Мали

**Мали́** (, , ), официалан цӀе — **Респу́блика Мали́** (, , ) — Малхбузен Африкин пачхьалкх.

Малхбузехь Сенегалца, къилбехьа Мавританица а, Алжирца а, малхбалехьа Нигерца, къилба-малхбалехьа Буркина-Фасоца, къилбехьа Кот-д'Ивуарца а Гвинеяца а доза ду.

Официалан меттанаш ду бамана ( бамбара), бобо, бозо, догон, фула, хасания, кассонке, манинка, минянка, сенуфо, сонгхай, сонинке, тамашек.

Мали Республикин къилба-малхбален дакъа Ӏуналла деш бу Ал-Къаиданца йоьзна йолчу «Ансар ‑ тобанан исламисташа; хьалха кхузахь дӀакхайкхийна йара къобалйина йоцу йозуш йоцу пачхьалкх Азавад, амма территори тӀехь урхалла дӀадаьккхинчул тӀаьхьа цуьнан Ӏедалша дӀакхайкхийра регионан автономин ойлане хийцадалар.

## Этимологи
Топоним «Мали» схьайаьлла йуккъера бӀешерийн Мали империн цӀарах, иза хилла пачхьалкхан территори тӀехь XIII бӀешерашкара XVII бӀешерашкахь. IX бӀешеран хьостанаша хьахош йу пачхьалкхан кхолладалар *Маллал*, ткъа VII—XIII бӀешерашкахь — *Малли* а, *Мали а* санна. Топониман маьӀна цхьанаэшшара къастийна дац; хетарехь, иза йухадерза тарло мандинкан маттара mali — «бегемот».

## Географи

Мехкан къилбаседа а, йуккъера а дакъошкахула охьадоьдуш долу Нигер хино кхуллу мехала хин некъ. Малин къилбаседан дакъош дукхах дерг Сахара йаьссачу аренгахь ду. Къилбехьа Ӏуьллу Сахелан саваннаш. Къилбаседа-малхбале лаьмнаш ду. Йекъачу хенахь Харматтан йохк-эцаран мох хьоькху Сахарара, цуо гӀум-аренаш йо. Малин регион доккхачу декъанна лаьмнийн йу. Пачхьалкхан уггаре лекха меттиг — Хомбори Тондо, хӀордан тӀегӀанал 1155 метр лакхахь.

Малин уггаре дукха адамаш деха гӀала — коьрта гӀала Бамако, бахархойн дукхалла  (2019). Кхин йаккхий гӀаланаш йу Сегу, Сикассо, Мопти, Гао, Кайес. Нигер хин йистехь лаьтта Сегу а, Мопти а — мехала портан гӀаланаш а, чӀерийлецархойн центраш а йу.

Малин майда йу , иза дуьненахь 23‑ гӀа меттиг йу, Африкин 8‑ гӀа пачхьалкх йу.

Йерриг аьлча санна мехкан малхбузера а, йуккъера а, къилбаседехьара а дакъош (90 % сов территорин) дӀалаьцна 200—500 м локхалла йолчу аренца. Къилбехьа йу Сахаран тӀулган, гӀум-тӀулган йу тӀулган аренаш.
Малин дукхаха йолчу меттигашкахь климат тропикин йаьсса аре йу, къилбехь субэкваториалан климат йу. Йуккъера шеран температура 28—29°C йу, баттахь мелла а хийцало.
Пачхьалкхан уггаре деха хи — Нигер. Сенегал хи а, цуьнан Ӏовраш а дӀадоьду къилба-малхбузехьа. Малехь бу Ӏаьмнаш, масала, Фагуибине Ӏам, До Ӏам, Ниангай Ӏам, Дебо Ӏам, Корароу Ӏам.

Пачхьалкхан ах гергга къилбаседан территори дӀалаьцна Сахаран гаьннаш а, бецан-гаьннаш а долу аренаша. Кхин а къилбехьа йу йаьсса саванна, цигахь йу акацеш, бецаш, баобабаш, дум пальмаш. Кхин а къилбехьа типа саваннаш йу, генарчу къилбехьа хьаннаш йолу саваннаш йу.

Къилбаседан аренашкахь а, ах-аренашкахь а йехаш йу йаккхий антилопанаш, кегийра газелаш, жирафаш, гепардаш, гиенаш. Рептили дукха йу (гекконаш, скинкаш, мониторан лечанаш, саьрмикаш). Саваннашкахь тайп-тайпана тайпанаш ду антилопан, жӀаьлин жӀаьлеш, лоьмаш, леопардаш, шакалаш, зингатий (зингатийн терахь лахлуш ду). Хишкахь Ӏаш йу крокодилаш а, бегемоташ а, цигахь дуккха а чӀерий ду. Шуьйра даьржина ораматийн тайпанаш — термиташ, акха накхармозий, москиташ, пхьажбуургаш, цеце моза.

Малехь кхоьллина масех ларйина меттиг, шайна йукъахь цхьа къоман парк, Букль-дю-Бауле.

## Истори
Ширачу а, йуккъера а бӀешерашкахь Малин латтанаш тӀехь хилла тайп-тайпана Малхбузен Африкин пачхьалкхаш, шайна йукъахь Гана, Сонгхай а, Мали а йолуш, цунах схьайаьлла хӀинцалера Мали.

Гана пачхьалкх йуьхьанца кхоьллина бербераша, амма дукха хан йалале Ӏедал гулделира манде мотт буьйцучу сонинкишкахь. Сонинкин паччахьаш цкъа а буьззина бусалба дин тӀе ца эцна, бусулба совдегаршца дика йукъаметтигаш хиллехь а. Гана пачхьалкхан олалла лахдала доладелира XI бӀешо чекхдолуш, цу регионе альморавидаш чубаха буьйлабелча. Ислам дино меттиг дӀалаьцна цу регионехь, хӀетахь дуьйна иза Малин дин ду. Гана пачхьалкхан коьрта шахьар Кумби-Сале йохийра 1203 шарахь.

Мали шен цӀе схьаэцна оцу регионехь лаьттачу Мали пачхьалкхера. Цуьнан бахархойх схьадаьлла ду кхузаманан мандинка. Пачхьалкх чӀогӀа кхиира XIII бӀешарахь Сундиата Кита паччахьалла дечу хенахь. Шен лакхара тӀегӀанехь Мали пачхьалкхо дӀалоцуш йара таханлерачул дуккха а йоккха территори, Атлантикин бердашца дуьйна Нигеран а, Тимбукту а ӀиндагӀе кхаччалц. Пачхьалкх лаьтташ хилла схьайаьхначу а, муьтӀахь йиначу а латтанех. XIV бӀешо долалуш Манса Муса паччахьалла дечу хенахь Тимбукту а, Дженне а гӀаланаш хилира йохк-эцаран а, исламан а мехала центраш (*Манса* — паччахь бохург долу цӀе). Пачхьалкх хьалдолуш йара дешин, пхьагалан кӀорнешца, лайшца, тухаца йохк-эцар лелор бахьана долуш.

Сонгхай пачхьалкхо схьайаьккхира Мали пачхьалкх XV бӀешарахь. Сонгхай шен лакхене кхаьчна паччахь Аскиа Мухьаммад волчу хенахь.I XV-XVI бӀешерийн йуьххьехь. ХӀетахь пачхьалкхана йукъайогӀура шуьйра латтанаш кхухенан Нигерин латтанаш тӀехь. Таханлера Малин доккхаха долу дакъа Сонгхайн пачхьалкхан латтанашна йукъахь хилла. Сонгхайн пачхьалкх чекхйолуш хилира чоьхьара а, арахьара а тӀеӀаткъам, шайна йукъахь Мароккон бербераша тӀелатар дира 1591 шарахь, XVIII бӀешарахь Сегу гӀала хилира Бамбара пачхьалкхан центр  Цу йукъа йогӀура, къаьсттина, хӀинцалера Блан, Дженне, Мопте, Тимбукту, Сегу гӀаланаш. 1861 шарахь Бамбаран пачхьалкхо некъ бира Эль-Хьадж Ӏумар Талла кхоьллинчу Тукулеран пачхьалкхана, иза а дӀасакъаьстира масех иттаннаш шераш даьлча.

## Францин колони
Французийн кхаьчна Мали 1880 шо гергахь, цара лоьхура Мали шайн колони йан. Меттигера дуьхьало чекхъелира 1898 шарахь, ворхӀ шарахь тӀом хиллачул тӀаьхьа, Самори Туре коьртехь волу Малин коьрта ницкъаш эшийра. Пачхьалкх хилира Францин Малхбузен Африкин дакъа Францин Судан цӀарца.

1932 шарахь Лакхара Вольта йукъайаьккхира Францин Суданна.

1958 шарахь пачхьалкхо автономи йелира, иза дӀакхийтира Францин йукъараллех (). Автономин пачхьалкх санна, пачхьалкхан цӀе йара Суданан Республика . 1959 шеран январехь иза дӀакхийтира Сенегалах, кхоьллина Мали Федераци. Французийн Судано а, Сенегало а кхоьллина Малин федераци йозуш йоцуш хилира 1960 шеран 20 июнехь, амма и цхьаьнакхетаралла дӀасакъаьстира 1960 шеран 20 августехь, Мали шакъаьстина пачхьалкх хилира. сентябрехь пачхьалкх иштта арайелира Францин йукъараллера, шен цӀе хийцира Мали Республика аьлла. И де лоруш ду Малин йозуш йоцу де.

## Карара хан

Модибо Кейта хилира йозуш йоцучу Малин дуьххьарлера президент. 1968 шарахь тӀеман карчам бахьнехь Кейта инарло Муса Траоре дӀаваьккхира, цо шен дисина дахар набахтехь даьккхира. 1979 шарахь Траоре кхоьллина Малин халкъан демократин цхьаьнакхетаралла (UDMP) махкахь цхьаъ бен йоцу низамехь йолу парти санна.

1991 шеран йуьххьехь махкахь экономикин хьал ира телхира Дуьненайукъара валютан фондан тӀеӀаткъамца дӀайаьхьна реформаш бахьана долуш, цуо хаалуш лахдира хӀинцале а лахара дахаран тӀегӀан. Бахархой алсамбовлуш буьйлабелира мехкан куьйгалхо даржера дӀавалар а, цхьана партин система дӀайаккхар а доьхуш. Мартан 21-чу дийнахь тасадаларш хилира протестхошна а, ницкъахошна а йукъахь. Коьртачу шахьаран урамашкахь баррикадаш хӀитто а, Ӏедална дуьхьал лозунгаш йетта а буьйлабелира нах. Дуьххьара цӀий Ӏенийначул тӀаьхьа Траоре махкахь чолхе хьал кхайкхийра. ГӀали чу йеара хала техника, иза маьршачу бахархошца тасадалар хилира (лаххара а 150 стаг вийра). Мартан 26-чу дийнахь эскаро («Къоман кӀелхьардовларан ханна комитет») президент Ӏедалера дӀаваьккхира (махкара дӀаваха гӀоьртира иза, амма лаьцна), дӀасакъаьстира ДСМН.

Траоре вен кхел йира 1993-чу а, 1999-чу а шерашкахь, амма ший а хан хийцира, велла дӀаваллалц набахтехь йаккха хан тоьхна. Иза дӀаваьккхинчул тӀаьхьа Мали хилира дуккха а партеш йолу демократи . Пачхьалкхан таханлера конституци тӀеийцира 1992 шеран 12 январехь.

1992 шеран 8 июнехь Альфа Умар Конаре хаьржира Малин кхоалгӀа президент махкахь хиллачу дуьххьарлера маьрша харжамашкахь. Иза йуха а хаьржира 1997 шарахь, амма 2002 шеран июнехь цуьнан метта хӀоьттира Амаду Тумани Туре, цул тӀаьхьа иза хаьржира шолгӀа пхеа шеран ханна 2007 шарахь, 2013 шарахь ИбрахӀим Кейта хаьржира президент.

2012 шарахь Малин къилбаседехь туарегийн гӀаттам хилира Либера герз дӀасадаржор бахьана долуш, иза граждански тӀом дӀаболабелира. 2012 шеран мартехь Малин эскаро дӀахьедира, шаьш махкахь Ӏедал схьадаьккхина, президент Туре Ӏедалера дӀаваьккхира, амма харжамаш хиллачул тӀаьхьа маьрша Ӏедал меттахӀотто дагахь ду.

2012 шеран апрелехь туарегийн гӀаттамхоша дӀакхайкхийра пачхьалкхан къилбаседехьа Азавад пачхьалкх кхоллар. Июнь чекхболуш исламистийн «Ансар ‑ тобано арабаьхна туарегийн гӀаттамхой Малин къилбаседан массо а гӀаланашкара. ТӀемалоша дӀадолийра Тимбуктухь историн хӀолламаш хӀаллакбан, цара чӀагӀдарехь, уьш гойту цӀушна Ӏибадат дар .

2012 шеран июль чекхболуш дуьххьара тӀулгаш деттар хилира Малин къилбаседехьа, цу чохь цхьаьна Ӏаш долу зударий дайира. ГӀаттамхой хьалхабевлира мехкан йуккъера кӀошташка. Малехь радикалан исламисташ хьалхабовларо сингаттам кхуллу регионехь а, Малхбузехь а, амма Ӏамерка реза йацара махка эскарш хьажо, Ал-Къаидан кхерамца къийсам латто. Малхбузе Африкерчу пачхьалкхаша Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацина бакъо йехна Малира экстремистийн исламхой арабаха тӀеман операци дӀайахьа. Операци йан бакъо йелира Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин Кхерамзаллин Кхеташоно. Францино тӀеман операци (Сервал операци) йолийра Малехь Ӏедалан дехарца 2013 шеран 11 январехь.

2013 шеран январехь хетарехь, хьалха лаьтташ бу французийн а, исламистийн а йукъахь йеха тӀом. Январь чекхболуш французийн а, африкин а эскарша схьайаьхна гӀаттамхойх дуккха а гӀаланаш. Францино жим-жима шен ницкъаш лахбира, жоьпалла дӀаделира Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин а, кхечу Африкин пачхьалкхийн а. Оццу хенахь, Европин Берто гӀо дан долийра Малин эскар Ӏаморехь.

2018 шеран августехь йуха а хаьржира 2013 шарахь дуьйна Малин президент волу ИбрахӀим Бубакар Кейта. 2019 шеран апрелехь Бубу Сиссе хӀоттийра Малин премьер-министр, хьалха хилла Ӏедал дарж дитар бахьана долуш, махкахь къаьмнашна йукъахь ницкъ бар карладаьллачул тӀаьхьа.

2020-чу шеран августехь Кейта а, Сиссе а лецира эскархоша (гӀаттамхоша). Ша лаьцначул тӀаьхьа Кейта дӀакхайкхийра ша дарж дитар а, Ӏедал а, парламент а дӀасайаржар а; иза дӀавигира Кати тӀеман базехь, цигара цо телевиденехула шен дарж дитаран кехат дешира, цул тӀаьхьа дӀавахара ОАЭ.

2021 шеран 24 майхь Малин эскарша лаьцна пачхьалкхан ханна президент Ба Н'Дао а, премьер-министр Моктар Уан а, тӀеман министр инарла Сулейман Дукуре а; бахьана дара президентан а, премьер-министран а реза ца хилар стохка хиллачу тӀеман карчамехь жигара дакъалаьцна полковникаш Модибо Коне а, Садио Камара а ханна Ӏедале бахийта.

## Политика а, йукъаралла а
Мали — ахпрезидентан республика. Пачхьалкхехь йу дуккха а партеш йолу система, цуьнан цхьаъ бен доцу доза ду партеш цхьана а къаьмнийн, динан, регионан тобанех тешна хила йиш йоцуш хилар. Къоман гулам — администрацехь цхьаъ бен йоцу низамашдаккхаран орган. Иза лаьтта 160 декъашхочух а, йалх политикин партех а. 147 декъашхо хоржу кӀошташа. Бисинарш кхузткъа стаг махкал арахьа бехачу малихоша хоржуш ву. ХӀора административан кӀоштан векалийн терахь кӀоштан бахархойн терахье хьаьжжина ду, хӀора пхеа шарахь хоржу.

1992 шеран Малин Конституцица пачхьалкхан куьйгалхо а, герзан ницкъийн коьрта буьйранча а ву президент, иза хоржу ма-дарра халкъан кхаьжнашца пхеа шеран ханна. Президентан даржехь хила йиш йу рогӀ-рогӀехь шина ханнал сов йоцуш. шо кхаьчначу массо а стеган бакъо йу кхаж таса. Зударийн кхаж таса бакъо йара 1956 шарахь дуьйна.

Мали йара Африкин цхьааллин организацин йуьхьанца хиллачу декъашхойх цхьаъ (1963 шеран 25 май), хӀинца иза йу цуьнан тӀаьхьенан Африкин Бертан декъашхо. Пачхьалкх ООН декъашхо йу 1960 шеран 28 сентябрехь дуьйна.

Вен кхел йар Малин конституцехь билгалдаьккхина таӀзар ду, амма 1980-чу шарахь дуьйна нах байар ца хилла бохург санна.

Малин къилбаседан декъехь бехачу туарегаша шайн территорешна алсам автономи йоьху. Туарегийн баккхий гӀаттамаш хилира 1962—1964 шерашкахь, 1990—1995 шерашкахь, 2007—2009 шерашкахь, 2012—2013 шерашкахь. 2012 шеран январехь йуха а сингаттам хилира, УВКБ ООН хаам бира 20 000 стаг Мали дӀавахара мухӀажарш санна луларчу пачхьалкхашкахь.

## Арахьара политика

### Россица йолу йукъаметтигаш
2021-чу шарахь Малин Ӏедалша балха эцна Вагнер тоба, къепе латторхьама. 2021-чу шеран декабран 23-чу дийнахь Францино а, кхин а 15 пачхьалкхо а Малин Ӏедале протестан кехат дахьийтина Росси цигахь хиларна дуьхьал. Иштта цара "кӀорггера халахетар" гайтина, Малин Ӏедалша шайн эскарна гӀо даран меттана, арахьарчу мерзахошна ахчанаш даларна махкахь "кӀеззигчу бюджетера" ахчанаш дайарна. Цу кехатна куьйгаш йаздина Белгино, Цхьаьнатоьхначу Пачхьалкхоно, Нидерландаша, Данино, Германино, Италино, Канадано, Литвано, Норвегино, Португало, Румынино, Францино, Чехино, Швецино, Эстонино *(массо а НАТО декъашхой, [[Швеци]] кандидат йу)*.

### Францица йолу йукъаметтигаш
2022 шеран 17 февралехь дӀакхайкхийра Малира эскарш арадахар Такуба операцехь дакъалоцуш йолчу пачхьалкхаша, шайна йукъахь Франци а, Канада а йолуш. 2022 шеран 3 майхь Малис дӀабаьккхира Францица тӀеман барташ, бахьана санна Францин эскаран гӀуллакхаш далош.

### Украиница йолу йукъаметтигаш
Украинин-Малин йукъаметтигаш — Украинин а, Малин Республикин а дипломатин йукъаметтигаш.

Малис къобалйира Украинин йозуш ца хилар 1992 шеран 5 январехь, пачхьалкхаша дипломатин йукъаметтигаш дӀахӀиттийра 1992 шеран 5 ноябрехь.

Мали Республикехь Украинин бахархойн интересаш ларйо Украинин Алжирехь йолчу векалалло.

Украинера сурсатийн экспорт 2022 шеран январехь хилира 1 млн 300 эзар АЦШ доллар (2021 шеран оццу муьрехь хиллачул пхоьазза гергга кӀезиг).

2023 шарахь Малин тӀеман хунтан лидеро Ассими Гойта дӀахьедира Россино Украинина тӀелетарна гӀортор йеш хилар.

2024 шеран 5 августехь Малин Ӏедало дипломатин йукъаметтигаш дӀайаьхна Украиница, Украинин арахьарчу къайлахчу сервисийн белхахочо махкахь къилбаседехьа хиллачу тӀемех лаьцна комментареш йар бахьана долуш, Малин эскархой а, оьрсийн мерзахой а байина.

## Административно-территорин йекъайалар
Малин территори йекъало   () - Гао, Кайес, Кидал, Куликоро, , Мопти, Сегу, Сикассо,   а, Тимбукту а. Коьрта гӀала Бамако кхуллу шакъаьстина кӀошт.

Регионаш йекъало    , .

## Экономика

Мали дуьненахь уггаре а къечу пачхьалкхех цхьаъ йу. Цуьнан чоьхьара йалта бахархойн барам бу 926 АЦШ доллар (2018). % гергга бахархой ламанхой бу, 80 % белхан ницкъ бу йуьртабахаман йа чӀерийлецарехь. Цул сов, цхьаболчу зударша рицкъ доккху пхьегӀаш арахоьцуш а, йохкуш а. 65 % латтанаш йаьсса аренаш а, ах йаьсса аренаш а хиларна, йуьртабахаман гӀуллакх доккхачу декъанна Нигер хин гонаха долчу меттигашкахь бен дац. Малин экономика йозуш йу арахьара гӀоьнца а, дуьненайукъара рынкехь кӀадинан мехашца а.

2006 шарахь Малин экспортан даьхнин 80—90 % деши а, кӀа а, даьхни а дара. Йуьртабахаман Ӏалашо йу йалташца (просо, сорго, кӀа) ша-шех тоам бар.

Мали экспорт йо дӀабоьхкина чӀерий кхечу Малхбузе Африкин пачхьалкхашка, масала Буркина-Фасо, Кот-д'Ивуар, Гана. Малин кӀади дӀадоьхкина коьртачу декъана Швейцаре. Промышленность кхиаза йу; коьрта промышленность йу туха арахецар; иштта мачаш йеш а, текхарг йеш а йолу промышленность йу. Харжаш шозза бохург санна алсам йу, кхаьчначу ахчанал. 1999 шарахь Дуьненайукъара валютан фондо къобалйира Мали дукха декхарш долу къен пачхьалкхаш (HIPC) программе йукъайаккхар. Оцу программица а догӀуш, декхарш лахдан лерина ахча леладо къелла дӀайаккхархьама.

Малин ахча — Малхбузе Африкин CFA франк, иза иштта ахча ду Малхбузе а, Йуккъера а Африкин кхин а кхузткъа пачхьалкхан. Карарчу хенахь ахчанан мах евроца дӀахӀоттийна бу. Малин уггаре а мехала йохк-эцаран накъостий бу Кот-д'Ивуар, Сенегал, Китай, Европин Бертан пачхьалкхаш. 1994 шарахь Мали ййара Малхбузен Африкин экономикин а, ахчанан а цхьаьнакхетаралла кхоьллинчу декъашхойх цхьаъ.

**Арахьара йохк-эцар**

Экспорт 2017 шарахь хилира 3,036 млрд доллар. Иза йу регионан уггаре дукха бамба экспорт беш йолу пачхьалкх, Африкехь кхоалгӀа меттиг дӀалоцуш йу деши даккхарехь. Иштта махкара арахоьцу даьхний а, даьхнийн сурсаташ а.

Деши коьрта ахчанан хьоста ду. ТӀаьхьарчу шерашкахь махкахь шарахь доккху 50 тонн гергга деши, иза 20 % пачхьалкхан ВВП а, 70 % гергга экспорт а йу. 2006 шарахь Малин дешин Ӏалашдаран барам бара 600—800 тонн. Дукхаха долу латтанаш лаьтта шина кӀоштахь: пачхьалкхан малхбузера дозанца долу Фалеме доьхка а, пачхьалкхан къилбаседехьа Багоэ плацеран кӀошт а (Багое хин бассейн). 2005 шо кхачале Фалеме доьхкан меттигашкахь 170 тонна гергга деши даьккхира. 2011 шарахь деши даккхаран пайда алсамбаьлла 20% сов, кхаьчна 475 млн долларшка. 43,5 тонна деши даьккхина, 2010 шарахь 46 тонна, 2009 шарахь 53,7 тонна. 2016 шеран жамӀашца Мали дуьненахь 15-гӀа меттигехь йу, Африкехь 3-гӀа меттигехь йу дерриг деши даккхарца — 49,8 тонна. Амма официалан хаамашца, 2017-чу шарахь и терахь лахлур ду гергарчу хьесапехь 49 тонне кхаччалц. Йерриг а карарчу хенахь Малехь болх беш йу 10 гергга йоккха промышленни дешин шахта.

Коьрта эцархой (2017 шарахь) бара Швейцари — 31,8 %, ОАЭ — 15,4 %, Буркина-Фасо — 7,8 %, Кот-д'Ивуар — 7,3 %, Къилбаседа Африка — 5 %.

Импорт 2017 шарахь — 3,891 млрд доллар: машенийн инженерин а, химин а промышленностан сурсаташ, мехкадаьттан сурсаташ, транспортан гӀирс, промышленностан сурсаташ, кхача, текстилан сурсаташ.

Коьрта кхачойархой (2017 шарахь) бу Сенегал — 24,4 %, Китай — 13,2 %, Кот-д’Ивуар — 9 %, Франци — 7,3 %.

Иза йу АКП пачхьалкхийн дуьненайукъара организацин декъашхо.

2009 шарахь хиллачу бахархойн терахьца Малин бахархойн дукхалла 14 528 662 стаг, царех 50,4 % зударий бу. Йуккъера бахархойн дукхалла 11,7 стаг йу йеакӀов километрехь. Бахархой дӀасабаржийна вуно цхьабосса боцуш: ах сов малихой беха къилбаседан кӀошташкахь Сикассо а, Куликоро а, Сегу а, ткъа 10 % ца кхоччуш пачхьалкхан бахархой беха къилбаседан кӀошташкахь Тимбукту а, Гао а, Кидал а. ГӀалин бахархой бу 22,5 %. Малин коьрта гӀала а, уггаре йоккха гӀала а — Бамако. Кхертахой бу 0,92 % бахархойн.

Мехкан бахархой дукха къона бу. шо кхачанза болчу нехан дакъа ду 46,6%, 15 шарера 64 шаре кхаччалц хенаш йолчу нехан дакъа ду 48,4%, ткъа 65 шарел лакхара берш бу 3,2%. Шарахь бахархойн дукхалла 3,6 % йу. ТӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь бахархойн терахь алсамдалар сихделла (1976—1987 шерашкахь 1,7 %, 1987—1998 шерашкахь 2,2 %). ХӀинцалерачу темпаца Малин бахархойн терахь шозза алсамдер ду 20 шарахь гергга.

### Могашалла
2015 шарахь Малехь адамийн дахаран хан гергарчу хьесапехь 55 шо йара. Божаршна иза мелла а лахара ду зударшначул. ВОЗ 2015 шеран рапортца, берийн лелар вуно лакхара ду: 11,5 % Малин бераш леш ду 5 шо кхачале.

2013 шарахь бинчу талламца, 0,86 % бахархой бу ВИЧ-инфекци йолуш. Йуккъера хан 16 шо йу. 2015 шарахь 15 шарел сов хан йолчу бахархойн йоза-дешар хааран барам бара 38,7 %. Божарийн йоза-дешар хаар лакхара ду (48,2 %) зударел (29,2 %). 2014 шарахь Малхбузен Африкехь Эболан эпидемин контекстехь махкахь билгалбаьхна Эболан цхьацца меттигаш, уьш йоьзна йара Гвинеера Мали дӀавоьдучу стагаца.

### Къаьмнийн тобанаш

50% гергга малихой бу мандинкаш, шайна йукъахь бу пачхьалкхан малхбузера а, йуккъера а декъехь бамбаранаш, къилба-малхбузехь мандинкаш, Мавританин дозанехь сонинкеш, малхбален гӀаланашкахь дьюла. ШолгӀа йоккха тоба йуйу фулани, ах ламанхойн дахар лелош. Уьш йехаш йу коьртачу декъана мехкан йуккъерачу декъехь (17 % бахархойн). Къилба-малхбалехь йу сенуфо, догон, бобо (12 %). Сонгхайш (6 %) беха Нигеран хин йуккъерачу йистехь, ткъа туарегаш а, мавраш а (10 %) беха Сахаран къилбехьа.

Мехкан къаьмнаш дукха хьолахь йуьстах-йуьстах деха цхьана меттигашкахь. Церан цхьаьна дахар динца а, меттигера башхаллаца а, тобанашна йукъара цхьаьнаболхбарца а, белхан декъадаларца а доьзна ду. Масала, бамбараша леладо йалта, сорго, сонгхайтан дуга, ткъа фуланаш леладо даьхни лелор, бозо чӀерийлецар, дьюла йохк-эцар. Тобанашна йукъара тенденцеш гучуйовлу къилбаседа мандекан халкъо урхалла дечу политикин а, экономикин а системина реза ца хиларца Ӏаьнан Ӏаьно лайна туарегаш а, маврш а.

### Меттанаш
Мали йозуш йоцу пачхьалкх хиллачул тӀаьхьа французийн мотт бу пачхьалкхан официалан мотт, лелабо администрацехь а, школашкахь а, пачхьалкхан къаьмнашна йукъахь зӀе латтош а. Дукхаха болчу бахархоша буьйцу бамбара, иза лелайо иштта урхаллин а, хаамийн гӀирсийн а мотт санна. 2022 шеран январехь, Францин Ӏедалца йукъаметтигаш телхинчул тӀаьхьа, Малин Ӏедало дӀакхайкхийра бамбара официалан мотт хир бу аьлла.  2023 шеран  французийн мотт дӀабаьккхира пачхьалкхан мотт санна статусера, цуьнан метта белхан мотт хилира. Оццу хенахь 13 къоман мотт, масала , бамбара, бобо, бозо, догон, фула, хасания, , манинка, , сенуфо, сонхай, сонинке  тамашек, официалан меттанаш хилира.

*[[Ethnologue|Этнолого]]* къобалдо Малехь буьйцу 66 мотт, царех 62 цу регионан махкахой бу, диъ кхечанхьара бу. Царах 6 лоруш йу дӀайаларан кхерамехь. Дукхаха долу меттанаш Нигер-Конго меттанийн тобанна йукъадогӀу. Ӏаьрбийн а, туарегийн а меттанашкахь йозанан системаш йу; махкахь кхечу меттанашна а йозанан системаш кхоьллина.

2009 шеран бахархойн тептарца бамбара мотт буьйцу 46,3 % мехкан бахархой (гӀалин кӀошташкахь 62,9 %), фула — 9,4 %, догонин — 7,2 %, сонинке — 6,4 %, сонгхайн — 5,6 %, минянка — тамашефо25 . Бобо 2,1 %, бозо 1,9 %, хасонке 1,2 %, мавританхой 1,1 %.

Малин дин ду суннитийн ислам, иза даьржина къилбаседан декъе XI бӀешарахь. Тимбукту а, Дженне а, Гао а йуккъера бӀешерашкахь исламан Ӏилманан гӀарабевлла центраш йара. Къилбаседан декъехь дукхахболу бахархой бусалба дин тӀе ца эцна колонин Ӏедал хилча бен.

2009 шарахь хиллачу бахархойн дӀайаздарца бусулбанаш бу 94,8 % бахархойх. Цигахь 2,4 % керста нах бу (къаьсттина догонашна а, бобошна а йукъахь), 2 % анимисташ бу. Царех кхоалгӀа дакъа гергга  — католикаш, ткъа кхоалгӀа дакъа — протестанташ. Ламастан дин леладо цхьаболчу бобоша, сенуфоша, мианаша, догонаша. Малин Конституцино гарантии ло динан маршонна, пачхьалкх билгалйоккху светски пачхьалкх санна.

### Дешар
XII бӀешарахь Тимбуктухь Санкоре маьждиган уллехь йолчу Санкоре университетехь тайп-тайпанчу пачхьалкхашкара 25 эзар сов студент вара.  Санкорен университет болх беш йу таханлерчу дийне кхаччалц.

Дуьххьарлера школаш кхузаманан маьӀнехь кхоьллина французийн колонизаторша, ткъа дуьххьарлера дешархой йийсаре лаьцначу Малин хьаькамийн бераш дара. Цу школех «Эколес дес сонс дес чифтейнс» (хьаькамийн берийн школаш) олура. XX бӀешо долалуш Францин администрацино дика къахьегна Малехь йуьхьанцарчу а, йуккъера а дешар шордарехь, хьехар дерриг а французийн маттахь дӀадаьхьира. Йозуш йоцу пачхьалкх хиллачул тӀаьхьа йоза-дешар хаддаза лакхадолуш дара, йозуш йоцу пачхьалкх хилале 7% бен ца хилла школе лелаш долу бераш. Баккхийчарна йоза-дешар Ӏаморан центраш а кхоьллина.

2009 шеран бахархойн дӀайазбарца 15 шарел сов хан йолу йоза-дешар хууш берш бу 27,7 % (19,8 % зударий).

Школан системина йукъайогӀу 6 шеран йуьхьанцара школа а, 6 шеран лакхара йуккъера школа а, уьш шина тӀегӀанна йекъало. Лаккхарчу тӀегӀанехь дешархойн йиш йу шина-кхаа шеран техникум йа диъ шеран корматаллин училище. Дешар маьхза ду 7–16 шераш долчу берашна. Иштта низамо декхаре ду иза, амма массо а ца воьду школе. 2009 шарахь йуьхьанцарчу классашкахь доьшуш долу бераш 68,4 % дешна (65,0 % зудабераш). Хьехар уггаре а хьалха французийн маттахь ду.

Малин университет (2006 шарахь дуьйна Бамакон университет ) кхоьллина 1993 шарахь, 2010—2011 дешаран шарахь 80 000 гергга студент деша вахара.  Кхуьуш долу студентийн терахь дӀанисдархьама, 2011 шарахь университет йекъира йиъ кампусе: Бамакон Ӏилманан, инженерийн, технологийн университет, Бамакон исбаьхьаллин а, гуманитаран а университет, Бамакон йукъараллин Ӏилманийн а, урхаллин а университет, Бамакон бакъонийн а, политикин а Ӏилманийн университет Бамакохь.

2009 шарахь кхоьллина Сегоун университет.

Кхин колледжаш йу 1958 шарахь кхоьллина Администрацин колледж, Катибугу йуюьртабахаман школа, йуккъера хьехархойн лакхара нормалан школа, Абдерхамане Баба Туре техникин колледж. Дуьххьарлера регионан университет кхоьллина Сегухь 2012 шарахь.

## Культура
Йозуш йоцу пачхьалкх хиллачул тӀаьхьа Малин политикин куьйгалла лоьхура цхьаалла йолу Малин культура кхолла, тайпанийн а, меттанийн а дозанал тӀех а йолуш. Амма политикашна критика йо, кхечу къаьмнийн чоьтах мандинка ламаст чӀагӀдарна. Культура билгалйоккхуш йара пачхьалкхан жима, дешна элита, иза лоьхура йоккхачу, цхьана декъанна йоза-дешар ца хуучу бахархойн хьашташ кхочушдан.

Мали ламастехь лоруш йу французийн мотт буьйцучу Африкин «интеллектуальни центрех» цхьаъ. Мали атта шен йаздархо вара Ямбо Уложем, цо арахийцира «Къизаллин декхар» 1960-гӀа шерашкахь, цо кхаьчна Ренодо совгӀат. Амма и совгӀат тӀаьхьо жюрина эхь хеташ хилира, текст плагиат йина хилар гучудаьлча. Цул тӀаьхьа и жайна Францехь дохка дихкира, кхело сацам бар бахьана долуш, цу текстан бакъволчу авторо Британерчу йаздархочо Грина Грэма дов дина дов тӀечӀагӀдина. Ямбо Улогема «схьаэцна» йолу оригиналан текст дуккха а шераш хьалха Англехь зорбане йаьлла хилар гучуделира.

## СМИ
Малехь арахоьцу масех французийн маттахь газет, шайна йукъахь пачхьалкхан долахь долу L'Essor а долуш, иза кхоьллина 1949. Амма зорбанан Ӏаткъам кӀезиг бу. Эфир дӀахьо Малин къоман радиодиффузин телевиденин урхалло, иза кхоьллина 1957 шарахь, ткъа цхьа могӀа меттигера радиостанцеш кхоьллина 1992 шарахь дуьйна, махкахь телевизионан эфир йолаелла 1983 шарахь.

## Хьажа кхин а

* ЮНЕСКО-н дуьненайукъара тӀаьхьенан тептар Малехь

## Билгалдахарш