Шуренан хьалхара тӀом

**Дуьне́нан хьа́лхара тӀом** (йап.. Йапнойн-Девтойн тloм , оьрс. Шолгla Даймехкан тloм , итл. Доьалгla маршойаккхаран тloм , кхет. Империализман хьалхара тloм , инг. Сийлахь болу тloм) - дlaболабелла 1914-чу шарахь  мангалан беттан 28-чу дийнахь , ткъа чекхбаьлла 1918-чу шарахь лахьанан беттан 11-чу дийнахь.Цу тlaмехь дакъалаьцна цу хенахь хилла йолу 59 пачхьалкх йукъера 38 пачхьалкхо.Цу тlaмехь дlaкхелхина а ,  лаздина а , хlyсам доцуш а дисна эзарза эзаршкахь адам.

1914-гla шо тle ма кхаьчча Европа йеккъа йара шина тleман барта тle.Цхьаъ бара «Кхолха Барт» бохуш цle йахана лелаш , цуьнан чохь йара Девтойн шуре а , Острих-Мажаройн шуре а , Паччахьалла Итлойчоь а.Важа бертан цle йара «Антанта» , цу чохь йара Оьрсийн шуре а , Бриттойн шуре а , Кхоалгla Галойн пачхьалкх а.Цу берташкахь долу девнан бехкана гloьртинахилар лаккхарчу тleгlaне даьллера Боснехь Острих-Мажаройн Мехк-ден вешин кlaнт Франц Фердинанд шен зудчуьнца Гаврило Принцип бохучо вийча Сараевехь.Паччахьалла Сербойчоь реза хиллера зуламхо схьалоцуш гlo дан , амма церан цхьана xlyман тleхь барт ца хиллера - Сербойчоьно шайн махк чухецийта дезаш дара острихойн сур.И дар-дацар доьдуш лаьтташехь Оьрсийн шурено ша сербашна дов эккхахь тlexloтта кийча хилар кхайкхадинера , ткъа 25-гlaчу мангалан беттан дийнахь Оьрсийчоьнехь сур тleман кийчалле даьккха аьлла сацам бинера.Хьалхара «тleман кечаман муьран» де хаьржина дара 26-гla мангалан беттан де.Цу дийнахь къайлаха адам суре кхойкхуш сур хьаладуза дезаш дара.Иза дара сербаша шайга острихойн сур чудаийта боху бехкам йухатохале а , и чу ца даийтина аьлла вукхара тloм кхайкхале а , Девтойчоь йукъагlepтале а хьалхе.Цу бертийн къепо кху девне йукъаозийнера Девтойн шуре а , Бриттойн шуре а , Галойчоь а (тlaьххьара шиъ шайн мехкан дозанал дехьахь долу латтанашца).Лахьанан баттахь Девтойн шурено а , lyсманойн шурено а , Острих-Мажаройн шурено а , Паччахьалла Болгаройчоьно а кхоьллинера «Йуккъера пачхьалкхаш» аьлла барт , ткъа Итлойчоь дехьайаьллера «Антанта» чу оханан баттахь.

ТӀеман шерашкахь тӀамехь дакъалоцучу сурашка кхайкхина 70 эзарза эзарал сов стаг, царна йукъахь 60 эзарза эзарал Европера, царах велла 9 - 10 эзарза эзарал стаг. Машаре бахархойн  эшамаш бу 7 - 12 эзарза эзар гергга стаг; 55 эзарза эзар стаг гергга чевнаш йина. И тloм хила цхьа баккхий карчамийн дlадолорхо , царна йукъахь 1917-чу шеран Оьрсийчоьнехь хилла Чиллин буржуазин а, Эсаран социалистийн а, 1918-чу шеран Девтойчоьнера Лахьанан карчам а. ТӀом бахьанехь йоха а йоьхха дlaйаьллера йиъ шуре: Оьрсийн а , Острих-Мажаройн а, lyсманойн а , Девтойчоьнан а.

## Декъашхой

} Бельги
|-
|  Британи ||  Германи
|-
| 5 август ||  Черногори ||  Австро-Мажаройчоь
|-
|rowspan="2"| 6 август ||  Австро-Мажаройчоь ||  Росси
|-
| Серби ||  Германи
|-
| 9 август ||  Черногори ||  Германи
|-
| 11 август ||  Франци ||  Австро-Мажаройчоь
|-
| 12 август ||  Британи ||  Австро-Мажаройчоь
|-
| 22 август ||  Австро-Мажаройчоь ||  Бельги
|-
| 23 август ||  Япон ||  Германи
|-
| 25 август ||  Япон ||  Австро-Мажаройчоь
|-
| 1 ноябрь ||  Росси ||  Хункар-мохк
|-
| 2 ноябрь ||  Серби ||  Хункар-мохк
|-
| 3 ноябрь ||  Черногори ||  Хункар-мохк
|-
| 5 ноябрь ||  Британи Франци ||  Хункар-мохк
|-
!colspan="3"| 1915
|-
| 23 май ||  Итали ||  Австро-Мажаройчоь
|-
| 3 июнь ||  Сан-Марино ||  Австро-Мажаройчоь
|-
| 21 август ||  Итали ||  Хункар-мохк
|-
| 14 октябрь || Болгарин паччахьалла ||  Серби
|-
| 15 октябрь ||  Британи Черногори ||  Болгарин паччахьалла
|-
| 16 октябрь ||  Франци ||  Болгарин паччахьалла
|-
| 19 октябрь ||  Итали Росси ||  Болгарин паччахьалла
|-
!colspan="3"| 1916
|-
| 9 март ||  Германи ||  Португали
|-
| 15 март ||  Австро-Мажаройчоь ||  Португали
|-
|rowspan="2"| 27 август ||  Румыни ||  Австро-Мажаройчоь
|-
|  Итали ||  Германи
|-
| 28 август ||  Германи ||  Румыни
|-
| 30 август ||  Хункар-мохк ||  Румыни
|-
| 1 сентябрь ||  Болгарин паччахьалла ||  Румыни
|-
!colspan="3"| 1917
|-
| 6 апрель ||  АЦШ ||  Германи
|-
| 7 апрель ||  Куба ||  Германи
|-bgcolor="#f9f999"
| 10 апрель ||  Болгарин паччахьалла ||  АЦШ
|-bgcolor="#f9f999"
| 13 апрель ||  Боливи ||  Германи
|-bgcolor="#f9f999"
| 20 апрель ||  Хункар-мохк ||  АЦШ
|-
| 2 июль ||  Желтойчоь ||  Германи Австро-Мажаройчоь Хункар-мохк Болгарин паччахьалла
|-
| 22 июль ||  Сиам ||  Германи Австро-Мажаройчоь
|-
| 4 август ||  Либери ||  Германи
|-
| 14 август ||  Цийчоь ||  Германи Австро-Мажаройчоь
|-bgcolor="#f9f999"
| 6 октябрь ||  Перу ||  Германи
|-bgcolor="#f9f999"
| 7 октябрь ||  Уругвай ||  Германи
|-
| 26 октябрь ||  Бразили ||  Германи
|-
| 7 декабрь ||  АЦШ ||  Австро-Мажаройчоь
|-bgcolor="#f9f999"
| 7 декабрь ||  Эквадор ||  Германи
|-
| 10 декабрь ||  Панама ||  Австро-Мажаройчоь
|-
| 16 декабрь ||  Куба ||  Австро-Мажаройчоь
|-
!colspan="3"| 1918
|-
| 23 апрель ||  Гватемала ||  Германи
|-
| 8 май ||  Никарагуа ||  Германи Австро-Мажаройчоь
|-
| 23 май ||  Коста-Рика ||  Германи
|-
| 12 июль ||  Гаити ||  Германи
|-
| 19 июль ||  Гондурас ||  Германи
|-
| 10 ноябрь ||  Румыни ||  Германи
|}

* Можачу басар тӀехь йаздинчо гойту дипломатин йукъаметтигаш йохар, ца гойту тӀом кхайкхабар.

## Девнан хьалхара истори

Йаккхийчу пачхьалкхашна йукъахь барт ца хилар — Девтойн шуренан, Острих-Мажаройчоьнан, Итлойчоьнан а, Галойчоьнан а, Сийлахь Бриттойчоьнан, Оьрсийчоьнан — алсама долуш дара тӀом болабалале дуккха хьалха дуьйна.

1870-1871 шерашкахь девтоша толам баьккхина болу тloм чекхбаьлча Невредевтойн Бартах Девтойн шуре а кхуллуш Отто пон Бисмарка аьллера xlapa :

 «Онда Девтойчоьнна лаьа ша паргlaт йитийта а , ша дуьненахь кхиийта а , цундела онда сур хилийта деза цо шегахь , xlyнда аьлча батта чохь урс долчунна цхьаа тleкхета ваьхьар вац.Шайолу пачхьалкх , Галойчоь йоцург , вайх хьашт йу , цундела уьш ма-хуьллу вайна дуьхьал болу тleман берташ ца кхолла хьожур бу шайна йукъахь къовсам хилахь» 

Амма и шен даржа мукъаваьлча Девтойчоьнан амал жим-жимма хийцалуш йара цуьнан керлачу куьйгалхошкахь шен пачхьалкхан керахь массо кепара олалла хилийта лаам хилла дера.Амма церан хьашташна новкъарло йора йаккхийн шуренаша , ала дашна , Бриттойн шурено.Девтойчоь , ша къона пачхьалкх хиларца , тlaьхьайиснера дуьне декъарна , цундела и дозанал дехьара йолу тlaьхьалонаш йоцуш йиснера.

1879-чу шарахь эсаран беттан 7-чу дийнахь чlaгlaм йазбо Острих-Мажаройчоьно а , Девтойчоьно а Венехь , «Шалха барт» а кхуллуш.Цу бертан бехкам бара цхьа пачхьалкх кхечуьнца тlaме йалахь цу сохьта цунна ма-хуьллу гlo дан.Йуха кхо шо даьлча хlyтосург беттан 20-чу дийнахь царна Паччахьалла Итлойчоь вовшахкхеттачул тlaьхьа бертан цle хийцало «Кхолха барт».Цу бартана дуьхьал Галойчоьно а , Оьрсийн шурено а къобалбо 1894-чу шарахь кхолламан беттан 4-чу дийнахь Галойн-Оьрсийн барт , цунна тlaьхьа боьду 1904-чу шарахь оханан беттан 8-чу дийнахь къобалбина болу Ингалсан-Галойн барт , ткъа цунна тlaьхьа боьду тlaьххьара барт - Ингалсан-Оьрсийн.И берташа латтаца доьзна долу хаттарш билгалдоккхур.Кlopга аьлча , Ингалсо а , Галойчоьно а Априкера латтанийн дозанаш тleчlaгlдо ; Оьрсийчоьно а , Ингалсо а Шалгly-мохк кхаъ laткъамийн декъе боькъур : неврехь долу латтанаш оьрсийн laткъамехь дара , негleхь долу латтанаш ингалсан laткъамехь , ткъа йуккъара латтанаш цхьаьнга а кхочуш дацара.Цу кхолабелла болу бертан цle хиллера «Антанта» , нохчийн маттахь и хир ду «Деган барт» санна

Шен агӀора, гуттаренна а цхьаьнаэшшара боцу кхерч хилла Европехь латтара Австро-Мажаройчоь. И дуккха а къаьмнаш деха импери гӀертара Берлинан конгрессехь кхаьчна, 1908 шарахь дӀалаьцна Босни а, Герцеговина а (хьажа: Боснийн кризис) латто. Цуьнца цхьаьна иза гӀертара, Балканашкахь берриг славянийн турсло хилла лаьтта, Россина дуьхьала латта. Шен агӀора къилба славянаш цхьаьнатохаран йукъ хила таро йара Сербин а, Россин бартхочун.

## Билгалдахарш

Категори:Дуьненан хьалхара тӀом