open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зударий исламехь

**Зударий исламехь** — бусалбанийн йукъараллехь зударийн хьал таллар, ткъа кхин зударийн социалан институташца йолу йукъаметтигаш лелон низамийн а, бакъонийн а система. Зударийн хьал исламехь — ламаст хилла йемалийн меттиг йу бусалбанийн йукъараллин социалан хӀоттаман.

ШариӀато (исламан бакъо) гойту ладаме башхаллаш божарийн а, зударийн бакъонашкахь а, декхарашкахь а. Башхаллаш го зуда йалорехь, йитарехь, юрисдикцин статусехь, духарехь, дешарехь.

## Историн бос

Исламо зудчун хьолан бен Ӏаткъаман мах хадабале хьалха хьажа веза исламал хьалхарчу Ӏаьрбийчохь хилла зударийн статусе. Исламал хьалхарчу Ӏаьрбийчохь зударийн хьал гӀоле хиларе сатийса мегар долуш хилла. Хаамаш бу дайш-наноша шайн къоьлла бахьнехь керла дуьнен тӀе девлла зудабераш дойуш хиларх.

Исламо хийцина Ӏаьрбийн йукъараллин структура, хийцина гендеран ролаш. Профессор Монтгомери Уильяман талламашца, исламо тодина зударийн хьал, бакъонаш йелла царна. Цхьаболчу талламхоша кхин тӀе чӀагӀдо, зударийн, исламаца, алсама бакъонаш хилла, XX бӀешо кхачале малхбуза мехкашкахь хиллачулла а. Масала, французийн бакъонаша зударийн бакъонашна тоьхна доза дӀа ца даьккхина 1965 шарахь бен. Ной Фильдмана, Гарвардан университетан бакъонийн профессоро билгала доккху:

Оксфордан дошамо гойту йукъара зударийн хьал ислам йукъадаьллачул тӀаьхьа тодалар, цуо билгалдоккху зударийн буьззина мах хилар.

Исламаца зуда йалор «барт» бар санна ду, зудчун лаамца хилар декхарийлахь ду. Зударшна бакъо кхаьчна дайх бисина бахамна, хьалха, ислам даржале, ирс кхочура гергарчу божаршна. Аннемари Шиммела боху, «исламал хьалхарчу муьре хьаьжчи, исламан законашца зударийн хьал хийцадалар, йоккха прогресс хилла; зудчун бакъо хилла законаца шен бахаман урхалла дан».

Уильям Монтгомерис боху, Мухьаммад пайхамар  шен заманан историн контекстехь зударийн бакъонаш тойина, хаъал тодина церан хьал коьрта бакъонийн гарантеш йелла.

Джон Эспозитос билгалдоккху, «Мухьаммад пайхамар  зударшна бакъонаш а, доьзалан дахарехь, марехь, дешарехь, экономикин уьйранехь аьттонаш а белла. Бакъонаша йукъараллехь зударийн статус айина».

## Исламан зудчун дахаран тайп-тайпана агӀонех долу Сийлахь тексташ

### Гендеран ролаш
Къуръано боху «Боьрша нах Ӏуй бу зударийн, цундела АллахӀа цхьаъ айина вукхалла а, цара шайн бахамера харжар бахьнехь».

Бусалбанийн ламастаца, зуда йерриг куьйгакӀела йу майрачун. Зудчун коьрта роль йуьгу доьзале, тӀаьхье йаре, берашна Ӏуналла даре, ткъа божарийн роль йу доьзална финансийн аьтто барехь. Нагахь зудчун лаам хилахь, цуьнан таро йу деша, болх бан, иштта кхин дӀа а, амма варисан пурбанца.

### Хьиджаб а, маршо а

## Билгалдахарш
Себу (гӀала)

**Себу́** (*Cebú*) — шен барамца йоьалгӀа а, уггаре шира а Филиппинашкара гӀала ю. Себун агломерацин уггаре йоккха гӀала ю. Лаьтта Себу гӀайренан малхбален берда тӀехь, Мактан гӀайренан дуьххьала. Йоккха порт. Бахархой — 866 эз. вахархо (2010).

## Истори
ГӀала 1565 шарахь Лопес де Легаспис 44 шо хьалха Магеллан охьавоьссинчехь йиллина лору. Велла сийлахь новкъахо Себун луларчу гӀайрен тӀехь — Мактанехь. Манила йиллале хьалха ялх шарахь Себу Филиппинашкахь коьрта европин гӀала лаьттира. Оцу шерашкахь йина Сан-Педро гӀап XIX бӀешо чекхдаллалц йисира испанин олаллин бастион къилба Филиппинашкахь. Кхин а Себу гӀайрен тӀехь йолало керсталлин истори Филиппинашкахь. Магеллана хӀоттийна Себухь дечиган жӀар. Оригиналан жӀарах йисинарг чуйоьллина тиндало диттах йинчу кхечу, Ӏаьржа жӀаран. 1595 шарахь кхоьллира университет Сан-Карлос.

## Топономика
ГӀалан цӀе схьаяьлла филиппинийн «sebu» дашах, цуьнан маьӀна дийнатийн мохь ду. Испанхой бахкале дуккха а хьалха Себу яра овхойн эвла, урхаллехь Раджи Хумабон а волуш.

## Дешар

Тахана Себухь итт университет ю.

## Климат

Климат тропикан — йовха а, тӀуьна а, шеран юккъера температуран барам +26,5 °C. Майра октябрь кхаччалц хьоькху къилба-малхбузера муссон «хабакат», ткъа ноябрера апрель кхаччалц — бекъа мехаш «амихан».

## Вежараллин гӀаланаш
*  Бандунг, ХӀиндонези
*  Барселона, Испани
*  Беэр-Шева, Исраил
*  Пусан, Къилба Корей
*  Чула-Виста, АЦШ
*  Гвадалахара, Мексика
*  Харлеммермер, Нидерландаш
*  Сямынь, Цийчоь
*  Гаосюн, Тайвань
*  Кортрейк, Бельги
*  Любляна, Словени
*  Парраматта, Австрали
*  Салинас (Калифорни), АЦШ
*  Сиэтл, АЦШ
*  Петарбух, Росси
*  Вальпараисо, Чили
*  Владимир, Росси
*  Владивосток, Росси
*  Йосу, Къилба Корей

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Официальный сайт Себу 

Категори:Филиппинийн гӀаланаш
Категори:Йукъайевлла 1565 шарахь
Хьалхара май (Ӏида)

**Хьа́лхара май** (*Белхан Ӏида*, *Белхан де*, *БӀастенан а, Белхан а Ӏида*, *Къинхьегамхой бертабахаран дуьненайукъара де)* — даздо дуьненан дукхачу пачхьалкхашкахь а, мехкашкахь а 1 майхь я майн хьалхара оршот дийнахь.

## Билгалдахарш
Лемуан, Пьер

**Пьер Лемуан д’Ибервиль** (;  — , Гавана) — французийн салти, кеман капитан, талламхо, колонин администратор, Сийлахь Людовикан орденан рыцарь, таллузхо, хӀордан талорхо, махлелорхо, Керла Францехь французийн колони Луизиана кхоьллинчех цхьаъ.

## Библиографи
* «Le Moyne d’Iberville», Dictionary of Canadian Biography Online, Univ. of Toronto, Canada, 2009, webpage: bio-ca-940.
* Guy Frégault, *Iberville le conquérant* (Montréal, 1944)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* the ''Catholic Encyclopedia''
*  ''Pierre Le Moyne d’Iberville at the Valiants Memorial''

Категори:Адамаш:Керла Франци
Категори:Францин новкъахой
Категори:ХӀордан талорхой абатца
Категори:Францин хӀордан талорхой
Категори:Можачу хӀоршах белларш
Ерригроссийн пачхьалкхан М. И. Рудомино цӀарах йолу кхечу мехкийн литературин библиотека

**Е́рригросси́йн пачхьа́лкхан М. И. Рудомино́ цӀара́х йолу́ кхе́чу мехки́йн литерату́ран библиоте́ка** *(ВГБИЛ, «Иностранка»)* — кхечу мехкийн литературин тӀехь говзалла йолу федералан библиотека. Кхоьллина 1921 шарахь Неофилологин институтан библиотека санна. Шен цӀе йелла 1990-гӀа шарахь, кхоьллинчу а, хьалхарчу директоран а Рудомино Маргаритин сий дина, цуо болх бина библиотекехь дӀайиллинчу хенара 1973 шеран апрель кхаччалц.

## Истори

## Билгалдахарш
Миссисипи (хи)

**Миссисипи** (, МФА: ; оджибве *misi-ziibi* йа *gichi-ziibi* — «доккха хи») — АЦШ эрк, дуьненан даккхийчех цхьа эрк. Миссисипи — Къилбаседа Америкин даккхийчех эркан система йолу коьрта эрк. Охьадоьду деккъа Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташкахула, хӀетте цуьнан бассейн йаьржа Канадехула а.

Миссисипин хьост лору шовда Николетт-Крик, йа Ӏам Айтаска, цу чу иза кхета. Хьост лаьтта Миннесота штатехь, локхаллехь 530 м хӀордан тӀегӀанал лакхахь. Эрк охьадоьду къилба агӀор, дохаллехь 3370 км кхочу, чекхдолу шуьйрачу дельтица Мексикин айман чохь, иза чекхдолу 10 штатан махкахула, ткъа цуьнан бассейно дӀалоцу 31 штат Тархийн лаьмнаш тӀера ламанан система Аппалачи кхаччалц. Миссисипис боккху кхойтталгӀа меттиг шен дохаллица, ткъа эркан системо Миссисипи-Миссури — кхоалгӀа, иссалгӀа — дуьзина хиларан испискехь. Миссисипи ду дозанийн дакъа йа чекхдолу штаташкахула Миннесота, Висконсин, Айова, Иллинойс, Миссури, Кентукки, Теннесси, Арканзас, Миссисипи, Луизиана.

## Техника
Кхайкхаран сигналаш америкин радиостанцийн, Миссисипин малбалех йолу йолало элпаца **W**, ткъа малбузехьа — элпаца **K**.

## Билгалдахарш


Категори:Мексикин айманчу кхета эркаш
Категори:Айовин эркаш
Категори:Арканзасан эркаш
Категори:Висконсинан эркаш
Категори:Иллинойсан эркаш
Категори:Кентуккин эркаш
Категори:Луизианин эркаш
Категори:Миннесотин эркаш
Категори:Миссисипин эркаш
Категори:Миссурин эркаш
Категори:Теннессин эркаш
1635 шо

## Хиламаш
* 29 январь — Кардинал Ришельес кхуллу Французийн академи.
* 15 март — Людовик XIII-гӀачо шен гоьнца хӀоттайо Мерлезонан балет.
* 30 май — Саксонийн курфюрсто, ткъа цул тӀаьхьа Мекленбурган герцого, Бранденбурган курфюрсто, кхин цхьа могӀа лютеранийн элаша а, гӀаланаша а машар бира императорца.
* 12 сентябрь — Штумсдорфан машар бина Швецин а, Речь Посполитин а юкъахь.

### Билгала терхьаш доцурш
* Май — Франци Ткъе итт шеран тӀеман юкъаяхна. Французийн эскарш тӀом болийна Пиренейхь, Фландрехь, Италехь. Кхоллаелла Францин, Швецин, Голландин, Мантуйн, Савойн, Венецин коалици.
* Плебейн гӀаттам Бордохь а, Перигёхь а.
* Ингалсхойн а, португалхойн а голландхошна дуьхьала барт.
* Ӏусманаш Яманера лахкар.
* Фахьр-ад-дин иэшийна туркоша. Иза йийсар вина Истамбулехь кхелаца вийна. Ливанан урхалча хӀоттийна бану Калбийн корта эмир Ӏалям-ад-дин.
* Лигдан-ханан кӀанта Эчжэс дӀадаьхьира маньчжурашца долу дов, амма цара схьа а лаьцна вийра.
* Хэнанира 13 куьйгалхочун кхеташонан, 72 ахархойн тоба яра. ТӀеийцира дуьхьалонан план. Къилбехахь а, малхбузехь а, къилбаседехь а ларделла, малхбалехь  — тӀелата барт бира. ГӀовттамхойн диках долу дакъош бӀаьччаллехь дара Гао Инсянан, Ли Цзычэнан, Чжан Сяньчжунан.
* Ли Цзычэнан а, Чжан Сяньчжунан а юкъахь барт бац. Ли Цзычэн а, Гао Инсян а Шэньси дӀавахар. Правительствон эскарша аратеттира гӀовттамхойн тобанаш (Чжан Сяньчжунан, Цао Цаон) Хэнанера.
* Гваделупа а, Мартиника а хуьлу французийн колонеш.
Французийн Луизиана

**Луизиана** (; 1682—1762; 1802—1803) — Керла Францин а, Французийн Канадан а шина декъах цхьаъ. XVII—XIX бӀешерашкахь дӀалоцура Къилбаседа Америкера французийн колонийн мехкийн континентан чоьхьара шуьйра массиван къилба дакъа. Къилбаседа декъехь хаъал къаьсташ яра шен климатца, рельефца, бахархошца, оьздангаллийца, экономикица. Ший а дакъа шайна юкъахь вовшахтесна Миссисипис а, Сийлахь-Даккхий Ӏаьмнийн а майдано. Миссисипи эрк а, иштта цуьнан даккхий геннаш а хилла Французийн Луизианин ладаме некъаш. Мехкан хийцамаш хилира, тӀаьххьара АЦШн йохкалца, Луизиана эцар аьлла цӀе тиллина мазбарехь. Цуьнан йисттера къилба дакъа юкъадахара хӀинцалерачу Луизиана штатан.

Категори:Французийн Луизиана
Иег-чӀож

**Иег-чӀож** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштан дӀатесна эвла йу.

ДаьттагӀа эвлан 4 км къилбехьа лаьтташ йу.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Дуьненайукъара акушеркин де

**Дуьне́найукъара [[Акушерка|акуше́ркин]] де** — дуьненайукъара де, даздо хӀора шарахь 5 майхь.
__TOC__

## Истори
Акушеркин де дӀадахьаран ойла дагатесира Дуьненайукъара акушеркийн конференцехь 1987 шарахь Нидерландашкахь. ХӀора шарахь дӀакхехьа долийра 1992 шарахь дуьйна, тахана даздо 50 сов махкахь, царна  йукъахь Росси а, Беларусь а.

## Ойла

Дуьненайукъара акушеркин де — иза бахьна ду хӀора акушеркин оцу белхаца боьзна массарех ойла ян, дӀатаса керла уьйранаш, дерриг дуьненна а акушеркаш дийриг довзийтархьама.
2015 шо кхачале Дуьненайукъара акушеркийн конфедерацис даздора и де девизца «Тахана дуьненна акушеркаш чӀогӀа оьшу, хьалха ца эшшанчу кепара», иза акушеркаш алсама безар довзуьйту кампанин дакъа дара.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* International Day of the Midwife 
* International Midwives Day

Категори:5 май
Категори:Дуьненайукъара денош
Категори:Медицинан Ӏиданаш
Категори:1992 шарахь дуьйна, хӀора шарахь дӀахьо мероприятеш
Категори:5 майра Ӏиданаш
Эрмалойн абат

**Э́рмалойн а́бат** — эрмалойн меттан озан йоза, кхоьллина 405—406 шерашкахь Ӏилманчо а, мозгӀаро а Маштоц Месропа, юьзина XI бӀешарахь керлачу эрмалоша лелочу шина элпаца (Օ а, Ֆ а).

1600 шеран сов дохаллехь Эрмалойн абат ю хийцам боцуш ала мегар долуш.

## Абат

 а,  а лиер.

### Таблицин билгалдаккхар
ТӀеяздаран «h» () кхузахь билгалдоккху эшарпхенаш; апострофо () билгалдоху эйективан мукъазнаш.

# Дешан юьххьехь — *ye* , кхечу меттигашкахь — *e* . ХӀунда аьлчи, *y*  дужу дешнаш цхьаьнатоьхча, масала, եղբայր (*ełbayr*,  «ваша», амма մորեղբայր (*morełbayr*,  «ненан ваша»).
#  тӀаьхьа լ элпан цӀе йоккхк .
# Ламастан нийса яздарехь бен дац дешан юьххьехь я морфемаш.
# Юьхьанцара хьолехь — *vo* , кхечу меттигашкахь — *o* . Аз  дужу дешнаш цхьаьнатоьхча, масала, որդի (*ordi*,  «кӀант», амма քեռորդի (*k‘eṙordi*,  «ненан вешин кӀант»).
# Хийцамаш бинчу абатехь տ элпан цӀе йоккху .
# Практикехь беккъа Иранера эрмалоша бен ца олу ; Эрмалойчоьнан Республикера малхбален эрмалойн грабар маттахь  (ր) хилла .
# Хийцина орфографехь и элп хийцина элпашна , ткъа доьшу .
# Дукха хьолахь доьшу , амма цхьацца юкъарадахарш хуьлу. Грабар маттахь աւ, нагахь цунна тӀаьхьа мукъаза элп дагӀахь, доьшу , масала, աւր (*awr*, , «де»). Юккъерачу бӀешерашкахь и дош олура , XIII бӀешарахь дуьйна яздо օր (*ōr*). ու элпаш цхьаьнадалорах  (юьхьанца дуьйна доьшу  я ) хилла ; իւ (*iw*) элпаш цхьаьнадалор доьшу  (Эрмалойн ССРн нийса яздаран хийцамаша իւ хийцира յու).
# Хийцинчу абатехь փ элпан цӀе йоьшу .

### Мукъазниш

Таханлера дукхаха долчу хӀиндаевропан меттанех къаьсташ (мукъаза аьзнаш шишша хуьлу: *зевне* — *къора*), эрмалойн маттахь ишттачу пхеа шишша долчу элпашна тӀекхета кхоалгӀа аз — *къора [[Эшарпхенаш|эшарпхенийн]]*.

Иштта, 15 мукъазчара кхуллу кхолха парадигма:

И парадигма хаар ладаме ду цхьадолчу меттан геннийн литературин меттаца йолчу уьйранех кхета, ткъа иштта малхбален-эрмалойн литературин маттера малхбуза-эрмалойн литературин матте дехьаволуш.

## Билгалдахарш
Червленни-Узлови (маьӀнаш)

**Червлённи-Узлови**:

* Червлённи-Узлови — Нохчийн Республикин Шелковскан кӀоштан гӀала.
* Червлённи-Узлови — Къилбаседа-Кавказан цӀерпоштнекъан Соьлжа-ГӀалин регионан шед болу цӀерпоштнекъан станци.
Медицинин йишийн дуьненайукъара де

**Медицинин йишийн дуьненайукъара де** () — даздо хӀора шарахь 12 майхь.  ДӀахьо Медицинин йижарийн дуьненайукъара кхеташон (ICN) эгидин куьйгакӀела. 

Дуьххьара Медицинин йижрийн де даздан дагадар кхайкхийра 1953 шарахь, амма и де даздан долийна 1965 шарахь дуьйна. 1974 шарахь ICN сацам бира Медицинин йишийн дуьненайукъара де даздан 12 майхь, Флоренс Найтингейл йинчу дийнахь, иза ю къинхетаме деган йижарийн гӀуллакх кхоьллинчех цхьаъ.

ХӀора шарахь оцу денна Медицинин йижарийн кхеташоно кечйо хаамийн материалаш, кхайкхайо тематика а, лозунг а хин долчу Ӏидан.

## Йоккха Британи
Йоккха Британехь Медицинин йишийн дуьненайукъара де даздо 21 майхь — мехкан набахтин системан реформатор йолу Э. Фрай йинчу дийнахь.

## ХӀора шеран теманаш
Медицинин йишийн дуьненайукъара дийнан хӀора шеран теманаш:
* 2014 шо — «Медицинин йижарий: хийцамаш бен ницкъ — могашалла тояран дахаран ладаме ресурс».
* 2013 шо — «Хадар иэшор: Эзар шераш кхиаран Ӏалашонаш. 8,7,6,5,4,3,2,1».
* 2012 шо — «Хадар иэшор: от научных данных к доказательной сестринской практике».
* 2011 шо — «Хадар дацдар: тӀекхочийла а, ницсалла а айар».
* 2010 шо — «Йукъараллин дика гӀо деш, медицинин йижарий хьалха бу гӀо дар тӀаьхь хенара цомгашчарна».
* 2009 шо — «Йукъараллин гӀуллакхехь говзалла латто: медицинин йижарий керлачун авангардехь бу».
* 2008 шо — «Йукъараллин гӀуллакхехь говзалла латтош, медицинин йижарий хьалха бу могашалла Ӏалашъяран хьалхарчу декъехь».

## Билгалдахарш
Бадаани

**Бадаани** () — Гуьржийчоьнан Мцхета-Мтианетин Тианетин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 8 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Тианетин муниципалитетан нах беха меттигаш
1764 шо

## Хиламаш
* 8 март — Екатерина II-гӀачо арахецна килсан латтанашна секуляризаци ярах омар, килсан ахархойх 2 млн гергга стаг дехьавелла Экономин коллеге. Хьалха хилла килсан ахархойх ала долийна Экономин ахархой.
* 24 март — Австрин урхалчо эрцгерцог-аьзни Мария Терезияс арахецна ГабсбурггӀеран дерриг дайх дисина латтанаш тӀе, Тироль йоцче, кхечу мехкийн сурсаташ чударан бехкамах декрет.
* Малороссехь гетманалла дӀаяккхар.
* Къилба Италехь ялта гӀуо хилла. Ахархой а, гӀалахой а карзахбевлла.
* 1764—1795 — Польшин паччахь Станислав II-гӀа Август ву.

* Польшера Конвокацин сейм. «Либерум вето» бехкам хӀоттор а, кхин цхьа могӀа хийцамаш.
* «Дженни» урчакх яр.
* Екатерина II-гӀачо эцна Европехь 250 сурт, царех бух хилира Петарбухера Эрмитажан.
* 1763—1766 — Немцойн колонисташ массашкахь Россех а, Саратовн ИйдалтӀие а кхалхар.
* 22 октябрь — Ингалсхоша Буксарехь хӀаллак бина бенгалин навабан  а, Аудан навабан Шуджа ад-Даулан а, овхӀанхойн а цхьаьнатоьхна ницкъ. Аудан навабан дийзира компаница къабалан «субсидиаран барт» тӀехь куьг йаздан.
* Ноябрь — Французийн паччахьан омаро бакъдира иезуитийн орден дӀасахецар.
* 1764—1765 — ахархойн гӀаттам Кодзукэ, Симоцукэ, Мусаси провинцешкахь (Япони).
* Ингалсан парламенто дихкина колонешкахь кехатан ахча арахецар.

## Ӏилма

## Музыка

## Бина
*Хьажа иштта: [[:Категори:Бинарш 1764 шарахь]]*
* 8 апрель — Резанов Николай Петрович, оьрсийн пачхьалкхан гӀуллакххо, Петарбухан Ӏилманийн Академин сийлахь декъашхо, Россин-америкин компани кхоьллинчех цхьаъ (велла 1807).
* 18 апрель — Долгоруков Иван Михайлович (*Долгорукий*), эла, оьрсийн пачхьалкхан гӀуллакххо, поэт, драматург (велла 1823).
* 7 июнь — Ланг Карл Генрих, немцойн историк (велла 1835).
* 19 июнь — Артигас Хосе Хервасио, Уругвайн къоман турпалхо, лору *«уругвайн къоман да»* санна.
* 27 июнь — Соколов Павел Петрович, оьрсийн скульптор (велла 1835).
* 28 август — Шенье Мари-Жозеф, французийн драматург, поэт, публицист (велла 1811).
* 12 сентябрь — де Жуи Виктор-Жозеф Этьен, французийн йаздархо, драматург (велла 1846).
* 7 декабрь — Перрен Клод-Виктор, Францин маршал, герцог Беллунан
* 31 декабрь — Гидаль Максимен-Жозеф Эммануэль (1764—1812) — Наполеонан тӀемийн муьран французийн инарла (велла 1812).

## Белла
*Хьажа иштта: [[:Категори:Белларш 1764 шарахь]]*
* 16 июль Иван VI — 1740 – 1741 шерашкара Россин император.
* 4 ноябрь — Черчилль, Чарльз — ингалсан поэт а, емалча а (вина 1732).
* Ноябрь — Челюскин Семён — оьрсийн полюсан хӀордахо.

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш
Ӏарамийн абат

**Ӏа́рамийн йо́за** — фонетикан йозанан консонантан система, кхиина Финикийн йозанах.

## Истори
Ӏарамийн йоза, иштта финикийн йозанах кхиина йолу грекийчуьнга терра, дижира Малхбален абатийн Ӏарамийн генна бух тӀе — Малхбузен абатийн бух хилла грекийн абат санна. Ӏарамийн йозано шен хьаьркаш тохарца а, матрес лекционисца а кхоьллира цхьа могӀа ладаме абаташ Гергарчу Малхбалера а, Къилбаседа Африкера а, Азера а, царна йукъахь йу Ӏаьрбийн а, хӀинцалера жуьгтийн а абаташ, ткъа иштта тайп-тайпана ХӀиндин йозанаш а (брахми а, кхин дӀа деванагари а), царех схьайевлла Къилба-Малхбузен а, Йуккъера Азин а (царна йукъахь тайн а, монголийн а йозанаш) абаташ.

Ӏарамийн йоза даьржина хилар доьзна ду, Ӏарамийн мотт а, йоза а вайн эрал хьалхара VIII бӀешеран чеккхенгара дуьйна Гергарчу Малхбалехь дуьненайукъара кехаташ йаздаран а, мотт бийцаран а гӀирс хилар бахьнехь, АхеменидгӀара мехкаш дохучу хенахь ГӀажарийн империн дипломатин меттан а, йозанан а статус йелла.

Ӏарамийн мотт буьйцучу хьолехь йара деланийн культаш; хӀинца а йолу мандейгӀеран динан сектийн (хӀинцалера Иран а, Ӏиракъ а; масех бӀе мандей веха кхин а АЦШ а, Австралехь а) дисина деза жайнаш, уьш йаздина Ӏарамийн меттан мандейн меттадекъаца, и меттадакъа леладо динан гӀуллакхехь а, ткъа цуьнан уггаре тӀаьхьара кеп, цхьацца хаамашца, лелайо вовшашца къамел деш 1 эз. гергга стага Ӏиракъехь; кхин иранан мандейш буьйцу гӀажарийн мотт, ткъа Ӏиракъанчара — Ӏаьрбийн.

VII бӀешарахь Ӏаьрбаша мехкаш а даьхна, халифат кхоьллинчул тӀаьхьа шеман-Ӏарамийн меттадекъаш аратеттира Ӏаьрбийн матто; амма и процесс йеха а йара, дукхаха ерг чекх ца йелира XV бӀешарахь бен. Ӏарамийн меттан тахана долу тӀаьхьенан меттанаш, ассирийн а, мандейн а меттадакъа доцуш, Шеман масех эвлан лиер ду (хьажа МаӀалула, Соййидная), цигахь веха масех эзар стаг, дукхаха берш керстанаш.

Шеман-Ӏарамийн литература чӀогӀа шуьйра йу, доккха историн маьӀна долуш а йу: йуккъера бӀешерийн исламан ойлан къегина мур хилира шен заманахь ширагрекийн философийн, дукхаха дерг Аристотелан Ӏарамийн матте, тӀаьхьа Ӏаьрбийн матте гочдар бахьнехь.

## Абат

Ӏарамийн меттан империн абат.

## Хьажа кхин а
* Ӏарамийн меттанаш
* Финикийн йоза
* Йозан истори

## Хьажоргаш
* Aramaic language and alphabet

Категори:Консонантан йозанаш
Категори:Семийн меттанийн йозанаш
Категори:Семех девлла йозанаш
Нова, Жуан да

**Жуан да Нова** (, хӀинца  — Шоан де Новоа,  — Хуан де Нова; 1460 — 1509) — галисихойх схьаваьлла Португалин хӀордахо, Баккхий географин белламийн муьран гӀараваьлла векал.

## Биографи
Вина Галисин областан Оренсе гуон Маседа эвлахь (Испани) 1460 шарахь гергга. Хуан бер долуш, испанин Галисехь дов хилира, девза Вежарийн тӀемаш (я Ирмандиньо) цӀарца, цундела доьзало дӀахьажийра иза маьршачу Португале. Цигахь иза португалин тажан тӀеман гӀуллакхе хӀоьттира. Къилбаседа Афикехь тӀемехь дакъа лацарна 1497 шарахь Нован Лиссабонан алкайд (*Alcaide menor de Lisboa*) дарж делира.
Асмаъ

**Асма** — чолха термин.

* Асмаъ бинт Абу Бакр (595—692) — Мухьаммад пайхамаран  сахьаб, хьалхарчу халифан  Абу Бакр ас-Сиддикъан йоӀ.
* Асмаъ бинт Ӏумайс (йелла 660 тӀаьхьа) — Мухьаммад пайхамаран  сахьаб.
* Асмаъ аль-Хусна — АллахӀан цӀарах
* Верхнекурганни (1948 шо кхаччалц Верхни Асма) — ГӀирма Республикера Симферополан кӀоштан эвла
Инженеран гӀуллакх

**Инженеран гIуллакх** (орам   ←  — «кхолламан болх » — «говзаллийн болх»,) Iилманан некъаш юккъар говза кхолламан гIуллакх ду.Цуьн Iалашонаш: нахан дахар атта дан а, тIаккха  Iаламан тIаьхьалонашех адамийгa пайдa эцитар ду.
 
Инженеран гIуллакх масийтта декъе декъа мегар ду: хьекъалийца а, говзалийца а, къинхьегамца цхьан пайден хира йолу хIуман духе тIаьхьа кхиар, цул тIаьхь и хIум кхоллар, юх кхолламан болх берзабин: - цуьнах пайда эцар.

Таханлерчу дийнахь, йаккхи компаниш ю инжеренеран гIуллакхaш лелош. Инженеран гIуллакxаш тайп тайпана хуьлу.

## Тайп-тайпана кхолламан-инженерaн г1уллакхаш

* ГIишлош яран инженери
* Системан инженери
* Финансан инженери
* Автомобилан инженери
Машина

**Машина**, **Чарх** () вовшийн тӀедузаш масийтта вовшахтесна декъех кхоллан механикин гӀирс бу, механикин болам а, болуш энерги а коьчал а, информаци йерзо. Цуьн коьрта Ӏалашо хӀу йу аьлчи: адамийнa цхьана къаьсттана белхо беш болу ницкъ лах бан.
ТӀаккха, хьалха хӀоттйина Ӏалашонга а, чекхдаккха дезаш долу декхарега a хьажна тайп-тайпана машенаш хуьлу.

## Билгалдахарш

Категори:Машина
1430 шо

## Хиламаш
* Кхоьллина Дешийн кхекхан орден
* Совдегархоша КалинниковгӀара туьха даккха долийна Усолкан берда тӀехь. Кхоьллина Соликамск гӀала (Пермийн мохк).
* Кардинал Виссарионан карийна ширагрекийн поэтан Коллуфан «Елена ядор» цӀе йолу поэма. 
* Султан Мурадан туркойн эскарша схьаяьккхина Салоники.
* БӀаьсте — Жанна д’Арк йийсар йина бургундхоша Компьенан гуо лаьцначу хенахь.
* Польшин эскарша схьаяьккхина Малхбуза Подоли.
* Трансильванера ахархойн гӀаттам. Къилбаседа Мажарчуьра гӀаттам.

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1430 шарахь]]*

## Белла

*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1430 шарахь]]*
* 27 октябрь — Витовт (*Витаутас Сийлахьверг*), литван сийлахь эла (вина 1350 шарахь).

## Хьажа иштта
Робот

**Робот** — программин кхачар тӀаьхь дӀахӀоттина чарх йу. Адаммий куьйго шие лаамега а, Ӏалашонга хьаьжжан лелош хила тар ло из-а, ткъа иштта цуьнгахь шие хьекъалла хуьлу арар; адамийгар цхьа хуьлаш гӀо а доцуш цхьа хӀума дан йа цхьа къаьстан болх чeкхбаккха. Роботш адаммий куц долуш кхуллуш хуьлу, ткъа куцан къаьстан терго а ца йeш, цаьрга чекхйаккхалур йoлу функциг (белхег) хьаьжжан кхолланарш йу.
Гиппократ

**Гиппократ** (шира.-грек : ), вина  в. з. к. 460 шаран Кос бохучу гӀайренан тӀаьхь, тӀаккха, велла  в. з. к. 377 шаран Ларисса бохучу гӀалахь. Шийра Желтойчоь гӀараваьлла грекийн лор, цул совнах, филосов а хилла.

«Mедицинaн да» ву аьлла цӀе йaхана, Ӏеламча наха вуйцуш ву из-а, таханлерчу дийнахь.
Цуо кхоьллан гиппократийн ишкола бахьан долуш баккхий хийцамаш а, кхиораш хилла адамийн дарбанан говзаллаьхь. Цул совнах, Гиппократо адамийн дарбанан говзалла (медицина) ша кхаьстан Ӏилма ду аьлла билгал даьккхана кхечу Ӏилманаш йукъара схьа а къастийна.

Цуьнан дахараьхь а, цуьнах лаьцна кӀеззиг хаамаш бу вай заме а кхаьчна, ткъа таханлера медицийнан профессих йоьзна йoлу бакъонаш а, этика a, лоьран декъараш, лоьран лелар муха хила деза билгал йоккху «Гиппократан дуй» кхоллархо иза хилар массо историйн Ӏилманчаша бакъ до.

## Биографи
Историйн Ӏилманчаша бакъ до Гиппократ в. з. к. 460 шарахь Кос боху гӀайренан тӀаьхь вина хилар. Дуьххьара цуьна дахараьхь лаьцна биографийн тептар йазинарг ву Эфесан Соран, и хилла ша а лор.

Цуо дуьйцу: цуьнан де цӀе Гераклид хилла, тӀаккха из-а ша а лор хилла.Эфесан Соранo вайна гучдоккху уьш шай дайшкар дуьйндахь адамийн дарбанан говзаллийн некъ лелош хилар. Иштта, Гиппокрити бераш а лела бина шай дас шайга кховда бина болу- шай дайша лелина некъ.

## Говзалла

Гиппократи дарбанан говзалла къаьстина хилар билгалонаш: Ша тӀе лаьцна лелош болу стеган дарба дан некъ чӀогӀа тидаме а оьцуш хилла цуо. Оц тӀаьхь, хӀора боккхуш болу ког шие низам долуш хилла.

Цамгар кхолла йалар бахьанaш лахар, иштта оц балхан тIаьхь таллам бар. Белхан гIирс леларабаран раж а, тIе деан адамийца хила йизаш йoлу юккъаметтиг а, тIаккха лоьри куьйга пIелгаш тIера маIараийн йахаллe моццул хила йеза бист кхаччалца дуккху хIумнашан тидаме хилла из-а.

Иштта, профессионализм а, къовламе белхан методологи а, оцу белхан документаци а йoлуш хилла. Цундела олу цуьнах Ӏилманчаша «медицинaн да»
Кавказан шад

**«Кавказан шад»** — регионийн интернет-СМИ. керланийн интернет-сайт, Кавказан регионан керланаш юьйцу ингалсан, оьрсийн меттанашкахь. Кхоьллина 2001 шарахь, коьрта редактор - Григорий Шведов.

Келанаш яздо мехкашкара: Абхази, Аджари, Адыгей, Азербайджан, Эрмалойчоь, Аштаркханан область, Волгоградан область, Гуьржийчоь, ДегӀаста, ГӀалгӀайчоь, ГӀебартойн-Балкхаройчоь, ГӀалмакхойчоь, Кхарачой-Чергазийчоь, Краснодаран мохк, Ломан Карабах, Россин Федераци, Ростовн область, СКФО, Къилбаседа ХӀирийчоь, Ставропольан мохк, Нохчийчоь, ЮФО, Къилба ХӀирийчоь, Къилба Кавказ, цул совнах аналитикан материалаш.

## Билгалдахарш

Категори:Рунет
Категори:Россин интернет-СМИ
Категори:Сайташ абатца
Категори:2001 шарахь гучудаьлла сайташ
Чура йагаран мотор

**Мехкадаьтта дагаден мотор**  () йa чура йагаран моторax – олу чура йагаро кхуллуш болу йoвхонан ницкъ механикин ницкье (белхе) берзош болу моторах. Йoгург (мехкадаьтта)  хьаваъица эйина, моторан чура цилиндран чохь кхоллалуш йoлу ийнарг йoгуш хуьлу оцу кепара моторан.

Категори:Чохь дагоран мотор
ТӀаьххьара гаргол

**ТӀа́ьххьара гарго́л** — дешар чекхдоккхучу дешархойн ламастан Ӏида (цхьан а хӀума ца дозу автоматаца болчу ишколан гарголашца). Ишколашкахь тӀаьххьара гарголаш дӀахьо май бутт бовш, дешар чекхдаьллачул тӀаьхьа, ткъа арахецаран экзаменаш йолаяланза а йолуш. ТӀаьххьара гарголо жамӀ до, тӀадам буьллу дукха шерашкара дешаран марафонан шен ерриг Ӏамолашца а, переменашца а, тергаман белхашца а, цӀахь бан луш хиллачу белхашца а.

## Истори
Ӏида йукъадаккха дагадеина советийн педагоган, РСФСР ишколан хьакъдолу хьехархочун Брюховецкий Фёдорна.
ТӀаьххьарчу гарголан лерина дуьххьара Ӏида, дӀадаьхьира 1948 шеран 25 майх Москохахь № 182 (хӀинца № 1388) йолчу ишколехь.

## Ӏиданах лаьцна
ТӀа́ьххьара гарго́л — арахоьцучарна а, хьехархошна а, дай-наношна а лерина доккха ишколан йукъара Ӏида ду. Даздаран церемонин йукъадогӀу хьеший, директор, хьалхара хьехархо, дай-наной бистхилар, хьалхара классера берийн бистхилар, 9-гӀа а, 11-гӀа а классашкара дешархойн баркаллин дош.

### ГӀиллакхаш
ХӀоьттинчу гӀиллакхца зудабераш духу ишколан духар, наггахь — кӀайн коч а, Ӏаьржа юбка а. КӀенташа оцу дийнахь лелайо оьзда костюмаш. Ехачу хенахь даьржина дара советийн муьран ишколан духар кӀайн хьалха уллург а йолуш, амма тӀаьхьарчу хенахь иза арататта долийна таханлерачу кепара духаро. Арахецаран дийнах къаьсташ хӀоьттинчу гӀиллакхца, бедаршна тӀехула кӀенташа а, йоӀарша а аса йоьхку тӀаьхь «Арахоьцург» («Выпускник») йоза долуш, ткъа костюмашна (йоӀаршна — фартукашна тӀе) тӀе наггахь тосу я кегийра гарголаш, я гаргол кепара седарчий.

Даздечу хенахь дукха хьолахь туху гаргол, символица гойтуш болу Ӏамола йолаялар а, чекхъялар а гойту ишколан гаргол. Цу тӀе гаргол туху хьалхарчу классера йоьӀа, иза белаш тӀаьь хьо цхьайтталгӀа классан дешархочо. ЦкъаццӀа арахоьцучара урам тӀе а бовлий стигал хоьцу хӀаваан китташ, ткъа керстачеран махкахь хьалхара ишколан вальс хелхара до.

## Билгалдахарш

## Хьажа кхин а
* Арахецаран суьйре
* Хаарийн де
* ТӀаьххьара гаргол — АЦШ фильм

## Хьажоргаш

* День последнего звонка в Беларуси — советская школьная форма до сих пор в моде.

Категори:Ӏиданаш
Категори:Дешар
Категори:Майн Ӏиданаш
Категори:Ишколан дешар
Винт

**Винт** — хир долу хьостам кеп-кепара деталаш вовшахтаса лелош механикин гIирс бу. Куцана хьокъехь: из-а къаьстан шин декъаха бу: тIоьхлара хир даьккхина чIу а, хир долу хьостаман (винтан) корта.

## Литература
* ГОСТ 27017-86 *Изделия крепёжные. Термины и определения.*
* 
* 

Категори:Винт
Полимеран биргӀанаш

**Полиме́ран би́ргӀанаш** — полимеран материалах бина цилиндр кепара чухула беса болу, бохалла диаметрал шортта беха болу гӀирс.

Полимеран биргӀанаш лелоран область чӀогӀа шуьйра ю. Полимеран биргӀанаш лелайо бахаман, маларан довха а, шийла а хи лела биргӀааса еш, тоеш, полимер химин агӀора мегаш елахь кхин коча а, газкепара а хӀуманаш лела а. Полимеран биргӀанаш лелайо йогу газ юьллуш, хӀусамаш йохъяран системаш, канализацеш йохкуш, хи дигаран машанаш бохкуш. ТӀаьхьарчу заманахь полимеран биргӀанаш сих-сиха лело яьхна гидротранспортехь. Полимеран биргӀанаш лело тарло электрийн, зӀен, хьесийн-оптикан кабелаш дохкуш а.

Полимер — йукъара цӀе ю. Полимеран биргӀанашна йекъало термопластан а, реактопластан а биргӀанашна.

Полимеран биргӀанаш ян тарло тайп-тайпанчу термопластикан материалех а, церан композицех а, масала: полиэтилен (ПЭ), поливинилхлорид (ПВХ), полипропилен (ПП), полиамид (ПА), полибутилен (ПБ), кхин а. Реактопластех йина биргӀанаш — аьнгалипластикан а, аьнгалихьесийн а, эпоксидан я полиэфиран силамех йинарш.

## Коьрта амалаш

### Габаритан
* Dn Диаметр номиналан — коьрта бараман амал хи-газйилларан биргӀанийн а, уьш вовшахтосу дакъойн а
* Дб (ID) Диаметр билламан чеккхенан — миллиметрашкахь болу чоьхьара диаметран барам я цунна гергадина терахь (16,20,25,32,40,50 мм, кхин дӀа а)
* Д (OD) Арахьара диаметр — миллиметрашкахь болу арахьара диаметран барам я цунна гергадина терахь
* En Пардонан стоммалла
* SDR (Standart Dimension Ratio) — биргӀан стандартан бараман юкъаметтиг, гайта таро ю биргӀан арахьара диаметран юкъаметтиг биргӀан пардонан номиналан стоммаллийн екъна SDR = dn / en. Полимеран биргӀанашна тӀеэцна хӀара барамаш SDR 41; 33; 26; 21; 17,6; 17; 13,6; 11; 9; 7,4; 6

### Массийн
* Цхьаьна йохаллин метран йозалла дукха хьолахь юсту килограммашкахь.
* Луьсталла;

### ЧӀогӀаллийн
* **PN** (Nominal pressure) Номиналан (билламан) Ӏаткъам
* **MRS** (Minimum Required Strength) биргӀа йина материалан минималан чӀогӀаллин хенан йохалла
* **С** — чӀогӀаллин запасан коэффициент (биргӀа йилларан коэффициент), йозуш йолу йилларан хьолех, тӀеоьцу барам: 1,25 — шийла хи луш йолу полиэтиленан биргӀанашна; 2.. 3,15 — йогу газаш луш йолу полиэтиленан биргӀанашна.
* **MOP** (Maximum Operation Pressure) Максимум белхан Ӏаткъам МОР=2 MRS/[C(SDR-1)]
* **SN** ХӀозан чӀогӀалла, кН/м²
* Озийча иэхаран доза, Мпа
* Хедучу хенахь кхечунца юьстина яхъяр, %
* БиргӀанийн йохалла йохйича хийцаялар, %
* БиргӀанийн термоцхьаьнаэшаралла
* Меллаша ятӀар яржарна дуьхьало
* Чехка ятӀар яржарна дуьхьало
* Бужу кира тӀекхетаран дуьхьало

### Температуран
* Температура белхан, максималан, минималан. БиргӀан чухула дӀахьучу хьолан гуттаренна йолу белхан температура дукха къастало 20˚С температурал, температура хийцаялар лара деза проект йеш, хӀунда аьлчи цуо йохоран Ӏаткъам бо биргӀан материалан;

## Полимеран биргӀанийн тайпанаш

### Арахьа хи латторан полиэтиленан биргӀанаш
Дозанхойн де

**До́занхойн де** — ССРС ПКХК Дозанан эскаршна йукъахь болчеран говзаллин Ӏида.

Даздо хӀора шарахь 28 майхь. И ламаст тахана а лелайо цхьацца СНГ мехкашкахь.

## Истори
1918 шеран 28 майхь ССРС халкъан комиссарийн советан декретаца кхоьллира РСФСР Дозанан ха. Оццу хенахь кхоьллира Дозанан хен коьрта урхалла, цунна йукъа бахара хьалха хиллачу Россин империн дозанаш лардечу Дозанан хен шайолу корпусан урхаллин берриг эпсарш. Оцу структурийн когаметтаерг хилира, 1993 шеран 30 декабрехь Россин Федерацин Президентан омарца кхоьллина, Россин Федералан дозанан гӀуллакх (РФ ФДГӀ). Кхин а хьалха цуо лелайора Советийн Социалистийн Республикийн Союзан Пачхьалкхан кхерамазаллин комитетан Дозанан эскарш (ССРС ПКХК ДГӀ) цӀе. 2003 шеран майхь дуьйна Россин ФДГӀ дехьадаьлла ФКХГӀ кара. ХӀинца цунах олу «Россин Федерацин федералан гӀуллакхан дозанан гӀуллакх».

Ша даздар хьажийна ду дозанан эскарийн тӀеман ницкъ гайта, ткъа иштта махкан хьалха хӀорд тӀаьхь а, латта тӀехь а тӀемлойн декхар кхочуш деш болчу эпсарийн, салтийн, матросийн тӀеман майралла айа.

Дозанхойн дийнахь дохку зезагаш, кочарш ца вевза салтийчун каш, мохк ларбинчеран лерам беш.

## Дозанхойн де советийн хиллачу аренашкахь

ССРС йукъахь хилла цхьа могӀа республикаш шеш маьрша евллачул тӀаьхьа а дитина, даз а до и Ӏида, контекст къоманчун герга далийна. Иштта, Белоруссехь, ГӀиргӀазойчоьхь, Таджикистанехь «*Дозанхойн де*» даздо 28 майхь, Россин Федерацехь санна.

Украинехь Дозанхойн де даздо 30 апрелехь, 2018 шарахь дуьйна.

Туркменистанехь Дозанхойн де даздо 11 августехь, хӀунда аьлча оцу дийнахь 1992 шарахь кхоьллина Туркменистанан Пачхьалкхан дозанан гӀуллакх.

## Билгалдахарш
Аир

**Аи́р:**

Географи.
* Аир — Африкера акъари.
* Аир — Кхазакхстанера Ӏам.
* Аир — Россера эрк, охьадоьду Свердловскан областехула, Башкортостанан Республикехула, Челябинскан областехула.
Аббревиатура.
* АИР — А. С. Яковлевн кеманийн доьзал.
* АИР — Тунисан а, Ливийн а йукъара Ӏаьрбийн Исламан Республикин чекхъяккханза проект.
* АИР — артиллерин гӀирсан таллам.
Мохкбовзар

**Мохкбовзар** — муьлхачу цхьана мехкан Ӏалам, бахархойн, юьртабахан, истори, культура.

## Билгалдахарш

Категори:Мохкбовзар
2019 шо

## Оцу шарахь хилларг
*...

## Оцу шарахь белларш
* Жумалаева, Лула Изнауровна  (1960 шеран 18 февраль — 2019 шеран 28 апрель) — нохчийн йаздархо, поэтесса, публицист, гочдархо;
* Чергизбиев, Зайнди Магомедович  (1937 шеран 23 апрель — 2019 шеран 6 май) — нохчийн композитор, музыкант.
Агванийн абат

**Агванийн абат** (я **[[Кавказан Албани]]н йоза**) — хӀинцалера Азербайджанан а, Къилба ДегӀастаан мохк тӀехь хилла, йуккъера бӀешерийн Малбален Чоьхьара Кавказан пачхьалкхан Кавказан Албанин йоза. Абат карийна 1937 шарахь XV бӀешеран эрмалойн куьйга йаздина тептар йукъахь, йозан шифр дӀадиллина тӀаьхьуо карийначу хьостийн бух тӀехь, зорба тоьхна 2009 шарахь. Агванийн маттах схьабаьлла лору нахийн-дегӀастанан меттанийн лезгийн бухаратобанера хӀинцалера удинийн мотт.

## Историн очерк

Албанин бевза цхьаъ бен боцу мотт бу агванийн мотт, кхин цӀе «гаргарийн».

V бӀешеран эрмалой хронисто, «Маштоцан дахар» авторо Корюна, хаам бо, Агванийн абат йина хилла (йа йуха йина) эрмалой серлончо а, диндархохочо а Месроп Маштоца епископ Ананийн а, гочдархочун Вениаминан а гӀоьнца 420-гӀа шераш долалуш, и мохк керста бинчул тӀаьхьа. Корюна йаздо:

Иштта хаам бу кхин тӀаьхьарчу историкан Мовсес Хоренацин а, «Албанин историн» авторан Мовсес Каганкатваци а гаргарийн меттан амалца, амма огӀа историкашна (А. Г. Шанидзе, К. П. Паткановс) хета, тӀаьхьарчу хьостан и фрагмент эцна Хоренацигара.

Месропом Маштоца албанийн абат кхоллар бух болуш ца хилар ца карадо эрмалойн доцучу хьосташкахь.

## Билгалдахарш
Ӏадлани ВоӀ Рамзан

**Ӏадлани ВоӀ Рамзан** – нохчийн бригадан инарла, 1999—2001 шаршкахь хилла Малхбузе фронтан баьчча. Тайпан вара Гендаргно.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан истори
Категори:Кавказан истори
1474 шо

## Хиламаш
* 20 май - Москохахь мохкбегор. Йохийна йина йаланза йолу Кремлера Успенски килс, тӀаккха килс йуха йан Ӏалашонца кхайкхира италин пхьар Фьорованти.
* Дуьйладелла Бургундин тӀемаш.
* Куьг йаздина Утрехтан барт кӀелахь.
* 1474—1477 — Бургундин тӀемаш Швейцарехь а, ЛугӀенехь а (Францис гӀолоцуш долу) Карл Майрачун дуьхьала.
* 1474—1504 — Кастилин а, Леонан а паччахь-аьзни Изабелла.
* Мехьмед II-гӀачун эскар Молдавин чудахар.
* БӀаьсте-аьхке — Афанасий Никитин Иранехь. Гуьйре — Афанасий Никитин Кафехь.
* «Пачхьалкхан урхаллин доккха низам» Корейхь.

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1474 шарахь]]*
* Поэт Ариосто Лудовико.

## Белла
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1474 шарахь]]*
* 14 май — Исидор Ростовн, лартӀахь воцург, ростовн Ӏаламаташ дийриг, схьавалар Германера.

## Хьажа кхин а
Москохан Кремль

**Моско́хан Кремль** — Москох юккъера гӀап а, цуьнан шира дакъа а, коьрта йукъараллин-политикин а, историн-исбаьхьаллин а гӀалан комплекс, Россин Федерацин Президентан официалан резиденци.

## Билгалдахарш
Таксим (стадион)

**Таксим** хилла Истамбулера дуьххьарлера футболан стадион. Истамалан йерриг футболан клубийн цӀера арена йара: «Галатасарайн», «Фенербахчен», «Бешикташан». Чухоара 8 000 стаг гергга.

## Истори
Стадион йинера 1921 шарахь гӀалин йуккъехь, Таксим кӀоштахь. Туркойчоьнан гулйина командан дуьххьарлера ловзар хилира Таксим стадион тӀехь Румынин дуьхьала 1923 шеран 26 октябрехь.

1940 шарахь вовшахйаьккхира, Таксим куьпан хийцамаш беш, оцу декъа тӀаьхь йира йукъараллин парк.

Категори:Туркойчоьнан стадионаш
Категори:Футболан стадионаш
Категори:Истамалан спортан гӀишлош
Редант Хьалхара

**Редант Хьалхара**  —  Россера, Къилбаседа ХӀирийчоьн БуритӀен йисттера эвла, климатан курортан меттиг.

## Географи
Лаьтта Кавказан Тархийн дукъан кӀажошкахь, 700 м гергга лакхахь, ТӀеман-Гуьржийн новкъан уллехь. Цуьнан латтанаш тӀаьхь йу хьуьнан парк, дукхах долу дитташ баганан долуш, стоьмийн беш а йу. Климат барамера континенталан. Ӏа кӀеда ду; январан температуран йуккъера барам —4°С. Аьхке йовха йу; июлан температуран йуккъера барам — 20°С. Шеран йочанаш 800 мм йу, максимум — майхь-июлехь.

## Санатори
Болхбеш йу санаторисанатореш «Редант» (420 меттиг) а, «Осетия» (326 меттиг) а, уьш лерина йу деган-пхенийн а, нервийн  системан а цамгарш йолучарна. Климатотерапица цхьаьна (кечйина лерина учеш) лелайо дарбанан физкультура, физиотерапи, ваннаш (царна йукъахь баганан, кислородан, хӀордан). Уллехула долу Теркан берда тӀаьхь пляж йина. СадоӀучарна хазахета БуритӀехула, ТӀеман-Гуьржийн новкъахула, ткъа иштта Нальчике, Пятигорске экскурсеш.

## Инфраструктура
Эвлахь цхьа урам ду.
Универсалан ишкол. Редантан йукъарадешаран урхаллех берийн беш а хилла.

## Билгалдахарш

Категори:БуритӀе гӀалин гуон нах беха меттигаш
Категори:ТӀеман-Гуьржийн некъ
Ткъа шо даьллачул тӀаьхьа

**«Ткъа шо да́ьллачул тӀаьхьа»** () — французийн яздархочун Дюма Александран историн-хиламийн роман — «Кхо мушкетёр» романан тӀаьхье, Александр Дюма-ден паччахьан мушкетёрех лаьцна кхаа жайнех шолгӀа жайна.

## Сюжет
Романан сюжет йоьду жимачу Людовик XIV-гӀачун паччахьаллехь, регент паччахь-аьзни Анна Австрийн а йолуш — «Кхо мушкетёран» сурт чекхдаьллачул тӀаьхьа нисса ткъа шо даьлча. Франци урхаллехь ю хьалхарчу министран кардинал Мазаринин. Мехкана бӀаьрга ван ца веза кардинал, Фрондан гӀаттаман герга а бу.

Шовзткъа шере ваьлча эла д’Артаньян, «Кхо мушкетёр» чекхйолуш тӀеман дарже кхача герга волу, деха ткъа шарахь вуьсу паччахьан сира мушкетерийн лейтенант. Цуьнан Сийлалла жеро йисина паччахь-аьзнин дицделира майрачу гасконхочо хьалха дина гӀуллакхаш. Берриш цуьнан доттагӀий-мушкетёраш дукха хан яра гӀуллакхера дӀабевлла, цуьнан дахарера дӀабевлла а, ткъа ша иза — дукха хенахь дуьйна хиллера дика тӀемло, цуо йоькъура нарядаш гӀалан гӀарулашка, сакъоьруш хан йоккхура ша дукха шерашкахь Ӏаш волчу хьешан цӀа долахь долучу жерочуьнца.
Бешикташ (футболан клуб)

**«Бешикта́ш»** () — «Бешикташан» спортан йукъараллин туркойн футболан клуб, база ю Истамалан Бешикташ кӀоштара Босфоран гергарчу Долмабахче гӀалан уллехь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* «Бешикташ» командан сайт
1099 шо

## Хиламаш

* 1099 (?) — АльморавигӀара Тортоса схьаяккхар.
* 1099—1118 — Руман папа Паскаль II (1050 гергга-1118).
* Малхбуза Анатоли Византех схьатохар. Византийн жӀарахойн гӀоьнца аьтту болу Сельджукашкара Жимачу Азин къилбаседа а, малхбуза а, къилба а бердйистера дакъа схьадаккха.
* Май — ЖӀарахой кхочу Палестине.
* 7 июнь — Иерусалиман гуо лацаран юьхьиг.
* 10 июль — Валенсин урхалча Сид валар.
* 15 июль — ЖӀарахоша Иерусалим яккхар (Хьалхара жӀарахойн тӀелатаран жамӀ).
* 12 август — Аскалонера (Аскалонера тӀом) Готфрид Бульонан мисархошна тӀаьхь баьккхина толам. Кхоьллина Иерусалиман паччахьалла. Графалла Триполи кхочу Раймондан Тулузан.
* 1099—1100 — Иерусалиман паччахь ву Готфрид Бульонан (1061 гергга-1100).
* 1099, август — 1104, февраль — Кова шераш (Япон).
* 1099 (?) — Кхоьллина Элан Сийлахь Гробан Орден.
* Вагрера тӀом — дорогобужан элан Давыд Игоревичан а, цуьнан бартхочун половхойн Боняк эскаран тобананан а йукъара тӀом мажархойн паччахьан Кальман Жайнашъяздечун дуьхьала. Мажарой эшна.
* Кхоьллина Галилей олалла

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1099 шарахь]]*
Фарн (Къилбаседа ХӀирийчоь)

**Фарн** — Республика Къилбаседа ХӀирийчоь-Аланин Правобережни кӀоштара эвла. Административан йукъ а, Фарнан йуьртан меттиган цхьаъ бен йоцу нах беха меттиг.

## Истори
Теркан аьрру бердаца, Беслан гӀалан дуьххьала, хин болчу бахархошна латташ делира, царна тӀе ховша буьйлабелира Даргаван, Санибан, Кобанан Ӏинашкахь йолчу тайп-тайпан ломан эвланашкара нах (Даргавсера, Ламардонера, Джимарарера, Какадурера, Фазыкаура, Хынцагера, Канира, Санибара, Кобанера). Дуьххьара охьахевшинчара цӀе елира — Фарн, хӀирийн маттахь маьӀна ду — «шорто»

Дуьххьалерачу бахархошна йукъахь бара лахарчу фамилийн векалш: ЦахиловгӀар, КабоевгӀар, ДзуцевгӀар, БерёзовгӀар, БутаевгӀар, ТокаевгӀар, ДзанаговгӀар, ЦораевгӀар, КокоевгӀар, ФидаровгӀар, ГубиевгӀар, ТаболовгӀар, КаллаговгӀар, АлаговгӀар, АмбаловгӀар, БигаевгӀар, АлбеговгӀар, ПлаевгӀар, ПуховгӀар, ЦириховгӀар, ДжимиевгӀар, БайматовгӀар, КастуевгӀар, ДудиевгӀар, БлиевгӀар, АрчеговгӀар, ДауровгӀар, СасиевгӀар, ТатраевгӀар, ДзахсоровгӀар, ХудиевгӀар, ХабаевгӀар, ДегоевгӀар, ЦараховгӀар. Охьаховшар хенан йохалла цхьаьна эшшара хилира.

## Бахархой

## Архитектурин иэсаш
* 1942 шарахь кхелхина советийн тӀемлойн йукъара каш (ишколан кертахь)
* Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь кхелхинчу юьртахойн мемориал (эвлан къилба йистехь)

## Билгалдахарш

Категори:Правобережни кӀоштан нах беха меттигаш
Инёню (стадион)

«**Инёню́**» () — Истамбул гӀалара стадион, 1947—2013 шерашкахь хилла футболан клубан «Бешикташан» цӀеран арена. Лаьтта Истамбулан европин декъехь. Стадионан гӀовгӀан тӀегӀан рекорд ю Европин стадионашна юкъахь — 132 дБ, иза йира «Ливерпуль» командан дуьхьалчу матчехь. Стадионан трибунаш тӀиера гуора Долмабахче гӀала, Босфор, Мехкарийн бӀов. «Инёню» дуьненахь цхьаъ бен йоцу стадион ю, шена тӀиера дуьненан ши дакъа гуш йолу — Европа а, Ази а. 2011 шо долалуш Туркойчоьнан оьздангаллин а, туризман а министро Эртугрул Гюнайс кховдийра стадион гӀалан историн декъера «дехьаяккха», амма чӀогӀа емал вира мехкан футболан юкъаралло.

## Билгалдахарш

Категори:Истамбул
Монте-Агила

**Монте-Агила** () — Чили.
Файл:Bomberos monte aguila.jpg
Файл:Img-estadio.jpg
Файл:Entrada x yumbel.jpg
Файл:Premiacion O.V.V. 2017 (4).jpg
Файл:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (103).jpg
Файл:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (63).jpg
Файл:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (14).jpg
Файл:Carros abandonados mte aguila.jpg


## Билгалдахарш

Категори:Чили
Россин де

**Росси́н де** (2002 шо кхаччалц — **Россин Федерацин пачхьалкхан суверенитетех декларации тӀеэцаран де**) — **[[12 июнь|12 июнехь]]** — Россин Федерацин пачхьалкхан Ӏида. 

Даздо, 1992 шарахь (белхан мукъа де 1991 шарахь дуьйна) дуьйна, хӀора шарахь  РСФСР пачхьалкхан суверенитетех деклараци (1990 шеран 12 июнехь) тӀеэцначу дийнахь.

## Истори
1990 шеран 12 июнехь РСФСР халкъан депутататийн I гуламехь тӀеийцира РСФСР пачхьалкхан суверенитетех деклараци.

## Билгалдахарш
Газгородок

**Газгородок** — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла. ЙукъайогӀу Аьчхкин-Борзен йуьртан меттиган.

## Географи
Эвла лаьтта Теркан аьтту бердаца, Соьлжа-ГӀалан 34 км къилбаседехьа, Аьхкин-Борзен тӀекхетта ала мегар долуш эвлан меттиган центран дуьххьала.

Гергара нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Левобережни, къилбаседехьа — Керла Солкушино, къилбаседа-малхбалехьа — Салт-ГӀала, малхбалехьа — Аьхкин-Борзе, къилба-малхбалехьа — Девкар-Эвла, къилбаседа-малхбузехьа — ЧӀаьнти-Йурт.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Аир (акъари)

**Аир** йа **Азбин** () — Сахьара гӀум-арен къилба декъера Нигеран юккъерачу мехкара акъари. Агадес регионан административан дакъа ду, доккхаха долу дакъа лаьтта департамент Арлин махкахь а, къилба йист чуйоьду департамент Чирозерин махка. Малхбуза Сахьаран ломан йовхонах ца кхоьру хьаннийн экорегионан дакъа ду (). ДӀалоцу 84 000 км² майда, лаьтта 17-гӀа параллелал къилбаседехьа, коьртаниг 500—900 м йукъахь, масех меттехь кхочу 1800—2000 м локхалле. Аир акъари хаза йу шен бен йоцучу геологин кхолламашца, ладаме археологин иэсашца, цара гойту регионан исторел хьалхе.

## Билгалдахарш

Категори:Нигерин лаьмнаш
Категори:Агадес регион
Эмасуле

**Эмасуле** йа **Эмасулиэ** — Нохчийн Республикин Теркан кӀоштан кӀотар йу. Бахархой — 35 стаг. 

Иза йу Лакха Неврен йуьртан меттиган йукъайогӀу кӀотар.

## Географи

Эмасуле лаьтта Лакха Неврен 7 км къилбаседа-малхбузехьа, ЧӀулга-Йуртан 4 км къилба-малхбалехьа, Лаха Неврен малхбузехьа, Теркан аьтту бердаца.

Лулара нах беха меттигаш: къилбаседехь — Алпату йурт, къилбаседа-малхбузехь — Ишоре гӀала, къилбаседа-малхбалехь — Новр-ГӀала а, къилба-малхбалехь — йарташ Лаха Невре, Макан-КӀотар, Минеральни, къилба-малхбузехь — ГӀулоз.

## Истори
Дийцаркахь йиллина цхьаьна гӀумкийчо Хажгириев Эмас, Лакха Неврен масех чаккарма (1,06 км) малхбузехьа йиллина эвла Эмасуле. Цигахь цхьаьна бехара гӀумкий а, нохчий а. Оцу эвлахь вехира XIX бӀешеран йуккъерачу заманахь корнет эла Солтахан Таймазов.

1878 шарахь Чечанара ДадаевгӀар Джаби-Хьаьжа, Къада-молла, Уса, Даша охьахевшина Эмасуле. Церан тӀаьхье хӀинца еха ЧӀулга-Йуртахь.

Оьрсийн даьхнийлелорхошна МазаевгӀарна латта мукъадаккхархьама, 1888 шарахь Теркйисттерачу йарташкахула дӀасабоькъу. Эма Хажгириевн тӀаьхье УмалатовгӀар, ТембулатовгӀар, СалаватовгӀар, ДакиевгӀар хӀинца а беха Ӏелин-Йуртахь.

Советийн Ӏедал тӀедеанчул тӀаьхьа, нохчий махках баьхначул тӀаьхь, кхузахь йиллира хьакхарчий лело ферма, иза латтира 80-гӀа шераш кхаччалц.  И ферма йохийначул тӀаьхьа кхузахь бежний лело буьйлабелира. Иштта даьхний лелон аьтту хиларна кхуза кӀез-кӀезиг адам охьахууш ду хӀусамаш а йугӀуш. ДӀадекъна лаьттан дакъош а ду керла бахархошна.

## Инфраструктура

КӀотаран къилбехьа, Мазалк-Гуьмсе новкъаца, лаьтта заправкин комплекс, цунна йукъайогӀу: бензин а, газ а йутту заправка, чӀургаш тоен вулканизаци, кафе, бильярдан чоь, машенаш йуьлу меттигаш.
 
КӀотарахь ишкол а, берийн беш а йац, бераш автобусца Лакха Неврен ишколе дуьгу.

## Билгалдахарш

Категори:Теркан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏарамийш

**Ӏарамийш** — Ӏаьрбаша мехкаш бахале Шеман, Ӏиракъан, Эрмалойчоьнан махкахь даьхна семийн къаьмнаш.

Библица, Ӏарамийн да ву Семан кӀант: .

Дуьххьара хьахийна вайн эрал хьалхара III-гӀа эзарлагӀа шеран юккъехь; вайн эрал XIV шо хьалха ӀарамгӀеран кхерста тайпанаш хевшира Шеман гӀум-аренашкахь, цигара юккъера Евфрат тӀекхочура уьш; вайн эрал хьалхара XII—XI бӀешераш декъалучу заманахь баьржира ерриг Хьалхара Азехь. Цхьацца меттигашкахь (масала, Урдан эркан малхбалехьа) арамийх охьахевшина бахархой хилира.

Вайн эра долалуш Ӏарамийн мотт хилира Хьалхара Азин коьрта юкъахь лела мотт.

Ӏарамийн тӀаьхьенаш лору хӀинцалера ассирийхой, хӀунда аьлча Страбона шемахой а, Ӏарамийн а грекийн цхьаьна цӀарца олу.

ХӀинца беха Ӏарамийш — коьртаниг малхбуза-шеман Ӏадатан керстанаш бу, уьш Туркойчохь, Шемахь, Израилехь еха ассирийхойн бухара тоба ю (масех бӀе стаг), дуьненахь уьш бисина 5 эзар стаг гергга.

## Истори
Ӏаьрбийн гӀум-аре къилбаседехьа лаьтта шуьйра аса, иза юкъаяхна КанӀанан а, Месопотамин а, яхъелла Анатолийн лаьмнийн къилба йистте кхаччалц. Оцу юккъера махко шен заманахь ладаме роль ловзийра КанӀанан а, Месопотамин а исторехь. Ханаанан иза шен рогӀехь яра, йоцучу хенан политикин сацам барехь, дозанера, юха терза нисдаран фактор. Месопотамийн пачхьалкхашна и аса яра хӀорд тӀе а, Палестине а, Мисар а воьду кевнаш. Шеман-Палестинан регионан дисина дакъа санна, оцу махкахь а, хуьлура тӀемаш а, йаьржара оьздангаллаш а.

СемигӀарах болу талорхоша, долчу тешаллашца баьхна вайн эрал хьалхарчу II-гӀачу эзар шарахь Лакхара Палестинехь, цигара тӀелетара луларчу мехкашна, географин хьолаша шайна билгала йаьккхина роль ловзайора. Иштта цкъан а ца кхоьллира цхьан а масштаб йолу хӀума, кегийра паччахьаллаш йоцург, уьш чӀагӀбала буьйлабелира месопотамин ницкъ байначу муьрехь, амма тӀаьхьа, шозлагӀа тӀелетта, къарбира.

## Билгалдахарш
Теркйист (регион)

**Теркйист** — Нохчийчоьнан регион. Лаьтта Нохчийчоьнан къилбаседа-малхбалехьара дакъа тӀехь.

Кхузахь уггара йаккхий йарташ йу НогӀамирзин-Йурт, Лакха Невре, Лаха Невре, Галне, Девлетгирей-Йурт, Баматгирей-Йурт, БоргӀане.

## Тайпанаш
Дехаш ду кхузахь нохчийн тайпаш: 

* абзой
* айткхаллой, 
* аргӀаной, 
* аьккхий, 
* базалой, 
* беной, 
* бийтарой, 
* гендаргеной, 
* гуной, 
* гӀордалой, 
* дишний, 
* зандакъой, 
* курчалой, 
* лютой,
* мелардой, 
* нашхой, 
* нижалой, 
* пешхой, 
* салой,
* суьйлий,
* таркхой, 
* тӀерлой, 
* харачой, 
* хьурикой, 
* хьуьрикахой, 
* цӀадахьрой, 
* цӀонтарой, 
* чартой, 
* чермой, 
* чӀаьнтий, 
* чӀиннахой, 
* ширдий, 
* шуаной, 
* элистанжхой, 
* энганой, 
* эстихой, 
* Ӏалларой.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоь