Саламова, Раиса Ӏабдулхьалиман йоӀ

**Сала́мова Раи́са Ӏабдулхьали́ман йоӀ** () — хьалхара нохчийн зуда-профессор, Нохчийн пачхьалкхан университетан нохчийн меттан кафедрин профессор, Нохчийн Республикин хьакъдолу Ӏилманан гӀуллаккхо, Россин Федерацин лакхара говзаллин дешаран сийлахь белхало.

## Биографи

### Бералла
Йина 1933 шеран 15 сентябрехь Шелахь. Цуьнан да вара Саламов Ӏабдулхьалим — Нохчийчоьнан йуьртан бахаман министр, политикин а, йукъараллин а гӀуллакххо, Къилбаседа Кавказера дуьххьарлера Ленинан орденан кавалер, тӀаьхьа Ӏилманча а, Ӏилманан организатор а.

1937 шеран аьхка Саламовин да, оцу хенахь вара партин гӀалкоман хьалхара секретарь а, обкоман декъахо а, лецира дийцарш деш лаьтташехь, дукха хан йалале тоьпаш туху кхел йира «къоман мостагӀ» аьлла. Саламова Раиса даналоьцу:

Ноябрь бутт кхаччалц арахь бехаш бара и доьзал, ненан гергарчу стага шайга дӀадиггалца. Бераш дӀанисдина, шен майрачун совгӀаташ а, мехала совгӀаташ а (Климент Ефремовича Ворошиловс йелла маузер, Калинин Михаил Ивановича делла дашо сахьт) схьа а гулдина, шен йоккхах йолу йоӀ шеца а эцна, Москох дӀайахара нана. Цигахь цунна дика адвокат карийра, цо Иосиф Виссарионович Сталине, Калинине а, Ворошилове а кехаташ йаздора, ЧГӀХК-н куьйгалхошца приеме йахара, шен майрачун са кӀелхьардаккха гӀерташ. Цо къахьегар бахьана долуш, вен кхел набахтин 10 шаре кхаччалц хийцира.

1941 шарахь Раиса Соьлжа-ГӀалин № 18 йолу йуккъера ишколера хьалхара классе йахана. ТӀом гӀалегахьа гӀоьртича доьзал дӀабахара Шела. 1944 шеран 23 февралехь нохчий арабехира.

Эвланаш 5-8 км генахь йара вовшашна. Цигахь шорта арабаьхна нах бара: немцой, полякаш, кхарачой, гӀирмин гӀезалой. СаламовгӀар немцошца охьаховшийра.

1947 шо кхаччалц доьзал цхьаьна меттера кхечу меттиге кхелхаш дика гӀишло лоьхуш. ТӀаьххьара царна карийра божал, иза шина кӀирнах цӀандира, чохь Ӏа маггалц.

### Дешар
Раиса Чирчик гӀаларчу гидроэлектротехникуман гӀишлошйаран декъе деша хӀоьттира. Арайаьккхинчарех йуй хиина, дӀайаккха гӀоьртира уьш. Цуо кехат йаздира Москох, кхин дӀа а деша бакъо йалар доьхуш. Кехат тӀехь цо шен деца-ненаца, Калининца цхьана даьккхина сурт юкъадиллира. Пурба делира. 1955 шарахь техникум чекхйаьккхина, ССРС энергетикин а, гӀишлошйаяран а министраллехула сийлахьчу балха тӀе хьажийра, амма йоӀ цига ца йахара. Шен доьзал бехачу Новосибирскан областе йахара иза. Новосибирскера ГЭС йеш арматурийн бригадиран болх бира цуо. Цуьнан куьйгакӀела 70 чувоьллина стаг хилла.

1956 шеран июнехь цуьнан дехарца иза дехьайаьккхира Томскерчу комсомолийн гӀишлошйаре. Дукха хан йалале Раисин бригада тоьлла хилира гӀишлошйарехь. «Комсомолийн бакъдерг» газето зорба туьйхира бригадех а, цуьнан бригадирех а лаьцна йаззаман.

1956-гӀа шо чекхдолуш, нохчашна а, гӀалгӀашна а реабилитаци йинчул тӀаьхьа, доьзалан аьтто белира цӀа берза. 1957-чу шарахь Раисин да Нохч-ГӀалгӀайн историн, меттан, литературин Ӏилманан-талламан институтан куьйгалхо хӀоттийра. 1958-чу шарахь Раиса деша йоьду Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн университете, Вайнехан филологин декъе, иза чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, Мартан-Чу завуч а, нохчийн а, оьрсийн а меттанийн хьехархочун болх бира.

### Ӏилманан гӀуллакх
1964-чу шарахь шен альма-матере балха йухайеара иза. 1965-чу шарахь ненан меттан а, литературин а кафедре дехьайаьккхира лаборантан дарже, ткъа 1968-чу шарахь ассистентан дарже. 1972-чу шарахь кандидатийн минимум чекх а йаьккхина, ССРС-н Ӏилманийн академин ДегӀастарчу филиалехь йолчу очни аспирантуре деша йахара иза.

Цуьнан Ӏилманан куьйгалхо вара профессор А. Магомедов. Цуьнан диссертацин тема йара «Нохчийн меттан мелхин диалект». ХӀетахь масех аспиранто дӀатесна хилла и тема. Диссертаци кечйеш, шина шарахь сов Ӏийна Саламова мелхин тукхмана йукъахь. 1985-чу шарахь кхиамца чӀагӀйира цо шен диссертаци, ткъа шолгӀачу шарахь цуьнан диссертаци Ленинан библиотекехь гайтаме хӀоттийра Къилбаседа Кавказан тоьлла произведени аьлла.

Саламовас нохчийн меттан морфологин а, фонетикин а лекцийн курсаш кечйира. Цуьнан белхаш иберин-кавказан мотт хаарехь Тиблисин университетан лекцийн курсийн бух тӀе йийшира.

Дала дуккха а бевзаш болу нах бовзийтина Раисина: Келдыш, Мстислав Всеволодович, Дешериев Юнус, Чикобава Арнольд, кхин берш а.

## Библиографи
* «Нохчийн метан фонетика» (1992);
* «Нохчийн морфологин очеркаш».

## СовгӀаташ а, сийлахь цӀераш а
* Россин Федерацин лакхара говзаллин дешаран сийлахь белхало;
* Россин маьрша говзбертан федераци юбилейн мидал.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:РСФСР-хь репрессеш йинарш
Категори:Нохчий а, гӀалгӀай а арабохуш зулам даьлларш
Категори:Йуккъера Азе махкахбаьхнарш