open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ачичаев, Ахмад Адамович

**Ахма́д Ада́мович Ачича́ев** (1961 шеран 1 июнь, Гермчига, Шелан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — нохчийн штангист, кегирхойн йукъара Европин а, дуьненан а йахьаллонан дато совгӀатхо (1981 шо), ССРС чемпион (1985 шо), кегирхойн йукъахь дуьненан рекордсмен, ССРС халкъашна йуккъера классан спортан говзанча, Россин кегирхойн гулйина тобан коьрта тренер, Алым Ачичаеван жима ваша а, дешархо а.

## Биографи
Вина 1961 шеран 1 июнехь в селе Гермчигахь (Шелан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС). Школа чекхйаьккхича шен ваша Алым Ачичаев волчу Днепродзержинске дӀавахара. Цуьнан куьйгаллица йеза атлетикин Ӏамаян волавелира.

1983 шарахь чекхйаьккхира Днепропетровски физически культурин пачхьалкхан институтан Олимпийски а, говзаллин а спортан факультет.

1981 шеран мартехь Львовехь хилла йолу ДоттагӀаллин Кубкехь 100 кг кхаччалц йозаллин категорехь цо хӀоттира кегирхойн йукъахь 4 дуьненан рекорд: 218 а, 220 кг а толчок а, 390 а, 392,5 кг а двоеборьен сумма а. 1981 шеран апрелехь 395 кг сумманца цо толам беккхира Ульяновскехь хилла йолу ССРС юниорийн чемпионатехь. Линьяна цӀе йолу Италин гӀалахь цо дато мидал йаьккхира — толам баккхар ца нисделира цуьнан лазор дӀа ца дерзар бахьнехь.

1982 шарахь Минскехь цо йаьккхира хьалхара меттиг двоеборьен суммехь 400 кг хьала а айбина (175 + 225), ССРС халкъашна йуккъера классан спортан говзанчан норматив кхочуш а йина. 1985 шарахь Волгоградехь иза хилира ССРС чемпион 390 кг хьала а айбина (175 + 215). 1986 шарахь Советан эскиран а, ХӀордан-тӀеман флотан а чемпионатехь Львовехь цо 110 кг йозаллин категорехь толам беккхира суммехь 432,5 кг хьала а айбина (192,5 + 240).

Спорт йитинчул тӀехь иза тренеран болх бан волавелир. 1992 шарахь цо чекхйаьккхира Москван физкультурин пачхьалкхан академин физкультурин факультет.

ССРС йохначул тӀехь цо тренеран болх битира. Цо болх бора шофёр а, гӀишлоярхо а, и. к. д. Москохан цхьана клубехь тренер болх бан волавелира иза. Кеста цуьнан цхьа дешархо Надежда Перелыгина Россин чемпион хилира. ТӀаккха Ачичаев Россин гулйина тобан гӀо дан кхайкха болабелира. Перелыгина масийттуза Россин чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а хилира.

2012 шеран декабрехь иза хӀоттира Россин гулйина юниорийн тобан коьрта тренер.

## СовгӀаташ
* Мидал «Россин профсоюзашна 100 шо» (2009 шо);

## Доьзал
Цуьнан ши кӀант ву, Давид а, Илья а.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ахмад Ачичаев стал тренером сборной России 
* Братья Ачичаевы награждены Советом профсоюзов Чечни
* 

Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Категори:ССРС чемпионаш
Ачичаев

**Ачичаев** - нохчийн фамили. И фамили йолу нах:

* Ачичаев, Алым Адамович - штангист, масийттуза СССР чемпион, СССР халкъашна юккъера классан говзанча, Ахмад Ачичаевн воккха ваша а, тренер а;
* Ачичаев, Ахмад Адамович - штангист, СССР чемпион, СССР халкъашна юккъера классан говзанча, Россин кегирхойн гулйина тобан коьрта тренер;
Гаврилково (Дмитрован кӀошт)

**Гаврилково** () — Россин Федерацин Москохан областан Дмитрован кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Дмитрован кӀоштан индексаш 

Категори:Москохан областан Дмитрован кӀоштан нах беха меттигаш
Ломовка (Код ОКТМО 22603440101)

**Ломовка** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Арзамасан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 1466 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Арзамасан кӀоштан нах беха меттигаш
Дачни (Зеленоградскан кӀошт)

**Дачни** () — Россин Федерацин Калининградан областан Зеленоградскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Кхузахь климат хӀордан йу, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь UTC-н дӀахилар +3:00 йу. Кхузара хан Москохан хенал 1 сахьт башха йу, Аьхка Балтикайистера республикашкахь а кхин Финляндехь а, Исраилехь а, Туруойчохь а, Украинехь а, Белоруссехь а йолу хенаца нийса йу. Йукъара Европин хенал +1 сахьт башха йу. Ӏай Йукъара Европин хенал +2 башха йу..

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Зеленоградскан кӀоштан индексаш

Категори:Зеленоградскан кӀоштан нах беха меттигаш
Байкал (Высоки Горан кӀошт)

**Байкал** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Высоки Горан кӀоштара эвла.
## Климат
Климат барамехь-континентан ю, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль (+18…+20&nbsp;°C), уггаре шийла — январь (−13…−14&nbsp;°C). 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 22 стаг (2010).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Высоки Горан кӀоштан нах беха меттигаш
Новые Бирюли

**Новые Бирюли** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Высоки Горан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 47  стаг (2010 ).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Высоки Горан кӀоштан нах беха меттигаш
Бегишево (Мордови)

**Бегишево** () — Россин Федерацин Мордовин Темникован кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат билгалйолу шен Оьрсийн акъарийн йуккъера бараман асанера физика-географин хӀоттамца, ткъа цуьнан амалехь ду хаа а луш шеран заманаш хийцайалар. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Темникован кӀоштан индексаш

Категори:Темникован кӀоштан нах беха меттигаш
Гремячий Ключ (Ульяновскан область)

**Гремячий Ключ** () — Россин Федерацин Ульяновскан областан Тереньган кӀоштара эвла.
## Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Тереньган кӀоштан индексаш 

Категори:Тереньган кӀоштан нах беха меттигаш
Мизиново (Москохан область)

**Мизиново** () — Россин Федерацин Москохан областан Щёлкован кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан). 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Щёлкован кӀоштан индексаш 

Категори:Щёлкован кӀоштан нах беха меттигаш
Ульбиев, Эльмурза Ульбиевич

**Ульби́ев, Эльмурза́ Ульби́евич** (1932 шеран 26 август, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС — 2011 шеран март, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, Росси) — нохчийн боксёр, латархо, тренер, паргӀат кепар латаран а, классикан латаран а, самбо а ССРС спортан говзанча, нохчийн паргӀат кепар латаран бух биллинчарех цхьаъ, халкъашна йуккъера категорин суьдхо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Эльмурза Ульбиев — один из основоположников чеченской школы вольной борьбы
* Неугодный чемпион
* Один из основателей 

Категори:Нохчийчоьнан паргӀат кепар латархой
Категори:Нохчийчоьнан самбисташ
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Ишимово (Параньган кӀошт)

**Ишимово** () — Россин Федерацин Марий Элан Параньган кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Параньган кӀоштан индексаш 

Категори:Параньган кӀоштан нах беха меттигаш
Копки (Удмурти)

**Копки** () — Россин Федерацин Удмуртин Селтин кӀоштара эвла.
## Климат
Лаьтта къилбаседа бараман асанехь, Еврази материкан кӀоргенехь, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн хӀордашна генахь. Цундела цуьнан климат барамера континенталан йу дехачу шийлачу Ӏашца, йовхачу аьхкенца, дика къаьстачу шеран заманашца бӀаьста а, гурахь а. Атлантикин Ӏапказ тӀиера кхуза йогӀу йовха хӀаваъ. Аьхка цуо йахьа йочанаш, йовхо лагӀйо, ткъа Ӏай ло дахьа, шелонаш лагӀйо, йовхонаш йахьа. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь йу Самарин хан лелаш. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябряхь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).  Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Селтин кӀоштан индексаш

Категори:Селтин кӀоштан нах беха меттигаш
Александровски (Балашован кӀошт)

**Александровский** () — Россин Федерацин Саратовн областан Балашован кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Балашован кӀоштан индексаш

Категори:Балашован кӀоштан нах беха меттигаш
Дятлово (Клинан кӀошт)

**Дятлово** () — Россин Федерацин Москохан областан Клинан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Клинан кӀоштан индексаш

Категори:Клинан кӀоштан нах беха меттигаш
Пелево

**Пелево** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Лаишеван кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 750  стаг (2010 ).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Лаишеван кӀоштан нах беха меттигаш
Медведка (Лениногорскан кӀошт)

**Медведка** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Лениногорскан кӀоштара эвла.
## Климат
Климат барамехь-континентан ю, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль (+18…+20&nbsp;°C), уггаре шийла — январь (−13…−14&nbsp;°C). 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 12  стаг (2010 ).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Лениногорскан кӀоштан нах беха меттигаш
Обург (малар)

**Обург**— уксусан а чайан а, малара. Диъ чайан дакъа а цхьаъ уксусан дакъа маларх ду.

## Истори

*Обругаш* а малара чӏогӏа хӏажа и цӏа дала. Иза суьйлийн ду а кэллаь иза Нохчийчоьх 1960-гӀа цӏхӏана.
Коноваловка (Самарин область)

**Коноваловка** () — Россин Федерацин Самарин областан Борскан кӀоштара эвла.
## Климат
Эвла йу барамера шораллера континенталан климатан асанехь, шен амалехь арктикан а, тропикан а а хӀаваъ кхачар а долуш. ГӀоролаш йоцу мур Ийдалан тогӀенехь лаьтта йуккъера барам 159 дийнахь, 29 апрелера 4 октябрь кхаччалц, амма гӀеххьа галл а долу оцу тӀиера цхьацца шерашкахь. Иштта, 1967 ш. тӀаьххьара бӀаьстенан гӀоролаш хилира 4 июнехь, ткъа 1950 ш. хьалхара гуьйренан гӀоролаш 14 сентябрехь хилира. ГӀоролаш цахуьлу мур бозу рельефан хьолах. Кхузахь йогӀу шарахь 500 мм йочанаш. Йочанаш цхьабосса цайаро сих-сиха йокъаллаш хӀиттайо. Йокъаллаш алсама хуьлу май беттан шолгӀа а, кхоалгӀа а декадашкахь, июнан хьалхарчу декадехь а, цасоццаш йочанаш хуьлу – дукха хьолахь январехь а, февралан хьалхарчу а, шолгӀачу а декадашкахь, ткъа кхин а октябран шолгӀачу декъехь – ноябран хьалхарчу декадехь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 937 адам леррана 2010 шарахь.

## Сахьтан аса

Эвла йу Самарин хенан сахьтийн асехь. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябрехь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).  Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Борскан кӀоштан индексаш 

Категори:Борскан кӀоштан нах беха меттигаш
Елаур (Ульяновскан область)

**Елаур** () — Россин Федерацин Ульяновскан областан Сенгилейн кӀоштара эвла.
## Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Сенгилейн кӀоштан индексаш

Категори:Сенгилейн кӀоштан нах беха меттигаш
Егоркино (Чуваши)

**Егоркино** (, ) — Чувашин Ядрин кӀоштара эвла.

Поштан индекс — 429082. ОКАТО - 97253810002. Код КЛАДР - 2102000002900.

Налоган органан код  - 2136.

## Бахархой
Бахархойн дукхалла 82 стаг ( 2010 шо) .

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: чувашаш (97,22%).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*Чувашин энциклопеди.

Категори:Чувашин Ядрин кӀоштан нах беха меттигаш
Октябрина (Свердловскан область)

**Октябрина** () — Свердловскан областан Богдановичан гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (86%), украинаш (6%), марийш (9%), удмурташ (5%).

## Билгалдахарш

Категори:Богдановичан гӀалин гуо нах беха меттигаш
Категори:Свердловскан областан нах беха меттигаш
Рождественски (Екатериновкан кӀошт)

**Рождественски** () — Россин Федерацин Саратовн областан Екатериновкан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Екатериновкан кӀоштан индексаш 

Категори:Екатериновкан кӀоштан нах беха меттигаш
Зюзино (Удмурти)

**Зюзино** () — Россин Федерацин Удмуртин Шарканан кӀоштара эвла.
## Климат
Лаьтта къилбаседа бараман асанехь, Еврази материкан кӀоргенехь, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн хӀордашна генахь. Цундела цуьнан климат барамера континенталан йу дехачу шийлачу Ӏашца, йовхачу аьхкенца, дика къаьстачу шеран заманашца бӀаьста а, гурахь а. Атлантикин Ӏапказ тӀиера кхуза йогӀу йовха хӀаваъ. Аьхка цуо йахьа йочанаш, йовхо лагӀйо, ткъа Ӏай ло дахьа, шелонаш лагӀйо, йовхонаш йахьа. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь йу Самарин хан лелаш. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябряхь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).  Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Шарканан кӀоштан индексаш

Категори:Шарканан кӀоштан нах беха меттигаш
Зангар-Куль

**Зангар-Куль** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Рыбни Слободан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 114  стаг (2010).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Рыбни Слободан кӀоштан нах беха меттигаш
Богатые Сабы

**Богатые Сабы** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Сабин кӀоштара эвла.
## Климат
Климат барамехь-континентан ю, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль (+18…+20&nbsp;°C), уггаре шийла — январь (−13…−14&nbsp;°C). 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 7669  стаг (2010).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Сабин кӀоштан нах беха меттигаш
Тетюши (Мордови)

**Тетюши** () — Россин Федерацин Мордовин Атяшеван кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат билгалйолу шен Оьрсийн акъарийн йуккъера бараман асанера физика-географин хӀоттамца, ткъа цуьнан амалехь ду хаа а луш шеран заманаш хийцайалар. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Атяшеван кӀоштан индексаш 

Категори:Атяшеван кӀоштан нах беха меттигаш
Call of Duty: Ghosts

***Call of Duty: Ghosts*** () — Raven Software а Neversoft а гӀоьнца  Infinity Ward компанес кхоьллина Call of Duty серийн 10-гӀа ловзаргаш, Activisionан арахоьцуш ду PC, PS3, Xbox 360, PS4, Xbox One а Wii U а платформийн. Арадаьлла 2013 шаран 5 ноябрехь.

Категори:Компьютеран ловзарш
Евлево (Шатуран кӀошт)

**Евлево** () — Россин Федерацин Москохан областан Шатуран кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Шатуран кӀоштан индексаш 

Категори:Шатуран кӀоштан нах беха меттигаш
Артамоновка (Абдулинан кӀошт)

**Артамоновка** () — Россин Федерацин Оренбурган областан Абдулинан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат континенталан йу, йовха, бекъа мехашца, шийлачу Ӏаьнца, дика лаьттачу луон чкъоьраца. Ӏа къаьста гуттара а дацаре температурашца а, луьра шелонашца а. Аьхке дийнахь йекхна, йовха, алссама июлехь. Вегетацин мур 180 де гергга ду. Климатан амалийн сипатех йу йокъаллаш. Аьхка хуьлу йочанаш латта худа а ца кхуьу, хӀунда аьлчи лакхара хӀаваан температураш уьш чехка Ӏаьнаре йоху. Махкахь йочанаш цхьабосса ца хуьлу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Абдулинан кӀоштан индексаш 

Категори:Оренбурган областан Абдулинан кӀоштан нах беха меттигаш
Ардатов (Нижни Новгородан область)

**Ардатов** () — Россин Федерацин гӀалин кепара эвла, Нижни Новгородан областан Ардатован кӀоштан административан центр.

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 9488 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Нижни Новгородан областан Ардатован кӀоштан нах беха меттигаш
Мечасово

**Мечасово** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Ардатован кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан). 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 20 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Нижни Новгородан областан Ардатован кӀоштан нах беха меттигаш
Михеевка (Челябинскан область)

**Михеевка** () — Челябинскан областан Миассан гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (99%).

## Билгалдахарш

Категори:Миассан гӀалин гуо нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Виноградовка (Приморьен мохк)

**Виноградовка** () — Приморьен мехкан Анучинан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (93%), украинаш (8%).

## Билгалдахарш

Категори:Анучинан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Помелиха (Кировн область)

**Помелиха** () — Кировн областан Подосиновецан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: даиман Ӏаш нах бац.

## Билгалдахарш

Категори:Кировн областан дӀатесна нах беха меттигаш
Категори:Кировн областан Подосиновецан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Дубовка (ГӀезалойчоь)

**Дубовка** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Бавлин кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 10  стаг (2010).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий 10.

## Билгалдахарш

Категори:Бавлин кӀоштан нах беха меттигаш
Хватовка (Саратовн область)

**Хватовка** () — Россин Федерацин Саратовн областан Базарни Карабулакан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Базарни Карабулакан кӀоштан индексаш 

Категори:Базарни Карабулакан кӀоштан нах беха меттигаш
Бестужево (Ульяновскан область)

**Бестужево** () — Россин Федерацин Ульяновскан областан Новоспасскан кӀоштара эвла.
## Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Новоспасскан кӀоштан индексаш

Категори:Новоспасскан кӀоштан нах беха меттигаш
Истомино (Удмурти)

**Истомино** () — Россин Федерацин Удмуртин Завьялован кӀоштара эвла.
## Климат
Лаьтта къилбаседа бараман асанехь, Еврази материкан кӀоргенехь, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн хӀордашна генахь. Цундела цуьнан климат барамера континенталан йу дехачу шийлачу Ӏашца, йовхачу аьхкенца, дика къаьстачу шеран заманашца бӀаьста а, гурахь а. Атлантикин Ӏапказ тӀиера кхуза йогӀу йовха хӀаваъ. Аьхка цуо йахьа йочанаш, йовхо лагӀйо, ткъа Ӏай ло дахьа, шелонаш лагӀйо, йовхонаш йахьа. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь йу Самарин хан лелаш. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябряхь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).  Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Завьялован кӀоштан индексаш 

Категори:Удмуртин Завьялован кӀоштан нах беха меттигаш
Коробейниково (Балахнан кӀошт)

**Коробейниково** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Балахнан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 27 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Балахнан кӀоштан нах беха меттигаш
Липовки (Невелан кӀошт)

**Липовки** () — Россин Федерацин Пскован областан Невелан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Невелан кӀоштан индексаш 

Категори:Пскован областан Невелан кӀоштан нах беха меттигаш
Богородск (Коми)

**Богородск** () — Коми Республикин Корткеросан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: комий (96%).

## Билгалдахарш

Категори:Корткеросан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Коми Республикин нах беха меттигаш
Дель Пино, Анна Рита

**Анна Рита Дель Пиано ** (официальни цӀе **Анна Рита Виапиано**, ; йина 1966 шеран 26 июлехь, Кассано-делле-Мурдже) — Италин киноактриса а, театран режиссёр а.

## Билгалдахарш

Категори:Францин актрисаш
Категори:Италин актрисаш
YouTube

**YouTube** (МФА: ; ингл. «» — хьо, «» — биргӀа, телеканал) — нахан видеохостинган хьашташ кхочуш яш йолу сайт. Неха йиш ю шаьш яккхина видео чуяккха а, хьажа а, комментариш ян а, нахана яла а. Иза лелаян атта йолу дела YouTube ю дуьненахь массарелла гӀаръялла видеохостинг а, охьушберш дукхаллица дуьненахь кхозлугӀа сайт а. 2012 шеран январехь хӀора динахь 4 млрд стаг вара оцу сайтехь видео хьожуш. «Россин газетас» яздарехь, 51 млн стаг я аудиторин 2 % Россера ву.

## Литература
* 
* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* YouTube 
* 
* WhatStat — рейтинг и статистика русскоязычных каналов YouTube.

Категори:Сайташ
Мирни (Богородскан кӀошт)

**Мирни** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Богородскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан). 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 7 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Нижни Новгородан областан Богородскан кӀоштан нах беха меттигаш
Зеленцово (Правдинскан кӀошт)

**Зеленцово** () — Россин Федерацин Калининградан областан Правдинскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат хӀордан йу, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь UTC-н дӀахилар +3:00 йу. Кхузара хан Москохан хенал 1 сахьт башха йу, Аьхка Балтикайистера республикашкахь а кхин Финляндехь а, Исраилехь а, Туруойчохь а, Украинехь а, Белоруссехь а йолу хенаца нийса йу. Йукъара Европин хенал +1 сахьт башха йу. Ӏай Йукъара Европин хенал +2 башха йу..

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Правдинскан кӀоштан индексаш 

Категори:Правдинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Беленки (Ульяновскан область)

**Беленки** () — Россин Федерацин Ульяновскан областан Цильнан кӀоштара эвла.
## Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Цильнан кӀоштан индексаш 

Категори:Цильнан кӀоштан нах беха меттигаш
Call of Duty: Advanced Warfare

***Call of Duty: Advanced Warfare*** — High Moon Studios а гӀоьнца  Sledgehammer Games компанес кхоьллина Call of Duty серийн 11-гӀа ловзаргаш, Activisionан арахоьцуш ду PC, PS3, Xbox 360, PS4, Xbox One а Wii U а платформийн. Арадаьлла 2014 шаран 4 ноябрехь.

## Билгалдахарш

Категори:Компьютеран ловзарш
Ковернино (Ковернинан кӀошт)

**Ковернино** () — Россин Федерацин эвла, Нижни Новгородан областан Ковернинан кӀоштан административан центр.

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 6892 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Ковернинан кӀоштан нах беха меттигаш
Талица (Бабушкинан кӀошт)

**Талица** () — Россин Федерацин Вологдин областан Бабушкинан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бабушкинан кӀоштан индексаш 

Категори:Вологдин областан Бабушкинан кӀоштан нах беха меттигаш
Мокино (Удмурти)

**Мокино** () — Россин Федерацин Удмуртин Балезинан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Лаьтта къилбаседа бараман асанехь, Еврази материкан кӀоргенехь, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн хӀордашна генахь. Цундела цуьнан климат барамера континенталан йу дехачу шийлачу Ӏашца, йовхачу аьхкенца, дика къаьстачу шеран заманашца бӀаьста а, гурахь а. Атлантикин Ӏапказ тӀиера кхуза йогӀу йовха хӀаваъ. Аьхка цуо йахьа йочанаш, йовхо лагӀйо, ткъа Ӏай ло дахьа, шелонаш лагӀйо, йовхонаш йахьа. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь йу Самарин хан лелаш. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябряхь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).  Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Балезинан кӀоштан индексаш

Категори:Балезинан кӀоштан нах беха меттигаш
Караси (Балакован кӀошт)

**Караси** () — Россин Федерацин Саратовн областан Балакован кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Балакован кӀоштан индексаш 

Категори:Балакован кӀоштан нах беха меттигаш
Алибеков, Сайд-Ахмед

**Сайд-Ахме́д (Саид Ахмедович) Алибе́ков** (1910 шо, Соьлжа-ГӀала, Нохчийчоь, Теркан область, Россин импери — ?) — Гуьмсен милицин зуламан толлийлин хьаьким, гвардин лакхара лейтенант, 2-гӀа Белорусин фронтан 50-гӀа армин 95-гӀа гӀашлойн Лакхара Днепран ЦӀен байракхан дивизин 13-гӀа къаьстина талламан взводан командир.

## Биографи
Алибеков вара Гуьмсехь зуламан толлийлан хьаьким. Цо бехк боцуш тоьпаш тухуш кхел йина стаг вадитир. Цун дела Алибековн 10 шо хан туьхуьр.

1942 шарахь иза вара шен лаамца тӀамтӀе хаьжина гӀудан роте. ТӀом дика бар бахьнехь цун тӀера лаьцна хилар дӀадайира. Иза кхоьчу бӀахьойн декъе веккхира.

Алибеков Сайд-Ахмедан йелла орденаш:
* Даймехкан тӀеман орден 2 даржан — 1943 шеран 15 октябрь; (орден № 32277)
* ГӀарваларан орден 3 даржан — 1943 шеран 21 декабрь;
* ЦӀен Седан орден — 1944 шеран 23 январь;
* ЦӀен Байракхан орден — 1944 шеран 8 март;
* ЦӀен Байракхан орден — 1944 шеран 30 октябрь.

Цунна йелла эскаран званиш:
* лахара лейтенант — 1944 шеран 13 февраль;
* лейтенант — 1944 шеран 2 апрель;
* лакхара лейтенант — 1944 шеран 7 ноябрь.

Цуьнан совгӀатан кехатан тӀехь йаздина дара:

Иза шозза хьалхатеттира Советски Союзан Турпалан цӀе йаларна. Амма шозза а иза къобал ца вир. 1945 шеран 13 июнехь иза дивизин могӀаман йукъара дӀавеккхира иза 1944 шеран 31 декабрехь отпускера схьацавар бахьнехь. Цул тӀаьхьа цунах лаьцна хӀума хууш дац.

## Хьажоргаш
* Свет далекой Звезды
* Документы заговорили… 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Мерлиновка (Нижни Новгородан область)

**Мерлиновка** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Лукоянован кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан). 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 252 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Лукоянован кӀоштан нах беха меттигаш
Лысково (Челябинскан область)

**Лысково** () — Челябинскан областан Октябрьскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (91%).

## Билгалдахарш

Категори:Челябинскан областан Октябрьскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Татаев, Ильяс Вахьидан воӀ

**Иле́с Вахи́дович Тата́ев** (1938 шеран 1 май, Йоккха АтагӀа, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн кинорежиссёр а, сценарист а, нохчийн кинематографин бухбиллинарг, скульптор, СССР кинематографистийн бертан декъашхо, Россин художникийн декъашхо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо, РСФСР исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо (1982 шо), Россин Федерацин Сийлахь художник (2008 шо).

## Биографи
Илес Татаев винера 1938 шеран 1 майхь Нохч-ГӀалгӀайн АССР Йоккхачу АтагӀахь. 1944 шарахь шен доьзаллаца цӀера веккхира иза. 1958 шарахь школа чекхйаьккхинчул тӀехь иза Нохчийн пачхьалкхан университетан филологин факультете деша вахара.

1964 шарахь университет чекхйаьккхичул тӀехь иза режиссёран болх бан волавелира Соьлжа-ГӀалин телевиденехь. 1968 шарахь цо чекхйаьккхира Москвахь йолу сценаристийн а, режиссёрийн а лакхара курсаш. Цо йаьккхина 30 сов эшеран а, фольклоран а, исбаьхьаллин а, документальни а фильм. 1982 шеран 30 октябрехь цунна йелира «РСФСР исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо» цӀе.

1995 шарахь цо дакъа лецира Нохч-ГӀалгӀайн киностуди кхуллуш а, цул тӀехьа оцу студин директор а, режиссёр а хилира. 1996 шарахь цӀахь чоьлхе хьал хилар бахьнехь иза Москва дӀавахара.

Кинохь беш болу белхаца цхьана иза ву дечигах скульптураш яш. Цуьнан гайта хӀоттамаш хилира дукха Россин гӀаланашкахь. Цьунан скульптураш йу дукха пачхьалкхийн а, долахь йолу а гулдарашкахь АЦШ а, Европехь а, Гергара Малхбалехь а. 2005 шарахь цуьнан гайта хӀоттам хилира Пачхьалкхан Третьяковски галереехь. 2008 шарахь Татаеван йелира «Россин Федерацин Халкъан художник» цӀе.

Соьлжа-Г1алахь а, Москвахь а болх беш йу Татаеван галерейш.

## Фильмографи
;Исбаьхьалла фильмаш
* «Горская новелла» (1979 шо);
* «Когда отзовется эхо» (1988 шо);

;Эшеран фильмаш
* «Даймохк» (Земля отцов);
* «Илли»;
* «Эхо в горах»;
* «Вайнах»;
* «Голос гор».

;Документальни фильмаш
* «Танец — жизнь моя»;
* «Память древних бойниц»;
* «Долгожители»;
* «В стране башен».

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Илес Татаев
* 

Категори:Нохчийн художникаш
Категори:Нохчийн университет чекхйаьккхинарш
Татаев

**Татаев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Татаев, Илес Вахидович (1938) — кинорежиссер, сценарист, художник, нохчийн кинематографин бухбиллинарг, скульптор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо, РСФСР исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо, Россин Федерацин Сийлахь художник;
* Татаев, Ваха Ахмедович (1914—1977) — Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Лакхара Советан депутат, Нохч-ГӀалгӀайн АССР культурин министр.
----
* Татаева, Лариса — нохчийн некадархо.
Первомайск (Нижни Новгородан область)

**Первомайск** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Первомайскан гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 14525 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Первомайскан гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Хозино (Мари-Турекан кӀошт)

**Хозино** () — Россин Федерацин Марий Элан Мари-Турекан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Мари-Турекан кӀоштан индексаш 

Категори:Мари-Турекан кӀоштан нах беха меттигаш
Широки (Ульяновскан кӀошт)

**Широкий** () — Россин Федерацин Ульяновскан областан Ульяновскан кӀоштара эвла.
## Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ульяновскан кӀоштан индексаш 

Категори:Ульяновскан областан Ульяновскан кӀоштан нах беха меттигаш
Мухамед-Мирзаев, Хаваджи

**Хаваджи (Хаважи) Мухамед-Мирзаев (Магомед-Мирзоев)** (1910 шо, Олхазар-КӀотар, Теркан область, Россин импери — 1943 шеран 4 октябрь, Луговка, Черниговн область, Украинийн ССР, СССР) — Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, дошло, пулемётчик, гвардин лакхара сержант, Советски Союзан Турпалхо.

## Биографи
Хаваджи Магомед-Мирзоев винера 1910 шарахь Олхазар-КӀотарехь къехон доьзаллехь. Цо чекхйаьккхира Соьлжа-ГӀалин хьехархойн училище. Цул тӀаьхьа цо болх бира шен юртан школехь хьехархо а, директор а.

ТӀамтӀе вахара 1941 шеран сентябрехь. Иза вара Йуккъера фронтан 61-гӀа армин 7-гӀа дошлойн корпусан 16-гӀа гвардин дошлойн дивизин дошлойн полкехь 3-гӀа эскадронан взводан командиран гӀонча.

1943 шеран сентябрехь Хаваджи хьалхарчарна йукъахь Днепран аьтту бердан деха велира. Цо шен пулемётца берд мостагӀах цӀанйира. И бахьнехь цуьнан эскаран дакъа хих дехьа бовла аьтто хилира. Хаваджин кхо чов йира, амма иза йуха ца велира. Цо 144 фашист хӀаллаквира. И хуьнар бахьнехь 1944 шеран 15 январехь Хаваджи Магомед-Мирзоевн йелира Советски Союзан Турпалан цӀе (веллачул тӀехь).

Цуьнан виъ ваша вахара тӀамтӀе. Царех шиъ бен цӀа ца веара.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* Хаваджи Магомед-Мирзоев

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Рудня (Красни Кутан кӀошт)

**Рудня** () — Россин Федерацин Саратовн областан Красни Кутан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Саратовн областан Красни Кутан кӀоштан индексаш 

Категори:Саратовн областан Красни Кутан кӀоштан нах беха меттигаш
Успенье (Волоколамскан кӀошт)

**Успенье** () — Россин Федерацин Москохан областан Волоколамскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Волоколамскан кӀоштан индексаш 

Категори:Волоколамскан кӀоштан нах беха меттигаш
Полом (Глазован кӀошт)

**Полом** () — Россин Федерацин Удмуртин Глазован кӀоштара эвла.
## Климат
Лаьтта къилбаседа бараман асанехь, Еврази материкан кӀоргенехь, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн хӀордашна генахь. Цундела цуьнан климат барамера континенталан йу дехачу шийлачу Ӏашца, йовхачу аьхкенца, дика къаьстачу шеран заманашца бӀаьста а, гурахь а. Атлантикин Ӏапказ тӀиера кхуза йогӀу йовха хӀаваъ. Аьхка цуо йахьа йочанаш, йовхо лагӀйо, ткъа Ӏай ло дахьа, шелонаш лагӀйо, йовхонаш йахьа. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь йу Самарин хан лелаш. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябряхь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).  Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Глазован кӀоштан индексаш 

Категори:Глазован кӀоштан нах беха меттигаш
Мериново (Семёнован гӀалин гуо)

**Мериново** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Семёнован гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан). 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 41 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Семёнован гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Батуриха (Октябрьскан кӀошт)

**Батуриха** () — Россин Федерацин Костромин областан Октябрьскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Эвла йу Оьрсийн акъари тӀехь, йекъна хин тогӀенаш. Кхузахь климат барамера континенталан йу, Ӏа – ло долуш, шийла, аьхке – йовха. Алссам хьоькху къилба-малхбузера мехаш. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Октябрьскан кӀоштан индексаш 

Категори:Костромин областан Октябрьскан кӀоштан нах беха меттигаш
Лушниково (Нижни Новгородан область)

**Лушниково** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Сосновскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 0 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Нижни Новгородан областан Сосновскан кӀоштан нах беха меттигаш
Куженер (Марий Эл)

**Куженер** () — Россин Федерацин Марий Элан Куженеран кӀоштан административан центр.
## Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Куженеран кӀоштан индексаш 

Категори:Куженеран кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белхан категори