Азов-хӀорд

**Азо́в-хӀорд ** (, ) — Европин малхбалера Атлантикин Ӏапказан ахкъевлина хӀорд, бердашца ю Украина а, Росси а. Дуьненахь уггаре гомха хӀорд: 13,5 метр бен йац кӀоргалла, кӀоргаллин юккъера барам 7,5 м (цхьацца мах хадорца — 6,8 - 8 м). Атлантикин Ӏапказца уьйр ю хидоькъен а, хӀордийн а еха зӀенца: Керчан хидоькъе — Ӏаьржа хӀорд — Босфор-хидоькъе — Мармаран хӀорд — Дарданеллан хидоькъе — Эгейн хӀорд — Лаьттайуккъера хӀорд — Гибралтаран хидоькъе. Ӏапказан гена хиларца Азов-хӀорд бу дуьненахь уггаре генара континентан хӀорд.

Ширачу заманахь Азов-хӀорд бацара, ткъа Дон кхетара хӀинца Керчан хидоькъе йолчу меттигехь Ӏаьржа хӀордах. Тардолуьйту, Азов-хӀордан акватори юьзина хилар вайн эрал 5600 шо хьалха (хьажа Ӏаьржа хӀордан хи хьадаран теори).

Таманан ахгӀайренан къилбаседа бердаца ю хьалхара палеолитан шира адам лаьттан меттиг Кермек.

## Этимологи
Антикан заманахь Азов-хӀордах желтой Меотийн Ӏам () олура, румхоша Palus Maeotis («Меотийн уьшал»), скифаш Каргалук, меоташ Темеринда (гочдича «хӀордан нана»), Ӏаьрбаша — Бахьр аль-Азуф, туркоша — Бахьр эль-Ассак я Бахьр-ы Ассак (ТаьӀна-сийна хӀорд; хӀинца ), ткъа иштта — Балысыра (Balisira), генуэзхоша, Венецихой — Mare delle Zabacche.

ХӀордан цӀе масийттаза хийцина (Самакуш, Салакар, Майутис, иштта кхин а). XIII бӀешо долалуш чӀагӀло Саксин хӀорд цӀе. ГӀезалойн-монголийн тӀемлоша юьзира Азов-хӀордан цӀерийн коллекци: Балык-денгиз (ЧӀерийн хӀорд), Чабак-денгиз (Чабакхан хӀорд). Кхечу хаамашца азак — тюркийн билгалдош, гочдича – лоха, лахара хуьлу, кхечу хаамашца, азак – тюркийн эркан хикхоче ю, хийцаелла Азау, ткъа цул тӀаьхьа оьрсийн Азов хилла. Хьалха йийцина цӀерашна йукъахь кхин а цӀераш хилла: Бар-эль-Азов (ТаьӀна-сийна эрк); **Франкийн хӀорд** (франкаш цӀарца кхетабора генуэзхой а, венецихой а); **Сурожан (Судакан)** **хӀорд** (**Сурож** олуш хила тарло хӀинцалерачу Мариуполь гӀаланах); **Каффан хӀорд** (Каффа — ГӀирмара Феодоси гӀала лаьттачохь хилла италин колони); **Киммерийн хӀорд** (схьадаьлла киммерийхойх); **Акдениз** (туркойн, КӀайн хӀорд бохург ду). Уггаре бакъдерг, хӀинцалера хӀордан цӀе схьаялар Азов гӀаланах.

## Ӏаморан истори

Азов-хӀорд Ӏаморан исторехь билгалбоккху кхоъ мур:
# Шира (географин) — Геродотан заманера, XIX бӀешерал хьалхара.
# Геологин-географин — XIX бӀешо — 40-гӀа шераш XX бӀешеран.
# Комплексан — XX бӀешеран юккъера тахане кхаччалц.

## Географи
### Йукъара хаамаш

Азов-хӀордан йисттера меттигаш лаьтта 45°12′30″ а, 47°17′30″ а къилбаседа шораллашна тӀехь а, 33°38′ (Сиваш Ӏам) а, 39°18′ а малхбуза йохаллин а тӀехь. Уггаре беха болчохь 380 км, ткъа шуьйрачохь – 200 км; бердан асан йохалла 1472 км; хӀордан майда —  (оцу майдана йукъа ца йогӀу гӀайренаш а, асанаш а, цара дӀалоцу 107,9 км²).

Морфологин хьесапашца иза чӀапа хӀорд бу, чохь кӀезиг хи долу Ӏам бу лоха бердаш а долуш.

Ӏаьнан заманахь тарло берриг я цхьа дакъа гӀуоро, цу тӀе ша арабоккху Ӏаьржа хӀорд чу Керчан хидоькъе чухула. Дукха хьолехь ша бо январехь, амма шийлачу шерашкахь цхьа бутт хьалха бан а тарло.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* *Незнамов П. А.* Карта Азовского моря 1699 года // Труды Гос. ист. музея. — 1941. — Вып. 14. — С. 73-81, репр. карты.
* Велокурова Н. И. Гидрометеорологическая характеристика Азовского моря / Н. И. Велокурова, Д. К. Старов. — Москва-Ленинград: Гидрометеоиздат, 1947. — 116 с.
*  (обл.)
* Энциклопедия Таганрога. — Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0.
* *[[Бродяной, Анатолий Васильевич|Бродяной А. В.]]* Названия Азовского моря. — Врадиевка: Издательство Коваленко А. Г., 2008. — 48 с. — ISBN 978-966-2035-01-8.
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
*  
*  
*  в книге: *А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин.* Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.
*  в книге: В. И. Борисов, Е. И. Капитонов ККИ, 1973 Извлечения.
*   на сайте NOAA
*  
* Администрация морских портов Азовского моря РФ 
*  

Категори:ХӀордаш
*
Категори:Херсонан областан географи
Категори:Запорожьен областан географи
Категори:Донецкан областан географи
Категори:ГӀирман географи
Категори:Ростовн областан хин объекташ
Категори:Краснодаран мехкан хин объекташ
Категори:Атлантикин Ӏапказан хӀордаш