open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рача-Лечхуми а, Квемо-Сванети а

**Рача-Лечхуми а, Квемо-Сванети а** ( *rač’a-lečxumi da kvemo svaneti*;  *rač’a-lečxumis da kvemo svanetis mxare*) — Гуьржийчоьнан хӀинцалера административан мохк. Коьрта а йойккха гӀала а — Амбролаури.

ДӀалоцу Гуьржийчоьнан массийта историн мехкаш: Лаха Сванети (Квемо-Сванети), Лечхуми, Рача. Мехкан цхьадолу дакъа Къилба ХӀирийчоьно доладеш ду.

## Истори
Ехачу хенахь мохк вовшахтосуш долу декъийн истори — Рача-Лечхуми а, Лаха Сванети а — ша шина йара. XIX бӀешаран йуьхьехь Лаха Сванети йукъайогӀуш йара Мегрели олаллин (оцу хенахь Лакха Сванети бахархой маьрша бара), ткъа Рача-Лечхуми — Имеретин пачхьалкхан йукъайогӀуш йара. Уьш ерриг цхьана Россин империн йукъа яхара 1803 а, 1804 а шерашкахь.

1840 шарахь Рача-Лечхуми йукъа йоьду Гуьржийн-Имеретин губернин, ткъа Лаха Сванети Мегрелин олаллин йукъахь йуьсу. 1846 шарахь Гуьржийн-Имеретин губерни дӀасайикхича, мехкан шеа дакъа административан дакъа — Кутаисин губерни йукъа туху. Массийта реформийн тӀехьа Мегрели олалла дӀасайикхича (1867 шарахь), 1886 шарахь гергарчу хьесапехь мехкан латта дара шиъ уезд санна Кутаисин губерни — Лечхумин (Лаха Сванети) а, Рачинин а йара оцу йукъахь (центр Они гӀалахь).

## Административан йекъайалар
Рача-Лечхуми а, Квемо-Сванети а йукъахь йу йиъ муниципалитет. 2016 тӀера 2018 шш. къаччалц Амбролаури гӀалина муниципалитет статус елира (мехкан муьтӀахь йолу гӀала йара). 

Онин муниципалитетан малхбалехьара дакъа Къилба ХӀирийчоьна Дзаусин кӀошт санна лоруш ду цуна доладеш йу Къилба ХӀирийчоь, цу йукъахь йу Квайса гӀала а, иза Гуьржийчохь *Кваиси* цӀарца гӀалин кепара эвла лоруш йу.

**[[Гуьржийчоьнан гӀаланаш|ГӀаланаш]]**: Они (2656 стаг, 2014 шо), Амбролаури (2047 стаг), Цагери (1320 стаг).

**[[Гуьржийчоьнан гӀалин кепара эвлаш|ГӀалин кепара эвлаш]]**: Лентехи (947 стаг, 2014 шо), Хариствала (1991 шарахь мохк бегор бахьнехь бахархой бац).

## Бахархой

**Мехкан къаьмнийн хӀоттам<br> (2014 шарахь)**


2018 1 январехь ларарца мехкан 30 246 бахархой бу, 2014 шеран 1 январехь ларарца — 45 900 бахархой (Къилба ХӀирийчоьнан Джаван кӀошот ойцуш).

2014 шарахь ларарца 32 089 бахархой, 2002 шарахь ларарца — 50 969 бахархой (1,2 % пачхьалкхан бахархойх), 2008 шеран 1 январехь ларарца — 48 200 бахархой, 2009 шеран 1 январехь ларарца — 47,7 эзар бахархой.

**Рача-Лечхуми а, Квемо-Сванети а**  мехкан дукхахболу бахархой бу гуьржий (99,65 % йа 31 977 стаг 2014 ш. ларарца), кхузахь цера йу массийта этнографин тобанаш. Мехкан къилбехь беха рачинаш, къилба-малхбузехь — лечхумаш, ткъа къилбаседехь беха сванаш, цера бу шайн сванийн мотт.

Дукхахболу хӀирий беха Онин кӀоштан малхбалехьара декъан тӀехь, иза Гуьржийчоьно шен лоруш йу, амма иза Къилба ХӀирийчоьна Дзаун кӀоштан дакъа ду. Цул совнах хӀирий беха Онин кӀоштан гуьржийн дакъошкахь 22 хӀирий (я 0,36 % кӀоштах).

**Рача-Лечхуми а, Квемо-Сванети а мехкан кӀоштанийн къаьмнийн хӀоттам (2014 ш.)**

Они махкахь хьалха дуьйна бехаш бара жуьгтий.

## Карта
Картин легенда:

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоьнан мехкаш
Рас-эл-Ӏайн

**Рас-эл-Ӏайн** (, ) я **Серекание** () — Шеман гӀала, лаьтта Хасеке мухафазехь. Рас-эл-Ӏайн кӀоштан административан центр.

## Географи
ГӀала лаьтташ ю мухафазан къилбаседа-малхбузехьара декъа тӀехь, Туркойчоьна дозанна тӀехь, Джейланпынар гӀалара малхбалехьа, Хасеке гӀалара 67 км. къилбаседа-малхбузехьа, пачхьалкхан коьрта гӀала йолучу Димашкъара 500 км. къилбаседа-малхбалехьа. ХӀордан сизал абсолютан локхалла — 351 м.

## Билгалдахарш

Категори:Шеман гӀаланаш
Анжи Арена

**«Анжи́ Аре́на»** (хьалха **«[[Хазары|Хаза́р]]»**) — ХӀинжа-ГӀалан «Анжин» а, ФК «Махачкалан» а цӀера стадион. Стадион Каспийск гӀалахь йу. Чухоам — 26 400 хьажархо ву.

## Истори
«Хазар» стадион даздарца дӀайиллина 2003 шеран 22 июлехь. Оцу дийнахь «Анжи» клуб левзира Краснодарера «Кубаньца» — 1:0. Дуьххьарлера гол туьйхира Никулин Александра.

2013 шеран 1 мартехь РФС стадионийн сертификаташ ло комитетан гуламехь сацам бина «Анжи Арена» стадионан бехкамашца йогӀуш хиларан сертификат дала. Реконструкци йинчул тӀаьхьа 2013 шерана 17 мартехь хьалхарчу матчехь «Анжи» левзира 1:1 самарера «Крылья Советовца».

## Реконструкци
2011 шарахь клубе керла долахо, Керимов Сулейман, варца барт бира «Хазар» стадионан реконструкци ян, тӀаккха цхьаьна ханна тӀаьхь ловзуш лело, 40—50 эзар меттиг болу керла стадион, «Анжи-сити», йаллалц. «Хазаран» реконструкцин проектан, стадион яр чекхдаьлча, цӀе тиллира «Анжи Арена», хӀорд тӀиера чӀогӀа мехаш хиларна стадионан сонашка кхин тӀе а трибунаш йира, ткъа иштта тӀехула, 30 % трибунаш къовлуш, лабанаш а йира, хӀунда аьлча кхин йеза конструкцеш цара ловр йоцун дера. Реконструкци чекхъйаккхаран йиллина хан 2013 шеран март бутт бара. Чухоам хила безара 30 000 гергга меттиг.

## Стадион дӀаеллар

Стадион даздарца дӀайиллира 2013 шеран 1 июнехь, концерто гулвира 30 эзар гергга хьажархо, царна концерт йелира дуьненан «седарчаша» Флоу Райда, Шер, «Alabina» тоба, ткъа иштта даймехкан артисташ, царна йукъахь бара Басков Николай, Брегвадзе Нани, «Дискотека Авария» тоба. Концерт дӀахьуш вара Малахов Андрей а, Чурикова Яна а. Малхбален латарш дезачарна, уьш гайтира Жан-Клод Ван Дамма а, Кисси Мухьаммада а, гӀараваьлла волу фильмехь шен «Кикбоксер» рольца Тонг По а. Иштта концертехь вара футболех ловзарех Россин гулйина командан коьрта тренер Капелло Фабио, Россин футболан бертан хьалхара вице-президент Симонян Никита, Россин футболан Премьер-Лигин президент Прядкин Сергей, цара «Анжин» дӀаелира 2012/2013 шеран борзан мидалш, ткъа «Анжин» капитанан ЭтоӀо Самуэлан делира «Чемпионат.com» а, РФПЛ а СОГАЗ — Россин чемпионатан дикачу футболистан официалан совгӀат. ДӀайоьллуш гулдина 12 миллион сом, дӀатесира диканаш даран фондан «Территория добра».

### 2013 шеран футболах ловзарех зударшна йукъара Россин Кедан финал
2013 шеран 26 майхь оцу стадион тӀаьхь хилира зударшна йукъара Россин Кедан 2012/13 шеран финал, левзира Москохара ЦСП «Измайлово» а, Пермера «Звезда-2005» а. Матч чекхъелира «Звезда-2005» толамца — 2:1.

### 2014 шеран футболах ловзарех Россин Кедан финал
2014 шеран футболах ловзарех Россин Кедан финал хилира 2014 шеран 8 майхь. Оцу матчехь левзира «Краснодар» а, «Ростов» а. Коьрта а, тӀетоьхна а хан чекхъелира цхьанне толам боцуш — 0:0, ткъа пенальтешца жамӀ 6:5 долуш туьйлира «Ростов». Матче веира 19 500 хьажархо.

## Хьажа кхин а
* Россин футболан стадионийн исписка

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Стадион «Анжи-Арена». Официальный сайт 
* Стадионы ФК «Анжи» Махачкала 
* 
* На месте стадиона «Хазар» в Махачкале появится «Анжи-Арена» RuFox.ru, 27.08.2012

Категори:Россин футболан стадионаш
Категори:ФК «Анжи»
Категори:ФК «Махачкала»
Категори:Каспийскан спортан гӀишлош
Самегрело — Земо-Сванети

**Самегрело — Земо-Сванети** (наггахь *Самегре́ло а, Земо-Сване́ти а*; ; мадарра Мегрели а, Лакха Сванети а) — Гуьржийчоьнан мохк (мхаре).

Махкан йукъахь йу Ӏаьржа хӀордан малхбалехьара йист а, уллера Мегрелин латташ а, Эльбрус ломан къилбехьара кӀаже а, Коьрта Кавказан дукъан дакъа — Лакха Сванети а. Махкахь ду эркаш Ингури, Риони, Цхенисцкали, Хоби.

Регионан административан центр йу гӀала Зугдиди.

## Административан йекъайалар
Мехкан йукъахь йу 8 муниципалитет а, 1 мехкан муьтахь йолу гӀала а (2016-2017 шарахь иштта гӀаланаш шиъ йара: Поти йоцуш, оцу йукъахь хана йара Зугдиди).

## Бахархой
2018 шеран 1 январехь ларарца махкахь 320 805 бахархой бу, 2014 шеран 1 январехь ларарца — 476 300 бахархой, 2009 шеран 1 январехь — 468 000 бахархой.

**[[Гуьржийчоьнан гӀаланаш|ГӀаланаш]] [[Мегрели|Мегрелехь]]**: 
*Зугдиди (42 998 стаг, ларар 2014 шо),
*Поти (41 465 стаг),
*Сенаки (21 596 стаг),
*Абаша (4941 стаг),
*Мартвили (4425 стаг),
*Хоби (4242 стаг),
*Цаленджиха (3847 стаг),
*Джвари (763 стаг),

ГӀалин кепара эвлаш: Чхороцку (3141 стаг, ларар 2014 шо).

**[[Лакха Сванети]]н уггаре йокха гӀала йу** (Местийн муниципалитет): ГӀалин кепара эвла Местиа (1973 стаг, ларар 2014 шо).

2002 шарахь — 466 100 бахархой. Царах 459 614 стаг (я 98,6 %) гуьржий, 4 163 стаг (0,9 %) — оьрсий, цул совнах украинаш (528 стаг), эрмалой (476 стаг), абхазаш (423 стаг) и кхиберш (2002 шо).

2014 шарахь ларарца махкахь бара 330 761 бахархой,

**Мехкан къаьмнийн хӀоттам<br> (2014 шарахь)**

Самегрело — Земо-Сванети махкара гуьржий бекъалуш бу мегрелаш (90 % герг), цара буьйцу шайн мегрелийн мотт, сванаш (10 % герг), цера бу шайн сванийн мотт уьш дукхахберш бехаш бу Сванетия къилбаседа декъехь: Местийн муниципалитетехь (иштта Рача-Лечхуми а, Квемо-Сванети а мехкан Лентехин муниципалитетехь, 2008 шеран август кхаччалц бехаш бара Абхазин Кодор чӀожан лакхарчу декъехь а.

Самегрело — Земо-Сванетин дукхахболу бахархой Гуьржийн православин килсехь дин лелош бу — 326 061 стаг (98,58 %). Регионехь кӀезига мусулбанаш а бу (766 стаг), цул совнах Эрмалойн апостолийн килсе оьхурш а бу (23 стаг).

## Карта
Картин легенда:

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоьнан мехкаш
Диди-Джихаиши

**Диди-Джихаиши** () — Гуьржийчоьнан Имеретин Самтредиан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 3359 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Самтредиан муниципалитетан нах беха меттигаш
Шида-Картли (мохк)

**Шида-Картли** йа **Лакха Карталини** (, мадарра *Чоьхьара Карталини*) — мохк (мхаре), Гуьржийчоьнан административно-мехкан дакъа. Лаьтташ ю Гуьржийчоьнан юккъерчу декъа тӀехь Тбилиси а, Къилба ХӀирийчоьнан а юккъехь, Гуьржийчоьнан конституцица пачхьалкхан мехкийн йукъара цхьаъ.

Административан центр — Гори.

## Административан йекъайалар
Махкан йукъахь ю муниципалитет (2006 шо кхаччалц — кӀошт):

Гуьржийчоьнан законаца, Шида-Картли мехкан йукъайогӀу 5-гӀа Джаван муниципалитет (центр Джава), амма иза Къилба ХӀирийчоьно доладеш ю Дзаусин кӀошт санна. 

**[[Гуьржийчоьнан гӀаланаш|ГӀаланаш]]**: Гори (48 143 стаг, 2014 ш.), Хашури (26 135 стаг), Каспи (13 423 стаг), Карели (6654 стаг)

**[[Гуьржийчоьнан гӀалин кепара эвлаш|ГӀалин кепара эвлаш]]**: Сурами Хашурин муниципалитетехь (7492 стаг, ларар 2014 шо); Агара Карелин муниципалитет (3364 стаг).

## Бахархой
2018 шеран 1 январехь ларарца мехкахь 259 251 бахархой бу, 2014 шеран 1 январехь — 313 800 бахархой (Къилба ХӀирийчоьнан Цхинвалин кӀошт ца лоруш).

2002 шарахь Гуьржийчоьно доладеш долу мехкан декъехь 314 039 бахархойх дукхахберш бара гуьржий (91,8 % йа 288 382 стаг). ХӀирий бара 4,3 % (13 383 стаг), азербайджанаш — 1,8 % (5768 стаг), эрмалой — 1,1 % (3521 стаг), оьрсий — 0,6 % (1946 стаг).

2014 шарахь ларарца доладеш болу махкахь 263 382 бахархойх дукхахберш бара гуьржий (94,72 % йа 249 479 стаг). Азербайджанаш 2,1 %, хӀирий — 1,8 %, эрмалой — 0,8 %, оьрсий — 0,3 %.

**Мехкан къаьмнийн хӀоттам<br> (2014 шарахь)**

ХӀирий дукхахберш бу Шида-Картли мехкан къилба декъехь, мадарра, в Горин (1736 стаг йа 1,38 % кӀоштан бахархойх (2014 шо), а Карелин а кӀошташкахь (931 стаг йа 2,25 %  2014 шо) — цул совнах уьш бу Триалетин дукъан уллехь а, иштта Каспин кӀоштахь а (1745 стаг йа 3,99 % 2014 шо) а, Хашурин кӀоштахь а (256 стаг йа 0,49 % 2014 шо).

**Мехкан а, цуьна муниципалитетийн а къаьмнийн хӀоттам (2014 шо)** *(Къилба ХӀирийчоьно доладеш болу мохк боцуш)*

### Дин
Мехкан динан хӀоттам: Гуьржийн православин килс (95,87 %), Ислам (2,15 %).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоьнан мехкаш
Квемо-Картли

**Кве́мо-Ка́ртли** () йа **Лаха Карталини** —  Гуьржийчоьнан мехкех (мхаре) цхьаъ.

Центр  — гӀала Рустави.

Дозанаш ду мехкашца Самцхе-Джавахети, Шида-Картли, Мцхета-Мтианети, КӀахети, Тбилиси гӀалица а. Къилба-малхбалехьа Азербайджанаца доза ду, къилбехьа — Эрмалойчоьца.

## Административан йекъайалар
Мехкан юкъахь ю 1 гӀала а 6 муниципалитет а (2006 шо кхаччалц — кӀошт):

**[[Гуьржийчоьонан гӀаланаш|ГӀаланаш]]:**
Рустави (125 103 стаг, ларар 2014 шо),
Марнеули (20 211 стаг),
Гардабани (10 753 стаг),
Болниси (8967 стаг),
Тетри-Цкаро (3093 стаг),
Дманиси (2661 стаг),
Цалка (2326 стаг).

**[[Гуьржийчоьонан гӀалин кепара эвлаш|ГӀалин кепара эвлаш]]**: Казрети (4340 стаг, ларар 2014 шо), Манглиси (1441 стаг), Триалети (565 стаг), Тамариси (510 стаг), Бедиани (148 стаг).

## Бахархой

**Мехкан къаьмнийн хӀоттам<br> (2014 шарахь)**


2018 шеран 1 январехь ларарца махкахь 432 264 бахархой бу, 2014 шеран 1 январехь — 513 100 бахархой, 2009 шеран 1 январехь — 488 800 бахархой.

2014 шарахь ларарца 423 986 стаг, 2002 шарахь ларарца — 497 530 стаг.

2014 шарахь мехкан 423 986 бахархойх гуьржий бара 51,3 % йа 217 305 стаг, азербайджанаш — 41,8 % йа 177 032 стаг, эрмалой — 5,1 % йа 21 500 стаг, оьрсий — 0,6 %, желтой — 0,5 %, хӀирий — 0,2 %.

2002 шарахь мехкан 497 530 бахархойх гуьржий бара 44,7 % йа 222 450 стаг, азербайджанаш — 45,1 % йа 224 606 стаг, эрмалой — 6,4 % (31 777 стаг), желтой — 1,5 % (7 415 стаг), оьрсий — 1,3 % (6 464 стаг), хӀирий — 0,4 % (2 184 стаг), украинаш — 0,1 % (527 стаг).

**[[Гуьржий]]** 2014 шарахь ларарца дукхахберш бара Рустави гӀалахь (91,8 % дуьхьала 3,7 % азербайджанаш, 1,6 % эрмалой а, 1,2 % оьрсий,  0,4 % хӀирий а), цул совнах Тетрицкарон муниципалитетехь (82,5 % дуьхьала 7,3 % азербайджанаш, 7,3 % эрмалой, 1,3 % оьрсий а, 0,9 % желтой а).

**[[Азербайджанаш]]** 2014 шарахь ларарца Марнеулин муниципалитетехь бара дукхахберш (83,8 % дуьхьала 8,6 % гуьржий а, 7,0 % эрмалой а), Дманисин муниципалитетехь (65,5 % дуьхьала 33,2 % гуьржий) а, Болнисин муниципалитетехь а (63,4 % дуьхьала 30,9 % гуьржий а, 5,0 % эрмалой а).

2014 шарахь ларарца дукхахберш бара Гардабанин муниципалитетехь — (54,2 % гуьржий дуьхьала 43,5 % азербайджанаш), Цалкан муниципалитетехь (46,7 % гуьржий ткъа 38,8 % эрмалой, 7,0 % азербайджанаш, 6,9 желтой).

**Квемо-Картли кӀоштанийн къаьмнийн хӀоттам (2014 ш.)**

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоьнан мехкаш
Ахтычай

**Ахтычай**, **АхцахӀвацӀ** (Кябякчай лакхенехь, ) — Россин (ДегӀаста) эрк, Самуран аьтту эрк. Охьадоьду Рутулан а, АхцахӀан а кӀошташ. Дохалла — 63 км, бассейнан майда 963 км².

## Географи
Ахтычай долало Коьрта Кавказан дукъан къилбаседа-малхбален басен шовдан тӀиера, чукхета аьтту агӀора Самур эрках, хикхочел 101 км лакхахь.

Ахтычай эрк ду уггаре шорта хи долу Самур эркан га. Эркан дохалла 63 км, хи дужу 2300 м лакхара, хи гулдаран майда – 963 км², локхаллин юккъера барам – 2590 м. Доккхаха долу хин дакъа (84 %) эрко схьаоьцу 2000 м лакхара.

Харш тархаш долуш ду, билгалдаьккхина тайп-тайпана чолхаллин шивераца. Тархаш лекха дац, дукхах дерг 0,5-1 м. Кхолладелла чхьаьрнаш гулдалар бахьнехь, наггахь тархийн породаш харш чу охьа а йогӀий пурх хӀоттар бахьнехь. Лакхенашкахь а, юккъехь а бердаш лекха дац, цхьа метр гергга, лаьтта гӀамаран саз-латтан а, тархийн сицкъаран а породех. Эркан лахенашкахь, тӀаьххьара 26 километр юкъахь, бердаш лекха ду. Гдымчай эрк кхетначул тӀаьхьа, Ахтычай охьадоьду кӀоргачу Ӏин чухула. Хин шоралла тайп-тайпанчу меттигашкахь хийцало 2 - 15 метр, кӀоргалла 10 см - 1,2 м. Эркан сихаллин юккъера барам бу 1-2 м/с, цхьаццанхьа 4-5 м/с.

## Гидрологи
Эркан хи цхьабосса латтадо дешначу шаш а, лайш а, догӀано а, лаьттан бухарчу хиш а. Шеран юкъахь хи цхьабосса охьа ца догӀу. Уггаре дистина эрк хуьлу май баттера август бутт кхаччалц, оцу хенахь шарахь охьадогӀучух 60 % хи чекхдолу эрках. Сих-сиха хуьлу кхераме гидрологин хиламаш бохаме стигал къекъаш догӀучу догӀан а, Ӏоврийн а кепара (1988 а, 1997 а шераш).

Шарахь дойу хин юккъера барам — эркан хикхочехь хуьлу 15,8 м³/сек, максимум – 550 м³/сек, минимум – 1,75 м³/сек. Эркан хиш дистинчу муьрехь чӀогӀа боьха хуьлу. Хин боьхалла цкъаццӀа кхочу 120 000 г/м³ гергга.

## Геннаш
Ахтычай эркан коьрта геннаш 

Дерриг геннаш Ӏовраш яхьаш ду.

## Эрк Ӏамор а, хин бахаман маьӀна а
Эркан раж теллина 3 постехь: Хнов, Смугул, АхцахӀ (йолуш йолу).

Эркан ладаме хин бахаман маьӀна ду. Иза леладо хи латтош а, хи дуьллуш а уллехь йолчу эвланашна а, аренашна а. Эркан тӀаьхь болх бо АхцахӀан ГЭСо (иза йина 1957 шарахь).

## Билгалдахарш

Категори:ДегӀастанан эркаш
Категори:Самуран геннаш
Категори:АхцахӀан кӀошт
Категори:Рутулан кӀошт
Аджари

**Аджа́ри**, **АчӀара**, **АчӀаре** (, Ačʼara), **Аджа́рийн Автоно́мин Респу́блика** (, *Ад’жар’ис автономиури республика*) — Гуьржийчоьнан историн, географин а, политик-административан регион.

Кхоьллина 1921 шеран 16 июлехь Аджарийн АССР санна а, номиналан атеистийн ССРС-н цхьаъ бен йоцу  автономи санна а, кхоьллина динан принципехь. ХӀинца йолу цӀе — 1990 шарахь дуьйна. Аджарин коьрта гӀала Батуми — Гуьржийчоьнан коьрта хӀордан ков. ХӀорданйистера зонаш (Кобулети, Махинджаури, Гонио, Сарпи кхин а) кхузахь ю санаторно-дарбанан учрежденеш, дукхахерш кхоьллина советийн муьрехь. Болхбеш ю ломан курорташ.

Аджарин дукхахберш бу — аджараш, гуьржийн этнографин тоба, аджарин юкъахь Юккъерчу бӀешарашках шуьйра даьржина ислам дин.

## Истори
Аджарин махка дуьхьара бахархой охьхевшина тӀулгийн бӀешарахь, иза бакъхилар гойту археологашна Бешуми цӀе йолу ломан курортана уллехь карийначу хӀуманаш. Чолоки эркан бассейн ю металлургин коьрта меттиг. Махкахь карайо борзанан а, хьалхараэчиган а оьмарийн хӀолламаш. Гуьржийн йозанийн хьосташкахь Аджари хьахайо III б. вайн эра кхачале. гуьржийн ширачу Картли пачхьалкхан дакъа санна. Легендаца, Аджарера доладела Гуьржийчохь керста дин даржор — апостол Андрей Первозванни веъначул тӀехьа.

## Административан йекъайалар
Аджарин юкъахь ю 5 муниципалитет (2006 шо кхаччалц кӀошташ) а, 1 гӀала республикин муьтӀахь а йолуш (Батуми).


**Мехкан къаьмнийн хӀоттам<br> (2014 шарахь)**



**[[Гуьржийчоьнан гӀаланаш|ГӀаланаш]]**:
* Батуми (152 839 стаг, ларар 2014 ш.),
* Кобулети (16 546 стаг).

**[[Гуьржийчоьнан гӀалин кепара эвлаш|ГӀалин кепара эвлаш]]**:
* Чакви (6720 стаг, ларар 2014 шо),
* Очхамури (5355 стаг),
* Кеда (1510 стаг),
* Хуло (1007 стаг),
* Шуахеви (797 стаг).

## Бахархой
2018 шеран 1 январехь ларарца Аджарех бу 346 300 бахархой, 2014 шаран 1 январехь — 396 600 бахархой

2014 шарахь 333 953 стаг, 2002 шарахь — 376 016 стаг (царах 93,4 % — гуьржий (аджараш), 2,4 % — оьрсий, 2,4 % — эрмалой, 0,6 % — желтой, 0,4 % — абхазаш, 0,9 % — кхиберш).

### Къаьмнаш
**Аджарин кӀоштанийн къаьмнийн хӀоттам (2014 ш.)**

1989 шарахь ларарца:

* Гуьржий 82,8 %
* Оьрсий 7,7 %
* Эрмалой 4,0 %
* Кхиберш 5,5 %

### Дин
Ӏосманийн Ӏедал долуш, кхиболу крипто-керста нах санна, аджараш леладора ислам а, керста а дин. Аджарин гурьжий къоман бахархой керста дине дӀаберзира 1990-гӀа а, 2000-гӀа а шерашкахь, и болх беш яра Гуьржийн керста килс, и бахьна долуш Аджарин бахархой бусулба а, керста а барамехь бу 60 % к 30 %, 1980-гӀа шерийн чакхехь абсолютан дукхахберш бара бусулбанаш (70 %). 2014 шаран лараран хаамашца:
* 54,5 % Аджарин бахархой — гуьржийн керста килсе лелаш бу,
* 39,8 % — бусулбанаш-суннийш,
* 0,3 % — Эрмалойн Апостолийн килсе леларш,
* 0,04 % — католикаш,
* 2,8 % — атеисташ кхин а.

## Кортош
* Абашидзе, Аслан Ибрагимович 2001 шо — 2004 шеран 5 май
* Варшаломидзе, Леван Гурамович 2004 шеран 20 июль — 2012 шеран 30 октябрь
* Хабадзе, Арчил 2012 шеран 30 октябрь - 2016 шеран 6 июль
* Патарадзе, Зураб 2016 шеран 15 июлехь дуьйна

## Карта
Картин легенда:

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоьнан мехкаш
Абхазин а, Къилба ХӀирийчоьнан а дуьненайукъара-бакъонийн статус

Йаззамехь йуьйцу Абхазин Республикин а, Къилба ХӀирийчоьнан Республикин хӀинца йолу дуьненайукъара-бакъонийн статус, ткъа иштта тӀаьхьа хила тарло хийцамех хаамаш а буьйцу.

## Истори
Къилба ХӀирийчоьнан Республикин (КЪХӀР) Лакхара Кхеташоно республикин маршо кхайкхийна 1992 шеран 29 майхь Гуьржийчоьнца герзашца дов хиллачул тӀаьхьа.

Абхазиc маршо кхайкхийра 1992-1993 шерашкахь Гуьржийчоьнца тӀом хиллачул тӀаьхьа. Шена чохь республико маьрша пачхьалкх а, дуьненайукъара бакъонийн субъект а кхайкхийна йолу цуьнан конституции тӀеийцира Абхази Республикин Лакхарчу Кхеташоно 1994 шеран 26 ноябрехь .

Маьрша республикаш кхайкхоро шуьйра дуьненайукъара гӀовгӀа ца яьккхира, 2000-гӀа шерийн шолгӀа дакъа тӀекхаччалц и пачхьалкхаш цхьаммо а къобал ца йира.

2006 шарахь Абхазис а, Къилба ХӀирийчоьно а вовше къобал йира; цул сов, церан маршо къобал йира къобал янза йолчу Депрйисттера Молдавин Республико а, Ломан-Карабахан Республико а.

Дуьненахь уьш къобал яран хьал хийцаделира Къилба ХӀирийчура тӀом чекхбаьлча 2008 шеран августехь.

Дов хиллачул тӀаьхьа шинне республикин маршо къобал йира Российс. Цунна доьхьала Гуьржийчоьнан парламенто «Гуьржийчоьнан мохк Россин Федерацис дӀалацарх лаьцна» цӀе йолу сацам бира.

И хиламаш чекхбевлча реакци хилира кхечу мехкийн а, дуьненайукъара кхолламийн а.

## Абхазин а, Къилба ХӀирийчоьнан а маршо къобал йар

### [[ВКЪКХ]] пачхьалкхаша-декъашхоша маршо къобал йар

### Къобал янза я цхьаццама къобал йинчу пачхьалкхаша маршо къобал яр

### Абхазин а, Къилба ХӀирийчоьнан а маршо къобал йина ВКЪКХ Пачхьалкхаш-декъашхой

#### [[Росси]]
2008 шеран 18 февралехь РФ Пачхьалкхан думас сацам-реакци йира Косовн маршо кхайкхорна а, иза ВКЪКХ Кхерамазаллин кхеташонан пхийттаннах йалх декъашхочо къобал йарна а, цунна чохь билгалдаьккхина, оцу факташа РФ некъ босту советийн хиллачу аренашкара къобал банза мехкийн статусан хаттар кхочуш дан (аьлча а Къилба ХӀирийчоьн, Абхазин, Приднестровьен, Ломан Карабахан).

2008 шеран 8 августехь буьйлабелира жигара тӀемаш цхьаьна агӀора Гуьржийчоьний, вукха агӀора Абхазиний, Къилба ХӀирийчоьний. Росси официалан девна йукъаяхара тӀаьхьарчеран агӀора.

2008 шеран 20 августехь Абхазин парламента дийхира Российга республикин маршо къобал яр.

2008 шеран 21 августехь и дехар къобал дира Абхазин дерриг къоман гуламо.

   
2008 шеран 22 августехь иштта дехар деира Къилба ХӀирийчоьнан парламентера.

## Билгалдахарш
Кедан муниципалитет

**Кедан муниципалитет** ( *kedis municipʼalitʼetʼi*) — Гуьржийчоьнан муниципалитет, Аджари мехкан йукъайогӀу. Иза йу Гуьржийчоьнан къилба-малхбузехьарачу декъа тӀехь, Аджари цӀе йолу историн регионан махкахь. Административан центр — Кеда.

## Муниципалитетах лаьцна
Кедан муниципалитет къасталуш йу ша башха кемсийн сорташца. ЧагӀар, «Кеда Цоликаури» а, «Чхавери» а регионехь доккхуш долу чагӀар, чогӀа гӀарадаьлла ду. Болхбеш йу чагӀарийн лармаш.

Муниципалитет йеха баш-башха Ӏаламан минералашца — кхузаш ду цӀаста а, дашо а. Минералийн хиш «Кокотаури» а, «Гундаури» а лоруш ду дарбане. «Кокотаури» цӀе йолучу минералан хина йу  дикаллина дуьненайукъара сертификат.

Историн тӀаьхьалонехь къасталуш йу материалан культурин хӀолламаш: Хехойн бӀаьвнаш — Кавиани, Гулеби, Дзенцмани, Сагорети, Цивасула. Нартолийн тӀулгийн тӀайш  — Махунцети, Пирвели Маиси, Цониариса, Дандало. Замки — Зендиди, Цивасула.

Болх беш йу историн музей этнографин а, историко-культурин материалаш йу музей чохь.

## Географи
Кедан муниципалитет йу Аджарисцкали хина харшана йуккъерчу декъехь. Оцу хина доккха дакъа (42 км) ду муниципалитетан махкахь. Кедан муниципалитетан дозанаш ду муниципалитеташца Кобулети къилбаседехьа, Шуахеви малхбалехьа, Хелвачаури малхбузехьа, цул совнах муниципалитетан ду 17 километр доза Туркойчоьца къилбехьа. Кедан муниципалитетан къилберчу декъа тӀехь ду Шавшети дукъ, къилбаседа-малхбалехьарчу — ду Месхети дукъ, къилбехьарчу а, къилбаседа-малхбузехьарчу а ду — Кобулети дукъ.

Муниципалитетан ерриге майда йу 452 кв. км. Бахархой — 16 760 стаг (2014 шарахь ларарца). Административавн центр — жима гӀала Кеда, иза лаьтташ йу хӀордан сизал 200 метр лакхахь. Муниципалитетан уггаре лекха лам бу — Гома лам (2441 метр).

## Бахархой
2018 1 январехь ларарца муниципалитетан бахархой бара 16 824 стаг, 2014 шеран 1 январехь — 20,6 эзар стаг

2002 шарахь ларарца кӀоштан (муниципалитетан) бахархой бара 20 024 стаг. 2008 шеран 1 январехь — 19,9 эзар стаг

## Нах беха меттигаш
Кедан муниципалитетан йукъахь ду 11 административан дакъа (1 йукъаралла а, 10 йартийн йукъаралла а), кхин 64 нах беха меттиг (1 гӀала а, 63 эвла а).

* Абукета ()
* Агота ()
* Акуца ()
* Арсенаули ()
* Ахо ()
* Баладзееби ()
* Ваио ()
* Варджаниси ()
* Гаретке ()
* Гегелидзееби ()
* Гобронети ()
* Гогиашвилеби ()
* Гогинидзееби ()
* Гулеби ()
* Гундаури ()
* Дандало ()
* Джалабашвилеби ()
* Дзенцмани ()
* Дологани ()
* Зваре ()
* Зеда-Агара ()
* Зеда-Бзубзу ()
* Зеда-Махунцети ()
* Зендиди ()
* Зесопели ()
* Зундаги ()
* Инашаридзееби ()
* Кантаури ()
* Квашта ()
* Кведа-Агара ()
* Кведа-Бзубзу ()
* Кведа-Махунцети ()
* Кеда ()
* Кокотаури ()
* Колотаури ()
* Коромхети ()
* Косопели ()
* Кучула ()
* Медзибна ()
* Мериси ()
* Милиси ()
* Мосиашвилеби ()
* Намлисеви ()
* Намонастреви ()
* Октомбери ()
* Орцва ()
* Пирвели-Маиси ()
* Сабадури ()
* Силибаури ()
* Сирабидзееби ()
* Сихалидзееби ()
* Такидзееби ()
* Тибета ()
* Учхити ()
* Хараула ()
* Хункуда ()
* Цониариси ()
* Цхемна ()
* Цхмориси ()
* Чалахмела ()
* Четкидзееби ()
* Чинкадзееби ()
* Шевабури ()

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоьнан муниципалитеташ
Саидов ИбрахӀим

**Саидов Мохьмадан ИбрахӀим** (1927 шеран 12 июнь, БелгӀатой-Эвла, Шелан кӀошт Нохч-ГӀалгӀайн АССР — 1995 шеран 3 апрель, Соьлжа-ГӀала) — гӀараваьлла нохчийн этнограф, историн Ӏилманийн кандидат.

## Библиографи
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:Адамаш:Нохчийчоь
Грозилово

**Грозилово** — массийта нах бехачу меттигийн цӀе:
* Грозилово — Вологдин областан Вологдин кӀоштара эвла.
* Грозилово — Ивановн областан Тейкован кӀоштара эвла.
* Грозилово — Тверан областан Кашинан кӀоштара эвла.
Ногкау (Мизуран йуьртан меттиг)

**Ногкау** () — Россин Федерацин Къилбаседа ХӀирийчоьнан Алагиран кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (къоларгмангалан), уггаре а шийла — январь (къоларгкхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Алагиран кӀоштан индексаш 

Категори:Алагиран кӀоштан нах беха меттигаш
Хьижахка

**Хьижахка**, **ГӀой** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Моцкъара

* Моцкъара — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштан эвла ю. Эвла ю ТӀерлахь. 
* Моцкъара — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштан эвла ю. Эвла ю Нашхахь.
Джабраилов, Дака Джабраилович

**Дака́ Джабраи́лович Джабраи́лов** — скульптор, Нохчийн Республикин Хьакъдолу говзаллин гӀуллакххо, Россин Исбаьхьалчийн союзан сийлахь декъашхо.

## Биографи

Джабраиловн да 1930 шарахь байтал а ваьккхина, махкара Кхазакхстане араваьккхира. 1937 шарахь, Дака дуьнен тӀевала бутт бисинчу хенахь, цуьнан да велира. 1938 шарахь доьзал Даймахка цӀехьабирзира. Амма 1944 шарахь нохчий арабехира, доьзал йуха а Кхазакхстане кхечира.

Джабраилов деша волавелира гӀалан «Советский плакат»  студехь Джамбул гӀалахь. Цуьнан хьалхара хьехархо хилира Горбанов Василий Алексеевич. Цуьнан гӀоьнца деша хӀоьттира  Фрунзен исбаьхьаллин доьшийле, амма дукха хан йаллале дӀаваьккхира махкахваьккхинчех ву аьлла.

18 шо долуш Джабраилов цӀавирзира Нохч-ГӀалгӀайн АССР, шина шеран деша вахара РСФСР Исбаьхьаллин фондан Нохч-ГӀалгӀайн декъан исбаьхьаллин-арахецаран пхьалгӀан монументан цехе. Кхузахь цуо Ӏамийра кӀедачу хӀуманах сурт дан а, исбаьхьаллин скульптура кепа тоха а. Цуьнан хьехархо вара РСФСР Хьакъдолу скульптор Астапов В. П. а, исбаьхьаллин академин хьехархо Колосков В. П. а. Дешар чекхдаьлча Джабраиловн йелира скульптор-кепатухург квалификаци.

1960—1963 шерашкахь болх бира ЕЛККС Ленинан кӀошткоман «Бокс» газетан редакцин коллегехь. Цул тӀаьхьа 1999 шо кхаччалц болх бира Нохч-ГӀалгӀайн исбаьхьаллин фондехь. ТӀаккха хьеха волавелира Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтехь говзаллин факультетехь скульптура, пластикан анатоми, проекташ хӀиттор.

## Белхаш

Джабраиловс металлаца а, тӀулгаца а бина 400 сов кхин авторийн белхаш, царна йукъахь:
* скульптура «Харачойн Зеламха» (автор Ахмадов Саламбек);
* Гикало Николайн, Шерипов Асланбекан, Ахриев ГӀапуран иэс (автор Бекичев И. Д.);
* цӀейойучарна иэс (Мамилов Р. И.);
* Шерипов Асланбекан говрахь волу иэсан модель (Сафронов А. Н.);
* 1944 шарахь махкахбаьхначарна мемориал (Джабраилов Д. Д. , Хасаханов Д. Х.);
* Шерипов Асланбекан бюст (Твердохлебов И. Г.).

Джабраиловн белхаш хӀиттийна Нохчийчоьн йерриг аьлча санна кӀошташкахь, ДегӀастанан масех кӀоштахь, кхин а цхьацца регионашкахь.

## СовгӀаташ а, цӀераш а
* ССРС, РСФСР, Нохч-ГӀалгӀайн Исбаьхьалчийн бертан Сийлаллин грамоташ а, мехала совгӀаташ а;
* «Къинхьегаман Силаллийн» мидал (1986);
* Нохчийн Республикин Хьакъдолу говзаллин гӀуллакххо;
* Россин исбаьхьалчийн бертан сийлахь декъашхо;
* «Къинхьегаман ветеран» мидал;
* «Баккхий кхиамашна» мидал (2013);
* «Синмехалла, ламасташ, говзалла» дешийн мидал (2016);

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан Хьакъдолу говзаллин гӀуллакххо
Категори:Россин Исбаьхьалчийн бертан декъашхой
Категори:Нохчийн хьехархойн университетан хьехархой
Абумуслимов, Сайд-Хьасан Сайд-Мохьмад воӀ

**Абумусли́мов Сайд-Хьаса́н Сайд-Мохьмад воӀ** (вина 1953 шеран 1 февралехь, ССРС , Кхазакхийн ССР) — нохчийн историк, йаздархо, публицист, йукъараллин гӀуллакххо, нохчийн сепаратизман коьртех цхьаъ.

## Биографи
Вина 1953 шарахь Кхазакхийн ССРхь, къоман нохчо.

### Дешар
1974—1975 шерашкахь дийшира Ломоносовн цӀарах йолчу МПУ историн факультетан кечамбаран декъехь.

1974—1981 шерашкахь — МПУ историн факультетан студент.

1982—1985 шерашкахь дийшира МПУ экономикин факультетан (Халкъан бахаман а, экономикин Ӏилманийн а историн кафедра) аспирантурехь.  Экономикин Ӏилманийн кандидат.

### Меттанаш
Хаьа нохчийн, оьрсийн, немцойн меттанаш.

### Хьехархойн гӀуллакх
1990—1994 шерашкахь исторех лаьцна лекцеш йийшира НПУ.

### Йукъараллин-политикин гӀуллакх Нохчийчохь
1980-гӀа шераш дуьйладеллачу хенахь дуьйна дакъалецира НГӀАССРхь шеш арахецарш даржош, царна йукъахь бара Авторханов Ӏабдурахьманан белхаш, Солженицинан А. И. «Архипелаг ГУЛАГ» болх.

"Барт" (1989) йукъаралла кхоьллинчех цхьаъ, ткъа цуьнан бух тӀаьхь 1990 шеран май баттахь йира " Вайнехан демократин парти" . Парламентан депутат вара, дакъалецира, 1992 шеран 12 мартехь маьрша Нохчийн Республикин Конституци тӀеэцначу, Нохчийн Республикин Парламентан гуламехь.. Яндарбиев Зеламхас президентан декхарш кхочушдечу хенахь (1996—1997), вице-президентан даржехь вара. 1996 шеран августехь куьг йаздира Хаси-Эвлан барт тӀехь. Масхадов президент волчу хенахь дакъалецира Россиннохчиий йукъаметтигаш нисйеш Россин-нохчийн дийцаршкахь.

### Эмиграци
ШолгӀа нохчийн тӀом болабелча Нохчийчоьнан президента Масхадов Аслана болх тӀебилларца, вахара  цуьнан векал хилла Истмалера Саммитехь дакъалаца, цул тӀаьхьа Европин мехкашкахь политикин болх бан.

Оцу хенахь дуьйна вехира Туркойчохь а, Азербайджанехь а, цул тӀаьхьа Германехь. 1999 шеран ноябрера 2005 шеран март бутт кхаччалц вара НРИ йуьззина бакъоерг Россин йоккха пачхьалкхан нохчашна а, кхечу Кавказан къаьмнашна а дуьхьала йолу шовинизм талла.

## Политика гар
Кавказан эмират йан дуьхьалаверг, хӀинца а къамелаш до маьрша демократин нохчийн пачхьалкх йухакхолларех.

Конфедераци кепара Къилбаседа Кавказан маршонан агӀонча.

## Билгалдахарш

Категори:Адамаш абатца
Категори:Нохчийн Республика Ичкерин вице-президенташ
Категори:МПУ историн факультетехь дешнарш
Категори:Советийн диссиденташ
Категори:Адамаш:Шеш арахецар
Категори:Лакхарчу дешаран меттигашкара хьехархой
Категори:Нохчийн йаздархой
Гацаев, СаӀид Асланбекан воӀ

**Гаца́ев Са́Ӏид Асланбе́кан воӀ** (1938 шо, ССРС, РСФСР, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, Веданан кӀошт, Дишни-Ведана) — нохчийн йаздархо, поэт, публицист, драматург, Нохчийн Республикин йаздархойн бертан декъашхо.

## Биографи
Вина 1938 шарахь Дышни-Веданахь. 1944 шарахь махкахваьккхина доьзалца. Депортацехь доьзал бехира Кхазакхийн ССРн Семипалатински областехь. 1957 шарахь чекхйаьккхира ишкол. Оццу шарахь доьзал цӀехьа бирзира Даймахка.

1963 шарахь чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институтан историкан-филологин факультет. Институт чекхйаьккхинчул тӀаьхьа хьехархо болх бира ша винчу эвлахь.

1973 шарахь чекхйаьккхира Москохан Горький А. М. цӀарах йолу дуьненан литературин институт аспирантура. Даймахка цӀавирзинчул тӀаьхьа талламан балха ца хӀоттавелира, цундела винчу эвла хьеха йухаверза вийзира.

Веданан кӀоштан «Колхозан дахар» газете болх бан дехьавелира. Цул тӀаьхьа хилира республикин «Ленинан некъ» газетан белхало. ТӀаьхьа кхайкхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан нохчийн литературин хьехархочун дарже.

## Кхолларалла
Байташ йаздан волавелира ишколан шерашкахь. Махках даьхачу хенахь уьш зорба тоха таро йацара, хӀунда аьлча нохчийн маттахь газеташ арахоьцуш дацара. Цуьнан дуьххьарлера байташ зорбане йевлира «Орга» альманахехь 1961 шарахь. Оцу хенахь дуьйна Гацаевн кхолламаш рожехь зорбатоха йолийра кӀоштан а, республикин а газетийн агӀонаш тӀаьхь, «Орга» а, «Лаьмнийн Ӏуьйре» а альманахашкахь, Нохч-ГӀалгӀайн къуоначу литераторийн коллективан гуламашкахь: «Сатасаран сахьт», «Даймехкан мукъмаш», «Къуоналлин кхайкхам», кхечарна а тӀаьхь. Гацаевн кхолламийн гулам йукъатоьхна «Нохчийн поэзин антологин» (Москох, 2003 шо).

Шовзткъе итт шеран кхолламаллин гӀуллакхехь цуо арахецна дукха кхолламаш тайп-тайпанчу жанрашкахь: байташ, поэмаш, баснеш, пьесаш. Арахецна цуьнан авторан гуламаш: «Ӏуьйре» (1969), «БӀаьстенан гӀовгӀа» (1972), «Хазахетар» (1981), «Суьйренан вьюнок» (1988), «ХӀилла долу цициг» (1988), кхин а.

Цхьа могӀа пьесийн автор ву, цхьаерш царех хӀиттийна Нохчийн драман театран сцени тӀаьхь. Амма чӀогӀа гӀарайаьллачех йу цуьнан сатиран комедеш «Чудаки» (1989) а, «Бохаман нуц» (1992). Оцу пьесашца хӀоттийна Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан драман Нурадилов Х. цӀарах театр спектаклаш йара чӀогӀа хазахеташ, дуккха а шерашкахь сценин тӀиера дӀа ца йевлира.

## Хьажоргаш
*  
*  
* 

Категори:Нохчийн йаздархой
Категори:Нохчийчоьнан йаздархойн бертан декъашхой
Категори:Нохчийн пачхьалкхан университетан хьехархой
Категори:Нохчийн хьехархойн университетехь дешнарш
Алейников, Игорь Олегович

**Але́йников И́горь Оле́гович** () — советийн а, Россин а кинорежиссёр.

## Биографи
1985 шарахь чекхйаьккхира Москохан инженерийн-физикин институт.

Болхбира вешийца Алейников Глебца (вежрий АлейниковгӀар) цхьаьна. 1981 шарахь йира шен хьалхара фильм «1981». 1987 шарахь арахийцира «Сине Фантом» журнал.

Кхелхина шен зудчуьнца Верица цхьаьна A310 кеман авиацин бохамехь Междуреченскан гергахь.

## Кхолламаллин тӀаьхье
Алейников Игорь шен вешийца Глебаца кинон историн йукъавахара готта чӀурам тӀаьхь параллелан кино, андерграундан фильмаш йаьхнарг санна, масала, «Тракторш» (1987), «Со шийла ву, хилча хӀун ду?» (1987), «Божарийн къиза цамгар» (1987), «Постполитикан кино» (1988). Официалан кинон системехь вежрий АлейниковгӀар болхбан буьйлабелира 1980-гӀа шераш чекхдовлуш. Цуо йаьккхира «Мосфильм» киностудин базехь, йоцаметражан фильм «Кхузахь цхьаъ вара» (1989), йуьззинаметражан фильм «Трактористаш-2» (1992), оцу хенахь кхин тӀе болхбира параллелан маьрша кинохь («Америга», 1990-97).

## Фильмографи
* 1981 — Лакхара меттиг
* 1982 — ЦӀераш
* 1983 — 1983 шеран 1 майхь
* 1983 — Аттракцион
* 1983 — Филателист
* 1984 — Метастазаш
* 1986 — М. Е. цхьаьна Г. Алейниковца
* 1987 — Божарийн къиза цамгар цхьаьна Г. Алейниковца
* 1987 — Революцин этюд цхьаьна Г. Алейниковца, Г. Острецовца, Е. Кондратьевца
* 1987 — Со шийла ву, хилча хӀун ду? цхьаьна Г. Алейниковца
* 1987 — Тракторш цхьаьна Г. Алейниковца
* 1988 — Борис а, Глеб а цхьаьна Г. Алейниковца
* 1988 — Фильман чаккхе цхьаьна Г. Алейниковца
* 1988 — Машинистка цхьаьна Г. Алейниковца
* 1988 — Постполитикан кино цхьаьна Г. Алейниковца
* 1988 — Сервировка — рокировка цхьаьна Г. Алейниковца
* 1988 — "Чергидан" кхераме къайле цхьаьна Г. Алейниковца
* 1989 — Кхузахь цхьаъ вара цхьаьна Г. Алейниковца
* 1989 — Миражаш
* 1990 — ХӀокху дуьненан аквариуман чӀерий цхьаьна Г. Алейниковца
* 1990 — Де Билан сатийсам цхьаьна Г. Алейниковца
* 1992 — Трактористаш-2 цхьаьна Г. Алейниковца
* 1994 — Березкин Николайн безаман истори цхьаьна Г. Алейниковца
* 1997 — Америга цхьаьна Г. Алейниковца

## Хьажоргаш
* Клуб «Сине Фантом»
* Фильмография в Энциклопедии отечественного кино
* Фильм «Трактора»
* Фильм «Я холоден, ну и что»

Категори:1994 шеран 23 мартехь авиабохамехь белларш
Категори:Домодедовски кешнашкахь дӀабоьхкинарш
Категори:Вежрий АлейниковгӀар
Категори:Москохан инженерийн-физикин институтехь дешнарш
Алаз

**Алаз** ( [алазани],  [Ганых], , ) — Гуьржийчоьнан малхбале декъера а, Азербайджанан малбузе декъера а эрк, цхьайолу меттигашкахь доьду республикийн дозанех. ХӀинца Мингечауран хи латтийла чу дужу, хьалха Кура эркан дакхичарехь цхьа га дара. Алаз эркан дохалла ду — 391 км, хигулдаларан майда — 10 800 км² герг.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Гуьржийчоьнан эркаш
Категори:Азербайджанан эркаш
Сванойн бӀаьвнаш

**Сванойн бӀов** (*гуьржийн* სვანური კოშკი) — мостагӀна дуьхьало ян Ӏалашонца йина йолу гӀишло ю, сванойн бӀаьвнаш дукха хьолахь Сванетехь (хӀинца Мингрели а, Къилбаседа-Сванети а кӀошташна юкъаяхийтина) яьржина ю.
Уггар шираниг цу бӀаьвнех 8-гӀа я 9-гӀа бӀешарахь йиллина ю, ткъа уггар тӀаьхьарниг 18-гӀа бӀешарахь.
Сванойн бӀаьвнан юкъерчу барамера локхалла 20-25 метр хуьлу, дукха хьолахь цу чохь 5 гӀат хуьлу, ткъа наггахь 6 гӀат хуьлу.
1,5 метр кхаччалца шуьра пенаш долу лахара гӀотан неӀарш я кораш ца хуьлу.
Чувоьдийла дукха хьолахь лекхо йолчу гӀат тӀехь хуьлу.
БӀаьвнан лакхара дакъа лахарчул дуткъо ду, пенийн дуткъала а охьадолу лакхахь 0,7-0,8 метре кхаччалц.
Сванойн бӀаьвнаш хӀинцалерачу хенахь хӀусамаш санна лелош ю я яьсса лаьтта.

## Билгалдахарш

Категори:БӀаьвнаш
Категори:Гуьржийчоьнан архитектура
Къоман кхетам

Къоман кхетам - адаман ша цхьана къоман я мехкан дакъа санна хаадалар ду. Адамо шен къоман кхетамца боьзна болу синхаам бакъхьа гайтарех патриотизм я национализм олу, ткъа дацаре (харцхьа) гайтарех шовинизм олу.
Адам къоман кхетамца ца долу дуьнен чу, и кхолларехь гонаха йолу юкъаралло Iаткъам бо.

## Билгалдахарш

## Литература

; оьрсийн маттахь

* Осипов Е. А. Фактор национальной идентичности в современной Франции // Международная жизнь. 2016. № 12. 

; кхечу меттанашкахь

*  
* 
 
Категори:Идентичность
Категори:Патриоталла
Категори:Национализм
Бешара хьоза

**Бешара хьоза** — (оьрсаша «Лазаревка» олу). ТӀемаш а цӀога а сийна ду букъ баьццара бу, хьаж кӀай ду цуьнан, беснеш а кӀай ю, лаг Ӏаьржа ду, хандаргана тӀоьхула а Ӏаьржа мас ю. Накха можа бу, чукӀело а можа ю. Хьуьн чохь а бошмашкахь а хуьлуш ду и тайпа хьоза. Баннаш дечу хенахь цхьана хуьлу стен боьршан шиъ. Диттан гаьннаш тӀера каде ду гӀаттар, кхечу гаьн тӀе хаар. Бен диттан хари чохь бо. ХӀоьаш апрель-май баттахь до 5-10. ХӀоьаш кӀай хуьлу, цӀиэ бос бетталуш, ал тӀедарчий а долуш. Декар иштта ду: «Ци-ци-цӀир-р-р».

## Билгалдахарш

Категори:Евразин олхазарш
Категори:Африкин олхазарш
Ахмадов, Хьусейн Сайд-Ӏалин воӀ

**Ахмадов Хьусейн Сайд-Ӏалин воӀ** (вина 1950 шарахь Кхазакхстанехь) — нохчийн политикин гӀуллакххо. Нохч-ГӀалгӀайн АССР Хенан йолчу Лакхарчу Советан председатель (1991), къобалйанза йолу Нохчийн Республика Ичкерин Парламентан председатель (1991—1993), Нохчийн Республика Ичкерин пачхьалкхан секретарь (1999).

## Биографи
Вина 1950 шарахь Кхазакхийн ССР. Чекхйаьккхина Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан историн факультет. Болх бина Нохч-ГӀалгӀайн историн, экономикин, социологин, филологин Ӏилманан-талламан институтехь Ӏилманан белхалочун даржехь. Ӏамийна Нохч-ГӀалгӀайчоьнан XIX бӀешеран истори. «Нохч-ГӀалгӀайчоь шен лаамца Россин йукъайахаран» официалан концепци емал яр бахьнехь, 1985 шарахь институтера дӀавала дийзира, Жалкхан ишколе хьехархо балха хӀоьттира.

1990 шеран мартехь хаьржина Нохч-ГӀалгӀайн АССР Лакхара Советан депутат. ХӀоттийра чолхе гӀуллакхийн сурсатийн комиссин декъашхо. Кхин а вара «шен лаамца йукъайахаран» концепци къасторан комиссин декъашхо. 1990 шеран ноябрехь хьалхарчу нохчийн къоман гуламехь хаьржира кхочушдаран комитетан декъашхо. ТӀаьхьа хилира Нохчийн халкъан дерригкъоман конгресс (НХДК) кхочушдаран комитетан председателан гӀовс.

Жигара дакъалецира Соьлжа-ГӀалин 1991 шеран сентябран хиламашкахь. 1991 шеран 15 сентябрехь хилира Нохч-ГӀалгӀайчоьнан Лакхара Советан корта, иза кхоьллира НХДК а, Нохч-ГӀалгӀайчоьнан Лакхара Советан агӀончех. 1991 шеран 1 октябрехь Хенан Лакхарчу Советан цӀарах  кхайкхийра Нохч-ГӀалгӀайн Республика екъарх лаьцна, маьрша Нохчийн Республикин (Нохчийчоь) а, РСФСР йукъахь ГӀалгӀайн Республикин а. Амма, 4 де даьлча дукхаха болчу ХЛС декъашхоша шайн председателан и сацам бохийра, ткъа Хьусейн дӀаваьккхира.

1991 шеран 28 октябрехь хаьржира Нохчийн Республикин Парламенте. 2 ноябрехь хаьржира Парламентан председатель. Дуьхьала хилар хоуьйтура президент Дудаев Джохара цхьайолу конституцица йоцу бакъонаш шега схьаэца гӀертарна. ГӀиртира парламентан хьалха жоьпаллехь йолу правительство кхоллийта. ГӀиртира парламентан терго латто министраллашна а, ведомствашна а тӀаьхь.

1993 шеран май болалуш парламентан депутатийн доккхаха долу дакъа Дудаевн дуьхьаладелира. Ахмадовс дитира парламентан председателан дарж. 1993 шеран августехь парламенто дӀаехира депутатийн бакъонаш.

1994 шарахь дуьйна политикин къийсамехь жигара дакъа ца лецира. Нохчийчу Россин эскар даран реза ца хилар кхайкхийра. Герзашца дуьхьало ца йира.

1999 шеран июнехь дуьйна — Нохчий Республика Ичкерин Пачхьалкхан секретарь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:Нохчий Республика Ичкерин Парламентан председателаш
Категори:Нохчийн пачхьалкхан университетехь дешнарш
Верольский, Юрий Борисович

**Верольский Юрий Борисович** (1929 шеран 6 апрелехь, Соьлжа-ГӀала — 2004 шеран 30 майхь, Тамбов) — советийн а, Россин а йаздархо, литературхо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР йаздархойн бертан декъашхо (1991 шо), РСФСР Халкъан серлонан тӀехдикахо (1964 шо), Нохч-ГӀалгӀайн АССР Хьакъдолу оьздангаллин белхало (1988 шо).

## Биографи
Вина 1929 шарахь гӀуллакхехь болчеран доьзалехь. 1952 шарахь чекхйаьккхина Соьлжа-ГӀалин хьехархойн институтан историн-филологин факультет. 1952 шарахь оьрсийн меттан а, литературин а хьехархо болхбан волавелла Туркестанан-Сибрехан цӀерпоштнекъан Защита станцера йуккъерачу ишколехь. 1954—1961 шерашкахь Соьлжа-ГӀалара № 106 йолчу йуккъерачу ишколан хьехархо вара.

1960—1995 шерашкахь болхбина Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институтан литературин кафедрехь. Ассистент тӀиера доцент тӀекхаччалц дӀавахана. Литература, мохкӀамор, педагогика, литератураӀамор ишколехь хьехаран гӀуллакхаш хьоьхура. Литературин хьехархочун гӀоьнна Ӏилманан-практикан конференцешкара методикан гуламаш хӀитта а йора, редакци а йора.

Хьехархо а, литературин мохкӀаморан говзанча а санна лар йитина ца Ӏаш, Нохчийн Республикера дуккха а бевзаш болу йаздархойн, журналистийн, йукъараллин гӀуллакххойн хьехамхо хилира цунах. Соьлжа-ГӀалахь литературин-мохкӀаморан музей йан дагадеанчарех цхьаъ вара. Хилла штатехь воцу «Соьлжа-ГӀалин белхало», «ГӀебартойн-балкхаройн бакъдерг», «Тамбовн дахар» газетийн корреспондент. Зорбатоьхна «Дон», «Халкъан дешар», «Литература ишколехь», кхин а журналашкахь.

1995 шарахь Нохчийчохь тӀом хилар бахьнехь кхалха дийзира Тамбов. Болхбира Тамбовн дешаран белхалойн квалификаци айаран институтан гуманитаран дисциплинаш хьехаран кафедран доцент.

## Библиографи
* «Литературин-мохкӀаморан болх ишколехь» (Соьлжа-ГӀала, 1961 шо);
* «Нохч-ГӀалгӀайчоь оьрсийн советийн литературехь» (Соьлжа-ГӀала, 1965 шо);
* «Кавказо динарш» (Соьлжа-ГӀала, 1980 шо);
* «Пушкинан тачанаш тӀехула» (Тамбов, 1999 шо).

### Байтийш гуламаш
* «Ленинан урам» (Соьлжа-ГӀала, 1960 шо);
* «Синтем байна латта» (Соьлжа-ГӀала, 1984 год);
* «Къилбехьа кораш» (Соьлжа-ГӀала, 1991 год);
* «Дийнан шорте. Нохчийчоь-Тамбов» (Тамбов, 1996 год).

## Литература
* 
* 

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан йаздархойн бертан декъашхой
Категори:Нохчийн хьехархойн университетехь дешнарш
Категори:Нохчийн хьехархойн университетан хьехархой
Категори:Нохчийчоьнан Хьакъдолу оьздангаллин белхалой
Майяпур

**Майяпур** — ХӀиндин Малхбузен Бенгали штатера гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Малхбузен Бенгалин гӀаланаш
Гужов, Александр Иванович

**Гужов Александр Иванович** (, Соьлжа-ГӀала, Теркан область —  Абинск, Краснодаран мохк) — Нохч-ГӀалгӀайн АССР а, РСФСР а Ӏилманан а, техникин а хьакъдолу гӀуллакххо, техникин Ӏилманийн доктор, профессор; Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо.

## Биографи
1932 шарахь, йуккъера дешар чекхдаьккхина а волуш, ши шо слесарь белхан стаж йолуш, балха хӀоьттира Соьлжа-ГӀалин мехкдаьттан институте. «Газан гӀуллакх» кафедран дешаран а, Ӏилманан а балхахь дакъалоцуш, оццу хенахь доьшуш, 1938 шарахь чекхйаьккхира Соьлжа-ГӀалин мехкдаьттан институт балхах йукъара а ца волуш, тӀаккха иза витира аспирантан даржехь. 1947 шарахь чекхдаьккхира кандидатан диссертаци, тӀаьхьа хилира доцент, профессор. ТӀаьхьара 5 шарахь болх бира ВНИИГАЗехь.

## [[Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом]]
Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман фронташкахь взводан, батарейн, дивизионан, артиллерин кхийсархойн полкан баьчча хилла. ГӀирман а, Сталинградан а фронташкара тӀемашкахь дакъа лаьцна, шина орденан а, шийтта мидалан кавалер. 1941 шеран гурахь, ГӀирмара Перекопера Армянск гӀалара тӀемаш бахьнехь, совгӀат дина ЦӀиечу Седан орденца, кхин тӀе масийттаза совгӀат дина баьччалло тӀедехкина жоьпаллин гӀуллакхаш кхочушдарна. 1942 шеран августехь Сталинград уллехь чӀогӀа чов йира, 1943 шеран мартехь мукъаваьккхира 2-гӀа тобан заьӀапхо вина.

## Ӏилманан гӀуллакх
Физикин газ тояр а, вайн махкара дуьххьарлера газконденсат йоллу меттигаш таллар а карадерзоран хьостехь лаьттина. Кандидатан диссертацин тема («Крекинг-заводашкахь аьргаллин ректификацин ражан оптимум» (1947)) хӀинца а оьшуш йу.

36 шарахь сов Соьлжа-ГӀалин мехкдаьттан институтан мехкдаьтта а, газ а йаьлла меттигаш талларан а, лелайаран а кафедран куьйгалла дина. Кечвина 20 сов Ӏилманийн кандидат а, доктор а.

### Хаьржина белхаш
* 
* 
* 
* 

## СовгӀаташ а, цӀераш а
* ЦӀиечу Седан орден
* Даймехкан тӀеман 1 тӀегӀан орден 
* шийтта мидал
* РСФСР Ӏилманан а, техникин а хьакъдолу гӀуллакххо
* Нохч-ГӀалгӀайн АССР Ӏилманан а, техникин а хьакъдолу гӀуллакххо
* ССРС газан промышленностан сийлахь белхало.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Фотографии
* О нём

## Литература
* *Джафаров К.И., Григорьев Б.А, Франгулов Г.С..*Гужов Александр Иванович - 60 лет, отданные науке и педагогике.-ж. Строительство нефтяных и газовых скважин на суше и на море. ОАО "ВНИИОНГ", №12, 2011 г. -с 45-47

Категори:Сталинградан тӀеман декъашхой
Категори:Ӏилманчаш абатца
Категори:Россин мехкдаьттахой
Категори:ССРС мехкдаьттахой
Категори:Соьлжа-ГӀалин мехкдаьттан университетехь дешнарш
Гургенов, Вячеслав Иванович

**Гурге́нов Вячесла́в Ива́нович** (1935 шеран 1 июлехь — 1994 шеран 22 августехь) — советийн а, Россин а талламча, ССРС ПКХК ХЬКУ (ПКХК Хьалхара коьрта урхалла — арахьара таллам) хьаькаман гӀовс, ССРС ПКХК ХЬКУ хьаькам декхарш кхочушдина, инарла-лейтенант.

## Биографи
Вина 1935 шарахь Соьлжа-ГӀалахь. 1959 шарахь чекхйаьккхина МГИМОн малхбалеӀаморан факультет, ХӀиндин агӀора говзанча хиларе терра, балха хьажийна Калькутте ЗКА корпункте, цигахь болх бира 1962 шо кхаччалц.

1963 шарахь дуьйна гӀуллакх долийна арахьара талламехь. 1964 шарахь чкйаьккхина ПКХК ишкол (ишкол № 101 — тӀаьхьа Ю. В. Андропов цӀарах ПКХК ЦӀиечу байракхан институт). Цул тӀаьхьа иза вара йехачу хенахь дозанал арахьарчу командировкашкахь: ХӀиндехь а, Бангладеш ехь а (1965—1972), цул тӀаьхьа ПКХК резидент Исламабадехь (1978—1983). 1983 - 1989 шерашкахь вара тайп-тайпанчу куьйгаллин даржашкахь ПКХК ХЬКУ центран аппаратехь.

1989 шарахь — ПКХК ХЬКУ хьаькаман гӀовс. 1991 шарахь — Россин Арахьара талламан гӀуллакхан (АТГӀ) директоран гӀовс. 1991 шеран 22 - 30 сентябрехь — ССРС ПКХК ХЬКУ хьаькаман декхарш кхочушдина.

В. И. Гургенов 1992 шарахь хилира Е. М. Примаковн Арахьара талламан гӀуллакхан директоран даржан кандидатурегахьа. Иштта дуьйцу иза Млечин Леонидан жайнахь:

Революцин муьрашкахь даиман а омар хуьлу: «ТӀетоха штабашна!» КуьйгакӀеларчеран хьаькам дӀаваккха лаам хазахетарца тӀеоьцу. Цул сов Ельцина хаийтина, оцу меттиге шен кхин кандидат воций. И де билггала хила тарлора Примаковн талламера тӀаьхьара де.
Дуьххьара вистхилира директоран гӀовс Гургенов Вячеслав Иванович. Иза хьала а гӀаьттина хаза дешнаш элира Примаковх лаьцна. Кхин цхьаьна талламан хьаькаман гӀовсо Кирпиченко Вадим Алексеевича деха, аргументаш йолуш къамел дира Примаковгахьара. Уьш цхьаьна доьшуш хилла МалхбалеӀаморан институтехь.
Вистхилира шийттех стаг. Массара а гӀо лецира Примаковн.
Ельцин Бориса, дог-ойланах кхетта, лаамца тӀетайра йукъарчу хоран.

В. И. Гургеновн цӀе тӀейазйина Арахьара талламан историн залан Мемориалан у тӀе. Цунна совгӀат дира «Сийлаллин хьаьрк» орденца, дуккха а мидалшца, накхан тӀеуллу хьаьркца «Талламехь гӀуллакх дарна», долара тӀеман герзца.

## Хьосташ
* Вадим Кирпиченко. Разведка: лица и личности. М, «Гея», 1998, ISBN 5-85589-053-8 .
* Леонид Млечин. Служба внешней разведки. М, «Эксмо, Яуза», 2004, ISBN 5-87849-141-9 .
* Леонид Млечин. История внешней разведки (карьеры и судьбы). М, «Центрполиграф», 2009, ISBN 978-5-9524-4285-6 .
* Вячеслав Иванович Гургенов на сайте *shieldandsword.mozohin.ru*, посвящённому истории, организационной структуре и кадровому составу органов безопасности.
* Антонов В. С. Служба внешней разведки. История, люди, факты. М, «Кучково поле», 2014, ISBN 978-5-9950-0316-8 .

## Билгалдахарш

## Хьажа кхин а
* Советийн а, Россин а арахьара талламан хьаькмийн исписка

Категори:Адамаш:ССРС Башха гӀуллакхаш
Категори:ССРС талламхой
Категори:Россин Арахьара талламан гӀуллакхан белхалой