ФатахьӀали Хан ХойгӀеран

**ФатахьӀали Хан Искендер охӀли ХойгӀеран** (азерб. فتحعلی خان خویسکی, Fətəli Xan İsgəndər oğlu Xoyski, цхьацца хьосташкахь **Хан-ХойгӀеран**; 1875—1920) — Россин юрист а, азербайджанийн политикин гӀуллакххо, Россин империн II кхайкхаман пачхьалкхан думин депутат; халкъан серлонан комиссар Чоьхьара Кавказан комиссариатехь (1917—1918), Чоьхьара Кавказан Демократин Федеративан Республикин юстицин министр (1918). Азербайджанийн Демократин Республика кхайкхийначул тӀаьхьа хьалхара премьер-министр а, чоьхьарчу гӀуллакхийн министр а (1918—1919), тӀеман министр, юстицин министр (1918), арахьара гӀуллакхийн министр (1918—1919 а, 1919—1920 а) АДР.

## Биографи

### Хьалхара шераш
ФатахьӀали Хан ХойгӀеран вина  Нухьа гӀалахь ГӀазакхийн лейб-гвардин полкан полковникан ХойгӀеран Искендер Ханан а, Хьаьжи Моллин Шарабаны-ханум Зейнал кызын а доьзалехь. Является потомком хойских и шекинских владетельных ханов. Елизаветполан (Гянджин) гимнази чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, ФатахьӀали Хан Москохан университетан юридически факультете хӀоьттира. 1897 шарахь цуо университет чекхйаьккхира 1-ра тӀегӀанан дипломца, оццу шеран августехь Тиблисин суьдан палатин лакхара председателан омарца хӀоттийра Елизаветполан гуонан суьдехь суьдан даржера лахара кандидат .

Масех шарахь юридически практика Сухумехь, Кутаисехь, Зугдидехь йинчул тӀаьхьа, ФатахьӀали-хан хаьржира Елизаветполан губернера возаш воцу Россин империн Пачхьалкхан думин II кхайкхаман депутат. Хаьржира цхьа могӀа комиссешка: финансийн, стеган сийлардаран, юстицин министралло гайтина Пачхьалкхан думин 55 декъашхо зуламан жоьпалле озавар листаран (секретарь), Пачхьалкхан думо дийца тӀеэца мегар долу амнистин законан проектан болх листаран.

Бусалбанийн фракцин декъахо, дуьхьала вара кхалхаран политикин, дӀакхийтира кадетийн партех. 1917 шеран Февралан революцил тӀаьхьа Кавказан бусалбанийн 1-ра гуламан декъахо (апрель, Бакох); ЙерригРоссин бусалбанийн Кхеташонан Кхочушдаран комитетан декъахо, хаьржира 1-ра ЙерригРоссин бусалбанийн гуламехь Москохахь (май). Партехь вацара, дакъалецира «Мусават» партин 1-ра гуламехь (26 — 31 октябрехь), агӀолацара мусаватхойн тӀедилларна, масала, Азербайджанан Россин йукъахь автономи йаларан. Куьйгалла дира Бакохан гӀалин думин (1917 шеран октябрь — 1918 шеран апрель). Чоьхьара Кавказан комиссариатан халкъан серлонан комиссар (1917 шеран 15 ноябрь — 1918 шеран 10 февраль). Чоьхьара Кавказан Сейман декъахо (1918 шеран 10 февраль — 26 май); «Мусават»  фракцин а, партехь боцучеран демократин тобанан а йукъахь вара. Апрелехь дуьйна Чоьхьара Кавказан правительствон юстицин министр. Азербайджанан Хенна йолу Къоман Кхеташонан декъахо (27 май — 7 декабрь). 27 майхь дуьйна Къоман Кхеташонан кхочушдаран комитетан председатель.

### АДР шерашкахь
Чоьхьара Кавказан сейм дӀасахецначул тӀаьхьа, 1918 шеран 27 майхь Чоьхьара Кавказан хиллачу сейман бусалбанийн фракцин декъахоша хӀоьттина политикин хьал дийца гулбира чолхе гулам. Гуламо сацам бира шена тӀе Малхбален Чоьхьара Кавказан урхалла эца, шеш Чоьхьара Кавказан ханна йолу къоман кхеташо кхайкхийра. Къоман кхеташонехь 9 стагах лаьтта кхочушдаран меже кхоьллира человек, церан Ӏалашо йара республикин дахаран тайп-тайпана тӀегӀанашна куьйгалла дар. Кхочушдаран меженан председатель хаьржира Ф. ХойгӀеран.
ШолгӀачу дийнахь хилира Къоман кхеташонан хьалхара, гуламе дийца даьккхинера сейм дӀасахецар, Гуьржийчоьнан маршо кхайкхор, Азербайджанан хьал. Цхьаболу декъашхоша меттаха даьккхира Азербайджанан маршо кхайкхор. ХойгӀеран ФатахьӀали-хана, шен рогӀехь, кховдийра цхьадолу хӀумнаш къастадаллалц меттигашкахь йуьззина бакъонаш йолу правительство кхоллар тоийтар, Азербайджанан маршо а ца кхайкхош кхечу пачхьалкхашца дийцарш дар. ЖамӀехь 24 кхажца (царна йукъахь ХойгӀеран ФатахьӀали-хана а), шимма кхаж ца тосуш, Кхеташоно Азербайджанан сихха маьрша демократин республика кхайкхорна кхаж тесира. ХойгӀеран ФатахьӀали-хана кхайкхийра Ханна йолу правительство, цунна йукъахь цуо дӀалецира правительствон куьйгалхочун а, чоьхьара гӀуллакхийн министран а даржаш. 30 майхь Министрийн Кхеташонан председатель ХойгӀеран ФатахьӀали-хана йахьийтира цхьа могӀа пачхьалкхийн арахьарчу министрашка Азербайджана маршо кхайкхорех радиограмма:

Министрийн Кхеташонан Председатель 1918 шеран 26 майхь дуьйна, оццу хенахь чоьхьара гӀуллакхийн министр (28 май — 17 июнь), арахьара гӀуллакхийн министр (1918 шеран 26 декабрь — 1919 шеран 14 март). 16 сентябрехь Бакохан чудаьхкира Кавказан исламан эскаран дакъош. ШолгӀачу дийнахь гӀала кхелхира азербайджанан правительство. Байковн тоьшаллийца, Ф. ХойгӀеран йиллинчу машенан тӀехь вогӀура, цунна дуьхьала баьхкинера бакхий бен бусалбанаш.

Балхара мукъавелира правительствон декъашхоша мехкдаьттаца законехь доцу гӀуллакхаш лелор бахьнехь.

ХойгӀеран ФатахьӀали ханан правительство къобал дира туркоша Кавказан бусалбанийн кӀошташ июнехь — июлехь дӀалацар а, 1918 шеран сентябрехь туркойн эскаро Бакох дӀалацар а.

Азербайджанан Парламентан декъахо (1918 шеран 7 декабрь — 1920 шеран 27 апрель). Арахьара гӀуллакхийн министр (1919 шеран 24 декабрь — 1920 шеран 30 март). Чоьхьара Кавказан республикийн 1-ра конференцехь Азербайджанан вакилатан декъахо (1919 шеран 25 апрель — 30 май, Тиблиси).

### Вер

Советан Ӏедал хӀоттийначул тӀаьхьа ФатахьӀали Хан ХойгӀеран кхелхира Тиблиси, цигахь 1920 шеран 19 июнехь вийра «Дашнакцутюн» партин декъашхоша Ерканян Арама а, Григорян Мисака а Эреванан майданахь тӀехьашхула герз тоьхна. Веран бахьна дара, виначара дийцарехь, ФатахьӀали 1918 шарахь Бакохахь эрмалой байаран декъахь хилар.

ДӀавоьллина Тиблисера бусалбанийн кешнашкахь азербайджанийн драматурган М. Ф. Ахундовн уллехь. Иза дӀаверзийра Тиблисера Иранан консулалло.

## Шен дахар
Дин лелорца, ХойгӀеран ФатахьӀали Хан бусалба-шиӀий ву. Винчу хенахь цунна тӀехь ШиӀийн Ӏилмано ма-леллора динехь дан дезарг дира.

Оьрсийн а, азербайджанийн а меттанаш хаара. Амма азербайджанийн мотт ФатахьӀалис хала буьйцура.

ФатахьӀалин цхьаболу гергарниш АДР заманахь лакхарчу пачхьалкхан а, административан а даржашкахь бара. Воккхаха волу ваша —  цхьаьна хенахь вара Гяджера губернаторан гӀовс. Жимаха волу ваша — , вара ФатахьӀали Хан ХойгӀеран правительствохь социалан дола даран министр.

ФатахьӀали Ханан кхо бер дара: йоӀ Тамара (1902—1990) а, ши кӀант — Мурад (1910—1973) а, Энвер (1914—1935) а. ЙоӀ марехь йара Гусейнов Мирза Давудехь, иза АКП (б) ЦК президиуман председателан, Азербайджанан финансийн халкъкоман, Таджикской ССР Компартин ЦК 1-ра секретаран даржашкахь хилла. КӀант Мурад болх беш вара Бакох гӀ. транспортан урхаллехь.

## Иэс
* Бакох гӀалин цхьаьна проспектан ФатахьӀали Хан ХойгӀеран цӀе тиллина 
* 1997 шарахь арахецна ФатахьӀали Хан ХойгӀеран лерина Азербайджана поштан марка.
* ФатахьӀали Хан ХойгӀеран дӀавоьллина бусалбанийн кешнашкахь, (Тиблисин ботаникин бешахь) каш тӀехь чурт доьгӀна.
* Бакохара (Истиглалият урамехь) 1918 – 1920 шерашкахь ФатахьӀали Хан ХойгӀеран ваьхначу цӀийнан пенан тӀехь барельеф хӀоттийна
* Хьалха Маркс Карлан цӀе лелийна Шекера ураман цӀе хийцина ФатахьӀали Хан ХойгӀеран цӀарах.
* 2016 шеран фильмехь «Ӏали а, Нино а» ФатахьӀали Хан ХойгӀеран роль ловзийра туркойн актёро Эргенч Халит.

Надгробный памятник Фатали Хану Хойскому в Тбилиси.jpg|Тиблисера ФатахьӀалин каш
Мемориальная доска Фатали Хана Хойского в Баку.jpg|1918-1920 шерашкахь ФатахьӀали ваьхначу Бакохара цӀенна тӀера барельеф 
Stamp of Azerbaijan 441.jpg|Азербайджанан поштан марка, 1997 шо 


## Хьажоргаш
* Хойский (Хан-Хойский) Фатали Хан Искендер оглы — первый руководитель правительства АДР.
* Фатали Хан Хойский на сайте «Хронос»
* Первая парламентская республика востока и Азербайджанская ССР.

Категори:Азербайджанийн элий
Категори:Азербайджанан националисташ
Категори:Елизаветполан гимназин арахецархой
Категори:МПУ юридически факультетера арахецнарш
Категори:Азербайджанан чоьхьара гӀуллакхийн министраш
Категори:Азербайджанан арахьара гӀуллакхийн министраш
Категори:Азербайджанан дуьхьалонан министраш
Категори:Россин империн Пачхьалкхан думин II кхайкхаман декъашхой
Категори:Азербайджанан инарлин прокурораш
Категори:Азербайджанан адвокаташ
Категори:Азербайджанан махках баьхнарш
Категори:Байина политикаш
Категори:Бусалбачеран кешнашкахь дӀабоьхкинарш (Тиблиси)
Категори:ХойгӀар