open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Корнинг (гӀала, Нью-Йорк)

**Корнинг ** () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Нью-Йорк штатера гӀала ().

## Истори

Йиллина .

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Нью-Йорк штатан гӀаланаш
Категори:АЦШ гӀаланаш
Нобель Альфред

**Нобель Альфред** (шведийн маттахь *Alfred Bernhard Nobel; вина 21 октябрь 1833- кхелхина 10 декабрь 1896)* — шведийн химин Ӏилманча а, инженер а, кхоллархо а, хьуьнарча а, филантроп а ву.

Нобель вевзаш ву динамит кхоьллинарг санна, иштта цуьнан долехь Бофорс компани йара. Йуьхьанцара и компани металлурги йукъахь белхаш беш йара, тӀаьхьо Нобелс цуьнан белхаш химин а, йоккхачу тоьпан а индустрин агӀора берзира. Нобелин кхо бӀе шовзткъе пхийтта тайп-тайпана патент йара, царна йукъахь уггар йевзаш динамит йу. Ша герз духкуш ахча даккхарна бехкевеш волу хеназа кадам (некролог) бешначул тӀаьхьа, Нобело весет дира шен дерриг даьхни Нобелин совгӀаташ кхолла тӀехьажа дан. Нобелин совгӀаташ ло физикехь а, химехь а, медицинехь а, литературехь а, барт-машар чӀагӀбарехь а кхиамаш баьхначу нахан. Нобелин цӀе лелош йу Dynamit Nobel а, AkzoNobel а компанеш. Уьш цо кхоьллинчу компанешца дӀаийна тӀаьхьенаш ю.

## Хьостанаш
Маколи Кэтрин Элизабет

**Маколи Кэтрин Элизабет** (ингалсан маттахь *Catherine Elizabeth McAuley*; йина 1778-чу шеран 29-чу сентябрехь, Дублинехь, — кхелхина 1841-чу шеран 11-чу ноябрехь Дублинехь) — Делан йалхо а, католикийн монах а, «Къинхетамаллин Йижарий» цӀе йолчу католикийн монахийн конгрегацин а бухдӀахӀотторхо а йу.

## Хьостанаш
Тимошенко Юлия

**Тимошенко Юлия Владимировна** (украинийн маттахь *Юлія Володимирівна Тимошенко*, йина 1960-чу шарахь лахьанан-беттан (ноябран) 27-чу дийнахь Днепропетровскехь, УССР, ССРБ) — украинийн пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакхо йу. Украинин халкъан депутат (1997—2000, 2002—2005, 2006—2007, 2007, 2014—2019, 2019 шарера схьа дуьйна) йу.

2005-чу шеран чиллин-беттан (февралан) 4-чу дийнан схьа дуьйна товбецан-беттан 8-чу кхаччалц, 2007-чу шеран гӀуран-беттан (декабран) 18-чу дийнан дуьйна 2010-чу шеран бекарг-беттан 3-чу кхаччалц Украинин премьер-министр йара. 1999-2001-чу шерашкахь Украинин ягорган-энергетикан комплексан вице-премьер-министр йара.

Хьалхара а, цкъачунна Украинин исторехь цхьаъ бен йоцу зуда премьер-министр йу. Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀаллехь оцу даржехь хьалхара зуда йу. «Батькивщина» йерригукраинийн цхьаьнакхетаралла цӀе йолчу партин хьалханча йу. 2004-чу шарахь Тимошенко (Ющенко Викторца цхьана) ЦӀехо-можа карчаман вовшахтохархо а, хьалханча а йара. Форбс журналан рейтингехь — 2005-чу шеран дуьненахь кхоалгӀа Ӏаткъам болу зуда йара.

## Хьостанаш
Блюз

**Блюз** (ингалсан маттахь *blues; blue devils* «гӀайгӀа, сагатдалар»*)* — америкин ламастан музыкин тайпа ду. Блюз кхоллаелла XIX-чу бӀешеран чаккхенгахь Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн Къилба-малхбалера афроамерикин тобан юкъахь.

Блюзан юкъайогӀуш ю спиричуэлсаш *(керстанан эшарш)* а, белхан эшарш *(инг. work song)* а, аренан маьхьарий я кхайкхарш *(инг. Field holler; бай тӀехь болх бечу хенахь цӀогӀанаш даьттар)* а, шант *(инг. Chant)* а, рифма йолу цхьалхе дийцаран балладаш а *(йоца байтийн истореш)*.

## Хьостанаш
Ариано-Ирпино

**Ариано-Ирпино** () — Италин Кампани регионера коммуна. Лаьтташ йу Авеллино провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Кампани йукъара гӀаланаш
Нохчийн Республикин къоман музей

**Нохчийн Республикин къоман музей** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Национальный музей Чеченской Республики)* — мохкбовзаран Ӏаламан а, историн а музей йу. Соьлжа-гӀалахь лаьтташ йу. Республикин йарташкахь цуьнан пхиъ филиал йу.

## Хабар

### Музей кхоллар
Нохчийн Республикин къоман музей схьайиллина Соьлжа-гӀалин халкъан дешаран декъо 1924-чу шеран лахьанан-беттан (ноябран) 7-чу дийнахь. Йуьхьанцара иза гонан (округан) динан а, оьздангаллин а историн музей йара. 1925-чу шеран чиллин-баттахь (февралехь) схьадиллира нумизматикин дакъа. Музей чохь гул а еш йара Соьлжа-гӀалин а, Нохчийчоьнан а историца йоьзна экспонаташ. Музей кхолла белхаш бина меттигерчу гулдархочо а, чуваьржжиначу филателисто Скалиотти Борисо. Иза музейн хьалхара доладархо вара.

1930-чу шерашкахь музейх Ӏилманан-талламан хьукумат хилира. 1936-чу шарахь музейн Нохч-ГӀалгӀайн республикин мохкбовзаран Ӏаламан музей статус елира.

### Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом а, махкахдаккхар а
Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом боьдучу шерашкахь музей болх беш йара. 1944-чу шарахь чиллин-баттахь (февралехь) Сталин Иосифан омраца нохчий а, гӀалгӀай а махках баьхнера. 1950-шерийн йуккъе кхаччалц Соьлжа-гӀалин (Грозненски) мехкан мохкбовзаран музей йара иза. Цуьнан фондехь кхо эзар кхо бӀе шовзткъе ялхийтта (3356) экспонат йара.

### Нохч-ГӀалгӀайн республика йухаметтахӀоттор
1957-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн Автономни Советийн Социалистийн Республика меттахӀоттийра, музей чохь Нохч-ГӀалгӀайчоьно экономикехь а, дешарехь а, оьздангаллехь баьхна кхиамаш гойтуш бара. Иштта дӀахьуш бара серладаккхаран а, кхиоран а, пропагандин а белхаш.

1967-чу шарахь музейн Советийн Социалистийн Республикийн Бертан оьздангаллин коьртачу урхаллин (министерствон) диплом делира, 1973-чу шарахь — РСФСР-ан оьздангаллин министерствон шолгӀачу даржан диплом делира. ТӀаьхьа музейн кхиъ дукха совгӀаташ делла.

1990-чу шерашкахь Нохчийн пачхьалкхан цхьаьнатоьхна музей Къилбаседан ДегӀастехь уггар йаккхийчарех цхьаъ йара. Цуьнан фондехь герга 230 эзар ларбеш барам бара. Захаров Пётран цӀарах йолу Нохчийн республикин гайтаман исбаьхьаллин музейн фондехь — герга 4 эзар экспонат йара.

1994-чу шарахь Нохчийчохь шиъ регионан музей йара:

* Нохчийн цхьанатоьхна музей (мохкбовзаран Ӏаламан музей) а, цуьнан дакъош а:
** Теркан кӀоштан Лаха Невре йуртахь йолу Мамакаев Ӏарбин литературин а, хӀолламан а музей;
** Шелковскан кӀоштан Старогладковски йуртахь йолу Толстой Лев Николаевичан цӀарах литературин а, этнографин а музей;
** Шуьйтан кӀоштан Шуьйта йуртара Шерипов Асланбекан цӀарах историн а, хӀолламан а музей;
* Захаров Пётран цӀарах Нохчийн республикин гайтаман исбаьхьаллин музей а, цуьнан ши филиал а:
** гайтаман цӀа;
** гайтаман исбаьхьаллин ишкола-студи;

1990-гӀа шераш долалучу муьрехь Нохчийчоьнан музейш заза даьккхира. Музейн керла гӀишло ийцира, цу чохь музейн раритеташ гайта йаккхий майданаш а йара.
Меца ловзарш (фильм)

**«Меца ловзарш»** () — Сьюзен Коллинзан цӀарахчу романан тӀехь йаьккхина режиссёр волу Гэри Россан фильм ю. 2012-чу шарахь бекарг-беттан (мартан) 12-чу дийнахь Лос-Анджелесехь фильман премьера хилира. Дукхахйолчу пачхьалкхашкахь фильм прокате йаьккхира 2012-чу шеран бекарг-беттан (мартан) 22-чу дийнахь. Ламастан а, IMAX а барамашкахь. DVD тӀехь премьера хилира 2012-чу шеран хьаьттан-беттан (августан) 23-чу дийнахь.

Фильман кхайкхам бу: *«Даим аьтто хуьлда шуьца!»*.

## Хьостанаш
Спиричуэлс

**Спи́ричуэлс**, йа c*пиричуэл* (ингалсан маттахь *Spirituals, Spiritual music*) — протестанталла лелочу афроIамеркхойн синан эшарш ю.
Оьрсийчоьнан эзар шо кхачаран эсалла

**Оьрсийчоьнан эзар шо кхачаран эсалла** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Памятник Тысячелетию России)* — Сийлахь-Йокххачу Новгородехь лаьтташ болу борзанан хӀоллам бу. Эсалла йоьттина 1862-чу шарахь, Рюрик Новгороде веана эзар шо кхачаран сийнна.

1859-чу шарахь дӀабаьхьира хӀолламан проект хоржуш къийсамаш. Цигахь толам баьккхира архитектор волу Гартман Викторо а, суртдиллархо волу Микешин Михаило а. Микешин проектаца эсалла горгалин кепехь хила езаш яра, цунна пхийтта метр локхалла яра. Горгалин боххьехь паччахьан Ӏедал гойтуш жӀара хӀоттийра. Горгалин гонаха тайп-тайпанчу оьмаршкахь хилла, оьрсийн исторехь доккха дакъа лаьцна паччахьаш а, мозгӀарш а, инарлаш а, суртдиллархой а гойтуш магӀарш ду. Микешин скульптор вацара, цундела эсаллин цхьа бӀе ткъе исс статуй йира цу заманан оьрсийн коьртачу скульпторш — Шредер Ивано а, вевзаш волчу Опекушин Александро.
Икс-адамаш (фильмийн сери)

**«Икс-адамаш»** () — инзаре ницкъаш болу мутанташ-адамех лаьцна фантастикин фильмийн сери ю. Marvel Comics компанин цӀарахчу комиксан тӀехь йаьккхина ю.
Фотосинтез

**Фотосинтез** *([[Желтойн шира мотт|ширачу желтойн маттахь]]* φῶς — *серло а,* σύνθεσις — *цхьаьнакхетар а, синтез а)* — фотосинтетикан пигменташ дакъалацарца гуш йолу серлонан энерги *(наггахь йолчу меттигашкахь инфрацӀен далар)* органически хӀуманийн химин зӀенийн энерги кепе ерзаран чолхе химин процесс ю.

Кхузаманан ораматийн физиологехь фотосинтезан *фотоавтотрофан функцин* маьӀна ду — тайп-тайпанчу эндергонически реакцехь (иштта кӀорамусталлин (углекислотин) газ органикан хӀуманийн кепе ерзарехь) серлонан квантийн энерги худа ярна а, ерза ярна а процессийн цхьанатохар ду.

Категори:Биологин процессаш
Жима Украина

**Жима Украина** (ингалсан маттахь *Little Ukraine*) — Нью-Йоркан историн кӀошт ю. Цигахь Ӏаш дукха хьолехь украинхой бу.
Конверсано

**Конверсано** () — Италин Апули регионан  коммунера эвла.

## Географи

## Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* Gino Moliterno, ур. (2003). Encyclopedia of Contemporary Italian Culture. Routledge; Routledge World Reference. ISBN 0415285569.
* Catherine B. Avery, ур. (1972). The New Century Italian Renaissance Encyclopedia. Simon & Schuster. ISBN 0136120512.
* Итали // Итали — Кваркуш. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 11).

Категори:Апули регионан нах беха меттигаш
Категори:Италин нах беха меттигаш
Капурсо (гӀала)

**Капурсо** () — Италин Апули регионера коммуна. Лаьтташ йу Бари провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Апули йукъара гӀаланаш
СадеӀар

**СадеӀар** (латинан маттахь *respiratio*) — дийнатийн а, ораматийн а, дукхачу микроорганизмийн а диссимиляцин коьрта кеп йу. СадеӀар — чохь са долу организмийн метаболизм (хӀумаллийн а, энергин а хийцам) нийса дӀаэхар латтош йолу физиологин процесс йу. Иштта садеӀаро латтайо гомеостаз. СадоьӀучу хенахь организман хьоле химин энерги йолу хӀуманаш къен энерги йолу тӀаьххьарчу сурсатийн *(кӀорненан (углеродан) диоксидан а, хина а)* кепе телха.

**Арахьара садеӀар** — организман а, Ӏаламан а йукъахь болу газхийцам бу. Газхийцам- муьсталг дӀахьулдаран а, кӀорамусталлин (углекислотин) газ а дӀакъастаран а процесс йу. Иштта цунна йукъадогӀу са доьӀу турбанаш *(йекъа къамкъаргаца садоьӀуш йолчу сагалматийн)* йа цӀий леларан система чухула и газаш лелар.

Клеткин садеӀаран йукъайогӀуш йу клеткийн мембранаш чухула белокаш лелош йолу биохимин процессаш; иштта кхачан химин ницкъ (энерги) хуьйцуш митохондрийн талхар (окислени) а ду цунна йукъадогӀуш.

## СадеӀаран параметраш толлу прибораш

* Капнограф
* Пневмограф
* Спирограф
* Спирометр — пехийн дахаран чухоам толлу прибор
Эволюци

**Биологин эволюци** (латинан маттера *evolutio* «даржар» дош ду) — популяцийн генетикан дӀахӀоттам хуьйцуш а, адаптацеш кхуллуш а, тайпанийн кхолладалар а, хӀу дар а, экосистемаш а, биосфера а хийцаялар а юкъайогӀуш дийна Ӏалам кхиаран Ӏаламан процесс ю.

Эволюцин процессийн бух болу механизмаш юьйцуш масийта эволюцин теори ю. Таханлерачу дийнахь дукхачу хьолехь тӀелаьцна эволюцин синтетикан теори. Иза классикан дарвинизман а, популяцин генетикан синтез ю. Эволюцин синтетикан теорино дуьйцу эволюцин материалан (генетикан мутацеш) а, эволюцин механизман (Ӏаламо къастор) а юкъахь йолу зӀе юьйцу.

Хьалхара Ӏаламо къасторца йозуш эволюцин теори хӀоттина Дарвин Чарлзо.

## Хьостанаш
Пневмони

**Пневмони** (ширачу желтойн маттахь πνευμονία — «пехийн цамгар», πνεύμων — «пах»), **пехашна хьу кхетар** — пехийн хьунан цамгар ю, хьалхарчу рогӀехь цо адаман альвеолаш олу хӀаваан тӀоьрмигаш талхабо.

## Цамгаран билгалонаш
Пневмонин рогӀера симптомаш ю:

* садоьӀучу а, йовхарш еттачу а хенахь накха чохь лазарш
* шет
* садоьӀучу а, къамел дечу а хенахь са лоьцуш бала хьегар
* кӀадвалар
* дегӀан барамера лахара температура (кхузткъе пхи шарал сов хан йолу нехан а, гӀийла иммуннан система йолу нехан а)
* хенарчу адамийн дог-ойла а, аппетит а, физически жигаралла а хийцаялар
* дог керчар а, Ӏеттор а, чохьлазар а (наггахь бен ца хуьлу)

## Классашка екъар
Триггере хьаьжжина билгалйоккху:

* хьалхара пневмони — ша къаьстина цамгар ю;
* шозлагӀа пневмони — кхечу цамгаран фонехь кхуьу; масала *дӀа ца йолу бронхитан* хьолехь шозлагӀа пневмони;
* радиационан кеп — онкологин патологин радиотерапи ечу хьолехь йолало;
* посттравматикан — некхан ваз лазинчу хьолехь йолало. Цуьнан жамӀ ду бронхиалан секрет сацар а, пехийн вентиляци талхар а. И бахьанаш долуш пехийн хьасаш чохь хьунан процессаш йолало.

## Хьостанаш
Категори:Цамгар
Котрикадзе, Сергей Парменович

**Котрикадзе Сергей (Серго) Парменович** (, 1936 9 август, Чохатаури, Гуьржийн ССР, ССРС — 2011 3 май, Стокгольм, Швеци) — советийн футболист, кевнахо, ССРС спортан хьакъ долу говзанча (1969).

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* Профиль на сайте «RusTeam.ru»
* 9 августа родились. «Championat.ru»

Категори:ССРС футболисташ
Категори:Футболан кевнахой
Категори:ФК «Динамо» Тиблиси ловзархой
Категори:ФК «Торпедо» Кутаиси ловзархой
Категори:ССРС футболан тренераш
Категори:Гуьржийчоьнан футболан тренераш
Категори:ФК «ВИТ Джорджия» тренераш
Категори:ФК «Локомотив» Тиблиси тренераш
Тихановский Сергей

**Тихановский Сергей Леонидан-воӀ** (белоруссийн маттахь Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі, вина 1978-чу шарахь хьаьттан-беттан (августан) 18-чохь, Гомелехь) — белоруссийн блогер а, «Страна для жизни» олучу Ютубан а, Телеграман а каналийн автор а, куьйгалхо а, оппозицин политик а, совдегар а, политикин тутмакх а ву. Сахаровн цӀарах долу совгӀатан лауреат а ву.

2020-чу шеран Белорусь Республикин президентан харжамашкахь кандидат хиллачу Тихановская Светланан майра ву.
КараӀамор

**КараӀамор** йа **доместикаци** (латинан маттахь domesticus — *«цӀера»*) — акха дийнаташ йа ораматаш хийцаяларан процесс ю. Адамо караӀамочу хьолехь уьш шайн Ӏаламан меттах дӀакъастадо.
Морозов, Ринат Викторович

**Морозов, Ринат Викторович** (; 1968 24 октябрь, Харьков, Украинийн ССР, ССРС) — советийн, украинин футболист.

## Карьера игрока
Вина Харьковхь, кхиийна харьковн «Металлистан» кегийрхойн академис. 1986 шарахь гӀоьртира профессионалан футболан карьера йоло. Левзира ССРС ШолгӀа лигехь харьковн «Маяк» йукъахь 1 матч.

## Тренеран карьера
Карьера чекхйаьккхина тренеран болх болийна. 1991 шарахь чекхйаьккхира физикин оьздангаллин а, спортан а пачхьалкхан институт. Йуьхьанца тренер болх бира Харьков гӀалин Спортан № 1 йолу ишкол. 2002 шеран декабрера 2005 шо кхаччалц харьковн «Гелиосан» тренеран штабехь вара. 2003 шеран 2 августехь ШолгӀачу лигин дебютан къовсамехь куьйгалла дира «маьлхачарна» «Авангарда» (Ровеньки) командин дуьхьала, ткъа цул тӀаьхьа Крячко Валентинан гӀоьнча хилира. Крячко дӀаваьлча, 2004 шеран апрелера июнь кхаччалц ша тренировкаш йира «Гелиосан», цул тӀаьхьа белхан тӀехь гӀодира Надеин Игоран. 2005-2006 шерашкахь тренер вара «Харьков-2». 2006-2010 шерашкахь Россин «Горняк-Строитель» (Белгород) клубан спортан директор болх бира, ткъа 2010 шеран июнехь дуьйна – ФК «Харьков» коьрта тренер. Оццу шарахь коьрте хӀоьттира марзахойн «Арсенал-Политехник» (Харьков) клубан. 2011 шарахь гӀодира тренировкаш йан харьковн «Арсеналан». ШолгӀачу шарахь коьрте хӀоьттира хьалха клубан шолгӀа командин, цул тӀаьхьа «Арсеналан» хьалхара командин.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профіль гравця на сайті «Український футбол»
* Профіль на сайті footbook.ru
* Профіль  на офіційному сайті ФК «Арсенал» (Харків)

Категори:ССРС футболисташ 
Категори:ФК «Маяк» Харьков ловзархой 
Категори:Украинин футболан тренераш 
Категори:ФК Харьков тренераш 
Категори:ФК «Арсенал» Харьков тренераш 
Категори:ФК «Гелиос» тренераш
Вьесте

**Вьесте** () — Италин Апули регионан  коммунера эвла.

## Географи

## Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* Gino Moliterno, ур. (2003). Encyclopedia of Contemporary Italian Culture. Routledge; Routledge World Reference. ISBN 0415285569.
* Catherine B. Avery, ур. (1972). The New Century Italian Renaissance Encyclopedia. Simon & Schuster. ISBN 0136120512.
* Итали // Итали — Кваркуш. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 11).

Категори:Апули регионан нах беха меттигаш
Категори:Италин нах беха меттигаш
Торремаджоре

**Торремаджоре** () — Италин Апули регионера коммуна. Лаьтташ йу Фоджа провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Апули йукъара гӀаланаш
Робер Герен

**Робе́р Гере́н** (,  — ) — французийн журналист а, спортан функционер а, ФИФАн хьалхара президент, и дарж цуьнгахь лаьттина 1904 шеран 23 майра 1906 шеран 4 июнь кхаччалц. 1904 - 1906 шерашкахь Францин къоман гулйина командин менеджер хилла.

Цуьнан коьрта белхан гӀуллакх журналистийн болх бара, болх бира французийн «Ле Матэн» арахецараллехь, кхин а хилла Атлетикин тайпана спортан французийн йукъараллин бертан футболан декъан секретарь (). Цигахь волуш иза волавелира цхьааллин футболан кхоллам бар кхайкхо, газеташ тӀе йаззамаш бетташ.

1904 шеран 1 майхь Бельгис а, Францис а бира дуьххьарлера дуьненайукъара къовсам, Герена оцу меттигах пайда ийцира, иза кхийтира футболан кхолламан векалех, цаьрга вистхилархьама. 1904 шеран 21 майхь кхолларан гуламехь йиллира ФИФА, ткъа оцу структурин хьалхарчу хийшаршкахь, 23 майхь, Герен хаьржира 28 шо долуш президент. Европин берташ ойланна гӀолецира, ФИФАх кхета буьйлабелира, кхин а шо даьлча иза йухахаьржира президентан дарже.

Амма ФИФАн аьтту цабалара дуьненайукъара турнир ян, французийн футболан бар бохийра, Герен генавелира ФИФАн гӀуллакхех, белхан доккхаха долу дакъа тӀекхуссара вице-президентан Шнайдер Викторан а, къоман ассоциацийн декъан а. Иза вацара 1906 шеран Швейцарин коьрта шахьрара Бернера ФИФАн кхоалгӀачу конгрессехь, цуьнан метте хӀоттийра Вулфолл Дэниел.

## Хьажоргаш
* Биография

Категори:ФИФА президенташ
Категори:Францин футболан тренераш
Никаноров, Владимир Николаевич

**Никаноров Владимир Николаевич** (, Москох, Россин импери — 1980 20 май, Москох, ССРС) — советийн футболист (кевнахо) а, хоккеист (турсло). ССРС спортан хьакъ долу говзанча (1948 шарахь дуьйна). Пхоьазза футболех ловзаран ССРС чемпион, кхузза ССРС кад баьккхинарг. Кхузза хоккейх экъанца ловзаран ССРС чемпионат. Хоккейх экъанца ловзаран ССРС гулйина командин хьалхара капитан.

Категори:Хоккеисташ абатца
Категори:ССРС футболисташ
Категори:ФК «Пищевик» Москох ловзархой
Категори:ФК ЦСКА Москох ловзархой
Категори:ССРС хоккеисташ
Категори:ХК ЦСКА Москох ловзархой
Категори:Масех спортан тайпанан спортхой
Категори:ССРС Спортан хьакъ долу говзанчаш
Категори:Футболисташ 1952 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:ССРС футболан тренераш
Категори:ФК СКА Львов тренераш
Категори:ФК «Знамя» Ногинск тренераш
Категори:Кузьмински кешнашкахь дӀабоьхкинарш
Кранево

**Кранево** — Болгарин Добричин областера эвла. Балчик йукъараллин йукъайогӀу.

## Географи

Майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Болгарин нах беха меттигаш
Категори:Добричин областан нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Дебар

**Дебар, репродукци —** дийначу хӀумано шен тӀаьхье кхолларан биологин процесс ю. Дебаран ши коьрта тайпа хуьлу: стен-боьршаллин меженашца а, стен-боьршаллин меженаш йоцуш а.

Клетка йекъайалар клеткин хӀоттам болчу организмийн дебарехь коьрта форма ю.

## Билгалдахарш

Категори:Дебар
Организмийн стен-боьршалла

**Организмийн стен-боьршалла** я ***биологин стен-боьршалла —*** божаршна а, зударшна а юкъахь йолу башхаллин билгалонаш гойту концепци ю. Биологин стен-боьршаллин ши тайпа билгалдоккху: зударийн а, божарийн а, делахь а Ӏаламехь стен-боьршаллин дебаран кхо тайпа хуьлу: изогами а, гетерогами а, оогами а.

## Билгалдахарш

Категори:Организмийн стен-боьршалла
Зударийн накха

**Зударийн накха** — гӀодан лекхарчу декъан хьалха йолу тӀеяьлла ши меттиг ю. Цу чохь зударийн Ӏийдарг (Mamma) хуьлу, царах схьакъаьста бераш кхобу некхан шура.

Некхан Ӏийдарг (Mamma) кхиар церан нормале долу стен-боьршаллин кхиаран дакъалгах коьртачех цхьаъ ду. Кхиъна зударийн накха зударийн стен-боьршаллин шозлагӀа билгалонаш санна лоруш ю, ткъа иштта кхиар божаршна хилар (гинекомасти) патологи ю, наггахь бен ца хуьлу иза.

Зударийн накха дукхахьолехь эрогенан меттигаш ю. Дерзинадаьккхина зударийн накхош боьршачу стеган а, зудчун а сексан лаам хьалабаккха тарло.

Дукхачу культурашкахь нахана зудчо накха гайтар товш доцу хӀума ду. Кхийолу культурашкахь зударшна накха гайта магош ду, цхьайолчу пачхьалкхашкахь цкъа а ца хила иштта бехкам.

## Хьостанаш

Категори:Зударийн накха
ЦӀий лелар

**ЦӀий лелар** — организмехь цӀийно го бахар (циркуляци) ду.

Категори:ЦӀий лелар
Цветаева, Мария Александровна

**Цвета́ева Мари́я Алекса́ндровна** (йинчу хенахь *Ме́йн Мари́я Алекса́ндровна*; 1868—1906) — Цветаев Иван Владимировичан шолгӀа зуда, Цветаева Маринин а, Цветаева Анастасийн а нана.

## Биографи
Мария Александровнин да — Мейн Александр Данилович (1836—1899) — Балтикайистан немцо. Нана — Мария Лукинична Бернацкая (1840—1868) — схьайаьлла полякийн аристократин тайпанах; йелла йоӀ йинчул тӀаьхьа 3 кӀира кхочуш.

Марияга чӀогӀа дика дешийтира цӀа хьехархой а балош, Ӏамийра музыке а, сурт дилларе а. Йара дика пианистка, лууш йара концерташ йала, амма дас ца магийра говзаллин музыкантан карьера йан. Музыка, Цветаева Анастасиян тешаллица, иза Ӏемира Н. Г. Рубинштейнан дукха йезачу дешархо хиллачу Н. А. Муромцевагара, ткъа сурт диллар — исбаьхьалчегара Клодтегара. Цветаева Маринас 1914 шеран цхьаьна кехат тӀехь йаздина: «Музыкех Ӏабар, йоккха талант (иштта рояль а, гитара а лакхар, хетарехь, сунна гур дац!), меттанашна хьуьнар хилар, чӀогӀа дика хӀума дагахь латтар, чӀогӀа хаза мотт бийцар, оьрсийн а, немцойн а меттанашкахь байташ, сурт дилла Ӏамор».

1891 шарахь маре йахара Цветаев Иван Владимировиче, цуьнан шолгӀа зуда хилла. Дехачу шерашкахь йара цуьнан уллера Москохан исбаьхьа говзаллин музей йилларан гӀуллакхехь гӀоьнча:
Сан ден уллера белхало сан нана йара. Цуо лелош дара цуьнан кхечу мехкашца долу кехаташ, дукха хьолехь, къоламан хаза къамелаца, цхьа башха хаза забарца йа хасторца (французаца), поэтан могӀанца (ингалсхочуьнца), берех а, бешах а долу цхьаьна хаттарца (немцочуьнца) — адаман нотица гӀуллакхан кехатехь, шен официалан, наггахь аьтто баьлла дош карчор сихха дора тхан дега далун доцург. Аьттунан коьрта къайле йацара, дешан карчамаш, уьш лайш бу, ткъа йара деган йовхо, иза ца хилча дешан карчам хӀумма а йац. Цуо дена гӀодар дуьйцуш, аса уггаре хьалха боху цуьнан синмехаллин дакъа гӀел ца далар, зударша дакъа лаьцначохь даимна а толамхо хуьлий арадовлар. Музейн гӀодар уггаре хьалха ден синмехаллехь гӀодар дара: цунах тешар, ткъа оьшучехь, цунна хьалхара тешар.

1902 шарахь Мария Александровнин гучуйелира йовхарийн цамгар, доьзал дӀабахара Итале цунна дарба дан.
1905 шарахь ЦветаевгӀар йухабирзира Россеха, бехира ГӀирмерачу Ялтехь.

1906 шеран аьхка, Тарусехь, Мария Александровна йелира. ДӀайоьллина Москохахь Ваганьковски кешнашкахь (14 дакъа).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Образ матери: Мария Мейн-Цветаева
* Мейн Александр Данилович  на сайте «Российские немцы»

Категори:Цветаева Марина
Категори:Йовхарийн цамгарх белларш
Белякова, Евгения Александровна

**Белякова Евгения Александровна** (йина 1986 шеран 27 июнехь Петарбухехь) — Россин профессионалан баскетболхо, ловзуш йу Россин чемпионатехь «УГМК (Екатеринбург)» клуб йукъахь. Россин къоман гулйина командин хилла капитан. Россин дуьненайукъара классан спортан говзанча. 2016 шарахь «Спаркс» юкхъахь ДКъБА чемпион хилла.

## Кхиамаш
* Зударийн КъБА чемпион: 2016
* Универсиадин **Детин** совгӀатхо: 2007, 2009.
* Европин чемпион: 2011
* Евролигин **борзанан** совгӀатхо: 2015, 2017
* Россин **чемпион**: 2016, 2017
* Россин чемпионатан **детин** совгӀатхо: 2012, 2013
* Россин чемпионатан **борзанан** совгӀатхо: 2015
* Россин кад **баьккхинарг**: 2015, 2017
* Россин кедан **детин** совгӀатхо: 2013
* Зударийн Балтикин лигин **детин** совгӀатхо: 2011
* Россин кедан **борзанан** совгӀатхо: 2012
* Европин кегийрхошна йукъара чемпион: 2006.
* Европин жимахошна йукъара чемпион: 2004

## Хьажоргаш

* Профиль на сайте ЖБК «Спарта&К»

Категори:Россин баскетболхой
Категори:Баскетболан Россин гулйина командин ловзархой
Категори:Баскетболан Европин чемпионаш
Категори:Баскетболхой 2012 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:ЗБК «Спартак» Петарбух ловзархой
Категори:ЗБК «Спарта&К» ловзархой
Категори:ЗБК «Динамо» Курск ловзархой
Категори:БК УГМК ловзархой
Категори:«Лос-Анджелес Спаркс» ловзархой
Петирова ПетӀамат Русланан йоӀ

**Петирова ПетӀамат Русланан йоӀ** () (йина 1982 шеран 12 февралехь, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Веданан кӀоштара, Элистанжа эвлахь) — нохчийн поэтесса а, журналист а, Нохчийн Республикин йаздархойн бертан декъахо а, Нохчийн Республикин журналистийн бертан декъахо а. 2017 шеран октябрехь дуьйна — литературин-исбаьхьаллин «Гоч» журналан коьрта редактор.

## Биографи
1998 шарахь чекхйаьккхира Элистанжин йуккъера ишкол, ткъа 2004 шарахь — Нохчийн пачхьалкхан университетан филологин факультет .

### Карьера
Масех шарахь оьрсийн меттан а, литературин а хьехархо болх бира Хоттанехь. 2006 шарахь дуьйна болх бира Соьлжа-ГӀалахь жайнин арахецараллехь.

Петирова ПетӀамат белхан мукъа хенахь шен деза гӀуллакх леладо — байташ йазйо. Шен хьалхара гулам арахийцира 2009 шарахь. ПетӀамата нохчийн маттахь бен ца йазйо. 2008 - 2017 шерашкахь ПетӀамат «Исламан зӀаьнарш» газетан коьрта редакторан даржехь йара.

2006—2008 шерашкахь болх бира жайнин арахецараллехь Соьлжа-ГӀалахь. ПетӀаматан байташ зорба тухуш йу журналашкахь: «Нана», «Орга», «Вайнах», «СтелаӀад», газеташкахь «Исламан зӀаьнарш», «Даймохк», «Хьехархо», забарен-емалин журналехь «ЗӀуга». Йаздан йолаелла прозехь, публицистикехь. ПетӀаматан байташ а, дийцарш а йукъадахана «МаргӀалш», «Нохчийн дийцар» гуламашка. Арабаьлла цуьнан байтийн гулам «Сатийсаман заза».

2015 шарахь арабаьлла филологин Ӏилманийн кандидатан, Ӏилманан белхалочун Яндарбиев Хь. Ш. йаззам, «Нохчийн поэзин сатийсаман бос» цӀе йолуш, иза лерина йу поэтессин кхоллараллин талламан. Поэзе янле цуо болх бира хьехархо, журналист, йара дахаро зийна.

2017 шарахь ПетӀамат литературин-исбаьхьаллин «Гоч» журналан болх дӀаболон ойланца йистхилира. Карладаьккхина журнал араделира 999 экземпляр тиражца. Карладаьккхина «Гоч» журналан хьалхара лоьмар арахийцира ПетӀаматан ахчанах. Журнал хӀинца а дац пачхьалкхо финансаш латтош. МогӀамаш нохчийн матте бехира ПетӀамата а, цуьнан белхан накъосташа — нохчийн поэташа а, йаздархоша а. ПетӀамат йу Нохчийн Республикин йаздархойн бертан декъахо а, Нохчийн Республикин журналистийн бертан а декъахо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  Петимат Петирова: Перевод — творчество мужественных 03 Январь 2018 
*  
*  
* 
Категори:Нохчийн поэташ
Категори:Нохчийн пачхьалкхан университетехь дешнарш
Категори:Нохчийн журналисташ
Арсалиева Люба Лечин йоӀ

**Арсалиева Люба Лечин йоӀ** (; 1979 шеран 10 октябрехь, Нохч-ГӀалгӀайн АССР , ТӀехьа-Мартанан кӀошт, ТӀехьа-Марта) — нохчийн поэтесса, Россин Федерацин Йаздархойн бертан декъахо, Россин Федерацин Журналистийн бертан декъахо, «Соьлжа-ГӀала» телерадиокомпанин шеф-редактор. Йаздо оьрсийн а, нохчийн а меттанашкахь.

## Биографи
### Жималла
Любас дешна ТӀехьа-Мартанан № 2 йолчу йуккъера ишколехь, иза чекхйаьккхинчул тӀаьхьа деша хӀоьттира Нохчийн пачхьалкхан университетан филологин факультете. Оццу хенахь дийшира Къона корреспондентийн ишколехь. Цул тӀаьхьа берашна оьрсийн мотт а, литература а хьийхира ТӀехьа-Мартанан № 7 йолчу йуккъера ишколехь.

### Карьера
Байташ йаздан йолайелира ишколехь дуьйна. Марзйелира синмехаллин хӀоттам исбаьхьа дӀакховдоран романтика. Йуьхьанца иза дара ийзалуш шен ойланаш кехатан тӀейахар. Коьртаниг йаздора мехкарийн лирикин могӀанаш шен чохь болу сингаттамах, сатийсамех, ойланех лаьцна. ТӀаьхь-тӀаьхьа оцу лаамо орамаш тесира, цунах доцуш цатерг хилира. Йуьхьанца Любина йаздинарг гайта иэхь хетара. Амма цунах къайле хилла дукха ца лаьттира. Байташ республикин газеташкахь, а журналашкахь а гучуйевла йолайелира. Байташ зорбане йахийтира тамехь долу литературин-исбаьхьаллин журналашкахь, масала, «Орга», «Вайнах», «Нана». Масех байт арайелира жамаӀатан гуламехь: «ЗӀийдигаш» а, «Седарчийн гулам».

2008 шарахь Къилбаседа Кавказан къона йаздархойн дийцарий декъахо хилира. Ткъа 2009 шарахь Нохчийн литературин гӀоьнна фонда агӀора хиллачу республикин къовсамехь, толамхо хилира. Евразин йаздархойн бертан а, Москохан гӀалин кхолламан йаздархойн бертан совгӀатийн лауреат йу. СовгӀат дина М. Мамакаевн цӀарах «Дешин аьрзу» орденца а, А. Чеховн цӀарах мидалца а.
Л. Арсалиевас байташ йоцуш йазйо кхин проза а, ткъа кхин а гочдо нохчийн маттера оьрсийн матте. Байташ йазйо нохчийн а, оьрсийн а маттахь.

«Соьлжа-ГӀалин белхало» арахецаралло зорба тоьхна, Нохчийн маттахь болу хьалхарчу гуламехь «ЦӀархазмана аьлла доцуш…», йу поэзи а, проза а. Иза арабелилира Нохчийн Республикин арахьара зӀенийн, къоман политикин, зорбанан, хаамийн министраллин гӀоьнца, цунна йукъайахара поэзии а, проза (кегийра дицар) а.

Жайна чухоамца жима делахь а, амма цуьнан агӀонаш тӀехоьира 80 байт а, жима 4 дийцар. Йерриш уьш кӀоргера чулацам болуш, йешархочуьнга дахаран маьӀнех ойла йойтуш. Любин байтийн тематика доттагӀаллех, адамийн йукъаметтигех лаьцна йу. Шен байташкахь цуо бала хьоьгу, сагатдо, цабезам хуьлу, гӀайгӀане хуьлу, амма охьа ца таьӀа дахаран баланийн дозаллин. Царна чохь шортта гӀайгӀа бу, амма дог эшар дац. Шен ойланийн турпал санна, иза чӀогӀа натура ю. Гуламехь хьалха йазйина йу байт «Даймохк».

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
Категори:Нохчийн поэташ
Категори:Нохчийчоьнан журналисташ
Кааль, Айра

**Ка́аль А́йра-Вильгельмина** (бакъ цӀе — **Айра Хоун**) (; , Сааремаа гӀайре — 1988 шеран 7 апрель, Тарту) — эстонийн советийн йаздархо, поэт, журналист. Эстонийн ССР хьакъ долу йаздархо (1971). 
Эстонийн ССР Смуул Йуханан цӀарах литературин совгӀатан лауреат (1987).

## Биографи
Йина ахархойн доьзалехь. 1940 шарахь чекхйаьккхина Тартун университетан философин факультет. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш журналист йара. 

1945—1950 шерашкахь — Тартун университетан марксизм-ленинизман хьехархо.

1944 шарахь дуьйна Эстонин йаздархойн ассоциацехь лаьттира.

1940 шарахь дуьйна ЕКП(б) декъахо. 1951 шарахь дӀайаьккхира партера, 1956 шарахь — метахӀоттийра ССКП могӀаршка. 

1980 шеран октябрехь йара эстонийн мотт Ӏалашбархьама диллина кехат йаздинчу Эстонин 40 интеллектуалан йукъахь. 

Йелла Тартухь 1988 шарахь.

## Кхолларалла
А. Кааль — цхьа могӀа эссен, масех новкъан йаззаман жайнин, романийн, пьесийн, байтийн гуламийн автор, кхин а шен хьомечу Сааремаа гӀайренан лирикин-публицистикин суьртийн жайнийн.

Жигара кхоллараллин гӀуллакх долийна Сийлахь-Боккха Даймехкан шерашкахь. Хьалхара поэтан гулам зорба тоьхна 1945 шарахь.

А. Каалан байташкахь гучудевлира дуладелла тӀеман денош, тӀемал тӀаьхьара кхолларан къинхьегам а, машаран къовсам а. Цуьнан байташ къастало политикин ираллица, философин чулацамца а.

## Хаза факташ
Айра Кааль эстонин йаздархочун Лухаяэр Ингваран романера «*Munamäe lahing. Ajalooline jutustus sellest, mis oleks juhtunud, kui Eesti oleks 30-ndail aastail tõsiselt kaitseks valmistunud ja vene agressioonile otsustavalt vastu astunud*» (*Мунамяэ йолчура тӀом. Историн дийцар, хӀун хир дара теша, нагахь Эстони 1930-гӀа шерашкахь дика кечам ца бинехьара Россин агрессех лардалархьама*) персонаж йу . Кхоллам альтернативан историн жанрера бу. Айра Кааль фантастикин куьцаца гайтина, вапсийн тхьамдан Сирк Артуран нускал санна, иза авторан лаамца хуьлу эстонин правительствон куьйгалхо, цуьнан баьччаллица толам боккху ССРС-ца болчу тӀамехь.

## Хаьржина кхолламаш
* Байтийн гулам:
** «ДӀалур дац герз» («Ma ei anna relva käest», 1945),
** «Толаман ракета» («Võidurakett», 1948),
** «Маьрша даймохк» («Vaba kodumaa», 1950),
** «ХӀордан мехаш» («Meretuuled», 1958),
** «Хаьржина байташ» (1961)
** «Üks tigu ilma majata» (1968)
** «Pihlakad mere ääres» (1971)
** «Hetked merega» (1976)
** «Saaks kord seda imet veel vaadata» (1981)

## Эссе
* «Адам а, зудчун психологи а» («Mehe ja naise psühholoogiast», 1936)

## Забарийн роман
* «Нана а, со а» («Mamma ja mina», 1939, псевдонимца «Reet Ueilu»)

## Новкъан жайнаш
* «ХӀинди» («Muljeid ja mõtteid India sõidult», 1958)
* «Цийчоь» («Pilk tänapäeva Hiinasse», 1961)
* «Эрмалойчоь» («Esimest korda Armeenias», 1964)

## Прозин кхолламаш
* «Teelahkmel» (1956)
* «Kodunurga laastud» (Кхаа томехь, 1966, 1970, 1978)
* «Seitse tõtt ja seitse valet» (1986), кхин а.

## Билгалдахарш

## Хьажаргош
* Айра Кааль 

Категори:Эстонин йаздархой
Категори:Тартун университетера арахецнарш
Категори:Эстонин коммунисташ
Категори:Эстонийн ССР хьакъ долу йаздархой
Категори:Эстонийн ССР Смуул Йуханан цӀарах литературин совгӀатан лауреаташ
Иванова, Елена Геннадьевна

**Ивано́ва Еле́на Генна́дьевна** (маре йахале **Поветкина**, йина 1973 шеран, Куйбышев, ССРС) — советийн а, Россин а спортхо, спортан акробатикин дуьненан а, Европин а чемпион, дуьненайукъара классан спортан говзанча.

## Биографи
Спортан гимнастике лийлира. БархӀ класс йаьккхинчул тӀаьхьа кхелхира Тольятти, цигахь йолайелира спортан акробатике лела. Тренировкаш йора Гройсман Виталий волчохь.

Чекхйаьккхира № 16 йолу ишкол, цул тӀаьхьа Самарин хьехархойн университетан Тольяттин филиал. Тренер болх бира «Акробат» цӀе йолчу спортан комплексехь. 

## Кхиамаш
Спортан акробатикехь дуьненайукъара классан спортан говзанча.

1991 шеран Европин чемпионатехь кхоккха зудчун хӀоттамехь (Поветкина Елена — Кольцова Татьяна — Панфилова Анна) кхааннах кхоъ дешин мидал йаьккхира.

1992 шеран спортан акробатикин дуьненан чемпионатехь Тольяттера кхааммо, хьалха хиллачу хӀоттамца, хьуьнарш кьовсарехь а, хьалхара упражненехь а дешин мидалш йехира, шолгӀачу упражненехь детин мидалш, цуьнца цхьаьна хилира Европин чемпионатан толамхой йерриг кхаа дисциплинехь.

Толамхо хилира 1993 шеран дуьненан кедехь динамин упражненешкахь, шолгӀа совгӀатхо хилира хьуьнарш кьовсарехь а, статикин упражненешкахь а, къовсамехь цуьнан тобанехь йара Кольцова Татьяна а, Леонтьева Марина а.

## Билгалдахарш

Категори:Тольяттин акробаташ
Категори:ССРС акробаташ
Категори:Спортан акробатикин дуьненан чемпионаш
Категори:Спортан акробатикин Европин чемпионаш
Категори:Россин акробаташ
Шенкенфельден

**Шенкенфельден** () — Австрин Лакха Австри федералан латтана йукъара коммуна. Урфар-Умгебунг гуонан йукъайогӀу.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
* Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Категори:Лакха Австри латтана гӀаланаш
Категори:Австрин гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Артешина, Ольга Дмитриевна

**Артешина Ольга Дмитриевна** (йина 1982 шеран 27 ноябрехь, ССРС, РСФСР, Куйбышев) — Россин профессионалан баскетболхо, левзина йайн форвардан меттигехь. ТӀаьххьара клубом хилла УГМК. Россин спортан хьакъ долу говзанча. Артешина Ольга — баскетболех ловзаран Россин зударийн гулйина командин йукъахь дуьненайукъара къийсамийн дуккхаза чемпион а, совгӀатхо а.

2008 шеран гурахь йира йоӀ Даша, иза бахьнехь йукъаха дисира Олимпийн ловзарш 2008, спортан карьера карлайаьккхира 2009 шеран бӀаьста.

## СовгӀаташ
* Россин чемпион: 2004, 2005, 2006, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018
* Россин чемпионатан детин совгӀатхо: 2002, 2003, 2007, 2008.
* Россин чемпионатан борзанан совгӀатхо: 2009.
* Россин кад баьккхинарг: 2004, 2006, 2007, 2010, 2011 (MVP финала), 2012, 2013, 2014, 2017 (финала MVP).
* Дуьненан кад баьккхинарг: 2003.
* Дуьненан лигин толамхо: 2004, 2005, 2007.
* Евролигин чемпион: 2005, 2013, 2016, 2018
* Евролигин детин совгӀатхо: 2015
* Евролигин борзанан совгӀатхо: 2014, 2017
* Европин Суперкад баьккхинарг: 2016

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профайл на сайте УГМК
* Ольга Артешина: «Бабовщины» в сборной нет» 

Категори:Россин баскетболхой
Категори:ЗБК ЦСКА Москохан ловзархой
Категори:БК УГМК ловзархой
Категори:Баскетболан Россин гулйина командин ловзархой
Категори:2004 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой
Категори:Баскетболисташ 2004 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболхой 2012 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболан Европин чемпионаш
Рахматулина, Оксана Евгеньевна

**Рахматулина Оксана Евгеньевна** (йина 1976 шеран 7 декабрехь, Алма-Ата, Кхазакхийн ССР) — Россин баскетболхо, 2004 а, 2008 а шерашкара Россин олимпийн гулйина командин декъахо. Россин спортан хьакъ долу говзанча.

## Биографи
Рахматулина Оксана Евгеньевна йина 1976 шеран 7 декабрехь Кхазакхийн ССР Алма-Ата гӀалахь. Цуьнан хьалхара тренераш бара Чеботарев а, Ануфриева а. Цуо чекхйаьккхира Саратовн хьехархойн университет. Рахматулина Оксанин хьалхара профессионалан клуб йара Самарера СКА. Цул тӀаьхьа шо дара ЦСКА йукъахь, тӀаккха шина шарахь левзира дозанал арахьа. Цул тӀаьхьа иза кхоккха шарахь левзира ВБМ-СГАУ а, «Динамо» Москох а йукъахь. Цуьнан тӀаьххьара клуб хилира УГМК.

2003 шарахь Рахматилуна Оксана хьаьжира ша муха йу WNBA.

2006 шеран дуьненан чемпионатал тӀаьхьа Рахматулина Оксана гӀодан йолайелира Томскан областера спортан ишколан. 2009—2010 дешаран шарахь ишколан цӀе тиллира Оксанин цӀарах.

2008—2009 шо чекхдаьлча Рахматулина Оксанас чекхйаьккхира спортан карьера. Цул тӀаьхьа цуо сацам бира, спортан менеджеран говзаллин шен квалификации ойур ю аьлла. 2010 шарахь Оксана Евгеньевна баскетболех ловзаран Россин зударийн гулйина командин спортан директор хӀоьттира.

## Кхиамаш
* Олимпийн ловзарийн 2004 а, 2008 а шерийн борзанан совгӀатхо. 
* Дуьненан чемпионатийн детин совгӀатхо: 2002, 2006
* Европин чемпион: 2003, 2007
* Европин чемпионатийн детин совгӀатхо: 2001, 2005.
* Дуьненан када баьккхинарг: 2003
* ФИБА Дуьненан Лигин борзанан совгӀатхо: 2004 ("Балтийн седарчашна" йукъахь), 2007
* Евролиги ФИБА борзанан совгӀатхо: 2008, 2009 
* ФИБА Европин кад баьккхинарг: 2007
* Россин чемпион: 2004, 2009
* Россин кад баьккхинарг: 2004, 2009
* Россин чемпионатан детин совгӀатхо: 2002, 2003, 2005
* Россин чемпионатан борзанан совгӀатхо: 2006, 2008

## ЦӀераш а, орденаш а
*  Россин спортан хьакъ долу говзанча
*  «Даймехкан гӀуллакхдарна» I тӀегӀан орденан мидал (2009 шо 2 август) — *Физикин оьздангалла а, спорт а кхиорехь доккха дакъа лацарна а, 2008 шеран XXIX Олимпиадин Ловзаршкахь лакхара спортан кхиамаш бахарна а*

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Оксана РАХМАТУЛИНА: «КТО-ТО ВЕДЬ ДОЛЖЕН БЫЛ ВЗЯТЬ ИГРУ НА СЕБЯ?»

Категори:Россин баскетболхой
Категори:ЗБК ЦСКА Москохан ловзархой
Категори:ЗБК «Динамо» Москох ловзархой
Категори:БК УГМК ловзархой
Категори:Баскетболан Россин гулйина командин ловзархой
Категори:2004 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой
Категори:2008 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой
Категори:Баскетболисташ 2004 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболисташ 2008 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболан Европин чемпионаш
Категори:ЗБК «Фаэнца» ловзархой
Чистякове

**Чистякове** () — Украинин Донецкан областан Торезан гӀалин кхеташон йукъайогӀу гӀала.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Донецкан областан индексаш 

Категори:Торезан гӀалин кхеташо
Голубева, Вера Владимировна

**Голубева (Шнюкова) Вера Владимировна** (йина 1979 шеран 19 июлехь, Свердловск, РСФСР, ССРС) — Россин баскетболхо, левзина ловзар дӀахьошйолу турслочун меттигехь. Дуьненан чемпионатан детин мидалхо, ФИБА Евролигин толамхо, Россин шозза чемпион, Дуьненайукъара классан спортан говзанча.

## Биографи
Шнюкова Вера Екатеринбург гӀалин №3 йолу СДЮСШОРан кхиархо йу (Бажова ур., 132).
1995 шарахь кхойкху Россин кадетийн гулйина командин йукъа Польшехь йолчу Европин чемпионате, цигахь хуьлу чемпион.

Дуьххьарлера а, тӀаьххьара а цхьаъ бен йоцу шен карьерехь хуьлу меттигера «Уралмаш». Кхузахь цуо хаъал дакъалаьцна клубан толамашкахь, хӀоьттина йаьлла, Россин а, европин а баскетболан гранд. 1990-гӀа шераш чекхдовлуш — 2000-гӀа долалуш командин берриг толамаш, боьзна бу Шнюкова Верица: шозза Россин чемпион, Евролигин 2002/03 толамхо. Цул сов цуьнан коллекцехь 4 детин а, 2 борзанан а мидалш йу Россин хьалхейаккхаран. Цуьнан йу клубан клубан рекорд левзина матчийн тӀаьхьий-хьалхий левзина матчашкахь (169).

## Кхиамаш
* Дуьненан чемпионатан **детин** совгӀатхо: 2002.
* Евролигин **толамхо**: 2003
* Кадеташна йукъара Европин **чемпион**: 1995
* Россин **чемпион**: 2002, 2003.
* Россин чемпионатан **детин** совгӀатхо: 1997, 1999, 2000, 2001
* Россин чемпионатан **борзанан** совгӀатхо: 1996, 1998

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Баскетболхой абатца
Категори:Россин баскетболхой
Категори:Россин дуьненайукъара классан спортан говзанча
Категори:БК УГМК ловзархой
Водопьянова, Наталья Андреевна

**Водопья́нова Ната́лья Андре́евна** (йина 1981 шеран 4 июнехь, Ленинградехь, РСФСР, ССРС) — Россин баскетболхо, тӀелатархо.

Россин гулйина командехь йу 2001 шарахь дуьйна. Олимпийн ловзарийн 2004 а, 2008 а шерийн борзанан совгӀатхой. 2006 шеран дуьненан чемпионатан детин совгӀатхо. 2007 шеран Европин чемпион. ЗБК «Спартак» (Петарбух) президент.

## СовгӀаташ а, сийлахь цӀераш а
* Россин спортан хьакъ долу говзанча
* «Даймехкан гӀуллакхдарна» II тӀегӀан орденан мидал (2006 шеран 3 октябрехь) — *физикин оьздангалла а, спорт а кхиорехь доккха дакъа лацарна а, лакхара спортан кхиамашна а*
* «Даймехкан гӀуллакхдарна» I тӀегӀан орденан мидал (2009 шеран 2 августехь) — *физикин оьздангалла а, спорт а кхиорехь доккха дакъа лацарна а, лакхара спортан кхиамашна а*
* Зудаберашна (1997 шо) а, жимахошна (2000 шо) а йукъахь Европин чемпион
* Петарбухан «Волна» йукъахь Россин чемпионатан борзанан мидал йаьккхинарг (2000 шо)
* Украинин шозза чемпион (2001 а, 2002 а шерашкахь) Запорожьера «Козачкин» йукъахь
* Польшин шозза чемпион (2003 а, 2004 а шерашкахь), ткъа кхин а «Лотос» (Гдыня) йукъахь Евролига-2004 финалхо. Евролига-2004 жамӀашца турниран символин пхеанна йукъайахна 
* 2004 а, 2008 а шерашкара Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхо
* 2006 шеран дуьненан чемпионатан детин совгӀатхо
* 2007 шеран Европин чемпион
* «УГМК» йукъахь йаьккхина 2009 шеран Евролигин борзанан мидал 
* 2009 шеран Россин чемпионатан а, кедан а деши
* 2012 шеран Европин кад баьккхинарг
* Россин чемпионатан детин совгӀатхо: 2015
* Россин чемпионатан борзанан совгӀатхо: 2014

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль на сайте РФБ
* Статистика выступлений на Олимпиадах на сайте www.sports-reference.com 

Категори:Баскетболан Европин чемпионаш
Категори:2004 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой
Категори:ЗБК «Динамо» Курск ловзархой
Категори:БК «Надежда» Оренбург ловзархой
Категори:ЗБК «Спартак» Петарбух ловзархой
Категори:Баскетболан Европин чемпионаш
Категори:2004 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой
Категори:Баскетболисташ 2004 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:2008 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой
Категори:Баскетболисташ 2008 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболхой 2012 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболан Россин гулйина командин ловзархой
Категори:Россин спортан хакъ долу говзанча
Категори:Россин баскетболхой
Категори:ЗБК «Гдыня» ловзархой
Категори:ЗБК «Динамо» Москох ловзархой
Категори:«Сиэтл Шторм» ловзархой
Категори:БК УГМК ловзархой
Кузина, Марина Вячеславовна

**Ку́зина Мари́на Вячесла́вовна** (йина 1985 шеран 19 июлехь Москохахь, РСФСР, ССРС) — Россин профессионалан баскетболхо. Ловзуш йу центровойн йа еза форвардан позицехь. Россин спортан хьакъ долу говзанча.

## Биографи
2015-2016 шо дӀадаьхьира туркойн клубехь «Мерсин». «Мерсин», хьалхара 2014/2015 шо гӀуо левзина, Еврокедашкахь ловзуш йоцуш, тӀейирзира Туркойчоьнан чемпионатан. РогӀера чемпионатехь командо кхоалгӀа меттиг йаьккхира, чийрик финалехь чекхйаьлира Истмалан Университетан клубах, ткъа ахфиналехь ийшира Хатайн серехь 1-3 чоьтаца. Марина коьртачу хӀоттамехь ловза йукъайалара дерриг 32 ловзарехь, командин кхиаман хаъал дакъалецира, матчехь йуккъера барам 32 минот 23 секунда йоккхура, йуккъера барам 11,4 очко а гулйора матчехь, цунна тӀетухура 6,3 схьалахьор, 1,2 ДӀайалар, 0,5 блок ловзарехь.

2016 шеран майхь Кузина Марина маре йахана, контракт дира Хатай клубаца, цуьнан коьртехь вара Маринин майра Экин Баш. 2016 шеран декабрехь клубан куьйгалло сацам бо коьрта тренерца дӀасакъаста, шо гӀуо доладарна (9 матчехь цхьа толам). Марина майрачунна тӀаьххье дӀайелира клубера.

## Кхиамаш
* 2008 шеран Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхо;
* Европин чемпион (2011);
* Баскетболех ловзаран Европин чемпионатийн детин совгӀатхо  (2005, 2009);
* Россин чемпионатан детин совгӀатхо (2012, 2013, 2014, 2015);
* Россин чемпионатан борзанан совгӀатхо (2007, 2008); 
* ФИБА Дуьненан лигин борзанан совгӀатхо (2007);
* Россин кегийрхойн гулйина командашна йукъахь Европин чемпион (2004);
* Россин жимахойн гулйина командашна йукъахь Европин чемпион (2002);
* Россин уггаре дика къона баскетболхочун аьлла «Дешин тускар» даьккхинарг (2005).

## Сийлахь цӀераш а, орденаш а
* Россин спортан хьакъ долу говзанча;
* «Даймехкан гӀуллакхдарна» I тӀегӀан орденан мидал (2009 шо 2 август) — *Физикин оьздангалла а, спорт а кхиорехь доккха дакъа лацарна а, 2008 шеран XXIX Олимпиадин Ловзаршкахь лакхара спортан кхиамаш бахарна а*

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Досье Марины Кузиной на sports.ru
http://www.basketbolig.com/haber/hatay-buyuksehirde-ekin-bas-gonderildi-marina-bas-kadro-dis-birakildi/14999/

Категори:Россин баскетболхой
Категори:2008 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой
Категори:Баскетболхой 2008 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболхой 2012 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболан Европин чемпионаш
Категори:БК «Надежда» Оренбург ловзархой
Категори:БК УГМК ловзархой
Категори:ЗБК «Динамо» Москох ловзархой
Категори:ЗБК «Спарта&К» ловзархой
Категори:ЗБК «Мерсин» ловзархой
Категори:ЗБК «Хатай» ловзархой
Категори:Баскетболан Россин гулйина командин ловзархой
Мохьаммад Реза Голзар

**Мохьаммад Реза Голзар** (, вина 1977 шеран 21 мартехь) — гӀажарийн актёр, эшархо, телевидени дӀахьорг а, модель а.

## Биографи

## Карьера

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 
* 
* 
* Mohammad Reza Golzar on Spotify

Категори:Википеди:Заманхойн биографи
Категори:Бинарш 1977 шарахь