open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ӏумар

**Ӏумар** () — Ӏарбийн цӀе.

* Ӏумар бин аль-ХаттӀаб (581—644) — шолгӀа Нийсонан халиф.
* Ӏумар ибн Абу РабиӀа (644—712) — Ӏарбийн лирикан поэт, «Ӏумаран» агӀора поэзи кхоьллинарг.
* Ӏумар ибн Ӏабдул-Ӏазиз (682—720‎) — омейядийн халиф, урхаллехь хилла 717—720.
* Ӏумар-хан (1787—1822) — Кокандан ханаллера узбекийн минга некъийн ворхӀалгӀа урхалча.
* Ӏумар-Шайх-мирза (1456—1494) — 1469 шарахь дуьйна Ферганан эмир, эмир Тимарланан кӀентан кӀентан кӀентан кӀант, Бабуран да.
* Ӏумар Фарукъ ӀабдулмутӀаллаб (вина 1986 ш.) — «Аль-Къаидан» жигархо, пассажирийн кема Airbus А330 эккхийта гӀиртина.
* Ӏумар, Амину (вина 1985) — нигерийн футболист, туркойн «Османлыспор» клубан тӀелатархо.
* Ӏумар, Садикъ (вина 1997) — нигерийн футболист, ловзу тӀелатархочун меттигехь.

## Хьажа иштта
* Ӏумар - Marvel Comics арахецаран комиксийн персонаж.
* Умаров

Категори:Бусалбачеран цӀераш
Категори:Божарийн цӀераш
Категори:Ӏаьрбийн цӀераш
Могилев

* Могилев (Белорусси)
* Могилев (Днепропетровскан область)
Бондаровка (Харьковн область)

**Бондаровка** () — Украинан Харькован областан Сахновщинан кӀоштан юкъа йогӀу эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Сахьтан аса ю UTC+2, аьхка UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Харькован областан индексаш

Категори:Сахновщинан кӀоштан нах беха меттигаш
Микротопоним

**Микротопо́ним** — топонимийн цхьа кеп, дукхаха дерг, физикин-географин йа эвлан йукъахь лаьтта меттигерчу жимачу объектан цӀе (бай, аренаш, боьлакаш, урамаш, латтанаш, меттигаш, цанаш, дежийлаш, Уьшалш, хьун хьокхийлаш, йаьгна меттигаш, байданаш, гӀунаш, шовданаш, айманаш, хин тархаш, кхин дӀа а).

Масех микротопоним цхьаьна меттигехь цхьаьна хилчи микротопоними олу. Дукха хьолахь микротопонимаш ца йевза беккъа оцу меттигехь бехачу нахана бен.

Микротопонимаш Ӏамайо Ӏилманан микротопонимика олучу декъо (Топонимикан дакъа).

## Хьажа иштта
* Топоним
* Топонимика
* Ойконим

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* МАСЛЮКОЎ Т. В. Беларускiя мiкратапонiмы ў польскамоўных дакументах XVII ст. Беларусь паміж Усходам і Захадам. Ч. 2. Мн., 1997, с. 170—171. ISBN 985-6419-04-2


Категори:Лексикологи
Категори:Іаламан зонаш а, Іаламца мехкаш декъар
Бортятин

**Бортятин** () — Украинин Львован областан Яворован кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Львован областан индексаш 

Категори:Яворован кӀоштан нах беха меттигаш
Залужаны

Украина:
*Залужаны (Городецан кӀошт)
*Залужаны (Дрогобычан кӀошт)
*Залужаны (Самборан кӀошт)
Навари

**Навари** () — Чехин Къилба Чехин мехкан  кӀоштара эвла.

## Географи
Майда — . ХӀордан сизал локхалла .

.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Истори

Хьалха йукъайогӀуш йара  цӀе йолу историн регионан.

## Демографи
Бахархойн динамика:

## Билгалдахарш

## Литература
* Janák, J., Hledíková, Z., Dobeš, J.: Dějiny správy v českých zemích. Od počátků státu po současnost. Praha : Nakladatelství Lidové noviny, 2005, ISBN 80-7106-709-1
* Гильфердинг А. Ф. Очерк истории Чехии // Собрание сочинений А. Гильфердинга. — СПб.: Печатня В. Головина, 1868. — Т. 1. — С. 343—412.

Категори:Къилба Чехин мехкан нах беха меттигаш
Категори:Чехин нах беха меттигаш
Дуьненан агӀонаш

географехь **дуьненан агӀо** — коьртачу агӀонийн еаннах цхьаъ (къилбаседа, къилба, малхбузе, малхбале).

Къилбаседа а, къилба а агӀонаш билгалйоху Дуьненан полюсашца, ткъа малхбале а, малхбузе а (планета шен семан гуонаха хьийзарх йоьзна йолу) — малх схьакхетарца а, чубузарца а. Ширачу заманахь дуьйна адамо билгалйоккхура къилба агӀо — малх делкъана лакхабаларца, малхбале — малх хьалаболучу агӀонца, ткъа малхбузе — малх чубузучу агӀонца; къилбаседа агӀо (къилбаседан эхигехь) билгалйоккхура Къилбаседанца.

Къилбаседа а, къилба а агӀонаш билгалъяхало меридианаца а, нисса тоьхна хьостаман ӀиндагӀца а. Малхбузе а, малхбале а агӀонаш билгалъяхало горизонталийн а, меридианийн а гӀоьнца.

Таханлерачу географин карташ тӀехь къилбаседа агӀо лакхахь хуьлу: иштта хилчи къилба лахахь хуьлу, малхбузе — аьрру агӀора, ткъа малхбале — аьтту агӀора. Ширачу, ткъа цкъацца таханлерачу а карташ тӀехь, хӀоттош хилла лакхахь къилба йа малхбале. 

Стигларчу седарчийн картин тӀехь дукха хьолахь, гойту иштта, стигла (стиглан сфера) юьллу гуш, лаьттан тӀехулон картех къаьсташ, хьожучун *бухахь* ца юьллу, ткъа *тӀехула* йуьллу. Цу тӀе стиглан экваторан агӀо хьожучун, хьалха къилба, тӀехьа - къилбаседа, аьрру агӀора – малхбале, аьтту агӀора - малхбузе. 

Адамо арахь ориентаци йеш леладо йеа агӀонан хьесап: «хьалха», «тӀехьа», «аьрру агӀора», «аьтту агӀора». Оцу хьолехь агӀо чӀагӀйина йац, хоржу адамо ша латтаре терра.

Йеа агӀонан ориентацин хьесап, адаман гуонахьара дуьне довзарехь, ладаме мур хилла. Керсталлехь жӀаре диллина.

Доьаззаллин хьесап гайтина дукха къаьмнийн фольклорехь, ламасташкахь, динан Ӏадаташкахь:
* «йеа агӀора дӀасаваха»;
* «дуьненан йеа маьӀӀе вахар»

Гуо деа агӀонан бекъар доцуш — къилбаседа, къилба, малхбузе, малхбале — ориентированин Ӏалашонаш алсама мел йовлу тӀетухура юккъера агӀонаш: къилбаседа-малхбузе, къилбаседа-малхбале, къилба-малхбузе, къилба-малхбале; йерриг бархӀ агӀо хилира. ТӀаьхьа йукъаехира кхин а йукъара агӀонаш: Къилбаседа-Къилбаседа-малхбузе, малхбузе-къилбаседа-малхбузе, кхин дӀа а, 16 агӀо хиллалц. Кхин цкъа а йуккъера агӀонаш екъна и процесс чекхъелира 32 румб хуьлуш.

## Дуьненан агӀонаш билгалйоху бесаш
Компасан къилбаседа гойту магнитан цамза ламасталлин басар цӀиен хуьлу, къилба – сийна хуьлу.

## Билламе билгалдаккхар
Дуьненан агӀонаш билгалйохуш дукха хьолахь леладо 4 латинан элп: N, S, E, W, (уьш хьалхара элпаш ду дуьненан агӀонийн ингалса меттан цӀерийн — North, South, East, West), йа Къ-С, Къ, М-ле, М-зе (иза хуьлу нохчийн меттан дуьненан агӀонийн цӀерийн хьалхара а, тӀехьара а элпаш — Къилбаседа, Къилба, Малхбале, Малхбузе).

Цул сов,  Россин хӀордан навигацин исторехь ехачу заманахь, дукхах дерг лелайора, хӀинца а лела а йо немцойн дуьненан агӀонийн цӀераш  - Nord, Suid, Ost, West (Норд, Зюйд, Ост, Вест). 

Иза кхетало хетарехь, петран заманахь - XVIII бӀешо долалуш, Россин империн хӀордан флот когахӀуттуш, дукхаха йолу оьрсийн матте йеина терминаш, голландийн матера еана, ткъа цигахь дуьненан агӀонийн немцойчух тера йогӀуш иштта цӀераш йу: N -noord (норд) ,  O - oost (ост), Z - zuid(зюйд) , W - west (вест)

## Хьовса иштта
* Механ ровзан

Категори:Ориентаци
Категори:Географин терминаш
*
Кан

**Кан** () — цхьалха заза ду, цуьнан озийначу коьртачу семан тӀехь лаьтта ша долу гӀад тӀиера цхьатерра деха зезагаш. Кан хуьлу ярезазан, кӀелхьардиган, люпинан, кхечу копастчеран. Цхьайолчу ораматийн зезагаш лаьтта семан цхьаьна агӀора, аьлчи а кхуьу цхьаьна агӀора кан (масала, чӀегӀардиган кӀа).

Кенан тӀехулара куц чӀогӀа хийцадала тарло: иза хуьлу фрондозан (тобалкх), брактеозан (ярезаза), фрондозан-брактеозан (ишалчай), дерзина (кӀелхьардиг), диллина (гиацинт), къевлина (шапталгӀен басар), дуккха зезагаш долуш (вероника), цхьа зезаг долуш (юьйш йолу кхоьш).

Категори:Зазанаш
Ланцет

**Ланцет** (, схьадаьлла  — цамза) — Ӏутту шинне агӀора дитт долу юьзина чов йосту хирургийн гӀирс. Таханлерачу медицинин балхахь хийцина скальпелца.

Тахана «ланцет» терминца медицинехь кхетадо капиллярашкара цӀий доккху ланцет я скарификатор. Иза жима, пӀелган чкъоьран Ӏуьрг доккху маха бу, дукха хьолахь стерилан цкъа лелон. Дукхах дерг ланцет конструкцица цхьаьна хуьлу жимачу, даьккхина цӀий чохь латто, пхьегӀаца, иштта тайпана ланцетах *авто-ланцет* олу.

## Этимологи
ГӀирсан цӀе схьаэцна немцойн маттара, церан маттара «*lanzette*» схьадаьлла французийн «*lancette*», иза шен рогӀехь жима дина «*lance*» — цамза, хьаладоьду латинан хьосте «*lancea*».

## Оьздангаллехь
* Медицинан гӀирсах тера хиларна хордин цхьалха организмийн доьзалан цӀе тиллина ланцетнарш.
* Медицинин ширачех долчу журналан цӀе гӀирсан сийнна «The Lancet» тиллина.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 

Категори:Уьрсаш
Категори:Медицинан гӀирсаш
Категори:Хирурги
Саьнгар

**Саьнгар** (, ) — дукха хьолахь, трапецикепара хадор долу, оьшшучу йохаллера (иттаннаш метраш тӀиера эзарнаш километрашка кхаччалц, газан-нефтан биргӀа юьллуш) йолу, дӀайиллина латта хьаладаьккхина меттиг.

Хьалха саьнгар йоккхуш хилла тӀамехь гӀопан тӀекхача.

## ТӀеман гӀуллакх
Дуьнанан дукха пачхьалкхийн тӀеман гӀуллакхехь, дукха хенахь дуьйна лелош йу саьнгарш.
  
Саьнгарх, валца, латах дуьзина галешца йа турашца къевлина йолу — сапа олу, цунах даьлла сапёр боху дош, сапа йаьккхинчух олуш хилла иза.

ТӀеман ницкъашкахь саьнгар (окоп) лелайо коьрта Ӏалашо шайн салтий мостагӀчун герзах ларбеш.

Саьнгар, цӀеххьана тӀекхаьтта герз тохаран ойсараллех (эскаршкахь пулемёташ йукъайевлча) ларваларан кеп, шуьйра йаьржира Хьалхара дуьненан тӀом болуш, хӀинца а церан тӀамехь иэшар лагӀ а ца делла.

ССРС ТӀН БАЦӀЭхь саьнгар, аренан хьолашкара дуьхьалон, коьрта тӀеман эскарийн дуьхьалон асан элемент йу:
* тӀекӀела, даржийна, раххьажийна, фланкирца герз тохар хьалхара йистан дуьхьалон хьалхарчу 400 метран асанехь;
* манёвр герзаца а, салташца а;
* гӀоьртина гуонан танкашна дуьхьала а, гӀашлошна дуьхьала а йолу дуьхьало;
* къайлаха хаам фронтан йохаллехь;
* ца хедда зӀе а, тӀеман тешаме урхалла а.
Дуьхьалон инженерийн гӀирсашна йукъахь ца хедда саьнгарийн система йу коьртаниг, цуьнца цхьаьна хьалхара йа коьрта саьнгар кечйо дуьхьалонан хьалхарчу йисттехь. Саьнгар йоккху меттиган, герз тохаран, гаран хьолашка хьожжий, хьалхарчу йисттал хьалхара 400 метр йерриг аса фронталан а, разхьажоран а гӀашлойн герзо лоцуш хилийта. Оперативан йа тактикан хьоле хьаьжжина йоху шолгӀа, кхоалгӀа, кхин дӀа а саьнгарш.

Саьнгар йоккхуш лело йеза иштта параметраш:
* кӀоргалла (1,5 метр + бруствер 0,30 — 0,40 метр) салтий вахвелла дӀахӀоьттина волавала йиш йолуш;
* шоралла, бухара, 0,70 метр;
* герзтохаран тӀегӀа йо 1,05 метр кӀоргехь;
* саьнгаран сенаш, пурхнехьа герзтохарх ларваран Ӏалашо йолуш йо;
* кхоссархочун, снайперан, автоматхочун, пулемётхочун, кхечарна а майда йо.


Файл:Russian Troops NGM-v31-p379.jpg|Оьрсийн кхийсархой  саьнгар чохь.
Файл:Trench construction diagram 1914.png|Йуьззина профилан 1914 шеран британин гӀашлойн окопан (саьнгарийн) схема.
|БТМ-3 — 3-гӀа моделан чехкалела саьнгаран машен болх беш.


## Кхин дерг
*Саьнгар* йоккху леррина техникица (тайп-тайпана экскаваторш, кхин техника), техника ца лелачухула куьйга йоккху. Саьнгар йоккху коммуникацеш (хин а, газан а биргӀа, токан а, зӀен а кабелаш) йохкуш.

Файл:Polyethylene gas main.jpg|ГазбиргӀа тоеш гӀалахь йаьккхина саьнгар.


## Хьажа иштта
* Хаамийн некъ
* Саьнгар-майор
* Саьнгаран сахьт
* Саьнгаран экскаватор

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* Сайт земля.ру. 
* Раздел «Полевая фортификация: траншея» на сайте ''saper.etel.ru''. 

Категори:ГӀишлошйаран процессийн технологи
Категори:Фортификацин гӀишлош
Категори:Латта
Руда

**Руда** () — Италин Фриули-Венеци-Джули регионера коммуна. Лаьтташ йу  провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Фриули-Венеци-Джули йукъара гӀаланаш
Божал

**Божал** (тюрк. **saraj*: , , ) — къевлина доххош доцучу чохь Iаш боцучу чоьнийн йукъара цIе, лерина ду тайп-тайпана бахам Iалашбан, даьхни латто я йол чуйилла. 

## Этимология
Дош цIена нохчийн маттара ду. Цуьнан бух тIе дехкина нохчийн дешнаш «бажа» + «жа». Аьлчи а бажа а, жа а чохь кхобу меттиг.

## Кепаш
Божалан функцеш алсама хилла: «цу чу буьллуш хилла говран гIирс(архаш, дуьста, нуьйра, гIомат, кхин а); наггахь чудохкуш хилла докъар, ча, хIоъ, кхин сурсаташ, совнаха хIума. 

Green Shed.JPG
MalaHrastice-2007-05-25-Nadrazi-Kulny.JPG
Storage shack of wood.JPG


## Билгалдахарш

Категори:Бахаман гIишлош
Категори:Юьртбахаман керт
Аполянка

**Аполянка** () — Украинин Черкассин областан Уманан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Черкассин областан индексаш 

Категори:Уманан кӀоштан нах беха меттигаш
Жигаралла

**Жигаралла**  — адаман гӀуллакхийн тайп-тайпана кепаш гойту философин, политологин, экономикин, экологин термин.

## Жигараллин кепаш
* Гражданийн жигаралла — пачхьалкхан Ӏедалера а доцуш, гражданино шен лаамца шен пачхьалкхехь иза я важа хийцамаш бархьама хьажийна белхаш.
* Экологин жигаралла («Гринпис»)
* Интермаша-жигаралла
* Политикин жигаралла
* Экономикин жигаралла (бойкот)
* Медиа-жигаралла
* Халбаталла (динан жигаралла)
* Инвест-жигаралла — компаний акций кегийра дакъош иэцар а, церан белхан гӀарадаккхарца Ӏаткъам бан гӀортар.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Жигаралла
Усама

**Усама** я **Усамат** ( - *уса́маh*) — Ӏаьрбийн божарийн цӀе, маьӀна «леман кӀорни», «жима лом».

## ГӀарабевлла цӀархой
* Усама ибн Мункыз (1095—1188) — юккъерабӀешерийн Ӏаьрбийн йаздархо а, баьчча а.
* Усама бин Ладен ( - *Уса́маh бин Ля́дин*) (1957—2011) — террористийн кхолламан «Аль-Къаидан» корта.
* Меллули Усама (вина 1984) — тунисан некахо, 2008 шеран олимпийн чемпион.

## Хьажа иштта
*Ӏаьрбийн цӀераш
*Ӏаьрбийн цӀерийн исписка

Категори:Ӏаьрбех евлла цӀераш
Категори:Ӏаьрбийн цӀераш
Категори:Божарийн цӀераш
ЖагӀа

**ЖагӀа** — семса яккхийра кегъелла (псефитан) охьахиина ломан порода, гоьрга  тӀулгех хилла породаш (наггахь хуьлу 1-10 мм барамера кегъелла минералаш), кхоллало чӀогӀа ломан породаш Ӏаламо йохорца.

Шен барамашца йекъало: йоккха (5-10 мм), юккъера (2,5-5 мм), кегийра (1-2,5 мм). ЖагӀан кегдаршна йукъахь кегийра кегдаран материал (гӀум) хила тарло.

ЖагӀан генетикан тайпанаш: *ломан* (боьран), *эркан*, *хӀордан*, *Ӏоман*, *шен*.

Ломан жагӀа шога хуьлу, цуьнца ийна гӀум, сацкъар-латта, органикан хӀуманаш хуьлу. Эркан а, хӀордан а жагӀа ломанчул цӀена хуьлу, амма цуьнан буьртигаш шера хуьлу, цуьнан бетонера цементан-гӀамаран берамца тасадалар гӀийло хуьлу.

Ткъа архитектурин-гӀишлошъяран терминийн дошамца, жагӀа — Ӏаламан я куьйга йина материал ю, цуьнца гоьрга буьртигаш хила беза 5-70 мм барамца, шера а хила беза; гоьрга ломан породийн кегдарш хила деза 1 — 2 тӀиера 10 — 20 мм кхаччалц, наггахь — 50 мм кхаччалц а.

## Хьажа иштта
* Сицкъар (заьнгала)
* ЖагӀан тӀо
* Керамзитан жагӀа


Файл:Gravel on a beach in Thirasia, Santorini, Greece.jpg|ЖагӀа (уггаре йоккханиг 4 см гергга)
Файл:Gravel small stones.jpg|5 - 15 миллиметр буьртагийн жагӀа.
Файл:Gravel_small.jpg|ЖагӀа бассор


## Хьажоргаш

* 

Категори:Ӏаламан тӀулг
Гражданийн жигаралла

**Гражданийн жигаралла** — пачхьалкхан Ӏедалера а доцуш, гражданино шен лаамца шен пачхьалкхехь иза я важа хийцамаш бархьама хьажийна белхаш. РФ Конституцин 31 статьяца, Россин Федерацин гражданийн бакъо ю машаре, герз доцуш, гуламаш, митингаш, гайтамаш, леларш дан, пикеташ хӀитто. Жигаралла гойту тайп-тайпанчу кепара, масала: реза ца хиларан кехат, пикеташ хӀиттор, леларш, гайтамаш, болх сацабар, кхача ца баар, хевшина гайтамаш, кхин дӀа а.

## Кепаш
баьццара болам 

- веганан болам 

- энвайроменталисташ 

- нехаш лахьор, утилизаци, ахьар 

- хин ресурсаш Ӏалашъяр 

- гуонахьара Ӏалам Ӏалашбар

- хьаннийн ресурсаш Ӏалашъяр 

- хӀоьънийн дуьхьал болам 

антикапитализм 

- антиконсьюмеризм

- альтермондиализм

- дозан дуьхьал болам

гендеран бакъонийн болам 

- квирийн бакъонийн къийсамаш

- феминизм

антифашизм

дешан бакъонех къийсамаш

зуламах бевддачеран бакъонех къийсамаш

паргӀатон къийсамаш 

берийн бакъонех къийсамаш

кхечаьрца реза хиларан акцеш

## Кепаш
**[[Леларш]]** – гражданаш массашкахь дӀабахар хьалххе билгалбаьккхинчу новкъа, цхьаьна балан тӀе нехан тидам бахийтаран Ӏалашо йолуш. 

## Хьажа иштта
* Ницкъаца йоцу дуьхьало
* Гражданийн муьтахь цахилар

## ТӀетовжар

## Литература
* Paul Rogat Loeb, *Soul of a Citizen: Living With Conviction in a Cynical Time* (St Martin's Press, 2010).  ISBN 978-0-312-59537-1.
* Brian Martin. *[http://www.bmartin.cc/pubs/14cm/14cm.pdf The Controversy Manual]* (Sparsnäs, Sweden: Irene Publishing, 2014).
* Brian Martin. ''Doing Good Things Better'' (Sparsnäs, Sweden: Irene Publishing, 2013)
*Brian Martin. ''Justice Ignited: The Dynamics of Backfire'', (Lanham, MD: Rowman & Littlefield, 2007).
*Brian Martin with Wendy Varney. ''Nonviolence Speaks: Communicating against Repression'', (Cresskill, NJ: Hampton Press, 2003).
*Brian Martin. ''Nonviolence versus capitalism''  (London: War Resisters' International, 2001).
*Brian Martin. ''Technology for Nonviolent Struggle'' , (London: War Resisters' International, 2001).
*Brian Martin with Lyn Carson. ''Random Selection in Politics'', (Westport, CT: Praeger, 1999).
*Brian Martin. *The Whistleblower's Handbook: How to Be an Effective Resister*, (Charlbury, UK: Jon Carpenter; Sydney: Envirobook, 1999). Updated and republished 2013 as ''Whistleblowing: a practical guide'', Sparsnäs, Sweden: Irene Publishing.
* Randy Shaw, *The Activist's Handbook: A Primer for the 1990s and Beyond* (University of California Press, 1996).  ISBN 0-520-20317-8.
* David Walls, *The Activist's Almanac: The Concerned Citizen's Guide to the Leading Advocacy Organizations in America* (Simon & Schuster/Fireside, 1993).  ISBN 0-671-74634-0.
* Victor Gold, *Liberwocky* (Thomas Nelson, 2004). ISBN 978-0-7852-6057-8.

Категори:Реза ца хилар гайтаран хьесапаш
Категори:Жигаралла
Талор

**Талор** (Россин зуламан кодексан ст. 161)  — ца лечкъаш лачкъор неха бахам. Талор до стагана ницкъ беш а, ца беш а. Цуьнца къаьста талор къолах (неха бахам къайлаха лачкъор). 

Талор чекхдаьлла лору, нагахь бахам схьабаьккхинехь, бехкечуьнан шена луъург да йиш йолуш велахь (масала, лачкъийна хӀума шен пайден яхийта йа кхечун пайден хьажо).

## Истори
Талор башха зуламан йукъа дохуьйту шира бакъонан иэс хилла Хаммурапин Законаш (ст. 22, 23, 24). Талор а, къола а къастадо ширахӀиндин Ману Законаш.

## Талор [[Россин зуламан бакъо]]нехь

### Истори
1903 шеран зуламан законехь муьлхха а бахам ницкъ барца лачкъорах талор олу. 

### ХӀокху заман зуламан бакъо
РФ ЗК 161 статьяца талор — неха бахам ца лечкъаш лачкъор. Талор хууш до, ца хууш динчу зуламан йукъатухийла а дац.

РФ ЗК 161 статьяхь дийцина неха бахам диллина лачкъор (талор), ду ишттаниг, нагахь хӀума кхечарна а гуш, хӀуман да йа кхин долахо волуш лачкъаяхь.http://base.garant.ru/1352873/

Объективан агӀо — лаьтта 3 хӀуманах: динарг (бахам биллина лачкъор), тӀаьхье (долахочун бахаман зулам дар), динчун а, тӀаьхьенан а бахьанан-тӀаьхьенан йукъара уьйра.

Субъективан агӀо — зулам дан дуьххьала дӀа Ӏалашо йолуш болу бехк.

Субъект — хьекъале 14 шаре ваьлла стаг.

**Талорийн квалифицикаци**:
* Дина тобано, хьалххе барт бина, цӀа йа кхечу хӀусаман чубевлла;
* Дина закон дохош цӀа чуваьлла, йа кхин хӀусам, ларма чуваьлла;
* Дина дахаран а, могашаллин а зуламе доцуш ницкъ беш;
* Дина даккхий барамашкахь.

**Башха талорийн квалификаци**:
* Дина кхоьллинчу тобано;
* Дина тӀех боккхачу барамехь.

## Россин а, ССРС уггаре гӀарабевлла талорхой
* Мишка Япончик
* ТолстопятовгӀеран вежарийн жӀакки
* Устинович Михаил
* Кошельков Яков
* Лёнька Пантелеев

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Самые известные ограбления мира 
* Нерассказанная история о крупнейшем ограблении бриллиантов в мире (перевод)

Категори:Долара бахаман дуьхьала зулам
Бамматбек-Йурт

**Бамматбек-Йурт** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан йукъа йогӀуш йолу эвла (Хьалха Хаси-Эвлан кӀоштан). Баккхийчара дийцарехь 300 шо сов хан хьал­ха йиллина эвла йу иза. Зандакъой, цӀечой, цӀонтарой, чӀаьнтий, ткъа иштта суьйлийн некъий а баьхна кхузахь. Хаси-Эвла гӀалин латтанах латта хоттаделла а йу xӀapa эвла. Хаси-Эвла гӀалина лахахь, къилбаседамалхбале arӀop оьзна 1,5 — 3 км бен йукъ а йоцуш, ГӀурий цӀе йолчу хинаюххехь, йоккхачу хьуьнан гергахь (йуьртан кешнаш эвлана юккъехь а долуш) йу Бамматбек-Йурт.

## Билгалдахарш

## Литература
; Жайнаш
* 

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Псефит

**Псефит** (схьадаьлла  — «сицкъар», иштта **Шога кегъелла порода**) — кийсигаш масех миллиметр диаметр йолу кагъелла ломан порода, гоьрга а (сицкъарш, жагӀа), гоьрга йоцуш а (чхьараш, тӀо). Псефиташ хуьлу цемент хилла (масала, конгломераташ, гравелиташ, брекчеш) а, семса ( сицкъар я жагӀа) а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* Псефиты // Горная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. Под редакцией Е. А. Козловского. 1984—1991.
* 

Категори:Кегйелла ломан породаш
Хошгельдиотар

**Хошгельдиотар** — ДегӀастанан ТлаьратӀан кӀоштара М. Дахадаевн цӀарах колхозан гӀота.

## Географи
Лаьтта Бабаюртан кӀоштан махкахь, 16 км Керла ЧӀаьнка-Йуртан къилбаседа-малхбузехь, Теркан аьтту бердаца.

## Истори
Хошгельдиотар — нохчийн хилла йу.

1914 шеран хаамашца Кхошкельды кӀотарахь хилла 5 керт, гӀотан бахамехь хилла 355 дистин латта, цунна йукъахь 355 — аьтту болу латта. Административан агӀора куьйгакӀела хилла Теркан областан Хаси-Эвлан гуонан 2-гӀа декъан Качалай-ГӀота эвлан. 1929 шарахь Хошкельди-Отар лаьттара 46 бахамах, йукъайодара Бабаюртан кӀоштан Керла ЧӀаьнка-Йуьртан сельсоветан. 1944 шарахь кӀотаран бахархой арабехира. Оцу хенахь дуьйна кӀотар дӀайолу. ТӀаьхьа кӀотаран латташ дӀало Тляратан кӀоштан Фрунзен цӀарах колхозан Ӏаьн байданашна.

## Бахархой
1914 шарахь кӀотарахь вехаш вара 61 стаг (41 боьрша стаг а, 20 зуда стаг а). 1929 шарахь кӀотарахь вехира 209 стаг (102 боьрша стаг а, 107 зуда стаг а), 100 % бахархой — нохчий.

## Литература
; Жайнаш
* 

## Билгалдахарш

Категори:ТлаьратӀан кӀоштан нах беха меттигаш
Аллеройотар

**Аллеройотар** — ДегӀастанан Бабаюртан кӀоштара кӀотар.

## Географи
КӀотар хила Бабаюртан кӀоштан латтан тӀехь, Бабаюртан къилбаседа-малхбузехьа, Теркан гена йоцуш. Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Заречни, къилба-малхбузехьа — Убийхажиотар, къилба-малхбалехьа — Кара-Узек а, Кара-Узек-Отар а.

## Истори
Аллеройотар - нохчийн хилла йу.

## Билгалдахарш

## Литература
; Жайнаш
* 

Категори:Бабаюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Ангеловка (Тернополан кӀошт)

**Ангеловка** () — Украинин Тернополан областан Тернополан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Тернополан областан индексаш 

Категори:Тернополан кӀоштан нах беха меттигаш
Бище

**Бище** — Словенин  йукъараллера эвла.

## Географи
Майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Словения // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Словения // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.

Категори:Словенин нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Абадзеш

**Абадзеш** (, ) — Кавказан Адыгейчуьра лам. Мурзикао дукъан уггаре лекха меттиг ю – 2150 м.

## Географи
Абадзеш – Адыгейчура лам, лаьтта ломан лакхарчу Лаго-Наки акъарин кIоштахь, Гуьржи-хин лакхенашкахь; Мурзикао дукъан уггаре лекха меттиг ю – 2150 м хӀордан сизал. Ломан санна цIе ю цуьнан кIожера Абадзеш дукъан, цуо Абадзеш лам хIутту Каменни море цIе йолчу дукъца.

Лаго-Наки акъарин тIиера деллало чIогIа хаза альпийн байнийн а, Лагонакан дукъан лайнийн сурт. Абадзеш ломал къилбехьа ю Абадзешан дукъ доккхийла (2066 м). Цунна тIера долало  Курджипс эрк. Дукъ доккхийлан лахахь, кIоргехь го чухчари. Иза кхойтта чухчарех цхьаъ ю тIаьхьий хьалхий лаьтташ Курджипс эркан Iинехь. Уггаре лекха чухчари  45-50 метр ю.

Дукъ доккхийлан тIиера го кира-маьIдано даьхна оьрнаш. Цхьайолчарех хьехаш хилла, масала Университетачух, Бондаревнчух, Абсолютачух, Днепропетровскачух, кхин дIа а.

### Ороним
Орониман бух тIехь ду адыгийн этнографин тайпа – абдзах (абадзехаш). 

Кхечу версица бух тIехь ю этноним «абаза» (абазой), иза а къовса мегар долуш ду. Абадзехийн тайпа даьхна Коьрта Кавказан дукъан къилбаседа басешкахь Лаба хин атагIи тIиера Пшиша тIекхаччалц. Хета, и тайпа – ийна къаьмнех даьлла (абхазаш - чергазий). Шайн цIе кхаьчна къилбара лулахошкара – абазойшкара. Этнониман этимологи хьалайоьду абазойн «абаза» (апса) а, абадзехийн «псэи» - зез, база.

### Ӏалам
Абадзеш ломан дикка шера басеш ю. Ломахь цанаш ю, царна йукъа-карахь ло лаьтта йовхачу заманахь а. Ломан боьххьера дIаделлало чIогIа хаза сурт: акъари Лаго-Наки, лаьмнаш Оштен а, Пшеха-Су а.  Лаьмнашкахула йехкина туристийн маршруташ ю.

## Билгалдахарш
Ясаков, Руслан Каимович

**Яса́ков Русла́н Каимович** (1948 шеран 20 октябрехь, ССРС, Кхаз.ССР, Карагандан областан, Жанааркин кӀоштан Атасухь) — нохчийн литератор, публицист. Тайпана Ӏаларо.

## Биография
Руслан вина нохчий махках баьхначу заманахь 1948 шарахь Кхазакхстанан Карагандан областехь. Цуьнан 10 шо кхочуш церан доьзал цӀехьа бирзира шайн Даймахка, шайн дай баьхначу эвла Теркан кӀоштарчу ЧӀулга-Юрта 1958 шарахь. 1967 шарахь чекхйаьккхира йуккъера ишкол, ткъа шолгӀачу шарахь Руслан Советийн эскаре вигира.

1970 – 1982 шерашкахь Руслана белхаш дира Ростовн областехь а, ГӀалмакхойчохь а тайп-тайпанчу совхозашкахь шофер, киномеханик, электрик даржашкахь. Цул тӀаьхьа Руслан кхелхира Кхазакхстанерачу Уралан областе, цигахь шофер болх бина 1985 шарахь кхелхира Волгоградан областерчу Дубовка гӀала. Цигахь чекхйаьккхира йуьртабахаман техникум, зоотехник говзаллица.

## Доьзал
Русланан да Ясаков КъахӀим нохчий арабахале а, дешна вара. Цуо чекхйаьккхира Асламбекан цӀарах йолу Эна-Хишкара хьехархойн училище. ЦӀехьа бирзинчул тӀаьхьа ЧӀулга-Юртан йуккъерачу ишколехь нохчийн мотт а, литература а хьеха волавелира. И болх КъахӀима 1987 шарахь шен Ӏожалла тӀекхаччалц бина, масех чкъор йуьртахойн Ӏамийра.

Русланан дас-нанас КъахӀима а, Халипата а, даиман шайн боккха доьзал кхиош-кхетош когаш тӀе хӀиттийра. Церан доьзалехь виъ кӀант а вара, шиъ йоӀ а йара.

## Публикации
Дуьххьара зорба туьйхира Руслан Къилбаседакавказан тӀеман гуон газетехь «ЦӀиен байракх», эскарехь а волуш. Цуьнан дуккха а статьяш араевлира Уралан областан а, Волгоградан областан а меттигерачу газеташкахь.

1990 шарахь дуьйна Русланан публикацеш арайовла йуьйлайелира Теркан кӀоштан «Теркйист» газетехь а, республикин массин хаамийн гIирсашкахь, газеташкахь «Нохч-ГӀалгӀайчоьнан аз», «Республика», «Республикин хаамаш», журналашкахь «Вайнах», «Нана».

## Творчество
2010 шарахь Петарбухан «Белые ночи» арахецаралло зорба туьйхира Русланан оьрсийн маттахь йолу историн роман «Отшельник и соловей», йуха романан тираж ца тоьина шозлагӀа арахийцира Уфарачу «Принт» арахецаро.

2015 шарахь Петарбухарчу «Регион-Про» арахецаро зорба туьйхира Русланан оьрсийн маттахь йолу историн-политологин очеркаш «Древнейшие инструменты политики: террор, подкуп, религия и язык».

2018 шарахь Петарбухарчу ООО «Трувор» арахецаро зорба туьйхира Русланан оьрсийн маттахь йолу историн очеркаш «Некоторые лакуны историографии Чечни» цӀе йолу.

## Билгалдахарш
Абу

Абу дешан маьӀнаш:
## ЦӀе
* нохчийн цӀе
** Абу-Шайх (Бешир-Шайх) – ваьхна 1810 – 1873 шерашкахь, шайх накъашбанди. 
** Исмаилов, Абу Туриевич (1949 шеран 12 август) — нохчийн поэт, нохчийн-оьрсийн дошаман автор.

## Гоноратив
* Абу (кунья) — Ӏаьрбийн цӀеран дакъа (кунья), оцу дашо билгалвоккху да, масала,  «Абу Ӏали» - Ӏалин да.

## Фамили
* Абу, Мухьаммад — ганан футболист, норвегин «Стрёмсгодсет» клубан а, Ганан вовшахтоьхна командан а ахтурсло.
* Абу, Эдмон (1828—1885) — французийн беллетрист а, публицист а.

## Топоним
* Абу — Японера эвла, лаьтта Ямагути префектуран Абу уездехь.
* Абу () — Элефантина гӀайренан а, гӀалан а ширамисран цӀе.
* Абу — ХӀиндера Раджастхан штатера лам.
* Абу — Японера тӀаплам.
* Абу-Даби – Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмиратийн гӀала а, эмират а.
* ЦӀерашкахь:
** Абу-Симбел
** Мединет-Абу
** Абу-Грейб
* Абу Аль-Бухуш — ӀЦЭ мехкдаьттангазконденсатан йоккху меттиг.

## Персонаж
* Абу — Ӏалауддин мультфильман а, мультсериалан а персонаж.

## Хьажа иштта
* Апу Нахасапимапетилон — СимпсонгӀара мультсериалан персонаж.
Басар тохар

**Басар тохар** — чолхе физикин-химин технологи, цуьнан жамI ду чIогIачу материалийн тIехула диллина онда басаран чкъор. Иштта чкъор дуьллу материалаш, басар хьокхучу меттигца уьйр тосу тIуьнчу хьолехь. Басар туху контакт йолучу я йоцучу хьолехь. Басар тухучу хенахь хила тарло цахеддаш чухоаман хьолехь а, кегийра дисперсан хьолехь а, я хIуркепара хьолехь.
Басаран материалан чIогIачу бухца тасадаларан хиламах адгези олу, и хилам физикин химера бу.
Басар тохар гайтина дукха технологешца, технологин гIирсашца.
ТIедиллина басаран чкъоьран термобелхан тIегIанехь туоло басаран материал бух тIиера материалаца тасадалар, даржар, полимеризации, басаран гIайренаш монолитан чкъор хилла цхьаьнакхетар.
Бос тобаран хьесапашна юкъахь, басар тохар къаьста басар хьакхарх, бос хийцар доьзна ду басар тухучу хIуманна чкъор лацарца.

Басар тохаран функцеш:
* тIехулонна механикин а, а химин а лардаран хьолаш далар,
* тIехулон декорации яр.

Басар тохаран цикл лаьтта
* тIехуло кечъяр (цIанъяр, шаръяр, грунтовка хьакхар),
* басаран материал тIейиллар,
* термобелхаш.

ГIирс юкъайогIу:
* пеш, термоишкап;
* даржоран гIирс;
* белхан гирсаш (басаран пульт, компрессор, щетка, вискозиметр).
Басаран технологеш юкъахь:
* хIуран басар тохар;
* электростатикан аренахь басар тохар.
Промышленностехь басар тухуш меженаш циклан муьрашка ло конвейерца.

## Билгалдахарш

## Литература
* Автомобиль. Покраска и защита от коррозии Автор: Мельников И. В. Издательство: Феникс Год: 2007 Страниц: 31 ISBN 978-5-222-11745-3
* Лакокрасочные материалы|Илья Мельников|2013

Категори:Басар тохар
Кыз-Кыя

**Кыз-Кыя** — ГӀиргӀазойчоьнан Чуйн областан Кеминан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Cахьтан аса
Сахьтан аса йу +6:00.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* ГӀиргӀазойчоьнан индексаш

Категори:Кеминан кӀоштан нах беха меттигаш
Витрификаци йина форташ

**Витрификаци йина фо́рташ** — тӀулган пенийн витрификаци йина, аьлчи а цхьаццанхьа лалийна, ткъа царна йукъара херонаш аьнгаликепара юкъца юьзина, ларбаларан гӀишлош.

## Йукъара хаамаш
Термин *«витрификации йина форт» (пен, вал)* неолитан тӀиера кельтийн а, руман а муьре кхаччалц йолу диапазонера ширачу гӀишлошна догӀу. Иза лаьтта гӀамаран тӀулгах, мокхазах я витрификаци йина царех терочух, аьлчи а йохйина аьнгали хуьлу температура тӀекхаччалц, иза ишттачу меттигехь 1100—1300 °С лахара ца хуьлу. 200 иштта гӀишлош ю йисина Европин доккхаха долчу декъехь, Британин гӀайренаш тӀехь, Францехь, Скандинавехь, Германехь, Мажаройчохь, Португалехь. Теранаш ю кхечу дуьненан декъашкахь а, масала, хӀиндостанан Мохенджо-Даро. Дукхаха йолу гӀилош лаьтта гунаш тӀехь,лардала аьтту болчу позицешкахь. Церан тӀулгех а, тӀулг боьттина берамах а аьнгали дина, Ӏаьржа-баьццара бос цуьнан, фактура а тера ю пхьолгӀан юкъах. Цуьнца цхьаьна дукха хьолахь пенийн бохалла 20 метр сов хуьлу, стоммала 2,5, локхалла — 1 метр. Аьлчи а витрификаци йина гӀишлош ша-тайпа ца оьшу артефакт ю, хӀунда аьлчи эффект ян оьшура хенаца дукха а, боккха а йовхонан Ӏаткъам, ткъа ширачу заманахь ойла ян а хала ду ишттаниг.

## Истори
Уггаре хьалха хьахийна витрификацин дакъанах цхьаъ ду Полиоркетика () цӀе йолчу, Димашкъера Аполлодоран (II бӀешо долалуш хилла архитектор а, инженер) жайнахь.

Дуьххьарлера Ӏилманера куц гайтар а, витрификаци йина гӀишлошна тӀедерзар а XIX бӀешарахь хилира. Масала, 1806 шарахь французийн натуралиста Луиc Молнис () а, 1811 шарахь  историн очеркийн автор волчу Пьер Ренуар () а, 1829 шарахь археолог а, минералога а Жан-Мари Башло () а, 1862 шарахь Французийн археологин йукъаралла а, хьакхаелира тайп-тайпана витрификаци йина гӀишлошъяран аспектех.

## Витрификаци яр схьадаларан гипотезаш
Тахана ю ерриг а Ӏилманан йукъаралло тӀеэцна гипотезаш шира витрификации яр схьадаларх. Тайп-тайпана версешна юкъахь уггаре яьржира катастрофан цӀе тиллинарг, цуо мостагӀчо цӀе тесна хӀаллакйина боху. Амма цуо шеко дӀайоккхуш болу кхетам ца ло тӀулгийн гӀишлойн пенашна ехачу хенан а, чӀогӀа йовхонан а Ӏаткъам барх.

## Хьажа иштта

* Цхьайолу меттигера йоцу артефакташ

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Витрифицированные постройки // Общеисторический форум «Новый Геродот» 

Категори:Форташ
Категори:Кельтологи
Категори:Меттигера йоцу артефакташ
Ӏали (цӀе)

**Ӏали́** () — Ӏаьрбийн мехкашкахь а, дуьненахь бусалбачарна юкъахь а йаьржина боьршачу стеган цӀе. Схьайаьлла Ӏаьрбийн орам тӀиера *ʿ-L-Y*, литературин маттера гочдича хуьлу «лекха», «дозал дийриг», «вазвинарг».

ЦӀе лелочех дуьххьарлера гӀараваьлларг ву Мухьаммад пайхӀамаран шича а, нуц а, асхьаб а хилла волу Ӏали ибн Абу ТӀалиб. Цуьнан цӀе схьайаьлла АллахӀан цӀарех цхьаннах — «аль-Ӏалий» (лекха).

## Известные носители

* Ӏали ибн Абу ТӀалиб (599—661) — Мухаммад пайхӀамаран шича, нуц а, 656 шарахь дуьйна веалгӀа хӀалиф.
* Ӏали ар-РидӀо — шиӀийн бархӀалгӀа имам.
* Ӏали ат-ТӀабари — лор, дуьххьара медицинан энциклопеди йинарг, психолог, педиатрин пионер.
* Ӏали аль-АстӀурлаби (IX бӀешо) — IX бешерера Ӏарбийн астроном а, географ а.
* Ӏали ан-Насир — Кордован халиф (1016—1018).
* Ӏали ибн Юсуф — Юсуфа ибн Ташфинан кӀант, альмурабитӀийн эмир (1106—1143).
* Ӏали — сибрехан хан (1600—1607).
* Ӏали-бей аль-Кабир — Мисран а, Хиджазан а султан, абхазхойх схьавалар долу мамлюк.
* Ӏали I аль-Мансур Нуруддин — Мисран мамлюкийн султан, Айбекан кӀант.
* Ӏали АсгӀар — гӀажарийн художник.
* Ӏали аш-Шатранджи — XIV—XV бӀешерашкара шатранджах ловзарехь гӀажарийн говзанча.
* Ӏали ибн СаӀид — 1890—1893 шерашкара Занзибаран султан.
* Ӏали-Акбар Зарфам (англ. Ali-Akbar Zargham) — иранан политик, министр (велла 1976).
* Ӏали Васиб — 1977-1983 шерашкара Ӏусманийн цӀийнан 41-гӀа корта.
* Ӏали аль-Джифри Хьабиб — суьпийн исламан Ӏелам стаг а, Хьадрамавтера а, Йеменера а син кхиорхо ву.
* Ӏали Хаменеи — гӀажарийн пачхьалкхан а, динан а гӀуллакххо, Иранан хилла президент.


## Литература
* Али // Энциклопедический словарь, составленный русскими учеными и литераторами. — , 1861.

Категори:Бусалбачеран цӀераш
Категори:Ӏаьрбех евлла цӀераш
Категори:Ӏаьрбийн цӀераш
БиргӀа

**БиргIa**:

## ГIирс
* БиргIа — чухула беса болу профилан, билгала шоралла йолу, промышленносто бина гIирс.
** Металлополимеран биргIанаш
** Полимеран биргIанаш
** Аьнгалипластикан биргIанаш
* Йаккхий диаметран биргIанаш
* Профилан биргIа

## Конструкцеш
* Хи дӀадохуьйту биргӀа
* Дренажан биргIа
* Хи дехьадолийта биргIа — инженерийн гIирс некъан йа кхечу асанан объектан бухахула хи дехьадолийта.
* КIур дIабохийта биргIа — техникин конструкци.
** ХIурдкеман биргIа
** Автомобилан биргIа

## Хьажа иштта

* БиргIанаш
* БиргIан
* Моторан биргIа
* ХибиргIа
* ГазбиргIа
* МехкдаьттабиргIа
* БензобиргIа
БиргӀа (гӀирс)

**БиргӀа** — еха, яьсса, дукха хьолахь цилиндркепара хӀума, промышленностан сурсат тӀуналлаш, бензин, газ, Ӏа, кхин а хӀуманаш дӀайигаран Ӏалашо йолу йина чухула беса болу профилан бух тӀехь.

БиргӀанаш йо промышленностан хьесапца, металлех а, лалорех а, органикан гӀирсех (пластмассех, силамех) а, бетонах а, кхийранех, аьнгалех а, дечигах а, уьш иэеш а.

Промышленностан масштабашкахь биргӀанаш лелайо цхьацца хӀума дӀайохьуьйтуш, электрийн серий къовлуш а, чӀагдеш а, тобанашка доькъуш а. Металлан биргӀа шуьйра лелайо гӀишлошъярехь  конструкций декъан меттана (масала, металлан конструкци) йа механикехь (масала, вал — чкъург хьовзор дӀадаларан меже).

## Истори
Ширачу дуьненахь хи латторан системехь лелабора дозаллин ницкъ, яхкара биргӀанаш (даша, дитт, эрз) йа татолаш (дукхах дерг поппарх йа тӀулгах) дохкура. Стоьнца яьхна дечиган биргӀа, болатан асанца вовшех йоьхий сантехникин биргӀан меттана лелайора, хи дуьллуш лелайора, масала, Ингалс махкахь 500 шо гергга хьалха, АЦШн гӀаланашкахь хи дуьллуш чура дассийна дукъош леладора 1700гӀа чекхдовлучу а, 1800-гӀа а шерийн муьрехь. Таханлера сантехникин биргӀанаш йо болатах, цӀестах, пластиках, ткъа дукхаха йолу канализацин биргӀанаш — болатах, цӀестах, пластиках, чуьйнах.

## Классификаци
Чуьра есаллин кепаца биргӀанаш йекъало гоьргачарна а, профиланчарна а. Шен рогӀехь профилан биргӀанаш йекъало еакӀуон, овалан, чӀапаовалан, кхин дӀа а.
Болатан биргӀанаш йекъало яран хьесапца:
* электросварканаш — нийсаэвнан а, спиральэвнан а лелайо хибиргӀана, газбиргӀана, йовхонан системана, конструкцийн меженашна;
* эвназа — сваркан эвна йа кхин хӀоттар доцу. Йо кечдарца, тусарца, прессъярца йа  или озаярца. Шуьйра лело йолийна: магистралан биргӀанаш еш, мехкдаьттан а, газан а геоталламан механизмаш еш.

Болатан биргӀанаш йекъало классаца:
* хигазбиргӀа (ВГП) ГОСТ 3262-75.
* электросваркан: нийсаэвнанаш ГОСТ 10704-91, ГОСТ 10705-80, ГОСТ 10706-76; спиральэвнанаш ГОСТ 8696-74; магистралан мехкдаьттагазбиргӀанаш ГОСТ 20295-85.
* профилан: квадратан ГОСТ 8639-82, еакӀуон ГОСТ 8645-68, овалан ГОСТ 8642-68 а, ГОСТ 8644-68 а.
* эвназан: йовхадеформаци йина ГОСТ 8732-78, шийла деформаци йина ГОСТ 8734-75, ткъа иштта башха белхана, йина тайп-тайпанчу техникин хьолашца, ТХЬ.
Мекхана дуьхьала чӀогӀа хилийта хигазбиргӀан а, электросваркан а биргӀанашна чкъор цинк дилла тарло, тӀехула а, чухула а (*[[Цинк диллар|цинк диллина]] биргӀанаш*).

Цул сов хуьлу: *[[марш]]* — сетта биргӀа. Сетта биргӀанаш (маршаш) хуьлу: ма-ярра, арматураца (чӀагӀйина), гофре йина. ХӀуттуш а, яхъеш а лелайо онда жимачу диаметран биргӀан дакъа: патрубок, штуцер.


Файл:Metal tubes stored in a yard.jpg|Болатан биргӀанаш металлан базехь
Файл:Pipe shape.png|Гоьрга биргӀа


## Коьрта амалаш
### Барамаш а, масса а
* Диаметр арахьара, Дн. Юсту миллиметршкахь. Регламент йо ГОСТашца.
* Диаметр чоьхьара, Дв. Юсту миллиметршкахь, йа лору арифметикца, Дв = Дн — 2хS.

## Билгалдахарш
Кум-Арык (Таласан кӀошт)

**Кумарык** — ГӀиргӀазойчоьнан Таласан областан Таласан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Сахьтан аса йу +6:00.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* ГӀиргӀазойчоьнан индексаш

Категори:ГӀиргӀазойчоьнан Таласан кӀоштан нах беха меттигаш
Металлополимеран биргӀанаш

**Металлополимеран биргӀанаш** — шиъ я алсама компонентех лаьтта композитан биргӀанаш: полимеран биргӀа, сварканца йина металлин серийн бойн арматура йоьллина я, масала, наштаран дашанца.
Металлополимеран биргӀанаш дуккха а кепара ю, уьш къаьста йинчу материалаца, яран технологица, Ӏалашонца, кхечу параметрашца.

БиргӀан полимеран дегӀ до дукхах дерг термопластех. Гура лаьтта йохалла а, пурх а йолчу элементех: йохалнаш лаьтта биргӀан юкъан концентраци йина, пурхнаш билгалчу гӀулчца тӀетосу йохалчарна, спираль хуьлу цунах.

## Лелор
Металлополимеран биргӀанаш лелайо чӀогӀа шуьйрачу областашкахь. Наштаран дашан арматура йоьллина, жимачу диаметран (16—40 мм) металлополимеран биргӀанаш, аьттонца лелайо хӀусамийн-коммуналан бахамехь (хи дуьллуш, йовхонан система хӀоттош, канализацина). Яккхийчу диаметран металлополимеран биргӀанаш лелайо маьхкдаьттабиргӀана, газбиргӀана, агрессин хьолан (мусталла, щелочь, туьхан лакхара барам сурсаташ чохь болу и продуктов с высоким содержанием Соль|солей) транспортан технологин биргӀанашна ческих трубопроводов для транспортировки агрессивных сред . Металлополимеран биргӀанаш лелайо лаьттан бухара а, оьланашкахь бесара а, нилхалаьттан а металлийн щелочь дӀадаларехь; иштта лело таро ю гидротранспортан а, пневмотранспортан а. ХӀордан инфраструктурехь лело меттиг карайо бӀогӀамашна меттана тайп-тайпанчу гӀишлош тӀехь.

## Металлополимеран биргӀанийн тайпанаш

### Наштаран дашанца арматура йина металлополимеран биргӀанаш
БиргӀан гӀирс бу дукха хьолахь экструзица тоеш йолу полиэтилен (PERT, PEX, кхин а). Наштара дашан тахтанаш (стоммалла миллиметран итталгӀа дакъанаш) ультраозан сварканца чучча лалайой хӀутту. Полимеран а, металлан а юкъахь чӀогӀа уьйр хилийтархьама лелайо адгезив.

*Наштаран дашанца арматура йина металлополимеран биргӀанийн дика гайтам бу:*
* наштаран дашан эвна чӀогӀа хилар;
* полимеран металлаца йолу лакхара адгези;
* биргӀанан тӀехулонан тӀехулара а, чоьхьара а лахара шогалла;
* гура гоьрга хилар, ткъа иштта полимер цхьабосса екъар гуоца а чухула а, тӀехула а.

#### Наштаран дашанца арматура йина металлополимеран биргӀанийн дика агӀо
* коррозин а, химин а дуьхьала дика латтар;
* Вовшахтаса атта хилар а, вовшахтеснариг онда хилар а;
Кафир

**Кафир** ( — *цатешарг*) йа **копар** йа **гавур** ( — *цатешарг*) — иза керсталла (куфр) деш волчу стагана луш йолу исламан термин йу.

## Этимологи
Нохчий маттахь *«кафир»* дош дукха хьолахь гочдо *«[[тешаш боцурш]]»* я *«нийса боцурш»*. Кхетадо, адамаш кхи дин (бусалбаниг доцург) лелош долу, цу тIе яхIудашна а, керстачарна а лерина термин ю — *«[[Жайнин нах]]»* ( — *ахль аль-Китаб*), хIунда аьлча уьш формалан буьззина ца тешаш бац.

Кхин цхьа дош а ду, этимологица *«кафир»* дешан гергара — **«гавур»** ( — *нийса воцург*, схьадаьлла ), цуьнца билгалйоккхуш хилла ислам дин лелочара (коьртаниг юккъерачу бIешерашкахь) массо а кхечу динехь болчеран цIе, ткъа С. И. Ожеговс маьIна даккхарца — иза бусалбачеран кхечу динера стаг ву. Н. Г. Комлевн хетарехь, *«гавур»* (giwr) дош ду дуьххьара схьаэцна гIажарийн маттара — *gäbr*, оцу дашца билгалбоху «цIеран гIуллакхдийриш», аьлчи а зороастризм лелош берш. А. Д. Михельсонан а хетта изза. Л. П. Крысина лору, «гавур» дош схьаэцна гIажарийн меттан йукъарлонца Iаьрбийн маттара. Кхечара лору, и дош дуьххьала дIа схьаэцна Iаьрбийн маттара. ЭСБЕца, «гавур» дош — иза «*галдаьккхина Iаьрбийн „Kiafir“ (Дела къобал ца вийриг)*» ду.

Юккъерачу бIешерашкахь, Хункар-мехкан заманахь, *«кафир»* дош а, этимологица цунна гергара *«гавур»* дош а гIуо дош дара я девнан дош дара, хIунда аьлчи цуьнца туркоша олура массо а динан векалех, ислам дин ца лелочех.

Оьрсийн Йоккха энциклопедин дошамо билгалдоккху, *кафир* дош леладора бусалба къаьмнаша XIX бIешо кхаччалц имане ца богIу Нуристанан «*[[нуристанхой|бусалба боцу бахархошна]] цIе туьллуш (хилла [[Кафиристан (историн регион)|Кафиристан]])*».

## Хьажа иштта
* кафр

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 

Категори:Исламан терминаш
Категори:Кхин ойла хилар
Ӏабдул-Ӏазиз (маьӀнаш)

**Ӏабду-ль-Ӏазиз** (, Ӏабду-ль-Ӏази́зу) — боьршачу стеган Ӏаьрбех йаьлла шалха цӀе. Ӏабдул-Ӏазиз цӀе лаьтта шина дешах Ӏабд (лай), аль-Ӏазиз (Берриг ницкъберг), Ӏаьрбийн маттара гочдича хуьлу «Берриг ницкъболчун лай».

;Ӏабду-ль-Ӏазиз
* Ӏабдул-Ӏазиз ибн Муса (велла 716 шеран мартехь) — Ӏаьрбийн пачхьалкхан гӀуллакххо, баьчча, вали аль-Ӏандалуси 714—716 шерашкахь.
* Ӏабдул-Ӏазиз аз-ЗахӀир БиамриллахӀ (1176—1226) — багӀдадан халиф Ӏаббасийн тайпанара, Ахьмад ан-Насиран кӀант.
* Ӏабдул-Ӏазиз ибн Мухьаммад (велла 1803) — шолгӀа урхалча хьалхарчу саӀудийн пачхьалкхан (Дирийн эмират) (1765—1803).
* Ӏабдул-Ӏазиз (1830—1876) — Ӏусманан империн 32-гӀа султан, урхалла дина 1861—1876 шерашкахь.
* Ӏабдул-Ӏазиз бин Ӏабдуррахьман Аль СаӀуд (1876—1953) — кхоьллинарг а, хьалхара паччахьа СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан (1932—1953).
* Мулай Ӏабд аль-Ӏазиз (Ӏабд аль-Ӏазиз IV, 1878—1943) — Мароккон султан 1894 - 1908 шерашкахь.
* Ӏабдул-Ӏазиз аль-Рашид (1887—1938) — кувейтан историк, журналист, хьехархо, серлонча, поэт, Ӏилманан йаздархо, бусалба дин даржориг.
* Мехьмед Ӏабдул-Ӏазиз (1901—1977) — Ӏусманан цӀийнан 40-гӀа корта 1973 - 1977 шераш.
* Ӏабдул-Ӏазиз бин Баз (1910) — саӀудийн пачхьалкхан а, динан а гӀуллакххо, динан Ӏилманча.
* Рантиси, Ӏабдель Ӏазиз (1947—2004) — «Хьамас» боламан официалан воцу тхьамдан, шайх Ахьмад Ясинан когаметтаверг.
* Ӏабдул-Ӏазиз ибн Мьятт (1950) — британийн йукъараллин гӀуллакххо.
* ӀабдулӀазиз аль-Джануби — саӀудийн футболист, турсло.
* ӀабдулӀазиз аль-Хатран — саӀудийн футболист, Маккара «Аль-Вахьда» клубан турсло.
* Ӏабдул-Ӏази́з Абулапаевич Абдулваха́бов (1989 шо) — нохчийн ийна кепара латархо.
;фамили Абдулазиев
* Абдул-Азиев, Хьасан (1972) — нохчийн самбист, дзюдоист, паргӀат кепара латархо, дзюдон тренер.
;топонимаш
* Абдул-Газы — Россин Федерацин Ставрополан мехкан Нефтекумскан кӀоштара эвла.

Категори:Ӏаьрбийн цӀераш
ЛуӀ

**ЛуӀ** — пенах тоьхна даьккхина Ӏуьрг.
ЛуӀ дешан синониман: Ӏуьрг

**ЛуӀ**, даьккхина хила тарло материалан тӀе физикин Ӏаткъамбарца. Масала: *луӀ даьлла хи бухура тархаш тӀе кеман бух кхетча – уьш хила тарло хӀордан кеманаш ([[катер]]ш, [[яхта]]ш, [[танкер]]ш...)*

Иштта луӀнаш хила тарло цӀийнан пенаш тӀехь, автомобилаш тӀехь, кхин а.

## ЛуӀнийн исторера
**1912 ш. 14 апрель**
**23.40** — «Титаник» цӀе йолу кема айсбергах кхета 41°46' къилбаседа шораллехь, 50°14' малхбуза йохаллехь. **02:20** — «Титаник» буха доьду 2 сахьтехь 40 минотехь.
Кеман тӀехь хилла 1316 пассажир а, 892 экипажан декъашхо а, берриш 2208 стаг. Царех дийна висина 704 стаг, велла 1504. 
1912 шарахь, кеман 100 метр сов деха луӀ даьлла лорура. 1996 ш. рогӀера чубиссира «Наутилус» цӀе йолчу батискаф тӀехь доьхначу кеман тӀе. Батискаф тӀехь ультраозан акустикан зонд дара. Сацкъарал баханчу «Титаникан» меран декъан эхографин тест йира. ЖамӀо цецбехира: аьтту агӀора цхьан а луӀ дац. Амма ду ялх чӀогӀа нийса, доца (1,2 - 13,7 м), дуткъа (шоралла 10 см кӀезиг) хадораш, уьш нисса гуонаха лаьцна экъанаш хӀоттийначохь ду. Цул тӀаьхьа кхийтира, айсберго хадийна ца хилар кеман болатан гуо, ткъа ша-ломан Ӏаткъамца кӀуж-хьостамий схьа а девлла, экъанаш чутаьӀира, океанан хин некъ беллабелира кеман ватерасанал лахахула корпусан чудаха.

**2012 ш. 13 январехь** **21:45** — «Коста Конкордия» цӀе йолу кема италин жимачу Джильо гӀайренан гергахь, Ӏоттало хин бухарчу тархех бердан масех бӀе метр генахь. ЖамӀ хилира кеман ватерасанал лахахь дехха луӀ далар. Ӏотталушшехь лайнер-кеман урхалла галъелира, кестта кеман тӀера серлонаш дӀевлира. Цхьана сахьтехь лайнер-кема ша лийлира, мохо гамха долчу кхоссалца. Ӏуьйрана «Коста Конкордия» дуьззина аьтту борт тӀедуьйжира, луӀ гучуелира, цунна чохь хилира тархан йоккха кийсиг, иза лайнер-кемано каггийнера тархийн йукъара массин тӀиера. 
Оцу бохамехь кхелхира 32 стаг, иза кеман бараме хьаьжчи, хӀордан бохамех уггаре баккхийчех цхьаъ хилира.

## Тодар, луӀ дӀадаккхар
ДогӀа долуш я хи техкаш борт чухула корпус чудогӀу хи, сихонца чуьра арататта деза: кегийра диллиначу катер-кеманаш а, пийсиган кеманаш а чамица я дӀасалело насосца, ткъа даккхийро кеманаш тӀехь — хи аратотту помпанашца (насосашца).

Кеман чохь кӀеззиг хи бен дацахь, цуьнан бух буьззина бакъо лело мегар ду горгам, цуьнца хи схьа а оьций Ӏовду.

Нагахь катер-кеман корпус чу сихха хи дагӀахь, кема бердехьа дерзо деза, хи чудолу меттиг каро еза, катер-кеман чохь карочу гӀирсашца луӀ дӀадуӀа болхбан беза. Дечиган корпус йолу кеман далар карадо, чухула тӀетоьхначун маьӀ-маьӀӀе тӀе лерг дуьллуш: долучу меттигехь хеза хино булкъ-булкъ деш. Хи чу стенна долу хиинчул тӀаьхьа луӀан барам билгалабоккху я эвна дастаделла меттиган барам билгалабоккху, паргӀата йоккху далар дӀадаккха деза меттиг. Жима луӀан, цхьаьна хенан чу хӀума йоллаеза, горгамех, даххашах, истангех, бедарех йина. Чу йуллу хӀума луӀан барамца йогӀуш хила еза.

## Хьосташ
Словарь Ожегова
Титаник

## Хьажоргаш
Хьост:
Описания и руководства

Категори:Деформаци
Далг-Бух

**Далг-Бух** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Мержа-Аьхк хийистехь, Акха-Бассна къилбседа-малхбузехь.

Уллера нах беха меттигаш: малхбузехьа — Дака-Бух а, Дехьа-ГериетIе а, малхбал-къилбехьа — ГӀозана, малхбуз-къилбехьа — МазантӀи, малхбузехьа — Муьжгана а, ЦӀечу-Аьхке а.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш