open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
БидӀат

**Би́дӀат** (), исламехь — керланиг, керла юкъадаьккхинарг.

## Этимологи
Баранов Харлампийн Ӏаьрбийн-оьрсийн дошам тӀехь даладо иштта маьӀнаш  («бидӀат») дешан:
# керланиг, керла юкъадаьккхинарг; керла хӀума;
# *динехь*: Ӏосалла.

## Кхетаман истори
БидӀах болу кхетам кхоллабелира омейядашна дуьхьалчу оппозицин юкъахь, уггар хьалха шиӀиташна а, хьариджиташна а, халиф Ӏусман бехкен веш тайп-тайпанчу «керла юкъадаьхначех» — гӀуллакхех, дуьхьалдолчу (царна гарца), Мухьаммад пайхӀамаран (АллахӀера салам, маршалла хуьлда цунна) дешнашна а, леларшна а. Цул тӀаьхьа и кхетам шуьйра баьржира, лело а болийра полемикан а, доксографин а литературехь, хӀинца «гӀалат долу кхетам», «тилар» маьӀнехь. «БидӀат» кхетаман билгалдаьккхина доза дацара: цхьа хӀума, кхетам тайп-тайпанчу ишколаш дуьйцура «мегардоцу керланиг», «тилар»(«…хӀора керланиг тилар ду»), я «нийса лелар», серло йелла Къуръано а, суннаташ а. Иштта, масала, ГӀайлан ад-Димашкис (вийна  шеран гергахь) кхайкхийнаболу адаман лааман маршонах кхетам, цхьаьна динан гӀуллакххоша тӀелоцура, ткъа кхечара дӀатоттура «цамега бидӀат» олий. Цуьнан агӀончаша а, дуьхьалчара а Къуръан тӀе а туьйжуш вовшех бехке дора «тиларх».

## Хьажа иштта
* БидӀаташ — хьариджитийн саӀалабитан боламан цхьа тоба.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
*
Тагундайн

**Тагундайн**(, MLCTS = tam hkwan tuing) — Мьянман Каре́н олучу штатан гехь эвла . Бахархойн дукхалла 5 эзар. адам (2014).

## Билгалдахарш

Категори:Мьянма
Гаплотоба J2 (Y-ДНК)

Y-ДНК **Гаплотоба J2**  билгалйоккху мутацица SNP M172 маркерехь. 
j2 гаплотоба кхоллаелла j гаплотобан мутаци хилла, 31 600 шо хьалха вехаш хиллачу стаган. 
j2 гаплотоба екъалуш ю бухаратобанашна: J2a-M410 и J2b-M102 оцу шина бухаратобанийн хан ю 27700 герг шо.
Терхаш билгалдина дуьненан массо гаплотобанийн снипийн базан бух  техь, YFull компанин сайтехь болу.

## Хьажа иштта

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Гаплогруппы J/J2
* M410 — База данных J2 
* Карта миграции гаплогруппы J (проект National Genographic) 
* Sengupta et al. — Polarity and Temporality of High-Resolution Y-Chromosome Distributions in India Identify Both Indigenous and Exogenous Expansions and Reveal Minor Genetic Influence of Central Asian Pastoralists., Am J Hum Genet. 2006 February
* Semino et al. — Origin, Diffusion, and Differentiation of Y-Chromosome Haplogroups E and J: Inferences on the Neolithization of Europe and Later Migratory Events in the Mediterranean Area, Am J Hum Genet. 2004 May
* Perecic et al. — High-Resolution Phylogenetic Analysis of Southeastern Europe Traces Major Episodes of Paternal Gene Flow Among Slavic Populations, Molecular Biology and Evolution, 2005
* Cinnioglu et al. — Excavating Y-chromosome haplotype strata in Anatolia
* Giacomo et al. — Y chromosomal haplogroup J as a signature of the post-neolithic colonization of Europe, Hum Genet. 2004 Oct.
* Ellen Levy-Coffman — A MOSAIC OF PEOP: THE JEWISH STORY AND A REASSESSMENT OF THE DNA EVIDENCE // Journal of Genetic Genealogy 1:12-33, 2005
* R. J. King et al. — Differential Y-chromosome Anatolian Influences on the Greek and Cretan Neolithic // Annals of Human Genetics (2008) 72, 205—214
* Tatiana M. Karafet et al. — New binary polymorphisms reshape and increase resolution of the human Y chromosomal haplogroup tree // Genome Res. published online Apr 2, 2008
* Valerio Onofria et al — Y chromosome J2 subtyping in an Italian sample: Population and forensic implications (May 2008)
* Angela Fechner et al. — Boundaries and Clines in the West Eurasian Y-Chromosome Landscape: Insights From the European Part of Russia // AMERICAN JOURNAL OF PHYSICAL ANTHROPOLOGY 000:000-000 (2008)
* Cornelia Di Gaetano et al. — Differential Greek and northern African migrations to Sicily are supported by genetic evidence from the Y chromosome (2008)

J2
Категори:Европин палеоантропологи
Орт-им-Иннкрайс

**Орт-им-Иннкрайс** () — Австрин Лакха Австри федералан латтана йукъара коммуна. Рид-им-Иннкрайс гуонан йукъайогӀу.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
* Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Категори:Лакха Австри латтана гӀаланаш
Категори:Австрин гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Ионийн республика

**Ионийн республика** (; ) — 1815 - 1864 шерашкахь хилла йолу историн пачхьалкх. Йоккха Британин протекторат хилла. Желтойн пачхьалкх кхоьллинчул тӀаьхьа Йоккха Британис совгӀатан йелла грекийн паччахьна I-чу Георгана.

Ионийн гӀайренаш бӀешерийн дохаллехь Венецин республикин йукъахь хилла, амма 1797 шарахь Кампо-Формийн машарца дехьайаьхна революцин Францин. 1798—1799 шерашкахь оьрсийн-туркойн ницкъаша французаш гӀайрен тӀиера аракхийсина, кхоьллира цигахь ВорхӀ гӀайренан республика, иза лаьттира 1800 - 1807 шерашкахь. Цул тӀаьхьа Францис йуха а дӀалецира Ионин гӀайренаш, уьш йукъатуьйхира Иллирийн провинцешна.

1809 шеран 2 октябрехь Закинфан уллохь ингалсаша йохийра французийн флот, дӀалецира гӀайренаш Закинф, Кефалини, Китира. 1810 шарахь ингалсаша дӀалецира Лефкас. Корфу йисира французийн урхаллехь 1814 шо кхаччалц.

Венин конгрессо санкци йелира Йоккха Британин «доттагӀаллин протекторатан» уьш дӀадала. Йоккха Британис хӀоттош йара цигахь тӀеман администраци, ткъа Австрийн империс гӀайренашна гаранти лора Йоккха Британица цхьабосса коммерцийн статус яла. 1817 шеран 26 августехь чӀагӀйира «Мэйтлэндан конституци», цуьнца кхуллура ворхӀ гӀайренан федераци, ткъа сэр Томас Мэйтлэнд хуьлура цуьнан хьалхара Лакхара комиссар.

1864 шеран 29 мартехь Йоккха Британис, Желтойчоьс, Францис, Российс Лондонехь куьг йаздина, ратификаци хиллачул тӀаьхьа гӀайренаш Желтойчоьнан долайовлу аьлла. 28 майхь Лакхарчу комиссаро арадаьккхина прокламаци Ионин республика Грекийн паччахьаллах дӀатухуш.

Категори:Ионийн гӀайренаш
Категори:Йоккха Британин хилла протектораташ
Категори:Гучуевлла 1815 шарахь
Категори:Яйна 1864 шарахь
Категори:Желтойчоьнан исторера пачхьалкх
Новарера тӀом (1849)

**Новарера тІом** () я **Бикоккера тІом** (; Бикокка — Новаран уллора меттиг) — Австрийн империн а, Сардини паччахьаллин а йукъара коьрта тасадалар Австрин-италин тІамехь. ТІом лаьттира 1849 шеран 22 мартехь ша долчу дийнахь, сецира сатоссуш 23 мартехь. ТІамо инзаре эшам бина, юхадаьккхира Пьемонтера Сардинин эскар.

1848 шарахь Австрин а, Сардинин а юкъахь бина чолхе машар, ворхІ баттахь а ца лаьттира, 1849 шеран 12 мартехь Сардинин паччахьо Карл Альберта, хьалха шен цахилла аьттонаш берзо гІерташ, шеггара Австрица болу машаран барт бохийра. Австрин эскаро шен тІелецира тІеман инициатива Ломбардехь. Баьччаллехь инарла-фельдмаршал Радецки Йозеф волуш, австрихоша дІалецира Мортара гІала.

Мортара дІалацаро австрин а, сардинин а эскарш Миланан 45 км малхбузехьа йолчу Новарера тІаме кхачийра. 85 000 сардинхой дукхаллин барамца сов боллушехь 72 000 мостагІийн тІемлойл, австрихой хилира алсама низам долуш а, тІеман кечаме а. Иштта сардинин эскаран кхечу италин пачхьалкхашкара гІо а дацара хуьлуш. Инарла Джироламо Раморино, куьйгаллехь волу сардинин эскаран цхьаьна дивизин, Іехавелира Радецкин боламах, коьрта баьччанера омар доллушехь, ша ларъян еза Павин уллора пост йитира цуо. Радецки сихвелира оцу гІалатах шайн аьтту бан, Тичинон дехьавелира, иза коьрта бахьна хилира сардинин эскар эшаран.

Сардинхой юхакхийсира Альпийн кІажошкарчу Боргоманеро, тІаккха австрин эскарша ницкъ ца беш дІалецира Новара, Верчелли, Турин. Австрин инарло барона Юлиус фон Хайнаус яьккхира Брешиа, Миланан 54 милехь йолу, цул тІаьхьа Карл Альберта йитира Іарш шен кІантана Виктор Эммануилан, тІехьуо цхьаьнатоьхна Италин паччахь хилира цунах. Пьемонтан республика ца йира, Руман республика а, Венецин республика а кхайкхийна йоллушехь. Карл Альберт дІавахара Португалин Порту гІала, дукха хан ялале велира.

Мшаран барт буха куьйгаш яздира 9 августехь. Сардинин дийзира Австрин йоккха контрибуци такха – 65 миллион франк. ЖамІ, Италин доккхаха долу дакъа юха а австрихойн Іедал кІелахь хилира.

## Литература
* *Максутов*. La guerre à va banque (опыт исследования на почве кампании 1849 года в Италии).

Категори:ТІемаш абатца
Категори:Италера тІемаш
Категори: Италин тІемаш
Категори:Австрин тІемаш
Категори:22 мартан хиламаш
Категори:1849 шеран тІемаш
ЦХР уездаш

**Уезд** () — Цийн уездан тІегІанера коьрта административан дакъа. Уездаш гуттаренна а хилла Цийхь ТІом беш йолу пачхьалкхийн муьрера дуьйна (вайн эрал III бІешо хьалха), аьлчи а, шортта хьалха, Цийн кхин муьлххачу административан декъал. Цинь Шихуандис дуьххьала пачхьалкх цхьанатоьхча  тойира цуьнан  административан-мехкан структура, Цийхь йира 1000 уезд гергга.

Императоран Цийхь уезд ладаме административан дакъа дара, иза лахара тІегІа яра империн бюрократин структура — кхин а лахарчу тІегІанера урхалла лаьттара формалан а, бюрократин а  йоцу системехь.

Цийн Республикин правительство дІаехира административан йекъайаларан ах тІегІанаш, кхин а гІоьртира кхолла уездан лахара волостан тІегІа. И кхаа тІегІан система официалан схьаийцира 1949 шарахь Цийн Халкъан Республико. Тахана ЦХР-ехь ю меттигерачу шеш-шайна урхаллин пхиъ тІегІа: провинци, гуо, уезд, волость, юрт. 1980-1990-гІа шерашкахь ЦХР цхьа могІа уездех йира галин уездаш.
Абазойн къоман байракх

**[[Абазой]]н [[къоман байракх]] ** ю цӀен кӀадин тӀехь кӀайчу бесара диллина куьг а, ворхӀ седа а, тӀехула биллина ах гуо а болуш.

ВорхӀ пхиъ са болчу седарчаша гойту хӀинцалерачу абазойн а, абхазийн а дай баьхна ворхӀ историн область. Диллина куьг — машаран, дикалла, хьошаллин символ ю.

2010 шарахь официалан чӀагӀйина Кхарачой-Чергазийчоьнан Абазойн кӀоштан байракх. Къоман байракхах иза къаьста седарчийн барамца (пхиъ ворхӀан меттана — кӀоштара эвланийн барамца). Абазойн кӀоштан Кхеташон Бартан текстехь символикех лаьцна иштта кхетам белла:

Диллина кӀайн куьг цӀечу баса тӀехь хилла абазойн къоман хьалхарчу заманахь, Абхазийн паччахьалла йолуш (VIII—X бӀешераш). Оцу пачхьаллин этносан бух биллина хӀинцалерачу абхазийн а, абазойн а  шира дайша — абазгаш а, апсилаш а. ЦӀе басо а, айина куьйго а гойту пачхьалкхалла. Цул сов, диллина куьйган сурт ду VIII—XIV  бӀешерашкарчу генуян хӀордан карташ тӀехь. ТаьӀна-цӀен байракх тӀехь кӀайн куьг а долуш листира юккъерчу бӀешерашкахь Себастополис гӀалан тӀехула (хӀинца Абхази Республикин коьрта шахьар — Сухум гӀала).

ХӀинцалера Абхазин Республикин байракх тӀехь а ю тера символика.

## Билгалдахарш

## Хьажа иштта
* Абхазин Республикин байракх
* Къоман байракх

Категори:Этносийн байракхаш
Категори:Абазой
Тотеш

**Тотеш** (*Тотитейпанаш*), (лат. *Psittacidae*) — Олхазарийн дуьзан. Юкъайохуш ю гергга 330 куц.
Юккъерчу Италин цхьаьнатоьхна провинцеш

**Юккъерчу Италин цхьаьнатоьхна провинцеш** () — Юккъера Италин кӀезиг яьхна пачхьалкхан кхоллам, Сардинин паччахьаллех йозу пачхьалкх.

1859 шарахь халкъан революцеш бахьнехь дожийра монархин урхалла Тосканехь, Пармехь, Моденехь, Папин областехь. Оцу мехкашкашка Ӏедале яьхкина правительствош, Сардинин паччахьалле нислуш яра, шайна йукъахь тӀеман барт бира, ткъа 1859 шеран 7 ноябрехь хаьржира Савой-Кариньянски Евгени Эммануил шайн регент. Амма сардинин паччахьо Виктор Эммануил II-гӀачо и харжам тӀе ца чӀагӀбира, цуьнан метта хӀоттийра Бонкомпаньи Карло Юккъера Италин инарла-губернатор, цуо жоп лора оцу пачхьалкхашкарчу тӀеман а, дипломатин а гӀуллакхех.

1859 шеран 8 декабрехь Парма, Модена, Папин областан мохк дӀатуьйхира **Эмилин паччахьан провинцех**. 1860 шеран мартан плебисциташ хиллачул тӀаьхьа, Юккъера Италин пачхьалкхаш официалан туьйхира Сардинин паччахьаллин йукъа, шо даьлчи цунах йира Италин паччахьалла.

 Категори:Италин пачхьалкхаш
Категори:Сардинин паччахьалла
ЦӀеяйархо

**ЦӀеяйархо** — цӀейойу нахах олу иза.

Категори:ЦӀеяйархо
Тарпеташ

** Тарпеты** — вайн эрал I эзаршо хьалха Азовн хӀордан малхбален а, къилба-малхбален а бердашца даьхна меотийн тайпанашах (хила тарло, хӀиндоарийн)  цхьаъ ду. Антикан историкаш меотийн пачхьалкхах олуш хилла — Меотида — Азов-хӀордан тӀиера Ӏаьржа хӀорд тӀекхаччалц болу мохк, ткъа Азов-хӀордах олуш хилла Меотийн Ӏам.

Страбона йаздина:

 Меотех бу, царех шеш шайха болу синдаш а, дандареш а, тореаташ а, аграш а, аррехаш а, ткъа иштта «тарпеташ», обидиакенаш, **ситтакенаш**, досхаш, кхин цхьаберш а. 

«Тарпетийн» исторех тешалла до тӀулга йозанаш — боспоран паччахьан Перисадан I-чун (вайн эрал 348—309 шераш хьалхара) титулараш, оцу тӀехь дуьйцу шен Ӏедалан кӀелахь долу къаьмнаш, царна йукъахь тарпеташ а. амма цхьайолчу титураларашкахь (оццу паччахьан) тарпеташ ца хьехабо, цуо гойту, цуьнан Ӏедал оцу меотийн тайпанан тӀехь цхьаьна эшшара ца хилар.

Кхин дӀа тарпетех хилларг хууш дац. Хила тарло уьш меотийн йукъараллех ийна.

## ГӀарабевлла чӀагӀамаш
ГӀалагӀазкхийн дошама-исправочнико дийцарехь, вайн эрал 893 шо хьалха тарпеташ, Азов гуонаха дехачу кхечу тайпанашца, гӀолецира гӀалагӀазкхашна печенегаш лохкуш, цул тӀаьхьа шеш дӀалецира церан Лакхара Донан а Ийдалан а йукъара цхьа дакъа латта .

## Билгалдахарш

Категори:Аьчкан бӀешо
Категори:Кавказан дайна къаьмнаш
Категори:Меоташ
Категори:Адыгейчоьнан истори
Апсилаш

**Апси́лаш**, *абси́лаш* — хӀинцалерачу Абхазин мехкара, абхазийн къам кхолларехь коьрта дакъа лаьцна ширачех цхьа тайпа.
I бӀешарахь шайн къоман пачхьалкхан кхоллам — Апсили хилла.
Дуьххьала апсилаш хьахийна Плинийн Воккхахволчун белхашкахь I бӀешарахь *gens Absilae* аьлла, ткъа иштта Флавий Арриана II бӀешарахь *Αψιλαι* аьлла.

VIII бӀешеран 2-гӀачу декъера дуьйна, Апсили Абазгин политико дӀахӀудар бахьнехь апсилаш тептаршкахь хьехош бац.
Этноним «апсилаш» йисина абхазаш шайх Апсуа алар бахьнехь а, ткъа иштта таханлерачу абхазхойн меттана ша-кепарчу абжуйн меттадакъа бахьнехь а.

## билгалдахарш


Категори:Абхазийн истори
Категори:Абхазаш
Арборея (юдикат)

: *Тиламало, хӀинцалера [[Арборея]] гӀала йац*

**Арбория** я **Арбореа** (*Arborea*) — X—XV бӀешерашкахь Сардини гӀайренан малхбузехь хилла юдикат (юккъерчу бӀешерашкара феодалан мохк). Коьрта шахьар — хьалха хӀорд йистера Тарра хилла, тӀаьхьа — хӀордан талорхой тӀелатахь а аьлла чӀагӀйина Ористано.

Арборийн суьдхой (юдексаш) урхалла дора Сардинин малхбузан бердашца, X бӀешарахь Ӏаьрбий тӀелетачар севццачу хенара шаьш урхалла дика дора. 1164 шарахь меттигера урхалчо Баризо II-гӀачо комаьрша кхаъ белла, ийцира Фридриха Барбароссегара Сардинин паччахьан дарж, амма шолгӀачу шарахь императоро дӀадаьккхира и дарж.

Арборея уггар ницкъ болуш хилира Мариано IV-гӀа (урхалла дина 1347—1376 шерашкахь) волуш, цунна Сийлахь-Воккха цӀе тиллира. Цуо аьттонца тӀом латтабора арагоношца а, генуэзашца а, даржийра арборейхойн Ӏедал дерриг аьлча санна гӀайрен тӀе.

Марианон тӀаьхьа гӀайренан урхалла дира цуьнан йоӀа Арборейн Элеонорас. Цуо тӀеэцна сардинин низаман бакъо (карта де Логу) лаьттира ницкъ болуш 1827 шо кхаччалц. Цуьнан майра хилла генуэзхойн баьчча Бранкалеоне Дориа тайпанара.

Цул тӀаьхьа юдикатан урхалла дина Элеонорийн вешийн кӀента кӀанта Гийом II де Лара, виконт де Нарбонна. Иза тӀелеташ волчу сицилийн паччахьан Мартин I-чун дуьхьалона коьрте хӀоьттира. 1409 шарахь Гийом вийра Санлурин тӀамехь. ШолгӀачу шарахь арагонойн ницкъ ца лабелла, юьйжира арборейхойн коьрта шахьар Ористано.

## Библиографи
* *Dizionario Biografico degli Italiani*. Rome, 1963 — Present.
* Nowé, Laura Sannia. *Dai «lumi» dalla patria Italiana: Cultura letteraria sarda*. Mucchi Editore: Modena, 1996.
* Day, John. *La Sardegna sotto la dominazione pisano-genovese dal secolo XI al secolo XIV*. UTET: Turin, 1987.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Италин пачхьалкхаш
Категори:Сардинин истори
Аба (гӀала)

**Аба́** (, ) — Нигерин Абия штатера гӀала. Лаьтта Аба хин тӀехь, Порт-Харкорт — Энугу цӀерпоштнекъ а, шоссе а вовшахкхетачехь.

Бахархой — 802,5 эз. стаг (2004 шо).

Дуьххьала ибо тайпа охьахиина меттиг яра. 1901 шарахь кхузахь хӀоттийра британин тӀеман пост, 1915 шарахь йихкира иза Порт-Харкортца. Британин колонин администрацин административан центр яра. 1929 шарахь хилира колонин Ӏедалан налогийн политикин дуьхьала хиллачу зударийн гӀаттаман центр. 1967 шарахь  правительствон эскарш дӀахилар бахьнехь, йоцачу хенахь сепаратистийн пачхьалкхан Биафран центр хилира.

Къилбаседа Нигерийра шортта мухажираш бахкар бахьнехь хилира уггар боьха пачхьалкхера гӀала. Абех кхин а олу «пийлин гӀала».

ГӀалахь долу белхаш. Даьттан пальмах даьхна сурсаташ дохкар. Сабан а, йий доккху а заводаш, даьттадаккхаран, молханийн, чӀургийн, кӀадешдаран заводаш, фабрикаш ю гӀалахь. Абехь ю дуккха а йохк-эцаран центраш, царна юкъахь ю гӀараяьлла базар «Ариариа». Йохк-эцаран а, техникин а дешаран меттигаш ю.

Меттигера футболан «Эньимба» клубо АФК Чемпионийн Лигехь (2003 а, 2005 а ш.ш.) шозза толам баьккхина.

## Билгалдахарш

Категори:Нигерин гӀаланаш
Категори:Нигерин гӀаланаш-миллионераш
Обидиакенаш

**Обидиакенаш** –- (инг: Arrechi) (Greek: Ἀρρηχοί) – вайн эрал I эзаршо хьалха Азов-хӀордан малхбален а, къилба-малхбален а бердашца даьхна меотийн тайпанашах цхьаъ ду. Обидиакенаш - хьахийна Страбона а, кхечу антикан авторш а.

Страбона язйо -

Меотех бу шеш синдаш, дандареш, тореаташ, аграш, аррехаш, ткъа иштта тарпеташ, **обидиакенаш**, ситтакенаш, досхаш, кхин берш а.

ТӀаьхьа хилларг ** Обидиакенаш ** тайпанах цкъачунна хууш дац. Дукхаха йолу иэсаш - меотийн баьрзнаш цкъачунна теллина дац. Обидиакенаш ийна хила тарло меотийн юкъараллехь.

## Билгалдахарш

Категори:Кавказан дайна къаьмнаш
Категори:Меоташ
Категори:Адыгейчоьнан истори
Категори:Абхазхойн-адыгийн къаьмнаш
Ситтакенаш

** Ситтакенаш ** — вайн эрал I эзаршо хьалха Азовн хӀордан малхбален а, къилба-малхбален а бердашца даьхна меотийн тайпанашах цхьаъ ду.  Цкъа хьахийна Страбона.
Страбон йаздина -

Меотех бу, царех шеш шайха болу синдаш а, дандареш а, тореаташ а, аграш а, аррехаш а, ткъа иштта тарпеташ, обидиакенаш, **ситтакенаш**, досхаш, кхин цхьаберш а. 

**Ситтакенех** тӀехь хилларг хууш дац цкъачунна. Хила тарло уьш меотийн йукъараллех ийна.

Ала йиш йац, **грекийн** историка Страбона дика тидаме хилла хир ву оцу меотийн тайпан цӀеран, хӀунда аьлчи цуьнан заманахь евзаш йара **грекаш** «Ситтакене» олу гӀала, масала хууш ду, Македонийн Искандаран эскар дӀадоьдуш уьш севца хилар ехачу хенан «Ситтакенехь», Вавилонин йуккъе — Сузе кхачале.

## Билгалдахарш

## Хьажа иштта

Категори:Аьчкан бӀешо
Категори:Кавказан дайна къаьмнаш
Категори:Меоташ
Категори:Адыгейчоьнан истори
Порт-Харкорт

**Порт-Харкорт** (, ) — Нигерин Риверс штатан коьрта гӀала, лаьтта Бонни хица Нигер хи хӀордах кхетенехь. ГӀалин бахархой — 1 620 214 стаг (2007),  Йоккха Порт-Харкортехь 5,7 миллион гергга вахархо ву.

Порт-Харкорт кхоьллина 1913 шарахь британхоша, ламастехь икверре а, иджо а къаьмнийн кӀошташкахь. Цуьнан цӀе тиллина колонийн гӀуллакхийн пачхьалкхан секретаран виконт Льюис Харкордан сийнна. Йиллина юьхьанца Энугухь боккху кӀоран экспорт ярхьама.

Йоккхачу Порт-Харкортан юкъахь ю тиша европин (тауншип) куьпех а, царна тӀелеттачу масех керла куьпех а лаьтташ йолу ша гӀала Порт-Харкорт а, ткъа иштта меттигера шайн урхалла долу ворхӀ кӀошт а — Окрика, Обио-Акпор, Икверре, Ойигбо, Огу-Боло, Тай, Элеме.

ГӀалахь ю Риверс штатан Пачхьалкхан Университет а, Порт-Харкортан университет а. Ю Дуьненайукъара аэропорт, шиъ хӀордан порт, шиъ стадион, шиъ мехкдаьттатодаран завод.

ГӀалин бахархой луьста ховшарна 2009 шо долалуш губернатор Chibuike Amaechi куьйгаллехь волу штатан правительствос кхайкхийна керла гӀала йилларан планаш, цуьнан цӀе хир ю Грейта-Порт-Харкорт. Керла гӀала хила еза дуьненайукъара аэропортан Порт-Харкортан генайоццуш.

## Хьажоргаш
* The Expat’s Guide to Port Harcourt
* Britain: Return our Stolen Artefacts


Категори:Нигерин гӀаланаш-миллионераш
Аппоматоксан суьдан гӀишло

**Аппоматоксан суьдан гӀишло** () — АЦШн Виргини штатан Аппоматокс гӀалара къоман историн заповедник; оцу меттигехь 1865 ш. 9 апрелехь инарлас Ли Роберта инарлин Грант Улиссан караделла Конфедерацин эскаро капитуляци яран кехаташ, цуо чекхбаьккхира АЦШн гражданийн тӀом. Историн комплекс юкъайогӀу аппоматоксан суьдан хилла гӀишло а, У. Маклинан тодина цӀийнан гӀишло а.  Паркан комплексан майда — 536 га. Историн заповедникан статус комплексан йелла 1935 ш.

## Хьажоргаш
* Здания исторического комплекса
* Краткая историческая справка об округе Аппоматокс
* Национальная служба исторического комплекса

Категори:АЦШ истори
Категори:Виргинин гӀишлош
Чунгарой

**Чунгарой** — нохчийн тайпанех цхьаъ. Дийцарехь, курчалоша а, чунгроша а йиллина ГІурий хин йистехь лаьтта Алмакха. Тайпан векалийн йаьхначу ДНК тестийн жамӀаш гайтина уьш L3 гаплотобанера хилар. Охьахевшина беха: Аьчка-ХитӀехь, ГӀойтӀахь, Йоккха АтагӀахь, Кешен-Эвлахь, Лакха Неврехь, Маканехь, Минеральнехь, Хьалха-МартантІехь, Чуьйри-Эвлахь, Шела, Ӏалхан-Юртахь. Чунгарой нохчийн шина тукхумна йукъабоьлху: нохчмахкахойн, Ӏовхойн.

## Истори
Нохчийн историка историкан Іилманийн кандидата Натаев Сайпудис тардолийта чунгрой а, чартой а тайпанаш говзаллийн хьесапца кхолладалар.

Этноним йекъа мега шина орамна «чIу» а, «гарой» а (чІунгарой). ЧІу герзан кеп йу. Ораман шолгІачу декъо (гар) гойту иза хьалха доккхачу тайпана гар хилар, ткъа тІаьхьа доккха мел хуьлу (историн хиламашкахь) хІинцалерчу доккхачу тайпане кхаьчна. Нохчийчохь ЧIуной тайпа а ду, царах къаьстина хила а тарло.

Хьалха-Мартан гена йоцуш, СаІдин-КІотаран (Бачин-КІотар, ГӀой-Чу) къилба-малхбузехьа йу хьалха Чунгурой баьхна топоним Чунгуройн Іин. ХІХ бІешарахь ГІойтІа хин лакхенашкахь лаьттина Чунгуройн эвла, цуьнан бахархой 1848 - 1849 шерашкахь кхалхийна оьрсийн эскарша Хьалха-МартантІе а, Гелен-ГІойтІа а.

ГІойтІан цхьаьна декъах 1859 шарахь Чунгуройн ГІойтІа олуш хилла. ХІинца ГІойтІахь Чунгуройн йукъ йу.

## Топонимаш
* Чунгуройн Іин – СаІдин кІотарна къилба-малхбузехь. Кхузахь хьалха баьхна чунгрой тайпана нах.
* Чунгарой-Юрт – лаьттина ГІойтІа агІора ГИБДД пост лаьттинчу меттигехь.

## ГІарабевлла Чунгрой
•	Чунгаройн Атин Атаби — нохчийн наиб.

## Билгалдахарш

## Литература
* Угрозы национальной безопасности России на Северном Кавказе: этноконфессиональный аспект Гаджи Пирмурадович Герейханов, Алексей Григорьевич Лукьянов, Игорь Сергеевич Моренов Граница, 2004
* Этнический состав населения Северного Кавказа: в ХВИИИ-начале ХХ века Наталия Георгиевна Волкова "Наука,", 1974
* На терских берегах В. Б. Виноградов, Н. Н. Великая, Евгений Иванович Нарожный Армавирский государственный педагогический институт, 1997

Категори:Нохчийн тайпанаш
Норвегин хӀорд

**Норве́гин хӀо́рд** — Къилбаседа Шен Ӏапказан йисттера хӀорд (советийн а, Россин а библиографехь), Скандинавин ахгӀайрен а, Исландин а, Ян-Майен гӀайренан а йукъахь. ХӀордан бух тӀехь доьжна ду 1989 шарахь доьхна советийн атоман хин бухахула лела кема «Комсомолец».

## Атлантикин йа Къилбаседа Шен Ӏапказ

Советийн а, тӀаьхьа Россин библиографехь (ЙСЭ а, ЙРЭ) Къилбаседа Шен Ӏапказан доза доккху Гренланди — Исланди — Фарерийн гӀайренаш — Шетландин гӀайренаш — Норвеги асанца, тӀаккха Норвегин хӀорд Къилбаседа Шен Ӏапказ йукъахь хуьлу. Малхбузан хьасташкахь, масала, Дерригдуьненан гидрографин кхолламан терминологехь, Къилбаседа Шен Ӏапказан доза доьду Гренланди — Исланди — Шпицберген — Ченан гӀайре — Норвеги асанца, тӀаккха Норвегин хӀорд Атлантикин Ӏапказан йукъахь хуьлу.

## Физика-географин амалаш
Майда 1,4 млн км², кӀоргалла 3970 м (йуккъера кӀоргаллаш — 1600—1750 м), хӀорд тӀекхетар барам — 3,3 м гергга, дуьралла — 35 ‰ гергга. Норвегин хӀордан доккха маьӀна долуш ду довха Норвегин хилелар (Гольфстриман чеккхе); и хилелар бахьнехь Норвегин хӀорд Ӏай гӀуора ца бо. Норвегин бердашца хи кӀорга дац, амалехь йу гомхаллаш (Лофотенан банканаш а, кхин а).

Уггар йаккхий гӀайренаш: Сёрёйа, Сейланн, Аннёйа, Арнёйя, Рингвассёй, Сёр-Квалёй, Квалёйа, Сенья, Вестеролен гӀайренаш, Лофотенан гӀайренаш, Дённа, Вега, Фрёйя, Хитра, Смёла Норвегин берда йисттехь.

## Бахаман маьӀна
Дика даьржина чӀарлацар (треска, сельдь) а, мехкдаьтта даккхар а.

Ладаме порташ — норвегера Тронхейм, Тромсё, Нарвик.

## Билгалдахарш


Категори:Къилбаседа Шен Ӏапказан хӀордаш
Категори:Атлантикин Ӏапказан хӀордаш
Мелхан де

**Мелхан де** (, *тхэянджоль*) — КХДРн пачхьалкхан Ӏида. Даздо 15 апрелехь, Къилбаседа Керейхь «Къоман малх» олуш волу Ким Ир Сен винчу денна лерина.

Ким Ир Сен винчу денна лерина дуьненайукъара музыкин фестиваль «Апрелан бӀаьсте».

Ламаст хилла, Ӏидан лерина корецашна «Сийлахь-воккха тхьамдан совгӀаташ» ло — дефицитан сурсаташ а, мерза даарш а, ткъа иштта наггахь бахаман техника а.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Северная Корея отмечает день рождения Ким Ир Сена

Категори:15 апрелан Ӏиданаш
Мелхан де
Лондонан метрополитен

**Метропо́литенан аса** () — Лондонан метрополитенан аса, билгалъяьккхина хьесап тӀехь шекъан басахь. Дуьненахь хьалхара метрополитенан аса ю; йиллина 1863 шеран 10 январехь. Амма лондонан метрон «Фаррингдонан» а, «Паддингтонан» а йукъара уггар къена дакъа хӀинца асан дакъа дац. Тахана оцу декъехь лелаш ду Хаммерсмит-энд-Сити а, Дистрикт а, ХӀозан а асан цӀерпошташ.

Коьрта дакъа диллина Лондон Ситиера «Олдгейт» а,  «Амершем» а станцешна йукъахь, цунна тӀиера геннаш ду Аксбридже, Вэтфорде, Чешеме кхаччалц. Асан тӀиера 34 станцех 9 бен йац латтан бухахь.

Аса шинах цхьаъ ю, Йоккха Лондонах а, хӀозан некъах а арайолучех.

## Билгалдахарш

Категори:Метрополитенан аса (Лондонан метрополитен)
Категори:Метрополитенан истори
Категори:Лондонан истори
Категори:Йиллина 1863 шарахь
ГӀаьттин-Кхаьлла

**ГӀаьттин-Кхаьлла** — Нохчийчоьнан Шуьйтан кӀоштара эвла. ХӀинца Асланбек-Шериповах дӀатоьхна йу.

## Географи

Эвла йу Ханникали хина йистехь Верды-Ахк хина аьтту агӀонгара на, кӀоштан центр Шуьйтана къилба-малхбалехьа а йолуш.

Уллера нах беха меттигаш: малбузехьа — Хьена-Кхаьлла а, Мус-Кхаьлла а, къилбаседа-малхбалехьа — Маьршан-Кхаьлла, къилбаседа-малхбузехьа — Дехьа-Йисте, къилбехьа — Гучан-кхелли а, Зумса а, малхбалехьа — Бена.

## Топонимаш
* Гуьлса 
* Тутарханан цана 
* Хеддашка 
* РутиетIи 
* Йурдача хьевхьа
* Хьанзин ирзие 
* Вайнмехкан тIехьа 
* Ашанан босса 
* Белжин меркан дукъ 
* Якин хьовхьа 
* БIасталгIа
* КIору хIуттурие 
* Вирдукъа 
* Узин мехка 
* Аттин мехка
* ГIаьттин кешнаш 
* Къулли 
* ХIаккойн лам 
* Оьрдаша ведана 
* БIазга бийра
* ТIулгIалие 
* Кхийра хвоста 
* Хьал-Киела 
* ГIаьттин лам

## Билгалдахарш

Категори:Шуьйтан кӀоштан нах беха меттигаш
ХьалгӀий

***ХьалгӀий*** тайп Шуотой тукхум чу догӀуш ду. Тайпана эвла йу Хьена-Кхаьлла.

## ГIарабевлла нах
БаснукаевгIеран Iусманан воI Хьасан (1961-2020) – динан Iилманхо, «Аль-Азхар» университетехь дешна КъахIирехь.

АбдирзаковгIеран Iабдул-Рахьманан воI Мухьаммад – хьалгIий молла.

## Хьажа. кхин

Категори:Нохчийн тайпанаш
ГумгӀар

**ГумгӀар** — абхазийн субэтносех цхьаъ, хьалха шен майраллийца къаьсташ долу жима абхазийн тайпа.

## Йукъара хаамаш
ЦӀе схьаяьлла Гумста хих (хӀинцалера цӀе Гумиста).

Мухажиралла дале, 1877 шо кхачале, ГумгӀеран тайпа дехара хӀинцалерачу Сухуман кӀоштан (Гумста хин бассейн) лаьттанаш тӀехь, Щиквара а, Кодор а хиш юкъарчу лаьмнийн лакхенашкахь.

Дукхаха болу гумгӀар хӀинца беха Абхазин арахьа, къамел до абхазийн меттан шайн меттадекъаца  (гумгӀеран меттадакъа).

Турцехь ехачу адыгийн-абхазийн диаспоро, гумгӀар «апсуан» бухара тобанах туху, царна йукъара бу абжуйгӀар, абжаквинхой, цабальгӀар, садзгӀар, цвиджаш, псхувгӀар, ахчипсаш. Цара массара а буьйцу шайна юкъахь гергара долчу меттадакъойн абхазийн мотт, цхьа кхетам а бу церан.

## Билгалдахарш

*
Категори:Кавказан къаьмнаш
Гумиста

**Гумиста́** — топоним. Этимологино билгалдоккху «Гума областера хи». Топонимца йогӀу лахара объекташ:

* Гумиста — Чоьхьара Кавказера (Абхази) хи, кхета Ӏаьржа хӀордах
* Гумиста — Чоьхьара Кавказера юрт (Сухуман кӀошт, Абхази)

## Хьажа иштта
* Гума
Гума

**Гума**:
* Гума — Абхазин историн ворхӀ областех цхьаъ.
* Гума — Абхазин Сухуман кӀоштан юрт.
* Гума — Сухуми гӀалийн чуьра цӀерпоштнекъан платформа.
* Гума — уезд а, посёлок а Цийн Халкъан Республикера Синьцзян-Уйгурийн автономин кӀоштара.

## Адамаш
* Гума, Василий Иванович (1866—?) — Бессарабийн губернин тӀиера Россин Империн пачхьалкхан думан I гуламан депутат.
* Линижер-Гума, Макс (вина 1930) — швейцарийн политолог-африканист.

## Хьажа иштта
* Гумиста
* Ла Гума
Гухой

***Гухой*** тайп тукхумашна йукъа догӀуш доцу тайпа ду,

## ГӀарабевлла гухой
* Гухойн ГӀубаш — тайпан эмир
* Хамзат, Гелаев — Галанчожан полкан эмир
* Апти Бисултанов — нохчийн поэт
* Гухойн Адам — Бухгалтер

## Билгалдахарш

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

Категори:Нохчийн тайпанаш
Сарагосан барт

**Сарагóсан барт** (; ) — Испанин а, Португалин а юкъахь 1529 шарахь 22 апрелехь Сарагосехь бина барт. Цуо демаркацин аса хІоттийра шинне а хІордан пачхьалкхан Іаткъаман сферан юкъахь малхбуза эхиг тІехь.

Сарагосан барто буьзира 1494 шарахь оцу пачхьалкхашна юкъахь бинчу Тордесильян барт. Цуьнца яьккхинера аса малхбузан эхиган Іаткъаман сфера йоькъуш. Оцу хенахь билггала хууш дацара дуьне горга дуй, шина пачхьалкхан лаамийн сфера Іоттаелира Тийна Ӏапказ тІехь, тІаккха ийшира уьш екъар кхузахь а.

Малхбален демаркацин аса хилира, 297,5 лиган тІехь Молуккан гІайренашна малхбалехьа, малхбален йохаллин 145 градусан уллохь. Бартаца аса яхаезара  Марианийн гІайренашна а, Гуам гІайренан а юккъехула, оцу хенахь Санто-Томе а, Лас Велас а олура царех. Асан малхбалехьа долу латташ а, хІордаш а Испанин дара, ткъа малхбузехьа — Португалин. Цул сов, оцу барто чІагІдира Испанис Португалин Молуккан архипелаган бакъонаш 350 эзар дукатех йохкар.

Сарагосан барт бохийра Сан-Иль­дефонсан барто 1777 шарахь. 
## Билгалдахарш

Категори:Испанин дуьненайукъара барташ
Категори:Португалин дуьненайукъара барташ
Категори:XVI бІешеран дуьненайукъара барташ
Категори:Сарагоса
Категори:1529 шо
Категори:Барташ абатца
Категори:Испанин-португалин юкъаметтигаш
Моденан герцогалла

**Мо́дена Герцогалла** () — 1452 - 1859 шерашкахь хилла италин пачхьалкх, оцу йукъара 1796 - 1814 шерашкара мур йукъара баьлла революцин а, наполеонан а тӀемаш бахьнехь.

## Истори

Герцогалла дуьхьанца кхоьллина хилла 1597 шо кхаччалц Ферраран урхалла динчу Эстен цӀенна.

1796 шарахь герцогалла дӀалаьцна хилла французийн Наполеон Бонапартан эскаро, цуо кхоьллина оцу махкахь Циспаданан республика. Эстен цӀийнах волу тӀаьххьара герцог Эрколе III-гӀаниг хоьттина Германин (Брейсгау) къилба-малхбузера австрийн хиллачу мехкийн урхалча, велла 1803 шарахь. Иза веллачул тӀаьхьа Модена кхаьчна цуьнан невцан, эрцгерцоган Фердинанд Австрийски-Эстен, императоран де вешин Франц II-гӀачун, цуьнгахь марехь хилла Эрколе III-гӀачун йоӀ герцог-аьзни Мария Беатриче д’Эсте.

1814 шарахь Италера наполеонан система йоьжначул тӀаьхьа Фердинандан кӀант Франческо IV-гӀачух хилла Моденан герцог. Цул тӀаьхьа дукха хан ялале цунна шен ненера ирсанна кхаьчна Массан а, Карраран а мехкаш.

Шозза, 1831 а, 1848 а шерашкахь, революцин Ӏаткъам бахьнехь герцоган дийзира Модена йита, амма хӀоранза а монархи меттахӀоттийра. Австрин дуьхьала болу франкан-пьемонтан тӀом чекхбаьлчи, 1859 шарахь, герцоган дийзира юха а вада — хӀинца гуттаренна а. 1859 шеран декабрехь Модена Тосканица а, Пармица а цхьаьнакхетта кхоьллира Юккъерчу Италин цхьаьнатоьхна провинцеш, уьш дӀатуьйхира Сардинин паччахьаллех 1860 шеран мартехь.

## ДӀаяккхале хилла герцогаллин провинцеш
* Модена (Моденан герцогалла);
* Реджо (Реджон герцогалла);
* Гвасталла;
* Фриньяно;
* Гарфаньяна;
* Луниджана;
* Масса а, Каррара а (Масса а, Каррара а герцогалла).

## Хьажа иштта
* Италин историн пачхьалкхаш;
* Ферраран а, Моденан а урхалчаш.

Категори:Италин пачхьалкхаш
Категори:Модена
Хьадд

**Хьадд**  — оьздангаллин а, йукъараллин а низам дохорна шариӀатан суьдхочо ен кхел. Иштта кхелйо хӀокху зулмашна: сий дайар, боьха лелар, харц тешаллаш дар, эладиташ лелор, вахон маларш мийлар, шовкъе ловзарех ловзар, курхаллаш а, хӀилланаш а, хьарамлонаш а леладар, кхин тӀе Къуръано а, Мухьаммад (АллахӀера салам-маршалла хуьлда цунна) пайхӀамаран суннато а  бохучунна дуьхьалдерг леладарна.

## Лелаяран низам
Хьадд кхел ца йо цхьана стаган зулам дарна, ткъа йо низам дохорна, хьадд хӀуъа а дина кхочушъян еза. Иза кхочушйо 40 - 100 гӀаж я шед тохарца. Кхел чекхъяьлчи зуламхо дохко вала веза (тауба), шен бехк эца а беза (каффара).

Хьадд шариӀатан суьдхочун бен тоха йиш йац, цуо билгалдоккху массазза тоха еза а, тохаран ницкъ а. Тохаран ницкъалла тӀех сов хила а йиш йац, кхелъеш ца виерхьама а, чоьхьара меженаш ца лазорхьама а. Нагахь кхелахо веллехь, тӀаккха, цхьаьна мазхӀабашкахь цуьнан тӀаьхьенашна рицкъ дала деза (дийа) йукъараллин бахам тӀиера, кхечу мазхӀабашкахь — цхьан а бехке ца лору иза валарна, закон доцург. Хьадд кхочушъян мега муьлххачу йукъараллин меттигехь, маьждиг йукъара даьккхичхьа. Зудчун кхел кхочушъеш ца магадо цуьнан дегӀ дерзана далар (Ӏоврат), ткъа стаган тӀехь хила еза кхел яйн ца еш бедар.

ШираӀусманийн бакъонашца хьадд хийца йиш яра доккхачу ахчанан гӀуданца. И низам тӀеэцна закон дина хӀинцалера дукхах йолчу бусалба нах бехачу пачхьалкхаша.

## Комментареш

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Динан бакъонера кхиелаш
Эдирне

**Эдирне** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Эдирне провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Эдирненан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Галерей


Файл:Selimiye_camii.JPG 
Файл:Edirne_mosque_outside.jpg
Файл:Salimiye's beauty and grandeur.jpg
Файл:Stained glass in Selimiye Mosque.jpg
Файл:Interior_of_Old_Mosque_in_Edirne.jpg
Файл:Edirne_tower.jpg
Файл:Adalet_Tower_in_Edirne,_Turkey.jpg
Файл:Edirne_7341_Nevit.JPG
Файл:Edirne_7342_Nevit.JPG
Файл:Edirne_sultan%27s_bridge.jpg
Файл:Edirne_Graveyard_7345_Nevit.JPG
Файл:Sts._Constantine_and_Helen_Church_(Edirne),_Front.jpg



## Билгалдахарш

Категори:Эдирне
Категори:Туркойчоьнан гӀаланаш
Туркойчура республиканхойн митинг (2007)

**Туркойчура республиканхойн митинг** (, Джумхуриет Митинглери) — 2007 шеран бӀаьста Туркойчохь хилла ислам бахархой коьрта дин долчу хьолехь, кемалан институцин атеизман идеал къобалъеш цхьа могӀа машаран болам. Демонстрацин коьрте хӀоьттира кемалхойн Ассоциацин векал инарла Шенер Эруйгур. ТӀаьхьа иза тӀеман харцамаш кечбаран декъахь хилар гучуделира, харжамашкахь тоьлла йолу социалан консервативан нийсонан а, кхиаран а партин (46,6 % кхаж) дуьхьала. Дукхах дерг церан толамо  кхераме йира Туркойчоьнан малхбузерчу кегийрхошна юкъахь гӀараяьлла ЕС юкъаяхаран планаш. Демонстрацийн хьалхара фаза хилира Анкарахь 14 апрелехь президентан харжамийн процесс йолаяла ши де дисинчу хенахь. ШолгӀа мур дӀабаьхьира Истамбулехь 29 апрелехь. ТӀаккха боламаш хилира Маниса а, Чанаккале а гӀаланашкахь 5 майхь, Измир гӀалахь 13 майхь. Иштта йолу кемалхойн боламан тулгӀе гучуелира цул тӀаьхьа ши шо даьлча — 2009 шеран 17 майхь.

## Хьажоргаш
*   — unofficial website
* 
* Photo gallery of the 14 April protests in Tandoğan square, Ankara
**  
* Photo gallery of the 29 April protests in Çağlayan square, Istanbul
*  
** 
**  
**  
* Photo gallery of the 13 May protests in Gündoğdu square, İzmir
**  
**  
* ADD düzenleme komitesi açılış konuşması 
;29 Nisan Çağlayan Mitingi
* http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6604643.stm
* Milliyet Gazetesinin gösteri hakkındaki haberi
* http://www.cnn.com/2007/WORLD/europe/04/29/turkey.election/index.html
* http://www.ntvmsnbc.com/news/406690.asp
* Türkan Saylan'ın konuşması — Tv8 
;5 Mayıs Çanakkale Mitingi
* CNN Türk Sol partilere «birleşin» çağrısı 

Категори:Туркойчоьнан истори
Категори:Кемализм
Категори:2007 шеран реза ца хиларан акцеш
Категори:Туркойчохь реза ца хиларан акцеш
Категори:Туркойчоьнан дин
Феодосийн пенаш

**Феодосийн пенаш** дохаллин 5630 метр, доьттина император Феодосий II-гӀа волуш, Константинополь мостагӀех ларъярхьама, оцу хенахь иза кхоьллинчу Сийлахь Константина чот тоьхна ворхӀ гу тӀехь йолу гӀала шен пенел араелира. Пен боттаран болх дӀабаьхьира куьйгаллехь префект Анфимий а волуш 408 - 413 шерашкахь. Ирландин историка-византинисто Бьюри Джон Багнелла и болх барна «*Константинополь шолгӀа кхоьллинарг*» аьлла цӀе тиллира Анфимийн.

Феодосийн пенаш чӀагӀдира, 740 шарахь мохкбегийча доьхначул тӀаьхьа. Оцу хенахь пенашна хьалха йоккха саьнгар яьккхира. Чоьхьара пен локхаллехь 12 метр а, шораллехь 5 метр а болу, хӀора 55 метр юкъанна чӀагӀбина бара ялх са я бархӀ са болчу 20 метр лекхачу бӀаьвнаша, ерриге а бӀе гергга яра уьш. БӀаьвнийн лахара гӀат кечйинаяра дааран сурсаташ Ӏалашдан.

Арахьара гӀалин пен чоьхьарчу жима бара локхаллехь а, шораллехь а. Арахьарчу пенан 96 бӀаьвнах итт чухула дехьа волуш яра, царех коьртаниш лорура Дешийн кевнаш — тардина иштта цӀе йолчу Киевера а, Владимирера а кевнех. И кевнаш дара Феодосий I-ра волуш кхаа шагатӀулгах йина триумфан тӀе тӀоман аллегорин Толаман таж тиллина нартол йолуш.

Иштта новкъарло йора пенашна тӀелетачарна Византин флото, иза бахьнехь Константинополан дуккха а бина гуо аьтту боцуш дӀахийцира, амма 1204 шарахь ДоьаззалгӀа жӀарийн лелабахарехь гӀала дӀалецира, жӀарашлелочеран кеманаш Дешийн маӀан чулелхар бахьнехь, ткъа салташа мостагӀчун Ӏаткъам бахьнехь пенаш дӀаделира. 

Пенан уггар гӀийла дакъа дара хин тогӀен чуьра 1250 метр деха Юккъера пенаш. Нийсса оцу меттиган тӀелетта Мехьмед II-гӀа 1453 шарахь Константинополан гуо лаьцначу хенахь. Доккхаха долу дакъа цуьнан къапалгаш хилира, амма иза сиххха юхабоьттира ВорхӀ бӀевнан гӀап цӀе тиллина,  XIX бӀешо кхаччалц латтийра тешамечу хьолехь. Ткъа янычараш чубевлла меттигехь хӀоттийна иэсан хьаьрк.

Истамбул йоккха мел хуьлу Феодосийн пенаш дохо долийра, дукхах дерг XIX бӀешо чекхдолуш, XX бӀешо долалуш. 1980-гӀа шерашкахь ЮНЕСКОс ахча делира пенаш юхадайта хьалха хиллачу кепара, амма меттахӀоттор дикка ледара дара, хӀунда аьлчи, керла доьттина пенаш алсама дохийна ширачел дукха хан йоццуш мохкбегабаро.

## Хьажа иштта
* ВорхӀ бӀаьвнан гӀап
* Аврелианан пен

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:Константинополан гӀишлош
Категори:Византийн тӀеман архитектура
Категори:Галин пенаш
Категори:Турцин гӀопаш
Категори:V бӀешарахь йоьттина гӀишлош
Дерригдуьненан тӀаьхьалонан де

**Иэсийн а, историн меттигийн а дуьненайукъара де** (**Дерригдуьненан тӀаьхьалонан де**) даздо 18 апрелехь. Йукъадаьккхина 1983 шарахь ЮНЕСКОс йукъараллин дерригдуьненан оьздангаллин тӀаьхьало ларйаран а, Ӏалашйаран а белхан тӀе терго йахийта Ӏалашо йолуш кхоьллинчу, Иэсаш а, хаза меттигаш а Ӏалашъяран Дуьненайукъара кхеташон Ассамблейс (ИКОМОС). Дуьххьара, пачхьалкхашна йукъарчу тӀегӀанехь, иэсийн а, историн меттигийн а де даздира 1984 шеран 18 апрелехь.

Дерригдуьненан тӀаьхьалонан де даздаран гуран чохь дӀахьо оьздангаллин тӀаьхьало ларйаран а, Ӏалашйаран белхан конференцеш, а кхин белхаш а. Цхьайолу музейшка оцу дийнахь (иштта Дуьненайукъара музейн де) хьажа мега чувахаран билет а доцуш, мехаза. Иштта хьовсархой хила таро йу, вукха деношкахь дукха хьолахь къевлина хуьлуш йолчу, архитектурин комплексашкахь а, историн гӀишлошкахь а.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Международный день памятников и исторических мест
* International Day for Monuments and Sites 2008 на сайте ICOMOS 

Категори:ЮНЕСКОн дуьненайукъара денош
Категори:18 апрелан Ӏиданаш
Категори:Ӏиданаш абатца
Категори:Иэсаш
Гихойн Таймасха

**Гихойн Тайма́сха (Тамасха́н Мо́лова)** — ГихтӀа йуьртахь йина, нохчийн баьчча, тобанан баьчча, Кавказан тӀеман декъахо.

## Биографи
Гихойн Таймасха иттех шарахь тӀом латтийна паччахьан эскаран дуьхьала, тобанан баьчча хилла. 1840 шарахь цуо Валарг хи тӀаьхь тӀом бина.

Инарла-лейтенантан Галафеев Аполлонан хаамца, 1842 шеран 15 февралехь Йоккха Яндаре уллехь тӀом хилла коьртехь подполковник Сулимовский волу паччахьан тобанна а, коьртехь Имам Шемалан наиб Ахьбердил Мухьаммад волу нохчийн тобанна а йукъахь. Оьрсийн эскаран агӀор тӀом беш хилла гӀалгӀайн рогӀера милицин тоба. Лецначарна йукъахь 23 нохчи а, Гихойн Таймасха а хилла (Ошаев Халида шеконе буьллу йийсархойн барам. Цуьнан хаамашца йийсаре кхаьчна, Таймасха йоцург, кхин а хала чов йина нохчи). Йийсархой хьовсийра БуритӀе.

Таймасха лацарх хиина императоран Николайн I. Хьалха а цунах лаьцна хезна дера, цуьнан омрица Таймасха йалийра паччахьан гӀала шен къоман духарца, цуо тӀом беш лелош хилла долу. Цунна новкъана делира Петарбухе кхаччалц а, бедарш эца а ахча. Новкъахь иза ларйеш вара гӀазакхийн урядник Григорьев Фёдор. Урядникан тӀедиллина дара, цунна тӀера бӀаьрг ма баккха, некъ ма хийца, нагахь цомгуш хилахь, гергарчу дарбан цӀийне йига аьлла. Таймасхин совгӀат дина паччахьо цуьнан доьналла бахьана долуш дӀехецна.

Штабан хьаькамо инарла-майоро Коцебус йахдора:

Таймасхас Петарбухехь кхо кӀира даьккхира. 4 октябрехь иза кхачийра Ставрополе, цул тӀаьхьа — Грозни гӀопе. Таймасха йеха ГихтӀа гена йацахь а цӀа иза ца йохуьйтура. Иза дехарца йистхилира, оцу дехарехь бахара император-аьзнис йелла дешин зӀе йухайелла, хазни чура цуьнан мах схьаэца лаьа шена аьлла. Оцу лаамо меттах бехира кавказан хьакамаш, иза кхечира паччахье. Императоро омра дира зӀе Таймасхин йита, хазнера цунна 20 туьма ло аьлла. ТӀаьххьара, цунна бакъо йелира ша йинчу йуьрта йухайерза.

## Говзаллехь
* Нохчийн йаздархочо Яхъяев Лечас цунах лаьцна шен жайна йаздина «Гихойн Таймасха» ().
* 2021 шарахь арахецна комикс «Ретроспектр. Таймасха».

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* И. Ю. Алироев. Язык, история и культура вайнахов.
* 

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Кавказан тӀеман декъахой
Категори:ТӀемлой-зударий
Категори:Адамаш:Нохчийчоьнан истори
Садойн-Лам

**Садойн-Лам** — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштехь болу лам, иза бу Шаро-Орга хина аьтту агӀорара йистехь. Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — МахкатӀе.

## Литература
* Очерки истории и государственного устройства чеченцев с древнейших времен, Том 1
## Хьажа иштта
* Садуойн лам

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан лаьмнаш
Сапаров, Ахьмад

**Ахьмад Сапа́ров** () — Кхазакхийн ССРн Чимкентан областан Ленгеран кӀоштан Каланинан цӀарах йолу совхозан коьрта бежаӀу, Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо.

## Билгалдахарш

## Литература
*
Постфикс

**По́стфикс** ( — «тӀетоьхна тӀиехьа», термин кховдина Бодуэном де Куртенэ Ивана) — лингвистикин термин, билгалйоккху дешан ораман тӀаьхьа лаьтта аффикс.

Готтачу маьӀнехь, оьрсийн мотт хьоьхуш ламаст хилла, постфикс меттана кхетайо морфема, чеккхенгахь лаьтта; оьрсийн маттахь иза юхадоьрзу *-ся* а, *-сь* а хандешнашкахь (*держать*'ся***, ''держи'''сь***), ткъа иштта *-то*, *-либо* я *-нибудь* в цӀерметдешнашкахь а, куцдешнашкахь (*кто-*'то***, ''где-'''либо***, *что-*'нибудь***).

Шуьйрачу маьӀнехь постфикс кхетадо орамал тӀаьхьара ''муьлхха'' а аффикс, билгалйоккху кхаа кепара постфикс:

# Бухбуьллу элементаш (масала, ''небо'' → ''неб-'''ес'''-а'') я теманаш (''дел-'''а'''-ть'', ''дел-'''и'''-ть'') — тематикан ораман тӀехьа лаьтта я суффиксан хьалха лаьтта, цӀераш а, хандешнаш а билгалчу тайпана легарш я спряженеш а гойту мукъанаш. Массо а филологаш къаста ца йо оцу тайпана постфиксаш, цхьаболчара уьш суффиксаш юкъатуху. 
# [[Суффикс]]аш — ораман тӀехьа туху, амма нийсса цуна тӀехьа тоха аьлла дац царна тӀаьхьа чеккхенгара йоцу морфемаш, лелайо кепкхолларан а, дошкхолларан а Ӏалашонна, цуьнгахь хуьлу [[деривацин маьӀна]] (''неб-ес-а'' → ''неб-ес-'''н'''-ый'').
# [[Флекси|Флексеш]] (чеккхенаш) — дош кечдо дешан хьастан дакъа доцу [[синтаксис]]ан конструкцин дакъа санна лело, реляцин маьӀна ду (''неб-ес-н-'''ый*** → *неб-ес-н-*'ому***, ''неб-ес-н-'''ая*** кхин дӀа а).

Цхьадолчу меттанашкахь ца хуьлу префиксаш, аьлчи а дош кхуллу цхьаъ кхечунна тӀехӀуттучу постфиксашца. Иштта меттанаш ду, аьр вай, финн-угорийн а, тюркийн а меттанаш. Масала,  — «сан куьйгашна» = 
*кол* — «куьг» + *дор* — дукхаллин терхьера постфикс + *ум* — хьалхара юьхь гойту постфикс + *го* – лург дожаран постфикс.

## Билгалдахарш

Категори:Оьрсийн мотт
Категори:Морфемаш
Категори:Дош кхоллар
ДарӀа

**ДарӀа́** ( — *«гӀап»*; шира алар *ДерӀа́*) — Шеман къилба-малхбузера, Урданан дозан уллора гӀала. ДарӀа мухафазатан административан центр.

## Истори
Шеман ширачех цхьа гӀала. Селевкидийн паччахьалло схьаяккхале гӀала Руман империн яра, цул тӀаьхьа Византийн империн юкъахь.

636 шарахь схьаяьккхина Ӏарбаша; ДарӀа (АзриӀат — VII бӀешеран цӀе) — Йазид бин Абу Суфьян коьртехь волчу бусалба Ӏарбашна, хӀора коьртан тӀера ясакъ такха реза хилла византийн дуьххьалчарех гӀала ю.

1917 шарахь Ӏарбийн гӀаттам болуш ДарӀахь туркойн эскарша йоцачу ханна йийсар вира ингалсан эпсар Ӏарбийн Лоуренс, иза цуо дийцина шен «Хьекъалаллин ворхӀ бӀогӀам» жайнин 80 декъехь.

2011 шеран бӀаьста гӀалахь белира гӀаттам, цуьнан кхерч хилира гӀалин ширачу декъера Ӏумари маьждиг.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный сайт провинции Даръа  

Категори:Шеман гӀаланаш
Валдцелл

**Валдцелл** () — Австрера Лакха Австрин федералан латта тӀиера йукъаралла ().

Рид-им-Иннкрайс гуон йукъайогӀу.  Бахархой 2095 стаг ву (2005 шеран 31 декабрехь). ДӀалоцу 40 км² майда. Официалан код  —  *41234*.

## Политикин хьал
йукъараллин бургомистр — Йохан Йёхтль (АСДП) хаьржина 2003 шарахь харжамашкахь.

йукъараллин кхеташо лаьтта () 25 меттигах.

* АСДП дӀалоцу 13 меттиг.
* АХП дӀалоцу 9 меттиг.
* АПП дӀалоцу 2 меттиг.
* кхин: 1 меттиг.

## Хьажоргаш
* Официальная страница

Категори:Лакха Австрин гІаланаш
Ӏадра (Шема)

**Ӏадра** () — Шеман къилбехьара Димашкъ мухьафазатера гӀала. Димашкъан къилбаседа-малхбалехьа лаьтта. ГӀалахь ду  Хьуджр ибн Ӏади маьждиг.

## МаьӀна
Ӏадра ю Шеман яккхийчех промышленностан гӀала. Промышленностан зонан майда ю 7000 га гергга, кхин тӀе цунахь хьашташна Ӏалашо йолуш ду, ткъа важа промышленностан. Цуьнан йерриг сметан мах АЦШн 570 млн доллар бу. 2008 шарахь яра 90 болхбен фабрика, кхин тӀе 1125 еш яра. ГӀалин чу йохку инвестицеш АЦШн 646 млн доллар яра. 2010 шарахь Ӏадра хилира йоккха промышленностан гӀала. Цигахь Шеман уггар дукха (1952) жигара заводаш а, фабрикаш а яра, Шайх Наджарехьчул кӀеззиг сов. 2010 шарахь губернатор вара Зияд Бадур.

## Истори
Ӏадра лору библехь Закарас хьахийна «Хадрах» гӀала. Ӏадрехь ду масех асхьабийн каш, царна юкъахь Хьуджр ибн Ӏадин а.

2013 шеран декабрехь Ӏадра дӀалаьцнера «ДжабхӀатан-нусрахӀ» а, «ДжабхӀатал-исламийхӀ» а тобанашкара исламан тӀемлоша. ТӀемлоша гӀала дӀалаьцча нах байира. Лецира 200 машаре бахархойха, царех Ӏалавиюнех а, дурузех а 15 стаг, царна юкъахь зудрий а, бераш а дара, байира. Амма, 2014 шеран сентябрехь правительствон эскарша мукъаяьккхира гӀала.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Адра на топографической карте Генштаба

Категори:Шеман гӀаланаш
Линкольнан хӀорд

**Ли́нкольнан хӀорд** — Элсмир а, Гренланди а къилбаседа бердашна йисттера Къилбаседа Шен океанан хӀорд. Малхбузера доза ду Колумби мара (Канада), малхбалехь Морис-Джесуп мара (Гренланди).

Баффинан хӀордаца уьйр йо Нэрсан хидоькъено, ткъа иза, шен рогӀехь, йоккха система ю Робсонан а, Кеннедин а, Смитан а хидоькъех, Холлан а, Кейнан а бассейнех лаьтташ.

ХӀорд карийна 1871 шарахь, хьалхара америкин экспедици полюсан талламхочун Холл Чарльза Френсисан куьйгаллица Къилбаседа полюсе йоьдучу хенахь, цӀе тиллира АЦШн 16-гӀачу президентан Линкольн Аврааман сийна.

## Гидрографи
ХӀордан бердаш тархаш йолуш ду, чӀогӀа декъна фьордаша, царна чу шалам тӀиера шаш. Линкольнан хӀордан майда 38 эзар км², юккъера кӀоргаллин барам 289 м, уггар кӀоргачехь — 592 м. ХӀордан хиш лелар, коьртаниг, малхбален агӀорхьа. ХӀорд къевлина бу, хӀорд тӀекхетар эха дийнахь хуьлу, хи айдаларан барам 0,8 метр гергга бу, цхьайолчу бухташкахь 1,5-2 метр. Ӏай хӀорд гӀорабо, къилбехахь 1,2-2,2 метр стомма хуьлу, къилбаседехь кхин а стомма хуьлу. Аьхка хӀорд кӀезиг бастало, шех цӀена хи долу дакъош кӀезиг хуьлу.

## Билгалдахарш

Категори:Къилбаседа Шен океанан хӀордаш
Категори:Къилбаседа Америкин географи
Категори:Гренландин географи
Категори:Канадан хӀордаш
Линкольн