open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эдельханов, Умар Айндиевич

**Эдельха́нов, Ума́р Айнди́евич** (1963 шеран 29 декабрь, Терски, Соьлжа-ГӀалин кӀошт, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн штангист, СССР а, Россин а чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, масийттуза СССР Кубок йаьккхинарг, СССР халкъийн спартакиадан чемпион, Европин йахьаллонан совгӀатхо, Халкъашна йуккъера классан СССР спортан мастераш. Цуьнан тренер вара Ибрагим Кодзоев.

## Биографи
Вина 1963 шеран 29 декабрехь Терскехь (Соьлжа-ГӀалин кӀошт, Нохчийн Республика). Йеза атлетике аьха волавелира 1978 шарахь Соьлжа-ГӀалахь. Цуьнан тренер вара Ибрагим Кодзоев. 1979 шарахь, иза 9 классан дешархо волуш хенахь, цо СССР спортан мастеран норма кхочуш йира.

1980 шарахь Мелитополехь цо кхоъ рекорд а хӀоттира, пачхьалкхан чемпион а хилира. 1981 шарахь цо толам беккхира Чехословакехь а, Кубехь а хилла турнирашкахь. Клайпедехь хилла СССР халкъийн Спартакиадехь цо толам беккхича иза СССР гулйина командан йукъайазвира.

1983 шарахь иза СССР халкъийн Спартакиадан борзан совгӀатхо а хилира, цо халкъашна йуккъера классан СССР спортан мастеран норма кхочуш а йира.

## Кхиамаш
* СССР Кубок йаьккхинарг (1986 а, 1988 а, 1989 а шерашкахь);
* СССР Кубкан дато мидал йаьккхинарг (1983 а, 1984 а, 1990 а шерашкахь);
* 1986 шарахь Волгоградехь хилла йолу Россин халкъийн Спартакиадан чемпион;
* СССР чемпион (1986 а, 1990 а шерашкахь);
* 1996 шарахь Россин чемпион;
* «ДоттагӀаллин Кубок» йаьккхинарг (1987 а, 1989—1992 а шерашкахь);
* 1992 шарахь Донецкехь (Украина) хилла йолу СССР чемпионатан а, СССР халкъийн Спартакиадан а дато совгӀатхо;
* Венгрехь 1992 шарахь хилла йолу Европин чемпионатан борзан мидал йаьккхинарг;

1996 шарахь Атлантехь (АЦШ) хилла йолу Олимпиадехь дакъа лецира цо, амма цигахь аьтто ца хилира цуьна.

## Хьажоргаш
* Эдельханов Умар Айндиевич

Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Халкъашна йуккъера классан ССРС спортан мастераш
Гуьржий

**Гуьржий** (шен цӀе — *картвелеби*, ) — картвелийн меттанийн йукъайогӀуш болу мотт буьйцуш долу къам. Дукха болу гуьржий Ӏаш бу Гуьржийчохь.

## Билгалдахарш


Категори:Европин халкъаш
Категори:Гуьржийчоьнан
Категори:Россин халкъаш
Категори:Хьалхарчу Азин халкъаш
Гудаута

**Гудау́та** (, ) — Абхазин гӀала а, Ӏаьржа хӀорд йистера курорт а, Гудаутан кӀоштан административан центр а йу.

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Категори:Абхази
Эдиев, Асламбек Лечиевич

**Асламбек (Асланбек) Лечиевич Эдиев** (1970 шеран 4 январь, БердакӀел, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн штангист, 5-за Россин чемпион, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Россин Сийлахь спортан говзанча. Цьунан йозаллин категориш йара 56-85 кг. Цьунан тренераш бара Сергей Долгачев, Вячеслав Адаменко, Ибрагим Кодзоев, Руслан Балаев. Цо йахьаллонашкахь дакъа лоцура 1984—2007 шерашкахь.

## Кхиамаш
* 1991 шарахь СССР чемпионатан дато совгӀатхо;
* 1991 шарахь СССР халкъийн Спартакиадан дато совгӀатхо;
* 5-за Россин чемпион (1993 а, 2001 а, 2002 а, 2004 а, 2007 а шерашкахь);
* 4-за Россин чемпионатан дато совгӀатхо (1991 а, 1992 а, 2005 а, 2006 а шерашкахь);
* 2002 шарахь Россин Кубок йаьккхинарг;
* 2003 шарахь Россин чемпионатан борзан совгӀатхо;
* 2002 шарахь Европин чемпионатан борзан совгӀатхо (Антали, Туркойчоь);
* 2005 шарахь дуьненан чемпионатан борзан совгӀатхо (Доха, Катар);
* 2-за дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо (2006, Санто-Доминго; 2007, Чанг-Мэй, Таиланд);
* дуьненан цхьа рекорд хӀоттинарг.

Иза ву Нохчийн Республикин йеза атлетикин коьрта гулйина командан коьрта тренер.

## Хьажоргаш
* Асламбек Эдиев
* Сборные Чечни возглавили знаменитые чеченские тяжелоатлеты 
* Рыцарь помоста 

Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Категори:Россин Сийлахь спортан говзанчаш
Гали

**Гали** (, ) — Абхазин гӀала, Галин кӀоштан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Категори:Абхази
Сайдулаев, Адам

**Сайдула́ев А́дам** (1956 шеран 13 октябрь, Кзыл-Орда, Кхазакхстан) — нохчийн штангист, ССРС халкъашна йуккъера классан спортан мастер, масийттуза ССРС чемпион а, рекордсмен а, ССРС Кубок йаьккхинарг а, ССРС Сийлахь тренер.

## Спортан биографи
Хьалхара халкъашна йуккъера йахьаллонашкахь дакъа лаьцна нохчийн штангист. Иза вара 90 кг кхаччалц йолу йозаллин категорехь къийсалуш. Цуьнан тренер вара Ибрагим Кодзоев.
* Юниорашна йукъахь 2-за Европин а, дуьненан а чемпион (1975, 1976)
* 4-за ССРС Кубок йаьккхинарг (1976, 1977, 1981, 1982).
* ССРС чемпион (1976, 1977, 1979, 1981)
* ССРС чемпионатийн дато совгӀатхо (1978, 1982)
* Европин чемпионатан дато совгӀатхо (1976 шо, Берлин).

Цо хӀоттина 44 дуьненан рекорд. 1981 шарахь Донецкехь хилла йолу ССРС Кубкехь цо цхьана суьйранна 4 дуьненан рекорд хӀоттийра.

Спорт йитинчултӀехь иза тренер болх бан волавелира. Иза вара ССРС Герзан ницкъан йеза атлетикин гулйина тобанан тренер. Цунна йелира ССРС Сийлахь тренер цӀе.

## Доьзалла
Адама Сайдулаеван ши ваша а, йиъ йиша а йу. Цуьнан вежарий Муса (1961 шарахь вина) а, Мохьмад а, йеза атлетика лелаян болабелира. Цера а бара баккхи кхиамаш — уьш спортан мастераш а хилира, юниорашна йуккъехь пачхьалкхан чемпионаш а, халкъашна йуккъера турнирийн толамхой а.

## Хьажоргаш
* 44 мировых рекорда Адама
* Легенды чеченского спорта 
* Адам Сайдулаев

Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:ССРС Сийлахь тренераш
Гуьржийн мотт

**Гуьржийн мотт** (, *kartuli ena*) — картвелийн меттанийн йукъа богӀу, Гуьржийчоьнан официалан мотт, Кавказера цхьадолу къаьмнийн литературин мотт.

## Билгалдахарш

Категори:Меттанаш
Керла Афон

**Керла Афон** (, , ) — Республика Абхазин Гудаутин кӀоштан гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Категори:Абхази
Очамчира

**Очамчира** (**   Очамчы́ра**, ) — Абхазин Ӏаьржа хӀордан йистера гӀала Галидзга олучу хийистехь. Очамчирин кӀоштан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Категори:Абхази
Мациев Ислам Хьамзатан воӀ

**Мациев Ислам Хьамзатан воӀ** (1973 шеран 10 декабрь, Йоккха АтагIа, Нохчийн Республика, РСФСР, ССРС) — нохчийн дзюдоист, 4-зза Россин чемпион (1995—1997, 1999), дуккха а Россин, Европин, дуьненан чемпионатийн совгӀатхо, халкъашна йуккъера турнирийн совгӀатхо, Россин халкъашна йуккъера классан спортан мастер (1996). Иза вара 66 кг кхаччалц йолу йозаллин категорехь леташ. Иза ву 170 см лекха.

## Биографи
Иза вина 1973 шеран 10 декабрехь в селе Йоккха АтагIахь. Дзюдо аьха волавелира шен 10 шо кхаьчча. Цуьнан хьалхара тренер вара Феликс Куцель. ТӀаьхьа цуьнан тренераш бара Шевалье Нусуев а, В. Хабиров а. Школа чекхйаьккхича иза деша вахара Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институте физкультуран факультете. Армехь иза вара Москвахь, Йуккъера эскаран спортан клубехь.

СССР хӀаллак хилча иза Туркойчоь дӀавахар. Цигахь а цо спорт ца ютара. Цхьа хан ялча иза йуха а цӀа вирзира. ЦСКА клубехь йуха а лата волавелира иза. Масийттуза кхиамца йахьаллонашкахь дакъа лаьцначул тӀехь иза Россин дзюдон гулйина тобана йукъавахара 1994 шарахь.

## Кхиамаш
* Россин чемпионаташ:
** Россин чемпион (1995—1997, 1999);
** Россин чемпионатан дато совгӀатхо (1998, 2000—2003);
** Россин чемпионатан борзан совгӀатхо (1992);
* Европин командан чемпионаташ:
** Клубийн Еврокубкан чемпион (Абенсберг, 2004);
** дато совгӀатхо (Трнава, 1995; Овьедо, 1998);
** борзан совгӀатхо (Марибор, 2002; Петарбух, 1996);
* Дуьненан Суперкубок:
** чемпион (Москва, 2002; Москва, 2004);
** дато совгӀатхо (Москва, 2001; Вюперал, 2001; Бухарест, 2002; Гамбург, 2003);
* Дуьненан Кубок:
** 1 меттиг: Москва (1996); Леондинг (1996); Москва (1998); Москва (1999); София (2000); Москва (2000); Гран-при Прага (2000); Париж (2001);
** 2 меттиг: Прага (1998); Будапешт (1998); Будапешт (1999); Мюнхен (1999);
** 3 меттиг: Будапешт (2002);
* 2-за дуьненан чемпион эскархойн йукъахь: Катания (2003); Остия (2001).

## Хьажоргаш
* Ислам Мациев
* Личное дело. Ислам Хамзатович Мациев 
* Ислам Мациев и другие — школа чеченского дзюдо
* Ислам Мациев. Наше досье

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:Россин чемпионаш
Пицунда

**Пицу́нда** (,  — «бичвинта») — (10 июнь 2007 дуьйна) Абхазин гӀала йа гӀалин кепара эвла.

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Категори:Абхази
Бисултанов, Хасан Делимбекович

**Хасан Делимбекович Бисултанов (Хусейн Озкан)** (1972 шеран 20 январь, Устрада-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — хӀинца Туркойчохь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, 2-за СССР чемпион, 1997 шарахь Европин чемпион, 1999 шарахь дуьненан чемпионатехь дато совгӀатхо, 2000 шарахь Олимпиадан чемпион. Иза ву 168 см лекха а, 68 кг веза а.

## Биографи
Вина 1972 шарахь Устрада-ГӀалахь. Школехь волавелира дзюдо аьха. Ши шо даьлча цо спортан мастеран норматив кхочуш йира. Армехь а иза вара дзюда Ӏамош а, йахьаллонашкахь дакъа лоцуш а. 1990 а, 1991 а шерашкахь иза кегирхойн йукъара СССР чемпион хилира, 1991 шарахь иза хилира юниорашна йуккъера Европин чемпион.

Ши шо даьлча цо Европин чемпионатехь дато мидал йаьккхира. 1994 шарахь Нохчийн Республикехь баьлла тӀом бахьнехь цуьна цӀера вала дийзира. Цо Туркойчоьнан гражданалла тӀелецира. Цуьна керла цӀе эца дийзира — Хусейн Озкан.

1997 шарахь иза 65 кг йозаллин категорехь Европин чемпион хилира. 1999 шарахь дуьненан чемпионатехь дато мидал а йаьккхира, Европин чемпионатехь борзан мидал а йаьккхира. 2000 шарахь Озканс Сиднейхь хилла йолу Олимпиадехь дакъа лецира. Йахьаллонан финалехь цо Францера волу Ларби Бенбудауд цӀена эша а вина чемпион хилира - нохчишна йукъара хьалхара Олимпиадан чемпион.

Олимпида чекхйалча иза масийттуза лазийра. Амма иза йуха а Туркойчоьнан чемпион а хилира, Европин чемпионатехь борзан мидал а йаьккхира. 2004 шарахь хилла йолу Олимпиадехь цуьнга дакъа ца лацаделира иза лазваран бахьнехь.

## Хьажоргаш
* Хасан Бисултановн Олимпиадан статистика 
* Результаты на judoinside.com
* Биография спортсмена

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Олимпиадан чемпионаш
Асанов, Висита

**Виси́та Аса́нов (Бекташ Демирель)** (1976 шеран 8 февраль) — хӀинца Туркойчохь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, Европин чемпион, дуьненан чемпионатийн совгӀатхо. Иза вара 66 кг а, 73 кг а йозаллин категорешкахь леташ.

## Хьажоргаш
* Бекташ Демирель

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:Европин чемпионаш
Вартанов, Григорий Мартиросович

**Григо́рий Мартиро́сович Варта́нов** (1939 шеран 21 март — 2010 шеран 17 июль) — боксан спортан говзанча (1960), Йерригсоюзан а (1969), Халкъашна а йуккъера категорин (1983) суьдхо, РСФСР Сийлахь тренер. Цо дакъа лецира Дика Ӏалашон ловзарийн а (1986), дуьненан Кубкан а (1987) суьдхойн коллегийн белхахь.

Цо Ӏамийна бу СССР а, Спартакиадийн а чемпионаш Хамзат Джабраилов а, Рамзан Себиев а. Нохч-ГӀалгӀайн Республикин культурин Сийлахь белхало. Соьлжа-ГӀалин мехк-даьттан институтан физкультурин кафедран доцент.

СССР хӀаллак хилча АЦШ дӀавахара. Цигахь валар нисделира цуьнна.

## Хьажоргаш
* Григорий Вартанов

Категори:РСФСР Сийлахь тренераш
Маргошвили, Давид

**Дави́д Маргошви́ли** (1980 шеран 11 август) — нохчийн (кисто) дзюдоист, Европин чемпион а, совгӀатхо а. Гуьржех дзюдон гулйина тобанан декъашхо.

## Кхиамаш

* 2-за Европин чемпионатийн дато совгӀатхо:
** 2001 (Париж)
** 2003 (Дюссельдорф);

Дуьненан Кубкан муьрашкахь дакъа лацар:
* 1 меттиг: 2000 (Тбилиси); 2003, (Тбилиси);
* 2 меттиг: 2002 (Тбилиси); 2006 (Тбилиси);
* 3 меттиг; 1998 (Тбилиси); 1999 (Тбилиси); 2005 Прага.

## Хьажоргаш
* Давид Маргошвили
* Давид Маргошвили вернулся в борьбу

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Абаша

**Аба́ша** () — Гуьржийчоьнан Абашан кӀоштан (Мегрели). Бахархойн дукхалла 4941 стаг (2014).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Джвари (гӀала)

**Джва́ри** ( — «жаӀар») — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванетин Цаленджихан муниципалитетера гӀала. Бахархойн дукхалла 763 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Мартвили

**Ма́ртвили** () — Гуьржийчоь Мартвилин кӀоштан гӀала (Мегрели). Бахархойн дукхалла 4425 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Сенаки

**Сена́ки** () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети махкан гӀала. Бахархойн дукхалла 21 596 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Ланчхути

**Ланчху́ти** () — Гуьржийчоьнан Колхидан арара гӀала. Бахархойн дукхалла 6395 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Озургети

**Озурге́ти** () — Гуьржийчоьнан гӀала. ГӀала статус йу 1840 дуьйна. ТӀера 1934 1989 дуьйна цӀе йара **Махара́дзе** Филиппа Махарадзе цӀарах. Бахархойн дукхалла 14&nbsp;785 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Кобулети

**Кобуле́ти** () — Гуьржийчоь Аджари олучу республикера гӀала, Батумера къилбседехьа 21 км йу. Иза йу Ӏаьржа хӀордан йистехь. Центр Кобулетин муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла — 16 546 стаг (2014).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Сулейменов, Ибрагим Абдурахманович

**Сулейме́нов, Ибраги́м Абдурахма́нович** (1953 шеран 11 февраль, Мадениет, Жалагашан кӀошт, Кзыл-Ордан область, Кхазакхстан) — нохчийн генерал-майор, Нохчийн Республикин комиссариатан эскаран комиссар, Россин пачхьалкхан думан II гуламан депутат.

## Биография
Вина 1953 шеран 11 февралехь Кхазакхстанехь Мадениет юртахь.

* 1970 — чекхйаьккхира Нохчийн Республикин Веданан кӀоштан Гуьнан йуккъера школа.
* 1971 — арме дӀакхайкхина.
* 1977 — чекхйаьккхина Ленинградан ПВО лакхара эскаран политикин училище.
* 1985 — чекхйаьккхина Ленинан цӀарах йолу эскаран политикин академи (Москва). Цул тӀаьхьа иза вара къастийна ротан командиран политикин декъан когаметтаниг а, ПВО зенитный ракетный дивизионан командиран когаметтаниг, радиотехникан а, зенитный ракетный а полкийн политотделийн хаьким, ПВО зенитный ракетный бригадан политотделан хаьким.
* 1995—1996 — Нохчийн Республикин эскаран комиссар.
* 1995 шеран 7 ноябрехь — генерал-майор цӀе йелира цунна.
* 1996—2000 — иза хаьржира II гуламан Пачхьалкхан Думан депутат а, дуьхьаллон Комитетан декъашхо а.
* 1998 — чекхйаьккхира Россин Федерацин Герзан ницкъийн Генеральны штабан Эскаран академи.
* 2000—2002 — Нохчийн Республикин ТӀехьа-Мартан кӀоштан эскаран комендант.
* 2002—2003 — Нохчийн Республикин эскаран комендантан когаметтаниг.
* 2003—2005 — Нохчийн Республикин лаьмнийн эскаран тобан буьйранчан когаметтаниг.
* 2005 — Нохчийн Республикин Парламентан Халкъан Гуламан депутат.
* 2008 шеран 12 октябрехь — Нохчийн республикин Парламентан депутат, бакъонан а, низаман а, кхерамзаллан а хаттарашан Комитетан председателин когаметтаниг.

## СовгӀаташ
;Орденаш
* «Къонахаллан орден»
* «ТӀеман кхиамашан»
* «Герзан ницкъашкахь Даймахкан дуьхьа гӀуллакх даран» III даржан
* «Нохчийн Республикехь парламентаризм кхиайаран».

;Мидалш
20 гергга. Царна йуккъехь:
* «Нохчийн Республикин дуьхьа кхиамаш баран»
* Мидал «Къинхьегамехь къастаран».

2007 шарахь цунна совгӀатан цӀарах долу герз делла.

## Хьажоргаш
* Сулейменов Ибрагим Абдурахманович 
* Сулейменов, Ибрагим Абдурахманович

Категори:Нохчийн инарлаш
Атавов, Ахмед Султаналиевич

**Ахме́д Султанали́евич Ата́вов** (1961 шеран 23 февраль, Хаси-Эвл, Дагестан, РСФСР, СССР) — нохчийн паргӀата кепара латархо, СССР а, Россин а, Европин а, дуьненан а чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, абсолютни йозаллин категорехь дуьненан чемпион, дуьненан Кубок йаьккхинарг, СССР Сийлахь спортан говзанча (1989).

## Биографи
Лата Ӏама волавелира 1974 шарахь Хаси-Эвлехь. Цуьнан хьалхара тренер вара Салимхан Нуцалханов. 1977 шарахь шен тренерца цхьана иза Черкесске дӀавахара. 1982 шарахь цо чекхйаьккхира Карачаево-Черкесски пединститутан фазкультуран факультет.

1983 шарахь иза Красноярске дӀавахара. Цигахь цуьнан тренер вара Дмитрий Георгиевич Миндиашвили. 1987 шарахь цо СССР чемпионатехь дато мидал йаьккхира. Иштта цу шарахь цо йаьккхира дуьненан Кубкан дато мидал. 1988 шарахь цо дуьненан Кубок йаьккхира.

1989 шарахь иза СССР а, дуьненан а чемпион хилира, дуьненан абсолютный чемпион а хилира. Ахьмад ву дуьненахь цхьаъ бен воцу паргӀата кепара латаран дуьненан абсолютный чемпион.

1991 шарахь спорт йитинчул тӀехь иза Москва дӀавахар. Цигахь цо бизнес лелира. Тахана Хаси-Эвлахь вехаш ву иза.

## Хьажоргаш
* Ахмед Атавов
* Абсолютный чемпион

Категори:Нохчийн паргӀат кепар латархой
Категори:ССРС чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Амбролаури

**Амбролау́ри** () — Гуьржийчоьнан гӀала. Рача-Лечхуми а, Квемо-Сванети а олучу регионан а, Амбролаурин кӀоштан а административан центр. Бахархойн дукхалла 2047 стаг  (2014 шо).

Иза йу Риони олучу хийистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Цаленджиха

**Цаленджи́ха** () — Гуьржийчоь гӀала, Самегрело а, Земо-Сванети а олучу махкан Цаленджихан кӀоштан административан центр.

Бахархойн дукхалла 3847 стаг (2014).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Хоби (гӀала)

**Хоби** () — Гуьржийчоьнан гӀала, Самегрело а, Земо-Сванети а олучу махкан Хобин кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 4242 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Они (гӀала)

**О́ни** () — Гуьржийчоь гӀала. Онин кӀоштан а, Рача-Лечхуми а, Квемо-Сванети а олучу регионан а административан центр. Рача олучу шира мехкан центр. Бахархойн дукхалла 2656 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Цагери

**Цагери** () — Гуьржийчоьнан гӀала, Рача-Лечхуми а, Квемо-Сванети а олучу махкан Цагерин кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 1320 стаг лерина 2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Зестапони

**Зестапо́ни** — Гуьржийчоь гӀала, Имерети олучу махкан Зестапонин муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла 20&nbsp;814 эзар стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Самтредиа

**Самтре́диа** () — Гуьржийчоьнан гӀала.

Бахархойн дукхалла — 25 318 стаг ((2014).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Сачхере

**Сачхере** () — Гуьржийчоьнан Имерети махкара гӀала, Сачхерен кӀоштан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 6140 стаг (2014).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Тержола

**Тержола** () — Гуьржийчоьнан гӀала, Тержолан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 4644 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Ткибули

**Ткибули** — Гуьржийчоьнан гӀала.

Бахархойн дукхалла — 9770 стаг (2014).

## ГӀарабевлла бахархой
* Кавсадзе, Кахи Давидович (1935) — гуьржийн советски театран а, кино а актёр
* Анания (Джапаридзе) — митрополит Манглисский а, Цалкский а.

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Багдати

**Багда́ти** () — Гуьржийчоьа Имерети олучу регионера гӀала. Багдатин муниципалитетан административан центр. 1940-1990 шаршкахь цӀе йара **Маяко́вский**. ГӀалин статус йоьлла 1981 шо). Бахархойн дукхалла 3707 стаг (2014 шо.). ГӀала йу Ханисцкали олучу хийистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Вани

**Вани** () — Гуьржийчоьа Имерети олучу регионера, гӀалин статус йоьлла 1981 шо). Бахархойн дукхалла 3744 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Цхалтубо

**Цхалтубо** () — Гуьржийчоьнан гӀала, Цхалтубон кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 11 281 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Чиатура

**ЧӀиатура** () — Гуьржийчоь Имерети олучу махкан гӀала.

Бахархойн дукхалла — 12 803 эзар стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Ахалкалаки

**Ахалкала́ки** (, * - керла гӀала*; ) — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахети олучу махкан Ахалкалакин муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла 8295 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Ахалцихе

**Ахалци́хе** (, мадарра — *Кера гӀaп*; ) — Гуьржийчоьнан гӀала. Ахалцихен муниципалитетан центр, Самцхе-Джавахети олучу мехкан административан центр. Иза йу Поцховис-Цкали олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла 17 903

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Боржоми (гӀала)

**Боржо́ми** ( *Борджоми*) — Гуьржийчоьа  Самцхе-Джавахети олучу регионера гӀала-курорт. Бахархойн дукхалла 10 546 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Карели (Гуьржийчоь)

**Карели** () — Гуьржийчоьнан Шида-Картли олучу махкан Карелин муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла 6654 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Каспи

**Ка́спи** () Гуьржийчоьнан Картли олучу шира областера гӀала. Бахархойн дукхалла 13 423 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Остенде

**Осте́нде** ( , , ) — Бельгин гӀала, иза ю Къилбаседа хӀордан йистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Бельги
Овьедо

**Овье́до** (, , ) — Испанин гӀала, Астури олучу автономни йукъараллин административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Испани
Абенсберг

**Абенсберг** () — Германин Бавари латтана йукъара коммуна.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Категори:Германин гӀаланаш
Категори:Германин коммунаш
Категори:Бавари латтана гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Вале (Гуьржийчоь)

**Вале** () — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахетин Ахалцихен муниципалитетан олучу махкан гӀала. Бахархойн дукхалла 3646 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Ниноцминда

**Ниноцми́нда** (,  *Ninocminda*; 1991 кхаччалц **Богда́новка**) — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахети олучу махкан Ниноцминдан муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла 5144 стаг (2014), йилина эрмалоша.

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Альмери

**Альмери́** () — Испанин гӀала.

## Суьрташ

Файл:Almeria Altstadt und Hafen fcm.jpg| 
Файл:Escultura indalo.jpg| 
Файл:Almeria Muralla de Jayran (fcm).jpg|ГӀалин пен 
Файл:Almeria Plaza de la Constitucion fcm.jpg|ХӀоллам
Файл:Almeria Puerta de Purchena (fcm).jpg| 


## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Испанин гӀаланаш
Леондинг

**Леондинг** () — Австрин Лакха Австри федералан латтана йукъара коммуна. Линц-Ланд гуонан йукъайогӀу.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
* Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Категори:Лакха Австри латтана гӀаланаш
Категори:Австрин гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Межидов, Саламу Султанович

**Сала́му Султа́нович Межи́дов** (1981 шеран 10 февраль, Устрада-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн дзюдоист, 2-за Россин чемпион, Европин чемпион, Россин а, Европин а, дуьненан а чемпионатийн а, дукха халкъашна йуккъера йахьаллонийн а совгӀатхо, Россин спортан говзанча.

## Биографи
Вина 1981 шеран 10 февралехь Устрада-ГӀалахь (Нохчийн Республика). Лата Ӏама волавелира 15 шо кхаьчча. Цунан тренераш вара Ибрагим Аюбов а, Х. Дикиев а. 2005 шо кхаччалц иза вара 81 кг кхаччалц категорехь леташ. Цул тӀаьхьа 73 кг кхаччалц йолу категори велира иза.

2007 шарахь иза хилира Европин чемпион. Массо латар цо цӀена толамца. Пекинехь хилла Олимпиадехь латар дика ца нисделира цуьнан.

;Россин чемпионаташкахь латар
* 2-за Россин чемпион: 2003 (Пермь); 2005 (Тверь);
* Россин чемпионатан дато совгӀатхо 2004 шо (Челябинск);
* Россин чемпионатан борзан совгӀатхо 2002 шо (Красноярск).

;Халкъашна йуккъера йахьаллонашкахь латар
* 2006 шарахь дуьненан тобанийн чемпионатан дато совгӀатхо (Париж);
* 2006 шарахь Европин тобанийн чемпионатан чемпион (Белград);
* 2006 шарахь тобанийн Еврокубкан дато совгӀатхо (Будапешт);
* 2006 шарахь Европин чемпионатан борзан совгӀатхо (Тампере);
* 2007 шарахь Европин чемпион (Белград);

## Хьажоргаш
* Саламу Межидов
* Чемпион Европы-2007 Саламу Межидов: Бороться я всегда выхожу голодным!

Категори:Россин чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Душети

**Душе́ти** — Гуьржийчоьнан гӀала. Бахархойн дукхалла 6167 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Мцхета

**Мцхе́та** () — Гуьржийчоьнан гӀала, иза йу Арагви эрк Кура олучу хинах кхеттачахь. Мцхета-Мтианети олучу махкан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Болниси

**Болниси** () — Гуьржийчоьнан гӀала, Квемо-Картлин Болнисин муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла 8967 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Болнисин муниципалитетан нах беха меттигаш
Гардабани

**Гардаба́ни** (, ) — Гуьржийчоь Квемо-Картли олучу махкан гӀала. Гардабан муниципалитетан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Дманиси

**Дмани́си** () — Гуьржийчоьнан гӀала. Иза йу Машавера олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла 2661 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Марнеули

**Марнеу́ли** () — Гуьржийчоьнан Квемо-Картли олучу провинцера гӀала, иза йу Марнеулин кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 20 211 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Цалка

**Ца́лка** (, , ) — Гуьржийчоьнан Квемо-Картли олучу махкан гӀала, Цалкан кӀоштан  административан центр. Бахархойн дукхалла 2,0 эзар стаг  (2009 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Ахмета

**Ахме́та** () — Гуьржийчоьнан гӀала, Ахметан муниципалитетан административан центр иза йу Телавера 29 километрехь. Бахархойн дукхалла 7105 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Гурджаани

**Гурджаа́ни** () — Гуьржийчоьнан гӀала, Гурджаанин кӀоштан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 8024 стаг (2014).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Дедоплисцкаро

**Дедоплисцкаро** () — Гуьржийчоьнан КӀахети олучу областера гӀала, Дедоплис-Цкарон муниципалитетан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 5940 стаг (2014).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Сагареджо

**Сагареджо** () — Гуьржийчоьнан КӀахети олучу махкан гӀала, Сагареджон муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла 10 871 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Сигнахи

**Сигна́хи** *()* — Гуьржийчоьнан КӀахети олучу шира регионера гӀала. Бахархойн дукхалла 1485 стаг (2014 шо).

Sighnaghi-02-Platz-2019-gje.jpg|
Sighnaghi-22-Stadttor1-2019-gje.jpg|
Sighnaghi-14-Kriegerdenkmal-2019-gje.jpg|
Sighnaghi-30-Markt-2019-gje.jpg|
Sighnaghi-St Georg-12-2019-gje.jpg|St. Georg


## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Телави

**Тела́ви** () — Гуьржийчоьнан гӀала, Телавин муниципалитетан административан центр, КӀахети олучу махкан коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла — 19 629 стаг (2014).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Кварели

**Кваре́ли** () — Гуьржийчоь КӀахети олучу махкан гӀала. ГӀалин статус йу 1964 дуьйна. Бахархойн дукхалла 7739 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Лагодехи

**Лагодехи** () — Гуьржийчоьнан КӀахетин Лагодехин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 5918 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Лагодехин муниципалитетан нах беха меттигаш
Цнори

**Цно́ри** () — Гуьржийчоьнан гӀала. Иза йу Алазанин арахь Алазани олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла 4815 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоь
Айрум

**Айру́м** () — Эрмалойчоьнан Тавушан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 2 381 эзар стаг  (2008 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Алаверди

**Алаверди́** () ― Эрмалойчоьнан Лорин провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 16&nbsp;400 стаг  (2010 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Апаран

**Апара́н** () — Эрмалойчоь Арагацотнан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 6&nbsp;600  (2010 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Армавир (гӀала, Эрмалойчоь)

**Армави́р** (, 1932 кхаччалц — **Сардарапа́т**, 1992 кхаччалц — **Октемберя́н**) — Эрмалойчоьнан гӀала, Армавиран провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 33&nbsp;800 стаг  (2010 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Армавир

* Армавир (гӀала, Эрмалойчоь) — Эрмалойчоьнан гӀала.
* Армавир (Росси) — Россин гӀала.
Агарак

**Агара́к** () — Эрмалойчоьнан Сюникан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 4&nbsp;800 стаг  (2010 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Абовян (гӀала)

**Абовя́н** () — Эрмалойчоьнан Котайкан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 60&nbsp;000 стаг  (2010 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Эрмалойчоь
Арташат

**Арташа́т** (, шр. грек. Ἀρτάξατα — «Арта́ксата», ) — Эрмалойчоьнан гӀала, Арарат олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 25&nbsp;400 стаг  (2010 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Артик

**Арти́к** () — Эрмалойчоьнан Ширакан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 17&nbsp;400 стаг  (2010 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Аштарак

**АштIара́кI** (, *бӀов*) — Эрмалойчоьнан, АрагацIотIнан провинцера административан центр. Бахархойн дукхалла 21&nbsp;600 стаг  (2010 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Берд (гӀала)

**Берд** (, *«гӀап»*) — Эрмалойчоьан Тавушан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 8&nbsp;500 стаг  (2010 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Вагаршапат

**Вагаршапа́т** () —  Эрмалойчоьнан Армавиран провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 57&nbsp;500 стаг (2010 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Вайк

**Вайк** () — Эрмалойчоьнан Вайоцдзорин провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 5&nbsp;900 стаг  (2010 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Гавар (гӀала)

**Гава́р** ( [gavař]) (*Ново-Баязет, Нор-Баязе́т, Камо́*) — Эрмалойчоьнан гӀала, Гехаркунин провинцин коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 36&nbsp;400 стаг  (2008 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Дилижан

**Дилижа́н** (; ) — Эрмалойчоьнан Тавушан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 18 000 стаг  (2011 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Ехегнадзор

**Ехегнадзо́р** () — Эрмалойчоьнан гӀала, Вайоцдзоран провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 7 633 стаг  (2006 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Иджеван

**Иджева́н** () — АЭрмалойчоьнан гӀала (1961 кхаччалц — эвла), Тавушан провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 20&nbsp;509 стаг  (2008 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Каджаран

**Каджара́н** ( - обитель храбрецов) — Эрмалойчоьнан Сюникан провинцера гӀала. Йиллина 1958 шо). Бахархойн дукхалла 9 475 стаг  (2009 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Капан

**Капа́н** () — Эрмалойчоьнан гӀала, Сюник олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 40000 стаг  (2009 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Мартуни (Гехаркуник)

**Мартуни́** () — Эрмалойчоьнан Гехаркуникан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 11&nbsp;987 стаг  (2008 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Масис (гӀала)

**Маси́с** () — Эрмалойчоьнан Арарат олучу провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 21&nbsp;376 стаг  (2001 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Мегри

**Мегри́** (, *мезан*) — Эрмалойчоьнан Сюникан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 5 034 стаг  (2009 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Мецамор

**Мецамор** () — Эрмалойчоьнан Армавиран провинцин эвла. 
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Армавиран провинцин нах беха меттигаш
Ноемберян

**Ноемберя́н** () — Эрмалойчоьнан Тавушан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 5&nbsp;529 стаг  (2008 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Нор Ачин

**Нор Ачи́н** () — Эрмалойчоьнан Котайкан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 10&nbsp;198  (2008 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Раздан (гӀала)

**Разда́н** () — Эрмалойчоьнан Котайкан провинцера гӀала йу. Бахархойн дукхалла 52&nbsp;808 дам  (2001 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Севан (гӀала)

**Сева́н** () — Эрмалойчоьнан Гехаркуникан провинцера курортан гӀала. Севанан кӀоштан административан центр.

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Степанаван

**Степанава́н** () — Эрмалойчоьнан Лорин провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 23&nbsp;782 стаг  (201 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Цахкадзор

**Цахкадзо́р** (, мадарра «зезагийн чӀож»; шера цӀе - **Кечарис**) — Эрмалойчоьнан Котайкан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 1&nbsp;618 стаг  (2001 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Чамбарак

**Чамбара́к** () — Эрмалойчоьнан Гехаркуникан провинцера гӀала, иза йу Гетик олучу хийистехь.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Эрмалойчоь
Чаренцаван

**Чаренцава́н** () — Эрмалойчоьнан Котайкан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 25&nbsp;039 стаг  (2008 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Немцой

**Не́мцой**, **лоьмсой**, **девтой** () — шира германхойх схьадаьлла къам, Девтойчоьнан а, Австрин а Лихтенштейнан а бахархой. Цера дукхалла 140 миллион стаг. Мотт — девтойн мотт германхойн тоба.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Къаьмнаш
Ингалсхой

**Ингалсхой** () — Ингалсан къам. Дукхалла 100 миллион адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Туманян (гӀала)

**Туманя́н** () — Эрмалойчоь Лорийн провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 1&nbsp;838 стаг  (2008 шо).

## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш
Ташир

**Таши́р** () — Эрмалойчоьнан Лорин провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 8 700 стаг  (2008 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Эрмалойчоь
Французаш

**Французаш**, **Францхой** () — Малхбузен Европин къам. 2006 шарахь ларарца Францехь Ӏаш бу 61 миллион французаш.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Ӏаьрбий

**Ӏаьрбий** () — халкъийн тоба семитийн этнометтан тобан, бехаш бу Гергара Малхбалера а, Къилбаседа Африкера а пачхьалкхашкахь. Ӏаьрбаша буьйцу Ӏаьрбийн мотт, лелош ду Ӏаьрбийн йоза. Ӏаьрбий бу 430—450 млн герг. 90 % сов Ӏаьрбий бусулба дин лелош бу, дакъа — керста бу.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Алхазов, Ризван Юсупович

**Ризва́н Юсу́пович Алха́зов** (1965 шеран 28 октябрь, Ишхой-Йурт, Гуьмсан кӀошт, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн художник, Россин художникийн бертан декъашхо (2001 шо), ГӀалгӀайн Республикин Халкъан художник, республикин а, регионан а, зонан а, Йерригроссин а, кхоьчу пачхьалкхийн а гайта хӀоттамийн декъашхо.

## Биографи
Вина 1965 шеран 28 октябрехь Гуьмсан кӀоштан Ишхой-Йуьртахь. 1982 шарахь чекхйаьккхина Ишхой-Йуьртан йуккъера школа. 1984 шо дуьйна 1986 шо кхаччалц иза армехь вара. 1987 шо дуьйна 1991 шо кхаччалц цо дишира Ивановохь йолу химин а, технологин а техникумехь.

1991 шо дуьйна иза вара Соьлжа-ГӀалин берийн исбаьхьаллин школехь хьехархо. 2000 шарахь Ризван хӀоттийра № 2 йолу Соьлжа-ГӀалин берийн исбаьхьаллин школехь. Цуьнан дешархойш масийттуза толам беккхира гӀалин а, республикин а, халкъашна йуккъера а гайта хӀоттамашкахь.

1996 шо дуьйна цо дакъа лоцу массо а Нохчийн Республикехь хуьлуш йолу гайта хӀоттамашкахь.

2002 шарахь цо чекхйаьккхира Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан исбаьхьаллин а, графикин а дакъа. И чекхйаьккхича цунна йелира сурт дилларан а, черченин а хьехархон говзалла.

2001 шарахь иза хилира Россин художникийн бертан декъашхо. 2007 шарахь цо суьрташ дахкаран бинчу билламан Мурат Зязиковн указца цунна йелира ГӀалгӀайн Республикин Халкъан художникан цӀе. 2008 шарахь цо реализман суьрташ дахкаран бинчу билламан цунна йелира Россин художникийн бертан диплом.

## Гайта хӀоттамаш
* 1998 — Соьлжа-ГӀалахь хилла Нохчийн Республикин къона художникийн гайта хӀоттам;
* 2001 — нохчийн художникийн исбаьхьаллийн академехь хилла гайта хӀоттам, Москва;
* 2002 — зонан гайта хӀоттам «Юг России», Краснодар;
* 2005 — Соьлжа-ГӀалахь шен лерина гайта хӀоттам, 45 сурт а, куьцан болх а;
* 2005 — Китайхь Нохчийн Республикин культурин деношкахь хилла гайта хӀоттам;
* 2005 — Сийлахь-боккха Даймехкан тӀемехь толаман 60 шо кхачарна леррина гайта хӀоттам, Соьлжа-ГӀала;
* 2006 — «Пространства живописи», Москва;
* 2006 — «Образ родины» цӀе йолу Йерригроссин гайта хӀоттам, Вологда;
* 2007 — «Кавказан машар» цӀе йолу Къилбера Федеральни округан художникийн гайта хӀоттам, Соьлжа-ГӀала;
* 2008 — Къилбера Федеральни округан художникийн гайта хӀоттам, Волгоград;
* 2008 — зонан гайта хӀоттам «Россин Къилба», Сочи;
* 2009 — Россин Пачхьалкхан думехь нохчийн художникийн гайта хӀоттам, Москва;
* 2010 — Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан гайта хӀоттам Оденсехь (Дани);
* 2010 — Россин халкъан гайта хӀоттам, Париж;
* 2011 — республикин гайта хӀоттам, Соьлжа-ГӀала;
* 2012 — халкъашна йуккъера гайта хӀоттам, Киев.

## Хьажоргаш
* Согревшиеся души
* Ризван Алхазов 

Категори:Нохчийн художникаш
Испанхой

**Испанхой** — Пиренейн ахгӀайрена тӀехь Ӏаш долу къам. Дуьнена техь бу 135 миллион испанхой.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Финнаш

**Финнаш**, шен цӀе «суомалайсет» () — финно-угорийн къам, Финляндин дукха болу бахархой бу финнаш.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Шведаш

**Шведаш** () — шведийн мотт буьйцу къам, дукху берш Ӏаш бу Швецехь. Цера дукхалла 8 млн адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Норвегаш

**Норвегаш** () — къилбседера германхойн къам, Норвегин бахархой. Дуьненахь 5 миллион Норвегаш бу.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Датхой

**Датхой** () — Къилбседера Европера къам, Данин бахархой, датхошна бу гергара скандинаваш (норвегаш а шведаш а). Датхойн мотт буьцу.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Туркой

**Туркой** (, *Türk*) — туьркийн мотт буьйцу къам, Туркойчоьнан бахархой. Цера дукхалла — 60 млн стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Азербайджанаш

**Азербайджанаш**, **Азербайджаной** ( йа آذری لر ; آذربایجان تورکلری) — туьркийн мотт буьцу къам, дукхуберш бехаш бу Азербайджанехь а, Иранехь а. Дукхалла — 30 миллион стаг. Кхин беха Россехь (ДегӀаста) а, Гуьржийчохь (Борчала) а, Туркойчохь а (Карс а, ИгӀдир а).

## Билгалдахарш


Категори:Къаьмнаш
Кхазакхаш

**Кхазакхаш** ( ; ед.  ) — туьркийн мотт буьйцу къам, Кхазакхстанан бахархой. Кхазакхаш кхин Ӏаш бу Китаяхь, Россиехь, Узбекистанехь, Туркменехь а Монголехь а.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Багулой

**Багулой** (шен цӀе: *багвалалы* («миска нах, буьйда жижиг дуу»), *багвалин(ы)* («богатыри»), *багулал*, *гаитляло*) — ДегӀастанара Ӏаьндийн мотт буьйцу къам. Дукхалла 10 000 стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
БежтӀой

**БежтӀой**, **Бежкъасой** (**капучинаш**, шен цӀе *бежта, хьванал* — корта юртан цӀерах БежтӀа — *бежкьа* аьла дешах схьайаьла къоман цӀе — «бежнийн керт»). Цера дукхалла 7&nbsp;000 стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Болакой

**Ботлахой** (шен цӀе — *буйхади*) — ДегӀастанара Ӏаьндийн къам. Цера дукхалла 6000 стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Ӏаьндий

**Ӏаьндий** (**андии**, шен цӀе *андал*, *Гъагъодрал*) — ДегӀастана къам. Цера дукхалла 22 000 эзар стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Ашвадой

**Ашвадой** (шен цӀе *ашвадо*, ) — бехаш бу Дагестанехь, XVIII бӀешеран йуккъерчу декъехь дуьйна Азербайджанан Загаталан кӀоштан махках Ӏаш бу, советски муьрехь халкъан ах дакъа Теркан а, ГӀой-хина а йукъехь йолучу аренашка кхелхина. Дин — бусулбанаш-сунниташ.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
ГӀинозий

**ГӀинозий** (шен цӀе *гъинози, гьенозе*, ) —  ДегӀастанара цезийн къам. Цера дукхалла 443 стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
ГӀуворой

**ГӀуворой** (, цхьайолу хьосташкахь ) — ДегӀастанара Ӏаьндийн къам. Цера дукхалла 8 эзар стаг.

Дукхахберш беха ГӀувора, Зибирхали йарташкахь Ӏаьндийн гӀойхи эркан бердйистехь (Ботлихан кӀоштан малхбузе); цхьадолу дакъа беха нийса аренашкахь (Хаси-Эвлан кӀошт а, ГӀизларан кӀошт), цул совнах гӀаланашкахь а беха (ХӀинжа-ГӀала, ГӀизлар, Хаси-Эвла кхин а). Мотт буьйцу гӀуворойн; иштта баьржина бу жӀахойн а, оьрсийн а меттанаш. Дин – бусулбанаш-сунниш.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
ХӀонкъосой

**ХӀонкъосой** (*гьунзалъ*, *хунзалис*, *энзеби*, *унзо*) — ДегӀастанара цезийн къам. Цера дукхалла 1500 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Къирдий

**Къирдий** (шен цӀе — кIкIирди) — ДегӀастанара Ӏаьндийн къам. Цера дукхалла 10000 стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Чамалой

**Чамалой**  (чамала-ди, ч а ма-ига — шен цӀе) — ДегӀастанара Ӏаьндийн къам. Цера дукхалла 19,5 эзар стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Цизий

**Цизий** (**дидой**) (шен цӀе — *це­зи*) — ДегӀастанара цезийн къам. Цера дукхалла  16 000 стаг.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Къаьмнаш
Агулаш

**Агулаш** (шен цӀе — ) — ДегӀастанара (Агулийн а, Курахан а, Табасаранан а Дербентанан кӀоштанашкахь Ӏаш долу лаьзгийн къаьм.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Арчинаш

**Арчинаш** (шен цӀе — *аршишттиб*, , ) — ДегӀастанера лаьзгийн къаьм. Ӏаш бу Арчи, Алчинуб, Кубатль, Хилих, Кесериб, Хитаб, Калиб. Цера дукхалла 5 эзар адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Лаьзгий

**Лаьзгий**, (шен цӀе: *лезги*,*лекь*; — *[[:lez:Лезгияр|лезгияр,лекьер]]*) —  ДегӀастанехь а Азербайджанехь а Ӏаш долу къам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Рутулаш

**Рутулаш** (шен цӀе ) — ДегӀастанан къаьмнех цхьаъ (Рутулан, АхцахӀан, Бабаюртан, ГӀизларан кӀошташкахь), иштта Азербайджанан (Шаькин, Гахан кӀошташкахь баьржина бу).

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Тепсарой

**Тепсарой** (шен цӀе: *Табасаран*; *Табасаранар*; ) — ДегӀастанара лаьзгийн мотт буьйцу къам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Удинаш

**Удинаш** (шен цӀе *уди*, *ути*) — ДегIастанара лаьзгийн мотт буьйцу къам. Цера дукхалла  10.000 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Хиналугхой

**Хиналугхой** (**хыналыгаш**, **хыналуглхой** (шен цӀе *кеттитурдур*, *кетш халх*) — Азербайджаннера лаьзгийн мотт буьйцу къам. Цера дукхалла 1500 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Цахураш

**Цахураш**, **ЦӀахбой** (шен цӀе — *йыхъбы*, *цIаIхбы*) — ДегӀастанахь а, Азербайджанехь а Ӏаш долу лаьзгийн мотт буьйцу къам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Крызаш

**Крызаш**, **крызцы** (шен цӀе *хърыцӏаь*, ) — Азербайджанера лаьзгийн къам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Будухой

**Будухой**,  (шен цӀе *будад*) — ДегIастанера лаьзгийн къаьм. Цера дукхалла 1000 йа 2000 стаг.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Къаьмнаш
ДаьргӀой

**ДаьргӀой**, **кхуплой** () — Кавказан къам. Кавказан расан йукъа богӀу. Лелош долу дин ду ислам сунна тайпа (шафиитан мазхаб).

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Къаьмнаш
Кайтагхой

**Кайтагхой** шен цӀе — *хайдакъан*, *хайдакъанти*, даьргӀ. *хайдакъланти*, табасар. *жьюгьяр*) —  ДегӀастанара аьргӀойн мотт буьйцу къам;. Дукхалла 60 эзар адам (2002 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Куьбчий

**Куьбчий** (шен цӀе. — *ГIугъбуган*, *ГIугъбуганте*) — даьргӀойн этнографин тоба, цхьаболчара ша къам санна билгалбо, ДегӀастанан къаьмний йукъара цхьаъ. Куьбчи эвлара бахархой. Цул сов бехаш бу Къилбаседа Кавказан тайп-тайпана гӀаланашкахь. Мотт бу нах-дегӀастанан доьзалан даьргӀойн гаьнан куьбчийн мотт. Дин — бусулбанаш-суннийш.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
ГӀазгӀумкий

**ГӀазгӀумкий** () — ДегӀастанан къам. Цера дукхалла 195 000 стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Двалаш

**Двалаш** (, ) — Йукъара бӀешаршкахь Кавказехь хилла къам.

ХӀинца двалийн йа кхечу кепара аьлча туалийн, тӀехье Ӏаш йу Къилбаседа ХӀирийчоьнан къилбехь а Къилба ХӀирийчоьхь а.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* З. Н. Ванеев. К вопросу о двалах 
* З. Н. Ванеев. К вопросу о двалах. Территория Двалетии 
* З. Н. Ванеев. К вопросу о двалах. Общественный строй двалов 

Категори:Къаьмнаш
ГӀалгӀай

**ГӀалгӀай** (шен цӀе —  — *ГIалгIа*) — Къилбаседа Кавказан халкъ, ГӀалгӀайчоьнан бахархой. Иштта шайн исторехь бух болуш Ӏаш бу Нохчийчоьнан Соьлжан кӀоштехь а, Къилбаседа ХӀирийчоьнан Пригородни кӀоштехь а. ГӀалгӀай массо дуьненахь бу — 500 эзар герг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
ХӀирий

**ХӀирий** (*ирæттæ / дигорæнттæ*; мац.-оьрс. *яси*, ед.ч. *ясинъ*, *яс*) — Кавказехь Ӏаш долу гӀажарийн мотт буьйцу къам дукху берш Ӏаш бу Къилбаседа ХӀирийчохь а, Къилба ХӀирийчохь а.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
КистӀий

**КистIий** (**кистIи́й**), **пӀаьнгазхой** () — Гуьржийчуьра нохчий, беха меттиг ПӀаьнгазан чӀож. КистIийш буьйцу мотт нохчийн меттан кӀелара кистIийн лиер бу, Дин ислам ду (сунниташ). Ширачу хенахь дуьйна схьа, дукх цӀерш хийцина цара: дзурдзукӀаш, гӀлигӀваш, кистӀий. И цӀераш йохуш хилла гуьржаша, амма тӀаьххьара йолу кистӀий боху цӀе ПӀаьнгазехь Ӏаш болчарна бен цайисна.

## Баржар
Гуьржийчохь, ПӀаьнгазан чIожехь кистIий бехаш болу ярташ: Дуй-Йурт, Джуокьал йурт, БиркӀиани, Забакхи, Уомал, ХӀири-пхьа, ХалацӀани, ЦӀинубани. Гуьржашца цхьана беха ярташ: Коьрат, Бониш (КъварелцIкъали).

## Тайпанаш

* аьккхий,
* дишний,
* маьлхий,
* мӀайстой,
* тӀерлой,
* хилдехьарой,
* хьачарой.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

Категори:Къаьмнаш
ГӀажарий

**ГӀажарий**, ( [fɒːrsi-zæbɒːn],  [irɒːni],  [fɒːrs], *шира*.  [pɒːrs]) — ГӀажарийн къам. Цера дукхалла 73 миллион адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Куцель, Феликс Петрович

**Ку́цель, Фе́ликс Петро́вич** (1945 шеран 10 октябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, ССРС — 2000 шеран 18 апрель, Георгиевск) — дзюдон ССРС Сийлахь тренер (1991 шо).

## Биографи
Вина 1945 шеран 10 октябрехь Соьлжа-ГӀалахь. Цо дзюдо Ӏамайора, ССРС спортан говзанча хилира иза. Амма чӀогӀа лазаваран бахьнехь цуьнан спорт йита дизира. ТӀаккха «Локомотив» цӀе йолу спортан йукъаралленахь иза тренеран болх бан волавелира.

Цо кечбира 150 сов спортан говзанчаш а, шортта ССРС халкъашна йуккъера классан спортан говзанчаш а, пачхьалкхан а, Европин а, дуьненан а, халкъашна йуккъера йахьаллонийн а чемпионаш а, совгӀатхош а.

ССРС хӀаллак хилча цьунан Соьлжа-Галара дӀаваха дийзира. 1998 шарахь иза Георгиевске дӀавахара. Цигахь цо берийн спортан школехь тренер болх бира. Иза велира 2000 шеран 18 апрелехь.

## Боьвзуш болу дешархой
* Бисултанов, Хасан — хӀинца Туркойчохь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, Сиднейхь хилла йолу Олимпиадан чемпион, дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо, Европин чемпион, 2-за ССРС чемпион, масийттуза Турцин чемпион;
* Вараев, Башир Магомедович — 4-за ССРС чемпион, 3-за дуьненан чемпионатийн совгӀатхо, Олимпиадан борзан совгӀатхо;
* Мациев, Ислам Хамзатович — 4-за Россин чемпион, масийттуза Россин а, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, дукха халкъашна йукъара турнирийн толамхо а, совгӀатхо а, халкъашна йуккъера спортан говзанча;
* Чапаев, Ваха Хасанович — Нохчийн Республикин спортан министран когаметтаниг, Россин Сийлахь тренер.

## СовгӀаташ
* ССРС Сийлахь тренер — 1991 шо;
* Шеран тренер — 1991 шо;
* «Сийлаллийн билгало» орден — 1996 шо.

## Виццавар
Соьлжа-ГӀалахь а, Георгиевскехь а хуьлу Феликс Куцелин лерина турнираш.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Памяти заслуженного тренера ССРС 
* В Грозном прошел турнир памяти Феликса Куцеля

Категори:ССРС Сийлахь тренераш
ГӀебартой

**ГӀебартой** () — адыгийн къам. Дукху берш ГӀебартойн-Балкхаройчохь Ӏаш бу.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Чергазий

**Чергазий** — Адыгийн мотт буьйцу къам. Цера дукхалла 9 164 072 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Кхарачой

**Кхарачой** () — Кавказера туьркийн мотт буьйцу къам. Цера дукхалла 218 403.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Адыгейш

**Адыгейш** (шен цӀе — *адыгэ*) — Кавказера адыгийн мотт буьйцу къам. Чергазийн йукъаралла. Цера дукхалла 128 500 адам. 

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
ГӀумкий

**ГӀумкий** (шен цӀе: ) — Кавказера туьркийн мотт буьйцу къам. Цера дукхалла 505 000 стаг. ГӀумкийн йукъахь дукхахберш ногӀийн тукхамаш ду.

## Билгалдахарш

## Литература
* * 

Категори:Къаьмнаш
Хантийн-Мансийн автономин гуо — Югра

**Хантийн-Мансийн автономин гуо — Югра** — Россин Федерацин автономи. Югра Тюменан областан йукъайогӀуш йу.

## Административан йекъайалар

**Гуонан маьӀна долу гӀаланаш:**
* гӀала Когалым
* гӀала Лангепас
* гӀала Мегион
* гӀала Нефтеюганск
* гӀала Нижневартовск
* гӀала Нягань
* гӀала Покачи
* гӀала Пыть-Ях
* гӀала Радужни
* гӀала Сургут
* гӀала Урай
* гӀала Ханты-Мансийск
* гӀала Югорск

**Муниципалан кӀошташ:**
* Белоярскан кӀошт
* Берёзовн кӀошт
* Кондинскан кӀошт
* Нефтеюганскан кӀошт
* Нижневартовскан кӀошт
* Октябрьскан кӀошт
* Советскан кӀошт
* Сургутан кӀошт
* Хантийн-Мансийн кӀошт

**ГӀаланийн меттигаш:**
Агириш, Андра, Барсово, Бели Яр, Берёзово, Зеленоборск, Игрим, Излучинск, Коммунистически, Кондински, Кумински, Лугови, Малиновски, Междуреченски, Мортка, Новоаганск, Октябрьски, Пионерски, Пойковски, Приобье, Таёжни, Талинка, Фёдоровски;

**Йуьртаний меттигаш:**
Алябьевски, Аган, Йоккха Леуши, Бобровски, Болчары, Вата, Ваховск, Верхнеказымски, Выкатни, Горноправдинск, Зайцева Речка, Казым, Каменни, Каркатеевы, Карымкары, Кедрови, Красноленински, Куть-Ях, Кышик, Ларьяк, Лемпино, Леуши, Локосово, Луговски, Лыхма, Лямина, Жима Атлым, Мулымья, Нижнесортымски, Нялински, Перегребни, Покур, Полноват, Половинка, Приполярни, Русскински, Салым, Саранпауль, Светли, Селиярово, Сентябрьски, Сергино, Сибирски, Сингапай, Согом, Солнечни, Сорум, Сосновка, Сытомино, Тундрино, Угут, Ульт-Ягун, Унъюган, Усть-Юган, Хулимсунт, Цингалы, Чеускино, Шапша, Шеркалы, Шугур.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
НогӀий

**НогӀий** (шен цӀе — *ногай* [noɣaj], мн.ч. — *ногайлар* [noɣajlar]) — Кавказера туьркийн мотт буьйцу къам.

Россехь бу — 103,7 эзар НогӀий (2010).

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Буряташ

**Буряташ** (**Буря́т-монго́лаш**; шен цӀе **буряадууд**) — Россехь, Монголехь а, Цийчохь а дехаш долу къам. Цера дукхалла 600&nbsp;000  адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Туркменаш

**Туркменаш** () — туьркийн мотт буьйцу къам. Дукха берш Туркменехь Ӏаш бу. Цера дукхалла 8 000 000 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
ГӀиргӀазой

**ГӀиргӀазой** (; ед. ) — туьркийн мотт буьйцу къам. ГӀиргӀазойчоьнан бахархой. Цера дукхалла 4,5 млн. стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш