open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Акъари

**Акъари** (, ) — нийса йа дегна, гӀеххьа декъна латта долу айаелла арие.

Иштта лаван акъари ала мегар ду тайп-тайпана географин объекташна (тӀаплам, лам, Ӏин) уллерачу тӀапломан белхо коьллинчу ариенех.


Категори:Космосан догӀмийн рельеф билгалйоккху терминаш
Аьнгалхаш

**Аьнгалхаш** (, ) — нийса тӀемаш долчеран тобанера йаккхий охку сагалматаш. Массанхьа а хаало. 110 кепара йу.

## Йовзийтар
Оцу доьзалан векалийн барам 5—8 см бу, лаьттан бухахь шеш даьхначу Ӏуьргаш чохь йеха. Гай кхузза доккха ду коьртанакхел, кӀеда, урчакх кепара, йаккхийчеран диаметр 1 см гергга. Гайн чеккхенгахь хаало шиъ хьасакепара тӀетохар — 1 см йеха церкаш. Некхан у онда ду, корта ларбархьама кхерам хилчи аьнгалхо оцу ун кӀела буллу. Коьрта тӀехь хаало дика гуш болу боккха шиъ фасетан бӀаьрг, деха мекхаш-антеннаш а ду, батт гуонахьа хӀуманах Ӏуттуш долу диъ мекх ду. Аьнгалхан хьалхара ши ког тӀехьарчарех тера бац, оцу когашца цуо чӀогӀа дика латта охку. Йаккхийчу аьнгалхийн тӀекӀела тоьхна дуткъа пардонан тӀемаш хуьлу, дукха хьолахь гайл деха а долуш. ДегӀан бос: тӀехула агӀора гай таьӀна-боьра ду, бухахь серладолу зайт басе, иштта бос бу когийн. Корта а, накха а таьӀна-боьра бу. Хьалхара когаш охкаш бу. ТӀемаш а, тӀемашна тӀехулонаш а дика кхиина ду, наггахь хаало тӀемаш доцурш а. ТӀомалела 50 см - 5 м лакхахула.

## Систематика
110 сов кепара йу. Дуьненахь массанхьа а йу.

Таханлера фаунехь йу 2 бухара доьзал бу 6 тайпанан, кхин а мацахлера 1 бухара доьзал бу 5 тайпанан. Мацахлеранаш девза Европин олигоценера а, Къилба Америкин киран муьрера а.
* Бухара доьзал   (триба )
**  — Дерриг дуьненахь (70 гергга кеп)
*** 
*** 
*** 
**  — Къилба Америка (2 кеп)
*** 
*** 
**  — Неотропика (7 кеп)
*** 
**   — Европа, олигоцен (1 кеп)
***  
**  — Керла Зеланди (1 вид)
*** 

* Бухара доьзал  (триба )
**  (4 кеп)
*** 
*** 
*** 
*** 
**  — Неотропика (20 гергга кеп)
* Бухара доьзал  
**  
***   — Къилбан Америка, киран мур
**  
***   — Къилба Америка, киран мур
**  
***   — Европа, киран мур 
**  
***   — Къилба Америка, киран мур

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Цаьпцалгнаш
Категори:Сагалматийн доьзал
Авианекъ

**Авианекъ** — латан я хин тIехулара хIаваан шораллин барам хIоттийна коридор кепара есалла, оцу чухула чIагIйинчу маршрутаца кеманаш а, вертолёташ а тIома лела.

Авианекъан болх дIабохуйту аэродромаш, радиомаякаш, хIаваан леларан урхаллин гIуллакх, метеорологин гIуллакх.

Дуьххьарлера Россин чоьхьарчу хаамийн авианекъ дIабиллина Москохан а, Нижни Новгородан а юкъахь 1923 шарахь, дуьненайукъара — Москох-Рига-Кёнигсберг 1922 шарахь.

Авианекъан коьрта ши тайпа хуьлу:
* Меттигера хIаваан некъ (МХIН) — регионан авианекъаш, областан центрашна йукъара уьйр латтайо, ткъа иштта кIоштан центрашца а, 500—1000 км радиус йолчу генарчу посёлкашца а; лелабо гIирсашца тIома леларан бакъонашца (ГIТIЛБ) а, иштта гарца тIома леларан бакъонашца (ГТIЛБ).
* ХIаваан некъаш — генарчу (масех эзар км) меттигашка леларан магистралан авианекъаш ду; лелабо гIирсашца тIома леларан бакъонашца (ГIТIЛБ).

ХIаваан некъаш зорба тоьхна ду аэронавигацин хааман сборникашкахь сизнашца, цхьаьнатухуш долу шиъ я сов ДДП.

## Хьажа иштта
* Къилбаседаатлантикан некъаш
* Охьа ца ховшу авиарейсаш

## Хьажоргаш
* Авиалиния (БСЭ)
* Карты местных воздушных линий России 

Категори:Авиацин терминаш
Категори:ХIаваан навигаци
Чермойн лам

**Чермойн лам** — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара лам. ХӀордан сизал локхалла 2361,5.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Нохчийчоьнан лаьмнаш
Категори:Кавказ
Ӏабду

**Ӏабду**, **Ӏабдо** — Ӏабд (Ӏарб. عبد‎) — лай. Бусалбачу нехан цӀе.
* Диуф, Ӏабду
* Траоре, Ӏабду
* Джамме, Ӏабду
* Дакъа: Ӏабду-л-, Ӏабдул
** Ӏабду-л-ЗахӀир
** Ӏабду-л-Къадыр
* Ӏабду-Хьава («Хьаван лай», хьажа Иевусеи
;Фамили
* Ӏабду, Ӏабдульрахман (вина 1972) — катаран футболан арбитр.
* Ӏабдо, Мухьаммад
* Ӏабду, Наджим (вина 1984) — коморан футболист, «Миллуолл» клубан ахтурсло.

## Хьажа иштта
* Ӏабдулай
* Ӏабдула
* Ӏабдул
Ӏали (маьӀнаш)

**Ӏали́** — чолха термин.

## Оьздангаллехь

* «Ӏали» — Манн Майклан исбаьхьаллин фильм.

## ЦӀе
**Ӏали́** — бусалбачеран боьршачу стеган цӀе:

* Ӏали ибн Абу ТӀалиб (599—661) — Мухаммад пайхӀамаран шича, нуц а, 656 шарахь дуьйна веалгӀа хӀалиф.
* Ӏали ар-РидӀо — шиӀийн бархӀалгӀа имам.
* Ӏали ат-ТӀабари — лор, дуьххьара медицинан энциклопеди йинарг, психолог, педиатрин пионер.
* Ӏали аль-АстӀурлаби (IX бӀешо) — IX бешерера Ӏарбийн астроном а, географ а.
* Ӏали ан-Насир — Кордован халиф (1016—1018).
* Ӏали ибн Юсуф — Юсуфа ибн Ташфинан кӀант, альмурабитӀийн эмир (1106—1143).
* Ӏали — сибрехан хан (1600—1607).
* Ӏали-бей аль-Кабир — Мисран а, Хиджазан а султан, абхазхойх схьавалар долу мамлюк.
* Ӏали I аль-Мансур Нуруддин — Мисран мамлюкийн султан, Айбекан кӀант.
* Ӏали АсгӀар — гӀажарийн художник.
* Ӏали аш-Шатранджи — XIV—XV бӀешерашкара шатранджах ловзарехь гӀажарийн говзанча.
* Ӏали ибн СаӀид — 1890—1893 шерашкара Занзибаран султан.
* Ӏали-Акбар Зарфам (англ. Ali-Akbar Zargham) — иранан политик, министр (велла 1976).
* Ӏали Васиб — 1977-1983 шерашкара Ӏусманийн цӀийнан 41-гӀа корта.
* Ӏали аль-Джифри Хьабиб — суьпийн исламан Ӏелам стаг а, Хьадрамавтера а, Йеменера а син кхиорхо ву.
* Ӏали Хаменеи — гӀажарийн пачхьалкхан а, динан а гӀуллакххо, Иранан хилла президент.

## Нохчийн цӀе
* Гучигов, Ӏела Аюбан воӀ — нохчийн XX бӀешеран хьалхаран эхан пачхьалкхан гӀуллакххо.
* Ӏела Дима́ев (1953 шеран 27 сентябрь) — нохчийн музыкант а, композитор а.

## Фамили
* Ӏали, Ӏазама (йина 1970) — иранера схьаялар долу йишлакхархо.
* Ӏали, Айреш (вина 1955) — мозамбикан политик, премьер-министр.
* Ӏали, Ӏалаа (вина 1996) — Ӏиракъан футболист, аьтту турсло.
* Ӏали, Белал (вина 1988) — яйатлетикхо, Бахьрайнан 800 а, 1500 а метр вадархо.
* Ӏали, Камаль Хьасан (1921—1993) — мисран тӀеман а, пачхьалкхан а гӀуллакххо, Мисран премьер-министр.
* Ӏали, Лайла (йина 1977) — америкин профессионалан боксёр.
* Ӏали, Мансур (1919—1975) — Бангладешан пачхьалкхан гӀуллакххо, премьер-министр.
* Ӏали, Махершалалхашбаз (вина 1974) — америкин актёр.
* Ӏали, Мухьаммад (винчу хенан цӀе *Ка́ссиус Марсе́ллус Клей*; 1942—2016) — америкин боксёр.
* Ӏали, Надия (йина 1980) — пакистанан-америкин йишлакхархо, эшарийн автор.
* Ӏали, Нур (вина 1974) — пакистанан спортан болидаш хахкархо.
* Ӏали, Рубина (йина 1999) — хӀиндин актриса.
* Ӏали, Сабахаттин (1907—1948) — туркойн йаздархо.
* Ӏали, ТӀарикъ (вина 1943) — британин-пакистанан йаздархо, историк, публицист, режиссёр, сценарист.
* Ӏали, Фарид Ахмедович (вина 1992) — Украинин футболист.
* Ӏали, Хьайдер (вина 1979) — пакистанан боксёр.

## Кхин а
* Ӏали — Ӏиракъера тӀеман авиабаза.
Марталла

**Марталла** (, , ) — уьйр латторан дийна, чухула хийцамашна чӀогӀа йолу билгалчу хӀуманийн а, процессийн а вовшех йолу зӀе кхуллуш йолу система.

Категори:Марталла
Албур-Ӏовх

**Албур-Ӏовх** — 1834 шарашкахь Ӏовхах хила эвла. Лаьтташ хилла таханалерачу Хаси-Эвлан кӀоштан латта тӀехь Хаси-Эвла гӀалин къилбехьа.

## Географи
Лаьтташ хила ГӀурий хина аьру агӀонгара берда йистехь. Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа Хаш-гирей, къилбаседа-малхбалехьа Внезапни, Эндирей, Баташ-юрт, къилба-малхбузехьа Яриксу, Кешан, къилба-малхбалехьа Дилма, къилбехьа Пхьарчхошка, Ширча-Эвла.

## Хьажа иштта
* Албур-Отар
* Албур-Лам

## Билгалдахарш

Категори:Ӏовхойн мохк
Зурзукъа

**Зурзукъа  () ** — Нохчийчоьнан Шуьйтан кӀоштан дIаяйна эвла йу.

## Лаьцна дийцара
Зурзукъа эвла Ваштар хи тlехьа хилла, Улус-Кертана а, ЗазаргӀана а къилб-малхбалехьа . Шир заман чохь нохчий къам «дзурдзук» олуш доьвзаш хилла хlокх эвлан тlера-дlа гуьржийшна, кхин долу кавказан къаьмнашна а.

## Бахархой

## Йуртахь бинарш

## Билгалдахарш

Категори:Шуьйтан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Нохчийчоьнан дӀаяйна нах беха меттигаш
Аса

**Аса**:
## Географи
* Сахьтан аса
* Географин аса — географин чкъор зонашна декъадалар:
: альпийн
: субальпийн
: бараме
: тропикан
: субтропикан
: экваторан
: субэкваторан
: арктикан
: субарктикан
: антарктикан
: субантарктикан
: ЛаьттанъюккъерахӀордан хебарийн аса

## Астрономи а, астрофизика
* Коьртачу асан комета — шайн орбитан цхьа билгалчу декъехь кометийн жигаралла гойту астероидийн асан областера Маьлхан гуонахьа хьийза объекташ.
* Радиацин аса
* Астероидийн аса
* Койперан аса
* Гулдан аса
* Ориона аса

## Регионаш

### АЦШ
* Библийн аса
* Мекхаллин аса
* Бамбан аса
* ХьаьжкӀан аса
* Дуган аса
* Ӏаьржа аса (регион)
* Маьлхан аса
* Луон аса
* КӀен аса

### Кхин
* Библийн аса (Нидерландаш)
* Мурзинско-Адуйски жовхӀарийн аса
* Моздаккхаран аса (провинци)
* Ломан Карабахан кхерамазаллин аса
* Нивалан аса
* Тийнаокеанан хебарийн аса
* Уралан-Монголин хебарийн аса
* Баьццара аса (Оттава)
* Москохан хьунпаркан ларъяран аса

## ТӀаплаьмнаш
* ТӀаплаьмнийн аса
* Юккъера тӀаплаьмнийн аса
* Транс-мексикан тӀаплаьмнийн аса

## Литература
* ДӀевше аса
* Тилоарин бозбуунчаллин аса

## Прочее
Зоология:
* Венерин аса

Музыка:
* Ульчин аса

Электрика:
* Роговскин аса

Кхин:
* Бронан аса — металлин бронан стомма чкъор, хуьлу тӀеман хӀордакеманийн чоьхьара я арахьара агӀонаш тӀехь.
* Ломан-хьуьнан аса — алсама хьаннийн ландшафт йолу Ӏаламан локхаллин аса.
* Хебарийн аса
* Механ аса
* Афродитан аса
* Венерин аса — атмосферан оптикан хӀилам.
* Климатан аса
* Аркатуран аса
* Юпитеран къилба экваторан аса
* Универсалан сахьтан аса
* Мехийн аса
* Кларкан аса
* Ширстрекан аса (Ширстрек) — коьрта палубица дозанера хӀордакеман корпусан тӀехулара лакхара аса.

## Чолхаллин терминаш
* ТӀулгийн аса
* Ӏаьржа аса (маьӀнаш)
* Баьццара аса (маьӀнаш)
Байда

**Байда** йа **Дежийла** йа **Дишни** — буц йуу дийнаташ дажо гуттаренна а лелош долу, бецан ораматаш йолу йуьртабахаман латташ. Механизацин йуьртабахам йукъабалале, байда аьхка коьрта хьост хилла дийнатийн йуурган, масала бежний, уьстагӀий, говраш. Байданаш хӀинци а лелайо дийнаташ дажош, йекъачу областашкахула латта кхечу хӀуман пайдехь доцучохь муххале а.

Байдаш къастайо: йекъа тогӀийн, хи диллина, уьшал хилла, ломан, кхин а. Тодаран тӀегӀанца байдаш декъало Ӏаламан а, культурин а декъашка.
Культурин байдаш йо оханаш дӀа а дуьй лакхарчу сурсатийн бецашца, иштта байдин лакхара дааран мехалла хуьлу Ӏаламан байдашца дуьстича.

Байдин ораматаш хила тарло тайп-тайпана кенан ораматаш, кенан-кхоьшан культураш, кхин а докъаран культураш. Лаьттан тайпа, хӀора шеран температуран минимум, йочанаш — байдаш лелоран кепийн коьрта факторш йу.

Дуьненан байдин йерриг майдан барам 26% гергга бу, декъачу лаьттан майдан барамех.

## Хьажа иштта
* Арадохийла
* Токан гуо

## Билгалдахарш

Категори:Дийнаташ лелор
Категори:Ораматийн зонаш
ХӀордан йоӀстаг

**«ХӀордан йоӀстаг»** (, мадарра гочдича — «Жима хӀордан йоӀстаг») — Ханс Кристиан Андерсен цӀе йолу йаздархочун дерригдуьненахь девзаш долу туьйра. Туьйранехь дуьйцуш ду жима русалкехь лаьцна, иза везавелла-чу кӀантан дуьхьа шен хӀорд чохь долу дахар дитта кийча хилар. Дуьххьара арахийцира 1837 шарахь, цуьна бух тӀехь дукха кечйира, мюзиклаш, исбаьхьаллаш, анимацин фильмаш.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀордан йоӀстаг
Категори:1837 шеран туьйранаш
Экъа

**Экъа** ( ) — «тӀехулара нийса долу чӀогӀа материалан кийсиг», обычно слово считают производным от:
* Экъа (гӀишлошъяран механика)
* ГӀишлошъяран экъа:
** эчигбетонан экъа;
*** гӀилон тхов тӀеюьллу экъа
*** балкон учен  экъа
** асбоцементан экъа
** ГӀашлойн некъан экъа
** Тхьевн экъа
** Куьцан экъа
*** Кхийра экъа
*** Кафелан экъа
*** Кхийра-мокхазан экъа

* Экъа — платформан тӀиера дуьненан чкъоьран дакъа, къевлина ду стомма легӀана лаьттачу ломан маьӀданаш — платформан боттаца.

* Кухнин экъа:
** газан экъа;
** токан экъа;
*** электроэкъа.

* Шоколадан экъа.

* Бронеэкъа — бронетехникан тӀехӀоттош йолу экъан кепара броня.

* Дустаран экъа — слесаран белхан металлан экъа.
Байда (маьӀнаш)

**Байда**:
* Байда — буцъюу дийнаташ дажо гуттаренна а лелош долу, бецан ораматаш йолу юьртабахаман латташ.
* Байда — чӀерий лецаран кема, тӀеуллу цхьаъ я масех мотор болу куьйга дина дечиган кема. 1990-гӀа шерашкахь шуьйра даьржина къилбаседа Каспехь браконьераш иргӀу тайпана чӀерий лоьцуш.
* Байда (Мали Хортица) — Хортицан гӀайрен уллера Днепран гӀайре.
* Байда — авторан эшаран а, эшаран поэзин а фестиваль.
* Байда́ (жарг.) — дерриг бакъдоцург, аьшпаш.

## Адамаш
* Байда, Григорий Иванович (1902—1981) — комбайнёр, УССР юьртабахаман хьакъдолу механизатор, шозза Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо.
* Вишневецкий (Байда), Дмитрий Иванович (?—1564) — православин магнат, эла, Хортица гӀайрен уллехь гӀала йиллинарг.
* Байда, Мария Карповна (1922—2002) — Советийн Союзан турпалхо.
* Байда, Дмитрий Владимирович (вина 1975) — Россин футболист.
* Байда-Суховий, Дмитрий Михайлович (1882—1974) — советийн актёр а, режиссёр а.

## Хьажа иштта
* Baidu — цийн лахаран система
* Аль-Байда
* Байдо, Владимир Захарович — ЦӀен Седан а, ЦӀен Байракхан а орденаш дӀаяьхна советийн лётчик.
Баккхал

**Баккхал** ( — *хасстоьмаш духкург*, ) — бахамехь уггаре хьалха оьшу декъа сурсаташ, ахфабрикаташ, консерваш, ткъа иштта цхьайолу бахамехь ца хилча ца долу сурсаташ (саба, хӀуманаш юьтту порошок, сирникаш). Дуа сурсаташ дохкаран агӀора хьаьжчи, баккхалан сурсаташ къаьсташ хуьлу алсама латтарца, лело атта хиларца, нисса дуьхьала гастрономинчарна, уьш даа кийчча хуьлу, деза а хуьлу, латто башха хьолаш а деза.

Революцил хьалхарчу Россехь баккхал чохь духкура декъа дуа сурсаташ — хьалха стоьмийн аьхкаш, кхагарш, тӀаьхьа чай, шекар, къаьхьуо, дама, Ӏов, чам бийригаш. Цул тӀаьхьа баккхал ала долийра иштта сурсаташ цхьацца духкачу жимачу туькнах я йоккхачу туькан декъах. Баккхалан я туькан дех олу баккхалхо.

1950-гӀа шерашкахь дуьйна Советийн Союзехь бахархошна баккхалан сурсаташ духкура ССРС Йохк-эцаран министраллин йукъара Коьртабаккхало. Советийн законашца хӀоттийра баккхалан белхалочун белхан меттиган, гӀирсан таран, кхечу йохк-эцаран аспектийн жоьпалла, тӀедожадора зуламан сагалматашца а, дехкашца а тӀом латтор.

Таханлерачу йохк-эцаран классификацица дааран баккхалан сурсаташна йукъа догӀу: Ӏов, дама, гарзнаш, шекар, крахмал, юурган концентраташ, совсорг, чай, чайн маларш, къаьхьуо, къаьхьуон маларш, бецан даьттанаш, туьха, къонза, чам бийригаш. Шелдаран гӀирс бахьнехь, таханлера цӀера туькан чохь юхку баккхал а, иштта гастрономин сурсаташ а, царна йукъахь жижиган а, шуран а сурсаташ, ткъа иштта керла даьхна стоьмаш а, хасстоьмаш а.

## Галерей

Файл:Nizwa-Grocery.jpg|Баккхал Ӏоманера эвлахь
Файл:Taliparamba grocery.jpg|Баккхал ХӀиндера Талипарамбехь.
Файл:Piggly Wiggly 1918.jpg|1916 шарахь дӀайиллина баккхал Piggly Wiggly хилира ша шен гӀуллакх дарехь дуьххьарлераниг.
Файл:1909groceryVancouverWA.png|Баккхалан туьканаш Ванкуверехь, 1909 шо гергга
Файл:1922 Detroit store.jpg|Детройтехь, Мичиган, 1922
Файл:A grocery store in Cheung Hong Estate.jpg|Гонконгера Cheung Hong микрокӀоштера баккхал 
Файл:Surplus Commodities Program grocery display USA 1936.gif|1936 шарахь АЦШхь дохка совдевлла дааран сурсаташ


## Билгалдахарш

Категори:Цхьацца дохкар
Категори:Туьканийн тайпанаш
Хох (маьӀнаш)

**Хох**:
## Биологи
* Хох () — Амариллисан доьзалан тайпана орамат, дааран, дарбанан, декоративан культура.
* ХӀордан хох () — Гиацинтан доьзалера Дримия тайпанан дукхашерийн бецан орамат.

## Адамаш
**Хох** — фамили. ГӀарабевлла фамилихой:
* Хох, Питер де (1629—1684) — голландин художник.
* Хох, Эдвард (1930—2008) — америкин йаздархо.
Сурхуо

**Сурхуо** я **ТӀемало** (, ) — тӀамехь дакъа а лоцуш, тӀеман гӀуллакх а девзаш волу стаг.

## Хьажа иштта
* Салти
* ТӀеман гӀуллакххо
* Баьчча
* ТӀеман хьаькам

## Литература

* Wong, Leonard, «Leave No Man Behind: Recovering America's Fallen Warriors» * Armed Forces & Society *, July 2005 ; vol. 31: pp. 599-622.
* Watson, Bradley CS, «The Western Ethical Tradition and the Morality of the Warrior» * Armed Forces & Society *, October 1999; vol. 26: pp. 55-72.
* Samet, Elizabeth D., «Leaving No Warriors Behind: The Ancient Roots of a Modern Sensibility» * Armed Forces & Society *, July 2005; vol. 31: pp. 623-649.
* Miller, Laura L. and Charles Moskos, «Humanitarians or Warriors ?: Race, Gender, and Combat Status in Operations Restore Hope.» * Armed Forces & Society *, July 1995; vol. 21: pp. 615-637.

Категори:ТӀеман эскар дар
Категори:Говзаллаш
Джейранбатан

**Джейранбатан** () — Азербайджанан Апшеронан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан Апшеронан кӀоштан нах беха меттигаш
ДигахӀ

**ДигахӀ** () — Азербайджанан Апшеронан кӀоштара эвла.

## Бахархой
1893 шарахь ларарца ДигахӀехь бехаш бара таташ.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан Апшеронан кӀоштан нах беха меттигаш
Австралихой

**«Австралихой»** цIарца кхетадо Австралин автохтонан бахархой а, хIинцалера бахархой а:

* Австралин бахархой — Австралин бахархойн оьздангалла а, мотт а баларх йаззам.
* Австралийн аборигенаш — Австралин бухара бахархойх йаззам.
Хьехола

**Хьехола** — керла Ӏамола Ӏамо Ӏалашо йолу дешар дӀадахьаран кеп. Иштта кеп лелайо классан-хьехолан Ӏаморан система хилча, классана а йо, аьлчи а гуттаренан а дешаран тобана.

Ишттачу кепара дӀайоьду хьехолаш дукхаха йолчу йукъара дешаран программа кхочушъеш йолчу дешаран кхолламашкахь (ишколашкахь, лицейшкахь, гимназешкахь, колледжашкахь, кхин дӀа а) классан-хьехолан Ӏаморан системан хьолашкахь.

М. А. Мкртчянан дешаран хьехолийн типологешкахь хьехола йу тобанан дешаран цхьа кеп.

## Хьехолийн кепаш
Хьехолийн коьрта кепашна юкъайогӀу:
* иэйина хьехола;
* керла материал йийцаран хьехола;
* керла материал чӀагӀъяран а, практикехь хаарш а, хьуьнарш а даран хьехола;
* ша болхбен хьехола;
* хьехола-конференци а, хьехола-семинар а;
* Ӏамош йолу материал карлайаккхаран а, жамӀдаран а, систематизацияран а хьехола;
* зиеран а, хаарийн, хьуьнарийн мах хадоран хьехола;
* интеграцин хьехола, кхин дӀа а.
* интержигара хьехола
Оцу хьехолийн кеп лелош кхоъ гӀирс хилабеза — дешархочун электронан жайна, хьехархочун электронан жайна, интержигара у.
Юкъаметтигийн принцип атта йу: электронан жайна хӀоттийна дешархочун планшет тӀе. ХӀора дешархочун планшет, шен рогӀехь, зӀе йолуш йу цхьаьна машанца интержигара уьнца а, хьехархочун планшетаца а.

Электронан жайнашна чохь йу гиперхьажоргаш чухӀоттийначу энциклопедин, алсамо даржийна суьрташ кего йиш йолуш, жайнин тайп-тайпана дакъошна юкъахь кросс-хьажоргаш йу. Ишттачу жайнахь лело таро ю дешархошна Ӏамийна материал дика караерзийта аудио- а, видео- а материалаш, графикаш.

Цуьнца цхьаьна паргӀата Интермашана чувала а, планшет тӀе ловзарш хӀиттадар а блок хӀоттийна ду.

## Хьехолин йохалла
Хьехолаш тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь йохаллица къаьста. Иштта, масала, Японехь йуккъерачу а, лакхарчу а ишколехь лаьтта 50 минотехь.

Россехь хьехола лаьтта 40 я 45 минотехь, царна йукъахь мукъа хан хуьлу — хийцам (5-15 минот, наггахь сов, делкъен). О. А. Саввинас а, И. А. Марушкинас хӀоттам бина, Россехь хьехолин йохаллин истори чолхе хилар. Масала, 1828 шарахь хьехола лаьттина 90 минотехь, ткъа 1865 шарахь — 60 минотехь. Наггахь цхьана дешаран говзаллин хьехолаш шала еш хилла (дукхах дерг лицейшкахь а, лакхарчу дешаран меттигашкахь а), царна йукъара хийцам бац а беш. Цхьаьна ишколашкахь хьехолин йохалла гуттаренна а цхьаъ хуьлу, ткъа кхечунхьа йозу хьехолин лоьмарах а, кӀиранан дийнах а. Дезачу деношна хьалхарчу деношкахь хьехолин йохалла дешаран меттиган администрацин сацамца яццо таро йу. Хьалхарчу эха шарахь хьалхарчу классийн хьехола 35 минотехь лаьтта.

## Хьажа иштта
* Классан-хьехолин Ӏаморан система
* Дешаран меттагийн тайпанаш

## Билгалдахарш

## Литература
* Саввина О. А., Марушкина И. А. Урок математики в дореволюционной средней школе. М.: Инфра-М, 2013. — 80с. ISBN 978-5-16-006909-8

Категори:Дешар
Категори:Педагогика
АьргӀана

**АьргӀана** — ДегӀастанан Гумбетан кӀоштара эвла. Иза йу АьргӀанан йуьртан меттиган административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Гумбетан кIоштан нах беха меттигаш
Нарыш (эвла)

**Нарыш** — ДегӀастанан Гумбетан кӀоштан эвла. Иза йу Мелардан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Гумбетан кIоштан нах беха меттигаш
Аймалабек

**Аймалабек** — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла.

Дубримахин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Гулебки

**Гуладтымахи** — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла.

Цугнин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Нью-Хейвен (колони)

**Нью-Хе́йвен Коло́ни** () — Къилбаседа Америкера ингалсан 1638—1665 шерашкара колони.

1637 шеран 26 июнехь «Hector» кеман тӀехь Бостоне баьхкира пуританийн мозгӀар  шен мурдашца. Массачусетсан айман колонис чӀогӀа гӀуо лелош а хетта динан болх, цара бартбира шайн колони кхолла. Гурахь коьртехь  волу талламан парти яхара къилбехьа, Лонг-Айленд хидоькъен къилбаседа берда тӀе дико меттиг лаха. Цара ийцира индахошкара Киннипиак хин хикхочера латта, 1638 шеран 14 апрелехь кхоьллира юрт Нью-Хейвен.

1639 шарахь Хартфордан, Виндзоран, Ветерсфилдан бахархой беха законаш, цхьаьнатуьйхира, уьш девза «» цӀарца. Нью-Хейвенан бахархошна ца лиира тӀаьхьабиса лулахойл, иштта законаш тӀеийцира шайна а. Кхоьллира урхаллин ВорхӀанан Кхеташо, барт бира, «…Делан законо бен урхалла ма-дойла…»: библин законаш лакхара дара ингалсан законел (масала, Библехь дуйбианчера суд хьахийна йац, цундела колонехь иза ян а йац, ткъа кхелан сацам бо Кхеташоно). Кхаж таса бакъо яра килсан конгрегацин юкъарчеран.

Колонин аьттуно кхин а мухажираш балийра, массо а пуританаш а бацара уьш. Керла кегийра гӀаланаш кхоллаяла юьйлаелира (царех «плантацеш олура»): 1639-гӀа — Милфорд а, Гилфорд а, 1640-гӀа — Стэмфорд а, Саутолд а Норт-Форк ахгӀайренан Лонг-Айленд  хидоькъен дехьарчу бердаца, 1643-гӀа — Брэнфорд.

1641 шарахь колонис ийцира ленапе тайпанера Делавэр (хӀинца цигахь Филадельфи ю) хин йисташкара мохк. 1642 шарахь цига кеманахь беира 50 доьзал, цара йохк-иэцаран пост йиллира Скулкил хин хикхочехь. Оцу регионехь болхбеш болу Нидерландин а, Швецин а йохк-иэцархошна ца лиира конкуренташ охьаховшийта, мухажарийн цӀенош дагийра цара. Нью-Хейвен колонега цхьанне хӀуманца гӀо ца лацаделира царна, аьтту ца балар къобалдан дийзира.

1660 шарахь Ӏедале веанчу Ингалсан паччахьо Карл II-гӀачо хийзо болийра 1649 шарахь шайн дена Карл I-чун виеран кхелйина суьдхой. Цхьаберш царех бевдира Керлачу Дуьнене, 1661 шарахь  а,  а гӀоьртира Нью-Хейвенехь лачкъа, тӀаьхьуо царах кхийтира .

1662 шеран 22 апрелехь араделира паччахьан харти, цуо къобалйира Фундаментан законашца йолу Коннектикут колонин шайн урхалла. Хартис юкъатоьхна уггаре керланиг дара, Коннектикутан махкахь цхьа правительство хӀоттаяр, къилбехьара доза Лонг-Айленд хидоькъе, ткъа малхбузехь — Тийна Ӏапказ. Оцуо дӀакхаллийтира Коннектикут колонега Нью-Хейвен колони, Нью-Хейвен Коннектикутан юкъаяхаран процесс чекхъелира 1665 шарахь.

Категори:Коннектикутан истори
Категори:Йоккха Британин хилла колонеш
Гра (хила эвла)

**Гра** — ДегӀастанан АхцахӀан кӀоштара эвла.

## Билгалдахарш

Категори:АхцахӀан кIоштан нах беха меттигаш
Керла Гогаз

**Керла Гогаз** — ДегӀастанан АхцахӀан кӀоштара эвла йу.

Хрюган йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:АхцахӀан кӀоштан нах беха меттигаш
Буркаев Мовлад

**Буркаев Мовлад** (1937 шо.  Ломаз-Йурт, Теркан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, 1995 шо, Соьлжа-ГӀала, Нохчийчоь) — гӀараваьлла нохчийн а,  советан пачхьалкхан а артист, йишлакхархо, солист. Нохч-ГӀалгӀайн АССРн халкъан артист. Тайпана Ансто.

## Биографи
Мовлад вина 1937 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Теркан кӀоштара Ломаз-Йуртахь. 1944 шарахь Нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар бахьнехь Мовладан доьзал Кхазакхийн ССРн Джамбул гӀала дӀабахийтира, цигахь цуо йукъара ишкол чекхйаьккхира. Кхазакхстанера цӀабаьхкиначул тӀехьа Соьлжа-ГӀалин Мичурина эвла охьахевшира.

1957 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССРн телевиденин а, радиокъамелдаран Комитетехь кхоьллира Халкъан пондарийн оркестр. Цуьнан дуьххьара куьгалхо вара композитор Александр Халебски. Цул тӀехьа оркестрна куьйгалла дира Нохч-ГӀалгӀайн АССРн композиторш: Шахбулатов Ӏаднана, Чергизбиев Зайндис, Долгов Юрийс, Димаев Ӏелас. Дуьххьара оркестран солисташ бара: Шамилева Жансари, Асхабова Ӏайнаъ, Буркаев Мовлад, Дацагов Салман. Оцу шарахь Мовлад Нохч-ГӀалгӀайчоьнан хороводан ансамбле дӀаийцира.

1963 шарахь ГнесингӀеран цӀарах йолу Москохан пачхьанкхан музыкийн-хьехархойн институт чекхйаьккхира, цигахь цуьнца доьшуш бара Кобзон Иосиф, Шахбулатов Ӏаднан, кхиберш а. Дешар чекхделачул тӀехьа 5 шарахь, йуха а, ансамблехь болхбира.

1969 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССРн телевиденин а, радиокъамелдаран а Пачкомитетехь композитор Розенберг Анатолийс кхоьллина йойлу эстрадан ансамблан солист болхбира. Пачкомитетехь цуо 25 шарахь гергаболхбира.

Нохч-ГӀалгӀайн АССРн эстрадан исбаьхьалла кхиор а, пропаганда йар а, концертан гӀуллакхдар а, говза болхбар а бахьнехь Мовладан Нохч-ГӀалгӀайн АССРн халкъан артист аьлла совгӀат дира. Мовлад кхелхина 1995 шарахь. ДӀавоьллина Теркан кӀоштарчу Ломаз-Йуьртахь.

### Доьзал
Зуда Лиза а, 3 кӀант а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
Категори:Нохч-ГӀалгӀай АССР Халкъан артисташ
Акушали

**Акушали** — ДегӀастанан Харгабин кӀоштара эвла йу.

Иза йу Кикунин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Харгабин кӀоштан нах беха меттигаш
Куц-аьзни

**Куц-аьзни** — сурсаташна (масала, модан духар) реклама ярхьама уьш гойтуш йолу зуда. Церан куьцан, дегӀан, хенан цхьацца бехкамаш хуьлу. Уггаре баьржина куц-аьзнин тайпа ду керла духар гойтуш берш а, фотокуц-аьнеш а (журналашна а, газеташна а, рекламан а суьрташ дохуьйтурш).

## Боцца хаамаш
Подиуман куц-аьзний хила беза лекха, нийса дегӀ долуш, коьрта фактор ю хазалла. Фотокуц-аьхнешна ладам ею хазалла, церан суьрташ хуьлу божарийн журналаш тӀехь. Куц-аьзни 1,72 метрал лоха хила йиш йац; цуьнан цӀена чкъор хила деза, дика куьйгаш, мӀараш, цергаш, могаш месаш, тӀехь бӀаьрг соцуш юьхьан аматаш.

И говзалла Ӏамош леррина ишколаш хуьлу.

Йоккха Британехь (2016 шеран хьолехь) духарийн каталогашна суьрташ дохуш куц-аьзнин алапа хуьлу 50-60 стерлинган фунт денна, уггаре лакхара алапаш долу куц-аьзнешна кхочу 600—1000 фунт дийнахь; модан цӀа чохь бечу балхо 10-40 эзар фунт дахьа шарахь. Куц-аьзнин болх лохуш волчу куц-аьзнин агента дӀаэца таро ю 20 % куц-аьзнин алапех ша бинчу белхана.

Емалхоша дуьйцу, модан журналаш тӀехь гайтина Ӏаламца догӀуш доцу куц-аьзнийн гӀийла догӀмаш, кегийрачу зударшна лелалур боцу бехкамаш бо, тӀаккха церан а, зудаберийн а юурган раж юхий цомгуш хуьлу. Цул сов, емалхойн ойланашца, куц-аьзнийн журналаш тӀиера суьрташ чӀогӀа редакци йой хуьлу компьютеран графикца, юккъерачу зудчунна оццалла хазалле ша кхочур йац моьттуьйтуш. Ткъа дахарехь цхьа а ца хуьлу журналан суьрта тӀехь санна, куц-аьзнеш шешша а.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Азархи С. В.* Модные люди: к истории художественных жестов нашего времени. — Санкт-Петербург: Изд-во Ивана Лимбаха, 2012. — 373 с. — ISBN 978-5-89059-175-3
* Демонстрация одежды и тканей на манекенщицах / Центросоюз. Главкоопторгреклама. — Москва: 1971. — 43 с.
* *Ермилова Д. Ю.* История домов моды. — 2-е изд. — М. : Academia, 2004 (ГУП Сарат. полигр. комб.). — 287 с. — (Высшее образование).; ISBN 5-7695-1064-1
* *Старикова Ю. А.* История и индустрия моды. — Москва: А-Приор, 2009. — 126 с. — ISBN 978-5-384-00243-7
* *Хейнен Рената.* Модель: Советы будущим манекенщицам. — М.: ННН, 1997. — 109 с. — ISBN 5-87927-041-6

Категори:Модан говзаллаш
Талитель

**Талитель** — ДегӀастанан ЦӀумадан кӀоштара эвла йу. Лаьтта Хаси-Эвлан кӀоштан латтан тӀехь.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:ЦӀумадан кӀоштан нах беха меттигаш
ЦӀумада

**ЦӀумада** — ДегӀастанан ЦӀумадан кӀоштара эвла йу.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:ЦӀумадан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏийса (цӀе)

**Ӏийса** я **Ӏиса** – бусалбачеран боьршачу стеган цӀе.

; Элчанаш
* Ӏийса бин Марьям — АллахӀан элча.

; Адамаш
* Бин Латиф Ӏиса (вина 1970) - Брунейн теннисист
* Гендаргнойн Iиса (1795 — 1845) — Имаматан эскаран хьаькамехь цхьаъ.
* Давуд Ӏиса (велла 1882) - Санджарера Язидийн корта.
* Дхиаб бин Ӏийса(18 бӀешо) - Абу-Дабин шайх
* Харун Ӏийса (вина 1969) - Албанин спортхо.
* Ӏийса ибн Салман аль-Халифа (1933-1999) - Бахьрейнан эмир (1961-1999).
* Ӏийса, ИсмаӀил (вина 1989) — болгарийн футболист, тӀелатархо.
* Ӏийса, Мухьаммад (1948 - 2018) — тринидадийн футболан тренер.
* Ӏийса, Салман (вина 1977) — бахьрейнан футболист, турсло.
* Ӏийса, Шериф (вина 1990) — нигерийн футболист, ахтурсло.

; Топоним
* Ӏиса-Юрт — Нохчийн Республикин Нажи-Йуьртан кӀоштан эвла.

## Билгалдахарш

Категори:Боьршачу нехан цӀераш
Категори:ЦӀархойн исписка йолу агӀонаш
Динберг

**Динберг**, йа **Говрберг** ( ) — бецан орамат; Динберган (*Plantaginaceae*) доьзалера Динберг тайпан кеп. Россехь а, луларчу пачхьалкхашкахь а йаьржина массанхьа а, Къилбаседан йист йоцучохь, асаран орамат санна; культурин орамат йина дарбанан хьолаш бахьнехь.

## Биологин сурт

Динберг — дукхашерийн бецан орамат. Динберган боца орам бу, тӀаьхь дуткъий тай кепара орамаш а долуш.

ГӀаш гулдина орамерачу розетке, гӀожмаш йолуш, шуьйра овалан кеп йолуш ду. ГӀан гӀожмаш йохаллехь цхьатерра йу гӀен пардоца, йехуо а йа наггахь йоца а хуьлу.

Заза долургаш нийса, бух тӀиера хьала йоьдуш, локхалла 15—45 см, дуткъа нох даьккхина, чеккхенехь деха цилиндр кепе заза — кенаца. Зезагаш кегийра деа декъе, кедалган гӀаш йисттехула чкъор долуш, заза сирла-боьра. Йиъ дургал шозза йеха йу зазан турбал, церан хьесийн кӀайн ду, дургалгаш — таьӀна-лилбасар. Кхуьу майхь — июнехь (къилбаседехь) август — сентябрь кхаччалц.

ХӀу — дуккха а хӀуш долу бот чохь. Анемофил.

## Бахамехь иэшар а, лелор а
Динберган гӀашца дукха полисахаридаш ду, оцу йукъахь маза (11 % гергга), иридоидийн гликозид аукубин, къаьхьа хӀумнаш, каротиноидаш, аскорбинан мусталла, холин.

Дарбанан аьргалла санна леладо динберган гӀа () а, сийна буц () а.

Динберган гӀашшах йина препараташ дукха дарбанан Ӏаткъам болуш ду.

Халкъан медицинехь гӀашшан чорпа лелайо элан хӀоршна (аллергина), хоршана, чуьйнана, гоьта-лазарна, ахкаргаш шелдаларна, хьеран раканна, пехшан ракана. Керла гӀаш тӀедохку чевнашна, кховра даьлла меттигна, хадийна меттигна, даӀна, ӀаьржбӀаьргана. Якъийначу динберган хӀурах дина хьакхар — эффект йолуш гӀирс бу дилхан ноткъа йина чевнашна.

Ӏилманан медицинехь гӀаш леладо чов йерзорна, хьу кхетарна дуьхьал, цӀий сацорна, шет дӀайаккхарна, наб кхетийтарна, лазар дӀадаккхархьама, бактерицидан,  аллергина дуьхьала молха санна.

ГӀашшан басар леладо бронхитна, йовхарийн цамгарна, йохаршна, Екъа къамкъаргера са лецарна шет дӀайоккху гӀирс санна, зорхӀан-йоьхьийн некъан цамгаршна, царна йукъахь зорхӀан даӀан цамгар а, искиртиган цамгар а, жаннашна хьу кхетчи.

Керлачу бецан мут пайден йу анацидан а, гуттаренна а гастритана.

ГӀашшан спиртан экстракто охьабоккху пхенийн Ӏаткъам. Динберго шет дӀайоккху хьал леладо бецийн гуламашкахь.

Арахоьцу Динберган мут () дарбанан препарат лелайо гастритан, диспепсин, анорексин.

Динберган хинан экстрактах йоккху препарат «Плантаглюцид», цуо хебаршна а, хьуна а дуьхьал болх бо, лелайо зорхӀан даӀан а, искиртиган а  цамгарна.

Къона гӀаш дууш ду, Россин Генарчу Малхбалехь а, Кавказехь а царех чорпа йо.

## Галерей

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш

Категори:Динбергкепарнаш
Категори:Евразера ораматаш
Категори:Дарбане ораматаш
Категори:Дукха шерийн бецаш
Йиппар

**Йиппар** (, )) —  доьзалера шина- а, дукха а шерийн орамат бецан тайпана жима орамат.

## Ботаникан сурт
ГӀад нийса лаьтта, геннаш долуш ду, локхалла 2 м гергга.

Орам чӀукепара, стомма, урчакхкепара.

ГӀаш кхузза я деазза месашца декъна.

Кедалг къаьсташ йоцучу цергашца, жаз можа, шуьйра хӀоакепара, боьххьехь шуьйра кӀаг бу, циггахь дакъолг ду чухьовзийна.

ХӀу хӀоакепара-дехуо, пурхнехьа гоьрга, аххӀу 5 дика къаьстачу аьрта сенца, агӀонашкара — кӀеззиг сов озийна, кхуллу юткъа тӀамкепара йист, 1000 хӀун масса 5—6 г.

## Лелор
Культивацию  ширачу заманара дуьйна юурган а, дарбанан а орамат.

Эфирдаьттан (хӀушца 6,5 % эфиран даьтта ду, юкъахь 40-60 % анетол а долуш), чоман орамат. Хьожано дагайоуьйту цица а, эстрагон а.

Йиппаран эфиран даьтта леладо медицинехь, парфюмерин-косметикан, сабадаран промышленностехь, ветеринарихь; хӀуш а, эфиран даьтта а леладо препараташ еш, леладо метеоризмехь, кхин а ламастан дарбанан гӀирс санна, масала оччаман хи, тайп-тайпана бецан чайнаш, бецан гуламаш.

Даххаш (20 % гергга белок) даадо даьхнашна.

APILAMан хаамашца, йиппаран даьттанца долу эфир анетол нейротоксикан ду, моха яийта тарло, иза ненан шурех кхета кӀезиг барамехь. Йиппаро ненан шура тӀетуху боху хабарш, гӀалате ду.

ХӀуш леладо абсент еш оригиналан рецептаца.

## Кепаш

*[[The Plant List]]* хаамийн базанца, тайпанан юкъахь 3 кеп ю:

*  
*  
* 

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
* .

Категори:Четарнаш
Категори:Евразера ораматаш
Категори:Африкера ораматаш
Категори:Чам бийриш
Чало

**Чало** — ДегӀастанан ЦӀумадан кӀоштара эвла йу.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:ЦӀумадан кӀоштан нах беха меттигаш
Ала

## Топоним
* Ала — Трентино — Альто-Адидже регионера гӀала, Тренто провинци, Итали.
* Ала — Маседу-ди-Кавалейруш муниципалитетан кӀошт  (фрегези), Браганса гуо, Португали.
* Ала — Белоруссин Могилёвн областан Кировскан кӀоштара эвла.
* Ала — Эстонин Валгамаа уездера эвла.
* Ала — Эстонин Хийумаа уездера эвла.
*  — Иранан Семнан провинцера эвла.
*
Бечи

**Бечи** () — Испанин Кастельон провинцин муниципалитет.
## Географи

Муниципалитетан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  муниципалитеташ.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Datos del registro de Entidades Locales  Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Категори:Испанин муниципалитеташ
Категори:Кастельон провинцин муниципалитеташ
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Буда-Кошелёво

**Буда-Кошелёво** () — Белоруссин Гомелан областера гӀала. Буда-Кошелёван кӀоштан административан центр.

## Бахархой

## Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Белоруссин индексаш 

Категори:Гомелан областан нах беха меттигаш

Категори:Буда-Кошелёван кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Велин (коммуна)

**Велин** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — ДогӀдонь. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ДогӀдонь департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Жухарг

**Жухарг** (йу) дукх.тер. **Жухаргаш** (бу) (инг. *Clown*) - забаршца, ловзаршца, берашан самукъадоккхуш болу артисташ.

## Билгалдахарш

Категори:Жухарг
Фасикъ

**Фа́сикъ** () я **джа́хIир** я **песакъ** — исламан парзаш ца лелош къинош дийриг а, боьханиг а. Фасикъаш исламах дIахаьдда ца лору, амма цара лелориг мегаш дац бусалбанийн гIиллакхца. Фасикъех дуьйцу Къуръанан масех аятехь.

;Хьал
Фасикъа гуттаренна а къинош летадо, амма иза кхеташ хуьлу ша лелориг Делан законан дуьхьала дуй, иза харц а ца до цуо. Суннийш лору иштта нах бусалба, цара шеш динара арадевлла нахана юкъахь аллалц. Хариджийш лорура уьш дин дитиначех (*[[кафир]]*), беллачул тIаьхьа жоьжахате (*[[джахIаннам]]*) кхочур хилар а. Мутазилийш лору, фасикъаш иманан дозанехь лаьтташ хилар (*аль-манзиляту байн аль-манзилятайн*).

;Бакъонаш
Фасикъан бакъо йац шен бахаман бен. Цунна бакъо ю зуда яло, барт бан, амма цуьнан бартхойн бакъо ю барт чIагIбеш шахIадат даладайта. Фасикъаш ца хIиттабо административан а, харжаман а даржашка. Иза хила тарло верас, нагахь весет деш волчунна (*василь*) лаам белахь. Исламан бакъонехь (*[[фикх]]*) фасикъийн тешалла тIеоьцуш дац.

;Дохковалар
Фасикъ фасикъ ца ларийта, цуо *[[товба]]* дан деза, *[[каффарат]]* дала деза, дегIан цIано ян еза (*[[тахьарат]]*), ша дика бусалба хила а веза. Нагахь АллахIа фасикъашна геч ца дахь уьш жоьжахате гIур бу, амма церан Iазап лан атта хир ду АллахIах ца тешаш болчерачул.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Исламан терминаш
Курино

**Курино** — топоним:

## Белорусси
* Курино — Белоруссин Витебскан областан Витебскан кӀоштара эвла. 
 
## Итали
* Курино — Италин Пьемонт регионера коммуна. Лаьтташ йу Биелла провинцехь. 

## Росси
* Курино — Ивановн областан Кинешман кӀоштара дӀатесна эвла.
* Курино — Кировн областан Котельничан кӀоштара эвла. 
* Курино — Липецкан областан Хлевнин кӀоштара эвла. 
* Курино — Новгородан областан Батецкан кӀоштара эвла. 
* Курино — Новгородан областан Крестцин кӀоштара эвла. 
* Курино — Новгородан областан Любытинан кӀоштара эвла. 
* Курино — Пскован областан Гдован кӀоштара эвла.
* Курино — Пскован областан Плюссан кӀоштара эвла.
* Курино — Пскован областан Пскован кӀоштара эвла. 
* Курино — Рязанан областан Спасскан кӀоштара эвла.
Ивье

**Ивье** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПикагӀди регионехь. Коммунан департамент — Эна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Францин гӀаланаш
Категори:Эна департаментан коммунаш
Мета (муниципалитет)

**Мета** () — Италин Кампани регионера коммуна. Лаьтташ йу Неаполь провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Кампани йукъара гӀаланаш
Рыжица (Болгари)

**Рыжица** — Болгарин Бургасан областера эвла.  йукъараллин йукъайогӀу.

## Географи

Майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Болгарин нах беха меттигаш
Категори:Бургасан областан нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Ушачи (Ушачинан кӀошт)

**Ушачи** — Белоруссин Витебскан областан эвла, Ушачинан кӀоштан административан центр.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Белоруссин индексаш 

Категори:Ушачинан кӀоштан нах беха меттигаш
АллахӀан 99 цӀе

**АллахӀан 99 цӀе** ( — *АллахӀан хаза цӀераш*) — Къуръан а, Суннат а чуьра Делан исламера цӀераш. Къуръанца: **وَلِلّهِ الأَسْمَاء الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُواْ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَآئِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ** — «АллахӀан хаза цӀераш йу; кхайкха Цуьнга цаьрца, бита Цуьнан цӀерашца боькъурш. Шеш лелочунна мах оьцур бу цара!».

## Йукъара хаамаш

Цхьана исписке тоьхна йолу АллахӀан цӀерийн барам, билгалбоккху Мухаммад пайхӀамаран  дешнаша 

Къуръана тӀедуьллу уьш дуӀнашкахь лелайар:

Академийн белхашкахь цӀераш дукха хьолахь нисйо Къуръан чохь хьахайаран рогӀехь. ТӀаккха а ламаст хилла уьш нисйар Ӏарбийн абатца. «АллахӀ» цӀе дукха хьолахь йукъа цат уху цӀерийн испискан, иза лору уггаре лакхара (*al-ism al-'azam*), дукха хьолахь бӀолгӀа цӀе йу а олу. Къуръано цхьана кепара цӀерийн исписка ца ло дера, тайп-тайпанчу ламасташкахь иза цхьаьна йа шина цӀерца къаьстиш хила а тарло.

Испискашкахь АллахӀан цӀераш йалайо Ӏарбийн меттан билгалчу артиклца аль-. Амма нагахь АллахӀан цӀе дуӀанехь фразин йукъахь а йоцуш йоккхуш елахь, ша, тӀаккха аль- меттана олу йа- («Йа-Салям» — «ХӀай, Дуьне кхоьллинарг!»).

## Классификаци
Йерриг 99 цӀе билламе йекъа мегар ду шина йа кхаана билгалонца. Цкъа хьалха, къастайо Делан сипаташ дуьйцу цӀераш (adh-dhāt а, aṣ-ṣifāt а), ткъа шолгӀа цӀе схьайаларца: ламастан цӀераш а, Къуръан чуьра цӀераш а. Исламехь йу дика кхетош билгалъйаьхна классификацеш, масала, сипатийн цӀераш йукъахь къастайала таро йу къинхетаман а, къовламан а, хазаллин а, возаллин а, кхин а цӀераш.

«Танзих» (tanzīh) а, «ташбих» (tashbīh) а концепцеш гойту исламера антропоморфизман  проблема. Танзихо Дела адамца вустар ца магадо. Кхечу агӀора, адамо тӀеоьцу деланиг танзихан ламастаца догӀу шен дахаран кхетамца а, таронца а, цундела, гойту Дела *Маьрша*, *Сийлахьверг*, кхин а цӀерашца. Ташбих нисса дуьхьала ду танзихан, цунна го цхьа хӀума кхечу хӀуманах тера дериг. Динан концепцехь цуо билгалдоккху деланиг гайта таро хилар Дала ша кхоьллинчуьнца. Ташбихан цӀераш йу *Къинхетаме дог дерг*, *Дезашверг*, *Къинхетам бийриг*, кхин а.

Къуръано боху, цхьа а хӀума кхочура йац АллахӀе йа цунах тера а хир йац. Вукха агӀора, Къуръано вуьйцу АллахӀ адаман атрибуташца йа адаман дахарца — куьйгаш, Ӏарш. ТӀаккха хаттарш кхоллало: Къаьсташ вуй техьа Дела ша кхоьллинчех, хӀу бакъо йолуш гойту АллахӀ цуо коьллинчаьрца вустуш. Жоьпаш къовсаме ду классикан исламан динӀаморехь. ХӀинца уггаре йаьржинарш йу матуридийн а, ашӀарийн а АллахӀан сипатийн а, атрибутийн а кхетаман концепцеш. Оцу концепцица, КӀуръанехь а, хьадисехь а далош долу АллахӀ вийцар тӀеиэца дезаш ду бакъдина. При этом

## Бакъонаш
Масала, нагахь талорхой динчунна дохко бевллехь, тӀаккха царна ца до хӀоттийна таӀзар. Ткъа тӀетовжу хӀокху Къуръанан аятан: «И ца догӀу царна, дохко бевллачарна, шу царал толале. Шуна хоийла, АллахӀ — Гечдийриг, КъинхӀетаме дог дерг ву!» И ши цӀе йаккхаро тешалла до, АллахӀа гечдо ишттачу нахана, къинхетам бо царех, хӀоттийна кхелах кӀелхьара бохуш.

## АллахӀан цӀераш

## Notes

## Билгалдахарш

Категори:Ислам
Антоновка (Баран кӀошт)

**Антоновка** () — Украинин Винницан областан Баран кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Баран кӀоштан индексаш 

Категори:Баран кӀоштан нах беха меттигаш
Россоны

**Россоны** () — Белоруссин Витебскан областан Россонинан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Белоруссин индексаш 

Категори:Витебскан областан нах беха меттигаш

Категори:Россонинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Географин аса

**Географин аса** (**фи́зикан-географин аса**, **Ӏаламан аса**) — шораллин агӀора дуьненан аса тесна географин чкъоьран уггаре доккха зонийн дакъа. Географин аса шайалар хуьлу коьртаниг мелхан радиаци тӀейар гергара хилар бахьнехь. ХӀора географин асанан йу, луларчух къаьсташ йолу, билгалайаьлла радиацин (йовхонан) баланс; дукха хьолахь атмосферан циркуляцин йукъара аматаш, масала барамера шораллашкахь — хӀаваийн массийн малхбузера дӀайахьар; хӀуманаш а, энерги а Ӏаламехь хьийзаран сихалла, ораматийн вегетацин муьран ритмика, рельефкхолларан а, биохимин процессийн а сихалла а, тайпанаш а, лаьттан а, дийнатийн а коьрта аматаш. ХӀора географин асан бу шораллийн а, йохаллийн а (иногда резко различных по увлажнению), локхаллийн а Ӏаламийн (ландшафтийн) зонийн башха гулам а, аматаш а. Дуьненан Ӏапказ чохь — цхьаьна тайпана лела хиш, хин температура йекъар, планктонан коьрта амал а, цуьнан дебар а. Ӏапказийн лела хиш йа йаккхий рельефан кепаш бахьнехь асанан шоралла цхьатерра йац дуьненан гуонаха. Дуьне декъало лахарчу географин асанашна:
* арктикан,
* субарктикан,
* къилбаседан бараме,
* къилбаседан субтропикан,
* къилбаседан тропикан,
* къилбаседан субэкваторан,
* экваторан,
* къилбан субэкваторан,
* къилбан тропикан,
* къилбан субтропикан,
* къилбан барамера,
* субантарктикан,
* антарктикан.
Географические аса цхьаьна йогӀу климатан асанашца. Зонан а, регионан а башхаллашца физикин-географин аса йекъало географин зонашка а, секторшка а. Дукхаха йолу ломан системашкахь, йовхо охьайалар бахьнехь а, кӀажошкара боьххье кхаччалц тӀуналла хийцайалар бахьнехь а билгалйовлу локхаллийн асанаш. Арктикан а, антарктикан а асанех олу полюсан асанаш, ткъа субарктикан а, субантарктикан а — субполюсан асанаш.

## Истори

Географин асанаш хиларан хьалхара гипотеза кхайкхийра ширагрекийн Ӏилманчо Аристотела. Цуо лорура, дуьне кхаа тайпана климатан асанашка декъаделла, экваторан гена валарх доьзна а долуш.

Экваторан гергара область дахарна чӀогӀа йовха хиларан ойла йеш, Аристотела билгалйаьккхира экваторан шина агӀора регионаш (23,5° къ-с.ш. — 23,5° къ.ш.), цунах элира «Йовха аса». Цуо лорура, Къилбаседа Полюсан Гуон тӀиера полюсан тӀекхаччалц гуттаренна гӀура хилар. Дахаран пайден йоцучу оцу асанах цуо элира «Полюсан аса». Аристотела цхьа меттиг лорура дахаран пайден, иза йара «Полюсан асан» а, «Йовха асан» а йукъара «Барамера аса». Барамера аса дахаран уггаре дика меттиг лара Аристотелан доккхачех бахьна дара, иза ша а оцу асанехь вехаш хилар.

Географех долу Ӏилма тодалар бахьнехь, шолгӀа «Барамера аса» билгалйаьккхира экваторан къилбехьа, ткъа шолгӀа «Полюсан аса» — Антарктикан гуонаха.

Аристотелан карта чӀогӀа доца дина дара, хӀетте а ойла нийса йара. Тахана леладо немцойн-оьрсийн климатолога а, ботаникаезархочо а Кёппен Владимира (1846—1940) дина климатан карта. Дуьне декъна коьрта йалх климатан областашка, беттан йочанийн а, температуран а бараме хьаьжжина.

## Хьажа иштта
* Къилбаседан тропик
* Къилбан тропик
* Параллель
* Климат
* Алисовн климатийн классификаци
* Кёппена климатийн классификаци
* Холдриджан схема

## Билгалдахарш


Категори:Полюсаш
Ӏазиз

**Ӏази́з** () — Ӏаьрбийн боьрша стеган цӀе, Ӏаьрбийн маттара гочдича хуьлу "эсала",«онда», «нуьцкъала»; «мехала», «хьомен». Нохчийн а, кхечу дукхах долчу исламан къаьмнашна йукъахь йаьржина.

## Ӏазиз
 АллахӀан цӀерех цхьаъ, лело ца мега еккъа АллахӀе кхойкхуш бен. ЦӀе Аль-Ӏазиз хьахийна Къуръанахь 7-за. Цуьнан дукха маьӀнаш ду, АллахӀан ницкъан кхетам гойтуш. Ӏелам-наха гойту, цхьан а хӀума дац, АллахӀал сов ницкъ болуш, иза гайтархьама дуьйцу АллахӀа адам кхоллар, церан лелар, дикачу нахана АллахӀа до гӀо, Ӏаламан хиламаш кхоллар.

 шала боьршачу стеган Ӏарбех схьайаьлла цӀе. Ӏабдул-Ӏазиз цӀе лаьтта шина дешах Ӏабд (лай) а, аль-Ӏазиз (Нуьцкъалниг), Ӏарбийн маттара гочдича «Нуьцкъалачуьн лай», «Ницкъ болчун лай».

## Къуръан чуьра цитата
АллахӀан ду стигланийн а, лаьттанийн а эскар, АллахӀ — Ницкъ берг, Хьекъале верг а ву.

Хьеставо АллахӀ, стигланашкахь а, латтанаш тӀехь а долчо. Иза — Ницкъ берг, Хьекъале верг.

Иза ву кийрахь Шена луъуш долу сипат кхуллуш верг. Кхин дела вац, Иза воцург, Ницкъ берг, Хьекъале верг.

ХӀан-хӀа! Иза АллахӀа хьалаваьхьна Ша волчу, АллахӀ ма ву Ницкъ берг, Хьекъале верг.

Муъмина божарий а, зударий а бу вовшешна гӀоьнчаш а, доттагӀий а. Цара ден боху магийнарг, хьарам до ца магийнарг, ламаз до, закат ло, АллахӀа а, Цуьнан ПайхӀамара а бохург до. АллахӀа къинхетам бийр бу царех. Бакъдолуш, АллахӀ ву Ницкъ берг, Хьекъале верг.

Иза — АллахӀ, Ӏедалхо, Сийлалахьверг, ЦӀена, Лардешверг, Ӏалашдийриг, Нуьцкъала, Ницкъ болу, Яхъйолу, Иза воцург кхин вац. ЦӀена а, гена а ву АллахӀ, цара Цунах накъостий беттарах.

Нагахь аша цунна (Мухьаммадна) гӀо ца лацахь, тткъа АллахӀа цунна гӀо ма-лаьцна, тешаш боцучара иза эккхийча. Иза вара хьех чохь хиллачу шиннах, тӀаккха элира шен новкъахочуьнга (Абу Бакре): «Самагатде, АллахӀ ма ву вайца». ТӀаккха АллахӀа баийтира цунна  синтем, гӀолецира цунна, шуна гина боцучу, тӀемлошца. АллахӀа дира ца тешачеран дош уггаре лахара, ткъа АллахӀан Дош массу а хӀуманал лакхара ду. АллахӀ — Нуьцкъала, Хьекъале.

Категори:Ӏаьрбех евлла цӀераш
Категори:Божарийн цӀераш
Категори:Ӏаьрбийн цӀераш
Ӏазим (цӀе)

__NOTOC__
**Ӏази́м**  — Ӏаьрбех йаьлла йолу боьршачу стеган цӀе, нохчийн мате гочдича хуьлу - «cийлахь», «гӀараваьлла», «ладаме», «гоьваьлла», «тӀехдика». Яьржина ю ислам дин лелочу дукхаха долчу къаьмнаш юкъахь.

## Аль-Ӏазим
 АллахӀе доьхуш бен лело ца мега АллахӀан цӀарех цхьаъ. Аль-Ӏазим цӀе хьахийна Къуръанахь 4-зза. Цуьнан дукха маьӀнаш ду, АллахӀан возалла гойтуш. Исламан Ӏелам наха маьӀна доккху Аль-Ӏазим цӀеран: Везаниг; Цуьнан возаллин юьхьиг а чаккхе а йац; Цуьнан локхаллин доза дац; Цунах тера цхьан а вац; Цуьнан дух, возалла, массо хӀумалла а доккха ду, Цуьнга цхьан а кхачалур вац..

## Ӏабд аль-Ӏазим
 Ӏаьрбех йаьлла боьрша стеган шала цӀе. Ӏабдул-Ӏазим цӀе лаьтта шина дашах Ӏабд (лай) а, аль-Ӏазим (Везаниг), Ӏаьрбийн маттара годича «Везачун лай», «Сийлахьчун лай».

## Хьажа иштта
* 
* Ӏаьрбийн цӀерийн исписка

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьрбех евлла цӀераш
Категори:Божарийн цӀераш
Категори:Бусалбачеран цӀераш
Категори:Ӏаьрбийн цӀераш