран эпсар, хьалхара нохчийн историк а, этнограф а.

## Оцу шарахь белларш
* Бетховен, Людвиг ван (1770 шеран 17 декабрь — 1827 шеран 26 март) — немцойн композитор, дирижёр, пианист, кхаа «Венски классикашехь» цхьаъ.
7 июль

## Оцу динахь бинарш
* Малер, Густав (1860 шеран 7 июль — 1911 шеран 18 май) — сийлахь воккху австрийн композитор а, дирижёр а;
* Ринго Старр (1940 шеран 7 июль) — британин музыкант, актёр, эшараш кхоьллинарг, The Beatles тобанан вотанча.

Категори:7 июль
1756 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Вольфганг Амадей Моцарт (1756 шеран 27 январь, Зальцбург — 1791 шеран 5 декабрь, Вена) — австрихойн композитор, капельмейстер, скрипач-виртуоз, клавесинист, органист,  дуьненахь гӀарвеллачарех композитор.
27 январь

## Оцу динахь бинарш

* Моцарт, Вольфганг Амадей (1756 шеран 27 январь — 1791 шеран 5 декабрь) — австрихойн композитор, капельмейстер, скрипач-виртуоз, клавесинист, органист, дуьненахь гӀарвеллачарех композитор.

## Оцу динахь белларш

* Верди, Джузеппе (1813 шеран 10 октябрь — 1901 шеран 27 январь) — сийлахь воккху итальянин композитор.

Категори:27 январь
Терттие

**Терттие** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Нохчийчоьнан, Гуьржен а ГӀалгӏайчоьнан а дозантӏехь, Меше-Хи олучу хийистехь, Акха-Бассан къилбехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — ИгӀал Кий а, МегӀал Кий а, къилбаседа-малхбузехьа — Мешиех, къилба-малхбалехьа — БӀениста а, ЦӀенчу-Мехка а, Икалчу а Нохараста а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Басха (Итон-Кхаьллан кӀошт)

**Басха** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Акха-Бассан къилбаседа-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Беки а, Шуьнда а, къилбаседа-малхбалехьа — Кхоьри-Чу а, Арстах а, къилба-малхбузехьа — БӀаьст-Хьаьвхьа, къилба-малхбалехьа — Шуьндели а, Хьавхичу а.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
19 декабрь

## Оцу динахь бинарш

* Демильханов, Арби Юнусович (1991 шеран 19 декабрь) — нохчийн дзюдоист, Россин чемпионатан совгӀатхо;
* Мехтиева, Роза Хасановна (1932 шеран 19 декабрь) — нохчийн актриса, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан актриса, Россин Федерацин Сийлахь актриса;
* Пиаф, Эдит (1915 шеран 19 декабрь — 1963 шеран 10 октябрь) — французийн эшархо а, актриса а.

## Оцу динахь белларш

* Абу Хамид аль-Газали (1058 шо — 1111 шеран 19 декабрь) — бусалба динан Ӏилманхо, правовед, философ, динан хьехархо, суфизман бухбиллинчарах цхьаъ.

Категори:19 декабрь
1858 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Джакомо Пуччини (1858 шеран 22 декабрь, Лукка — 1924 шеран 29 ноябрь, Брюссель) — итальянин операн композитор, музыкехь «веризм» олу боламан векал.
* Макс Карл Эрнст Людвиг Планк (1858 шеран 23 апрель, Киль — 1947 шеран 4 октябрь, Гёттинген) — немцойн физик-теоретик, квантан физикин бухбиллинарг, физикин Нобелин совгӀатан лауреат (1918 шо).
29 ноябрь

## Оцу динахь бинарш

## Оцу динахь белларш

* Джакомо Пуччини (1858 шеран 22 декабрь — 1924 шеран 29 ноябрь) — итальянин операн композитор, музыкехь «веризм» олу боламан векал.
* Харрисон, Джордж (1943 шеран 25 февраль — 2001 шеран 29 ноябрь) — ингалсан рок-музыкант, эшархо, композитор, йаздархо, продюсер, ситарист, The Beatles тобанан соло-гитарист.

Категори:29 ноябрь
8 январь

## Оцу динахь бинарш

* Пресли, Элвис (1935 шеран 8 январь — 1977 шеран 16 август) — америкин эшархо, актёр, XX бӀешеран эшархойх шен балхах массарелла дукха ахча деккхинарг

## Оцу динахь белларш

* Поло, Марко (1254 шеран 15 сентябрь — 1324 шеран 8 январь) — италийн совдегар а, некъахо а.
* Галилей, Галилео (1564 шеран 15 февраль — 1642 шеран 8 январь) — гӀарвелла италийн физик, механик, астроном, философ, математик.

Категори:8 январь
16 август

## Оцу динахь бинарш
* Абу́ Али́ Хусе́йн ибн Абдалла́х ибн Си́на (Авице́нна) (Афшана, Бухаран уллехь, 980 шеран 16 август — Хамадан, 1037 шеран 18 июнь) — юккъерачу бӀешарашкахь Ӏийна волу Персийн Ӏилманча, философ, лор.

## Оцу динахь белларш
* Элвис Аарон Пресли (1935 шеран 8 январь, Тьюпело — 1977 шеран 16 август, Мемфис) — америкин эшархо, актёр, XX бӀешеран эшархойх шен балхах массарелла дукха ахча деккхинарг

Категори:16 август
1797 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Франц Петер Шуберт (1797 шеран 31 январь, Химмельпфортгрунд, Австри — 1828 шеран 19 ноябрь, Вена) — австрихойн композитор, музыкехь романтизм боламан бухбиллинчарах цхьаъ.
19 ноябрь

## Оцу динахь бинарш

* Бердукаев, Сулейман (1987 шеран 19 ноябрь) — нохчийн боксёр, Россин чемпионатан совгӀатхо, Россин спорта говзанча.

## Оцу динахь белларш

* Шуберт, Франц (1797 шеран 31 январь — 1828 шеран 19 ноябрь) — австрихойн композитор, музыкехь романтизм боламан бухбиллинчарах цхьаъ.

Категори:19 ноябрь
Нохараста

**Нохараста** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу БӀаьста-хи олучу хийистехь, Акха-Бассан къилбехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — ЦӀенчу-Мехка а, БӀениста а, Икалчу а Терттие а, къилба-малхбалехьа — БӀаьста, къилба-малхбузехьа — Сахана а, Айришка а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Сахана

**Сахьана** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Истори
Сахьанахой олу Маьлхий тайпан гара хьа даьлла эвла йу Сахьана. Сахьа чу сан горгу меттиге Iолуш йу эвла, цигар хьа-даьна «сахьа-на» дош.

## Географи
Эвла йу Меше-Хи олучу хийистехь, Акха-Бассан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Икалчу а, Терттие а Мешиех а, къилба-малхбалехьа — Кхоруотта, къилбаседа-малхбалехьа — Нохараста а, ЦӀенчу-Мехка а.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
1840 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Пётр Ильич Чайковский (1840 шеран 25 апрель (7 май), Воткинск, Вятски губерни, Россин импери — 1893 шеран 25 октябрь (6 ноябрь), Петарбух) — оьрсийн композитор, дирижёр, хьехархо, музыкин йукъараллин гӀуллакххо, музыкин журналист.
1813 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Джузеппе Фортунино Франческо Верди (1813 шеран 10 октябрь, Ронколе, Буссето гӀалин уллехь, Итали — 1901 шеран 27 январь, Милан) — сийлахь воккху итальянин композитор.
* Ри́хард Ва́гнер (1813 шеран 22 май, Лейпциг — 1883 шеран 13 февраль, Венеци) — немцойн композитор, искусстван теоретик, воккху операн реформатор.
1741 шо

## Оцу шарахь белларш
* Анто́нио Лючио Вива́льди (1678 шеран 4 март, Венеци — 1741 шеран 28 июль, Вена) — италийн композитор, скрипач, педагог, дирижёр, католикийн мозгӀар.
13 февраль

## Оцу динахь бинарш

* Асхабов, Хьасан (1995 шеран 13 февраль) — нохчийн самбист а, эйина кепар латархо а, 2011 шарахь УКАДО дуьненан чемпион, тӀеман самбон 2-за Россин чемпион.
* Асхабов, Хьусейн (1995 шеран 13 февраль) — нохчийн самбист а, эйина кепар латархо а, 2011 шарахь УКАДО дуьненан чемпион, тӀеман самбон Россин чемпион, Францин ийина кепар латаран чемпион, дуьненан грэпплинган чемпион.

## Оцу динахь белларш

* Ри́хард Ва́гнер (1813 шеран 22 май — 1883 шеран 13 февраль) — немцойн композитор, исбаьхьаллин теоретик, воккху операн реформатор.

Категори:13 февраль
1594 шо

## Оцу шарахь белларш
* Джованни Пьерлуиджи да Палестрина (1525 йа 1526 шеран 17 декабрь, схьахетарехь Палестрина, — 1594 шеран 2 февраль, Рум) — италийн композитор, шен хьенах воккхучарах полифонист, руман полифонин школан бухбиллар.
1491 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Жак Картье (1491 шо, Сен-Мало — 1557 шеран 1 сентябрь, Сен-Мало) — французийн некъашхо, Къилбаседе Америкин французийн колонизацин йолинарг.
1451 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Христофо́р Колу́мб (1451 шо, Генуэзан республика — 1506 шеран 20 май, Вальядолид, Испани) — Италера ваьлла испанхойн хӀордахо. 1492 шарахь цунна карийнера Америка.
20 май

## Оцу динахь бинарш

## Оцу динахь белларш

* Христофо́р Колу́мб (1451 шо, Генуэзан республика — 1506 шеран 20 май, Вальядолид, Испани) — Италера ваьлла испанхойн хӀордахо. 1492 шарахь цунна карийнера Америка.

Категори:20 май
1492 шо

## Оцу шарахь хилларг
* Христофо́р Колу́мбан карина Америка.
1728 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Джеймс Кук (1728 шеран 27 октябрь, Мартон, Йоркшир, Ингалс — 1779 шеран 14 февраль, Гавайи гӀайренаш) — ингалсан тӀеман хӀордахо, талламхо, картограф, юьхь йиллинарг, Паччахьан йукъараллин декъашхо, Паччахьан тӀеман-хӀордан флотан капитан.
27 октябрь

## Оцу динахь бинарш
* Джеймс Кук (1728 шеран 27 октябрь — 1779 шеран 14 февраль) — ингалсан тӀеман хӀордахо, талламхо, картограф, йуьхь йиллинарг, Паччахьан йукъараллин декъашхо, Паччахьан тӀеман-хӀордан флотан капитан.

Категори:27 октябрь
БӀениста

**БӀениста** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Меше-Хи олучу хийистехь, Акха-Бассан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Терттие а, Мешиех а, къилба-малхбалехьа — ЦӀенчу-Мехка а, Нохараста а, къилба-малхбузехьа — Икалчу а, Сахана а.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
1968 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Гайсумов, Дени Хасанович (1968 шеран 6 февраль) — нохчийн футболан турсло;
* Магомадов, Апти (1968 шеран 16 сентябрь) — нохчийн дзюдоист, Европин чемпионатан совгӀатхо;
* Мусаев, Рамзан Хаважиевич (1968) — штангист, СССР а, Россин а чемпион а, совгӀатхо а, Россин Кубок яккхинарг, Европин чемпионатан совгӀатхо, халкъашна юккъера дукха яхьаллонийн толамхо.
* Самадов, Ибрагим Беркманович (1968 шеран 18 июль) — нохчийн штангист, СССР чемпион, Европин чемпион, дуьненан чемпион юккъерачу йозаллин категорехь, СССР Сийлахь спортан говзанча;
* Хажмухамбетова, Шумисат Жалаудиновна (1968) - нохчийн самбистка а, дзюдоистка а, СССР чемпион, 1991 шарахь СССР аьхкенан Спартакиадан толамхо, самбон а, дзюдон а СССР спортан говзанча;
* Шовхалов, Ибрагим Магомедович (1968 шеран 1 ноябрь) — греко-риман латархо, Россин чемпион, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Нохчийн Республикин греко-риман латаран Федерацин президент.

## Оцу шарахь белларш
* Арсанов, Саидбей Арсанович (1889 шеран 2 октябрь — 1968 шо) — нохчийн йаздархо;
* Гагарин, Юрий Алексеевич (1934 шеран 9 март — 1968 шеран 27 март) — советан лётчик-космонавт, Советски Союзан Турпал, дукха Россин а, кхоьчу пачхьалкхан а гӀаланий сийлахь гражданин, дукха пачхьалкхаш цуьна сий деш шайн лаккхара совгӀаташ делла;
* Кинг, Мартин Лютер (1929 шеран 15 январь — 1968 шеран 4 апрель) — массарелла вевзуш волу афроамерикан баптистан кхайкхорхо, оратор, АЦШ Ӏаржачера граждански бакъонаш ларъяран боламан куьйгалхо.
* Курумова, Селима Мусан йоӀ (1914 шарахь — 1968 шарахь) - нохчийн йаздархо, поэт.
27 март

## Оцу динахь бинарш

* Хасбулатова, Зинаида Сайдаевна (1956 шеран 27 март) — нохчийн Ӏилманча, химин Ӏилманийн доктор хилла хьалхара нохчийн зуда, Нохчийн Республикин Ӏилманан Сийлахь гӀуллакххо.

## Оцу динахь белларш

* Гагарин, Юрий Алексеевич (1934 шеран 9 март — 1968 шеран 27 март) — советски лётчик-космонавт, Советски Союзан Турпал, дукха Россин а, кхоьчу пачхьалкхан а гӀаланий сийлахь гражданин, дукха пачхьалкхаш цуьна сий деш шайн лаккхара совгӀаташ делла.

Категори:27 март
1485 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Ферна́ндо Корте́с Монрóй Писа́рро Альтамира́но (Медельи́н, провинци Бадахóс, 1485 шо — 1547 шеран 2 декабрь Кастильеха-де-ла-Куэста, провинци Севилья) — Мексика хьаяккхна а, ацтекий пачхьалкх хӀаллакйина испанхойн конкистадор.
1524 шо

## Оцу шарахь белларш
* Васко да Гама (1460 шо йа 1469 шо — 1524 шеран 24 декабрь) — яккхи географийн гучудаккхараш хилчу заманехь ваьхна Португалихойн хӀордахо.
1480 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Фернан Магеллан (1480 шеран бӀаьсте, Саброза, Траз-уж-Монтиш область, Португали — 1521 шеран 27 апрель, Мактан гӀайра, Филиппинаш) — португалхойн а, испанхойн а хӀордахо. Цо куьйгал дина дуьххьара Дуьненна го бокхуш йина йолу экспедицин.
1304 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Мухаммад ибн Абдуллах ибн Мухаммад ат-Танджи (1304 шеран 25 февраль, Танжер — 1377 шо, Фес) — вевзуш волу Ӏарбойн некъахо а, совдегар а.
1254 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Ма́рко По́ло (1254 шеран 15 сентябрь, Венеци — 1324 шеран 8 январь, циггахь) — италийн совдегар а, некъахо а.
27 апрель

## Оцу динахь бинарш

* Жабраилов, Лукман Зайнайдиевич (1962 шеран 27 апрель) — нохчийн паргӀат кепар латархо, СССР чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а, Европин чемпионатан совгӀатхо, дуьненан чемпион, дуьненан Кубок яккхинарг.

## Оцу динахь белларш

* Магеллан, Фернан (1480 шеран бӀаьсте — 1521 шеран 27 апрель) — португалхойн а, испанхойн а хӀордахо. Цо куьйгал дина дуьххьара Дуьненна го бокхуш йина йолу экспедицин.
* Нкрума, Кваме (1909 шеран 21 сентябрь — 1972 шеран 27 апрель) — ганин философ, социолог, политолог; Ганас маршо яккхинчула тӀехь хьалхара премьер-министр а, хьалхара президент, фельдмаршал.

Категори:27 апрель
1371 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Чжэн Хэ (1371 шо — 1435 шо) — Китайн некъахо, флотлелорхо, дипломат. Цо куьйгал деш Китайс йира ворхӀ йоккху хӀордан тӀеман а, махбаран а экспедици. Оцу экспедициш некъаш бехкира Индокитае а, Индостане а, Аравийн ахгӀайрене а, Малхбалера Африке а.
2007 шо

## Оцу шарахь белларш
* Бергман, Ингмар (1918 шеран 14 июль — 2007 шеран 30 июль) — шведийн театран а, кинон а режиссёр, сценарист, йаздархо;
* Индербиев, Магомед Темирбиевич (1922 шеран 15 сентябрь — 2007 шо) — лор, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, подполковник, Ӏилманча, лоьрийн Ӏилманийн кандидат, Нохч-ГӀалгӀай АССР могушалла Ӏалашъяран министр, Россин Ӏаламан Ӏилманийн академин член-корреспондент, Нохчийн Республикин тӀеман а, белхан а ветеранийн Советан председатель;
30 июль

## Оцу динахь бинарш
* Ге́нри Форд (1863 шеран 30 июль — 1947 шеран 7 апрель) — америкин промышленник, дуьне мадду машенаш яш йолу заводий да, кхоллархо, 161 америкин патентан автор.

## Оцу динахь белларш
* Эрнст И́нгмар Бе́ргман (1918 шеран 14 июль — 2007 шеран 30 июль) — шведийн театран а, кинон а режиссёр, сценарист, йаздархо.
* Отто фон Бисмарк (**Отто Эдуард Леопольд Карл-Вильгельм-Фердинанд герцог фон Лауэнбург князь фон Бисмарк унд Шёнхаузен**; 1815 шеран 1 апрель — 1898 шеран 30 июль) — князь, политик, пачхьалкхан гӀуллакххо, хьалхара Германин империн (шозлугӀа рейхан) канцлер.

Категори:30 июль
1831 шо

## Оцу шарахь белларш
* Бейбулат Таймиев (1831 шеран 14 июль) — Къилбседан Кавказехь Россин дуьхьал бинчу тӀаман куьгалхо
* Георг Вильгельм Фридрих Ге́гель (1770 шеран 27 август, Штутгарт — 1831 шеран 14 ноябрь, Берлин) — немцойн философ, немцойн классикан философин бухбиллинарг.
1966 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Дугучиев, Ислам Бетерсултанович — (1966 шеран 15 апрель) — нохчийн греко-риман латархо, Олимпиадан дато совгӀатхо, 4-за дуьненан чемпион, 2-за Европин чемпион, масийттуза СССР а, Россин а чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, СССР Сийлахь спортан говзанча (1990), Россин Сийлахь тренер;
* Идигов, Руслан Хазирович (1966 шеран 29 март) — футболист а, тренер а;
* Закриев, Магомед Хамидович (1966 шеран 11 март) — нохчийн художник, Россин художникан бертан декъашхо, Нохчийн Республикин художникан бертан председателин когаметтаниг, Нохчийн Республикин Сийлахь художник, ГӀалгӀайн Республикин Халкъан художник;
* Кацаев, Сайд-Хасан Абзуевич (1966 шеран 11 июль) — нохчийн йаздархо;

## Оцу шарахь белларш
* Дисней, Уолт (1901 шеран 5 декабрь — 1966 шеран 15 декабрь) — америкин художник-мультипликатор, кинорежиссёр, актёр, сценарист, продюсер, «Walt Disney Productions» кинокомпани кхоьллинарг.
Пийж-Басса

**Пийж-Басса ** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Орга олучу хийистехь, Акха-Бассан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Сенах, къилбаседа-малхбузехьа — Кхоьри-Чу а, Арстах а Элда-Пхьа а, къилбаседа-малхбалехьа — Гезах, къилба-малхбалехьа — Пкъиера, къилбехьа — Пуожах.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Сенах

**Сенах** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Бара олучу хийистехь, Акха-Бассан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Кхенах а, Желашка а, Уьшна а Моцкъара а, къилбаседа-малхбалехьа — Ида а, ЦӀелтокхум а, къилба-малхбалехьа — Юьрдаха, къилба-малхбузехьа — Элда-Пхьа, малхбалехьа — Тоьха.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Уьйтта

**Уьйтта** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштан кӏотар йу.

## Географи
Эвла йу БархIа олучу хийистехь, Акха-Бассан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Никара, къилбаседа-малхбалехьа — ЦӀeна-БархӀа, къилба-малхбалехьа — ГутIе а ЧӀуо а.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
29 апрель

## Оцу динахь бинарш

## Оцу динахь белларш

* Витгенштейн, Людвиг (1889 шеран 26 апрель — 1951 шеран 29 апрель) — австрихойн философ, логик, аналитикан философин векал, XX бӀешеран гӀарваьлла ойланча;
* Мамакаев, Эдуард Арбиевич (1939 шеран 29 апрель) — нохчийн йаздархо, поэт, журналист;
* Хичкок, Альфред (1899 шеран 13 август — 1980 шеран 29 апрель) — ингалсан а, америкин а кинорежиссёр, продюсер, сценарист;

Категори:29 апрель
1998 шо

## Оцу шарахь белларш
* Акира Куросава (1910 шеран 23 март, Токио — 1998 шеран 6 сентябрь, Токио) — гӀарвелла японийн кинорежиссёр, сценарист, продюсер.
6 сентябрь

## Оцу динахь белларш
* Сулейман I ТӀехдика (1494 шеран 6 ноябрь — 1566 шеран 5 йа 6 сентябрь) — 1522 шеран 22 сентябрь дуьйна Османийн империн 10-гӀа султан, 1538 шо дуьйна халиф.
* Куросава, Акира (1910 шеран 23 март — 1998 шеран 6 сентябрь) — гӀарвелла японийн кинорежиссёр, сценарист, продюсер.

Категори:6 сентябрь
Соьлжан кӀошт

* Соьлжан кӀошт — Нохчийн Республикин кӀошт.
* Соьлжан кӀошт — ГӀалгӀайнчоьнан кӀошт.
Кхуорах

**Кхуорах** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Гешихи олучу хийистехь, Акха-Бассан къилбехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — Очакх а, Никара а, къилбаседа-малхбузехьа — КхеретӀе а, Бийци а, Зингала а, къилба-малхбалехьа — Угана а, Боьрта а, къилбехьа — Гемара а, Моштара а, къилба-малхбузехьа — ИгӀал Кий а, МегӀал Кий а.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Моштара

**Моштара** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Бара хийистехь, Акха-Бассан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Узны, къилбаседа-малхбузехьа — Гемара а МегӀал Кий а, къилба-малхбалехьа — ГӀеши-Чу, къилбаседа-малхбалехьа — Боьрта.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Кхоруотта

**Кхоруотта** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Мешихи хи йистехьа, Акха-Бассан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Нохараста, Сахана а Икалчу а, къилбаседа-малхбалехьа — БӀаьста, къилба-малхбалехьа — Комалха, къилба-малхбузехьа — ТогIанча.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Айришка

**Айришка** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла. Цхьадолу картанаш тӀехь «Джари» аьлла билгалйина йу.

## Географи
Эвла йу Орга хийистехь, Гуьржийчоьнан дозана тӀехь, Акха-Бассан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехь — Дуоза а, Банах а, къилбаседа-малхбузехь — ТогӀан-Чу, къилба-малхбузехь —  Шедала (Гуьржийчоь), къилба-малхбалехь  — Булхи-Пхьа а, МуцӀо (Гуьржийчоь) а, малхбалехь  —  ТӀуга а, ПуогІа а.

## Галерей

Средневековые руины башен селения Айришка, Чеченская Республика (1).jpg|Айришка
Средневековые руины башен селения Айришка, Чеченская Республика (1).png|Айришка
Средневековые руины башен селения Айришка, Чеченская Республика (2).jpg|Айришка


## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Шуьндели

**Шуьндели** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Хаьхера догӀу эрк олучу хийистехь, Итон-Кхаьллан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа Хьорси-Пхьа, къилбаседа-малхбалехьа — Пийж-Басса а, ЦӀийла а, къилбаседа-малхбузехьа — Басха, къилба-малхбалехьа — Кхурие, малхбалехьа — Пкъиера а, Луьнки а, къилба-малхбузехьа — Хьавхичу.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Комалха

**Комалха** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Орга олучу хийистехь, Гуьржийн дозана тӀехь, Акха-Бассан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Кхоруотта а, Нохараста а, Сахана а Икалчу а, къилбаседа-малхбалехьа — БӀаьста а, Шуьнда а, къилба-малхбалехьа — ЦӀекхелли а, ПуогІа а, малхбалехьа — БӀаьст-Хьаьвхьа, малхбузехьа — Айришка.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Шуьнда

**Шуьнда** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара кӏотар.

## Географи
Эвла йу ГӀеши-хи олучу хийистехь, Акха-Бассан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — Элда-Пхьа а, Арстах а, къилба-малхбалехьа — Беки.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Хьавхичу

**Хьавхичу** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Хахичу, Итон-Кхаьлла къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Бассах, къилбаседа-малхбалехьа — Шуьндели а, Пкъиера а, къилбаседа-малхбузехьа — ЦӀекхелли а, БӀаьст-Хьаьвхьа а, къилба-малхбалехьа — Сакан йистие, малхбалехьа — Кхурие, къилба-малхбузехьа — ТӀуга.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Пуожах

**Пуожах** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Орга (эрк) йистехьа, Акха-Бассан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Пийж-Басса, къилбаседа-малхбузехьа — Хьорси-Пхьа а, Кхоьри-Чу а Арстах а, къилбаседа-малхбалехьа — Гезах, къилба-малхбалехьа — Пкъиера, къилба-малхбузехьа Хьавхичу а, Шуьндели а.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Луьнки

**Луьнки** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара эвла.

## Географи
Эвла йу Кхорхи (Цlийлахой-Эрк) олучу хийистехь, Итон-Кхаьллан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: малхбузехьа  — Пкъиера, къилбаседа-малхбузехьа — ЦӀийла, къилбаседехьа — Цацах, къилбехьа — Сакан йистие, къилба-малбалехьа — Дуьрчание.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Кхокхада

**Кхокхада** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара эвла.

Иза йу Кхокхадан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Орга олучу хийистехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседехьа — КIонжаха, къилбехьа — Итон-Кхаьлла, малхбалехьа — Лаха-Хьерах.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Тусхара

**Тусхара** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара эвла.

## Географи
Эвла йу Итон-Кхаьллаан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбалехьа — Хьачара а, ЦӀуьника а, ЧӀаьнта а, къилбседа-малхбалехьа — Кхокхада.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
КӀонжаха

**КӀонжаха** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара эвла.

ГутӀан йуьртан меттиган йукъа йоьду.

## Географи
Эвла йу Орга олучу хийистехь, Итон-Кхаьллаан къилбседехьа.

Уллера нах беха меттигаш: малхбуза-къилбаседехьа — Сайра а, ГутIе а, Узмат-Кхелли, къилбседехьа - ЧӀиннах къилбехьа — Кхокхада а, Лаха-Хьерах а, малхбалехьа — Лаха Исхой а, Лаккха Исхой а.

## Бахархой
Карарчу хенахь эвлахь 35-40 стаг бахархой бу.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Итон-Кхаьлла

**Итон-Кхаьлла**, **Итон-Кхелли** () — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кIоштан юрт, административан центр. Кхуллу Итон-Кхаьллан йуьртан меттиг.

## География

Эвла лаьтта Орган шина бердаца, цунна чу аьтту га Хьелдихойн-эрк кхетачохь, Шуьйтан 24 км къилба-малхбузехьа, Соьлжа-ГӀалан 75 км малхбузехьа.

Гергара эвланаш: Виедача къилба-малхбалехьа, Кхокхада къилбаседехьа, Тас-ГутӀе (Тасбича) малхбалехь.

## Истори
Итон-Кхаьллан къилба йистехь, эвлан гергахь дуккха а йуккъера бӀешеран иэсаш — тайпаний бӀаьвнаш, кешнаш а,  маьлхан кешнаш а ду. Шира эвла Шулкаг, хӀинца Итон-Кхаьллан дозан тӀехь йу, иза хила тарло М. Ю. Лермонтовн «Ломан эвла гар» суьртан тӀаьхь йерг . Иштта Итон-Кхаьлла йукъа йохуш йу Пхьакхоча. Тахана Пхьакхочара гӀаланаш а, бӀовнаш а архитектурни музей йукъа йолхуш йу. 

1858 шарахь Орган аьтту бердаца, Итон-Кхаьллан къилбехьа юьйгӀира «Евдокимовн чӀагӀо».

 Зазмерк эвлан гергахь, чуволучехь диллина ду Башан-кхеллахь дерг санна тӀай, некъ араболу арене, лаьмнаш агӀонашка дӀасахуьлу, садаӀа атта хуьлу. Сихха гучудовлу Итон-Кхаьллан тӀулгийн саьккалш. Евдокимовн чӀагӀо лаьтта цуьнца цхьаьна асанехь, кӀеззиг аьттухьа, Органан аьтту бердаца. Цунна тӀекхачале, дезара кхин цхьаъ кхозу тӀайн тӀехула довла, иза долчохь говрара дисса дезара. 

1944—1957 шерашкахь, нохчий а, гӀалгӀай а арабаьхначул тӀаьхьа, эвла дӀайелира Гуьржийн ССР йукъа цӀе *Ахалхеви* а тиллина. Нохчий цӀа бирзинчул тӀаьхьа шен цӀе меттахӀоттийра. 1967 шарахь кхузахь кхоьллира Органан историн-археологин музей-заповедник.

Итон-Кхаьллара болало Нохчийн Республика Ичкерис болийна автонекъ Итон-Кхаьлла — Шатили.

ШолгӀа нохчийн тӀом болуш, 2000 шеран 10 февралехь Итон-Кхаьлла каралецира федералан ницкъаша.

## Бахархой

; Къоман хӀоттам
2010 шеран Ерригроссийской бахархой багарбаран терхьашца:

## Сийлаллаш
Дукхаха долу цӀенош доьттина шарбанза тӀулгах, поппар хьаькхна, кир тоьхна, хуьлу йиллина уче. ЦӀеношна уллера декъан гуо бо лохачу тӀулгийн кертах. Юьртахь ду тодина маьждиг.

Цхьаьна меттехь хӀоттийна Россин Турпалхочун Узуев Мохьмадан бюст. Циггахь лаьтта Орган дозан тобан Узуев Мохьмадан цӀарах дозанера гӀап.

## ГӀарабевлла эвлахой
* Узуев Мохьмадд Яхъян воӀ (1917—1941) — Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо. Россин Турпалхо (веллачул тӀаьхьа, 1996 шо).
* Исаев Хьусейн Абубакарович (1960—2004) — Нохчийчоьн Пачхьалкхан кхеташонан хилла председатель. Кхелхина 2004 шеран 9 майн Соьлжа-ГӀалара терактехь.

## Галерей

Image:Mosque in Itum-Kale.jpg| Итон-Кхаьллара маьждиг
Image:Itum-Kale fortress.jpg|Итон-Кхаьллара маьждиган уллера гӀала
Image:Itum-Kale tower.jpg| Итон-Кхаьллара бӀов
Image:ANCIENT CITY.jpg| Итон-Кхаьллара гӀала
Image:Tower & fortress.jpg| Итон-Кхаьллара гӀала
Image:FORTRESS.jpg| Итон-Кхаьллара бӀов
Image:Towerr.jpg| Итон-Кхаьллара бӀов


## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Нохчийчоьнан кӀоштийн яккъаш
ЦӀийла

**ЦIийла** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Кериго олучу хийистехь, Итон-Кхаьллан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — Цацах а, Тусхара а, къилбаседа-малхбузехьа — Хьорси-Пхьа а, Пуожах а, къилба-малхбалехьа — Луьнки, малхбалехьа — Шок-кхелли а, Пкъиера а, къилба-малхбузехьа — Шуьндели.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
ЧӀиннах

**ЧӀиннах** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара эвла.

Иза йу ЧӀиннахан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Орга олучу хийистехь, Итон-Кхаьлла къилбседа-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Гучан-кхелли, къилба-малхбалехьа — БугӀара, къилба-малхбузехьа — КӀонжаха, къилбседа-малхбузехьа — ГутӀа.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
18 декабрь

## Оцу динахь бинарш

* Гайтукаев, Ахъяд Ахметович (1944 шеран 18 декабрь) — нохчийн актёр, Х. Нурадилован цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан драматически театран коьрта артистех цхьаъ, К. С. Станиславски цӀарах йолу РСФСР Пачхьалкхан совгӀатан лауреат, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист;
* Спилберг, Стивен (1946 шеран 18 декабрь) — сценарист, продюсер, америкин тоьллачарах кинорежиссёр.
* Сталин, Иосиф Виссарионович (1878 шеран 18 декабрь (1879 шеран 21 декабрь) — 1953 шеран 5 март) — Россин революционер, советан политикин а, пачхьалкхан а, тӀеман а, партийн а гӀуллакххо. Хьалкъашна юккъера коммунистан а, белхалойн а боламан гӀуллакххо, марксизман теоретик а, пропагандист а, СССРн куьйгалхо 1920-гӀа шерашкар дуьйна 1953 шарахь валлалц.

## Оцу динахь белларш

Категори:18 декабрь
980 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Абу́ Али́ Хусе́йн ибн Абдалла́х ибн Си́на (Авице́нна) (Афшана, Бухаран уллехь, 980 шеран 16 август — Хамадан, 1037 шеран 18 июнь) — юккъерачу бӀешарашкахь Ӏийна волу Персийн Ӏилманча, философ, лор.
8 июнь

## Оцу динахь бинарш
* Сэр Тимоти Джон Бернерс-Ли (1955 шеран 8 июнь) — британийн Ӏилманча, URL а, HTTP а, HTML а кхоллархо, Интернетан кхоллархо (Роберт Кайоц цхьана), W3C Консорциуман куьйгалхо, семантикийн машан концепцийн автор.

Категори:8 июнь
19 февраль

## Ӏийданаш а, иэсан денош
*Хьажа кхин а: [[:Категори:19 февралан Ӏийданаш]]*

### Дуьненайукъара
*  Дерригдуьненан китийн де.

### Къоман
*  — Орнитологан де.
*  — Васил Левскийн де.

### Динан

#### Католицизм
* Пьяченцера Конрадан иэс;
* Барбат Беневентскийн иэс.

#### Православи
* Марфин а, Марийан а, церан вешин беран тӀорзан Ликарионан Ӏазапхойн иэс;
* Шех тера кхин воцу Вукол, Смирнан епископан иэс (100 шо гергга);
* Ӏазапхойн Дорофеян, Христинин, Каллистин, Феофилан иэс (288—300 гергга);
* Ӏазапхойн йоӀ-стеган Фавстин а, Евиласийн а, Максиман а иэс (305—311 гергга);
* Ӏазапхочун Иулиан Емиссанан иэс (312);
* Шеайха тера кхин боцу Варсонофий Сийлахьволчун а, Йахьйа пайхамар  иэс (VI);
* Фотий I-чун, Константинополан патриархан иэс (891);
* сийлахьӀазапхочун пресвитеран Рождественский Димитрийн а, Ӏазапхочун Рождественский Анатолин а иэс (1921);
* сийлахьӀазапхочун пресвитеран Надеждин Василийн иэс (1930);
* сийлахьӀазапхочун пресвитеран Телемаков Александран иэс (1938);
* Арсения Икалтоелин иэс.

## Оцу динахь бинарш

* Копе́рник Никола́й (1473 шеран 19 февраль — 1543 шеран 24 май) — полякийн астроном, математик, механик, экономист, Ренессанс муьран каноник. Дуьне мадду вевзуш ву Ӏаламан гелиоцентрин системан кхоллархо санна.

## Оцу динахь белларш

* Джабраилов, Хьамзат Вадудович (1956 шеран 7 апрель — 2013 шеран 19 февраль) — нохчийн боксёр, ССРС а, Спартакиадан а чемпион, дуьненан Кубок яккхинарг, дукха халкъашна юккъера турнирийн толамхо, уггара хьалхара нохчийн спортхо Россин Сийлахь спортан говзанча а, Россин Сийлахь тренер а.

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш
24 май

## Оцу динахь бинарш

* Бисултанов, Абек Гирманович (1964 шеран 24 май) — нохчийн паргӀат кепар латархо.

## Оцу динахь белларш

* Коперник, Николай (1473 шеран 19 февраль — 1543 шеран 24 май) — полякийн астроном, математик, механик, экономист, Ренессанс муран каноник. Дуьне мадду вевзуш ву Ӏаламан гелиоцентрически системан кхоллархо ву аьлла.

Категори:24 май
ГутӀа

**ГутӀа** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара эвла.

Иза йу ГутӀан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Орга олучу хийистехь, Акха-Бассан къилбаседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — Борзе а, Гучан-кхелли а, къилба-малхбалехьа — ЧӀиннах а, КӀонжаха а.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Гучан-кхелли

**Гучан-кхелли** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара эвла.

Иза йу Гучан-кхеллин йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Итон-Кхаьллан къилбаседа-малхбалехьа, Орга олучу хийистехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Борзе, къилбаседа-малхбалехьа — Нихала а Гоьргача а, къилбехьа — Ушкхаьлла, къилба-малхбузехьа — ГутӀа.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Башан-кхелли

**Башан-кхелли** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара эвла.

Иза йу Гучан-кхеллин йуьртан меттиган йукъа йоьдуш.

## Географи
Эвла йу Орга олучу хийистехь, Гучан-кхеллин дуьхьала.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Борзе, къилбседа-малхбалехьа — Нихала а, Уьрд-Юхе а, Дехьа-Йисте а, Бена а, Хьала-Кела а, Шара-Орга а, къилбехьа — Ушкхаьлла, къилба-малхбузехьа — ГутӀа, малхбалехьа — Саной.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
ЧӀаьнта

**ЧӀаьнта** — чӀаьнтийн мохк иза бу Нохчийн Республикин Итон-Кхаьллан кӀоштехь. Шена яхалца меттиго лоцу шена-чу пхьаьнаш (эвлаш): Кхокхада а, Итон-Кхаьлла а, ЦӀуьника а, Хьерах а, Дакнара а, Доьра а, Хаз-кхелли а, ЦӀамда а, Хьелди а, Итт-куьллишка а, Хуьрика а, Бобаш-ГутӀа а, Тас-ГутӀа а, Мух мерка а, Заза-Мерка а, Соьса а кхин дIа.

Иза йу ЧӀаьнтан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
Уллера тайпан меттигаш: къилбехьа  — Хьачара, малхбалехьа  — Шикъара а, КӀесала а, къилбседехьа  — ЧӀиннах а, Зумса а, малхбузехьа  — Дишмерк а, ГутӀа а.

## Хиш
* Доьрахой-Аьрк,
* Зазамеркахи,
* Кхокхтой-Аьрк,
* Марашка-Аьрк,
* Хьелдахой-Аьрк,
* Хатта-Аьрк,
* Хьерахой-Аьрк,
* Цанашкархи,
* Цlамдой-Аьрк,
* Цlуьникахой-Аьрк,
* Чахчархи,
* Човхи,
* Чlаьнтий-Орга,
* Чlаьнтий-Аьрк,
* Шуьлхи.

## Лаьмнаш
* Берти-Коьрта,
* Доьрахойн-Лам,
* Дурзме-Коьрта,
* Гlай-Коьрта,
* Кхаъа-Борзе Хьалхе,
* Кхаъа-Борзе Тlехье,
* Кхаъа-Коьрта,
* Малх-Оре,
* Муьш-Коьрта,
* Рогlан-Коьрта
* Тарха-Хьалхе,
* Тушниш-Коьрта,
* Хьевхьа,
* Хьар-Доьхьалхьа-Коьрта,
* Цанан-Коьрта,
* Цlовхьана-Коьрта,
* Чорхамаш-Коьрта,
* Човха-Коьрта,
* Чlаьнтий-Лам,
* Чlаьнта-Борзе-Лам,
* Яхьай-Тlехьа.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
1543 шо

## Оцу шарахь белларш
* Никола́й Копе́рник (1473 шеран 19 февраль, Торунь — 1543 шеран 24 май, Фромборк) — полякийн астроном, математик, механик, экономист, Ренессанс муран каноник. Дуьне мадду вевзуш ву Ӏаламан гелиоцентрически системан кхоллархо ву аьлла.
Шок-кхелли

**Шок-кхелли** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Хьачарой-Аьхк олучу хийистехь, Итон-Кхаьллан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседа-малхбалехьа — Тусхара, къилбседа-малхбузехьа — ЦIуьник а, Доьра а, къилба-малхбалехьа — Виедача, малхбузехьа — Луьнки.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
ЦӀуьника

**ЦIуьника** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Орга, Итон-Кхаьлла къилбехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбехьа — Шок-кхелли, малхбузехьа — Ботурча а, Дакна-Ара а, малхбалехьа — Доьра.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Аттин бӀовтӀа

**Аттин бӀовтӀа** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Хьачарой-Аьхк олучу хийистехь, Итон-Кхаьллан. къилба-малхбалехьа

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — ПхьалгӀашка а, Хьачара а, къилбаседа-малхбалехьа  — Итт-куьллишка, къилбаа-малхбалехьа — Хьер-кха, къилбаа-малхбузехьа — ӀомуйтӀе а, Хьавхьа а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Хьавхьа

**Хьавхьа** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Хьачарой-Аьхк олучу хийистехь, Итон-Кхаьллан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — ПхьалгӀашка а, Виедача а, къилбаседа-малхбалехьа — Аттин бӀовтӀа, къилба-малхбалехьа — Хьер-кха, къилба-малхбузехьа — ӀомуйтӀе.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
ӀомуйтӀе

**ӀомуйтӀе** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Гухой-Эхк олучу хийистехь, Итон-Кхаьллана къилбседа-малхбузехь.

Уллера нах беха меттигаш: ГутӀана а, Узмат-Кхеллина а къилбехьа, БӀовхана а, Сайрана а малхбуз-къилбехьа.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Хьер-кха

**Хьер-кха** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна кIотар.

## Географи
кIотар йу Кхел-Хи олучу хи йистехьа, Итон-Кхаьллан къилба-малхбалехьа.
Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Ӏуьмие чу а, Хьавхьа а Аттин бӀовтӀа а, къилбаседа-малхбалехьа  — Итт-куьллишка, къилба-малхбалехьа — Муьстие кха .

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Итт-куьллишка

**Итт-куьллишка** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Итон-Кхаьллан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Юр-Даар а, ЧӀаьнта а, къилбаседа-малхбалехьа — Зумса а, ХутӀе-КӀажа а, къилба-малхбузехьа — Хьер-кха, къилба-малхбалехьа — Шикъара.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш