open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ЧӀебарлойн кӀошт

**ЧӀебарлойн кӀошт** — Нохчийчоьнан административан кӀошт. Бахархойн дукхалла 6962 стаг (2009 шо).
Дуьххьара 1925 шерахь кхоьллина йу Нохчийн Автономин Мехкана йукъахь, 1938 шере кхаччалца лаьттина а йу. 1935 шерахь Нохчи-ГIалгIайн АССР-на йукъахь меттахIоттийна йу, цул тIаьхьа 1944 шере кхаччалца лаьттина а йу. 1992 шерахь йуха а меттахIоттийна йу, тIаккха 2003 шерахь йуха а меттахIоттийначул тIаьхьа 2007 шере кхаччалци бен латта а ца лаьтти иза. ТIаьххьара 2012 шерахь йуха а меттахIоттийна йу иза, Нохчийн Республикана йукъахь а йолуш. Муниципалан "ЧӀебарлойн кӀошт" аьлла, бакъуонтIехь чIагIйина а йу иза. 
Административан центр — пхьа (эвла) Шара-Орга.

## Географи
ЧӀебарлойн кӀоштан дозанаш: къилбседехь — Веданан кӀоштаца, малхабалехь — Дагестанаца, къилбехь — Шаройн кӀоштаца, малхбузехь — Шуьйтан кӀоштаца а, Итон-Кхаьллан кӀоштаца а.

## [[Нах беха меттиг]]аш
— **Нижала**
* Лакха-Нижала
* Лаха-Нижала
* ГIонтIа 
* ГӀези овл 
* Дургойн овл 
* Дангар овл 
* ГIазин овл 
* Богачара 
* БагӀай овл
* Бейсхор овл 
* Чуьрейн мохк 
* Тамбийн овл 
* ЧIадана 
* Осхара овл
* Жубиг овл
* ЦIинтиг овл 
* Гоьрга лам 
* ПатӀайн овл
* Ӏарпи овл

— **Нохч-Кела**
* Нохч-Кела
* Инкота
* Битара овла 
* Хьала овла 
* ХIинз овла 
* Итон овла 
* Маънех 
* Сарукха 
* Эхкал диехьа 
* КIошт 
* Дурчхие 
* ЦIиндотIехьархойн овла 
* Зархачойн овла 
* Чарадойн овла 
* Кейхосройн овла 
* ЦIиндойн овла
* ЧIунойн овла 
* Безан ирзуо 
* РинжиетIа       
* Лекха Инкота       
* Элайн овла

— **Чlебарла**
* Ачол
* Бекхай овл
* Батин овл
* Чубахкинача
* Кула
* Макажа 
* Садуо
* ПхьетIа 
* Ховрин овл 
* Тунжайн овл 
* Хасен овл 
* Виттайн овл 
* ИсмаIилан овл 
* Гантайн дукъан овл 
* Саммин овл 
* Эбуз овл
* Орса        
* ПхьетIие 
* ГIуонат овл 
* Чахин овл
* ЧӀара овл
* Лакха Орца (ПхьаттIа)
* Пхьахьалжа 
* Пхьокоче 
* КIорнен овл 
* Исуган овл
* Пачаган овл
* Шахьаган овл
* НикIейн овл  
* ГIонтан овл 
* ЖарбаIалан овл
* ТӀундакхуо
* Теллайн овл 
* Насухьен овл 
* Куланха
* Къадайн овл  
* Лаха ТIундакха 
* Ачаган овл 
* Iисакъайн овл 
* Жабиран овл
* ГIазин овл
* Пхьаметта 
* Арие овл  
* Желашка      
* Герги овл 
* ИгIа овл  
* ГутIаха 
* БIагаша овл 
* Гидайн овл 
* Хьаркъаруо 
* ИгIаруо
* ЦӀикара  
* Бассахуо 
* Шовхалан овл
* БацIин овл
* ХIиммайн овл
* Шишханан овл
* Буркъойн овл 
* Анзалан овл 
* Бассахо-ПхьенгIоне
* Буне  
* Хо               
* ХIинда
* ПхьитIиехьие 
* Осайн овл 
* ТIахIира овл
* Iумайн овл
* Андулайн овл 
* ХIурика овл 
* Касойн овл
* ГIандайн овл
* Махьайн овл
* Дукъа тIие 
* Мутин овл              
* Къоьзуна
* Пхьана кIал
* Ӏалхан овл

— **Рига**
* Рига 
* ПхьатIи
* Ананчи
* Торсунан овл
* ТӀушик овл
* Пхьарайн овл 
* ГӀези овл 
* Дундайн овл
* Кхийкхайн овл
* Миммайн овл

— **Шара-Оргуне**
* Шара-Орга
* ДӀай     
* Духиерчу ирзов
* Iурзунакх тIийхьа 
* Буоси  
* Босо кӀуотар  
* Биетайн жиелуош тIиехьа  
* ДIа кхалле  
* ЧIишон кIуотар 
* Бултазание  
* Саьрбала 
* Ашханан ирзие 
* Арсан-кхелли  
* Хишкил-чу
* Лаьшкара 
* Iомие-чу  
* Нуй  
* Буккуза 
* Хьевхьа цӀогуние 
* Барзин ара.

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀебарлойн кӀошт
Каракорум (гӀала)

**Каракору́м** (, юккъерчу бӀешерашкахь *Хар Хорум*) — 1220—1260 шаршкахь Монголийн империн коьрта гӀала хилла. ХӀинца йолу хенахь — сомона Хархорин аймака Уверхангай Монголин коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Монголи
Каракорум

* Каракорум (гӀала) — юккъерчу бӀешерийн Монголийн империн коьрта гӀала;
Нохчийн гӀайре

**Нохчийн гӀайре** — Каспий-хӀордан чуьра гӀайре, ДегӀастанан йукъайогӀу. Хьалха гӀайренна тӀехь Нохчийн гӀайре олуш  Ӏовхойн эвла хилла. ГӀайренан цӀе нохчийн къоман цӀарах схьайалар билгалдо Поспеловс.

Иштта, немцой некъахочо Самуил Готлиб Гмелина бакъдо гӀайренна цӀе нохчийн цӀарах схьайалар, цо йаздина иштта:

## Географи
ГӀайренна малхбалехьа лаьтта Прыгунки гӀайренаш. ГӀайренна къилбехьа ду Пичужонок, Базар, Яични гӀайренаш. ГӀайренаш доькъу гомха чекхволийлаша: Нохчийн а, Пичужонок а — Нохчийн Чекхволийло, Пичужонок а, Базар а — Яични чекхволийло, Базар а, Яични а — Калмычонок чекхдолийла. Яични гӀайре къастийна Аграханан ахгӀайренах Лопатински Чекхдолийла.

ГӀайренан малхбуза агӀора нах беха Нохчийн гӀайре цӀе йолу йурт йу.

Бердан сиз хийцалуш ду хӀордан хи хьалий-охьий далар бахьанехь, Терко гӀум кхехьар бахьанехь, лелахиш бахьанехь, гӀум лелар бахьанехь. Дохалла 15 км гергга ду, шоралла 10 км гергга ду. Майда 55 км² гергга йу. Бердаш тӀиера хичу оьхуш ду, тӀе эрз баьлла, гӀамаран марош. ГӀайре деса ду, амма хичухулалела олхазарш дукха ду. Граждански тӀом болчу шерашкахь, мехкдаьтта лелон хӀурдакеманийн мехала тӀетовжийла долу меттиг хилар бахьана долуш, гӀайре кар-кара оьхура, 1920 ш. апрелехь Идалан-ГӀажарийн тӀеман флотилис тӀаьххьара РСФСР-н чагӀйаллалц. Советски хенахь гӀайренан тӀехь йара чӀерий лоьцу «Чапаевн лерамна» цӀе йолу колхоз.

1965 шарахь дуьйна гӀайренан тӀехь йара экранопланаш зуьйшйолу база.

## ГӀайре хьахор
Географин карташка хьаьжчи гӀайре девза дукха хан йу. Иштта, Е. П. Гольдшмидта гучудаьккхинчу, италихойша 1500 шо хьалха хоттийначу картин тӀехь, Нохчийн гӀайре *sicamatela* цӀе а йолуш цу тӀехь йу. Тера ду, гӀайре хьехош долу дуьххьарлерачех тептарех Г. Тектандеран тептар хилар, цуо 1604 шарахь йаздина эрз баьлла Теркин, немцойн 8 миль генахь долчу гӀайренах лаьцна.
ГӀайре хьехадо, шен тептарашкахь, 1623 шарахь Персеха некъ биначу, оьрсийн совдегархочо Котов Федота.. Олеарийс билгалдоккху, оьрсаша оцу гӀайренах Четлан гӀайре алар, ткъа гӀажарша (персаша) — Дженцени (Tzezeni, Tzent-seni).

## ЦӀе схьайалар
Оьрсийн гӀуллакхехь хилла волу немцойн лелархо а, натуралист а волу, 1774 шарахь оцу меттигашкахь хиллаволу, Гмелин Готлибан уьйр гора Нохчийн гӀайренан оьрсийн «Чечень» цӀеран а, этноним *чеченцы* а йукъахь. Географ а, этнограф а, артиллерист а, Россин тӀеман гӀуллакххо а, 1728 шарахь Каспий бердан карта хоттийна волу Гербер Густава а, йаздо хьалха хӀорда тӀекхаччалц бехаш хиллачу нохчех лаьцна. И кеп тӀечӀагӀйира 1785 шарахь историк волчу Чулков Михаила а, 1800 шарахь инарлас Кнорринг Богдана а. Географи Ӏилманийн доктор волчу Поспелов Евгений Михайловича иштта тӀечӀагӀйо гӀайренан цӀеран а, нохчийн этносан а уьйр, ткъа историк волу Ровинский Дмитрийс билгалойо *«Чеченъ» гӀайре, «Нохчийн йарташна дуьхьала лаьтташ йолу»* олий. Гмелина йаздина:

## Маяк

## Билгалдахарш

Категори:ДегӀаста
Категори:Каспий-хӀорд
Шаройн кӀошт

**Шаройн кӀошт** — Нохчийчоьнан административан кӀошт. 

Административан центр — эвла ХӀима.

## Географи

Шаройн кӀоштана дозанаша хIоттало: къилбехь — Гуьржийчоьца, малхбалехь — Дагестанаца, малхабузахь — Итон-Кхаьллан кӀоштаца, къилбседехь — ЧӀебарлойн кӀоштаца.
## Бахархой

;Къаьмнийн хӀоттам

## Эвланаш
— **Шара**
* Шара,
* ХӀиндой овл,
* Махьдан овл,
* Диекха овл,
* Битина овл
* ЧIиедакха,
* ГовлтӀа,
* ГIой,
* Иэт куллашка,
* Борза куллашка,
* Матаройн овл,
* Iадайн куллаш,
* ПеттIи овл,
* ГукIиел,
* ТIурайн куллаш,
* Къубайн куллаш,
* Буош овл,
* ГIази овл,
* Пхьан корта,
* Баьхькаш овл,
* Подуйн овл,
* Солцанан Iелин овл,
* Къуби овл,
* Цикха овл,
* Дуьш овл,
* Шовхалан куллаш,
* Дукъа,
* Чихалда,
* ЖогӀалда,
* Борша куллаш,
* ГIалайн корта,
* Хизаран дукъ,
* Кхикхайн овл,
* Iумаран куллаш,
* Бийрд кIел,
* Экхараш овл,
* Хьеша овл,
* Сулбай буни,
* БIов коьрта,

— **Кирие**
* Кири,
* КӀеса,
* Минзин овли,
* Дехьа овли,
* Кхузахь овл,
* Бути,
* Кули,
* Iисайн овл,
* Мунгаран овл,
* Майрбин кIотар,
* Хорсойн кIотар,
* ХӀанкъула.

— **Сандаха**
* Сандаха,
* Пхьиедие,
* Ке-боссуо,
* Чор-хьехие,
* Кочие,
* Пхьиеддоьхьалие,
* Етткерчие,
* Мозхие,
* Хамбурие,
* БIевнах корта,
* КIиесала,

— **Хуланда**
* Хуланда,
* ХIимарчуо,
* ТIепхьов,
* ГIаландуо,
* Серчихи овл,

— **Хьакъмада**
* Хьакъмада,
* Эсилда,
* Хашалда,
* ХIиндушта-Ара,
* Бушуо,
* ГIоних,
* ХIиндугIочуо
* Чайбосуо,
* Чай овл,
* МIалчу хитIа,
* Шоршунан боссо,
* Гоьргие боссо,
* ХIиндулкIел,
* ХIиндугIа,
* Дукъа тIехьие,
* ГIулунд боссо,
* ТорхатIа,
* Зуйн ара,
* ЖаIайн ара,
* ЧIулундие,
* Пхьакоча,
* Карташка,
* БиердкIиелуо,

— **ХӀима**
* ХӀима,
* Басхойн овла,
* ХIидин овла,
* Мирзийн овла,
* Iумаран жиелуо,
* Чурчу ирзуо,
* Аьлти-овл,
* Йелиза,
* Iалбаган овла,
* Пхьачин овла,
* Шарипан овла,
* Кхуоранчу,
* Хохадичу
* БиечIарайн дукъа,

— **Шакъара**
* Байдие,
* Пхьиедие,
* Инзара,
* Хьовха,
* ДIехачу агана,
* ХIейшийла,
* Уоратл дукъа,
* ЦIенара,
* Илчу,
* Эрзашка,
* Икъара,
* Ловрд тIехьие,
* Iовлие коьрта,
* Пирсун тIиехьие,
* ЦIие духхие,
* Чур-тогIе,
* Керметта боссуо,
* Керт метта,
* Пхьахьалхие,

— **ЦӀеса**
* ЦӀеса
* Къурбанан дукъ,
* Сисилда,
* Кхаьлли,
* Хуьйрит,
* ИгIа эвла,
* Доьхьалхие,
* Цацакхие,

— **Чайра**
* Чайра,
* Кенхи,
* Чlад-Аре,
* Шаматуран эвл,
* КагIаттойн эвл,
* ГорагIорийн эвл,
* Кхилара,
* КъордиллайгIерин эвл,
* Чечбетли,

## Билгалдахарш

Категори:Шаройн кӀошт
Америка

**Аме́рика** — дуьнена дакъа, Къилбседа Америка а, Къилба Америка а вовшахтоьхча хуьлу материк, кхин уллера гӀайренаш а (цу йукъахь йу Гренланди).

## Билгалдахарш

Категори:Америка
Йуккъера Ази

**Йуккъера Ази** (, , , , , , , ) — Азин океонан йисташ йоцу йокха регион, цуна йукъайогӀу Узбекистан, Туркмени, Таджикистан, ГӀиргӀазойчоь, Кхазакхстан.

## Билгалдахарш

Категори:Ази
Къилба Америка

**Къилба Америка** (, , , , , , ) — Америкин континент.

## Гидрографи

### Эркаш
* Амазонка
* Парана
* Парагвай
* Уругвай
* Ориноко

### Ӏомаш
* Титикака
* Маракайбо
* Патус

## Йистера меттигаш
* Къилбседера — мара Гальинас 
* Къилбера (материкан) — мара Фроуорд 
* Къилбера (гӀайренан) — Диего-Рамирес 
* Малхбузера — мара Париньяс 
* Малхбалера — мара Кабу-Бранку 
## Политикин йекъайалар

## Билгалдахарш

Категори:Америка
Къилбаседа Америка

**Къилбасе́да Аме́рика** (, , , ) — Дуьненан ялханнах цхьа материк, лаьтта Дуьненан Малхбузен эхиган къилбаседехь.

Къилбседа Америкин майда гӀайренаш ца лоруш — 20,36 млн км², гӀайренашца 24,70 млн км². Къилбседа Америкин гӀайрешан йукъайогӀу Гренланди (2,176 млн км²), Канадан Арктикан архипелаг, Вест-Инди, Алеутийн гӀайренаш кхин а.

Къилбседа Америкин бахархойн дукхалла 500 млн стаг, дуьненан бахахойх 7 % процент. Материк тӀехь дукха хьолахь билгала йоккху *[[Къилбаседа Америка (регион)|Къилбаседаамерикин регион]]*, цуо цхьаьнатуху АЦШ, Канада, Гренланди, Сен-Пьер а, Микелон а, Бермудаш. Къилбаседа Америка, Австрали санна, хӀорд тӀе бовла меттиг йоцу пачхьалкхаш йоцу материк йу.

## Амал йустар

### [[Бозуш болу мохк|Бозуш болу мехкаш]]

* Америкин Виргинийн гӀайренаш (АЦШ)
* Ангилья (Йоккха Британи)
* Аруба (Нидерландаш)
* Бермуда гӀайренаш (Йоккха Британи)
* Бонэйр а, Синт-Эстатиус а, Саба а (Нидерландаш)
* Британин Виргинийн гӀайренаш (Йоккха Британи)
* Гваделупа (Франци)
* Гренланди (Дани)
* Кайманийн гӀайренаш (Йоккха Британи)
* Клиппертон (Франци)
* Кюрасао (Нидерландаш)
* Мартиника (Франци)
* Монтсеррат (Йоккха Британи)
* Навасса (АЦШ)
* Пуэрто-Рико (АЦШ)
* Сен-Бартелеми (Франци)
* Сен-Мартен (Франци)
* Сен-Пьер а, Микелон а (Франци)
* Синт-Мартен (Нидерландаш)
* Теркс а, Кайкос а (Йоккха Британи)

## Хьажа кхин а
* Къилбаседаамерикин маьрша махлелоран зона

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Вся информация о Северной Америке
Австрали (континент)

**Австра́ли** ( — «къилбе») — континент, иза ю малхбален а, къилба а дуьненан дакъош тӀехь. Массо материкан мохк Австралин долахь бу. Материк дуьнена дакъа Австрали а, Океани а йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Австрали
Ази

**А́зи** — уггаре доккха Дуьненан дакъа, мехкаца а, бахархойн барамца. Кхуллу Европица цхьаьна Еврази материк. Майда (гӀайренашца цхьаьна) — 43,4 млн км² гергга. Бахархой — 4,3 млрд стаг (2012) (60,5 % Дуьненан бахархойх). Ази хӀинца йу дуьненахь уггаре йоккха кхуьу регион.

## ЦӀе схьаялар
Хеттийн муьрехь Жима Азин къилбаседа-малхбузен декъехь лаьттина Ассува паччахьалла. Хетташа царна тӀехь баьккхина толам хьахийна Тудхалия IV-гӀачун паччахьан анналашкахь. Желтойн эпосехь и паччахьалла гойту, трояхойн бертахоца, паччахьан Асийн вастехь. Асия цӀе желтойн мифологехь лелайо Океанидас, Пхьарматан зудчо, цунах, мифологин ламастаца, дуьненан декъан цӀе схьайаьлла. Геродотан заманахь дийнна дуьненан декъан Асиян (Азия) цӀе лелор йукъара тӀеэцна дара желтойн.

## Хьал а, латтар а
Материкан Ази лаьтта коьртаниг малхбален (Чукоткин ахгӀайре йоцург) а, къилбаседан а эхигашкахь. Африкица Ази йихкина Суэцан лого, Къилбаседа Америкех иза къастийна готта Беринган хидоькъе.

### Европин а, Азин а йукъара доза

Оцу дуьненан дакъошна йукъара дуьххьарлера дозанаш билгалдаьхна Шира Желтойчоьнан муьрехь. Тардолийта, уггаре хьалха дуьне Европин а, Азин а декънарг хила ширажелтойн географ Гекатей Милетан: шен «Дуьне гайтар» белхан чохь цуо царна йукъахь доза даьккхина Фасис эркца (Риони эрк Гуьржийчуьра) а, Латтайуккъера хӀордца а. Европин а, Азин а йукъарчу дозанийн бала кегийна ширажелтойн Ӏилманчаша, масала, Геродот, цуо билгаладоккхура дуьненан кхо дакъа (Европа, Ази, Ливи), Фукидид, Изократ, Полибий (Европин а, Азин а йукъара доза билгалдаьккхина шен «Йерриг йукъара истори» белхан чохь Танаис эркаца (Дон)), Страбон («Географи» белхан чохь доза даьккхина Танаисца). Шен рогӀехь, шираруман йаздархочо Плиний Воккхахаволчо шина декъана йукъара доза билгалдаьккхина Понтан а, Каспийн а (Кавказан лаьмнаш) лаг, Боспор Киммерийн (Керчан хидоькъе) а, Меотидица а (Азов-хӀорд).

XVIII бӀешо кхаччалц Европин а, Азин а йукъара доза доккхура Азовн хӀордаца а, Донца а, шеконе ца дуьллура, тӀечӀагӀдора цхьа могӀа белхашкахь: Козьма Индикопловн (VI бӀешо), Бельский Марцинан (1550 год), Меркатор Герардан (XVII бӀешо), Ломоносов Михаилан (XVIII бӀешоа). Амма оцу хенахь йара кхин ойланаш. Масала, йуккъера бӀешерийн Ӏаьрбийн хьосташа лорура Европин малхбален доза Ийдал а, Кама а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* 
* 
*  
* 


Категори:Дуьненан дакъош
Категори:Континентийн цӀераш
Балтикин хӀорд

**Ба́лтикин хӀорд** (, , , , , , , , ) — Еврази материкан чоьхьара хӀорд, лаьтта Къилбаседа Европехь (кӀеззиг лоцу Малхбуза а, Малхбале а Европин бердаш). Атлантикин Ӏапказан бассейн йукъара бу.

Балтика хӀордан къилбаседа йисттера меттиг йу Къилбаседа полюсан гуонан гергахь (65°40' къ.-с. ш.) гергахь, къилба йисттера — Висмар гӀалин гергахь (53°45' къ.-с. ш.).

Малхбузен йист лаьтта Фленсбурган кӀоштахь (9°10' м-бале д.), малхбален йистт — Петарбухан кӀоштахь (30°15' м-бале д.)

ХӀордан майда (гӀайренаш а доцуш) — 415 эз. км². Хин чухоам — 21,5 эз. км³. Чукхета эркаш алсама хиларна хин лахара дуралла йу. Иштта башхалла йолу хӀордех уггаре боккхачех бу.

## Геологин истори

Шена тӀехь хӀинцалера Балтийн хӀорд лаьтта континентан чкъоьран дакъа ду, Оьрсийн тектоникан экъан (Фенносармати) хӀоьттина даьлла дакъа. Марталлин массив санна иза кхоллаелла 1,8 миллиард шо хьалха, оцу хенахь дуьйна лаьттина дикка цхьаьнаэшшара. ХӀордан доккхаха долу дакъа, таханлерачу Балтикан бухца догӀуш ду, заманан доккхаха долчу декъехь лаьттира хӀордан тӀегӀанал лакхахь, къилба а, малхбален а дакъош оцу меттиган ехачу заманахь кӀезиг хи долу шельфан хӀордашца къевлина яра, цунна тешалла до оцу областашкара бух тӀе хевшинчу породийн стоммачу чкъоьро. Балтийн кратон кхоллаелла къилба эхиг тӀехь, Къилба полюсан гуон эдиакарин кӀоштара шершина малхбузе, тӀаккха къилбаседехьа, экваторах яьлла 375 млн шо хьалха, 30 миллион шо хьалха кхаьчна хӀинцалерачу хьоле. Тайп-тайпанчу заманахь хилла коьрта дакъа бес-бесарчу материкийн (Нуна, Нена, Родини, Протолаврази, Панноти, Лаврусси, Пангея, Лаврази, Еврази), ткъа цхьаьна хенахь ша лаьтта материк Балтика.

40 миллион гергга шо хьалха, оцу хенахь къилбаседа а, йуккъера а, малхбален а Европин контураш кхоллаелла таханлера шуораллашна герга, хин болчу Балтикан хӀордан меттигехь кхоллайелла  эркан атагӀа, иза доьдуш хилла къилба-малхбуза агӀо Скандинавин лаьмнашца нисса — аьлчи а хӀинца долчу Балтикан хӀорд ма-латтара: хьост дара Лапландехь, ткъа чӀогӀа геннаш довлура дельтан кӀоштахь хӀинцалерачу Нидерландийн, кхетара ширачу Къилбаседа хӀордах, хӀинцалерачу Финнийн айман областехь доккха га дара. Антропогенан шен муьрехь, 700 эз. гергга хьалха Эридан сецира, хӀунда аьлча цуьнан атагӀи, йерриг къилбаседа Европа санна, шан кӀела йахара. Эриданан бердашца кхуьура тайга. Ша бинчул тӀаьхьа баганан диттийн силамах янтар хилира.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* Балтийское море — рельеф дна, климат, гидрология, течения, солёность и другие сведения.
* Балтийское море в книге: *А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин.* Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.
* 
* Балтийское море в Большой советской энциклопедии
* Высота волн Балтики онлайн
* Конвенция по защите природной морской среды района Балтийского моря
* Химическое оружие затоплено во впадинах Балтийского моря
* Балтийское море — море смерти 


Категори:ХӀордаш
Атлантикин Ӏапказ

**Атлантикин Ӏапказ** — Тийна Ӏапказал тӀаьхьа шен боккхалица шозлагӀа дуьнена Ӏапказ, иза бу Гренландин а, Исландин а къилбседехьа, Европин а, Африкин а малхбалехьа, Къилбаседа а, Къилба Америкин а малхбузехьа кхин Антарктидан къилбехьа йукъехь.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏапказаш
Къилбаседа Шен Ӏапказ

**Къилбаседа Шен Ӏапказ** — Дуьнена кхечарел жима Ӏапказ, иза бу берриг ахдуьнена къилбседехьа, Евразин а, Къилбаседа Америкин а йуккъехь.

## Билгалдахарш

Категори:Океанаш
Митчелвилл (Арканзас)

**Митчелвилл** () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Арканзас штатера гӀала.

## Истори

Митчелвилл гӀала йиллина  шарахь.

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Арканзас штатан гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:АЦШ гӀаланаш
Тийна Ӏапказ

**Ти́йна Ӏапказ** (*шира* Боккха Ӏапказ) — Дуьненан майданца а, кӀоргаллица а уггаре боккха Ӏапказ. Евразин а, Австралин а малхбалехьа, Къилбаседа а, Къилба а Америкин малхбузехьа, Антарктидин къилбаседехьа лаьтта.

### Рекреацин ресурсаш
Тийна Ӏапказан рекреацин ресурсийн амалехь ду дикка тайп-тайпаналла. Дерригдуьненан туристийн кхолламан хаамашца, XX бӀешеран чаккхенгахь Малхбален Азехь а, ТийнаӀапказан регионехь а хилла 16 % дуьненайукъара туристаш. Оцу регионера арара туризм кхуллу коьрта мехкаш ду Япон, Цийчоь, Австрали, Сингапур, Республика Корей, Росси, АЦШ, Канада.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* *Шило Н. А., Ващилов Ю. Я.* Роль сил Кориолиса в формировании асимметричной структуры восточка и запада Тихого океана и его континентального обрамления // Докл. РАН. 2008. Т. 419. № 4. С. 530—532.
* 
*
Эвенкаш

**Эвенкаш** (шен цӀе — *эвенкил*, 1931 шарахь дуьйна официальни цӀе ю, шира цӀе — *[[тунгусаш]]*) — Тунгусо-маньчжурийн мотт буьйцу къам. Цера дукхалла 80 000 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Ахмадов, Рамзан Аюбович

**Рамза́н Аю́бович Ахма́дов** (1954 шеран 30 май, Коктал, Талды-Курганан область, Казахийн ССР) — хелхархо, хореограф, «Даймохк» ансамблан кхоллархо а, куьйгалхо а, Нохч-ГӀалгӀай АССР Халкъан артист, Россин Халкъан артист, Нохчийн Республикин культурин министран хьалхара когаметтаниг.

## Биографи
Рамзан Ахмадов вина 1954 шеран 30 майхь Кхазакхстанан Талды-Курганан областехь. 1957 шарахь иза цӀавирзира Хьалха-Марта. Шен юртехь цо № 7 йуккъера школа чекхйаьккхира. Доьшуш хенахь иза вара Докка Кагиров куьйгалхо волу хелхаран ансамблехь Ӏемаш.

1973—1975 шерашкахь иза вара армехь Германехь долу советан эскарехь (Лейпциг). Цигара цӀавирзича иза кхайкхира «Вайнах» ансамбле балха цу хенахь оцу ансамблин куьйгалхо волу Топа Хамитович Элимбаев.

Цо чекхйаьккхира Дон-тӀера-Ростовн халкъан бахаман институт.

СССР тоьлла артистийн табанийн йукъахь иза хилира СССР халкъийн культурин векал.

1995 шарахь иза хилира «Вайнах» ансамблин исбаьхьал куьйгалхо.

1998 шарахь иза деша волавелира Краснодаран культурин академин заочни декъехь.

1998 шарахь иза хилира Соьлжа-ГӀалин культурин урхаллан куьйгалхо. 1999 шарахь цо кхоьллира берийн эшеран а, хелхаран а ансамбль «Даймохк». Нохчийн Республикин сацамца 2003 шарахь иза хилира Пачхьалкхан ансамбль.

## СовгӀаташ
* Нохч-ГӀалгӀай АССР Сийлахь артист (1982);
* Нохч-ГӀалгӀай АССР Халкъан артист (1987);
* РСФСР Сийлахь артист (1990);
* Россин Халкъан артист (2009);
* Нохчийн Республикин Сийлахь исбаьхьаллийн белхало (2009);
* Медаль «За заслуги перед Чеченской Республикой» (2009);

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Государственный детский ансамбль песни и танца «Даймохк» 
* Руководство

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохч-ГӀалгӀай АССР Халкъан артисташ
Категори:Россин Халкъан артисташ
Коктал

**Коктал** — нах беха меттигийн цӀе:

## Казахстан
* Коктал — Алматан областан Балхашан кӀоштера эвла.
* Коктал — Алматан областан Кербулакан кӀоштера эвла.
* Коктал — Алматан областера Панфилован кӀоштера эвла.
* Коктал —  Алматан областан Талгаран кӀоштера эвла.
* Коктал — Малхбалера-Казахстанан областан Аягозан кӀоштера эвла.
* Коктал — Малхбалера-Казахстанан областан Урджаран кӀоштера эвла.
* Коктал — Жамбылан областан Байзакан кӀоштера эвла.
* Коктал —  Жамбылан областан Таласан кӀоштера эвла.
* Коктал — Костанайн областан Аулиеколан кӀоштера эвла.
* Коктал —  Къилбе-Казахстанан областан Сарыагашан кӀоштера эвла.
Талды-Курганан область

**Талды-Курганан область** — Казахийн ССРн (1944—1956, 1967—1991) кхин Кхазакхстанан (1991—1997) область. Административан центр — Талды-Курган.

## Билгалдахарш

Категори:Казахийн ССР
ХӀиндин Ӏапказ

**ХӀиндин Ӏапказ** — шен боккхалица шозлагӀа дуьнена Ӏапказ, цуна хина тӀаьхьало 20 % йу. Цуна майда 76,17 миллион км², чухоам — 282,65 миллион км³. Уггар къорга меттиг йу Зондийн жёлобехь (7729 м).

## Билгалдахарш

Категори:Ӏапказаш
Даймохк (ансамбль)

Пачхьалкхан берийн хелхаран а, эшаран а ансамбль «**Даймохк**» — нохчийн берийн хелхаран а, эшаран а фольклоран ансамбль.

## Истори
Ансамбль кхоьллира 1999 шарахь Россин Сийлахь артист Рамзан Ахмадовс.

2000 шарахь хилира ансамблин хьалхара гастролиш — ансамбльс боккха кхиамца дакъа лецира Яловехь хилла йолу халкъашна юккъера фестивалехь. ТӀаккха иза шен говзалла гайта Германе яхара. Цул тӀаьхьа ансамбль хӀора шарахь Россехула а, Европехула а гастролешка йодара. Цо толам беккхира Туркойчохь а, Францехь а, Голландехь а, Ингалсехь а, Швецехь а, Финляндехь а хилла фестивалашкахь; «Хрустальная магнолия» (Сочи, 2005), «Россин похӀмийн барт» (2007), «Сфинкс» (Бельги, 2006).

«Даймохкс» гайтина шен говзалла уггара гӀаръялла Европин сценашкахь: «Маьлхан Театр» (Париж), «Паччахьан театр Ковент-Гарден» (Лондон), «Операн театр» (Берлин), кхиераш а.

Ансамблехь ю хор а, халкъан пондарийн оркестр а, «Даймохк» коьрта хӀоттаман бераш кечдеш студи а.

## Хьажоргаш
* Государственный детский ансамбль песни и танца «Даймохк» 
* Ансамбль «Даймохк» — участник Международного детского форума в Нидерландах
* 

Категори:Нохчийчоьнан хелхаран тобанаш
Кхазакхийн Советийн Социалистийн Республика

**Кхазакхийн Советийн Социалистийн Республика** () — республика, ССРСан йукъайогӀуш хила республика.

Тахан лаьрчу дийнахь маьрша пачхьалкх — Кхазакхстан.

## Билгалдахарш

Категори:ССРС
Фуннингур

**Фуннингур** (, ) Фарерийн гӀайрийн Эстурой олучу гӀайренна тӀера гӀала. Бахархойн дукхалла: 79 леррана (2002). 
 

## Билгалдахарш

Категори:Фарерийн гӀайренаш
Лака

**Лака:**

* Лака —  Ирланданера эвла а, йукъаралла а
* Лака — ДегӀастанан Хиван кӀоштера эвла
* Лака — Архангельскан областера хи
* Лака () — Тибетера эвла
* Лака — боснийн эшархочуна а композиторан а харц цӀе Эльвира Лаковича ()
* Лака () — гавайн мифологин маситта адамийн цӀе
* Лака (Laka) — Чехера Ӏам
* Лака — Каринтера Ӏам (Австри), 1851 м
* Лака — Нигерера Адамава-убангийн меттанийн йукъара цхьа мотт 
* Лака — Чадера а ЦАРера а юкърасуданан меттанийн йукъара цхьа мотт

## Хьажа кхин
* Лака-Бег
* ГӀезалойн Лака
* ШолгӀа Лака
* Лаьмнийн Лака
* Лака-Тыжма
* Лыка (болг. *Лъка*, латинан *Laka*) — Болгарера маситта яртийн цӀе
ГӀиргӀазойн Советийн Социалистийн Республика

**ГӀиргӀазойн Советийн Социалистийн Республика** () — ССРСан йукъайогӀуш хила республика.

Тахан лаьрчу дийнахь маьрша пачхьалкх ГӀиргӀазойчоь.

## Билгалдахарш

Категори:ССРС
Литвахойн Советийн Социалистийн Республика

**[[Литва|Литвахойн]] Сове́тийн Социалисти́йн Респу́блика** (, *Lietuvos TSR*) (ЛССР, Советийн Литва) — Советийн социалистийн республикин союз. 1940—1990  шерашкара СССР республикех цхьаъ, мохк а, дозанаш а 1946 шарахь дуьйна нислора мехкаца а, дозанашца а таханлера Литван Республики (Белоруссица хилла кегийра дозанера хийцамаш боцуш). ЛССР лаьттара ССРС европин декъан малхбузехь, къилбаседехь доза ду Латвин ССРца, къилбехахь а, малхбалехь а — Белоруссийн ССРца, къилба-малбузехь РСФСРн Калининградан областца а, Польшица а. Малхбузехь Балтикин хӀорд бу. Майда — 65,2 эз. км². Коьрта шахьар — Вильнюс. ССРС юкъахь и цхьа республика яра алсама католикийн бахархой болу. 1990 шеран 11 мартехь Литван ССР лакхара Совето закон даьккхира пачхьалкхан цӀе Литван Республика аьлла хуьйцуш кхайкхийра Литван маршо меттахӀотторан акт. 1991 шеран 6 сентябрехь ССРС Пачхьалкхан Совето къобал йира Литван маршо.

## Билгалдахарш

Категори:ССРС
Категори:Регионаш, Октябран Революцин Орден йелларш
Молдаванийн Советийн Социалистийн Республика

**Молдаванийн Советийн Социалистийн Республика** (Молдаванийн ССР, МССР, ) — ССРСан йукъайогӀуш хила республика. Тахан лаьрчу дийнахь маьрша пачхьалкх Молдави.

## Билгалдахарш

Категори:ССРС
Таджикийн Советийн Социалистийн Республика

**Таджикийн Советийн Социалистийн Республика** (Таджикийн ССР; ) — Таджикистанан 1929 тӀера 1991 кхаччалц официальни цӀе. ССРСан йукъайогӀуш хила республика. Тахан лаьрчу дийнахь маьрша пачхьалкх Таджикистан.

## Билгалдахарш

Категори:ССРС
Эрмалойн Советийн Социалистийн Республика

**Эрмалойн Советийн Социалистийн Республика** (, *Айкакан Советакан Социалистакан Анрапетутюн*) — ССРСан йукъайогӀуш хила республика. Тахан лаьрчу дийнахь маьрша пачхьалкх — Эрмалойчоь.

## Билгалдахарш

Категори:ССРС
Ахмадов

И фамили йолу нах:
* Ахмадов, Джамбулат (1990) — Белоруссехь Ӏаш волу нохчийн самбист.
* Ахмадов, Мохьмад Ӏийсан воӀ (1972) — нохчийн Россин политик.
* Ахмадов, Муса Магомедович (1956) — нохчийн йаздархо.
* Ахмадов, Рамзан Аюбович (1954) — нохчийн хелхархо а, хореограф а, «Даймохк» ансамбль кхоллархо а, куьйгалхо а.
* Ахмадов, Iумар Ахмадович — нохчийн йаздархо.
* Ахмадов, Шарпудин Бачуевич (1941—2016) — нохчийн историк, историн Ӏилманийн доктор, профессор.
* Ахмадов, ШахӀид Саидович (1959) — нохчийн политикин гӀуллакххо.
* Ахмадов, Шарип (1969) —  нохчийн дзюдоист.
* Ахмадов, Явус Зайндиевич (1945) — нохчийн историк.
----
* Ахмадова, Хава Лолиевна — актриса, режиссёр, поэтесса, эшархо, «Серло» цӀе йолу Нохчийн пачхьалкхан кегирхойн театр кхоьллинарг а, цуьнан хьалхара исбаьхьаллин куьйгалхо а, директор а, Нохчийн Республикин исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо, Россин театран гӀуллакххойн бертан декъашхо, Россин театрийн режиссёрийн Гильдин декъашхо.
Туркменийн Советийн Социалистийн Республика

**Туркменийн Советийн Социалистийн Республика** (Туркмени) (, керла абатца. *Türkmenistan Sowet Sotsialistik Respublikasy*) — ССРСан йукъайогӀуш хила республика. Тахан лаьрчу дийнахь маьрша пачхьалкх Туркмени.

## Билгалдахарш

Категори:ССРС
Узбекийн Советийн Социалистийн Республика

**Узбекийн Советийн Социалистийн Республика** (**Узбекийн ССР**, **УзССР**; , керла йоза. *O`zbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi*) — ССРСан йукъайогӀуш хила республика. Тахан лаьрчу дийнахь маьрша пачхьалкх Узбекистан.

## Билгалдахарш

Категори:ССРС
Эстонийн Советийн Социалистийн Республика

**Эстонийн Советийн Социалистийн Республика** (, доца: **Eesti NSV** йа **ENSV**) — ССРСан йукъайогӀуш хила республика. Тахан лаьрчу дийнахь маьрша пачхьалкх Эстони.

## Билгалдахарш

Категори:ССРС
Карело-Финийн Советийн Социалистийн Республика

**Карело-Финийн Советийн Социалистийн Республика** () — ССРСан йукъайогӀуш хила республика. Тахан лаьрчу дийнахь Россин йукъайогӀу республика Карели.

## Танылган туганнар
Шпаликов Геннадий Федорович совет шагыйре, кинорежиссеры, сценарист.

Александр Геннадьевич Сидякин "Бердәм Россия" Үзәк Башкарма комитеты башлыгы.

## Билгалдахарш

Категори:ССРС
ТӀехьакавказан Социалистийн Федеративан Советийн Республика

**ТӀехьакавказан Социалистийн Федеративан Советийн Республика** — Азербайджанийн ССРан, Эрмалойн ССРан а Гуьржийн ССРан а федераци, ССРСан йукъайогӀуш хила республика.

## Билгалдахарш

Категори:ССРС
Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика

**Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика** — РСФСРн административан-мехкан дакъа, 1936 тӀера 1946 ш. кхаччалц а, 1957 тӀера 1992 шо кхаччалц а хилла йу.

Коьрта гӀала — Соьлжа-ГӀала.

## Билгалдахарш
e

Категори:РСФСР
Бурятийн Автономин Советийн Социалистийн Республика

**Бурятийн Автономин Советийн Социалистийн Республика** (*Буряадай Автономито Совет Социалис Республика*), Бурятийн АССР — РСФСР 1923 дуьйна РСФСРн йукъара автономин республика.

Кхоьллина 1923 шеран 30 маехь. Коьрта гӀала — Улан-Удэ (1934 кхаччалц Верхнеудинск цӀе хилла).

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Кхазакхийн Автономин Советийн Социалистийн Республика

**Кхазакхийн Автономин Советийн Социалистийн Республика** (Кхазакхийн АССР, КазАССР, Казакстан) (, ) — кхазакхийн къоман автономи, РСФСРн йукъайогӀуш хилла республика хӀинца Кхазакхстан.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Ламанхойн Автономин Советийн Социалистийн Республика

**Ламанхойн Автономин Советийн Социалистийн Республика** — РСФСРн республика, (20 январь 1921 — 7 ноябрь 1924).

Коьрта гӀала — БуритӀе.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
ГӀебартойн-Балкхаройн Автономин Советийн Социалистийн Республика

**ГӀебартойн-Балкхаройн Автономин Советийн Социалистийн Республика** (Кабардино-Балкарская АССР) (, ) — РСФСРн административано-мехкан дакъа,  1936—1992 шарашкахь кхаччалц а хилла.

Коьрта гӀала — Соьлжа-ГӀала.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
ГӀалмакхойн Автономин Советийн Социалистийн Республика

**ГӀалмакхойн Автономин Советийн Социалистийн Республика** (*ГӀалмакхойн АССР*, ) —РСФСРн административано-мехкан дакъа, 1935—1944 а 1958—1990 а шарашкахь.

Коьрта гӀала — Элиста.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Каракалпакийн Автономин Советийн Социалистийн Республика

**Каракалпакийн Автономин Советийн Социалистийн Республика** (духхьара *Кара-Калпакийн Автономни Социалистически Советски Республика*) — 1932—1936 шарашкахь РСФСРн 1936—1992 шарашкахь Узбекийн ССРн йукъайогӀуш хилла.

Коьрта гӀала — Соьлжа-ГӀала.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Зия (ансамбль)

**Зия Бажаев цӀарах йолу берийн хореографин ансамбль** (**ансамбль «Зия»**) — берийн хелхаран ансамбль.

## Истори
1999 шаран октябрехь Зия Бажаевс къобла йира Топа Элимбаеван ойла берийн хелхарана ансамбль кхолла. Хьалха цо кхайкхира шен гергарчерий а, доттагӀий а бераш. Царехь хилира ансамблин бух. Амма тӀаьхьа дехкира кхоьчу къаьмнийн бераш. Тахана ансамблин балхехь дакъа лоцуш бу нохчий, гӀалгӀай, оьрси, абхазцаш, суьлеш, аьрмалой, болгараш.

Зия Бажаев веллачултӀехь 2000 шарахь ансамблин тиллира цуьнан цӀе. Зия вежарий Муса а, Мавлит а БажаевгӀара ансамблин гӀо дара саца ца дира. 2002 шарахь кхоьллинера «Зия Бажаеван цӀарах йолу беринй хореографин ансамбль». Оцу ансамблин куьйгалхо хилира Топа Элимбаев.

Ансамбльс кхиамашца гойту шен корматалла уггара гӀарйовлла Москохан а, Россин а, дуьненан а сценашкахь. Ансамбль ю дукха Россиехь а, кхоьчу паччхьалкхашахь а хилла йолу фестивалийн лауреат (фестивалиш «Седарчийн гулам», «Дуьненан бераш», «Оьрсийн тӀамараш», Кавказан къаьмнийн фестиваль, Халкъашна юккъера фестиваль «Баркалле некъе», VI Халкъашна юккъера исбаьхьаллин фестиваль «Ярославлин сакъерар», II Йерригроссин кегирхойн дӀадоладаран фестиваль Москвахь, берийн фестиваль Иракехь, III Затиссан классикан балетан фестиваль Венгрехь (Гран-при), III фестиваль «ТӀемарздеш долу дуьненаш. Этнически Росси», кхиераш а). Кеги хелхархой хаза тӀеийцира хьовсархош Украинехь (Херсон), Венгрехь (Будапешт, Ниредьхаза), Францехь (Сан-Тропе), Германехь (Берлин, Дрезден, Лейпциг, Зеелов, Виттенберг), Италии (Верона), Вовшахкхетта Ӏарбийн Эмираташкахь, Иракехь (Багдад).

Россин президентан лаамца ансамбльс дакъа лецира «Йоккха бархӀан» саммитан концертехь Петарбухехь.

2009 шарахь ансамбль «Зия» кхайкхира ЦӀен майданехь хуьлуш йолу «Спасски бӀов» халкъашна юккъера тӀеман а, эшаран фестивалехь дакъа лаца.

## Хьажоргаш
* История ансамбля «Зия»
* «Танец помог нашему народу отвлечься от войны» 
* 

Категори:Нохчийчоьнан хелхаран тобанаш
Вайнах (маьӀнаш)

Оцу деша маьӀнаш:

* Вайнах — нохчий а, гӀалгӀай а.
* Вайнах (ансамбль) — Нохчийн Республикин халкъан хелхаран ансамбль.
* Вайнах (журнал) — Соьлжа-ГӀалахь хӀора баттах арадолу нохчийн литературин а, исбаьхьаллин а журнал.
* Вайнах — ВГТРК филиал;
* Вайнах — Шелара футболан клуб;
* «Вайнах Телеком» — телекоммуникацин компани.
Башкирийн Автономин Советийн Социалистийн Республика

**Башкирийн Автономин Советийн Социалистиийн Республика** (*Башкирийн АССР*, *БАССР*, *Автономин Башкирийн Советийн Республика*; ) —  РСФСРн йукъайогӀуш хилла автономин республика.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
ДегӀастанан Автономин Советийн Социалистийн Республика

**Де́гӀастанан Автоно́мин Сове́тийн Социали́стийн Респу́блика** (*ДегӀастанан АССР*, *ДАССР*, 1936 шеран 5 декабрь кхаччалц **Автономин ДегӀастанан Социалистийн Советийн Республика**) — 1921—1991 шерашкахь хилла Россин Советийн Федеративан Социалистийн Республикин автономин республика.

Коьрта шахьар — ХӀинжа-ГӀала.

## Истори

  
}
Йукъахь итт гуо болу ДегӀастанан автономи, кхайкхийра Леррина гулйина Йерриг ДегӀастанан Советийн гуламехь (1920 шеран 13 ноябрехь), цигахь председатель Коркмасов Джелал вара. ДегӀастанан Автономин Социалистийн Советийн Республикин юридически агӀора кечдар хилира 1921 шеран 20 январехь ЙерригРоссин Центран Кхочушдаран Комитетан сацамца. Коркмасов Джелал председатель волуш 1921 шеран 1—7 декабрехь хиллачу Хьалхарчу Йерриг ДегӀастанан кхолламан Советийн гуламо, тӀеийцира ДегӀастанан Конституци. 

1922 шеран 16 февралехь республикин, РСФСР Республикех хьалхара, совгӀат дира Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орденца. СовгӀат делира бахархоша 28 дийнахь 50 километр деха хи дуьллу Октябран Революцин цӀарах татол дуьллуш турпала, бертахь болх барна.

1922 шеран 16 ноябрехь Республика ДегӀастанан мохк шозза тӀекхийтира, цунна йукъа ГӀизларан гуо, НогӀийн, ӀаьржаногӀийн, Аучикулакан дакъош тохарна. ДАССР мохк хилира 57 320 км².

## Бахархой
Республикин бахархойн бараман динамика:

ДегӀастанан гӀалийн а, гуонийн а бахархойн этносийн хӀоттам 1926 шеран бахархой багарбаран жамӀашца https://commons.wikimedia.org/wiki/File%3ADagestan_1926.jpg

ДегӀастанан гӀалийн а, гуонийн а бахархойн этносийн хӀоттам 1939 шеран бахархой багарбаран жамӀашца
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/eb/Dagestan_1939.jpg

### Къоман хӀоттам

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

*
Зия

И маьӀна долу дешнаш:

* Зия (ансамбль) — нохчийн берийн хелхаран ансамбль;
* Зия (кратер) — Венеран тӀехь йолу кратер.
Карелийн Автономин Советийн Социалистийн Республика

**Карелийн Автономин Советийн Социалистийн Республика** (**КАССР**, ) РСФСРн автономин республика, 1991 шеран 24 май кхаччалц хилла.

Коьрта гӀала — Петрозаводск.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Элимбаев, Топа Хамитович

**Элимбаев, Топа Хамитович** (1945 шеран 4 май, Карагандан область, Казахийн ССР, СССР) — хелхархо, балетмейстер, «Зия» ансамблин кхоллархо а, куьйгалхо а, РСФСР исбаьхьаллин Сийлахь белхало, Россин Федерацин Халкъан артист, дукха халкъашна йуккъера фестивалийн лауреат, Пачхьалкхан совгӀатан лауреат, Ленинан комсомолан совгӀатан лауреат, Иорданин а, Испанин а, Португалин а, Мозамбикан а лакхара совгӀаташ делла стаг.

## Биографи
Вина 1945 шеран 4 маехь Казахийн ССР Карагандан областехь. Школехь доьшуш хенахь оьхуш вара исбаьхьаллин кхолламалле. Дешна ваьлча иза вахара культпросветучилище деша. Иза вара профтехобразованин эшеран а, хелхаран а ансамблин солист. ТӀаьхьа иза хилира оцу тобанан куьйгалхо (1960—1964 шераш). Цу хенахь волавелира иза шен хелхаран хӀоттораш йан.

Цо чекхйаьккхира ГИТИСан режиссёрски а, балетмейстерски а факультет. Тоьлла студент хиларна иза вахийтира ГДР балетмейстеран а, хьехархон а болх бан. Берлинан хореографически училищехь а, йевзаш йолу Берлинан театрашкахь (Комише опер, Штаатс опер, Фридрихштадтпаласт) цо хӀоттира шиъ цхьа акт йолу балет.

1970-гӀа шерашкахь Элимбаев вара «Вайнах» ансамблин куьйгалхо. Цо кхоьллина программа гойтуш ансамбль йахара дукха пачхьалкхашка: Мозамбик, Кени, Къилба Америка, Туркойчоь, Сири, Ирак, Иордани.

1995 шарахь тӀом болабелча иза Соьлжа-ГӀалара дӀавахара Москва. 1999 шарахь цо кхоьллира ансамбль «Зия». ХӀинца а оцу ансамблин куьйгалхо ву иза.

## СовгӀаташ а, цӀераш а
* РСФСР исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо;
* Россин Федерацин Халкъан артист;
* Нохч-ГӀалгӀайн АССР Пачхьалкхан совгӀатан лауреат;
* Нохч-ГӀалгӀайн АССР Ленинан комсомолан совгӀатан лауреат.
* Иорданин а, Испанин а, Мозамбикан а, Португалин а лакхара совг1атийн лауреат.
* «Силаллийн Билгало» орден

## Семья
Цуьнан зуда Элимбаева Лидия Алаудиновна, «Зия» ансамблин генеральни директор а, экономист а йу. Цо чекхйаьккхира Нохчийн пачхьалкхан университетан экономически факультет 1993 шарахь. Бераш: кӀант Туган — юрист, йоӀ Петимат — юрист, кӀента кӀант Сайд-Хьамзат (1990) — Соьлжа-ГӀалин мехк-даьттан университетан студент, кӀентан йоӀ Лейла (2007).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Топа Элимбаев
* Балетмейстер Топа Элимбаев 
* Танец длиною в полвека

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Комийн Автономин Советийн Социалистийн Республика

**Комийн Автономин Советийн Социалистийн Республика** — РСФСРн автономин республика, иза хилла 1936—1990 шарашкахь.

Коьрта гӀала — Сыктывкар.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
ГӀирман Автономин Советийн Социалистийн Республика

**ГӀирман Автономин Советийн Социалистийн Республика** ( — 1921—1946 шш. РСФСРн йукъахь (Росси),  1991—1992 шш. УССРн йукъахь хилла (Украинин) автономин республика.

Коьрта гӀала — Симферополь.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Марийн Автономин Советийн Социалистийн Республика

**Марийн Автономин Советийн Социалистийн Республика** (Марий Автоном Совет Социализм Республик) — РСФСРн автономин республика, иза хилла 1936—1990 шарашкахь.

Коьрта гӀала — Йошкар-Ола.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Мордовийн Автономин Советийн Социалистийн Республика

**Мордовийн Автономин Советийн Социалистийн Республика** — РСФСРн автономин республика, иза хилла  1934 дуьйна 1990 шо кхаччалц.

Коьрта гӀала — Саранск.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Ийдалан йистера Немцойн Автономин Советийн Социалистийн Республика

**Ийдалан йистера Немцойн Автономин Советийн Социалистийн Республика** ()— РСФСРн автономни республика, иза хилла 1918 тӀера 1941 шо кхаччалц.

Коьрта гӀала — Энгельс.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
ГӀиргӀазойн Автономин Советийн Социалистийн Республика (1920—1925)

**ГӀиргӀазойн Автономин Советийн Социалистийн Республика** РСФСРн юкъахь хилла кхазакхийн къоман автономин республика.

Коьрта гӀала — Оренбург.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
ГӀиргӀазойн Автономин Советийн Социалистийн Республика (1926—1936)

**ГӀиргӀазойн Автономин Советийн Социалистийн Республика** — РСФСРн автономин республика, иза хилла 1926—1936 шарашкахь.

Коьрта гӀала — Пишпек (1926 шарахь цӀе хийцина → Фрунзе).

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Къилбаседа-ХӀирийн Автономин Советийн Социалистийн Республика

**Къилбаседа-ХӀирийн Автономин Советийн Социалистийн Республика (Къилбаседа-ХӀирийчоь)** ( — РСФСРн автономин республика, иза хилла 1936 тӀера 1991 шо кхаччалц.

Коьрта гӀала — Орджоникидзе.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
ГӀезалойн Автономин Советийн Социалистийн Республика

**ГӀезалойн Автономин Советийн Социалистийн Республика** (**ТАССР**, **Татари**) ()РСФСРн автономин республика.

Коьрта гӀала — Казань.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Тувинийн Автономин Советийн Социалистийн Республика

**Тувинийн Автономин Советийн Социалистийн Республика** — РСФСРн автономин республика, иза хилла 1961 тӀера 1991 шо кхаччалц.

Коьрта гӀала — Кызыл.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Туркестанан Автономин Советийн Социалистийн Республика

**Туркестанан Автономин Советийн Социалистийн Республика** — РСФСРн автономин республика, иза хилла 1918 тӀера 1924 кхаччалц.

Коьрта гӀала — Ташкент.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Удмуртийн Автономин Советийн Социалистийн Республика

**Удмуртийн Автономин Советийн Социалистийн Республика** (удм. *Удмурт Автономной Совет Социалист Республика*) — РСФСРн автономин республика, иза хилла 1934 тӀера 1990 шо кхаччалц.

Коьрта гӀала — Ижевск.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Якутийн Автономин Советийн Социалистийн Республика

**Якутийн Автономин Советийн Социалистийн Республика** (*Якутийн АССР*, *ЯАССР*, якут. *Саха автономнай сэбиэскэй социалистическэй республиката, Саха АССР*) — РСФСРн автономин республика.

Коьрта гӀала — Якутск.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Адыгейн (Чергазийн) автономин область

**Адыгейн (Чергазийн) автономин область**  — РСФСРн автономин область, иза хилла 1922 тӀера 1928 шо кхаччалц.

Коьрта гӀала — Краснодар.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Ламанан-Алтайн автономин область

**Ламанан-Алтайн автономин область**  — РСФСРн автономин область, иза хилла 1948 тӀера 1990 шо кхаччалц.

Коьрта гӀала — .

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Жуьгтийн автономин область

**Жуьгтийн автономин область** (, *Ди Йи́дише автоно́мэ гэгнт*) — Россин Федерацин йукъайогӀуш йолу автономин область.

## Билгалдахарш
 

Категори:Жуьгтийн автономин область
Сан-ТгӀопе

**Сен-ТгӀопе́** (, , я *Сан-ТгӀопе*, *Сан-ТгӀопез*) — ФгӀанцегӀа ГӀала, ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист регионехь. Коммунан департамент — ВагӀ. Иза йу ЛазугӀан йистехь.

## Бахархойн статистика

Категори:ВагӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Зеелов

**Зеелов** (, []) — Германера гӀала, иза ю Бранденбург олучу латтан йукъайогӀу.

Меркиш-Одерланд кӀоштан йукъайогӀу. Бахархойн дукхалла 5540 адам (2010 шаран 31 декабрехь). Майда 25,28 км². Официальни код — *12 0 64 448*.

## Билгалдахарш

Категори:Германин гӀаланаш
Верона

**Верона** () — Италин Венето регионера коммуна. Лаьтташ йу Верона провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Венето йукъара гӀаланаш
Виттенберг

**Ви́ттенберг** (Лютерштадт) (), () Германин () Саксони-Анхальт олучу федеральни латтан гӀала, изаю Эльба олучу хийистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Германин гӀаланаш
Бурят-Монголийн автономин область

**Бурят-Монголийн автономин область**  — РСФСРн автономин область, иза хилла 1921 тӀера 1923 шо кхаччалц.

Коьрта гӀала — Чита.

## Билгалдахарш

Категори:РСФСР
Даймохк (маьӀнаш)

И маьӀна долу дешнаш:

* Даймохк (газет) — Нохчийн Республикехь арахоьцуш долу йукъараллин а, политикин а газета.
* Даймохк (ансамбль) — нохчийн берийн хелхаран а, эшаран а фольклоран ансамбль.
Браунау-ам-Инн

**Браунау-ам-Инн** () — Австрин Лакха Австри федералан латтана йукъара коммуна. Браунау-ам-Инн гуонан йукъайогӀу.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
* Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Категори:Лакха Австри латтана гӀаланаш
Категори:Австрин гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Гучигов, Ӏела Аюбан воӀ

**Гучигов, Ӏела Аюбан воӀ** () (1914, Хьалха-Марта — 1957 шеран 29 сентябрь) — нохчийн XX бӀешеран хьалхаран эхан пачхьалкхан гӀуллакххо, Сийлахь-боккха даймехкан тӀеман декъашхо, гвардин майор.

## Биографи
Иза винера 1914 шарахь Хьалха-Мартахь. 17 шо кхаьчча иза хилира Хьалха-МартантӀехь «Ленинан некъ» колхозехь бригадир. Дика къахьегаран цунна нохчийн йукъара хьалхара «Силаллийн орден» йелира. Иза хаьржира Хьалха-Мартанан райисполкоман председатель.

Иза вара СССР Лакхара Советан 1 созыван депутат.

1939 шарахь иза шен лаамехь советско-фински тӀамтӀе вахара. Цо дакъалецира Москвахь 1941 шеран 7 ноябрехь ЦӀен майданехь хиллачу парадехь.

Брянскан уллехь иза гвардеец хилира. Циггахь цо шен хьалхара орден йаккхира — ЦӀен Байракхан орден. Кхузахь цо шен взвод хӀаллакхилучура къелхьарайаккхира, цунна шиъ чов а йира. Кёнигсберган уллехь шен хьаьким вийча цо айбира шен батальон мостагӀан тӀелата.

Официальни боцу хаамца, иза вара хьалхара Кёнигсберган комендант. Амма нохчий хиларна оцу даржера дӀавеккхира.

Али Гучигов вевзаш вара Рокоссовски маршалан. Гучигован хьаьким вара Советски Союзан маршал, 11-гӀа гвардин эскаран куьйгалхо И. Х. Баграмян. Али Гучигован бераш лардеш ду И. Х. Баграмянас Ӏали кӀанте Гучигов Ахьмадега 1974 шарахь йаздина кехат. Цу тӀехь йаздина дара:

Кехат чекхдолу И. Х. Баграмянс йаздира:

Гучигов шозза хьалхатеттира Советски Союзан Турпалан цӀе йаларна, амма шозза а иза къобал ца вира нохчий хиларна.

## СовгӀаташ
* Мидал «Москвы ларйаран»;
* Мидал «Кёнигсберг йаккхаран»;
* Мидал «1941-1945 шерашкахь хилла Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамтӀехь Германи эшайаран»;
* «Силаллийн орден» (1936);
* ЦӀен Байракхан Орден;
* 2-гӀа даржан Даймехкан тӀеман Орден (1943);
* 1-гӀа даржан Даймехкан тӀеман Орден (1945).

## Виццавар
* Хьалха-МартантӀехь цхьа урам бу Али Гучигован цӀе тиллина.
* Хьалха-МартантӀехь хӀора шарахь хуьлуш йу Али Гучигован сий деш республикин паргӀата кепар латара турнир.

## Билгалдахарш

## Литература
;оьрсийн маттахь
* шеран Дашаев. По зову сердца, по долгу совести. Маршо. 6 мая 2005, с. 13.
* Магомед Эльжуркаев. Дороги славы отцов наших. Вести республики. с. 7.
* Т. Абдулаева. Во имя памяти героев. Ламанан аз. 21 июня 2010. № 125, с 3-4.

;нохчийн маттахь
* ШаӀрани Дашаев. Майра командир. Даймохк. 6 мая 2000. № 48. С. 3.
* Хьасамби Яхъяев. Милу ву и, Гуьчг Аюбан Ӏела. Даймохк. 26 февраля 2007, № 19-20. С. 6.

## Хьажоргаш
* Али Гучигов — славный сын чеченского народа и достойный защитник Родины
* Война и мир майора Гучигова
Мозовецк

* Острув-Мазовецка — Польшин Мазовецки воеводаллера эвла.
* Миньск-Мазовецки — Мазовецки воеводаллера эвла.
* Ожарув-Мазовецки — Мазовецки воеводаллин, Западно-Варшавски повят йукъайогӀу.
* Гродзиск-Мазовецки — Мазовецки воеводаллин Гродзиски повят йукъайогӀу.
* Макув-Мазовецки — Мазовецки воеводаллин Макувски повят йукъайогӀу.
* Мазовецки, Тадеуш — Польшин политик.
Авторханов, Ӏабдурахьман Геназович

**Ӏабдурахьма́н Гена́зович (Ганазович) Авторха́нов** (1908 шеран 3 октябрь — 1997 шеран 24 апрель) — историк-советолог, йаздархо.

## Хьажоргаш
* Абдурахман Авторханов
* Авторханов Абдурахман Геназананович (Хронос)
* Технология власти
* Авторханов Абдурахман Геназович (1908—1997, Мюнхен) 
* Абдурахман Авторханов о России и Чечне…

## Билгалдахарш
Бажаев, Зия Юсупович

**Зия́ (Зияуди́) Юсу́пович Бажа́ев** (1960 шеран 11 июль, ТӀехьа-Марта, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, СССР — 2000 шеран 9 март, Химки, Москохан область, Росси) — нохчийн бизнесмен, «Альянс» компани кхоьллинарг.

## Биографи
Иза винера 1960 шарахь Хьалха-МартантӀехь. 1976 шарахь цо чекхйаьккхира Хьалха-МартантӀера йуккъера школа № 1. 1981 шарахь чекхйаьккхира Краснодаран Политехнически институт инженер-технологан говзаллица. Техникин Ӏилманийн кандидат.

1988—1991 шерашкахь иза вара Краснодаран а, Соьлжа-ГӀалин а биохимин заводашкахь болх беш. 1992—1995 шерашкахь иза вара Швейцарехь дӀайазйина йолу LIA OIL маьхкадетта духку компанин президент. 1995 шарахь иза хилира Нохчийчоьхь мехкдаьтта доккху ФГУП «Южная нефтяная компания» (ЮНКО) куьйгалхо. Амма 1996 шарахь иза балхара дӀавеккхира. Кеста Нохчийчохь сепаратисташ Ӏедал деккхинчул тӀаьхьа оцу компанин болх сецира. 1996 шо дуьйна Зия Бажаев вара «Сиданко» компанехь болх беш. 1997 шо дуйьна 1998 шо кхаччалц иза вара оцу компанин куьйгалхо. И фирма йитинчултӀехьа цо кхоьллира шен фирма «Альянс». Оцу фирман йукъайахара хьалха «Сиданко» долахь хилла йолу Хабаровскан НПЗ. Кхиъ цхьа шо даьлча «Альянсас» шен дола йаьккхира Украинехь йолу Херсонан НПЗ.

1998—1999 шерашкахь Бажаев вара «Роснефтин» кризисан дуьхьала программа а, Евгений Примаков Россин премьер-министр волчу хенахь неха ойла тӀейирзина йолу Россин мехкдаьттан компанин проект а.

Иза велира 2000 шеран 9 мартехь Артём Боровикца цхьана кемантӀехь. Иза веллачултӀаьхьа «Альянс» компанин куьйглахо хилира цуьнан жимахволу ваша.

2007 шарахь компанин долара йелира Херсонан НПЗ. 2008 шарахь оцу компанин активаш Россиехь мехкдаьтта доккхуш йолу Швецин компанин West Siberian Resources активашца вовшахтуьхуьра.

Цуьнан гӀонца Топа Элимбаевс кхоьллира берийн хелхаран ансамбль «Зия».

## Доьзалла
Цуьна кхо бера дисна.

## Виццавар
* Цо ша валлац гӀо деш хилла берийн хелхаран ансамблин иза веллачул тӀаьхьа цуьнан цӀе тиллира.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бажаев Зия Юсупович 
* Кому мешал Зия Бажаев
Кудутль

**Кудутль** — ДегӀастанан Харгабин кӀоштара эвла йу. Бахархой — 541 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Кудутлин йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Харгабин кӀоштан нах беха меттигаш
Муниципалан кхоллам

**Муниципалан кхоллам** — пачхьалкхан урхалица меттигера ша-шен урхалла да магийна мохк.

### Россин Муниципалан кхолларин дуккхалла

## Билгалдахарш