Аксёнова, Лидия Валерьяновна

**Аксёнова Лидия Валериановна (Валерьяновна)** (1923 19 июль — 2019 18 сентябрь) — хоран дирижёр, хьехархо, дирижированин теоретик, музыкин йаздархо, профессор, Молдавин говзаллийн хьакъ долу .

## Биографи
Йина 1923 шеран 19 июлехь Покровск гӀалахь (1931 шарахь дуьйна — Энгельс, Саратовн область, Росси). 1920-гӀа шераш чекхдовлуш доьзал кхелхира Бальцер гӀала (1942 шарахь дуьйна — Красноармейск).

1941 шарахь чекхйаьккхира дешин мидалца ишкол, тӀом болучу хенахь хьукматан сацамца немцойн мотт хьеха дийзира йукъара дешаран ишколан лакхарчу классашкахь.
тӀаьхьа иза деша хӀоьттира Саратовн медицинан институте, оццу хенахь Саратовн консерваторе а вокал классе. Амма музыке болчу безамо дехьаийзайора. 
1944 шарахь цуо йуьту медицинан институт, кхин дӀа доьшу консерваторехь легенда хиллачу оьрсийн йишлакхархочуьнгахь а, хьехархочуьнгахь а Пасхалова Алевтина Михайловнегахь.

Консерваторехь цунна вевза студент-пианист, оьрсех гӀуо луьйш волу, Польшин гражданин Фишман Макс, доттагӀой йухайаккха гӀертаре а ца хьоьжуш, дика луучара бохуш лаьтташехь, шен дахар цуьнца доьхку. ТӀеман шерашкахь 1944 шо кхаччалц Саратовн консерваторехь болх беш бара кхалхийна хьехархой а, доьшуш бара Минскера, Москохан а, кӀеззига Ленинградан а консерваторешкара студенташ а.

1945 шарахь Аксёнова майранца цхьаьна дехьайаьккхира Минске, Белоруссин консерваторе. 1946 шарахь хьалхара кӀант винчул тӀаьхьа цуьнан аз дайра, иза дехьаелира симфонин дирижированин кафедре, ткъа кафедра дӀакъевлинчул тӀаьхьа хоран дирижировани.

Дирижёр Ӏемаш, Аксёнован гӀарабевлла хьехархой бара: С. Л. Ратнер, Н. Ф. Маслов. Иза йара уггаре дика дирижёрийн-хоран ламастан тӀаьхьенах. Ткъа симфонин дирижированин агӀора силсил йукъабоьду, Ратнеран тӀиера буьйлабелла, И. А. Мусин, Н. А. Малько, Н. Н. Черепнин, Н. А. Римский-Корсаков. Хоран дирижированин областехь Аксёнован «силсил» йуха а хьалайоьду Н. А. Римский-Корсаковга — цуьнан дешархошка М. М. Ипполитов-Ивановга, П. Г. Чесноковга, Н. Ф. Масловга.

1952 шарахь Аксёнова Лидия а, Фишман Макс а хьажадо Молдави, Кишинёвн консерваторе, тӀаьхьа цӀе хийцира Кишинёвн говзаллин Г. Музическун цӀарах институт, ткъа цул тӀаьхьа Музыкин, театран, сурт дилларан говзаллин академи. Л. В. Аксёнован тайп-тайпана гӀуллакхаша ловзийра ладаме роль Молдавин хоран говзалла кхиорехь.
Цхьацца хенашкахь цуо куьйгалла дира хоран дирижированин кафедран, Пачхьалкхан оьрсийн А. П. Чеховн цӀарах драман оркестран, консерваторин хоран, операн спектаклан кечаман.

1964 - 1979 шерашкахь, лакхара дешаран меттигера белхаца цхьаьна, Аксёновас куьйгалла дира цуо ша йинчу Башха музыкин Е. Кокан цӀарах ишколан хоран. Коллектив къастара йоккха а, тайп-тайпана а репертуарца — 600 гергга кхоллам, царна йукъахь йу классикан а, авангардан а оьрсийн а, дозанал арахьара а йаккхий кепаш. Цунна лерина молдавин композиторийн дукха партитураш, хьалха уьш дагахь а бацара берашна йаздан. Хорах лаьцна «Сан Молдова» фильм йаьккхина, цуьнан концерташ дӀахьора сийлахь концертан майданашкахь, гойтура телевизионехь а, лоькхуьйткра радиохь.

ТӀаьхь-тӀаьхьа Аксёнован урхаллин хорах хуьлу республикин музыкин-методикан центр хоран кхиамехь. Цуьнан бух тӀехь сих-сиха дӀахьо йиллина хьоьхийлаш, гайтаман репетицеш, Лидия Валерьяновнас йоьшура лекцеш, Советийн Союзан гӀаланашкара шортта хьехархой а богӀий. Хор хилира «Масале», шена цӀерца хилла ца Ӏаш, шен духца а. Цунах тера хила гӀертара, масалин хӀиттайора, керла берийн капеллаш кхолла йолийра массанхьа а.
Эзар сов хоран йишлакхаре марзбелла кегий нах чекхбевлира профессоран карахула, тӀаьхьа дукхах берш царех хилира къегина векалш Молдавин  .

## Доьзал
**Да** — Аксёнов Валериан (Валерьян) Михайлович (1.06.1894 — 26.01.1980), Ийдалйистехь гӀараваьлла  адвокат.
**Нана** — Аксёнова (мааре йахале Живаева) Клавдия Ивановна (31.12.1892 — 14.06.1967), Саратовн областан Красноармейск гӀалан № 5 йолу ишколан оьрсийн меттан а, литературин а хьехархо г., Ленинан орденца совгӀат динера дешаран гӀуллакхехь бакхий кхиамаш бахарна.
**Ваша** — Аксёнов Владимир Валерианович (Валерьянович), вина 1919 шеран 1 августехь, велла 1998 шеран 10 декабрехь Волгоградехь. Инженер-химик. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, дуккха а орденийн кавалер. ТӀом чекхбаьлча хилла кӀоштан кхочушдаран комитетан председатель, цул тӀаьхьа гӀалан советан председатель, Камышин гӀалан партин комитетан хьалхара секретарь. Советийн Союзехь дуьххьарлера Волгоградан белокан-витаминийн концентратийн комбинат кхоьллинарг а, директор а.
**Майра** — Фишман Макс Шахнович, вина 1915 шеран 12 декабрехь Варшавехь, велла 1985 шеран 24 сентябрехь Кишинёвхь. Композитор, пианист, .

**КӀентий:**
* Аксёнов Бэно Максович, вина 1946 шеран 2 апрелехь Минск гӀалахь, Белорусси. Актёр, режиссёр, Молдавин хьакъ долу артист.
* Аксёнов Артур Максович, вина 1956 шеран 5 июлехь Кишинёвхь, Молдова. Пианист, Россин музыкин ГнесингӀеран цӀарах академи доцент.
**КӀентан бераш:**	
* Аксёнов Владислав Бэнович, вина 1976 шеран 7 декабрехь Кишинёвхь. Историн Ӏилманийн доктор. Москохан пачхьалкхан радиотехникин, электроникан, автоматикан институт (техникин университет) Россин а, бакъонан а историн кафедран доцент. Россин Ӏилманийн академин Россин историн институтан лакхара Ӏилманан .
* Аксёнов Максим Артурович, вина 1987 шеран 12 мартехь Москохахь. Историн хьехархо.
* Аксёнова Леония Артуровна, йина 2000 шеран 19 мартехь Москохахь.
* Аксёнов Даниэль Артурович, вина 2003 шеран 23 июлехь Москохахь.
**КӀентан кӀентан бераш:**
:* Аксёнова Анна Владиславовна, йина 2004 шеран 14 майхь Москохахь.

## СовгӀаташ
* Молдавин говзаллин хьакъ долу гӀуллакххо
* «Къинхьегаман сий» орден
* Сийлаллин орден (2013)

## Литература
* Згуряну Теодор, профессор, народный артист Молдовы, Морару Емилия, доцент, доктор искусствоведения "Виват Академия, Виват Профессор" газета “Literatura si Arta”, среда. 2 июля 2014 (Teodor Zgureanu, prof. univ., Artist al Poporului din Republica Moldova. Emilia Moraru, conf. univ., dr. în studiul artelor "VIVAT ACADEMIA, VIVAT PROFESORES" Ziarul “Literatura si Arta” Miercuri, 2 Iulie 2014) http://www.literaturasiarta.md/printpress.php?l=ro&idc=297&idc1=385&id=4394 
* Балабан Л.И, доцент, доктор искусствоведения, "Выдающиеся деятели хоровой культуры Республики Молдова в свете традиций русской хоровой школы" (сетевой электронный научный журнал Academia: музыкознание, исполнительство, педагогика. 2 (3) 2022
* Балабан Лариса, доцент, доктор искусствоведения, "Особенности изучения произведений композиторов Республики Молдова в классе профессора Л. В. Аксёновой" / Лариса Балабан // Patrimoniul muzical din Republica Moldova (Folclor şi creaţie componistică) în contemporaneitate: conf. şt. intern., Chişinău, 23 iun. 2015: rez. comunicărilor. – Chişinău, 2015. – стр. 63–65 https://ibn.idsi.md/vizualizare_articol/175100*  
* Стрезева А. "Сто лят!.." — "Многая лета" // "Русское слово". — Молдова, "Русское слово", 2012. — ISSN 1857-2839.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Молдавские композиторы детям : Методический очерк по специальности "хоровое дирижирование", Л. В. Аксёнова 
* Музыкальное приношение юбилярше | Культура | Еврейский новостной портал Молдовы
* https://ava.md/2017/12/04/v-poiskah-dobra-i-istiny-aksenovy/
* https://dem-2011.livejournal.com/589111.html

Категори:Молдавин хормейстераш
Категори:Молдавин академин музыканташ
Категори:ССРС академин музыканташ
Категори:Молдавин ССР говзаллийн хьакъ долу гӀуллакххой
Категори:Музыкин Г. Музическун цӀарах академин хьехархой
Категори:Белоруссин музыкин академера арахецнарш