open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Яндарбиев, Зелимхан Абдулмуслимович

**Яндарбиев, Зелимхан Абдулмуслимович**  (1952 шеран 12 сентябрь, Выдриха, Шемонаихан кӀошт, Кхазакхийн ССР — 2004 шеран 13 февраль, Доха, КъатӀар) — 1996 шарахь Нохчийн Пачхьалкх Ичкерин куьйгалхо волу Дудаев Джовхар дӀакхелхинчул тӀаьхьа, Нохчийн Пачхьалкх Ичкерин Низамца Яндарбиев Зелимхан Пачхьалкхан куьйгалле веара (1996 шеран 21 апрель — 1997 шеран 12 февраль).

## Биографи
Яндарбиев, Зелимхан Абдулмуслимович Кхазакхстанехь вина ву. Тайпан Хьала — Кело ву. Нохчийн къам Сибрехара, Даймахка йухадоьрзучу муьрехь, Зеламха валош цуьнан доьзал цӀа беара, шайн дай баьхна Йоккхачу — АтагӀа. 17 шо кхечначу хенахь, кибарчик йуттуш, жагӀа кхоьхьуш балха хӀоьттира. 1972 шарахь сурне кхайкхира. Оццу хенахь, филологан (нохчийн мотт, литература) факультете Нохч — ГӀaлгӀайн Пачхьалкхан Университете деша хӀоьттина, 1981 шарахь дешна велира.

Университет йаьккхинчул тӀаьхьa Нохч-ГӀалгӀайн зорбанан цӀийнан куьйгалхо балха вахар. 1985—1986 СССР йаздархойн Барта йукъайогӀуш йолу исбаьхьаллийн литература нахалайаккхаран Коммитет Куьйгалхо хӀоттийра Зеламха. Хийцамийн зама тӀейеъча, политикин жигар болх болийра Зеламхас, «Барт» олучу цхьаьнакхетараллийн куьйгаллехь. Цул тӀахьа Нохчийчохь кхоллайелира «Вайнехан Демократан Цхьаьнакхетаралла», цуьнан Куьйгалле веара Зеламха. Нохчийн исторехь и цхьаьнакхетаралла даккхийчу элпашца меттиг дӀалоцуш йу, хӀунда аьлча, Маршонехь болийна боламан коьртехь бара оцу цхьаьнакхетараллийн декъашхой. Зуда йалийна вара, 5 берийн да а вара Зеламха (3 йоӀ, 2 кӀант). Воккхахволу кӀант вардан буха вахан велира, доьзткъалгӀа шерийн чаккхенехь. Жимахволу Даудана чевнаш йира Дохехь, Зеламхана дуьхьала гӀаскхийн къайлах сервисан ницкъахь дӀайаьхьначу операцехь диначу эккхарехь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Нохчийн Республика Нохчийчоь
Хуррой

thumb|right|300px|Хуррой Мохк цӀе бесахь билгал баьккхина бу.
**Хуррой** — Мезопотамехь I.В. кхоалгӀачу эзар шеран шолгӀачу декъехь гучадаьлла къам ду. Хуррой мотт Хьалха Азехь, Хуррой бахкли бицаз хиалла. I.В. кхолгӀачу эзар шарахь Тигр (Хуррой меттахь *Aranzah*) хин гонахь бехна бу. Хуррой Кавказера мезопотами кибл ахур чу бехкан хила мег, ама из хьинцар тешал дина дац шира йознашцани Хуррой хенар. Вайн бовза уггар шира Хурройн дай мохк Тигр хина уллехь болу Субарту мохк бу. Субартер дхьа бержан Хуррош йерриг Анатолир, ПирӀони Махк кхачалц мохкнаш кхоллан. Уггар ондий бокхи Хуррой Мохк хилла Митанни Мохк.

## Билгалдахарш

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

Категори:Истори
Чоьхьара Кавказ

**Чоьхьара Кавказ**, , , ), йа **Къилба Кавказ** — Кавказан дакъа, геополитикан регион, лаьтта Малхбален Европин а, Хьалхара Азин дозанехь, Йоккха Кавказера Коьрта, йа Хи доькъа дукъал къилбехьа.

Чоьхьара Кавказан йукъайогӀу Йоккха Кавказан къилба басен доккхаха долу дакъа, Колхидан аре, Куран кӀаг, Жима Кавказ, Эрмалойн акъарин къилбаседа-малхбален дакъа, Талышийн лаьмнаш Ленкоранан аренца цхьаьна. Чоьхьара Кавказехь йу пачхьалкхаш: Азербайджан, Гуьржийчоь, Эрмалойчоь. Оцу регионехь йу цхьаццама къобалйина пачхьалкхаш: Республика Абхази а, Къилбаседа ХӀирийчоь а, церан маршо къобалйина Российс а, кхин масех махко а, ткъа иштта къобалйанза Ломан-Карабахан Республика. Чоьхьара Кавказан доза ду къилбаседехьа Россин Федерацица, къилбехьа — Туркойчоьнца а, Иранца, малхбузехьа Ӏаьржа хӀордан, малхбалехьа — Каспийн хиш ду. Чоьхьара Кавказан майда йу 190 эз. кв.км.

## ЦӀераш
«Къилба Кавказ» цӀе лелон йолийна Хьалхара дуьненан тӀом болалучу, Россин империи йухучу муьрехь дуьйна, ткъа шуьйра лелон йолийна Советийн Союз йоьхначул тӀаьхьа. И цӀе, Чоьхьарчу Кавказан «Азербайджан» (Россин империн йукъахь) кхетам санна, кховдийра ингалсхоша, схьаийцира Туркойчоьно. Масала, 2007 шарахь дӀайиллира Къилба-Кавказан газбиргӀа. Амма «Азербайджан» кхетам Чоьхьара Кавказан малхбалехь Советийн Союзехь йиснехь а, «Къилба Кавказ» кхетаме ламастан кхетам «Чоьхьара Кавказ» ара ца таттабелира.

1918 шарахь йоьхначу Россин империн хиллачу махкахь кхоллаелира Чоьхьара Кавказан демократин федеративан республика, иза лаьттара пхеа губернин — Тифлисан, Кутаисин, Эриванан, Бакохан, Елизаветполан; цхьаьна областан — Карсан; цхьаьна гуонан — Закаталан мехкашкахь. 1922 шарахь кхоьллира Чоьхьара Кавказан Социалистийн Федеративан Советийн Республика, цуо дӀалецира Азербайджанан, Гуьржийчоьнан, Эрмалойчоьнан мехкаш. 1935 шарахь оцу мехкашкахь кхоьллира ССРС Чоьхьара Кавказан тӀеман гуо.

## Чоьхьара Кавказ къаьмнаш
Чоьхьара Кавказахь ду 20 сов къаьмнаш. Уггаре даккхий къамнаш ду гӀаьжарий (8,832,000), гуьржий (4,260,000), эрмалой (3,250,000). Дукхах долу кавказан къамнаш бусулба динаьхь ду (9,5 миллион), амма Кавказаьхь Ӏаш болу гуьржий a эрмалой керст динаьхь бу (8 миллион).

## Географи

## Хьажоргаш
*Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien
*Atlas of the Caucasian Languages 
*Кавказ-Чат. Молодёжни форум
*Кавказ-Центр. Кавказан ИнформАгенство, 5 маттахь 

## Билгалдахарш
Аь

**Аь** () — кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.
## Дешнаш (Кепаш)
Аз - **аь**знаш
Арц - **аь**рцнаш
Тоба:Нохчийн абат
Тоба:Нохчийн мотт
.ro

**.ro** — Румынера къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

## Хьажа кхин

## Хьажоргаш
* .ro IANA 

Категори:Къаьмний лакхара даржан доменаш
Масар

(оьрсаша  олу). Цуьнан дегӀан дохалла 125-135 см ю. Мунда йолочуьра локхалла 70-80 см. Йозалла 25-50 кг. Настарш лекха ю цуьнан. ГӀорта еха ю, корта жима бу. ЦӀога доца ду. Лергаш деха ду. МаӀаш Ӏаьржа а нисса ирахъяхна, йоьхьигаш цӀеххьана тӀиэхьа йирзина а ю. Стечу масаран маӀаш кегийро ю. Масаран бос таьӀно хьаьрса бу. КӀесаран кӀог тӀера букъ тӀоьхула Ӏаьржа сиз доьду. Шина а агӀор белаш тӀера чукӀела кхаччалц Ӏаьржа томмагӀа ду цуьнан. ЧукӀело мекханан басахь можа ю. Корта а, лаг а можа ду. Хьаьжаюккъера кӀай а хеталуш. Лерга юххера дуьйна бета йисте кхаччалц Ӏаьржа шиъ сиз ду цуьнан дехьий, сехьий.

* Ӏай масаран бос хийцало. КӀесаран кӀаг а, тӀоьхулара гӀорта а, чукӀелара а, тӀиэхьа пӀендаршкара а хьаьрса, пханаршкара Ӏаьржа хуьлу иза, Ӏаьнан заманчохь. Чо морса а, беха а, буькъа а бу цуьнан. Ӏай кхин а бах а ло, букъ а ло цуьнан чо.
* Юккъерчу а, Къилбехьарчу а Европин лаьмнашкахь хуьлу масарш, масала Пиринера Балкане а, Карпате а, Жимахчу Азе а, Кавказе а кхаччалц. Кавказийн ламанийн лакхарчу даккъашкахь бен хуьлуш йац уьш.
* Акха гезарий санна, ламанан даккъашкахь, мокхазан, тӀулган бердашкахь, ламанан басошца цанашлахь ежа уьш. Ӏай диттийн чӀенигаш, синтарш бецан гӀовданаш йоу цара. Аьхка Ӏуьйранний, сарахь ежа уьш. Реманаш йой лела уьш. Ӏай ламанийн даккъаш тӀера хьуьн чу охьайогӀу уьш. Апрель-май баттахь ехка. Боьхьиг цхьацца йо цара, наггахь шишша а йо.
* Уьш кӀезиг ю вайн махкахь. Цундела уьш яйар дихкина ду.

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

Категори:Дийнаташ
Тоба

**Тоба** — () массийта стаг, зуда вовшах кхетта кхолла деллачу адмийн терахьаллех олу.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажорагаш

Категори:Тобанаш
Нохчийчоьнан байракх

**Нохчийчоьнан байракх** — Нохчийн Республикин цхьа билгало Россин Федерацин юкъахь.

## Нохчийн Пачхьалкх Нохчийчоьнан байракх
2 лахьан - бутт 1991 шарахь, Нохчийн Пачхьалкх Нохчийчоьнан Парламенто №7 сацамца тlе лецира пачхьалкхан байракх - деха диъ кlов баьцар гата 7:11. Байракхан лахар декъехь — диъ сиз: кlай, цle, кlай, баьцар.

## Хьажа. кхин
* Нохчийн Республика

## Хьажоргаш
АллахӀ

**Алла̄хӀ** ( , ма дарра «Дела») — иза ислам динехь, волуш волчу, массо а хастам Шена цхьана бан хьакъволчун долахь йолу цӀе йу. Иза массо а халкъан Бакъволу Дела ву, шена бакъонца Ӏибадат дан цхьа а воцуш Иза воцург. Массо а хиламаш а, Ӏаламаш а, халкъаш а кхоьллинарг ву Иза. Бусалбанаш тешаш бу АллахӀ цхьаъ хиларх, Цунах тера цхьа а цахиларх, Иза Шех тоаме хиларх, Цуьнан йа зуда а, йа бера а, йа да а, йа накъост а, йа гӀоьнча а цахиларх. 

Ӏибадат дарца Дела цхьаъ вар — иза Ӏакъийдатан (тешнахиларан) дух ду ислам динехь. АллахӀан масийтта цӀе а йу, царах «Аль-Асмаул-Хьусна» (Хаза цӀераш) олу. Бусалбанаш тешаш бу царах 99 цӀе йагарйинарг йалсамани гӀур ву аьлла. Мухьаммад пайхамаро ﷺ аьлла: «**АллахӀан дезткъе ткъесна цӀе йу, бӀе йоцург, уьш йагарйинарг (Ӏамийнарг) йалсамани гӀур ву**», и хьадис дийцина Аль-Бухарис а (2736), Муслима а (2677).

## Вовзийтар а, куьцаш а

Бусалбанаш тешаш бу АллахӀ — иза дахар а, хилам а, халкъаш а, мел долуш долу хӀума а кхоьллинарг хиларх. Массо а гӀуллакхашна урхалладийриг хиларх а, мел лелаш долчунна Шен кхелаца барамлуш верг хиларх а.

Цуьнан кхачамаллин куьцаш ду, кхачаме цахиларх цӀена а долуш, Цуьнах тера цхьа а хӀума дац. Цуьнан куьцаш кхоьллина йолчу хӀуманийн куьцех тера догӀуш дац. Иза дуьххьарлерниг ву, хьалхе а йоцуш, гуттарлерниг а ву, чаккхе а йоцуш. Пана хилла дӀавер волуш а вац Иза. Цунна лууш дерг бен хуьлуш дац, Иза дийна а, халкъан гӀуллакхашна тӀехӀоьттина а ву, Цуьнан гарх къайладолуш цхьа а хӀума дац. Замане йа меттиге хьашт вац Иза. Цуьнан куц хийцалуш дац йа декъалуш дац. Иза ву ниӀмат луш верг а, Ӏазапдеш верг а, ирсевийриг а, дакъазвоккхург а.

Иштта бусалбанаш тешаш бу АллахӀ стигланел лакхахь долчу Шен Ӏарш тӀехь хиларх, Цул лакхахь цхьа а хӀума дац, И ву массо а хӀуманал лакхахь, Цул лахахь ду массо а хӀума.

## Къуръан чохь
АллахӀ боху дош Къуръан чохь 2724-зза деана ду, царах ду:
«**Ахь ала: "И – АллахӀ Цхьаъ ву (1) Шех тоам болу АллахI ву И (2) Цуьнах ваьлларг вац, Ша цхьаьннах а ваьлла вац И (3) Цуьнца нисвала хилла а вац цхьа а (4)**» (Сурат аль-Ихлас).

## Кхечу меттанашкахь йоккху цӀе
АллахӀ цӀе Ӏаьрбийн маттахь санна язйо: гӀажарий а, урду а иштта дӀ.кх. меттанашкахь.
* Ассамийн, Бенгалийн: আল্লাহ *Allah*
* Боснийн: *Allah*
* Китайн: 阿拉 *Ālā*, 安拉 *Ānlā*; 真主 *Zhēnzhǔ*, 胡大 *Huda* (*Хода*, ГӀажарийн маттара)
* Чехийн, Словакийн: *Alláh*
* Желтойн: Αλλάχ *Allách*
* Жуьгтийн: אללה‎ *Allah*
* Хинди: अल्लाह *Allāh*
* Малаялам: അള്ളാഹ് *Aḷḷāh*
* Японийн: アラー *Arā*, アッラー *Arrā*, アッラーフ *Arrāfu*
* Мальтийн: *Alla*
* Корейн: 알라 *Alla*
* Полякийн: *Allah*, also archaic *Allach* or *Ałłach*
* Оьрсийн, Украинийн, Болгарийн: Алла́х *Allakh*
* Сербийн, Белорусийн, Македонийн: Алах *Alah*
* Испанхойн, Португалихойн: *Alá*
* Тайн: อัลลอฮ์ *Anláw*
* Пунжаби (Гурмухи): ਅੱਲਾਹ *Allāh*, archaic ਅਲਹੁ *Alahu*
* Туркойн: Allah.

## Кхин хьажа
* Ислам
* Мухьаммад
* ИбрахӀим
* Жибрил

## Билгалдахарш
Нохчийн йоза

Ӏаьрбойн элпашца XX-гӀа бӀешо доладалале нохчаша йаздора Iаьрбойн элпашца. Ӏаьрбойн элпаш лелийна кху шерашкахь 1910, 1920 амма тӀаьххьарлера шарахь 1922 иза оьрсаша хийцитина шайн тӀелаьцна йолучу кирилицан элпашца. Амма йа Ӏаьрбойн, йа кирилицан элпаш нохчийн маттаца догӀуш дац йаздарехь, уьш мел хӀиттийча шадолу далош долу аз ца хӀоттало оцу кирилицан элпашца. Оцу массарал гӀоле нохчийн маттаца догӀуш долу элпаш (Нохчийн элпаш 1925 шарахь) уьш ду латинан элпаш, оцу латинан элпашца мелдолу олуш долу аз дӀайазло. 

## Нохчийн элпаш 1925 шарахь
Нохчийн элпаш 1925 шарахь 1925 шарахь Советан Iедало политикин бахьанаш хьалха даьхна, тIеийцира керла, латинийн бух тIехь йолу, нохчийн элпаш. Оцу элпийн авторш бара: X. Ошаев а, М. Сальмурзаев а.

1938 шарахь оьрсаша, кириллицан элпаш тIе хийцира, цул хьалха хилла йолу латинан элпаш.

## Кириллицан элпаш
1991 шарахь Нохчийчоьно ша маьрша пачхьалкх йу аьлла дӀахьедар диначул тӀаьхьа, йукъайаьккхина аьлла дӀакхайкхира латинан алфавит (хIункархойн кепехь). Делахь иза дӀасайаржо аьтто ца белира, хӀунда аьлча и боцург а, шортта тайп-тайпана баланаш Нохчийн къона пачхьалкхана хьалха хӀиттина дела.

## Латинийн элпаш 1992 шарахь

Категори:Нохчийн элпаш
Терахь

Долш долу итт терхь: **0 1 2 3 4 5 6 7 8 9**

:Кин шорта баш хонаш ю терахь декъошца ("элпашца а"):
*римхой терахь (**I V X L C D M**)
*ялхийтта долу терахь (**0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F**)
*майа терахь (оц тlийра **0** кху тlе **19**)

*Терахь, тlехьажар дукхалийца хийцало иштта чу метяхь:
:цхьалгlа 'первый' 	
:шолгlа 'второй'	
:кхоалгlа 'третий' 	
:доьалгlа 'четвёртый' 	
:пхоьалгlа 'пятый'	
:йолхалгla 'шестой' 	
:ворхlалгlа 'седьмой' 	
:борхlалгlа 'восьмой' 	
:уьссалгlа 'девятый' 	
:уьтталгlа 'десятый'	

:цхьайгталгlа 'одиннадцатый' 
:шитталгlа 'двенадцатый' 
:кхоитталгlа 'тринадцатый' 
:деитталгlа 'четырнадцатый' 
:пхийтталгlа 'пятнадцатый' 
:ялхийтталгlа 'шестнадцатый' 
:вуърхIийтталгlа 'семнадцатый' 
:берхIийтталгlа 'восемнадцатый' 
:ткъесналгlа 'девятнадцатый'
:ткъолгlа 'двадцатый'

:ONE      —    1 —   ЦХЬАЪ 
:TWO      —    2 —    ШИЪ       
:THREE     —   3 —   КХОЪ             
:FOUR      —   4 —    ДИЪ 
:FIVE    —     5 —    ПХИЪ  
:SIX    —      6 —   ЯЛХ             
:SEVEN   —     7 —   ВОРХӀ
:EIGHT    —    8 —    БАРХӀ 
:NINE    —     9 —   ИСС                   
:TEN    —      10 —    ИТТ                 
:ELEVEN   —    11 —   ЦХЬАЙТТА
:TWELVE    —   12 —  ШИЙТТА  
:THIRTEEN   —  13 —   КХОЙТТА  
:FOURTEEN  —   14 —   ДЕЙТТА  
:FIFTEEN    —  15 —   ПХИЙТТА 
:IXTEEN   —   16 —  ЯЛХИЙТТА  
:SEVENTEEN  —  17 —    ВУЬРХӀИЙТТА 
:EIGHTEEN   —  18 —    БЕРХӀИЙТТА 
:NINETEEN    — 19 —    ТКЪАЯССАНА  
:TWENTY      — 20 —    ТКЪА    
:TWENTY ONE  — 21 —    ТКЪЕ ЦХЬАЪ
:TWENTY TWO  — 22 —    ТКЪЕ ШИЪ  
:THIRTY      — 30 —    ТКЪЕ ИТТ
:THIRTY ONE  — 31 —    ТКЪЕ ЦХЬАЙТТА 
:FORTY       — 40 —    ШОВЗТКЪА 
:FORTY ONE   — 41 —    ШОВЗТКЪА цхьаъ
:FORTY NINE  — 49 —    ШОВЗТКЪА ИСС
:FIFTY       — 50 —    ШОВЗТКЪА ИТТ
:FIFTY ONE   — 51 —    ШОВЗТКЪА ЦХЬАЙТТА
:SIXTY       — 60 —    кхузткъа
:SEVENTY     — 70 —    кхузткъа ИТТ
:EIGHTY      — 80 —    дезткъа           
:NINETY      — 90 —    дезткъа ИТТ
:ONE HUNDRED — 100  —   БӀЕ       
:ONE THOUSAND — 1000 — ЭЗАР
:MILLION  — 1000000  МИЛЛИОН
:ONE HUNDRED AND TWENTY      — 120       БӀЕ — ТКЪА  (100 и 20)
:ONE HUNDRED AND TWENTY ONE  — 121       БӀЕ — ТКЪЕ  ЦХЬАЪ (100 и 20 и 1) 
:TWO HUNDRED                  —          200 — ШИ БӀЕ  (2 раза по 100) 
:TWO THOUSAND                  —        2000 — ШИ ЭЗАР  (2  раза по 1000)
:ADDING  CЛОЖЕНИЕ  —  ВОВШАХТОХАР         
:DIVIDING ДЕЛЕНИЕ  — ДЕКЪАР
:MULTIPLYING УМНОЖЕНИЕ × — ЭЦАР                      
:PLUS   ПЛЮС    +  ТӀЕТОХАР  
:MINUS  МИНУС   —  ТӀЕРАДАККХАР

## Терахь башхо lарбой индой

## Билгалдахарш

## Хьажа. кхин

## Хьажораш

Категори:Терахьаш
Театр

**Теа́тр** ( — хьожийлан меттиг, хьожийла,  — хьожу, го) — исбаьхьаллин тайпа, тайп-тайпан кхоьчу исбаьхьаллийн синтез — литературин а, эшаран а, хореографин а, гайтаман исбаьхьаллин а, кхийолчаран а. Театран шен башхаллаш йу: бакъдерг а, доьвнаш а, адамийн амалаш а, царех кхетар а, цера мах хадор а гойтуш бераш актёраш бу

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* Барбой Ю. М. К теории театра. Спб.: СПбГАТИ, 2008. 238 с.
* </
* Эжен Ионеско. Есть ли будущее у театра абсурда?  // Театр абсурда. Сб. статей и публикаций. СПб., 2005, с. 191—195
* Эпштейн М. «Игра в жизни и искусстве // Советская драматургия», Москва, 1982 г. № 2.

## Хьажорагаш
* Театральная библиотека
* Мировой театр 

Категори:Театр
Рузма

**Ру́зма** ( — декхаран жайна: Ширчу Румехь декхархоша са лора календашкахь, беттан хьалхарчу деношкахь) — еха хенан юькъан лараран система, йоьзна стиглара догӀмаш леларан бух тӀаьхь: Маьлхан — маьлхан рузманашкахь, Беттан — беттан рузманашкахь, Маьлхан а, Беттан а цхьаьна хенахь йолу беттан-маьлхан рузманашкахь. Иштта рузма олу тӀаьхь билгалдаьхна Ӏиданаш долу шеран денош кӀиранашка а, беттанашка а декъначу испискех, денойн, кӀиранийн, беттанийн раж гойту, ткъа иштта кхин тайп-тайпанчу амалера хаамаш а болу рогӀера справкин арахецар.

## Истори

Хьалхара рузманаш евлира чӀогӀа иэшарна рогӀера а, хир буй хуучу хенан-хӀоттаман а хьолашкахь. Набта-Плаяхь (Мисран таханлера мохк) вайн эрал 5 эз. шо хьалха ахкхерста даьхнийлелорхойн тайпанаша йира, хила тарло, хьалхара шеран «рузманан гуо», шо долалора Сириус седа гучубаьлчи. Оцу рузмано гӀодора тайпанан догӀан зама йола а, чекх а маца йолу, тӀаккха гӀум-аренан регионах даьхний дажо мегаш йолу сенъелла саванна хуьлура. Оцу хенахь гергга таханлера Германин махкахь кхоьллира Гозекан гуо, цуьнан бух бара Ӏай малх цӀа кхачаран тӀаьхь.

## Нохчийн рузма
:Дечкен-бутт
:Чиллан-бутт
:Зазадоккху-бутт
:Оханан-бутт
:Стигалкъекъа-бутт
:Мангалан-бутт
:Товбецан-бутт
:Марсхьокху-бутт
:Гезгмашан-бутт
:ГIадужу-бутт
:Лахьанан-бутт
:ГIуран-бутт

## Хьажа иштта
*Бусулба динехь йолу рузма
*КӀира
*Бутт

## Билгалдахарш

## Литература

## Хьажоргаш
Викимедин фонд

**Викимедин фонд** () — йохкаэцар доцуш вовшахтоьхна кхоллам, гӀирсаца гӀодеш йолу массо къаьмнашна юкъаралин интернет чохь, маьрша яззаман хаамаш даржош а нахана пайде, дукхаллица нахана йовзарехь оцу цӀарца «Википеди маьрша энциклопеди».

ХӀара фонд латтар бахьан ду наха ахчанца гӀодеш, мадарра аьлча ше долучо гӀодан хӀум тосу ахчан барамехь, иштта кху чура гӀирсаш хьаэца бакъо ю, Лицензи олу тешабухцан.

Фонд гӀар а йоккхуш дӀакхайкхина де 20 мангал бутт 2003 шарахь, кхоллинарг ву оцу хан чохь йолуш йолучу Википедин да Jimmy Wales.

Категори:Википеди
Маьрша гӀирсаш

**Маьрша гӀирсаш** — йаззам чохь долу йоза, суьрташ, эшарш, массо белха хаам а иштта кхин, шайна лело лицензица кхечанхьа маьрша схьаэца йиш йу шу хьоме махкахой.

ДӀабоьдачу жигара белхаца хӀокху вай маьрша энциклопеди чохь вай шортта хаам гулбийра бу, вай тӀаьхьа тӀейогӀачу тӀехьенна иштта тахан тӀекхуьучу кегийрхой чӀорна.

## Лицензи

Йаззам чуьра йозанан ишата кхин хӀумнийн Лицензи тайпа тайпан ду, цхьавол стаг ша биначу белха кхечанхьа ше хӀума лело бакъо цалуш хуьла, иштта лело бакъо луш верг хуьла, массо хӀуман тӀаьхь бакъонаш лар йар доьху хӀокху гӀирса чохь.

*Масалла Лицензи — *[[Design Science License]]* (DSL) а, ''GNU Free Documentation License'' а (GFDL) масалла кхечинхьа лело магадо Лицензи

**[[Creative Commons]]* — масалла кхечанхьа лело магадо цхьац йолучу метигахь Лицензи
**[[FreeBSD Documentation License]]* — масалла кхечанхьа лело цамагадо Лицензи

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

Категори:Маьрша гӀирсаш
Къилбаседа Македони

**Къилбаседа Македони** — ( ) — Европин мохк. Коьрта гӀала Скопье

## Македонин йукъараллаш

## Билгалдахарш

Категори:Македони
Медиа

**Медиа** боху дош иза оьрсийн маттахь аьлча - (Сре́дство ма́ссовой информа́ции, дацдина альча «СМИ», иштта — массмедиа), вай нохчийн маттахь — Шортта Хааман Гlирсаш, дацдина альча — «ШХГl», иштта кху Википеди чохь хьаьцадеш дитина иза дош, хlунд аьлча хlокхуьнца богlаш болу кхин гlирсаш а гочдина боцундела.

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

Категори:Медиа
Шарой

**Шарой** — нохчийн тайпа. Хьалха бехаш хила Нохчийчоьнан къилба-малхбалехьарчу декъа тӀехь.

## Баржар
Нохчийн талламхочо-мохкбовзархочо, хьехархочо, халкъан поэта А. С. Сулеймановс, билгалъяьхна Шарой беха меттигаш: Хьалха-Марта, Олхазар-КӀотар, Закан-Юрт, Ишоре, Новр-ГӀала, Гал-ГӀала, Макне. Цул сов Шаройн ю Керла-Шара.

Шарой тайпана нах беха меттигаш: ХӀиндой овл, Махьдан овл, Битина овл, Гедакха, Матаройн овл, Пхьан корта, Циегухишка, Къуби овл, Цикха овл, Дуьш овл, Шовхалан Хизаран дукъ, Экхараш овл, Хьеша овл, Бов коьрта кхин а.

## Тайпанаш, гараш
# Шарой, 
# Шикъарой, 
# Хьакмадой, 
# Хуландой, 
# ХӀимой,
# Сандухой, 
# Буттий,  
# КӀесалой, 
# ЦӀесий, 
# Икъарой, 
# Хихой, 
# КӀенхой, 
# ЖогIалдой,
# Чейрой, 
# Кирий,
# Ашнай,
# ХӀиндахой, 
# ХӀиеблой.
# Аьтти некъе, 
# Аьртто гар, 
# Молла гар.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Нохчийн тайпанаш
ЧӀебарлой

**ЧӀебарлой** — Нохчийн тукхам ду, ЧӀеберлойн кӀоштахь мохк болуш.

## Мотт
Лингвисташа ЧӀебарлош хьалхалераниг заманехь Нохчийн къомо бийцан шийра мотт буьйцу олу. Гергараниг диалект — Шаройн диалект ю.

## Тайпанаш
#Ачалой 
#Багачарой 
#Буной 
#Буосой 
#Басахой
#ДIай 
#ИхӀарой 
#Къоьзуной 
#Кулой 
#Макажой 
#Нижалой 
#Нохч-Келой  
#Орсой 
#Ригахой 
#Садой
#ТӀундукъой 
#ХӀиндой
#Хой 
#ГӀумхой
#Хьаркъарой 
#Хьахецагеной   
#ЦӀикарой 
#Чубаьхкинарой

## Билгалдахарш

Категори:Нохчий
ТӀерлой

**ТӀерлой** — нохчийн тайпа. 

Нохчийн йаздархо, поэт хиллачу Мамакаев Мохьмада тӀерлой ис тукхаман йукъатоьхна, амма аренан материалаша а, тӀерлоша а бакъдо иза нохчийн тайпанех цхьаъ хилар, ерриге нохчийн тайпанийн классикин билгалонаш а йолуш, тайпан культ а йолуш. Цул совнах Мамакаевс ша а билгалдоккху, тӀерлойн йукъахь вовшашца гергарлонаш а йолуш гаранаш хилар.

## Тайпанан хӀоттам
ТӀерлойн гараш:
* Арстхой, 
* Барай,                                                                                   
* Басхой, 
* Боьшни, 
* Бортхой, 
* Гиезхой,
* Гимрой,
* ГІашхой,
* Гуорой, 
* Дйахчарой, 
* Жиелшхой, 
* Идхой,
* Кхенхой,
* Кхоьричурой,
* Никaрхой, 
* МоцІaрой, 
* Оьтти, 
* Оьшни, 
* Пиежи, 
* Пиеж-Басарой, 
* Сенхой, 
* Хьорси-пхьарой, 
* Шуьнди, 
* Эльди-пхьарой.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Нохчий
Нохчмахкахой

**Нохчмахкахой**;

* Айткхаьллой,  
* Беной, 
* Билтой, 
* БелгӀатой, 
* Бийтарой,
* Гезлой, 
* Гендаргной, 
* Гуной, 
* ГӀордалой, 
* Зандакъой, 
* Ишхой,  
* Курчалой, 
* Харачой, 
* ЦӀонтарой, 
* Ширдий, 
* Шоной, 
* Сесаной, 
* Чартой, 
* Чермой
* Элистанжхой, 
* Энакхалой, 
* Энганой,
* Эрсаной, 
* ЭгӀашбатой,
* Ялхой,
* Iалларой.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчий
Орстхой

**Орстхой** нохчийн тукхум, цхьаболу орстхой гlалгlашна йуккъахь бу;

# Белхарой
# Галай, 
# ГӀандалой,
# Мержой,
# Мужахой,  
# ЦӀечой.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Нохчий
Нохчийн тайпанаш

**Тайпа** — нохчийн шена  йукъахь болчеран цхьаннах йа цхьанхьара схьавалар долу адамийн дакъа ду,  тера ду, йуьхьанца дуьйна мехкаца а, гергарлонашца а цхьаьнакхетаран амал хиллачух. 

Абатца нисбина могӀам.

## А
* Абзой
* Айткхаллой
* Аьргlаной

## Аь
* Аьккхий
* Аьрсалой
* Аьрсаной
## Б
* Балой
* Барчхой
* Басахой
* БелгӀаттой
* Белхарой
* Булгучхой
* Беной
* Беркой
* Билтой
* Бийтарой
* Багачарой
* Боной
* Буной
* Буосой
* Буттий
* БӀовлой

## В
* Варандой
* Ваштарой
* Ваьппий

## Г
* Галай
* Гезлой
* Гендаргной
* Гуной
* Гухой

## ГӀ
* ГӀандалой
* ГӀарчой
* ГӀаттой
* ГӀумхой
* ГӀордалой
* ГӀулой

## Д
* Дишний
* ДӀай

## Ж
* Жей (Жевой)
* ЖогIалдой

## З
* Зандакъой
* Зумсой
* Зурзакъой
* ЗӀогой
## И
* Икъарой
* ИхӀарой
* Ишхой

## К
* Кей
* Кевой
* Келой
* Кирий
* Кулой
* Курчалой
* Кушкаш

## Кх
* Кхархой

## Къ
* Къовстой
* Къоьзуной

## КӀ
* КӀенхой
* КӀесалой

## Л
* Лаьшкарой

## М
* Макажой
* Маьлхий
* Маьршалой
* Мелардой
* Мержой
* Меркхой
* Мужахой
* Мулкъой
* МӀайстой

## Н
* Нашхой
* Нижалой
* Ноккхой
* Нохч-Келой
* Нохий

## О
* Овршой
* Орсой

## П
* Пешхой
* Пхьамтой
* Пхьарчхой

## Р
* Ригахой

## С
* Садой
* Салой
* Сандухой
* Саной
* Саьрхой
* Саьрбалой
* Саьттой
* Сесаной

## Т
* Таркхой
* Тумсой
* Туркой

## ТӀ
* ТӀундукъой
* ТӀерлой

## Х
* Хилдехьарой
* Хьахецагеной
* Хихой
* Хой
* Харачой
* Хуландой

## Хь
* Хьаккой
* Хьакмадой
* ХьалгӀий
* Хьаркъарой
* Хьачарой
* Хьаьвхьарой

## ХӀ
* ХӀимой
* ХӀиндой
* ХӀиндахой

## ЦӀ
* ЦӀесий
* ЦӀечой
* ЦӀикарой
* ЦӀонтарой

## Ч
* Чартой
* Чейрой
* Чермой
* Чонтой
* Чубаьхкинарой
* Чунгарой
* Чхьарой

## ЧӀ
* ЧӀаьнтий
* ЧӀинхой

## Ш
* Шарой
* Шебарлой
* Шикъарой
* Шинрой
* Ширдий
* Шоной

## Э
* ЭгӀашбатой
* Элистанжхой
* Энакхалой
* Энганой

## Я
* Ялхой
* Ялхорой

## Ӏ
* Ӏаккой
* Ӏалларой

Категори:Нохчий
Маьлхий

**Маьлхий** — нохчийн тайпа, Мамакаев Мохьмада дийцарехь тукхум

## Декъадалар
Нохчийн йаздархо а, поэт а хиллачу Мамакаев Мохьмада Маьлхийн тайпа ду аьлла могӀаме хӀоттина Италчхой, амма иштта тайпа дац.
 
*Маьлхийн гараш:
# Баьстий, 
# БIаьнастхой, 
# Куомалхой, 
# Кхуоруоттахой, 
# Меши гар, 
# ТертгIой, 
# Сахьанахой, 
# ЖIархой, 
# КӀаьганхой, 
# Юхеганхой, 
# ЧIархой, 
# Эрхой,
# Ӏамхой,

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* Акты, собранные Кавказской археографической комиссией / Под ред. А. П. Берже и др. (в 12 томах). — : тип. Главного Управления Наместника Кавказского (и др.), 1866—1904.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** Дополненное переиздание: 
* 
* 
** *Сокращённое переиздание (на чеченском и русском языках):* 
** *Сокращённое переиздание:* 
* 
* 
* 

Категори:Нохчийн тайпанаш
ЧагӀалкх

**ЧагӀалкх**, **ТӀур** () — барзах тера йу иза, цул дегӀана жима хилар бен башхо йоцуш. Бакъду цӀока берзачул сирла йу цуьнан. Олхазарш, дехкий, моьлкхарчий, кхин йолу садолу хӀумнаш йоу чагӀалкхаша. Таллархо тосавелчи ларво чагӀалкхо, тӀаьхьара дӀа а ца йолуш, ша тоса ца йолуьйтуш. Таллархочо акха котам, бад, йа лекъ и тайпа хӀума топ а тоьхна йийчи иза тӀекхачале лачкъайо чагӀалкхо. ЙаахӀума чохьйолу тӀоьрмиг таллархочо охьабиллина битчи, чагӀалкхо дӀахьо. УгӀар тамашена ду чагӀалкхан, цкъа жӀалех угӀу иза, тӀаккха бер доьлхуш санна йека.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

Категори:Дийнаташ
ЦӀоькъалом

**ЦӀоькъалом** (инг. *Tiger*). Вайн Ковказан лаьмнашкахь цхьана хенахь хилла цӀоькъалоьмаш. ХӀинца уьш тосалуш дац.

* Иза онда а, ницкъ болуш а, майра а экха ду. ДегӀ деха ду цуьнан 110-180 см, цӀога 80-110 см. Настарш йоций а, стоммий ю цуьнан. Чо луьста а, боца а бу. ЦӀока сирла а, тӀехь тӀедарчий долуш къорза а ю. Бос кхоьлано можа бу, томмагӀнаш мокха ду.

:ЦӀоькъалом хуьлуш долу меттигаш: 
:Ӏаннашкахь, аьрцнашкахь, тӀулгӀийн берд
:зан лаьмнашкахь, къилбехьа Туркменин
:хьа Бабатаг а, Актау а лаьмнашкахь хуь 
:Иранехь, Афганистанехь, Пакистанехь а ду 
:Церан даар сеш, лунаш, масарш, акха 
:чий. Олхазаршна таллар кӀезиг ду церан. 
:цара ижу лахарна. Доладелла лелар меллаша 
:тахь ца лела цӀоькъалом. Дитта тӀе а далало 
:къашка хьала а долу, мел ирхе йолуш тӀулган 
:Ижо лахар кӀелхоий ларош, я тӀаьхьа долий экк 
* Бен ламанан чхарашлахь, херонаш йолчохь хуьлу цуьнан. Декабрехь, январехь оре догӀу уьш. ЦӀоькъалоьман кӀеза шиъ хуьлу. Диъ кӀеза деш меттиг а хуьлу.
* МӀайстахь, Алкунехь, Маьлхастахь тосало цӀоькхалом.

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

Категори:Дийнаташ
Акха цициг

Доккхачу акха цицигах **Акха цициг**, **ЦӀокъа** () олу. Кавказехь наггахь бен тосалуш дац иза. Доца дегӀ а долуш экха ду иза. ЦӀога хадийчи санна доца ду цуьнан. ДегӀан дохалла 80-100 см. ЦӀога 20-30 см. Шина а агӀор беснеш тӀехь маж ю цуьнан. Лергаш тӀехь ирах дахана чоьш ду, маӀаш санна хеталуш. ТӀера чо беха а луьста а бу цуьнан. Мехка тесчи санна а хеташ овкъаран басахь ду иза. ЧукӀело жимма сирла ю. Жимма Ӏаьржа тӀедарчи ду цуьнан букъ тӀехь а хенаш тӀехь а. Вайн Кавказан лаьмнашкахь, хьаннийн аьрцнашкахь, хин тогӀешкахь хуьлуш ду акха цициг.

Ижонна таллар буьйсанна ду акхачу цициган. Дийнахь дӀалечкъа иза диттийн баххьашкахь тӀулгийн чхернашкахь, боьрнашкахь. Вуно атта дитта тӀе хьаладолу иза. Цо олхазарш а, дехкий а доу. Оре дар февраль баттахь ду. КӀорни 2-3 йо. Пхеана тӀе кхаччалц еш меттиг а хуьлу. КӀорнеш йинчу хенахь са ца гуш бӀаьрзе хуьлу. БӀаьраса 12-чу дийнахь догӀу царна, Дас а нанас а до царна дола. Шина шарахь кхуьу кӀорнеш.

Акха цициг лечкъана лелаш ду.

Ӏаьса а, Марта а, Гиха а хиш схьадолучохь а Ч1аьнти-Органехь а, Хахалга, КӀериго, МӀайста лаьмнашкахь а хуьлуш ду акха цицигаш.

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

Категори:Дийнаташ
Хьуьнан акха цициг

**Хьуьнан акха цициг** () олу. ЦӀахь кхобучу цицигах тера ду иза. Амма цулла жимма онда ду. ДегӀан дохалла 50-75 см. ЦӀога 25-35 см. ТӀера цӀока кӀеда а, чо луьста болуш а ю. ЦӀога томма а, месала а ду. Лергаш а вайн цӀерачу цициган санна ду цуьнан. Бос, жимма мекха лаьцчи санна, сира бу. Накха а, чукъело а хьаьрса ю. Пурхалхьа букъа тӀехь а, агӀонца а моханаш ю. Цуьнан деха, мокха и томмагӀнаш хедда ду. Корта а и томмагӀнаш хӀиттина къорза бу цуьнан. ЦӀоганна тӀехь мокха чӀагӀарш ю. ЦӀоганан йоьхьиг Ӏаьржа ю цуьнан.

*Вайн Кавказан ламанан хьаннашкахь хуьлаш ду и акха цицигаш. Цхьаъ ша лела цициг. Дийнахь лечкъий Ӏа акха цициг дечиган хари чохь тӀулган бердашкахь, оьрнашкахь мохо охьатоьхначу диттан орамашна кӀел. Цуьнан даар коьртачу декъана олхазарш, дехкий ду. Кхин йолу садолу хӀумнаш а йоу цо. Оре дар февраль-март баттахь ду. Исс кӀирнах лела иза пхора. Къорнеш апрель-май баттахь йо. КӀорнешна саго 10-12 де даьлчи. Бен хари чохь я тӀулгийн херонашкахь бо цициго. Веданан а, Шелан а, Шуьйта а Ачхой-Мартанан а районашкарчу хьаннашкахь хуьлу и акха цицигаш.

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

Категори:Дийнаташ
Эрзашкара цициг

() олу. Акха цициг ду иза а. Когаш тӀехь жимма лекхо ду иза. ДегӀан дохалла 50-90 см. ЦӀога 20-30 см. Лергаш тӀехь чо бу ирах бахана. ДегӀа тӀехь морсо чо бу. Бос можо-мокха бу. ДегӀ лахара сирло ду, букъ мокха бу. Букъа тӀехула таьӀно мокха сизаш ду.

Уьш хуьлу меттиг: Къилбехьара Ази, Афганистан, Иран, Юккъера Ази, Гергара Малхбале, Африкин цхьана декъехь, Малхбале Закавказехь Копет-Дагахь, Мургабски оазисашкахь, Вахшу, Пянджу, Аму-Дарья,Сыр-Дарья лахенашкахь. Вайн республикерчу Шелковской районехь хуьлуш ду и тайпа цицигаш. Церан лелар буькъчу эрзашлахь, коьллин кондаршлахь бецийн, шочан тоьлгашкахь, хӀурдан йистошца, хин тогӀешкахь ду.

Ижо буьйсанна лоха цара. Дийнахь а лела уьш ижонна тебаш. Акха нӀаьнеш, котамаш, акха бедаш, гӀезаш, лекъаш кхин долу олхазарш доу цара. Олхазарийн тойнеш а дохадо, кӀорнеш а йоу. Боларахь лела иза долалой. Дечиг тӀе хьала а долу. Ша ор даккхар к1езиг хуьлу цуьнан. Цхьогалан, кхин долчу экхано д1атесна бен схьалоцу цо. Январь-март баттахь оре дог1у иза. К1орнеш апрелехь-июнехь йо. КӀорнеш 2-10 хуьлу.


Файл:Rohrkatze-6218.jpg
Файл:FelisChausMunsiari1.jpg
Файл:FelisChausMunsiari3.jpg


## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

Категори:Дийнаташ
КӀайн пхьагал

() олу. Оьрсаша кӀайчу пхьагалах "Заяц-беляк" олу. Вукху пхьагалах къасто цхьа а кхин тайпа башхонаш йац кӀайчу пхьагалан Ӏай бос хийцалуш кӀайялар бен.

* Ло диллинчу хенахь акхаройх ларъялан аьтту беш ду цуьнан кӀайн духар. Амма ло доцчу хенахь оханаш тӀехь а, шерачу арахь а, мел генара а гуш хуьлу иза. Ӏай хьаннашкахь хуьлу кӀайн-пхьагал дукхах йолчу хенахь. Аьхка вукху пхьагална санна аренца меттигаш еза цунна синтарш долу хин бердан йистош, эрз болу тогӀеш, ирзош, диттийн кондарш.
* Вайн Союзехь Европин дакъошкахь къилбехьа Киевски областе кхаччалц а, Азехь Къилбехьа Казахстане кхаччалц а, Малхбалехьа Камчатке, Сахалине кхаччалц а долчу мехкашкахь хуьлуш ю кӀайн пхьагалаш. Шаш бечу океанан бердаш тӀе кхаччалц йолчу меттигашкахь а хуьлу уьш. Яжа меттигаш хоьржуш, цкъа цанен аренашкахула лела уьш, тӀаккха ялтийн аренашкахула кхерста. Стоьмийн бошмашкахь а, хесашкахь а ежа уьш.
* Диттийн гӀа дужучу хенахь хьуьн чуьра арайовлу кӀайн пхьагалаш. Кхин бахьана дац цу хенахь цара хьун тесна йитар, охьаоьгучу гӀан татанех кхерар бен. Охьадоьжначу гӀан патаршлахь олхазарша садолу хӀуманаш лоьхуш деш долу "шах-шах" а тоьа царна кхераяла.
* КӀайчу пхьагалан яжар а ду, вукхуьнан санна садайчи а, буьйсанан цхьана декъехь а. Ткъа, беттан сих сахиллалц ежа иза. Важа пхьагал санна шарахь кхузза-доьазза ехка иза. Вукхо санна хӀора моссазза ехка пхиъ-ялх я ворхӀ кӀорни йо цо. Уьш Ӏалаш яр а, уьш юзор а, кхиор а вукхуьнан санна ду.
* Цхьа башхо ю кӀайчу пхьагалан дахарехь. Къилбаседехь 1 метр кӀорга лайх чу йоьлхий баннаш до цара. 1-2 метр латта охкуш лаьттах баннаш а доху...

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

Категори:Дийнаташ
Лаьттан пхьагал

() олу. Жима экха ду иза. Лергаш доцийра а, кегийра а ду цуьнан. Лергаш дӀай-схьай саттадо цо. ТӀаьхьара ши ког беха а, ницкъ болуш а бу. Хьалхара ши ког боца бу. ЦӀога деха ду лаьттан пхьагала, боьххье месала кӀайн кӀуж а болуш. Дийнахь шен бенахь Ӏа иза. Бен лаьттах боккху цо. Буьйсана яжа арайолу иза. Бецан орамаш а, ялта а доу цо, буц а йоу. Болар шен тӀаьхьарчу шина кога тӀехь кхиссалуш до цо. НогӀийн махкахь дукха хуьлу уьш.

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

Категори:Дийнаташ
Тарсал

**Тарсал** () олу. Тарсал массанхьа а дойзаш ду. Туьйранахь а дукха меттигаш ю тарсал хьахош. Каде а, хаза а ду иза. Диттан гаьннаш тӀоьхула цуьнан лелар йоккха исбаьхьалла йолуш ду.

* Тарсалаш ехаш меттигаш дукха ю. Полярни гонашкара, къилбехьа, Испани а, Желтойчоь а кхаччалц долчу мехкашкахь уьлу уьш. Вайн Советски Союзехь, Малхбузехьа Ӏаьржачу хӀурда тӀе кхаччалц а, малхбалехьа Самаре, Свердловске кхаччалц а, къилбехьа агӀор Алтайхь а. Вайн Кавказан лаьмнашца йолчу хьаннашкахь а, Кореехь а, Японехь а хуьлу уьш.
* Тарсалан цӀокарчий,муьлххачу а кхечу акхаройчел а, механа еза ю. Тарсалаш дитташна тӀехь деха. Амма лаьтта охьа диссар а кӀезиг дац церан. Лаьтта охьа а эккхий, додий кхечу дечиг тӀе хьаладолу тарсал. Лаьттахь яа хӀума а лоху цо. Къайлах адам, я экха тергалдо цо. Шена тӀаьхьа ваьллачух къехкаш диттан гена тӀоьхула боьххье кхаччалц хьаладолу иза. Кхин дӀа даха меттиг йоцуш дисчи кхоссалой кхечу дечиган гаьннаш тӀе долу тарсал, я, лаьтта охьа а эккхий, додий хьалха тӀе нисъеллачу дечиган гӀода тӀоьхула хьаладоду.
* Тарсалаш цхьана меттера кхоьчахьа дӀакхелха. Кхелхана дӀаяхар лаьттахула хуьлу церан, яккхийра реманаш цхьана а кхетий. И рема доьхьал нисъеллачу юьртах а, гӀалех а чекхйолу. Церан дӀай-схьай кхалхар гурахь хуьла. Ӏа буьрса догӀург хиларан цхьацца билгалонаш тосало царна. Яа хӀума йоцуш шаьш меца юьсург хиларх къаьхкий кхелха уьш кхоьчахьа дӀа. Шерачу аренашкахула дӀа кхелхаш доккха зе хуьлу царна.
* Дитта тӀехь йолчу хенахь царна тӀекхача аьтту боцуш хиллачу акхароша доу уьш. Масала, берзалоша, цхьогалаша, дингаташа, оьпарчаша, олхазарша.

Шаьш дӀакхелханчу меттехь ялх-ворхӀ ша доккху цара. ТӀаккха цигара, шаьш хиллачу юха кхелха.

* Тарсалийн дебар сиха хуьлу. ДӀа-схьа кхелхаш хӀаллакьхилар меттахӀутту церан, сиха дебар бахьана долуш. Цхьана аьхка шозза хуьлу церан дохкана. КӀорнеш кхаанни тӀера иттанне тӀе кхаччалц йо. Баннаш дечиган Ӏеханах до цара, гондахьа гӀаш, синтарш а дохкуш. Бен бухара кӀадбеш тарсалийн чоьш а хуьлу. Дечагийн хареш чохь а до цара баннаш.
* Тарсалийн коьрта кхача бу: хьуьнан бӀараш, стоьмаш, стоьмийн хӀуш, олхазарийн хӀоьаш, цӀазамаш, жӀаьлин-нускалш. Ӏаьнна дӀаӀалашдо цара бӀараш а, кхин тайпа кхачанан сурсаташ а.
## Диалекташкахь
Кист. цикъо, чеб. тарсил, Ӏов. цехцалдиг.

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

Категори:Дийнаташ
Оьпа

() олу. Ялтийн аренашкахь, нехан хьаьжкӀаш юьйчу керташкахь а хуьлуш ю оьпарчий. **Оьпа** билгал ю чукӀело а, лога кӀелхьара а Ӏаьржачу босахь хиларна. Букъ хьаьрса бу цуьнан. Лерган яххаш, беснеш кӀайн ю. ТӀехьажарехь стомма а, партала а хетало иза. Амма иза партала йац, каде ю. Ялташна доккха зе до оьпарчаша. ОьгӀазе а, майра леташ а ю оьпа. Лата адамана доьхьал а йолу иза. ОьгӀазе дарлой, шок а етташ, цӀийза а цӀийзаш тӀекхета иза стагана. ЖӀаьла доьхьал нисделчи цунна хьалха тӀе а кхетий, и кхера а дой, йолу оьпа кӀелхьара. ТӀекхетий цергаш чӀогӀа юхку цо. Уьш дӀа-схьа ца йохуш, цергаш йоьхканчуьра дилх цосту.

*Адамах къахкаш йац оьпа. Мелхо а уьш дехачу меттехьа герга гӀерта иза.
*Оьпа ялта диъна ца Ӏа. Цхьа пунт хиллал ялта Ӏай даа тӀаьхьалонна дӀахьулдо цо лаьтта бухахь. Шена чохь Ӏен бен баьккхина ца Ӏеш йиъ-пхиъ чоь кечйо цо. Ялта чудухкуш "амбар", юьжу мотт, хӀума юу чоь, нехаш дӀакхуьссийла, хьоштагӀа. Багахь доьлашна юххехь 50 грамм ялта хьо цо. Цхьа кийла ялта ӀаӀош 20-зза дӀай-схьай йоьду иза. Цхьа пунт ялта тӀаьхьалонна дӀадерзош 320-за ялташ дийначу уьрда тӀе хьала а йолу, юха Ӏуьргах чу а йоьду иза. Ши метар кӀорга охка ца латта. Цо аьхъканчу Ӏуьрган дохалла йиъ метар, ах метар хуьлу. Оццулла чӀогӀа болх бан дуккху а хан еза цунна. Шена лиъчи чехка охку цо латта. Яьшки чу йоьллина оьпа, и а хадийна, пена кӀелхулацхьаметар, ах метар деха Ӏуьрг а даьккхина, дӀаяханера цхьана буьйсанна. Оьпанан бен шина агӀор чекхболуш хуьлу. Цхьанахьаша раз чуйоьдийла йокку цо. Вукхазхьашхула нисса хьалайолийла йо. Къоначара чуйоьдийла цхьаъ бен ца йо.
*Ӏай йийшина Ӏохку оьпарчий. Бакъду, массо а хенахь ца йо цара наб. ХӀума яа самайовлу уьш. Ӏай наггахь бенара хьала а йолу оьпа, довхо де деъчи.
*Оьпа гурахь кхин долу акхарой санна чӀогӀа ца ерста. Цундела юуш хӀума а йоцуш Ӏа даккха гӀора ца хуьлу цуьнан. Дехкаша санна Ӏай напгӀа лаха корматалла йац оьпанан. Ша тӀаьхьалонна гулдина ялта доу цо Ӏай. Оьпано садолу хӀумнаш а йоу. Жима а, доккха а экха дац оьпаночул дукха кӀорнеш еш. Ейтта а, пхийтта а, берхӀитта а кӀорни йо цо цкъа ехкаш. Ши кӀира кхаьччи кӀорнеша шайна къаьс-къаьстана, лаьттах охкуш, баннаш до.

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

Категори:Дийнаташ
Хаьштиг

() олу. Деха дегӀ а долуш, стомма гӀорта а йолуш, боцийра когаш а болуш, деха цӀога а долуш жима экха ду иза. ДегӀан дохалла 70-75 см, цӀоганан дохалла 50 см. Корта воьда бу цуьнан. Лергаш халла бен гуш дац. ПӀелгашна юккъехь пардош ду. Хи чохь нека дан аьтту бо цара. БукътӀера цӀока таьӀночу албасахь ю, чукӀело сирла ю цуьнан.

* Вайн Къилбаседа Кавказехь а, Закавказехь а, Малхбузехьа Иранехь а хуьлуш ду уьш. Церан дахар ламанан хишца, чалхаш йолчу меттехь, Теркан йистошца ду.
* Адамех къахкаш а, ларлуш а экха ду иза. Буьйсанна чӀарх аьлла лела иза. Дийнахь а лоха ца ижу. Хи чохь нека дан хаьа цунна. Хи буха лечкъана дуккху а даллало иза. Лаьттахула лелар меллаша а, партала а ду цуьнан.
* ЧӀерий а, пхьидаш а, хица хуьлуш йолу садолу хӀумнаш а йоу цо. Бердах Ӏуьргаш а дохуш до цара баннаш. Хи йисттера дуьйна бердаца хьала доккху цо лаьттах Ӏуьрг. Бен бечу меттехь мох кхетийта а, садоӀа а меттиг йоккху цо. Ши шо даьлчи кхуьу цуьнан кӀорнеш. Ӏа доьлчи оре догӀу уьш. Шина шарахь цкъа йо цара кӀорнеш 2-3. Цхаьна шарахь Ӏалашйо уьш нанас а, дас а.
* Хинан хаьштигаш долу меттигаш билгалъевлла ю. Масала: Мартан хица а, Бумматал лакххьа ЦӀиэчу Акка кхаччалц, Ӏаьсца а, Органца а, Каргалинскехь саьнгарш яьхна хиш долчу меттигашкахь а.

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

Категори:Дийнаташ
Дингат

**Дингат**, **дингад** () — аьлла цуьнан цӀе яьккхича иза кертара дӀайоьда олуш ду. Цундела иза кертара дӀа ца яхийта "кхобу" цуьнан цӀе. Иза кертахь хилар пайдехь хета адамашна. ХӀунда аьлча, цо мукадехкий а, дехкий а хӀаллакдо. Иза дехо дуткъа дегӀ а долуш, дехках тера жима экха ду. Луьстта ира цергаш ю цуьнан. Кегийра кхоьлина бӀаьргаш ду. Ша дайанчу дехкийн хье боу цо . Хье биъна дуьзчи а цаӀеш дехкий дойу цо, шена тӀаьхьало еш. Кхин дахка ца карош ша мацделчи юха догӀу иза, ша тӀаьхьалонна дитначу дехкашна тӀе. Цуьнан садоӀуш хан ян а йац. Буса а, дийнахь а толлу цо дехкашна. Цхьана дийнахь бусий 10-15 дахка боу цо ша оццулла жима доллушехь. Хаддаза уьдуш леларо мацдо иза. Цундела сих-сиха доу цо и пхьор. Герггарчу хьесапехь 2-3 эзар дахка боь цо цхьана шарахь. ГӀодмин такхорана кӀелахь карийна 450 дахка. Дингато дойуш гулдина хилла уьш. Дингат керта кхаьчначу меттехь дехкийн хӀу дов. Цхьанхьара ша уьш хӀаллакдича кхоьчахьа дехкий долчу дӀадоьду и жима экха. ХӀусам дехкашкара схьайоккху дингато. Дехкан Ӏуьрг шор а дой, цу чохь шена кӀеда мотт буьллу цо екъачу бецах я ша дайанчу дехкийн цӀокарчех.

* Кхоъ, йиъ, иссанна тӀекхаччалц хуьлу дингатан кӀорни. Цо кӀорнеш шарахь моссазза йо хууш дац. Шеран цхьана заманчохь ца йо цо уьш. Ӏаьнан а, аьхкенан а, бӀаьстенан а, гуьйренан а, муьлххачу а баттахь карош хуьлу цуьнан кегийра кӀорнеш. Дингато бецан меъ а, лекъ а, кхин долу олхазар а доь гӀортантӀера цӀий лела пха а хадабой. ГӀиргӀано мӀарашца катоьхна дадийчи, шен и гӀорта яхъеш, дӀакхевдина цуьнан лаг а хадийна дингат цуьнца охьадоьжна меттигаш а хилла.
* Цхьана таллархочунна пхьагал уьдуш, готуьйсуш, кхиссалуш карзахъяьлла гина. Цецваьлла иза пхьагало лелочух. Дукха хан ялале пхьагал йоьжна. Таллархо, когаш а хьоькхуш леш йоллучу пхьагална тӀевахча, цунна юххера дӀаедда дингат. Цо логах а тасаелла лаг цоьстуш холчу хӀоттийна хилла пхьагал. Дехкал бен доццушехь иштта шел йоккхачунна а кхераме экха ду иза.
* Адамашна зиэделла хилла буьйсанна божли чохь говро мийраш бетташ, синтем байна деш дерг. Ӏуьйранна хьацар а долий, гӀеллой карош хилла говр. "ГӀам ду цунна и ницкъ беш дерг" олуш хилла говр йолчу дас.
* Иштта говро сагатдеш хезчи, фонарь а буйнахь чувахча, говр йолчу дена говран кхесса юккъера хьала а яьлла дӀайоьдуш гина дингат. Иза кхеса юккъе яьлланчу меттехь, вортанах хьаладевлла цӀийн тӀадамаш гина говр йолчу дена. Говран синтем байна корзахъялар лаа ца хилла.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Дийнаташ
Зу

*Зу*' () олу. Цунна дукхаеза бошмаш, хьаннийн йистош, дечагийн кондарш.

*Зуно бен бо дечиган хари чохь, дечигийн кондаршлахь, кхеллешна йуккъехь, гӀан патаршлахь, коьллийн керта кӀел, йакъухашлахь таьӀначу меттехь. Буха кӀеда мотт буьллу цо, йекъа буц, гӀаш, иштта кхин йолу кӀеда хӀума буха а тосуш.
*Зуно кхаанна тӀера бархӀанна тӀекхаччалц кӀорнеш йо. Зунан кӀорнеш ирча хуьла, са а ца гуш, тӀехь чо а боцуш, йерзина. Нилхха кӀайн, кӀеда кӀохцалий хуьлу цунна тӀехь. Шен бен цхьанна тосабелчи кӀорнеш кхоьчахьа дӀахьо зуно. КӀорнеш дукха ца Ӏа шайн ненаца. Ши бутт кхаьччи шаьш йовлий йуьйлало уьш. Ӏаьнна кечам бан ца хууш Ӏай ледарчу хьелашкахь йуьсу кӀорнеш. Цундела уьш дукхах ерш шелонна ле. Шийла Ӏа деъчи йаккхийрнаш а ле шелонна, Ӏаьнна чукъовлаелла йацахь.
*БӀаьста, Ӏаьнан хӀусамера арайолий, йолало зу, шелонаш дӀаевллачул тӀаьхьа. Итт градус йовхо хиллалц бенахь йижина Ӏуьллу зу.
*Дийнахь, малхехь йох а луш йижна Ӏуьллу зу, буьйсанна ижу лохуш йолало. Ижо лахар бен гондхьа долчуьнан бала кхочуш йац иза. БӀаьраса дика дац цуьнан. Меттах а ца вуьйлуш Ӏадда лаьтташ волчу стагана когаш кӀел схьайолу иза. Шен и муцӀар когарчу мачех дӀаӀоттаелчи хьоршам а тухий, муцӀар кӀел а хьош, дӀахьаьрчий кӀохцалийн уьйриг хуьлу. Вист а ца хуьлуш стаг Ӏадда сецчи йуха а йолало иза. Толлачу хенахь нисса дӀайоьду зу шена хьалха нисъелл-еллачу хӀуманах хьожа а йоккхуш, йай йорт а йетташ. Зуно садолу хӀумнаш йоу, кхаьсттина чхьаьвригаш. Текхарг а, моьлкъа а боу цо лаца ка йаьлчи. Текхарг шех лата доьхьалбаьлчи, иза кхеро, ша лаьттачохь кхисса а луш, маторо санна, гӀовгӀа йо цо. ТӀаккха иза дӀаболалушшехь, катухий, цӀога схьалоцу. ДегӀ зунна тӀе детташ, кӀохцалий Ӏитталуш текхарг ле. КӀохцалах хӀума хьакхаелчи кхоссало зу. Буьйсанна къаьсттина оьгӀазе хуьлу иза, лата доьхьал а уьдуш.

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

Категори:Дийнаташ
Акха сту

**Акха сту** () олу. Акха сту онда бу доккха дегӀ а долуш; боккха корта а болуш. ДегӀан дохалла 300 см ю. Мунда йолчохь локхалла 185-200 см. Цхьа тонн гергга ю цуьнан йозалла. Мунда, кӀесаран кӀог тӀера букъа юккъе кхаччалц, хьаьвзина еха а, лекха а ю цуьнан. ТӀаьхьарчу когийн голош тӀекхаччалц бен кхин деха дац цуьнан цӀога. ЧӀениг кӀелара дуьйна гӀода юккхе кхаччалц беха а, хьалхарчу когийн голаша тӀекхаччалц охьабеъна а бу цуьнан накха. Коьртан туьтан тӀехь а, хьаьжаюккъехь а, гӀортан тӀехь а, хьалхарчу некха тӀехь а луьста а, беха а, хьийзина а чо бу цунна. Вукхузхьа дегӀа тӀехь лоха а, морса а чо бу. Стеран а; аьттан а бухера томма а, йоцийра а, ира а маӀаш ю. Ӏай бос жимма цӀелла етталуш моккха бу. Аьхка хьаьрса бос оьцу цо.

* Акха стерчий а, акха хьелий а Ставропольский крайхь а, Краснодарский крайхь а, ГӀебартойн, Балкарийн махкахь а, вайн Нохч-ГӀалгӀайн махкахь а ду.
* Ахка бежнаш лам чохь хьаннашкахь деха. Тобанаш йой лела уьш, шайн-шайн доьзаш а болуш, 15 а, 20 а корта хуьлу цхьана гӀеранахь. Аьхкенан заманчохь Ӏуьйранна а, сарахь а дежа уьш. Ӏай дийнахь дежа. Буц а, диттийн гӀаш а, дечагийн чкъоьрнаш а дууш дежа уьш. Августехь-сентябрехь оре догӀу. Май-июнь баттахь эсий до цара. Эса цхьацца до. Шиъ эса деш меттиг а хуьлу. Шина шарахь цхьа эса до атто. Цхьана шарахь эса дичи, вукху шарахь Ӏахара лела етт.
* Вайн пачхьалкхехь 40 сов бен дац акха бежнаш.

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

Категори:Дийнаташ
Акха газа

**Акха газа** () олу. Боьршачу вай  олу, оьрсаша  олу.

* Лекхачу ламанан даккъашкахь, тӀулган, мокхазан бердашца инзаречу меттигашкахула лела иза. Адам цецдаллал каде юссу бож ламанан даккхашкара охьа чу. Шен берг дӀатассал меттиг хилчахьана тоьа цунна лекхачу бердаца кхиссалуш хьала тӀе яла а, охьа чу йосса а.
* Акхачу газанан кӀорнеш а хуьлу иштта каде. Газанан кӀорнех боьхьигаш олу. Ӏинах охьа чу иэгарна кхераме меттигаш дукха ю ламанца уьш лелачу меттехь.
* Акха гезарий ларъяла хууш ю. Шайн-шайн раьгӀнаш хуьлу церан бож хьалха а йолуш. БӀаьрг сирла а, лергашца само йолуш а ю уьш.
* Ламанан акха бож дегӀана йоккха ю. Коьртаца йогӀуш шен барамехь ю цуьнан гӀорта дукха юткъа а, томма а йоцуш. ДегӀан дозалла 75-80 килограмм ю цуьнан. Когаш дукха лекха а бац, амма ницкъ болуш бу. Вайн цӀахь хуьлуш йолчуьнан санна тӀиэхьа йирзина яккхийра маӀаш а, чӀениг кӀелахь маж а ю цуьнан. ЦӀога доца ду. Газанан маӀаш бежачул йоцийра а, юткъий а ю. Бос таьӀӀана цӀиэ бу. Букъ тӀоьхула Ӏаьржа арс боьду цунна, гӀортан тӀера цӀоганна тӀе кхаччалц. Изза томмагӀа белшаш тӀехь а ду. Корта жимма цӀоьлла етталуш Ӏаьржачу басахь бу. Оцу бассахь ю маж а. ЧукӀело кӀайн ю. Лахара настаран даккъаш Ӏаьржа ду цуьнан, тӀиэхьара бергашна тӀе кхаччалц кӀайн ду. ТӀера цӀока беха чо болуш морса ю.
* Уьш хуьлу меттигаш: Акха гезарий Жимачу Азехь а, Эгейски гӀайренашкахь а, Критехь а, Малхбузехьа Афганистанехь а, Къилбаседа Малхбузехьа Индехь а вайн Кавказехь а, ДегӀастанехь а, Арменехь а, Гуьржийн махкахь а, Азербайджанехь а, Туркменин лаьмнашкахь а хуьлу. Вайн Нохч-ГӀалгӀайн республикехь акха гезарий йолу меттигаш ЧӀаьнтин-Орга, МӀайста, КӀерино, АцунтӀа, Шаройн-Орга Сандухой, КӀачу ю.
* Акха гезарийн яжар ламанан даккъашца ду. Диттийн кондарш а, буц а йоу цара.
* Реманаш йой лела уьш. Цхьана реми чохь итт а, ткъа а, ткъей итт а, шовзткъанге дӀакхочуш а хуьлу уьш. Яжар Ӏуьйранна, сарахь дика ду церан. Де довхачу хенахь руьтахь йийшина Ӏохку уьш нахарш а дохуш. Гезарий май-июнь баттахь ехка. Цхьацца а, шишша а боьхьигаш йо цара.
* Акха гезарий кӀезиг ю вайн махкахь. Уьш яйар дихкина. Уьш ларо еза.

## Билгалдахарш

Категори:Дийнаташ
Сайгак

Нохчийн маттахь **Сайгак** () — олу. Сайгак адамаш дӀакхочучу меттера хӀаллакьеш ю. Оханаш дечохь, тракторш, комбайнаш лелочохь сайгакаш хуьлуш йац. ХӀинцачул 150 шо хьалха Польшехь а, Манголехь а хилла сайгакаш. Адамаш тӀаьхьара дӀа ца довлу царна. Жижиг, цӀокарчий хилла ца Ӏеш, чӀурамах терра ах сирла маӀаш яра адамашна пайдехь. Китайн лоьрийн дарбанашкахь пайдехь лоруш ю уьш.

* Украинехь тӀаьххьара сайгак 1940-шарахь йийна бохуш ду. Юккъерчу Азин дазонашкахь а, Казахстанан цхьайоьлчу меттигашкахь а дуккху а хилла уьш.Ткъа хӀинца Европехь уьш йисна а йац. Азехь а тохарачул кӀезиг йисна.
* Адамаша кера ерзора йолчу, хи доцчу аренашкахь хуьлуш яра сайгакаш. Царна тӀе кхача атта дацара. Цундела дукха ца хуьлура царна тӀаьхьа бовла хьуьнар долуш таллархой. Амма бай-латтанаш охуш, баха охьахуьйтуш адамаш герга гӀиртина царна. Адамаш герга мел кхечи гатто хилла сайгакашна. Царга таллар дихкина ца хиллехь кхин ткъех шо даьлчи наггахь бен карор йацара сайгак. Царна таллар дехкаро аьтту бина уьш дебийта. Казахстанехь сайгакийн яккхийра реманаш ю хӀинца а. Ирча хьайба бу иза. ТӀедаьлла ирча теран-дукъ ду цуьнан. Боьрша сайгак маӀаш хиларо жимма куьце ялайо. Ткъа, сте сайгак маӀаш а йоцуш ирча корта болуш ю. Мара лакхарчу балдех тӀехбаьлла бу цуьнан. Ежачу хенахь мара хьалахабабо цо. БӀаьра са а, лергийн само а дика ю цуьнан. Хьожанца а къастало цхьацца хьелаш. Бакъду, таллархойн кхерамах кӀелхьара йовлийла дацара церан ларъелчи а, евдича а.
* Сайгак лаьмнашка а, хьаннашка а йоьдуш йац. Бакъду, Ӏаламан хьелашка хьаьжжина хуьйцу цо меттигаш. Цанаш дика йолчу меттехьа дӀагӀурту сайгакаш. Сайгако хи молуш гина стаг вац. Цхьа а тӀадам хи доцчу меттехь еха уьш. Гурахь вовшахкхетий яккхийра реманаш хуьлу царех.
* Сайгакаш кортош охьаохкадой лела. Цундела церан рема генара хьаьжчи жах тера хуьлу. Адамах я экханах бӀаьрг кхетчи дӀалелха уьш, лакха хьала а кхиссалуш. Ялх метр гена кхоссало сайгак еддайоьдучу хенахь.Говр хаьхкича тӀаьхьа ца кхуьу царна. ВорхӀ-бархӀ де бен кхачаза йолчу кӀорнина а ца кхуьу говр хаьхкича тӀаьхьа.
* Май бутт болалуш цхьаъ я шиъ кӀорни йо сайгако. Яхка кечлуш буц лекха а, луьста а йолу меттиг лоху цо, кӀорни кога яххалц кхаба а, экханах ларо а аьтто болчохь. КӀорнеш йинчу хьалхарчу деношкахь нана гена ца йолу царна. Ӏадда юьжий Ӏуьллу иза къайлехь. Сов Ӏуьйранна кӀорнеш а якхайой яжа йоьду нана. Цкъацкъа дукха гена йолий буса бен юха ца кхочу. Юхаеъчи кӀорнеш а якхайой, царна юххе охьаюьжу нана. Йина кхо-диъ де даьлчи ненаца юьйлало кӀорнеш.
* Кегийра йолуш адамана кераӀема кӀорнеш. Яккхийрнаш шаьш ма-хиллара акха юьсу. Уьш кера ца Ӏема.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Дийнаташ
Дуьненайукъара аьзнийн абат

**Халкъашна йуккъера аьзнийн абат**.

### Декарш

## Ингалсан маттахь

**Резон** ()

**Декарш** ()
Лу

**Лу** () — когаш тӀехь лекха ду иза. ГӀорта еха ю цуьнан, корта жима бу. ДегӀан дохалла 100-155 см. Мунда йолчохь локхалла 75-100 см. Дозалла 20-30 кг. Бат жима ю цуьнан. Лергаш шуьйра а, деха а ду. ЦӀога, халла бен ца къаьсташ, доца ду. Боьршачу лун маӀаш ю 3-5 га долуш. ДегӀан бос цхьаъ бу, аьхка, цӀоьлла етталуш, хьаьрса, Ӏай сиро бос хаалуш мокха. ЧукӀело а, гоа тӀехьа а кӀай ю жимма можа бос а бетталуш. Чо морса а, каглуш а бу цуьнан. Къоначу лун цӀока къорза хуьлу, кӀай я можа тӀедарчий а долуш.

* Лу долу меттигаш: Малхбузе, Европан юккъерчу декъехь, Кавказехь, Закавказехь, Къилбехьа Уралехь, Сибрехахь, Казахстанехь Генарчу Малхбалехь, Юккъерчу Азехь ду уьш. Хьун нилха йолчохь а, цанашлахь а, тогӀешкахь а дежа уьш. Къона маргӀал а, гӀаш а доу цара, дечагийн чӀенгаш а, буц а, бецан гӀовда а йоу, хьуьнан стом а боу.
* Аьхкенан заманчохь сарахь, Ӏуьйранний дежа уьш. Ӏай а, кхоларш яьлчи а дийнахь дежа. Аьхка цхьацца долий лела уьш. Важа йолчу хенахьреманашца лела. Август баттахь оре догӀу. Май-июнь баттахь боьхьигаш йо 1-2, кхоъ еш меттиг а хуьлу. Сте лу 14-15 бутт кхаьччи оре догӀу. Боьрша лу кхозлагӀчу шарахь бен оре ца догӀу.
* Герггарчу хьесапехь вайн республикехь 3000 лу ду. Ламанца ду уьш, дукхах дерш.

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

Категори:Акхарой