open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хасиев, Сайд-Мохьмад Адамович

**Хасиев Сайд-Мохьмад Адамович** (вина 1942 шеран 20 июнь, Курчалой-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР - кхелхина 2020 шеран 2 февраль Курчалой-ГӀала,Нохчийн Республика, Россин Федераци) — нохчийн историн Ӏилманийн кандидат, этнограф. Тайпана вара Ӏаларо.

## Биографи
1957 шарахь шен доьзуллаца цӀавирзира. 1960 шарахь цо Курчалой-ГӀалара школа чекхйаьккхира. 1964 шарахь цо чекхйаьккхина Соьлжа-ГӀалин хьехархойн институтан историн факультет. Цул тӀаьхьа цо школехь хьехархочун а, Нохч-ГӀалгӀайн Ӏиламанийн а, талламан а историн а, меттан а, литературин а Ӏилманийн белхахон а болх бира. 1969 шарахь иза хилира СССР Ӏилманийн академин аспирант. 1973 шарахь иза хилира историн Ӏилманийн кандидат. 1991 шо дуьйна 2000 шо кхаччалц иза вара НГӀАССР культурин министерствехь йолу Республикин фольклоран центран куьйгалхо, цул тӀаьхьа — этнокультурин кхиаман центран куьйгалхо.

Тахана иза ву Соьлжа-ГӀалахь йолу йуькъараллин адаман культурин институтан куратор. Хасиевс йазйина 200 сов Ночх-ГӀалгӀайн а, Къилбаседа Кавказан а халкъийн этнографин а, этнологин а Ӏилманийн а, кхетамийн а болх. ХӀинца иза ву нохчийн хӀумаллин а, син а культурех лецна жамӀ деш долу белхаш йаздеш.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* Этнограф С-М. Хасиев
* Творческий вечер ученого-этнографа Саид-Магомеда Хасиева
* Лики достойных. Жизнь и творческая деятельность этнографа Хасиева С. М.

Категори:Нохчийн Ӏилманчаш
Бразилиа

**Брази́лиа** (, ), кхин **Брази́ли** — Бразилин коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла  стаг (2010 шо), цундела иза йу пачхьалкхан йокха гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Бразили
Сукре (гӀала)

**Сукре** (*Sucre*) — Боливин коьрта гӀала, иза йу пачхьалкхан Лакхара Суд йолу меттиг. Баливин дукху йолу пачхьалкхан учрежденеш йу Ла-Пасехь.

Бахархойн дукхалла 247 300 стаг (2006).

## Билгалдахарш

Категори:Боливи
Каракас

**Кара́кас (Карака́с)** () — Венесуэлан коьрта гӀала. ГӀала а цуна уллера латтанаш федеральни коьрта гӀалин юкъахь ду, цуна майда 1900 км².

## Билгалдахарш

Категори:Венесуэла
Джорджтаун

**Джорджта́ун** () — Кооперативан Республика Гайанан коьрта гӀала, иза пачхьалкхан йокха экономикин а транспортан а центр.

## Билгалдахарш

Категори:Гайана
Асунсьон

**Асунсьо́н** (, юьзина официальни цӀе *Nuestra Señora Santa María de la Asunción*, ) —  Парагвайн коьрта гӀала, иза ю пачхьалкхан политикин, экономикин культурин центр.

## Билгалдахарш

Категори:Парагвай
Кингстон (Ямайка)

**Кингстон** (*Kingston*) — Ямайкан коьрта гӀала а, порт а. ГӀала ю Карибски хIордан йистехь; гӀалин агломерацин бахархойн дукхалла 580 эзар стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Ямайка
Парамарибо

**Парама́рибо** () — Суринаман коьрта гӀала а административан центр а, иза ю Суринаман уггар йокха гӀала а порт а.

## Билгалдахарш

Категори:Суринам
Лима

**Ли́ма** () — республика Перун коьрта гӀала, кхин Лима олучу департаментан административан центр, иза йу экономикин а, политикин а культурин а центр. ГӀалин майда 804 км², гӀалин йистошца — 2672,3 км².

## Билгалдахарш

Категори:Перу
Гуаякиль

**Гуаяки́ль** йа **Сантьяго де Гуаяки́ль** () — Эквадоран йокха гӀала, иза йу Гуаяс хийистехь, Гуаяс провинцин центр.
ГӀалин бахархойн дукхалла 2,3 млн стаг 2010 шарахь (1969 шарахь 738,6 эзар.), гӀалин йистошца (метрополи) — 2,9 млн стаг.

## Бахархой

## Галерей

Файл:Guayaquil SG.jpg|Гуаякиль


## Билгалдахарш

Категори:Эквадор
Шри-Джаяварденепура-Котте

**Шри-Джаява́рденепура-Ко́тте** (, ) — Шри-Ланкан официальни коьрта гӀала (1982 дуьна). Иза ю Коломбо олучу гӀалин уллехь. Бахархойн дукхалла — 115 эзар. адам. (2008).

## Билгалдахарш

Категори:Шри-Ланка
Монтевидео

**Монтевиде́о** () — Уругвайн коьрта гӀала а Монтевидео олучу департаментан административан центр а. ГӀалийн майда 540 км².

## Билгалдахарш

Категори:Уругвай
Сантьяго

**Сантья́го** () — Чилин коьрта гӀала а, уггар йокха гӀала а, иза йу Къилба Америкин йаккхичарах гӀала. ГӀала йу йуккъерачу арахь. Коьрта гӀала регионан йукъайоьду.

## Билгалдахарш

Категори:Чили
Нью-Дели

**Нью-Де́ли** (, , , , ) — ХӀиндин официальни коьрта гӀала, Делин кӀошт. Майда 35&nbsp;км².

## Билгалдахарш

Категори:ХӀинди
Тель-Авив

**Тель-Авив** (; кхин **Тель-Авив**; ) — Исраилан цхьаьнатоьхна гӀалин муниципалитет иза ю Лаьттайуккъера хӀордан йистехь, Исраилан шен бахархойн дукхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала ( стаг), пачхьалкхан экономикин а культурин а центр.

## Билгалдахарш

Категори:Исраил
Хайфа

**Ха́йфа** (, ; кхин олу **Хейфа́** а, **Хефа́** а) — Исраилан шен йоккхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала кхин 2-гӀа. меттигехь йолу порт, иза ю Кармель олучу ламан уллехь. Бахархойн дукхалла 270&nbsp;348 стаг (2011 шо). 1948 шарахь Хайфа гӀалин бахархой бара 98 600 стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Исраил
Ченнаи

**Ченнаи**, кхин **Ченнай** (1996 шо кхаччалц — **Мадра́с**; , ) — ХӀиндин гӀала, Тамилнад олучу штатан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀинди
Бангалор

**Бангало́р**, кхин **Бенгалу́ру** (: ಬೆಂಗಳೂರು, , ингл: ) — ХӀинди къилбера йокха гӀала а, административан центр а.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀинди
Ӏамман

**Iамман** () — Урданан коьрта гӀала а пачхьалкхан йокха гӀала а. Бахархойн дукхалла — 1,9 млн адам (2010).

## Билгалдахарш

Категори:Иордани
Мовсил

**Мовсил** ( *Эль-Мавсил*, курд.: *Mûsil*) — Ӏиракъан къилбседера гӀала. Иза ю Тигр олучу хийистехь БагӀдадан къилбседа-малхбузехьа 396 км. Бахархойн дукхалла 1 800 000 стаг (2008 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Ӏиракъ
Сана

**Сана** () — Бутан пачхьалкхан Трашиянгце дзонгхагехь йолу эвла.

## Географи

Эвла лаьтташ йу Гималайн лаьмнийн кӀажахь, хӀордан сизал локхалла 2 912 метр. Координаташ .

## Хьосташ
* География Бутана — Найджел Джеймс. Библиотека имени Бодлея, 2005

## Билгалдахарш

Категори:Трашиянгце дзонгхаган нах беха меттигаш
Категори:Бутанан нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Духьа

**Ад-Давхьа** () — ГӀежарийн айман йистера гӀала , Ӏаьрбийн эмиратан КъатӀаран коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла — 521 283 стаг (2010 шо). КъатӀаран йоккха гӀала, гӀалахь Ӏаш бу 50 % массо пачхьалкхан бахархойх  (гӀалин йистошца (796 947 стаг)). Цуна йу къоман йукъера аэропорт.

## Билгалдахарш

Категори:КъатӀар
Бишкек

**Бишке́к** () — ГӀиргӀазойчоьнан коьрта гӀала а, йокха гӀала а.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:ГӀиргӀазойчоь
Кувейт (гӀала)

**Кувейт** (кхин **Эль-Кувейт** — ) — Кувейт олучу пачхьалкхан коьрта гӀала.

ГӀалин бахархойн дукхалла — 32,4 эзар. адам (2005), гӀалин йистошца — 1 млн. дукха адам.

## Билгалдахарш

Категори:Кувейт
Вьентьян

**Вьентья́н** (лао: Wieng Jan ວຽງຈັນ) — Лаос олучу пачхьалкхан коьрта гӀала, бахархойн дукхалла 750 000 эзар адам (2009 шо., ларарца).

## Билгалдахарш

Категори:Лаос
Бейрут

**Бейру́т** () — Ливанан коьрта гӀала а йокха гӀала а, йокха хӀордан порт.

## Билгалдахарш

Категори:Ливан
Куала-Лумпур

**Куа́ла-Лу́мпур** ( (Куала-Лумпур гоч дича: «боьха хикхоче»), джави:كوالا لومڤور) — Малайзин коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла 1 809 699 адам леррана 2009 шарахь. Мэром (datuk bandar) Куала-Лумпура с 2006 шо. иза ю Хаким бин Борхан.

## Билгалдахарш

Категори:Малайзи
Нейпьидо

**Нейпьидо́** (; MLCTS: *ne.prany. dau mrui.*) — Мьянман коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 925 000 адам леррана 2009 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Мьянма
Моламьяйн

**Моламьяйн** шира алар — **Моулмейн**, (, MLCTS = mau la. mruing mrui) — Мьянман Мон олучу штатан коьрта гӀала, шен бахархойн дукхалица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 400,000 адам леррана 2006 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Мьянма
Катманду

**Катманду́** ( , *Kāthmāndau*) — Непалан коьрта гӀала, цуна шира, экономикин, политикин, культурин центр. Бахархойн дукхалла 1 006 656 стаг (2011 шо).


Kathmandu-Strassenverkehr-04-Kanti Path-Verkehrschaos-2007-gje.jpg
Kathmandu-Old City-10-Platz mit Stupa-2007-gje.jpg
Kathmandu-Old City-32-Brunnen-Warteschlange-2014-gje.jpg
Kathmandu-Menschen-80-Bazarstrasse-Eiertransport-2015-gje.jpg
Kathmandu-Basantapur Chowk-10-2013-gje.jpg
Kathmandu-Basantapur Chowk-34-Palast-2013-gje.jpg
Kathmandu-Mahavishnu-10-2015-gje.jpg
Kathmandu, Basantapur, Temples, Nepal.jpg
Kathmandu Durbar Square, Roofs, Nepal.jpg


## Билгалдахарш

Категори:Непал
Янгон

**Янго́н** (хьалхо **Рангу́н**, «йангоун», ,  MLCTS: Rangun) — хилла Мьянма коьрта гӀала, пачхьалкхан йокха гӀала. Бахархойн дукхалла 4 млн адам. ГӀалин йистошца — 6 млн (2007).

## Билгалдахарш

Категори:Мьянма
Мандалай

**Мандала́й** (, *[[Эмэльси|manta.le:]]* ) — Мьянман шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала . Бахархойн дукхалла 800 эзар. адам (2000).

## Галерей

Mandalay-Palast-42-gje.jpg
Mandalay-Shwe Inn Bin-16-Pagode-gje.jpg
Mandalay-Shwe Inn Bin-30-Buddhas-gje.jpg
Mandalay-Mahamuni-04-gje.jpg
Mandalay-Mahamuni-Khmerfiguren-65-gje.jpg
Mandalay-Moustache Brothers-18-Lu Zaw-gje.jpg
Mandalay-Zeigyo-Markt-20-Gewuerze-gje.jpg
Mandalay-Jademarkt-44-Juwelier-gje.jpg
Mandalay-Jademarkt-40-Jade-gje.jpg
Mandalay-Transport-50-Fussgaengerbruecke-gje.jpg


## Билгалдахарш

Категори:Мьянма
Абу-Даби

**Абу́-Да́би** (, «отец газели») — Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмиратийн а Абу-Даби олучу эмиратан а коьрта гӀала. Абу-Даби ю — политикин, промышленан, махбаран а культурин а пачхьалкхан центр. Бахархойн дукхалла — 921 000 адам (2013).

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ
Маскат

**Маска́т** () — Ӏоман олучу Султанатан коьрта гӀала.

Маскат олучу губернатораллан коьрта гӀала. Ӏоманан айман йистера порт.

Бахархойн дукхалла 650 эзар стаг леррана 2005 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏоман
Исламабад

**Исламаба́д** (, ) — Пакистан коьрта гӀала. Иза йу пачхьалкхан культурин, политикин экономикин центр.

## Билгалдахарш

Категори:Пакистан
Рияд

**Рияд** () — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан коьрта гӀала йу, Рияд олучу провинцин центр а йу. Бахархойн дукхалла 4 878 473 стаг (2010 шо).

## Истори
Масала диъ эзар шо хьалха вайн хенахь йолчу Риядехь Ӏаш хилла Ӏаьрбийн кхерста (кочевые) къаьмнаш.

VI—VII-чу бӀешерашкахь цхьалхе меттиг йара Рияд, кхечарех къаьсташ а йоцуш.

XVIII-чу бӀешеран чаккхенгахь гучудаьлла ваххӀабитийн дешар, и долийнарг вара Мухьаммад бин Ӏабдул-ВаххӀаб (1703—1792), иза дуьхьала вара эвлаяийн кешнаш ларарх а, ширкан а дуьхьала а вара.

1902-чу шарахь эмир волу Ӏабдул-Ӏазиз бин Ӏабдуррахьман Аль СаӀудас шен эскарца схьайаьккхина хилла Рияд.

## ГӀалин кхиар
1940-чу шерашкахь дуьйна, маса кхуьш йу гӀала. Къаьсттина Риядехь чехка дукха бахархой кхиа XX бӀешеран шолгӀачу эхехь. Нефтах долу тӀехдаккхий пайданаша и гӀала вайн хенан йина. Гуттар хуьлу гӀалин гӀишлош 8 этаж йолуш йу, амма ша-тайпанара гӀишлошца къаьсташ йу.

## Демографи

## Климат
Тропикин гӀум-аренан климат йу. Рияд дуьненахь уггаре йовхачу гӀалех цхьаъ йу. Йуккъера температура январехь +14,4 йу; а июлехь +36,6 йу. Климат чӀогӀа йакъайелла йу, шарахь сов доцуш 100 мм йочанаш йуьллу, хан мел ели — Ӏай а, хьалхарчу гуьйранна а. Йуьззина максимум +52,0 градус йу (июль), минимум −1 градус йу (январь).

## ГӀалин панорама (сурт)

## Суьрташ


|Орто больница
Файл:Masmak castle.jpg|Масмак гӀап
|Паччахьан медицинан комплекс
Файл:Alowidah Mosque.JPG|Аль-Ӏувидат маьждиг
|Чоьхьара гӀуллакхийн министерство
Файл:East Pylon of Wadi Laban Bridge.jpg|ТӀай Вади Лебан

|Ар-Риядан телебӀов
Файл:Al Yamamah University Main Campus.JPG|Аль-Йамаман университет
|Файсал Центр
Файл:The king Abdullah Financial District..JPG|Финансийн кӀошт
Файл:Hayat Mall - Riyadh.jpg|Хайат Центр
Файл:Riyadh1.JPG|Рияд



## Хьажоргаш

## Билгалдахарш

Категори:СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀаланаш
Жидда

**Жидда** йа **Жиддат** () — иза СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀала йу. Цуьнан бахархойн дукхалла 3,6 миллион адам ду (2009).

## Билгалдахарш

Категори:СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀаланаш
Факультет

**Факультет** (,  «таро, йиш») — Ӏилманан а, дешаран а, администрацин а вузан дакъа. Цо Ӏамабо студенташ а, аспиранташ а цхьана йа масийта гергара говзаллин, говзанчий говзалла ойбу, шен керахь йолу кафедрийн Ӏилманан а, талламан а белхан куьйгалла до.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Федеральный Закон Российской Федерации «О высшем и послевузовском профессиональном образовании»

Категори:Лакхара дешаран меттигаш
ХӀоьънан герз

**ХӀоьънан герз** (я **атоман герз**) — хӀоьънан тӀеман гӀирсаш а, уьш дӀакхачоран гӀирсаш а, уьш лелоран гӀирсаш а. Иза лору дукха нах хӀаллакбен герзех. Иза ду оьккхаш герз. Цо лелайо зӀенан хӀоьънийн йа термохӀоьънийн реакци хилча болуш болу ницкъ.

## Дуьненахь долу ядеран герзан тӀаьхьалонаш

## Билгалдахарш

## Литература
* *Роберт Юнг.* «Ярче тысячи солнц». М, 1960
* 
* Пономарёв, Леонид Иванович, «Под знаком кванта», 1984 (1989, 2007) Атомная бомба. (глава из книги)
* 

## Хьажорагаш

* Памятка населению по защите от атомного оружия. Второе издание. Москва 1954. (формат djvu) 
* Консультативное заключение Международного суда относительно законности угрозы ядерным оружием или его применения , 1996
* Подробное техническое описание первых зарядов (2001) 
* База данных по всем, проведённым различными странами, ядерным взрывам (австралийский правительственный сайт). 
* 
* *С. Федосеев*. Оружие большого шантажа
* Проект «Хиросима» (историческая справка, видеоматериалы, документы)
* Музей ядерного оружия 

Категори:Герз
Душанбе

**Душанбе́** (, ) — Таджикистанан коьрта гӀала, иза уггар йокха пачхьалкхан Ӏилм-культурин, политикин, экономикин, индустрин а административан центр.

Бахархойн дукхалла 795,5 эзар стаг (2015 шо), Душанбен агломерацин бахархойн дукхалла — 1,473 млн.

## Билгалдахарш

Категори:Таджикистан
Худжанд

**Худжа́нд** (, , цунах , , хилла. *Ленинабад* и *Ходжент*) — Таджикистанан гӀала, Согдийн областан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 170 эзар. адам (2014).

## Билгалдахарш

Категори:Таджикистан
Куляб

**Куля́б** (; ) — Таджикистанан Хатлонан регионера гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Таджикистан
Курган-Тюбе

**Бохтар** () — Таджикистанан гӀала, Хатлонин областан административан центр. Бахархойн дукхалла 77 000 адам леррана 2013 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Таджикистан
Хорог

**Хоро́г** () — Таджикистанан гӀала, Лаьмнийн-Бадахшанин автономни областан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Таджикистан
Туркменабад

**Туркменаба́д** () — Туркменистанан гӀала, Лебапин велаятан (хилла Чарджоун область) административан центр. Туркменистанан шен йоккхаллица 2-гӀ. меттигехь йолу гӀала.

Бахархойн дукхалла 300 эзар. адам (2013).

## Билгалдахарш

Категори:Туркмени
Дашогуз

**Дашогу́з** — Туркменистанан, Дашогузин велаятан (областан) административан центр.
Бахархойн дукхалла — 275 278 адам. (2012).

## Билгалдахарш

Категори:Туркмени
Туркменбаши (гӀала)

**Туркменбаши** (, хьалхо **Красново́дск**) — Туркменин Балканин велаятера гӀала.  Каспийн хӀордан йистера порт.

Бахархойн дукхалла — 68 эзар. адам (2005).

## Билгалдахарш

Категори:Туркмени
Бухара

**Бухара́** () — Йуккъерачу Азера шира гӀаланах цхаъ йу Бухара, Узбекистан Бухаран областан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Узбекистан
Самарканд

**Самарка́нд** (; ) — Узбекистанан,гӀала Самаркандан вилоятан административан центр.

ГӀалин бахархойн дукхалла — 483,6 эзар стаг (2012 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Узбекистан
Наманган

**Наманга́н** () — Узбекистанан шен йокхаллица 2-гӀ. меттигехь йолу гӀала Ташкентал тӀехьа, Наманганан областан административан центр.Бахархойн дукхалла — 449,2 эзар. адам (2007).

## Билгалдахарш

Категори:Узбекистан
Мары

**Мары́** (, 1937 шо кхаччалц цӀе яра *Мерв* ) — Туркменин гӀала, шира гӀалин Мерв цӀерх цӀе тиллина, Марыйн велаятан центр. Шен йокхаллица  4-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

Бахархойн дукхалла — 126 141 эзар стаг (2010 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Туркмени
Фергана

**Фергана́** () — Узбекистанан гӀала иза ю Ферганан арахь, Ферганан областан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Узбекистан
Нукус

**Нуку́с** (, )  — Узбекистанера Каракалпакстан республикин коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла — 312,1 эзар. адам (2018).

## Билгалдахарш

Категори:Узбекистан
Коканд

**Кока́нд** () — Узбекистанан Ферганан областера гӀала, иза ю Ферган аренан къилба-малхбузехьа.

Бахархойн дукхалла — 220 дукхо эзар адам.

## Билгалдахарш

Категори:Узбекистан
Андижан

**Андижан** () — Узбекистанан гӀала, Андижанан областан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 444 эзар адам.

## Билгалдахарш

Категори:Узбекистан
Маргилан

**Маргила́н** () — Узбекистанан Ферганан областера гӀала.

Бахархойн дукхалла — 200 эзар адам.

## Билгалдахарш

Категори:Узбекистан
Ош (ГӀиргӀазойчоь)

**Ош** (, ) — ГӀиргӀазойчоьнан гӀала, Ошан областан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:ГӀиргӀазойчоьнан гӀаланаш
Джалал-Абад

**Джалал-Аба́д** () — ГӀиргӀазойчоьнан гӀала, Джалал-Абадан областан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:ГӀиргӀазойчоьнан гӀаланаш
Каракол (Чемалнан кӀошт)

**Каракол** () — Республика Алтайн Чемалнан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин хийцаман динамика:

## Билгалдахарш

Категори:Чемалнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Республика Алтайн нах беха меттигаш
Карши

**Карши́** () — Узбекистанан гӀала, Кашкадарьинан областан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 238,2 эзар. адам (2010).

## Билгалдахарш

Категори:Узбекистан
Балыкчи

**Балыкчи́** ( — «рыбак») — ГӀиргӀазойчоьнан Иссык-Кулан областера гӀала. Бахархойн дукхалла 42 875 адам леррина 2009 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀиргӀазойчоьнан гӀаланаш
Нарын

**Нары́н** () — ГӀиргӀазойчоьнан гӀала, Нарынан областан а, кӀоштан а административан центр.

Бахархойн дукхалла — 34,8 эзар стаг (2009).

## Билгалдахарш

Категори:ГӀиргӀазойчоьнан гӀаланаш
Токмок

**Токмóк** () — ГӀиргӀазойчоьнан гӀала, Чуйн областан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

* City site Tokmok  (Russian)
* Forum Tokmok  (Russian)
* Bord Tokmok  (Russian)
* Photo Tokmok  (Russian)
* Dating Tokmok  (Russian)
* Meria Tokmok  (Russian)
* kenesh Tokmok  (Russian)

Категори:ГӀиргӀазойчоьнан гӀаланаш
Ӏаж

**Ӏаж** — Ӏожа диттан стом. Иза ша ма-бу буа, яа хӀуманаш яш а лелабо, цунах малараш а до. Иза Юккъера Азера схьабаьлла. Тахана Ӏежийн дукха сорташ ю.

## Билгалдахарш

## Хьажрагаш
* Бабушкины советы. Сорта яблок
* Выращивание яблок, яблони в Польше 
* Яблоки полезные свойства 

Категори:Стоьмаш
Кара-Балта

**Кара́-Балта́** ( — «Ӏаьржа диг») — ГӀиргӀазойчоьнан коьрта гӀала, Чуйн областан Жайылан кӀошт административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:ГӀиргӀазойчоьнан гӀаланаш
Банан

**Бана́н** () — масийтта шарахь кхуьу бецаш. Уьш схьайойла Къилба-Малхбален Азера тропикашкара.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* bananas.org wiki-сайт 
* Названия бананов на разных языках
* Перевод главы о бананах из книги Julia F. Morton «Fruits of Warm Climates» 1987 
* Выращивание бананов, описание сортов, уход

Категори:Стоьмаш
Никшич

**Ни́кшич** () — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала. Бахархойн дукхалла 58212 леррана 2003 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьржаламанчоь
Херцег-Нови

**Хе́рцег-Но́ви** (, ) — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала. Бахархойн дукхалла 16493 адам леррана 2003 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьржаламанчоь
Беране

**Беране**, **Бераны** () — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла — 11776 адам (2003).

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьржаламанчоь
Цетине

**Це́тине**, *Цетинье* (, ) — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала, **Цетине** олучу муниципалитетан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьржаламанчоь
Андриевица

**Андриевица** () — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала, иза йу Албанин дозанашца.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьржаламанчоь
Даниловград

**Даниловград** () — Ӏаьржаламанчоь гӀала. Бахархойн дукхалла — 5208 адам (2003). Иза ю Даниловград олучу муниципалитетан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьржаламанчоь
Плевля

**Пле́вля** (, ) — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала, Плевля олучу муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла — 19,000 адам (2011).

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьржаламанчоь
Бар (Ӏаьржаламанчоь)

**Бар** (, , , ) — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала, иза ю Адриатикин хӀордан йистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьржаламанчоь
Колашин

**Колашин** () — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала, иза ю муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла — 2989 адам (2003).

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьржаламанчоь
Роттердам

**Роттерда́м** ( )&nbsp;— Нидерландашкара гӀала а, йукъаралла а. Иза йу Къилба Голланди олучу провинцехь Ньиве-Маас олу хи Къилбаседа хӀордах кхеттачахь. Бахархойн дукхалла 617&nbsp;347 адам (1 январь 2012) гӀала ю бахархойн дукхаллица пачхьалкхан 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала Амстердамал тӀехьа.

## Билгалдахарш

Категори:Нидерландаш
Берген

**Бе́рген** ( ) — Норвегин шен йокхаллица 2-гӀа меттигехь йолу гӀала, Хордаланн олучу фюлькен коьрта гӀала а Малхбузера Норвегин йокха гӀала а.

## Билгалдахарш

Категори:Норвеги
Тронхейм

**Тро́нхейм** (, кхин ; къ.-саамск. , шира цӀе **Нидарус** ) — Норвегин шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Сёр-Трёнделаг олучу фюлькен административан. Адамийн луьсталла: 480 бахархой 1 км².

## Билгалдахарш

Категори:Норвеги
Ставангер

**Става́нгер** (, МФА: ) — Норвегин Ругаланн олучу фюлькера гӀала а коммуна а.

## Билгалдахарш

Категори:Норвеги
Гаага

**Гаа́га** (, МФА: ) — Нидерландашкара гӀала а йукъаралла а, иза йу Къилбседера хӀордан йистехь. Гаага йу шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу Недерладин гӀала йу Амстердамал а Роттердамал а тӀехьа. Бахархойн дукхалла 501&nbsp;725 стаг (1 февраль 2012 шо), майда — 98,20 км². Гаага йу Рандстад олучу агломерацин йукъахь.

## Билгалдахарш

Категори:Нидерландаш
Кемс

**Кемс** — мерза цӀазамаш. Мехала кхачан сурсат а, чӀагӀардаккхаран аьргалла а.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Стоьмаш
Лимон (Франци)

**Лимон** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Пуьи-де-Дом. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Пуьи-де-Дом департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БӀар

**БӀар** — цхьадолу ораматийн стом (дукха хьолехь диттийн йа коьллийн), яа мегаш йолу тӀум йолуш а, чӀогӀа чкъор а долуш.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш

* Ореховое дерево, орехи, ореховый сад в Иллюстрированной полной популярной Библейской Энциклопедии (1891—92)

Категори:Стоьмаш
Шоколад

**Шокола́д** — какао стоьмаш лелош яш йолу кондитеран кхачанаш. Европехь евзуш ю 1520-гӀа шераш дуьйна Эрнан Кортес бахьнехь. Ацтекаш гайтинера цунна шайн «шоколатль» цӀе йолу малар. Иза хӀотталуш яра аьхьна какаох а, ванилех а, мозах а.

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
* Coe, S.D. / Coe, M.D. (2007). *The True Story of Chocolate* (2nd edition). Thames & Hudson. ISBN 978-0-500-28696-8
* 
* 
* 
* 
* 
* Rosenblum, Mort (2006). *Chocolate: A Bittersweet Saga of Dark and Light*. North Point Press. ISBN 978-0-86547-730-8
* Ryan, Órla (2011). *Chocolate Nations: Living and Dying for Cocoa in West Africa*. Zed Books. ISBN 978-1-84813-005-0
* 
* Young, Allen M. (2007). *The Chocolate Tree: A Natural History of Cacao* (Rev. and expanded ed.). University Press of Florida. ISBN 978-0-8130-3044-9

## Хьажоргаш

Категори:Кхача
Нехча

**Нехча**, **нахча**, **начх** — нехчан мега шурех доккху дааран сурсат. Йоккху шура хьарчо муьста шуран бактерийн ферменташ а лелош йа тайп-тайпана шурийн сурсаташ а, шурийн доцу аьргалла яшоран туьханаш а лелош лалоран хьесапца.

## Дааран мехалла

Нехчанаш къастало лакхара белокаш (25 % кхаччалц), шурийн даьтта (60 % кхаччалц), минералан хӀуманаш (3,5 % кхаччалц, кхехкийна туьха а ца лоруш) хиларца. Нехчан белокаш шурийнчул дика тӀеоьцу организмо. Нехчанийн экстражигара хӀуманаш дика Ӏаткъам бо кхача ахьаран йекхоашна, хӀума йаа дог доуьйту. Нечханца йолу дааран хӀуманаш, йуьззина аьлча санна тӀеоьцу организмо (98—99 %). Нехчанашца ду витаминаш A, D, E, B1, B2, B12, PP, C, пантотенан мусталла, кхин а. Хьоналла а, белок а алсама мел хуьлу нехчан энергимехалла хаъал техкаш хуьлу. Нехча йу ала мегар ду шурийн концентрат: белокаш, хьоналлаш, минералан хӀуманаш йу цуьнца цхьатерра пропорцешкахь, лакхара ду цуьнца кальций а, фосфор а, уьш  нехчанца оптимум баланс йина барамехь йу.

## Классификаци

Куьцаца нехчанаш йекъало керлачарна, кӀеда хаза ховха чкъоьрдолчарна (кӀайн матарца), кӀеда дилина чкъоьрдолчарна, айсина матарца нехчанаш (айсина нехча), кепа тоьхна а, кхехкийна кепа тоьхна а. Кхин нехчан тайпанаш — йетта шурийн-альбуминан, альбуминан, лалийна, ткъа кхин а масех категорин йукъайогӀурш. Нехчан нилха тайпанаш — муьста шурех йаьккхина немцойн нехча а, норвегийн боьмаша нехча (брюнуст). 

Яран технологица нехчанаш йекъало чӀогӀачарна, кӀедачарна, шовранчарна, лалийначарна.

### Шоьшлан нехчанаш
Шоьшлан фермент (реннин, изза химозин) — кхача охьу фермент йу дийнатех йаьлла, иза йоккхура эсийн хьер чуьра (дайиначул тӀаьхьа). Ишттачу эсийн хан 10 дийнал сов ца хуьлу. Шоьшлан фермент лелайо шурех кӀалд йоккхуш а, нехчанаш йохуш а.

Генетикан инженери кхиарца таро хилира дийнаташна чуьра химозин даккхаран жоьпаллехь йолу генаш йахар, уьш ферментаци йолуш химозин даккхийтархьама цхьаьна бактерешна, жӀалин нускалшна йа совсоргашна чуйахкар. Генетикан модификаци йина микроорганизмаш дӀайовлу ферментаци йинчул тӀаьхьа, ткъа химозин доккху культуралан тӀуналлех, оцу бахьанехь нехчанца йац цхьан а ГМО компонент я ингредиент.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* Ф. В. Косиковский Искусство сыроварения
* Сыр СССР
* Сырная дегустация. Ресторанный этикет

Категори:Кхача
Мукх

**Мукх** () — мехала йуртбахаман бецан орамат. Адамийн дахарехь массарелла а хьалха лело йолина орамат (иза лело йолира 10 эзар шо гергга хьалха).

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* *Невский С. А.* Материалы к познанию дикорастущих ячменей // *Тр. Ботан. ин-та АН СССР*. — 1941. — Сер. I. — Вып. 5. — С. 64—255.
* 

## Хьажоргаш

Категори:Кенан ораматаш
Сула

**Сула** () — цхьаьна шарахь кхуьу бецан орамат.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

## Литература
* 
* 

Категори:Кенан ораматаш
Акхтау

**Акхта́у** ( — «къайн лам») — Кхазакхстанан гӀала, Мангистаунан областан центр (хьалха цӀе яра Мангышлакан область).

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстанан нах беха меттигаш
Алма-Ата

**Алма́-Ата́**, **Алматы́** (*;* 1921 шо кхаччалц — *Верный*; хьалхо кхузахь *Алмату* олуш гӀала хилла) — Кхазакхстанан йокха гӀала, бахархойн дукхалла — 1,5 млн адам.

## КӀошташ

ХӀинца Алма-Атан ю 8 кӀошт:
# Алатаусан кӀошт
# Алмалин кӀошт
# Ауэзован кӀошт
# Бостандыкан кӀошт
# Жетысусан кӀошт
# Медеусан кӀошт
# Наурызбайн кӀошт
# Турксибан кӀошт

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстанан гІаланаш
Акхтоьбе

**Акхтоьбе** (1999 шеран 11 март кхаччалц цӀе йара **Актю́бинск**; ) — Кхазакхстанан гӀала, Акхтоьбен областан  административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Атырау

**Атыра́у** (; 1991 шеран 4 октябрь кхаччалц йара **Гурьев**) — Кхазакхстанан гӀала, Атыраунан областан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Тараз

**Тара́з** () — Кхазакхстанн гӀала, Жамбилан областан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Шымкент

**Шымке́нт** (хьалхо **Чимкент**, ) —  Кхазакхстанан гӀала Туркестанан областан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстанан гІаланаш
Ниш

**Ниш** () — Сербин гӀала а муниципалитет а, Нишава олучу регионан регионан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 312 867 адам 2011 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Сербии
Нови-Сад

**Но́ви-Сад** (кхин язъе — **Но́вый Сад**;  , , , , , ) — Сербин гӀала иза ю Дунай олучу хийистехь, Воеводина олучу автономин мехкан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Серби
Кызылорда

**Кызылорда́** (1997 шеран 17 июнь кхаччалц яра **Кзыл-Орда**, ) — Кхазакхстанан гӀала, Кызылордан областан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 309 327 эзар стаг (2013).

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Костанай

**Костана́й** (, *Кхостанай*; 1997 шеран 17 июнь кхаччалц яра **Кустана́й**) — Кхазакхстанан гӀала, Костанайн областан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Караганда

**Караганда**, **КхарагӀанда**, **КхарагӀанди** () — Кхазакхстанан гӀала, Карагандан областан административан центр. Иза йу йокха индустриально-промышленан а, Ӏилманан а культурин а центр.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Петропавловск

**Петропавловск** () — Кхазакхстанан гӀала, Къилбаседа-Кхазакхстанан областан административан центр.  XIX бӀешо — Акмолинан губерни, Россин импери. Бахархойн дукхалла 205 эзар адам леррана 2012 шарахь. ГӀалин майда 451,6 км².

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Историческая информация о городе Петропавловск 

Категори:Кхазакхстан
Коькшетау

**Коькшетау** (хьалха **Кокчета́в**, ) — Кхазакхстанан гӀала, Акмолан областан административан центр. Бахархойн дукхалла — 136,9 эзар стаг (2012).

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Талдыкорган

**ТалдыкхоргӀа́н** (4 май 1993 шо кхаччалц яра **Талды-Курган**,  — *«Тальниковый (ивовый) холм (курган)»*) — Кхазакхстанан Алматан областан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Жезказган

**Жезказга́н** (шира алар 8 сентябрь 1992 шо — **Джезказга́н**, ) — Кхазакхстанан гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Уральск

**Ура́льск** (1584—1775 шш. **Яицкий городок**) () — Кхазакхстанан гӀала, иза йу Урал олучу хийистехь. Малхбузен-Кхазакхстанан областан Административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Категори:Белхан категори
Чунцин

**Чунци́н** (; пиньинь Chóngqìng) — Цийн Халкъан Республикин йокха гӀала. Бахархойн дукхалла 7,5 млн стаг (32,75 млн стаг ду Чунцин олучу иза ю административан гуонан чохь (хаамаш 2009 шо.).

## Билгалдахарш

Категори:Цийн Халкъан Республика
Тяньцзинь

**Тяньцзи́нь** () — Цийн Халкъан Республика йокха гӀала. Бахархойн дукхалла — 14 425 000 адам (леррана 2009 шарахь), майда 11 943 км².

## Билгалдахарш

Категори:Цийн Халкъан Республика
Усть-Каменогорск

**Усть-Каменого́рск** (), йа **Оьскемен** () — Кхазакхстанан гӀала, Малхбален-Кхазакхстанан областан (1932 шо дуьйна) административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Семей

**Семе́й** (, 2007 шо кхаччалц яра — **Семипала́тинск**) — Кхазакхстанан  Малхбален-Кхазакхстанан областера гӀала, иза ю Иртыш олучу хийистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Саваннакхет (гӀала)

**Саваннакхет** () — Лаосера гӀала иза ю Меконг олучу хийистехь, Саваннакхет провинцин административан центр; Шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу Лаосан гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Лаос
Паксе

**Паксе** (, «устье реки Се») — Лаосера гӀала, Тямпасак олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла — 119&nbsp;848 адам. (леррана 2010 шарахь).

## Билгалдахарш

Категори:Лаос
Луангпхабанг

**Луангпхабанг**, хьалха оьрсаш олуш хилла **Луангпрабанг**, (лао: ຫລວງພະບາງ), шира лаоссин маттахь **Луангпхрабанг** — Лаосера гӀала, Луангпхабанг олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 50&nbsp;000 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Лаос
Эрдэнэт

**Эрдэнэт** () — Монголин шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Монголи
Дархан

**Дархан** (, «аьчкан пхьар») — Монголин шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала.  Дархан-Уул олучу аймакан административан центр. Бахархойн дукхалла 74&nbsp;738 адам (2010).

## Билгалдахарш

Категори:Монголи
Лахор

**Лахо́р** (кхин *Лаго́р*, , , ) — Пакистанан шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала. 2009 шарахь ларарца, гӀалин агломерацехь баьхаш бара 10 миллион нах.

## Билгалдахарш

Категори:Пакистан
Ӏаьржа кӀа

**Ӏаьржа кӀа** () — цхьана я шина шарахь хьалакхуьу буцан орамат. Иза дукха хьолехь кхиайо Къилбаседера дуьненан эхигехь. Ӏаьржа кӀа бӀаьстенан а, гуьйренан а тайпан хуьлу.

### Сорташ
Россиехь лело магийна ю гуьйренан Ӏаьржа кӀан 49 сорт.

## Билгалдахарш

## Литература
* Антроповы В. И. и В. Ф. Рожь — Secale L. // Культурная флора СССР. Т. 2. М.; Л.: ГИЗ колх. и совх. лит-ры, 1936. С. 3—95.
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* 

Категори:Кенан ораматаш
Фейсалабад

**Фейсалаба́д** (1977 дуьйна **Лайяллпу́р**; , , ) — Фейсалабад олучу гуонан гӀала а административан центр а. Шен йокъаллица 3-гӀа. меттигехь йолу Пакистанан гӀала Карачил а Лахорал а тӀехьа.

## Билгалдахарш

Категори:Пакистан
Дуга

**Дуга** () — цхьаьна я масийта шарахь кхуьуш йолу буц.

Дуга атта гӀорадо. Иза хьаладолу 10-12 Цельсийн градус йовхо хилча.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш

*  
* газета «География» № 19 2002 
* www.rice.ru — Сайт, целиком посвящённый рису 
* Этот известный, неизвестный рис 

Категори:Кенан ораматаш
СугӀа

**СугӀа** () — цхьана я масийта шарахь кхуьуш йолу бецан ораматаш. Уьш ю 50 тайп гергга. Хьалакхуьуш ю Азехь а, Африкехь а, Къилба а, Къилбаседа Америкехь а, Европехь а, Австралехь а.


image:Sorghum.jpg
image:Sorghum durra01.jpg
image:Sorghum bicolor03.jpg


## Литература
* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 
* 
* Сорго как сырье для биотоплива

Категори:Кенан ораматаш
КӀа

**КӀа** () — цхьана шарахь кхуьуш йолу бецан орамат. Дукха пачхьалкхашахь (Росси тӀехь) ю коьрта буьртиган культура.

Цуьнан демах бепиг а, гарзаниш а, кондитерски кхачанаш а йо. Иштта иза даьхнийн а даадо, цунах цхьадолу тайпан йий а, къаьркъа а до.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* 
*  
* Пшеница — статья из «Энциклопедии Кольера»
* Фотография разных зёрен пшеницы на Flickr
* Раздел посвященный выращиванию пшеницы  на agromage.com
* ГОСТ Р 52554-2006 Пшеница. Технические условия
* Происхождение, доместикация и эволюция пшениц. (Н.Гончаров, Е.Кондратенко; Институт цитологии и генетики СО РАН. 2008)

Категори:Кенан ораматаш
Милан

**Милан** () — Италин Ломбарди регионера коммуна. Лаьтташ йу Милан провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Ломбарди йукъара гӀаланаш
Неаполь

**Неа́поль** ( — керла гӀала; , ) — Италин шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала (Римал а, Миланал а тӀаьхьа) кхин Къилба Италин уггар йокха гӀала. Кампани олучу областан коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Итали
Турин

**Тури́н** ( ,  ) — Италин гӀала, Пьемонт регионан а, Турин провинцин а административан центр. 4-гӀа. гӀала Румал, Миланал а, Неаполал а бахархойн дукхалла 910 эзар. стаг (2008).

## Билгалдахарш

Категори:Итали
Кхача

**Кхача** — наха юу хӀума — муьлха хӀума, са долу хӀуманашан шайн ницкъ а, дилх а метта хӀотта ян пайден хила мегаш йолу.

## Хьажоргаш

* 

## Литература
* Фрейденберг О. Семантика еды: литургия  // Фрейденберг О. М. Поэтика сюжета и жанра М., 1997, с. 53—67

## Билгалдахарш

Категори:Кхача
Паликир

**Паликир** () — Микронезин Федеративни штаташан коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Микронезин Федеративни штаташ
Буьртиг-йалта

**Буьртиг-йалта** — наха лелош йолучарах уггара лараме ораматаш. Цара йалта ло, неха коьрта кхача а, дукха промышленнастин декъийн аьргалла а, даьхнийн кхача а. Тахана дуьненахь кхиош долу буьртиг-йалта деа тайпа ду: кенан ораматаш а, цӀен дуга а, арамантан а, кхоьш а.

## Буьртиг-ялта уггара дукха гулдеш йолу пачхьалкхаш

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Невский С. А.* Материалы к познанию дикорастущих ячменей // *Тр. Ботан. ин-та АН СССР*. — 1941. — Сер. I. — Вып. 5. — С. 64—255.
* 
* 
* 
* Антроповы В. И. и В. Ф. Рожь — Secale L. // Культурная флора СССР. Т. 2. М.; Л.: ГИЗ колх. и совх. лит-ры, 1936. С. 3—95.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* 

Категори:Кенан ораматаш
Стом

**Стом** ( — *стом*) — дитташ я коьллаш тӀехь белла буу стом. ЦӀазамаш а стоьман тайпа лоруш бу.

## Билгалдаккхарш

## Хьажоргаш

* Fruits of Warm Climates
* Plantzafrica.com 
* http://msaqua.com/html/tropics/articles/fruits.htm
* http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11879&page=234
* http://books.nap.edu/openbook.php?isbn=030904264X

Категори:Кхача
Триест

**Трие́ст** (, , , ) — Италин Фриули-Венеци-Джули олучу регионера гӀала, Триест олучу провинцин административан центр.

## Суьрташ

Сурт: Stadtzentrum Triest.jpg
Сурт: Trieste Canal-Grande.jpg
Сурт: Trieste - Faro della Vittoria 006.jpg


## Хьажораг
* - Photo Guide 

## Билгалдахарш

Категори:Итали
Хасстоьмаш

**Хассто́ьмаш** — кулинарин термин, билгала доккху цхьацца ораматийн дуу да́къа (масала, Ӏаж я цӀазам), ткъа кхин а чӀогӀа ораматан даар, юу хин бецаш, стоьмаш, Ӏоьвнаш, жӀаьлин нускалш, бӀараш доцурш. Кулинарин термин «хасстом» лело тарло цӀазамашна. 

Хасстоьмаш ду ладаме дакъа адаман дааран ражан. Хасстоьмийн хьост дукхаха дерг промышленностан масштабашкара юьртабахаман предприятешкахь кхио хасстоьмийн культураш ю. Хасстоьмаш кхиадо хасстоьмашлелоро.

## Кулинари
Рожехь даар, уггаре хьалха, кхетадо шен хенахь а, нийса а кийран мерза, дика кечбина, юкъахь тайп-тайпана дегӀан оьшу хӀуманаш йолу кхача латтор ду, иза кхиа ма-деззара кхиийтархьама. Тайп-тайпана хасстоьмаш дааран рожехь хилча дика Ӏаткъам бо кийран, хӀора витамин дегӀах доларан процент ойбу. Рожехь даарна ладаме роль ло хасстоьмашна — ца хилча ца долу а, доккхаха долу дакъа а хӀора дийнан рационан. Хасстоьмаш витаминийн, кхечу органикан а, минералийн а хӀуманийн ларма ю.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш
* 
*  
* 
* 
* 

Категори:Кхача
Катандзаро

**Катандзаро** () — Италин Калабри регионера коммуна. Лаьтташ йу Катандзаро провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Калабри йукъара гӀаланаш
Эдинбург

**Эдинбу́рг** ( ,  ) — Шотландин коьрта гӀала шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала, Эдинбург олучу областан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Йоккха Британи
Жижиг

**Жижиг** — дийнатийн дилх а, цунна уллехь хуьлуш долу мохь а, даьӀахкаш а. Иштта жижиг олу цхьайолу дийнатахь схьайолу хӀуманех: мотт, доӀах, жим, хье, и. к. д.

## Билгалдахарш

## Литература
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# Ayyıldız, Esat. “Klasik Arap Edebiyatında Et Motifi”. *International Malatya Gastronomy Culture and Tourism Conference*. ed. Aynur Ismayilova – Gunay Rzayeva. 19-24. Malatya: IKSAD Publishing House, 2022.

## Хьажоргаш
* 
* Мясные блюда
* Торговля мясными товарами в СССР

Категори:Кхача
ХьаьжкӀа

**ХьаьжкӀа** ( L. ssp. *mays*, или ) — цхьаьна шарахь кхуьуш йолу бецан орамат. Схьахетарехь, хьаьжкӀа дуьненахь массарелла а хьалха бепиг деш лело йолайина орамат ю.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Кенан ораматаш
Марибор

**Ма́рибор** (; ) — Словенин шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала (бахархойн дукхалла — 94,9 эзар. адам леррана 2013 шарахь).

## Билгалдахарш

Категори:Словени
Дебрецен

**Де́брецен** () — Мажаройчоьнан гӀала, шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала Будапештал тӀехьа,  Хайду-Бихар олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла — 207 594 адам (2012).

## Билгалдахарш

Категори:Мажаройчоь
Шан (Лихтенштейн)

**Шан** — Лихтенштейнан йокха нах беха меттиг а, йукъаралла а. Бахархойн дукхалла — 5799 стаг (2010), майда — 26,8 км², лаьмнаш а, хьун а цхьана.

## Билгалдахарш

Категори:Лихтенштейн
Лаьттайуккъера хӀорд

**Лаьттайуккъера хӀорд** — Лаьттайуккъера, материкийн юккъера хӀорд, иза малхбузехьа Атлантикин Ӏапказаца а, Гибралтаран хидоькъеца а хотбела бу .

### ХӀордан йистера пачхьалкхаш

:**[[Европа]]** (малхбузен малхбалехьа): 
* Йоккха Британи (Гибралтар), 
* Испани, 
* Франци, 
* Монако, 
* Итали, 
* Малта, 
* Словени, 
* Хорвати, 
* Босни а, Герцеговина а, 
* Ӏаьржаламанчоь, 
* Албани, 
* Желтойчоь, 
* Туркойчоь (Малхбален Фраки);
:**[[Ази]]** (къилбседа къилбехьа): 
* Туркойчоь (Жима Ази),
* Шема,
* Кипр,
* Ливан,
* Исраил,
* Мисар (Синайн ахгӀайре);
:**[[Африка]]** (малхбален малхбузехьа):
* Мисар (Африкин дакъа),
* Ливи,
* Тунис, 
*Алжир, 
*Марокко,
* Испани (Сеута, Мелилья а кхин а);
* кхин къобал йина йоцу шиъ пачхьалкхаш: Къилбаседа Кипран Туркойн Республика а, Газа сектор а.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀордаш
Мишкольц

**Ми́школьц** (, словак. йа чех. *Miškovec*, поляк. *Miszkolc*) — Мажаройчоьнан гӀала. Боршод-Абауй-Земплен олучу медьен административан центр. Будапешта, Дебреценал а Сегедaл а тӀехьа шен бахархойн дукхаллица 4-гӀаю меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 167 754 адам. (2011).

## Билгалдахарш

Категори:Мажаройчоь
Сегед

**Се́гед** (,  ) — Мажаройчоьнан гӀала. Чонград олучу медье административан центр. Бахархойн дукхалла — 170 052 адам (2012), Мажаройчоьнан шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Мажаройчоь
Печ

**Печ** ( ) — Мажаройчоьнан гӀала. Баранья олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла — 156 801 адам (2012), Печ ю — Мажаройчоьнан шен йокхаллица 5-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Мажаройчоь
Ниредьхаза

**Ньи́редьхаза** () — Мажаройчоьнан гӀала, Сабольч-Сатмар-Берег олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла  (2012), шен йокхаллица 7-гӀа. меттигехь йолу Мажаройчоьнан гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Мажаройчоь
Дьёр

**Дьёр** ( , , ) — Мажаройчоьнан гӀала. Дьёр-Мошон-Шопрон олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла — 131 564 адам (2012 ш.), Дьёр ю — Мажаройчоьнан шен йокхаллица 6-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Мажаройчоь
Кечкемет

**Кечкемет** () — Мажаройчоьнан, Къилбера Альфёльд олучу регионера гӀала, Бач-Кишкун олучу медьен административан центр. Шен йокхаллица 8-гӀа. меттигехь йолу Мажаройчоьнан гӀала, бахархойн дукхалла — 114 226 адам (2012).

## Билгалдахарш

Категори:Мажаройчоь
Секешфехервар

**Се́кешфехервар** ( , , , , ) — Мажаройчоьнан гӀала, Фейер олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла — 101 722 адам (2012).

## Билгалдахарш

Категори:Мажаройчоь
Бекешчаба

**Бе́кешчаба** (; рум.: *Bichişciaba*; слов.: *Békéšska Čaba*) — Мажаройчоьнан гӀала. Бекеш олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла 64 000 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Мажаройчоь
Эгер (гӀала)

**Э́гер** (, , ; ) — Мажаройчоьнан гӀала, Хевеш олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла 56 530 адам (2011).

## Билгалдахарш

Категори:Мажаройчоь
Сольнок

**Со́льнок** () — Мажаройчоьнан, Къилбседера Альфёльд олучу регионера гӀала, Яс-Надькун-Сольнок олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла 74 341 адам. (2012)

## Билгалдахарш

Категори:Мажаройчоь
Татабанья

**Татаба́нья** (, ) — Мажаройчоьнан къилбаседа-малхбузера гӀала, Комаром-Эстергом медьен административан йукъ. Бахархой 67 043 стаг (2014).

## Географи а, транспорт а
ГӀала лаьтта ломан Герече а, Вертеш а цӀе йолчу шина дукъан атагӀехь Будапештан 55 километр къилбаседа-малхбузехь. ГӀалахула чекхдовлу Будапешт — Вена цӀерпоштнекъ а, автомагистраль а (M1, E-60, E-75). ЦӀерпоштахь Будапеште кхочу цхьаьна сахьтахь гергга.

## Истори

ХӀинца Татабанья лаьттачохь хилла кхоъ историн эвла — Альшогалла, Фельшёгалла, Банхида. Уггаре шираниг царех — Банхида — дуьххьара хьахийна 1288 шарахь.

XVI бӀешарахь область дӀалаьцна хилла туркоша, туркойх маьрша йаллачулла тӀаьхьа XVII бӀешо чекхдолуш адам кӀезиг хиларна немцойн а, словакийн а бахархой балийна кхуза баха. 1787 шарахь Альшогаллехь ваьхна 580 стаг, Фельшёгаллехь — 842.

ЦӀеххьана бахархой тӀекхета буьйлабелла XIX бӀешеран хьалхарчу декъехь, гӀалин йисташкахула кӀора карийча. Шахташна гергахь керла эвла йиллира, цӀе Татабанья тиллира.

ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлчи мехкан коммунистийн правительство индустриализаци йаран программа тӀеийцира, цуьнца дагахь бара масех жима мажарийн гӀалинех йаккхий индустрийн йаккъаш йан. 1947 шарахь историн кхо эвла а, шахтёрийн посёлок Татабанья а цхьаьнатоьхна Татабанья гӀала йира, цигахь йолийра йаккхий масштабан гӀишлошйар. Альшогалла, Фельшёгалла, Банхида гӀалин кӀошташ хилира. Кхин а кхо шо даьлчи гӀалинах Комаром-Эстергом медьен коьрта шахьар хилира.

ГӀалин экономикин бух хилира металлурги, кӀора баккхар, йеза машенашйар.
XX бӀешеран 80-гӀачу шерашкахь бахархойн барам 80 000 стагал сов белира.

90-гӀа шерашкахь коммунистийн правительство йоьжначул тӀаьхьа, йезачу а, маьӀдадаккхаран а  промышленностийн экономикин роль цӀеххьана охьаелира, гӀалара дикка нах дӀабахара. ГӀалин экономикин структура чӀогӀа хийцайелира, хӀинца гӀалин бахархой балхахь бу электрийн дакъош дарехь, дӀакъовлу гӀирсаш кечбеш, наштар тодеш; ткъа кхин а сервисехь а, махлелорехь а. 90-гӀа шерашкара экономикин къоьлла дӀайаьлла, тахана Татабанья — динамикаца кхуьуш гӀала йу.

## Дешар
ГӀалахь 2 колледж а, 10 йуккъера а, 16 йуьхьанцара а ишкол йу. 1992 шарахь дуьйна болх беш йу Таханенан экономикин университет.

## Спорт
Татабаньяхь дукха еза спорт, гӀалахь йина дуккха а спортгӀишлош — футболан стадион, къевлина а, йиллина а бассейнаш, масех спортан гӀаланаш а, залаш а.

Татабаньяхь йу 1910 шарахь кхоьллина футболан команда, иза ловза мажарийн хьалхекъовсаран лакхарчу лигехь. 2006/2007 шеран чемпионатехь командо 12 меттиг йаьккхира. Иштта Татабаньяхь йу гӀарайаьлла божарийн гандболан команда «Татабанья-Карбонэкс».

## Сийлаллаш
* **Монумент Турул**. Иэс, гойту Татабаньян хӀост тӀиера легенда хилла олхазар Турул, хӀоттийна гӀалин тӀехуларчу лам боьххьехь.
* **Селиман хьех**. Герече лаьмнашках йу.
* **Ломан даккъаш Герече а, Вертеш а**. Хьаннаш йевлла шунаш чӀогӀа хаза ду, Ӏалам дезархой оьху цига.

## ДоттагӀий-гӀаланаш
*  Аален (Германи)
*  Бендзин (Польша)
*  Крайстчерч (Йоккха Британи)
*  Фэрфилд, Коннектикут (АЦШ)
*  Ижевск (Росси)
*  Соьлжа-ГӀала (Росси)
*  Одорхею-Секуеск (Румыни)

## Билгалдахарш

Категори: Мажаройчоьнан гӀаланаш
Шальготарьян

**Шальготарьян** (, алар *shal-gow-tahr-yaan*) — Мажаройчоьнан гӀала, Ноград олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла — 37 166 адам. (2011).

## Билгалдахарш

Категори:Мажаройчоь
Капошвар

**Капошвар** (, , ) — Мажаройчоьнан гӀала иза ю Будапештан 189 км къилба-малхбузехьа, административан центр Шомодь олучу медьен административан центр. ГӀала ю Капош олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла 67 979 адам. (2011).

## Билгалдахарш

Категори:Мажаройчоь
Сексард

**Сексард** () — Мажаройчоьнан гӀала, Тольна олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла — 33&nbsp;720 адам (2011).

## Билгалдахарш

Категори:Мажаройчоь
Сомбатхей

**Со́мбатхей** ( , , , , ) — Мажаройчоьнан гӀала. Ваш олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла — 79 348 адам (2012).

## Билгалдахарш

Категори:Мажаройчоь
Веспрем

**Ве́спрем** (, ) — Мажаройчоьнан гӀала, Веспрем олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла 61 721 адам. (2011).

## Билгалдахарш

Категори:Мажаройчоь
Залаэгерсег

**За́лаэгерсег** () — Мажаройчоьнан гӀала, Зала олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла 59&nbsp;499 адам. (2013).

## Билгалдахарш

Категори:Мажаройчоь
Салоникаш

**Сало́никаш**, йа **Фессало́ники** (; ; ) — Желтойчоьнан шен йокхаллица 2-г1а. меттигехь йолу гӀала, бахархойн дукхалла гӀалин йистошца, дукхо 1 104 460 адам (хаамаш 2011 ш.).

## Билгалдахарш

Категори:Желтойчоь
Лариса (гӀала)

**Ла́риса** (, шира. Ларисса) — Желтойчоьнан гӀала, Фессали олучу  областан административан центр. Шен йокхаллица 5-гӀа. меттигехь йолу гӀала Афинашал, Фессалоникал, Патрал а Ираклионал а тӀехьа.

Бахархойн дукхалла 131&nbsp;095 стаг (2006).

## Билгалдахарш

Категори:Желтойчоь
Пирей

**Пире́й** () — Желтойчоьнан гӀала, иза йу Эгейн хIордан йистехь, Аттика олучу номан административан центр; Йаккхий Афинашан йукъайогӀу. Желтойчоьнан арахь махбаран коьрта порт.

## Билгалдахарш

Категори:Желтойчоь
Янина (гӀала)

**Я́нина** (Иоаннина; ) — Желтойчоьнан гӀала, Янина олучу номехь. Эпиран коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла  70 203 (2001).

## Билгалдахарш

Категори:Желтойчоь
Йий

**Йий** — мела алкоголин малар. Цун чохь хуьлу 3-6 % этилан спирт, цхьадолу сорташ чохь 8-14 %. Иштта цун чохь хуьлу 0,48-1 % углекислотин газ а, 7-10 % кхийолу хӀумнаш а.

## Литература
* *Андреева Т. Б.* Пиво в обрядах и обычаях севернорусских крестьян в XIX век  // Этнографическое обозрение. № 1, 2004, с. 77-88.

## Хьажоргаш
* Руководство по типам пива
* Пивные сорта и стили 
* *Андреева Т. Б. * Всё, что Вам не нужно знать о пиве, если Вы собираетесь его пить 
* 
* ГОСТ 31711-2012. Пиво. Общие технические условия.

## Билгалдахарш

Категори:Маларш
Патраш

**Па́траш** () — Желтойчоьнан гӀала, нома Ахея олучу номан коьрта гӀала а, Пелопоннесан йокха гӀала а, порт а. Бахархойн дукхалла гӀалин йистошца 230 000 стаг (2007 шарахь).

## Билгалдахарш

Категори:Желтойчоь
Ираклион

**Ира́клион** (**Гера́клион**) () — Желтойчоьнан гӀала, Критан административан центр. Кхин шира цӀераш: **Хандак**, **Мегало Кастро**, **Канди**, **Хандакас**, **Гераклея**.

## Билгалдахарш

Категори:Желтойчоь
Къахьо

**Къахьо** — кофен кхерзина хӀушах деш долу малар.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* 

Категори:Маларш
Кутаиси

**Кутаи́си** () — Гуьржийчоьнан гӀала. Бахархойн дукхалла 147 635 стаг (2014).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь