open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1176 шо

## Хиламаш

* 17 сентябрь — Туркоша-сельджукаша хӀаллак до Византин эскар Фригехь Мариокефалонан гергахь (Жима Ази).
* Мануил I Комнина Доривлей а, Сувлей а гӀопаш йоьгӀна, тӀаккха болийна сельджукашна дуьхьала боккха тӀом, Иврицан чӀожехула тӀелетира Иконийн. Сельджукаш Мириокефалехь цӀеххьана тӀелетира румхошна, церан лагеран гуо бина, эскар хӀаллак дира. Мануила барт бира  Дорилей а, Сувлей а йохор йолуш. СельджукгӀара дӀатетта болийра византихой бердйистте.
* Аль-Ӏадил I-чо керста-коптийн гӀаттам охьатаӀабо  Коптос шахьрахь, 3000 гергга царех ирх ухку йерриг шахьрара дитташ тӀехь.
* Салахь ад-Дина керла иэшам бина ЗанггӀарна.
* Ассасинаш йуха а гӀоьртира Салахь ад-Дин виен, амма аьтту ца белира. Цуо гуо лецира церан гӀопан Масьяфан, цул тӀаьхьа йухавелира машар бина.
* 29 май — Леньянора тӀом. «Ломбардин лигин» эскаро толам баьккхира Фридрих I Барбароссин эскарна тӀехь. Лев Генрих имперехь законехь вац аьлла кхайкхийна.
* 1176 (йа 1164) — Велла тайчжиутийн Борджигин тайпанара  Есугей-баатур. Цуо кхоьллина Онон эркан тогӀенера улус йоьхна. Есугейн кӀант Тэмуджин кхерста волавелла.
* Владимиран-Суздалан олаллин эла хӀоьттина Всеволод Боккха Бен.
* 27 июнь — Липицкан тӀом. Эло Всеволод Юрьевича («Боккха Бен») шен ваша Владимиран эла Михаил Юрьевич веллачул тӀаьхьа хӀаллак вира новгородан эла Мстислав Ростиславич.
* Киевн Русан доккха зулам хилла половцех. Черниговн эло Святослав Всеволодовича цунах аьтту баьккхина дӀалецира киевн Ӏарш. Цунна бийца мотт карийра РостиславгӀаьрца, тӀаккха Роман Ростиславич цӀавирзира Смоленске.
* Рязанан элица тӀом, Москох йагийна.

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1176 шарахь]]*
* Леопольд VI (Австрин герцог)

## Белла
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1176 шарахь]]*
* Маттиас I (Лотарингин герцог)
* Ричард Пемброк
* Афанасий Затворник — Оьрсийн килсан шех тера кхин воцург.
* Ибн Асакир, Димашкъан историк.

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш
Пен

**Пен** — архитектуран а, гӀитшлойаран а структуран элемент, цуо кхуллу гӀишлонан арахьара йа чохь периметр вертикал тайпа дӀакъовлуш йолу конструкци, цуо дӀакъовлу хӀусам аренах йа уллера чоьнех.

## Билгалдахарш

Категори:Пенаш
Матросски

**Матро́сски** — Керла Латта (Росси) архипелаган йукъара шиъ гӀайре. ЙукъабогӀу Красноярскан мехкан Таймыран Долганойн-Ненцойн кӀоштан.

## Билгалдахарш

Категори:Керла Латта архипелаган гӀайренаш
Категори:ЛаптевгӀеран хӀордан гӀайренаш
Николаевка (Измаилан кӀошт)

**Николаевка** () — Украинин Одессин областан Измаилан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Одессин областан индексаш 

Категори:Измаилан кӀоштан нах беха меттигаш
1066 шо

## Хиламаш

* 6 январь — Гарольд Годвинсонах Ингалсан паччахь хуьлу.
* Ингалсан паччахьо Гарольд II-гӀачо йалайо Эдита, Эльфгаран йоӀ.
* Сентябрь — Ингалсан къилбаседехь доьссина Буьрса Харальдан а, Тостиган а эскар. Йоркехь Эдвинан а, Моркеран а тӀехь толам баьккхина.
* 25 сентябрь — ингалсан паччахьан Гарольд II-гӀачун а, Норвегин паччахьан Харальд III Буьрсачун а, Тостиган а йукъара Стамфорд-Бриджера тӀом.
* 1066—1093 — Норвегин паччахьо Харальд III Буьрсачун кӀанта Олаф III Тийна, дӀабаьхьна Норвегин керста йаран болх.
* 1066—1069 —Норвеги паччахь Магнус II Когаш берзина. Олафца цхьаьна урхалча.
* 28 сентябрь — коьртехь герцог Вильгельм волу норманнаш биссира Ингалсера Певенсехь. Норманди Ингалс йаккха йолайелира.

* 14 октябрь — **[[Гастингсера тӀом]]**. Ингалсаксонийн эскар ийшира. Паччахь Гарольд а, цуьнан вежарий Гирт а, Леофвин а кхелхира. Лондон норманнаша йаьккхира. Гарольдах йисина жеро пхеа бераца йедира малхбузехьа.
* 25 декабрь — Вильгельман таж тиллар.
* 1066—1087 — Ингалсан паччахь Вильгельм I Мехкашдахархо (1027—1087).
* Руман папас Александр II-гӀачо къобал до Вильгельм тӀелатар.
* Сельджукийн султанатехь Ӏедалехь ву мохк бохарх кӀелхьара боккху визирь Низам аль-Мульк (1017—1090) (1063 шарахь дуьйна визирь).

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1066 шарахь]]*
* Аль-АфдӀаль ШахӀаншахӀ

## Белла
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1066 шарахь]]*

* Гарольд II Годвинсон, ингалсан тӀаьххьара ингалсаксонийн паччахь.
* Эдуард Дохковолург, ингалсан паччахь.

## Хьажа кхин а
Аьчканекъахо

Цхьайолу аьчканекъан говзаллаш: локомотиван машинхо, машинхочун гӀоьнча, некъаш тергалдархо, станцехь дежурни, электромеханик СЦБ, цӀерпоштан диспетчер, дӀаэцархо, пассажирийн вагонан гечанга, пассажирийн цӀерпоштан электромеханик, пассажирийн цӀерпоштан хьаькам, вагонашка хьожург, ПТО оператор, контактийн машанан электромонтёр, энергодиспетчер  — уьш берриш  **аьчканекъахой** бу.

Говзаллин Ӏида — Аьчканекъахойн де, Россин Федерацехь даздо хӀора шеран августан хьалхарчу кӀиран дийнахь.

## Хьажа кхин а
* ЦӀерпоштнекъан эскарш
* Россин ТӀН цӀерпоштнекъан эскарш
* Социалистийн Къинхьегаман Турпалхойн — цӀерпоштнекъахойн исписка

Категори:ЦӀерпоштнекъан говзаллаш
Аьчкапхьар

**А́ьчкапхьа́р** — довха металл кечдо пхьар.

## Аькапхьеран говзалла
Аьчкапхьеран белхан коьрта гӀирс — металлаш: эчиг (болам), ткъа кхин а цӀеста а, цуьнан лаламаш (борза…), даша, мехала металлаш. Аьчкапхьеран говзаллин йукъадоьду: паргӀата тусар, аьчкапхьеран тӀелатор, лалор, цӀестаца хӀума латор, йовхонца металл тодар, кхин дӀа а.

## Истори
### ЦӀестан бӀешо

Адамаша карадерзийна хьалхара металлаш дара деши, дети, цӀеста, цуьнан лаламаш. Иза доьзна дара и металлаш бӀелиг кепара хиларх, химин агӀора чӀогӀа хиларх, шийлачу хьолехь уьш кечдан атта хиларх. ЦӀеста атта лаларо, цунах адамо лало дуьххьарлера металл дира. Карийна шира цӀестин гӀирсийн терахь хӀоттийна вайн эрал VII эзар шо хьалха аьлла. Уьш кечлуш ухку хазаллаш йара бӀелиган цӀестах йина (туьтиш, чӀепа экъанех йина турбанаш.). Цул тӀаьхьа йукъадолу металлургин цӀеста а, цӀестан кхечу металлашца лаламаш а (хӀоттаме ца хьоьжуш, историкаша борза олу). Нисса лаламаш (мышьякан, гӀелин, кхин а борзанаш), уьш чӀогӀа хиларна а, даа атта ца даларна а, технологин металл санна хьалхара меттиге хӀоьттира (белхан гӀирсан материал). Уьш хилира кхоллалучу лаламийн металлургин бух.

ЦӀеста тӀехула долу маьӀданан меттигаш дукха йац. Шира дуьне кхиарна ладаме йолу цӀеста доккху меттигаш йара Жима Азехь, цигара бахархоша дуьххьала карайерзийра цӀеста даккхаран а, лалоран а говзалла. Иштта, цӀестан маьӀда кӀезиг долу Мисара, иза чудохьура Синайн ахгӀайрен тӀера. Шира мисархоша цӀеста билгалдоккхура «анх» иероглифца, цуо билгалдоккхура гуттаренна дахар, Венера планета, стен хӀума. ЦӀестан желтойн цӀе «халькос» йу, иза тиллина Эвбей гӀайренан коьртачу гӀалин цӀарах, оцу гӀайрен тӀехь дара цӀестан маьӀданаш, цигара шира желтойш доккхура цӀеста. Руман, цул тӀаьхьа латинан металлан цӀе «купрум» схьадолу Кипр гӀайренан латинан цӀарах (шен рогӀехь, иза схьадолу ассирийн «кипар» = цӀеста). Коьртаниг гӀайренан тӀехь цӀеста доккхура, арадоккхура гӀорзанашкахь, бугӀан некъан кепара. Гергахь долчу мехкашка, масала Шема, арадоккхура маьӀда. Цунах лаьцна дуьйцу Рас-Шамрехь карийначу маьӀдано (схьадалар чӀагӀдо анализаша).

## Хьажоргаш

* История изготовления кованых изделий 
* Словарная статья «Аьчкапхьар» в 2-х т. энциклопедии «Мифы народов мира»
* Образ хромого аьчкапхьара в мифологии
* Мир ковки — сайт для аьчкапхьаров и интересующихся ковкой
* Журнал о металле — журнал Творческого союза «Аьчкапхьары и мастера художественного металла Украины» 

Категори:Ширйелла говзаллаш
Категори:Аьчкапхьеран говзалла
Аьшкал

**Аьшкал**  — йисташ хьалайерзийна жима бел йа апари кепара куьйган белхан гӀирс.

## Кепаш
* Нехаш лелориг — лелабо нуй, девзаг хьокхуш. Нехийн дакъа долу башха аьшкалан патент йаьккхина 1858 шарахь америкахочо Макнил Томаса.
* Ӏена сурсатийн — махлелоран меттигашкахь йухкуш.
* КӀоранна — Ӏуьргаш долу келапашца.
* Къовкъаршна.
* Бешан-хасбешан.
* Берийн аьшкал — гӀамаран ор чохь ловза.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Белхан гӀирсаш
Категори:ЦӀанонан гӀирс
Аьшна

**Аьшна** — лаьттах бина майда йолу барз; йистехь терхьа йолу ана йа мелла а таьӀна майда:
* Аьшна, архитектурехь — кечбинчу бух тӀера йиллина цӀенкъа (дукхаха дерг гӀортолаш тӀехь).
* **Аьшна** паркашкахь а, бошмашкахь а — Ӏаламо кхоьллина йа куьйга йина ана майда.
* Лаьтта тӀехь аьшнаш хуьлу эркийн, Ӏаьмнийн, хӀордан. Уьш кхоллайелла геологин тӀехлура хишшан, структурин башхаллийн болх бахьнехь, йоьзна геологин хӀоттамах:
** Абразин аьшна
** Эркан аьшна.
** Ӏаьмнийн аьшна.
** ХӀордан аьшна.
** Арайаьккхина аьшна.
* Аьшнин латталелор — Ламанан басехь тайп-тайпана тӀегӀанашкахь латта чудухкуш майда йина латт лелор.

## Билгалдахарш
Бага (маьӀнаш)

**Бага (маьӀнаш)**:

* **[[Бага (дитт)]]** () — баганан доьзалера баганан тайпана дитт.
** Бага — кӀохцалгаш долу, Ӏай а сийна лаьтта диттан геннаш.
* **[[Бага (меже)]]** – йуург чуоьцу йуьхь тӀера Ӏуьрг.
* Бага — португалин кемсийн сорт.
* Бага — Чоьхьара Кавказера дуган цамгар

## Топоним
* Бага — ХӀиндин Гоа штатера поселок, штатан туристийн йаккъийн а, клубийн дахаран а центрех цхьаъ.
* **[[Бага (Гуьржийчоь)]]** () — Гуьржийчоьнан Мцхета-Мтианетин Душетин муниципалитетан эвла.
* Бага— ламанан ГӀирмера йуккъера бешеран чӀагӀо.
* Бага — Севастополан Балаклаван кӀоштан Новобобровски эвлан хьалхара цӀе.
* Бага — ГӀирмера эрк.
* **[[Бага (муниципалитет)]]** - Испанин муниципалитет а, шахьар а
* Бага —Нигерин Борно штатан шахьар.

## Адамаш
* Бага — вайн эрал III бӀешарахь хилла Мавретанин паччахь.
* Бага, Алексей Анатольевич (вина 1981) — белоруссин футболист а, тренер а.
* Бага, Дмитрий Анатольевич (вина 1990) — белоруссин футболист.
* Бага, Жюль (вина 1987) — камерунан футболист.

## Этноним
* Бага —Африкера къам.
Чухчахьера

**Чухчахьера** () — стигалан Къилбаседа эхиган полюсан гергара седарчийн гулам. Стиглахь дӀалоцу 255,9 квадратан градусан майда, чохь бу бӀаьрго лоцу 25 седа.

Чухчахьерин чохь тахана лаьтта Дуьненан Къилбаседа полюс, Къилбаседин маьӀиган бохаллин барамехь 40'. 2103 шарахь прецесси бахьнехь и барам лагӀлур бу 27’37".

## Седарчий
Уггаре къегина гуламан седарчий:
* Къилбаседа (α UMi). Седин барам 2,03
* Кохаб (β UMi). Гуш болу седин барам 2,08m. Вайн эрал хьалхара 2000 шерера вайн эрал хьалхара 500 шо кхаччалц Кохаб хилла уггаре гергара седа Дуьненан Къилбаседин полюсан, къегина седа а, ловзийна къилбаседин роль, иза гайтина цуьнан Ӏаьрбийн цӀеран чохь *Кохаб-эль-Шемали* (Къилбаседа).
* Феркад (γ UMi). Седин барам 3,05m.
* Йильдун (δ UMi). Гуш болу седин барам 4.36m.
* Уроделус (ε UMi). Кхин а Цирциторес. Гуш болу седин барам 4,20m.
* Алиф аль Фаркадин (ζ UMi). Гуш болу седин барам 4,274m.
* Анвар аль Фаркадин (η UMi). Кхин а Алласо. Гуш болу седин барам 4,956m.

## Астеризмаш
**[[Жима Чами]]** астеризмо стиглахь кхуллу амале дагахь лаьтта кеп. Йукъалоцу ворхӀ седа — α (Полюсан), β (Кохаб), γ (Феркад), Чухчахьерин δ, ε, ζ, η. Жима Чамино шен кепаца дагайоуьйту Боккха Чами астеризм, иза лаьтта ВорхӀ вешин ворхӀ седа гуламан гена йоццуш.

Чамин йистера ши седа (Кохаб а, Феркад а) шеш гойту **Полюсан Хой** астеризм.

## Истори

Гай Юлий Гигина чӀагӀдарца, антикин астрономин йукъа и седарчийн гулам балийна Милетан Фалеса, иза Клавдий Птолемейн «Альмагест» седарчийн стиглан каталогана йукъатуьйхира.

ВорхӀ вешин ворхӀ седа гулам желтойша лорура нимфа Каллисто, ткъа Чухчарийн гулам — цуьнан жӀаьла. Желтойн мифашца, Зевса лейина нимфа Артемида, Каллисто. Цуо вина кӀант Аркад. Нимфа а, шен бер а чӀирах хьалхадоккхуш, Зевса хьалабаьхна уьш стигла, Каллисто — Чухчахьера йина, ткъа кӀант — Волопас вина.

## Стиглахь лахар

Россехь дерриг шарахь го седарчийн гулам. Къилбаседа (Чухчахьерин α) карбархьама, ойланца дӀайахьа йеза Меракан (ВорхӀвешин ворхӀ седин β) а, Дубхен (ВорхӀвешин ворхӀ седин α) йукъара йукъаметтиг цуьнан йохаллин 5-зза совйолу. Россин уггаре къилбаседин кӀошташкахь гуламан декъан кульминаци хуьлу зенитан областехь, ткъа йисинчу меттигашкахь йерриг хенахь а къилбаседехь хуьлу.

## Хьажа кхин а
* Чухчахьера гуламан седарчийн исписка

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш

* 
* 


Категори:Катастеризмаш
Райт, Делон

**Райт Делон Реджиналд** (; ) — америкин профессионалан баскетболхо, ловзуш ву КъБА «Атланта Хокс» клубехь. Ловзуш ву ловзар дӀахьо а, тӀелета а турслочун позицехь. Хаьржира 2015 шеран КъБА драфтехь 20-гӀа лоьмарца.

## Профессионалан карьера
### «Торонто Рэпторc» (2015—2019)
2015 шеран 25 июнехь Райт хаьржира КъБА драфтехь 20-гӀа лоьмарца «Торонто Рэпторс» клубо. 2015 шеран 3 июлехь цуо керлачу ловзархочун контрактан куьг йаздира «Рэпторсца». 2016 шеран 8 апрелехь, «Торонтон» седарчаша Дерозан Демара а, Лоури Кайла а садоӀучу хенахь, Райт кхоьссира шеран рекордан 19 очко толаман матчехь «Индиана Пэйсерс» клубан тӀехь (111:98).

2016/2017 шеран доккхаха долу дакъа Райта йукъаха дитира аьтту белаш лазйар бахьнехь.

2018 шеран 3 январехь кхоьссинчу очкошца (25) а, схьаэцарца а (13) Райта хӀоттийра долара рекорд толам баьккхинчу матчехь «Чикаго Буллзан» дуьхьала (124:115), кхин а иза йара дуьххьарлера дабл-дабл Райтан КъБА карьерехь.

### Мемфис Гриззлис (2019)
2019 шеран 7 февралехь Райт а, Майлз Си Джей а, Валанчюнас Йонас а, 2014 шеран драфтан шолгӀа раундан харжам а хийцира «Мемфис Гриззлис» Газоль Марках. 2019 шеран 5 апрелехь Райта шен долара жамӀаллин рекорд карлайаьккхира, 26 очко а кхоьссина «Даллас Мавериксан» дуьхьаларчу матчехь, кхин а цуо йира карьерехь дуьххьарлера трипл-дабл 14 ассисташца а, 10 схьаэцарца а. Кхин а 2 де даьлча, 2019 шеран 7 апрелехь, Райта йира шолгӀа трипл-дабл (20 очко, 12 ассист, 13 схьаэцар). 2019 шеран 10 апрелехь Райта йира кхоалгӀа трипл-дабл (13 очко, 11 ассист, 11 схьаэцар).

### «Даллас Маверикс» (2019—2020)
2019 шеран 8 июлехь Райт сайн-энд-трейд схемица дехьавелира «Даллас Мавериксе», «Гриззлисан» Райтах драфтан шолгӀа раундера 2 харжам белира, Сатнам Сингхан драфт-бакъонаш а йелира.

### Детройт Пистонс (2020—2021)
2020 шеран 27 ноябрехь Райт кхаа агӀора хийцам бина «Оклахома-Сити Тандер» клубо дакъа лоцуш «Детройт Пистонсца» хийцира.

### «Сакраменто Кингз» (2021)
2021 шеран 25 мартехь Райт дӀавелира «Сакраменто Кингз» команде Джозеф Корица а, драфтан шолгӀа раундера харжамах а.

### Статистика Джи-Лигехь

### Статистика колледжехь

## Шен дахар
Райтан воккхаха волу ваша Дорелл ву, иза а левзина хьалха профессионалан тӀегӀанехь баскетболах.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль на сайте университета Юты

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:«Юта Ютес» ловзархой (баскетбол)
Категори:«Торонто Рэпторс» ловзархой
Категори:«Рэпторс 905» ловзархой
Категори:«Мемфис Гриззлис» ловзархой
Категори:«Даллас Маверикс» ловзархой
Категори:«Детройт Пистонс» ловзархой
Категори:«Сакраменто Кингз» ловзархой
Шевченко (Полтаван кӀошт)

**Шевченко** () — Украинин Полтаван областан Полтаван кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Полтаван областан индексаш 

Категори:Полтаван кӀоштан нах беха меттигаш
6-гӀа шераш

## Ладаме хиламаш
* 60-гӀа шерийн йуьхьиг — Эрмалойчоьнан паччахь Тигран VI чувахана Адиабенин, цуо тӀом баьккхина  Парфица. Парфихоша толам баьккхина баьччин Петан тӀехь.
* 60 шо — Боудикка коьртехь волу гӀаттам.
* 64 шеран июль — император Нерон волуш Румехь йоккха цӀе йалар.
* Руман экспедици Мероэ.
* Британехь Линдумера (Линкольнера) Эбораке (Йорке) кхаччалц Эрминан некъ биллар.

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:60-гӀа шераш
64 шо

## Хиламаш

### [[Руман импери]]
* Император: Нерон; консулаш: Гай Леканий Басс а, Марк Лициний Красс Фруги (ший а — плебейш); консулаш-суффекташ: Гай Лициний Муциан а, Квинт Фабий Барбар Антоний Макр (ший а — плебейш); проконсул: Луций Турпилий Декстер (Киренаикехь); прокуратор: Гессий Флор (ЙахӀудий).
* Нерон дуьххьара левзина Неаполера театрехь. Румехь йаккхий гӀишлошйаран йуьхьиг.
* 18 июль — Румехь йерриг аьлча санна шахьар хӀаллакйина йоккха цӀе йаьлла.
* Румах цӀе тасарна баьхке бина керстаниш хьийзор
* Асхьаб Сийлах Пётр хьостамашца дӀатоьхна 
* 64-66 — ЙахӀудийн сардал Гессий Флор.
* Кушанаша Таксила шахьар йаккхар.
* Нерона дӀайоккху Понтийн паччахьалла, схьатуху иза Руман имперех.
* Ша шена виенле Сенекас йаздина «ГӀиллакхе кехаташ» ().

### [[Хань (некъий)|Хань]] а, [[Хунну]] а
* Къилбаседа Хуннуш Цийчоьна тӀелатар.

## Белла
* Децим Юний Силан Торкват — руман пачхьалкхан гӀуллакххо, 53 шеран Руман империн консул, Нерона дийзийтира ша шен виен
*  — Цийчоьнан император-аьзни-консорт (25—57), император Гуан У-дин зуда 
* Клатей — сийлахь Ӏазапхо, Брешин епископ, Нерон волуш керстанаш хьийзочу хенахь Ӏазап дина
* Пётр Асхьаб — Ӏийса пайхамаран  шийтта асхьабех (мурдех) цхьаъ. Католикин килсехь лору дуьххьарлера Руман папа (кхечу версица — 67—68 шш.)
## Билгалдахарш

## Хьажа кхин а
КъБА дерриг седарчийн матчан уггаре мехала ловзархо

**КъБА дерриг седарчийн матчан Брайант Кобин цӀарах уггаре мехала ловзархо** () — КъБА дерриг седарчийн матчан уггаре мехала ловзархочун хӀора шарахь ло титул. ХӀора шеран совгӀат дала долийна 1953 шарахь. Оццу шарахь билгалбехира Дерриг седарчийн матчан хьалхарчу шина матчан уггаре дика баскетболхой — Маколи Эд (1951) а, Аризин Пол (1952). Кхаж тосу матчехь болу журналисташа а, комментаторша а. Титул ло максимум кхаьжнаш тесначу ловзархочун. 1999 шарахь титул ца йелира, хӀунда аьлча Дерриг седарчийн матч КъБАхь локаут хилар бахьнехь ца хилира.

2009 шарахь Брайант Кобин а, О'Нил Шакилан а шайн карьерехь кхузлагӀа Дерриг седарчийн матчан MVP цӀе йелира, уьш цхьаьна могӀара хӀиттира сийлахь Джордан Майклца а, Робертсон Оскарца а. Титулийн барамца хьалха ву Петтит Боб а, Брайант Коби а, церан чоьтехь 4-зза Матчан уггаре мехала ловзархо къобал вар ду. Джеймс Леброна и совгӀат даьккхина кхузза. Коузи Боба, Ирвинг Джулиуса, Томас Айзеяс, Джонсон Мэджика, Мэлоун Карла, Айверсон Аллена, Уэстбрук Расселла, Дюрант Кевина совгӀат даьккхира хӀораммо шозза. Джеймса дуьххьара титул йаьккхира 21 шо долуш (2006 шарахь), цунах хилира и совгӀат делла уггаре къона ловзархо. Титул йукъайаьллачу хенахь дуьйна, доьазза иза йийкъира шайна йукъахь шина ловзархочо — Бэйлор Элджина а, Петтит Боба а 1959 шарахь, Стоктон Джона а, Мэлоуна а 1993 шарахь, О’Нила а, Данкан Тима а 2000 шарахь, кхин а Брайанта а, О’Нила 2009 шарахь. О’Нил Шакил — шозза совгӀат кхечунца декъна цхьаъ бен воцу ловзархо ву. Командашна йукъахь титулийн барамца хьалха йу «Лос-Анджелес Лейкерс», оцу клубан ловзархоша совгӀат даьккхина 10-зза, ткъа «Бостон Селтикс» векалша — бархӀазза. Данкан Тим — титул йаьккхина АЦШн арахьа (Америкин Виргинин гӀайренаш) вина цхьаъ бен воцу ловзархо ву. 2020 шарахь совгӀатан кхелхинчу Брайант Кобин цӀе йелира. Карара титул йерг ву Карри, Стефен.

## Толамхой

## Комментареш
*  1999 шарахь Дерриг седарчийн матч ца хилира локаут бахьнехь.
*  Ша варца Данкан Тим АЦШ гражданин ву, Америкин Виргинийн гӀайренийн берриг гражданаш санна, иза левзира АЦШ гулйина командин йукъахь дуьненайукъара турнирашкахь.
*  Билгалйаьхна титул уггаре мехала ловзархочун совгӀат шина баскетболхочун цхьанне делла матчаш.

## Хьажа кхин а
АБА дерриг седарчийн матчан уггаре мехала ловзархо

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* все MVP НБА
* Basketball Chance

Категори:КъБА совгӀаташ
Категори:КъБА дерриг седарчийн матчаш
Категори:1953 шарахь йукъадевлла совгӀаташ
Категори:КъБА ловзархойн испискаш
Шеш йина лелхаран хӀуманаш

**Шеш йина лелхаран хӀуманаш** (**ШЙЛХӀ**) — цӀера хьелашкахь лелха хӀуманех (царна йукъахь имитацин а, пиротехникин а гӀирсех), йогу иэдарех, ЧГӀМ бакъо йаларан агӀора дозанаш доцу (масала, сирникийн массаш лелош) йина хӀуманаш а, инициацин гӀирсаш а. ШЙЛХӀ разрядан йукъайоьду кхин а промышленностан йа тӀеман хьажийна, шена чохь куьйга дина дакъолгаш долу хӀуманаш а.

Оьккху хӀума лелайо тайп-тайпана тӀеман тобанаша (царна йукъахь террористийн тобанаша а) асимметрин тӀом а, ламаста боцу тӀемаш а деш, йа йиллина терроризман кхин а кхерам тосуш, чӀира йоькъуш. Террористийн тобанашна йукъахь иштта ШЙЛХӀ лелош белхаш беш хуьлу тайп-тайпана экстремисташа: лаьшкарша ОвхӀанехь, Ӏиракъехь, Кавказехь, «Тамилийн цӀоькъа лоьмаша», ИРЭ. По 2007 шеран хьелашкахь ШЙЛХӀ  иккхина зулам даьлларш, Ӏиракъехь берриг белла АЦШ салтех а, церан бертахойх а 63 % хилира, ткъа ОвхӀанехь тера дакъа дара дуьненайукъара ницкъийн салташна йукъахь – 66 %.

## Структура

## Хьажа кхин а
* Тайпаналлин доцу герз
* Молотовн коктейль
* Террорист-лаьшкар
* Террорист-лаьшкарш зударий
* ШахӀидан доьхка
* Турба кепара бумба
* Автомобиль-бумба
* Фугас

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Терроризм
Категори:Бумбанаш
Категори:Лелха хӀуманаш
Категори:Оьккху хӀума
Категори:Импровизацин герз
Берри, Уолтер

**Берри Уолтер** (, вина 1964 14 майхь) — америкин профессионалан баскетболхо. Берри кхаа шарахь левзина Къоман баскетболан ассоциацехь цул тӀаьхьа ловза кхелхира Европе, цигахь масех чемпионийн титул йаьккхина.

## Профессионалан карьера
Берри хаьржира 1986 шеран КъБА драфтехь 14-гӀа лоьмарца «Портленд Трэйл Блэйзерс» клубо. Амма цунна ца лиира Блэйзерс йукъахь ловза, дукха хан йалале хийцира «Сан-Антонио Спёрс» йукъара Дакуорт Кевинца. Дерриг Беррис кхо шо даьккхира КъБАхь, «Блэйзерс», «Спёрс», «Нью-Джерси Нетс», «Хьюстон Рокетс» клубашкахь. «Нетс» йукъара иза дӀаваьккхира низам дохадарна. КъБАра кхаа шарахь цуьнан йуккъера жамӀалла хилира 14,1 очко ловзарехь.

1989 шарахь Берри кхелхира Итале, цигахь левзира «Наполи» клубехь. Италел тӀехьа иза кхелхьира Желтойчоь, цигахь шен карьерин доккхаха долу дакъа даьккхира. Желтойчохь Берри гӀаравелира уггаре жамӀе ловзархойх цхьаъ санна.

## Статистика

### Статистика КъБАхь

## Хьажоргаш
* 1986 Oscar Robertson Trophy 

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:«Портленд Трэйл Блэйзерс» ловзархой
Категори:«Сан-Антонио Спёрс» ловзархой
Категори:«Нью-Джерси Нетс» ловзархой
Категори:«Хьюстон Рокетс» ловзархой
Категори:БК «Наполи» ловзархой
Категори:БК «Арис» ловзархой
Категори:БК «Олимпиакос» ловзархой
Категори:БК ПАОК ловзархой
Категори:БК «Ираклис» ловзархой
Категори:БК «Канту» ловзархой
Категори:БК «Олимпия» Любляна ловзархой
Категори:БК «Македоникос» ловзархой
Байеран билгалонаш

**Байеран билгалонаш** — Байер Иоганна шен седарчийн *[[Уранометри|Uranometria]]* (зорбатоьхна 1603) атласехь кховдийна желтойн абатан элпашца йина седарчийн билгалонаш. Шуьйра лелайо хӀинца а, оцу заманал тӀаьхьа дуккха а алсама седарчий дӀалоцу кхин билгалонийн системаш йукъайевллушехь.

Байеран билгалонийн хьесапан бух бу седарчий къегаран тӀехь: седарчийн гуламан уггаре къегина седа билгалбоккху α элпаца, шолгӀаниг — β 

И бакъо, Байера даиманна а ца лелайора, наггахь кхин бехкамаш а лелабора. Иштта, гуламан седарчий цхьатерра къегина хилча, цуо тергоне оьцура дустаран хьал. Масала, ВорхӀ вешин ворхӀ седа гуламехь Чами астеризман седарчий билгала ца даьхна къогаллин низамехь, ткъа билгалдаьхна астеризмехь латтаран низамехь. Байеран кхин хьесап — седарчий охьатаӀар: цхьатерра къегина шина седанах хьалхе дӀалора алсама къилбаседехь болчу седина. Иштта, Близнецы гуламехь алсама къегина Поллукс лаьтта къилбехьа мелла а цулла къегина боцчу Касторал, цундела Поллукс билгалбаьккхина Близнецин β аьлла, ткъа Кастор — Близнецин α. Цкъацца Байера стенца куьйгалла до кхета хала ду. Масала, Доккха ЖӀаьла гуламан билгалдахаран низам чӀогӀа къаьста къогаллица декъарх (гуламан коьрта седа α CMa — Сириус боцург), хета шена ма-хеттара дича санна.

Цул сов, Байеран билгалонашкара цхьадолу седарчий кхечу гуламашна йукъахь ду хӀинца. Шина седан хьалха шишша цӀе йара: Шинаран β (γ Возничий) а, Андромедин α (δ Пегас).

Декъалу седарчий билгалдоху могӀанна тӀехулара элпаца, масала, Орионан π<sup>1</sup>, π<sup>2</sup>, π<sup>3</sup>, π<sup>4</sup>, π<sup>5</sup>, π<sup>6</sup> .

Цхьадолу седарчий билгалдоху латинийн элпашца (могӀанийн a тӀера z тӀекхаччалц а, даккхий A тӀера Q тӀекхаччалц): масала, ВорхӀ вешин ворхӀ седин g (Алькор), ГӀургӀезан P. Даккхий элпашца R тӀера Z тӀекхаччалц билгалдоху хийцалун седарчий йукъа ца догӀу Байеран билгалонан системин.

Лахахь йалийна Байеран билгалонашца хӀоттийна седарчийн а, объектийн а жамӀан таблица.
**Байеран билгалонаш**  

## Хьажа кхин а
* Флемстидан билгалонаш
* Гулдан билгалонаш

## Хьажоргаш
* Список объектов Байера на *wikisky*

Категори:Астрономин каталогаш
Категори:Седарчийн испискаш
АхӀлу-с-суффа

**АхӀлу-с-суффа** йа **Асхьа́бу-с-суффа** ( — *тхов кӀелонан дай*) — уьш Мухьаммад пайхамаран ﷺ къен сахьабаш бу, Мадинатехь Ӏан меттиг йоцуш Пайхамаран маьждиган тхов кӀелахь Ӏаш хилла болу. Царна йукъара 93 стеган цӀе бен йац хууш, цул совнаха маьждиг чохь Ӏаш 30 сов стаг хилла. Царна юкъахь некъахой а хилла, Мухьаммад пайхамар ﷺ ган баьхкина.

Категори:Ислам
Догерти, Брэд

**Догерти Брэд Ли** (; вина 1965 шеран 19 октябрехь, Блэк-Маунтин, Къилбаседа Каролина штат) — америкин баскетболхо.

## Ловзархочун карьера
Левзина центровойн позицехь. Дешна Чапел-Хиллера Къилбаседа Каролинин университетехь, 1986 шарахь хаьржира «Кливленд Кавальерс» командо КъБА драфтехь 1-ра лоьмарца, шен йерриг карьерехь левзира оцу клубехь. Дерриг КъБАхь даьккхира 8 шо. Йукъавахийтира КъБА керла ловзархойн гулйина 1-ра команда (1987). Пхоьазза дакъалецира КъБА дерриг седарчийн матчехь (1988—1989 а, 1991—1993 а). Цкъа йукъавахийтира КъБА дерриг седарчийн 3-гӀа матч (1992). 1986 шарахь йукъавахийтира NCAA божарийн баскетболан йерригамерикин гулйина 2-гӀа команда. Цунна тӀехь чӀагӀйина йу «Кавальерс» йукъахь 43 лоьмар. КъБАхь йерриг карьерехь левзина 548 матчехь, цигахь кхоьссина 10 389 очко (ловзарехь йуккъера барам 19,0), 5227-зза схьаэцна, 2028-зза дӀайелла, 422-зза дӀайала лерина буьрка схьалаьцна, 397-зза блокшот йина.

## Хьажоргаш
* Статистика на сайте Basketball-Reference.com 
* Статистика на сайте NBA.com

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:«Къилбаседа Каролина Тар Хилз» (баскетбол) ловзархой
Категори:«Кливленд Кавальерс» ловзархой
Категори:Бинарш Банком гуонехь
Категори:Лелош йоцу лоьмарш йолу КъБА баскетболхой
Богдановка (Нежинан кӀошт)

**Богдановка** () — Украинин Черниговн областан Нежинан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Черниговн областан индексаш 

Категори:Нежинан кӀоштан нах беха меттигаш
Байас, Лен

**Байас Леонард Кевин «Лен»** (; 1963 шеран 18 ноябрехь Лэндоверехь, Мэриленд — 1986 шеран 19 июнехь Ривердейлехь, Мэриленд) — америкин баскетболхо, 1986 шеран КъБА драфтехь хаьржинера 2-гӀа лоьмарца  «Бостон Селтикс» клубо, велла драфт дӀайаьлла ши де даьлча наркотикийн доза совдаьккхина.

## Биографи
Байас — Байас Лонисан а, Джеймсан а кӀант, Джейн воккхаха волу ваша. Вина 1963 шеран 18 ноябрехь Лэндовер шахьрахь, Мэриленд штатехь, АЦШ. Дешна къилбаседа-малхбузен йуккъера ишколехь Хайтсвилехь, Мэрилендехь. Ишкол чекхйаьккхича дӀахӀоьттира Колледж-Паркера Мэрилендан университете. Университетехь доьшуш волуш иза йукъатуьйхира йерригамерикин командина.

### Фильм
Режиссёра Фрэйзер Кирка йаьккхина Байасан дахарех лаьцна фильм, гайтира 2008 шарахь «Сандэнс» кинофестивалехь, ткъа официала низа арайелира 2009 шеран 19 июнехь. 2009 шеран 3 ноябрехь телевизионан ESPN машано арахийцира документан «Without Bias» фильм. Аса хилира цхьа могӀа документан 30 хилам 30 шарахь фильмийн дакъа, уьш лерина йара машанан ткъе итт шеран юбилейн.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Лен Байас: So much more than a Memory…
* It Was 20 Years Ago Today
* Death of a Legend 

Категори:«Мэриленд Террапинс» (баскетбол) ловзархой
Кентукки Уайлдкэтс (баскетбол)

**Кентукки Уайлдкэтс** () — Кентуккин университет NCAA божарийн баскетболан хьалхара дивизионехь гойту студентийн баскетболан команда. Ловзу Лексингтонехь (Кентукки штат). ХӀинца команда ловзу Къилба-Малхбален конференцехь. Командин йу NCAA баьхна толамийн бараман — 2130 а, толамийн процентан — 76,2 % а рекордаш. «Уайлдкэтсан» кхин а йу NCAA турнирехь дакъалацаран бараман − 55 а, турнирехь толаман бараман — 121 а рекордаш, кхин а йоккху шолгӀа меттиг «ЛАУК Брюинс» дӀайаьлча йаьхна чемпионийн титулаш. Цул сов, 1946 а, 1976 а шерашкахь Кентукки хилла Къоман кхайкхаран турниран толамхо, цуо йо оцу командех NCAA а, NIT а масех чемпионийн титул йаьккхина цхаъ бен йоцу команда. 58 рекордан NCAA турнирехь дакъа лацар доцуш, «Уайлдкэтсан» рекорд йу турнирехь левзина матчийн барамца — 177, финалан 1/8 () декъехь дакъа лацаран барамца — 43, финалан 1/4 () декъехь дакъа лацаран барамца, ткъа кхин а постшеран турнирашкахь дакъа лацаран барамца — 51 (NCAA а, NIT а). Командо 17-зза дакъа лаьцна Йеаннан Финалехь а, 11-зза NCAA финалехь а, йаьккхина 8 чемпионийн титул.

ЦӀера матчаш «Уайлдкэтсо» ловзайо «Рапп-аренехь» — командин хилла тренеран Рапп Адольфан цӀе тиллина спортан гӀишло чохь. И арена йу уггаре дукха чухоам болу АЦШ стадион, йина леррина баскетболех ловза, чухоьу 23 500 стаг. Иза бахьнехь Кентукки мехкан рекордхо йу цӀахь ловзо матчехь алсама хьовсархой хуьлу команда. Дукхаха болу командин хьовсархойх олу «Доккха айсина къам» () йа «Йоккха сийна дохк» ().

2009 шеран 1 апрелехь «Уайлдкэтсан» коьрта тренер хилира Калипари Джон, цуо оцу даржехь хийцира Гиллиспи Билли.

## Истори
### Рапп ванн ле (1903—1930)

Категори:Кентуккин спортан клубаш
Категори:Лексингтон (Кентукки)
ГӀеза-Махьма

**ГӀеза-Махьма**, **бин Мухаммад бин Исмаил ал-Гимрави**, **ад-Дагистани**, иштта вевза **ГӀеза-Молла** (1795, Генуб, чоьхьара ДегӀаста — 1832 17 октябрь) — ДегӀаста а, Нохчийчоьнан а имам, кхечу хаамашца — ДегӀастанан имам, бусалба динан Ӏилманча а, динан Ӏилманхо а, предводитель Кавказан ламанхойн Россин империн дуьхьало йеш баьчча.

## Билгалдахарш

Категори:Кавказан тӀом
Дошлакъий-Йуртан административан гуо

** Дошлакъий-Йуртан административан гуо** () — Несара гӀалин беа административан гуонех цхьаъ. 1995 шо кхачале хилла Дошлакъий-Йурт.

## Географи
Лаьтта Несара гӀалин малхбален декъехь. Малхбузехьа доза ду Альте-йуртан административан гуонца, къилба-малхбузехьа — Несара-Коьртан. Гергара нах беха меттигаш: къилбехьа Эккажакъоьнгий-Йурт, малхбалехьа — БурскӀелхе а, ГӀаьзи-Йурт а.

## Археологи
Мустьеран оьздангаллин белхан гӀирс карийра В. П. Любинна Дошлакъий-Йуьртан йистехь 1961 шарахь. Талламо гайтира, Дошлакъий-Йуьртахь карийна гӀирсаш меттигера маьӀданех бина хилар а, оцу меттигехь мустьен муьрехь тӀулг тобен жима пхьолгӀа хилла хилар. Дошлакъий-Йуьртахь карийнера 30 гергга тӀулгийн мустьеран гӀирсаш, дукхаха дерш андезитах. Лакхара палеолитан муьрера мокхазан гӀирсаш карийна Экажевохь.

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори: Несарин административан гуонаш
Бангладеш Олимпийн ловзаршкахь

**[[Бангладеш]]а** дакъа лаьцна дерриг аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1984 шарахь дуьйна. Верриг Ловзаршкахь дакъа лаьцнарг оцу мехкан 49 векал ву (35 боьрша стаг а, 14 зуда а), цара дакъа лаьцна гольфан, йайн атлетикин, нека даран, спортан гимнастикин, кхийсархойн спортан, Ӏад кхоссаран къийсамашкахь. Бангладешера уггаре йоккха вакилат (7 спортхо) йара Рио-де-Жанейрора Ловзаршкахь. Ӏаьнан Олимпийн ловзаршкахь Бангладеша цкъан а дакъа ца лаьцна. Бангладешан Олимпийн комитет йиллина 1979 шарахь, ткъа ДОКехь регистраци йина 1980 шарахь

Бангладеш — уггаре луьста бахархой охьахевшина мохк бу, таханенна ца йаьккхина Олимпиадашкахь цхьан а мидал. Мехкан таро йу шайн спортхой Олимпийн ловзаршка хьежо, коьртаниг, делла уайлд-кард бахьнехь.

## Мидалийн таблица

### Аьхкенан Олимпийн ловзарш

## Хьажа кхин а
* Олимпийн ловзаршкара Бангладешан байракх лелочеран исписка
* Бангладеш ДоттагӀаллин Ловзаршкахь

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Статистика на sports-reference.com
* Бангладеш на сайте Международного олимпийского комитета
* Национальный Олимпийский комитет Бангладеш
1307 шо

## Хиламаш
* Тэмур веллачул (2 февралехь) тӀаьхьа Юань некъийн декъахошна йукъахь Ӏедал къийсар. Паччахь кӀанта Аюрбарибадас 4 апрелехь дӀалоцу Даду гӀала, лоцу жеро йисина император-аьзни Булухан а, Ӏарш тӀе хаа веза Ананду а. Император а, каан а хуьлу Аюрбарибадин ваша Хайсан, иза формалан чӀагӀво гулйеллачу кхурултайхь (21 июнехь).
* Февраль — Тарнберрера тӀом. Шотландхой чубахкар.
* 9/10 февраль — Лох Райанера тӀом: ингалсхой тоьлла шотландхойл.
* Апрель — Глен-Трулера тӀом: шотландхойн толам
* 10 май — Лаудон-Хиллера тӀом: Эмер де Валенс иэшийна Брюс Роберта.
* 31 май — Лукера тӀом: ВеттингӀеран цӀийнаха волчу Мейсенан урхалчо Фридрих I Катоьхначо дохийра паччахьан Альбрехт I Австрийн эскар.
* 4 июль — Габсбург Рудольф чехин элашна дуьхьала тӀамтӀе воьдуш велла (чохьлазарх-?) во. Ӏарш йуха а мукъайаьлла, тӀаккха 15 августехь Хорутанан Генрих Чехин паччахь хӀоьттина йуха а.
* 13 октябрь — Филипп IV-чун омарца Франци махкахь Тамплиерийн орденан къонахий лецна набахтеш чубоьхкина.
* Декабрь — Слиохера тӀом.

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1307 шарахь]]*
* Д'Эврё Маргарита, Эврё графан, Французийн Людовикан Эгмонтан йоӀ а, Овернан а, Булонан а графан Гильом XII-гӀачун зуда а.

## Белла

*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1307 шарахь]]*
* 2 февраль — Тэмур, Монголин улусан каган а, Юанан император а (1294 шарахь дуьйна).
* 3/4 июлехь — Чехин паччахь Рудольф I (1306 шарахь дуьйна), Австрин герцог (1298 шарахь дуьйна, Рудольф III-гӀа цӀарца).
* 7 июль — Эдуард I Деха когаш берг, Ингалсан паччахь (1272 шарахь дуьйна).
* Дольчино, ересиарх, апостоликийн корта.
* Константин Борисович, Ростовн (1278—1288 а, 1294—1307), Угличан (1288—1294) а эла
* Левон IV, Киликин Эрмалойчоьнан урхалча (1303 шарахь дуьйна).

## Легенда хилла хиламаш
* Вильгельм Телла кхоссар

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш
Андромеда (седарчийн гулам)

**Андроме́да** () — седарчийн стиглан къилбаседа эхиган седарчийн гулам. Йукъахь ду бӀаьргах хӀумма а ца йоьллича а гуш долу, X бӀешарахь дуьйна девзаш долу седин шолгӀа бараман кхо седа а, Андромедин спиралан галактика а (M31).

## Андромедин тача

Седарчий гуламера ладаме объект — спиралан галактика Андромедин тача (М31) шен спутникашца — буйдолаган галактикашца М32 а, NGC 205 (M110) а. бутт боцучу буса иза го бӀаьрга а сен йукъаметтигца 1° кӀеззиг сов Андромедин ν седин малхбузехьа. Иза, Къилбаседа эхиган полюсан а, барамера а шораллашкахь гуш йолу цхьаъ бен йоцу галактика йу, иза а халла го (цуьнан седин барам 3,44). Цуьнан тидам бина X бӀешарахь гӀажарийн астрономо Ас-Суфис, цуо олуш хилла цунах «жима марха», Европехь иза дуьххьара хьахийна Симон Мариуса XVII бӀешарахь. Иза вайна уггаре гергара спиралан галактика йу, генахь йу 2,2 млн серлонан шо гергга. Цуо дагайоуьйту уозийна овал, хӀунда аьлча цуьнан экъа йерриг 15° бен таьӀна йац бӀаьрга зӀенарна, хетарехь, иза тера йу вайн Галактикех, диаметр 220 эз. серлонан шо гергга йу, цунна чохь 300 млрд гергга седа бу. 

## Кхин хаза объекташ
* хийцалун седа Андромедин R къегар хийцадаларан амплитудица 9 седин барамца.
* даржийна седин гулдалар NGC 752.
* планетийн тача NGC 7662.
* WASP-1 — экзопланетица седа.
* Аламак — беа седанах лаьтта шала седин система, цуьнан ши компонент къаьста ишколан телескоп чухула.

## ЦӀе схьайалар

Уггаре шира седарчийн гуламех цхьаъ. Йукъатоьхна Птолемей Клавдийн седарчийн стиглан каталоган «Альмагестан».

Желтойн мифашца, Андромеда эфиопин паччахьан Кефейн (Цефейн) а, паччахь-аьзнин Кассиопейн а йоӀ хилла. Иза дас, мохк хӀаллакбечу хӀордан Ӏаламатан Китан (кхечу версешца, Кетон) сагӀийна дӀайелла, амма кӀелхьарайаьккхина Персейс. Йеллачул тӀаьхьа цунах хилла седарчийн гулам. Масех лулара гуламашна (Персей, Кассиопея, Кит, Цефей) иштта оцу мифан персонажийн цӀераш йелла.

## Тидам бар
Гаран уггаре дика хьелаш сентябрехь — октябрехь ду. Седарчийн гулам лаха атта бу, гуьйренан сарахь стиглан къилба агӀора Пегасан Йоккха Квадрат лехча. Цуьнан къилбаседа-малхбален сонехь лаьтта Альферац (Андромедин α) седа, цунна тӀера къилбаседа-малхбалехьа, Персейн агӀора, дӀасайоьду, Андромеда йен, седарчийн кхо зӀе. Цуьнан уггаре къегина, седин 2-гӀа барам болу, кхо седа — Альферац, Мирах, Аламак (Андромедин α, β, γ), цу тӀе Аламак — шала седа. Альферац седех кхин а олу Альфарет, Альферрац йа Сиррах; цуьнан йуьззина Ӏаьрбийн цӀе «Сиррах аль-Фарас», иза «говран цӀонга» бохург ду (хьалха иза наггахь Пегас седарчийн гуламан йукъатухура Пегасан δ цӀе йолуш). Седарчийн гулам го Россин берриг махкахь, цу тӀе цуьнан къилба кӀошташкахь зенитан областехь кульминаци хуьлу.

## Хьажа кхин а
* Седарчийн гуламан Андромедин седарчий

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 
* 
* 


Категори:Катастеризмаш
Кохаб

**Кохаб** (Чухчахьерин β) — къегина хиларца шолгӀа седа Чухчахьерин седарчийн гуламехь Къилбаседа дӀабаьлча, цӀен-можа гигант, гуш болу седин барам 2,08m, Дуьненна тӀекхача йукъаметтиг 126 серлонан шо гергга, тӀехулара температура 4030 K. Къегар мелхачул 400-зза сов ду, седин бозалла — 2,5 малх санна. Седин радиус 42-зза йоккха йу мелхачул.

## Билгалдахарш

Категори:Байеран объекташ
Категори:Флемстидан объекташ
Категори:Жима Чами
Категори:ЦӀен-можа гиганташ
Дубы (Житомиран область)

**Дубы** () — Украинин Житомиран областан Коростенан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Житомиран областан индексаш 

Категори:Коростенан кӀоштан нах беха меттигаш
Поттер, Роджер

**Поттер Роджер**, вина 1907 шеран 5 октябрехь Олбанехь (Иллинойс), вела 1982 шеран 8 июнехь Молайнехь (Иллинойс), Америкин баскетболан хилла тренер. Иза дуьххьарлера тренер ву Три Ситес Блек Хокс исторехь.

## АХь

Категори:АЦШ баскетболан тренераш
Категори:Три Ситес Блек Хокс тренераш
Категори:Бинарш Уайтсайд гуонехь
Категори:Белларш Рок-Айленд гуонехь
Категори:74 шо долуш белларш
КъБА исторера 75 уггаре сийлахь ловзархо

**КъБА исторера 75 уггаре сийлахь ловзархочун** исписка хӀоттийна 2021 шарахь Къоман баскетболан ассоциацин кхузткъе пхийтта шо кхочуш. 1996 шарахь хӀоттийначу КъБА исторера 50 уггаре сийлахь ловзархочун испискех терра, и 75 ловзархо хаьржира МХГӀ,карара а, хилла а ловзархойн, тренерийн, инарлин менеджерийн, командийн куьйгалхойн векалийн тобано. Комитетан хьалха Ӏалашо хӀоттийра 75 ловзархочун исписка хӀоттайе аьлла, амма цуо хаьржира 76 цхьатерра кхаьжнаш хиларна. и исписка 2021/22 шарахь лигин юбилей йазйаран дакъа ду.

## Ловзархой
### Исписка
Исписка кхайкхочу хенахь берриг ловзархой вовшахтоьхча хуьлу 158 КъБА чемпионалла долуш, уггаре мехала ловзархочун (MVP) 62 титул, 48 совгӀат финалан уггаре мехала ловзархочун, кхин а цара дакъа лаьцнера 730-зза КъБА Дерриг седарчийн матчехь. Хаьржина 76 ловзархочух 50 иштта хаьржинера, 1996 шарахь хӀоттийначу, 50 уггаре сийлахь ловзархочун исписке. 11 ловзархо (Яннис Адетокунбо, Кармело Энтони, Стефен Карри, Энтони Дэвис, Кевин Дюрант, Джеймс Харден,  Леброн Джеймс, Кавай Леонард, Дамиан Лиллард, Крис Пол, Расселл Уэстбрук) 2021/22 шарахь и исписка кхайкхиначу хенахь а дакъа лоцуш вара. Хаьржина ловзархойх дукхаха берш Баскетболан сийлаллин зал йукъахь бара. Дирк Новицки а, Дуэйн Уэйд а — левзина а бевлла Сийлаллин зал йукъахь воцу ши ловзархо бен вацара испискин йукъахь, амма уьш харжа тарло 2023 шарахь. Масех ловзархо исписка кхайкхочу хенахь дийна вацара, царна йукъахь Уэс Анселд, Пол Аризин, Джордж Майкен, Мозес Мэлоун, Хэл Грир, Уилт Чемберлен, Джон Хавличек, Билл Шерман, Элджин Бэйлор, Кобе Брайант, Дэйв Дебуше, Пит Маравич. Яннис Адетокунбо хаьржинера 2013 шеран КъБА драфтехь, испискин йукъарчех уггаре тӀаьхьа, и кхоллале бархӀ шо хьалха; Кавай Леонард (2011), Дамиан Лиллард, Энтони Дэвис (2012) иштта хаьржинера драфтехь исписка кхайкхо итт шерал кӀезиг хан йолуш.

## Процесс
### Харжаран процесс
Исписка хӀоттийра кхаж тасарца, иза тесира МХГӀ, карара а,хилла а ловзархойн а, тренерийн а, инарлан менеджерийн а, командин куьйгалхойн а векалша. КъБАс кхайкхийра, ловзархой "хаьржина, уьш пионераш хиларна, цара ловзар кхолла, билгалдаккха, йуха билгалдаккха гӀо дарна".

КъБАс кхайкхийра испискин йукъара ткъе пхиппа ловзархо хӀора дийнахь 2021 шеран 19 - 21 октябрехь.

## Хьажа кхин а
* АБА йерриг хенан гулйина команда
* КъБА исторера 50 уггаре сийлахь ловзархо

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 75 величайших игроков на официальном сайте НБА

Категори:Къоман баскетболан ассоциаци
Категори:Къоман баскетболан ассоциацин испискаш
Коузи Бобан цӀарах совгӀат

**Коузи Бобан цӀарах совгӀат** () — студентийн божарийн баскетболера уггаре дика ловзар дӀахьо турслочун ло  Баскетболан сийлаллин Нейсмит Джеймсан цӀарах зало хӀора шеран совгӀат. СовгӀатан цӀе йелла легенда хилла ловзар дӀахьо «Бостон Селтиксан» турслочун, КъБА йалхазза чемпионан, Коузи Бобан сийнна.

Йуьхьанца претендентийн исписка кхуллу студентийн командийн тренерашна йукъахь кхаж тасарца. Цара хоржу йалхийтта уггаре дика ловзар дӀахьо турсло (шийтта I дивизионера, шишша ловзархо II а, III а дивизионашкара), цул тӀаьхьа Баскетболан сийлаллин зало хӀотто ткъе итт стагах лаьтта комитето, оцу испискех хоржу толамхо. Комитет йукъа боьлху тренераш, журналисташ, ша Коузи Боб.

Сент-Джозефс университетера Нельсон Джамиран дуьххьара делла и совгӀат. 2010 шарахь сийлахь совгӀат делла венесуэлахочо Васкес Грейвисан, цунах хилира и совгӀат даьккхина дуьххьарлера америкахо воцург. Массарел дукха оцу номинацехь тоьлла Чапел-Хиллера Къилбаседа Каролинин университетан (3-зза) а, Коннектикутан университетан (2-зза) баскетболхой. СовгӀат даьккхина карара ловзархо Маррейра Кентуккин университетера Морант Джа ву.

## Легенда

## СовгӀат даьккхинарш
}
| 23,5
| 5,4
| 4,5
| 
|-
| 2011/12
| 
|
| Къилбаседа Каролина (3)
| 
| 8,1
| 2,6
| 9,8
| 
|-
| 2012/13
| bgcolor="#FFFF99"|*
| 
| Мичиган
| 
| 18,6
| 3,2
| 6,7
| 
|-
| bgcolor="#CFECEC"|2013/14
| 
| 
| Коннектикут (2)
| 
| 18,0
| 5,9
| 4,9
| 
|-
| 2014/15
| 
| 
| Юта
| 
| 14,5
| 4,9
| 5,1
| 
|-
| 2015/16
| 
| 
| Кентукки
| 
| 17,3
| 3,0
| 7,0
| 
|-
| 2016/17
| bgcolor="#FFFF99"|*
| 
| Канзас
| 
| 20,9
| 4,2
| 5,2
| 
|-
| bgcolor="#CFECEC"|2017/18
| bgcolor="#FFFF99"|*
| 
| Вилланова
| 
| 18,9
| 3,1
| 4,6
| 
|-
| 2018/19
| 
| 
| Маррей Стэйт
| 
| 24,5
| 5,7
| 10,0
| 
|}

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:NCAA баскетболан совгӀаташ
ГӀаш сурхой

**ГӀаш сурхой** — пачхьалкхан герзан ницкъийн компонентийн йукъара цхьаъ, дуккхачу хьолехь тӀом бо лаьттана тӀехь. ГӀаш сурхой дӀаса лело мега хӀаваъ-кеманца, масала десант кхуссуш, йа хӀордан кеманца, цхьана махка тӀом бан боьлхучу хенахь. 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Категори:Сурхой
Сурхой

** Сурхой**, **сур** йа **бӀо** (**Ницкъаш**) — азаллехь дуьйна а, йозуш йоцучу пачхьалкхан билгало. Сур хиларо гойтуш хилла, цу пачхьалкхан шех жоп дала а, шен ниIматаш а, дозанаш а лардан аьтто буй. Тахана а сурхойн декхарш хӀумма а хийцаделла дац. Муьлхха а, кхиъна йаьллачу пачхьалкхан, тахана а сур ду. Сур цахилар — пачхьалкх шен лаамехь цахилар санна ларалуш ду. Амма йу цхьацца йолу кегийра пачхьалкхаш, шайн законашца билгал а даьккхина, сур доцуш, йа хир а доцуш. Цу тайпа масалаш кӀезиг а ду, пачхьалкхан хӀоттаме хьаьжжина а ду.

## Билгалдахарш

Категори:Сурхой
Пускепалис, Сергей Витауто

**Сергей Витауто Пускепалис** () — оьрсийн театран а кинон актёр ву. РФ сийлахь артист (1999).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* *Автор и ведущий: [[Додолев, Евгений Юрьевич|Евгений Додолев]]*. ВИДЕО. Программа «Правда 24»: Сергей Пускепалис — о работе актёром и режиссёром. Телеканал «Москва 24» // m24.ru (5 августа 2015 года)
* Пускепалис Сергей Витауто. Биография, фильмография, фотографии актёра и режиссёра.  // ruskino.ru
* Сергей Пускепалис. Биография и фильмография.  Телеканал «Россия-1» // russia.tv
* 
* Сергей Пускепалис: «Если работать, то на полную катушку»  Интервью порталу «Будущее России. Национальные проекты»

Категори:Россин актёраш
Арар

**А́рар** — йуьртабахаман коьртачех цхьа операци, оручу хенахь хӀуш а, стоьмаш кенех, пхьаркенех, чкъоьргех дӀакъастадо.

ХӀокху заманахь комбайнаша йа йалтаорургаша, арахь йа хьаьттахь огу йалта. Комбайнаш йукъайовлале агарш дора куьйга хьокханца леррина йинчу чоьнаш чохь. Йалтанах цӀевнаш дора.

## Хьажа кхин а

* Хьаьтт
* Хьокха
* Йалтаорург
* Гарма

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Ораматашлелор
Категори:Халкъан бахам
Категори:Ӏадаташ
Категори:Латталелор
Хэган, Клифф

**Клиффорд Олдем «Клифф» Хэган** (; вина 1931 шеран 9 декабрехь Оуэнсборохь, Кентукки штатехь, АЦШ) — америкин профессионалан баскетболхо а, тренер а. 1951 шарахь иза хилира NCAA чемпион «Кентукки Уайлдкэтс» командин йукъахь, ткъа 1958 шарахь КъБА чемпион «Сент-Луис Хокс» клуб йукъахь. Баскетболан сийлаллин залан декъахо 1978 шарахь дуьйна.

## Ловзархочун карьера
Левзина вайн форвардан позицехь йу. Дешна Кентуккин университетехь, 1953 шеран КъБА драфтехь хаьржина 24-гӀа лоьмарца «Бостон Селтикс» командо, амма оцу клубехь цхьа матч ца левзира, шен хьомен университетан «Кентукки Уайлдкэтс» командехь ловза йухавар бахьнехь, ша цигахь дешна валаре хьаьжна ца Ӏаш. ТӀаьхьуо левзира «Сент-Луис Хокс» а, «Даллас Чеперрелс» а (АБА) командашкахь. Дерриг КъБАхь даьккхина 10 шо. 1957/1958 шарахь Хэган «Хокс» йукъахь хилира КъБА чемпион, цигахь цуьнца ловзуш вара Петтит Боб, тренер Ханнум Алекс вара. Пхоьазза дакъа лецира КъБА дерриг седарчийн матчехь (1958—1962). Шозза йукъатоьхна КъБА дерриг седарчийн гулйина 2-гӀа команда (1958—1959). 1951 шарахь Хэган хилира Студентийн спортан къоман ассоциаци (NCAA) чемпион. Шозза йукъатуьйхира NCAA йерригамерикин божарийн баскетболан гулйина 1-ра команда (1952, 1954). 1978 шарахь йукъатуьйхира Баскетболан сийлаллин залан. Йерриг КъБА карьерехь левзина 745-зза, цигахь кхоьссина 13 447 очко (йуккъера барам 18,0 ловзарехь), 5116-зза схьаэцна, 2242-зза дӀайелла.

Шен профессионалан карьерера тӀаьххьара кхо шо Хэгана даьккхира АБАхь, левзира «Даллас Чеперрелс» клубехь, цунна йукъахь левзира 94 ловзарехь, цигахь кхоьссира 1423 очко (йуккъера барам 15,1 ловзарехь), 439-зза буьрка схьаийцира, 404-зза дӀайелира. 1968 шарахь дакъа лецира АБА Дерриг седарчийн матчехь, цунах исторехь дуьххьарлера баскетболхо хилира, шинне чемпионатан дерриг седарчийн матчехь — НБАхь а, АБАхь а — левзина.

## Тренеран карьера
Ловзархочун карьера чекхйаьккхинчул тӀаьхьа Хэгана тренер болх бира «Даллас Чеперрелс» (1967—1970) клубехь, ловзаш волу тренер хилира Америкин баскетболан ассоциацин командехь, иза хьалхарчу шина шарахь плей-оффе йаьккхира, цигахь цуьнан команда цкъа ийшира хьалхарчу раундехь, цкъа кхечира Малхбузен Дивизионан финале. ТӀаьххьарчу шарахь, кхаа матчехь левзина, ойла йеккъа тренеран белхан тӀейахийтира, амма дӀаваьккхира шен даржера чемпионатан йуккъехь, цуьнан командин оцу моментехь толамийн а, иэшамийн а аьтту баланс йара (22—21).

## Статистика
### Статистика КъБАхь

## Хьажоргаш
* Профиль на сайте Зала славы баскетбола
* Статистика на сайте Basketball-Reference.com 
* Тренерская карьера на сайте Basketball-Reference.com 

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:«Кентукки Уайлдкэтс» (баскетбол) ловзархой
Категори:«Сент-Луис Хокс» ловзархой
Категори:«Даллас Чеперрелс» ловзархой
Категори:АЦШ баскетболан тренераш
Категори:«Сан-Антонио Спёрс» тренераш
Категори:Баскетболан сийлаллин залан декъахой
Андреевка (Миргородан кӀошт)

**Андреевка** () — Украинин Полтаван областан Миргородан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Полтаван областан индексаш 

Категори:Миргородан кӀоштан нах беха меттигаш