open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Идрисов, Абухаджи

**Абухаджи́ (Абухажи́) Идри́сов** (1918 шеран 17 май, БердакӀел — 1983 шеран 22 октябрь, Соьлжа-ГӀала, СССР) — Даймехкан тӀеман декъашхо, иччархо, лакхара сержант, Советски Союзан Турпалхо.

## Биографи
Вина 1918 шеран 17 майхь БердакӀелехь ахархон доьзуллехь. Чекхйаьккхира йуьхьанцара школа. «Советан Росси» колхозехь жаӀу болх бира цо. 1939 шарахь ЦӀен эскаре дӀакхайкхира. Иза вара Балтикайистехь йолу 125-гӀа гӀашлойн дивизехь. Цо Ӏамира пулемётчикан говзалла.

Даймехкан тӀом дӀа ма болабелла дуьйна цун йукъехь дакъа лоцуш вара. 1941 шеран июлехь цуьнан дивизи йара дуьхьало яш Псков — Велики Луки сизан тӀехь Ильменин а, Селигеран а йуккъехь. Идрисов вара шен накъосташца тӀелеташ болу немцойн дуьхьало яш. Цу хенахь хилира Идрисов иччархо.

Шен дот цо ша-тайпа кечйира мостагӀ волчу агӀора готта а, шуьйра а Ӏуьрг дитин. Цо цхьацца патарма кхуссуш 22 фашист винера. Хьаькимашас иза хиъча цунах иччархо вира.

Кеста цуьнан цӀе евзира йеррига Къилбаседа-Малхбузен фронтан. Цунах лаьцна газеташ тӀехь статьяш йазйора, иза гӀо дан кхойкхура кхоьчу фронтан дакъошкан. 1942 шеран октябрехь иза кхайкхира халачу фронтан дакъа долчу. Цигахь мостагӀ тӀелатаран кхерам бара. МостагӀ тӀелетча хенахь иччархош цуьнан эпсараш хӀаллак бан болабелира. ГӀашсалтиш иччархойн гӀонца фашистийн масийтта тӀелатар йухатуьхуьра. Идрисовс ша тӀеман 10 динахь 100 гергга немцойн салти а, эпсар а хӀаллаквира.

1943 шеран апрелехь Идрисовс хӀаллак винера 309 фашист. Иза бакъдора Идрисов йукъахь волу 370-гӀа гӀашлойн дивизин хаамехь. 1944 шеран мартехь цо хӀаллаквинера 349 фашист. Иза Советски Союзан Турале цӀе йаларан хьалхатеттинера. 1944 шеран апрелехь цун уллехь иккхина минас иза лазинера.

1944 шарахь Мозовецкехь хьайиллира фронтан тӀеман гайта хӀоттор. Цигахь йара Идрисовех лаьцна дина стенд. Цу тӀехь йара цуьнан иччархон топ а, суьрташ а. Бухахь йаздина йоза дара: «Нохчийн халкъан сийлахь кӀант Советски Союзан Турпал Абухаджи Идрисовс хӀаллакхвира 300 сов немцойн салти».

Иза 4 баттахь Ӏиллира Горький гӀалин госпиталехь. ТавелчулатӀехь иза цӀера деккхина халкъан векал ву аьлла Кхазакхстанехь Ӏийра: хьалха Алма-Атахь, тӀаккха Талды-Курганан областехь. Иза вара жа лелош.

1957 шарахь Идрисов цӀа вирзира. Валлалца шен вина махкахь Ӏийра иза. 1983 шеран 22 октябрехь иза велира.

## СовгӀаташ
* Советски Союзан Турпал (1944 шеран 13 июнь)

### Орденаш
* Ленинан орден;
* ЦӀен Байракхан орден;
* ЦӀен Седан орден;
шортта Мидалш а.

## Виццавар
* Цуьнан цӀе тиллина Соьлжа-ГӀалахь болу ураман а, БердакӀелахь болу ураман а, школан а.

## Хьажоргаш
* Сайт «Герои Страны»
* Абухаджи Идрисов. Герой Советского Союза
* Идрисов Абухажи, Герой Советского Союза

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Вадуц

**Ваду́ц** (, немцой маттахь олу [] йа []) — Лихтенштейнан коьрта гӀала а къоман парламент йолу меттиг а.

## Билгалдахарш

Категори:Лихтенштейн
Люксембург (гӀала)

**Люксембу́рг** (, , ) — Европин Люксембург олучу жима пачхьалкхан (майда 2 586,4 км²) коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Люксембург
Валлетта

**Валле́тта**, **Ла-Валле́тта** (, ) — Малта республикин коьрта гӀала, пачхьалкхан экономикин а, политикин а центр.

## Билгалдахарш

Категори:Малта
Биркиркара

**Биркиркара** (, кхин олу *B’Kara*) — Малтера гӀала. Бахархойн дукхалла 25 000 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Малта
Аттард

**Аттард** — Малтера гӀала. Бахархойни дукхалла 10 134 адам леррина 2011 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Малта
Биргу

**Биргу** ( йа ) — Малтера жима гӀала. 2005 шарахь ларарца гӀалахь Ӏаш ду 2701 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Малта
Бирзеббуджа

**Бирзеббуджа**, , мадарра. «пачхьалкх оливок» — Малтин гӀала а порт а, гӀалин бахархойн дукхалла 8 000 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Малта
Бормла

**Бормла** (, йа **Коспикуа**, ) — Малтин гӀала. Бахархойн дукхалла 5657 адам леррана 2005 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Малта
Виктори (Малта)

**Виктори** (до 1897 г. — **Рабат**) — Малтин гӀала, Гоцо олучу шен йкхаллица шозлагӀа меттигехь йолу гӀайрен коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 6414 адам леррана 2005 шарахь.

## Суьрташ

Файл:Cathedral Victoria Gozo Malta.jpg|Виктори.
Файл:GozoCathedral.JPG|Собор Успени.
Файл:GozoVictoriaCittadella.jpg|Цитаделин урам.
Файл:GozoVictoriaStMary.jpg|Собор Санта-Мария.


## Билгалдахарш

Категори:Малта
Гзира

**Гзира** () — Малтин гӀала, иза ю Мсида а Слима а олучу гӀалашан юккъехь, 2005 шарахь ларарца гӀалахь Ӏаш ду 7100 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Малта
Заббар

**Заббар** — Малтера ширачарах йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 12892 адам леррана 2010 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Малта
Зеббудж

**Зуррик** (; йа **Из-Зуррик**, ) — Малтера ширачарахь йолу гӀала. 2005 шарахь ларарца гӀалахь Ӏаш ду  10 эзар. адам.

## Билгалдахарш

Категори:Малта
Меллиеха

**Меллиха**,  — Малтера юрт. Бахархойн дукхалла 7221 адам леррана 2008  шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Малта
Корми

**Орми** (, ) — республика Малтаин гӀала. гӀалин бахархойн дукхалла 16559 адам леррана 2005 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Малта
Сент-Джулианс

**Се́нт-Джу́лианс** () — Малтера гӀала, иза йу Лаьттайуккъера хIордан йистехь. Пачхьалкхан коьрта гӀалин Валеттан къилбседехьа.

## Билгалдахарш

Категори:Малта
Сент-Полс-Бэй

**Сент-Полс-Бэй** (**Сан-Пауль-иль-Бахар**, , мадарра *Святой Павлан бухта*) — Малтера гӀала, иза ю Валлеттан 16 километрехь.

## Билгалдахарш

Категори:Малта
Санта-Венера

**Санта-Венера** () — Малтера гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Малта
Слима

**Слима** (, ) — Малтера гӀала.

Слима йу махбаран коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Малта
Таршин

**Таршин** — Малтера жима гӀала. Бахархойн дукхалла 7608 адам леррана 2005 шарахь.

ГӀалин гена йоцуш йу Таршиенски храм.

## Билгалдахарш

Категори:Малта
Сан-Марино (гӀала)

**Сан-Мари́но** — Сан-Марино пачхьалкхан коьрта гӀала, иза йу Апеннинин ахгӀайре тӀехь Адриатикера хIордан гена йоцуш. ГӀалин бахархойн дукхалла — 4,6 эзар. адам (2008).

## Билгалдахарш

Категори:Сан-Марино
Рабат (Малта)

**Рабат**, йуъззина цӀе — **Рибат-аль-Фатх**, мадарра. «толаман йурт» — Малта гӀайрена жима адамдаьха меттиг, иза йу Мдинан гена йоцуш.

## Билгалдахарш

Категори:Малта
Измир

**Изми́р** (; кхин **Сми́рна**, ) — Туркойчоьнан бахархойн дукхаллица кхозлагӀа меттигехь йолу гӀала (2,7 млн стаг, 2007) кхин пачхьалкхан шен йокхаллица шозулгӀа меттигехьпорт Истамбулал тӀаьхьа. Кхин иза ю Измир олучу вилайетан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоь
Бурса (гӀала)

**Бу́рса** () — Анатолин къилбседа-малхбузера йокха гӀала,  Туркойчоьнан Истамбулал, Анкарал, Измирал а тӀаьхьа шен йокхаллица 4 меттигехь йолу гӀала. Кхин иза йу Бурса олучу административан илан (регион) центр.

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоьнан гӀаланаш
Адана

**Адана́** () — Туркойчоьнан гӀала Адана провинцин административан центр, иза йу СейхӀан (шира. Sarus) олучу хийистехь, 50 километрехь хӀордан йистан.

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоьнан гӀаланаш
Антали

**Антали** () — Туркойчоьнан гӀала, курорт а, порт а, Антали олучу провинцин административан центр, ГӀалин бахархойн дукхалла — 1 073 794 стаг (2012 шо.).

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоь
Кони

**Кони** () — Туркойчоьнан гӀала иза йу Анатолин йуккъера дакъана тӀехь. Бахархойн дукхалла − 1 073 791 (2011), Кони олучу провинцин центр.

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоь
Корк

**Корк** (; ) — Ирландин гӀала (пачхьалкхан шен йокхаллица шозлагӀа меттигехь йолу гӀала), Корк графстван олучу административан центр. Бахархойн дукхалла 190,4 эзар. адам. (2006).

## Билгалдахарш

Категори:Ирланди
Анкара

**Анкара́** () — Туркойчоьнан коьрта гӀала. ГӀалин бахархойн дукхалла 4,9 миллион стаг. Иза йу Туркойчоьнан Истамбулал тӀаьхьа бахархойн дукхаллица шозлагӀа меттигехь йолу гӀала.

## Бахархой
Бахархой 4 890 893 стаг (2011).


**(2008)**

 0—4331 158

БожарийЗударий




5—9345 329






10—14357 559






15—19354 576






20—24419 914






25—29431 961






30—34398 132






35—39373 252






40—44342 467






45—49310 850






50—54257 265






55—59195 040






60—64140 901






65—69104 618






70—7474 064






75—7962 950






80+48 894







## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоь
Гётеборг

**Гётеборг** (, (, )) — Швецин Вестра-Гёталанд олучу ленера гӀала. ГӀала пачхьалкхан шен йокхаллица шозлагӀа меттигехь йолу гӀала ю Стокгольмал тӀехьа. ГӀалин майда 450 км².
Иза ю Каттегат олучу хийистехь.
## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Мальмё

**Ма́льмё** () — Швецин шен йокхаллица шозлагӀа меттигехь йолу гӀала.

Иза ю Швецин уггар къилбера административан регионехь — Сконе олучу регионан административан центр а.
## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Уппсала

**У́ппсала** (, ) — Швецин шира гӀала,  Уппсала олучу ленан административан центр, провинцехь Уппланд.

## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Тарту

**Та́рту** (, ; 1030—1224 шарашкахь 1893—1918 шарашкахь **Юрьев**, 1224—1893 шарашкахь **Дерпт**) — Эмайыги («Омовжа» олучу хийистехь, нем. цӀе *Embach*, Эмбах), Таллинал тӀехьа бахархойн дукхаллица шолгӀа меттигехь йолу гӀала. Эстонин регионан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Эстони
Нарва

**На́рва** (, , шира. Ругодив) — Эстонин шен йокхаллица а, бахархойн дукхаллица а кхозлагӀа меттигехь йолу гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Эстони
Кишинёв

**Кишинёв** (, МФА: ) — Молдавин коьрта а, йокха а гӀала. Пачхьалкхан экономикин а, культурин а центр.

## Билгалдахарш

Категори:Молдави
Даугавпилс

**Да́угавпилс** (хьалхо **Двинск**, **Динабург** (1893 шо кхаччалц), **Борисоглебск**, оьрсийн тептарш тӀехь **Невгин**; (, , , , , , хьалхо *Дзвiнск* (), , ) — Латвин гӀала, пачхьалкхан Ригил тӀехьа шен йоккхаллица шозлагӀа меттигехь йолу гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Латви
Лиепая

**Ли́епая** ( , , , ) — Латвин гӀала, иза ю Балтикин хӀорд йистехь. Курземе олучу регионан йокха гӀала, Ригил а, Даугавпилсал а тӀехьа шен йокхаллица 3 меттигехь йолу гӀала. Коьрта гӀора ца луш йолу порт.

## Билгалдахарш

Категори:Латви
Пярну (гӀала)

**Пя́рну** (, , ) — Эстонин порт йолу гӀала. Пачхьалкхан шен йокхаллица а, бахархойн дукхаллица а 4 меттигехь йолу гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Эстони
Кохтла-Ярве

**Ко́хтла-Я́рве** — (;  1946 дуьйна гӀала) — Эстонин къилбседа-малхбалера гӀала. Бахархойн дукхалла 37 965 адам леррана 2012 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Эстони
Вентспилс

**Ве́нтспилс** (хьалх. **Винда́ва**, , , ) — Латвин порт йолу гӀала. Лаьтташ йу Балтикин хӀордан йистехь.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Латви
Елгава

**Елга&#769;ва** (, шира оьрсийн цӀе **Мита&#769;ва**, ) — гӀала ю (1573 шарахь дуьйна) Латвин гӀала, 1578—1795 шарашкахь Курляндин пачхьалкхан коьрта гӀала.
Бахархойн дукхалла 64,5 эзар. адам (2011).

## Билгалдахарш

Категори:Латви
Каунас

**Ка́унас** ( ; олу. **Ковно**, **Ковна**, , ) — Литван шен йокхаллица 2 меттигехь йолу гӀала, Каунасан регионан административан центр.

## Спорт
* ФК «Кауно Жальгирис» футболан команда.
* ФК «Стумбрас» футболан команда.
* Стадион Дарюсан—Гиренасан

## Билгалдахарш

Категори:Литва
Клайпеда

**Кла́йпеда** (, хьалха немцойн **Ме́мель**, ) — Литван шен йоккхаллица 3 меттигехь йолу гӀала (кхин хьалхо Литан ССРехь) Вильнюсал а Каунасал тӀехьа. Иза ю Клайпедин кӀоштан административан центр.

## Спорт
* ФК «Атлантас» футболан команда.
* Стадион центральный.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Литва
Подгорица

**По́дгорица** () — Ӏаьржаламанчоьнан коьрта гӀала, Подгорица олучу муниципалитетан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьржаламанхойчоь
Берн

**Берн** ( ) — Швейцарин кхин Берн олучу кантонан а коьрта гӀала. Берн-Миттелланд олучу гуонан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 133,9 эзар стаг (2012 шо), пачхьалкхан шен йокхаллица 5 меттигехь йолу гӀала. Агломерацин бахархой 353,3 эзар стаг (2010 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Цуьрих

**Цуьрих** ( ; швейц. *Züri* ) — Швейцарин гӀала, Цуьрих кантонан коьрта гӀала кхин Цуьрих олучу гуонан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 391,1 эзар стаг (2012 шо), пачхьалкхан йокха гӀала. Агломерацин бахархойн дукхалла 1,2 млн стаг (2010 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
1902 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Омаров, Мохьмад Хасиевич (1902-?) — нохчийн политикин а, партин а, йукъараллин а гӀуллакххо.
Юрмала

**Ю́рмала** () — Латвин а Балтикера пачхьалкхийн а йокха гӀала-курорт , иза ю Ригин 25 км. 
Бахархойн дукхалла — 55 933 адам (2008 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Латви
Амаев, Махмуд Мутиевич

**Амаев Махмуд Мутиевич** (1916 шо, ХӀима, Теркан область — 1943 шеран 22 февраль, Смоленскан область) — нохчийн иччархо. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман хенахь цо хӀаллаквира 186 (кхоьчу хьосташках — 197) немцойн салти а, эпсар а.

Вина ХӀимехь 1916 шарахь. Цуьнан да ахархо вара. Кхаа классан школа чекхйаьккхича иза комсомоле велира. 1935 шарахь цо хьехархойн курсаш чекхйаьккхина школехь хьехархо болх бан волавелира.

### Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом
ТӀом болабелча иза фронте вахара иччархо санна. Иза вара 32-гӀа ЦӀечу байракхан гӀашлойн дивизин 87-гӀа гвардин гӀашлойн полкехь. Цуьнан йара массо а иччархон оьшу билгалонаш: топ нийса кхоссар а, тидамалла а, собар а. Цо хӀаллаквира 186 (кхоьчу хьосташкахь — 197) немцойн салти а, эпсар а. 1942 шеран ноябрехь цо хӀаллаквинера 117 немцойн салти а, эпсар а. Цо тӀом бора Иван Шмарин цӀе йолу иччархоца цхьана.

Иза дийна волуш цунна ши совгӀат делира: «ЦӀен Байракхан» орден а, «ТӀеман кхиамашна» мидал а. Москвахь йолу «Комсомол Даймехкан тӀемтӀехь» цӀе йолу гайта хӀоттамехь 1943 шарахь дара «Махмуд Амаев иччархос хӀаллакбина мостагӀаш» цӀе йолу у. Цу тӀехь хӀора дийнахь гойтура цо хӀаллакбина фашисташ.

Иза велла 1943 шеран 22 февралехь. ДӀавоьллина Смоленски областин Гжатски районан Лукьянцево юртахь.

## СовгӀаташ
* Тулера герз деш болу пхьераш йинера цунна лерина иччархочун топ. БӀахойн декъан куьйгалхойс цунна делира шаьлта. Оцу шаьлтан тӀехь йаздина дара: «МостагӀе малх дӀабайалур бац а, вай эшалур дац а».

## Литература
* Роза Талхигова. Их подвиг не померкнет в веках. Зарисовка . Литературно-художественный журнал «Вайнах», № 5.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Амаев Махмуд Мутиевич

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Категори:Иччархой
1969 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Ахмадов, Шарип (1969 шеран 1 август) — Турцехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, Европин чемпионатан совгӀатхо;
* Вараев, Шарип Магомедович (1969 шеран 13 август) — нохчийн дзюдоист, СНГ чемпион, Дуьненан Кубок яккхинарг, тобанийн зачётехь Европин чемпион, Европин чемпионатан борзан совгӀатхо;
* Гаургашвили, Гиви (1969 шеран 23 апрель — 1993 шеран 13 сентябрь) — нохчийн дзюдоист, СССР а, СНГ а, Россин а чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а, халкъашна юккъера турнирийн толамхо, СССР халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;

## Оцу шарахь белларш
* Рокки Марчиано (1923 шеран 1 сентябрь — 1969 шеран 31 август) — Америкин боксёр, дуьненан чемпион;
* Хамидов, Абдул-Хамид Хамидович (1920 шеран 15 октябрь — 1969 шеран 6 июль) — нохчийн актёр, йаздархо, поэт, драматург, гочдархо, театран гӀуллакххо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист, Нохч-ГӀалгӀайн АССР йаздархойн бертан председатель;
1981 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Аюбов, Шохрудди Абубакарович (1981 шеран 24 июнь) — нохчийн греко-риман латархо, Россин чемпионатийн совгӀатхо, Дуьненан Кубок яккхинарг;
* Межидов, Саламу (1981 шеран 10 февраль) — нохчийн дзюдоист, 2-за Россин чемпион, Европин чемпион, Россин а, Европин а, дуьненан а чемпионатийн а, дукха халкъашна юккъера яхьаллонийн а совгӀатхо, Россин спортан говзанча;
* Умханов, Шарип Исаевич (1981 шеран 29 март) — нохчийн эшархо;
* Хусейнов, Зелимхан (1981 шеран 13 июль) — Азербайджанехь Ӏаш волу нохчийн паргӀат кепар латархо, Европин чемпион, дуьненан чемпионатийн совгӀатхо.
1990 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Абдурашидов, Ӏадлан Алиевич (1990 шеран 31 июль) — нохчийн боксёр, Универсиадан толамхо, Россин спортан говзанча;
* Абдурашидов, Сулиман (1990 шеран 5 июль) — Францехь Ӏаш волу нохчийн боксёр, Францин чемпионатан совгӀатхо, Францин Кубок яккхинарг;
* Ажиев, Анзор (1990 шеран 20 сентябрь) — Польшехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо;
* Акаев, Лом-Али (1990 шеран 23 ноябрь) — нохчийн греко-риман латархо.
* Белаев, Рамзан (1990 шеран 7 август) — Германехь Ӏаш волу нохчийн боксёр, дуьнен IBF а, WBF версешна чемпион;
* Долдаев, Сайхан (1990 шо) — нохчийн ийина кепар латархо, чуччавахана латаран Россин чемпион, кикджитсун дуьненан Кубок яккхинарг;
* Касумов, Исраил (1990 шеран 2 июнь) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Россин чемпионатан совгӀатхо;
* Мурзабеков, Висхан Ибрагимович (1990 шеран 28 июль) — нохчийн боксёр, IBO версин дуьненан чемпион;
* Мутузов, Анзор (1990 шеран 3 июнь) — нохчийн греко-риман латархо, Россин чемпионатан совгӀатхо, Россин спортан говзанча;
* Раисов, Аслан Тимурович (1990 шеран 29 декабрь) — Россин хоккейн «Буран» (Воронеж) клубан нападающий, хьалхара нохчийн хоккеист;
* Хизриев, Муслим (1990 шо) — нохчийн ийина кепар латархо, Россин джиу-джитсун чемпион, Нохчийн Республикин ийина кепар латаран чемпион;
* Шовхалов, Мухамед (1990 шеран 4 июль) — нохчийн пауэрлифтер, дуьненан чемпион;
* Шовхалов, Расул (1990 шеран 30 июнь) — Германехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо.
1896 шо

## Оцу шарахь белларш
* Альфред Нобель (1833 шеран 21 октябрь, Стокгольм, Швеци - 1896 шеран 10 декабрь, Сан-Ремо, Итали) — Швецин химик а, инженер а, кхоллархо а. Нобелин совгӀат хӀоттинарг.
Базель

**Ба́зель** ( ) — Швейцарин гӀала, Базель-Штадт олучу ахкантонан коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла — 170,1 эзар стаг (2012 шо), пачхьалкхан шен йокхаллица 3-гӀ. меттигехь йолу гӀала. Агломерацин бахархойн дукхалла 830 эзар стаг (2004 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
1892 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Яковлев, Николай Феофанович (1892 шеран 22 май — 1974 шеран 30 декабрь) — советски лингвист-кавказовед, фонолог, социолингвист, абатийн кхоллархо.
* Толкиен, Джон Роналд Руэл (1892 шеран 3 январь — 1973 шеран 2 сентябрь) — ингалсан йаздархо, поэт, филолог, лингвист, Оксфордан университетан профессор.
Лозанна

**Лоза́нна** ( ,  ) — Швейцарин гӀала, франкийн мотт буьйцучу Во олучу кантонан коьрта гӀала кхин Лозанна олучу гуонан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 138,6 эзар стаг (май 2013 шо), шен йокхаллица 4-гӀ. меттигехь йолу пачхьалкхан гӀала. 40 % тӀе баьхкина бу. Агломерацин бахархойн дукхалла 336,4 эзар стаг (2010 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Хьалаб

**Хьа́лаб (Але́ппо)** ( *Хьалеб*, , ) — Шеман йокха гӀала Хьалаб олучу мухафазатан центр. Бахархойн дукхалла 2 301 570 стаг (2005). Хьалаб ю Левантан йокха гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Шема
Хьимс

**Хьимс** () — иза Сирин гӀала а, Хьимс олучу провинцин хьукме центр а йу. Димашкъера — 162 км йукъ йу, Хьалеба — 192 км йукъ йу, Пальмире — 150 км йукъ йу, Тартуса — 90 км йукъ йу.

## Билгалдахарш

Категори:Шеман гӀаланаш
Дили

**Ди́ли** (тетум *Dili*, ) — Малхбален Тиморан коьрта а йокха а гӀала. Бахархойн дукхалла 193 563 адам леррана 2010 шарахь.

## ДоттагӀий-гӀаланаш
Дилин доттагӀий-гӀаланаш ю:
*  Барселона, Испани
*  Дарвин, Австрали
*  Канберра, Австрали
*  Сидней, Австрали
*  Коимбра, Португали
*  Лиссабон, Португали
*  Окинава, Япони
*  Сан-Паулу, Бразили

## Билгалдахарш

Категори:Малхбалехьара Тимор
Бандар-Сери-Бегаван

**Ба́ндар-Се́ри-Бегава́н** (малай. *Bandar Seri Begawan*) — Бруней олучу пачхьалкхан коьрта а йокха а гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Бруней
Тхимпху

**Тхимпху́** (, ) — Бутанн коьрта гӀала.

ГӀалин бахархойн дукхалла 79 185 стаг (2005 ш.), 2012 шарахь ларарца — 99 021 стаг. Иза ю Ванг Чу олучу хийистехь хӀордан сизал локхалла 2400 м.

**[[Тхимпху (дзонгхаг)|Тхимпху]]** олучу кӀоштан (дзонгкхаг) — административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Бутан
Торсхавн

**Торсхавн**, **ТогӀсхӀавн** (, , , ) — Фарерийн гӀайренашан коьрта гӀала а, йокха нах беха меттиг а — Данин автономин регион,

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Фарерийн гӀайренаш
Байбулатов, Ирбайхан Адылханович

**Ирбайха́н Адылха́нович Байбула́тов (Ирбайха́н Адельха́нович Бейбула́тов)** (1912 шеран март — 1943 шеран 26 октябрь) — нохчийн советски эпсар, лакхара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, 4 Украинин фронтан 51 армин 126 Горловски гӀашлойн дивизин 690 гӀашлойн полкан батальонан командир, Советски Союзан Турпалхо (1943 шеран 1 ноябрь).

## Биографи
Вина 1912 шеран мартехь Ӏосман-Йуртахь (ДегӀаста) ахархойн доьзаллехь.

1938 шарахь цо чекхйаьккхира Соьлжа-ГӀалин хьехархойн училище. Иза чекхйаьккхинчула тӀехь цо болх бира Ӏосман-Йуьртан школехь. 1941 шарахь иза тӀамтӀе кхайкхира. 1942 шарахь цо чекхйаьккхира Шури-ГӀалин тӀеман гӀашлойн училище.

Пролетарски станицан уллехь тӀом беш хенахь цунна вон чов йинера. Иза вина аьлла цуьнан цӀа кехат дахьийтира. Цунна ЦӀен Седан орден йелира. Амма иза дийна висира. Ша то ма велла иза йуха а фронте вахара.

Къаьстина дика тӀом бира 1-ра гӀашлойн батальонан командир Байбулатовс Мелитополь хьайоккхуш хенахь. 19 октябрь дуьйна 23 октябрь кхаччалц цуьнан батальон гӀалин чуйахара. Батальонас мостагӀа гӀалин йукъара арайеккхира, хӀаллакйира цхьа бӀе сов цӀеран меттиг а, 7 танк а, цхьа эзир гергга немцойн салти а. Бейбулатовс ша хӀаллакйира 2 танк а, 20 сов немцойн салти а. 1943 шеран 26 октябрехь иза велира.

1943 шеран 1 ноябрехь Мелитополь хьайаккхарна а, хьайоккхуш гайтина майраллина а лакхара лейтенантан Ирбайхан Адылханович Байбулатован веллачул тӀехь йелира Советски Союзан Турпал цӀе.

## СовгӀаташ
* Дешийн Седа мидал Советски Союзан турпалхочуьн
* Ленинан орден
* ЦӀен Седан орден

## Виццавар

Байбулатов дӀавоьллина Мелитополехь вежарийн кошехь Кировн майданехь. Цуьнан цӀе тиллина Ӏосман-Йуьртан школин а, Соьлжа-ГӀалахь а, Махачкалахь а, Мелитополехь а болу урамийн.

2010 шарахь Соьлжа-ГӀалахь йиллина «Силаллийн Аллей» цӀе йолу мемориалан комплекс. Цигахь хӀоттина йу Байбулатован сийдеш барельеф а, мемориалан у а.

№ 5 Мелитополин гимназехь (иза йу Байбулатован цӀе йолу урамехь, цуьнан кашан генахь йоцуш) 2007 шарахь хьайиллира Байбулатован музей.

## Кхин хьажа

* Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом
* Советски Союзан Турпалхой (Нохч-ГӀалгӀайн АССР)

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Искандри

**Искандри** ( — *al-’Iskandariya*, масри اسكندريه — *Eskendereyya*, ,  *Rakotə/Rakoda*) — Мисаран коьрта портан гӀала. Лаьттайуккъера хӀордн йистана 32 км.

## Билгалдахарш

Категори:Мисар
ЖизахӀ

**ЖизахӀ** — Мисаран гӀала, ЖизахӀ провинцин административан центр. Бахархой 3 087 878 адам (2006) — Мисаран шен бахархойн дукхаллица 3-гӀ. меттегехь йолу гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Мисар
Шубра-Аль-ХаймахӀ

**Шубра-Аль-ХаймахӀ** (Шубра-Эль-Хайма) — Мисаран шен бахархойн дукхаллица 4-гӀ. меттигехь йолу гӀала, иза ю Кальюби олучу губернаторствехь.

## Билгалдахарш

Категори:Мисар
Бур-СаӀийд

**Порт-Саид** (, *Бур-Саид*) — Мисаран гӀала. Лаьттайуккъера хIордан йистера порт Суэцийн канала къилбаседехь чекх долччехь.  Бур-СаӀийд губернаторстван олучу административан центр. Бахархойн дукхалла — 529&nbsp;684 адам (2004).

## Билгалдахарш

Категори:Мисар
Хошимин

— Вьетнаман гӀала (бахархой 7,1 млн).

1887 тӀера 1901 шо кхаччалц — Французийн ХӀиндоцийн коьрта гӀала. 1955 тӀера 1975 шо кхаччалц — столица Къилба Вьетнаман коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Вьетнам
Габороне

**Габоро́не** (, ) — Ботсванан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 227 333 стаг леррана 2011 шарахь. ЦӀе тиллина кхузар паччахьан цӀарх  (XIX бӀешо).

## Билгалдахарш

Категори:Ботсвана
Уагадугу

**Уагаду́гу** () — Буркина Фасон коьрта гӀала (хьалхалеррачу. (*[[1984 шо]] кхаччалц*) Лакхара Вольта), иза йу администрацин, экономикин, транспортан а культурин а пачхьалкхан центр.
Бахархойн дукхалла 1 181 702 стаг (2006), цундела **Уагадугу** йу — уггар йокха гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Буркина Фасо
Бужумбура

**Бужумбу́ра** () —Бурундин коьрта а уггар йокха а гӀала. Бахархойн дукхалла:  550 эзар стаг. ГӀала йу Танганьика олучу Ӏоман уллехь, цу Ӏоман тӀехь коьрта порт йу Бужумбура.

## Билгалдахарш

Категори:Бурунди
Либревиль

**Либреви́ль** () — (1960 дуьйна) Габонан коьрта гӀала, Эстуарий олучу областан административан центр. Бахархойн дукхалла — 352 эзар стаг (1988); 2006 шарахь ларарца 600 эзар стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Габон
Банжул

**Банжу́л** (), хьалхо **Батерст** (*Bathurst*) — Гамбин коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла — 34 эзар стаг, гӀалин йистошца 523 589 (лерина 2003 шарахь).

## Билгалдахарш

Категори:Гамби
Сувайс

**Сувайс** (: **السويس** *Ас-Сувайс*) — Мисарн гӀала а йокха порт а, Суэц олучу губернаторстван административан центр. Бахархойн дукхалла 417 азар адам (1998).

## Билгалдахарш

Категори:Мисар
Алжазаира (гӀала)

**Алжазаира** я шир елларг. **Эль-Джазаир** (, *Madīnat al-Jazā'ir*, ) — Алжазаиран коьрта а, йокха а гӀала. Алжазаира олучу вилайин административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Алжазаира
Аккра

**А́ккра** () — Ганан коьрта гӀала а Аккра олучу гуонан центр а.

Бахархойн дукхалла 2 291 352 лерина 2012 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Гана
Конакри

**Ко́накри** () — (1958 шарахь дуьйна) Гвинейн коьрта гӀала, Конакри олучу регионан административан центр. Атлантикин Ӏапказан йистера порт. 2012 шарахь ларарца гӀалин бахархойн дукхалла 2 164 282 стаг; 1996 шарахь ларарца 1 092 936 стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Гвиней
Джибути (гӀала)

**Джибу́ти** (; ) — Джибутин коьрта гӀала (1977 шо дуьйна). Бахархойн дукхалла — 475 332 стаг (2009 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Джибути
Лусака

**Луса́ка** () — Замбин коьрта гӀала, иза йу пачхьалкхан политикин, индустриалан, культурин центр.

Бахархойн дукхалла — 1 451 145 стаг (2010 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Замби
Хараре

**Хара́ре** () — Зимбабвен коьрта гӀала а Хараре олучу провинцин административан центр а. Пачхьалкхан йокха гӀала, Иза йу кльтуран а индустрин а центр.

Бахархойн дукхалла — 1 600 000 стаг, гӀалин йистошца — 2 800 000 (2006).

## Билгалдахарш

Категори:Зимбабве
Прая

**Пра́я** ( — «пляж») — Кабо-Верде олучу гӀайрешан пачхьалкхан коьрта гӀала (иштта уггар йокха гӀала), иза йу Атлантикин Ӏапказа чохь Сенегалан хӀорда йистан гена йоцуш.  Сантьягу олучу гӀайре тӀехь.

Бахархойн дукхалла — 113 эзар стаг (2005).

## Билгалдахарш

Категори:Кабо-Верде
Харгейса

**Харгейса** (, ) — Сомалин гӀала, маьршо ела йоцу Сомалиленд олучу пачхьалкхан коьрта гӀала, Сомалин шен бахархойн дукхаллица Могадишол тӀехьа 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Сомали
Бисау

**Биса́у** () — Республика Гвиней-Бисаун коьрта гӀала, Бисау олучу секторан административан центр. Бахархойн дукхалла — 387 909 стаг (2009).

## Билгалдахарш

Категори:Гвинея-Бисау
Дуала (гӀала)

**Дуа́ла** (Камерунштадт, Камерун; ) — Камерунан йокха гӀала, цуна экономикин коьрта гӀала, ХӀорданйистере регионан а Вури олучу департаментан административан центр. Бахархойн дукхалла — 1494,7 эзар. адам (хаамаш 2001 шо). агломерацин бахархойн дукхалла — 2 миллионал дукхо адам.

## Билгалдахарш

Категори:Камерун
Морони

**Моро́ни** (, ) —  Коморийн гӀайренашан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 41 557 стаг лерина 2003 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Коморан гӀайренаш
Ямусукро

**Ямусу́кро** () — Кот-д’Ивуаран административан коьрта гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Кот-д’Ивуар
Абиджан

**Абиджа́н** (, эбрие маттахь — «срезанные листья», дов дӀадалар маьӀна долу символ) — Малхбузен Африкин Кот-д’Ивуар олучу пачхьалкхан йокха гӀала, Абиджан олучу департаментан административан центр, иза йукъайогӀу Лагюн олучу регионан.

## Билгалдахарш

Категори:Кот-д’Ивуар
Масеру

**Ма́серу** — Лесото пачхьалкхан коьрта гӀала, Масеру олучу кӀоштан административан центр. Иза йу Каледон олучу хийистехь, ЮАР пачхьалкхан дозанна тӀехь.

## Билгалдахарш

Категори:Лесото
Монрови

**Монро́ви** () — Либерин коьрта гӀала. Иза йу Монтсеррадо олучу графствехь, Либерин Атлантикин Ӏапказан йистера порт, Бахархойн дукхалла 1&nbsp;010&nbsp;970 стаг (2008).

## Билгалдахарш

Категори:Либери
Яунде

**Я́унде** () — Камерунан коьрта гӀала,  Юккъера регионан а, Мфунди олучу департаментан а административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Камерун
Могадишо

**Могади́шо** (, , ) — Сомалин коьрта гӀала, пачхьалкхан йокха гӀала а, коьрта порт а, кхин иза йу культурин, финансован, индустриалан центр.

Бахархойн дукхалла гӀалин йистошца — 2&nbsp;000&nbsp;000 стаг (2006).

## Билгалдахарш

Категори:Сомали
ТӀарабулус

**Три́поли** ( — *ТӀарабулус*) — Ливин коьрта гӀала йу. Бахархойн дукхалла 1&nbsp;780&nbsp;000 flfv. (2007). ГӀала йу пачхьалкхан къилбседа-малхбузехьа Лаьттайуккъера хӀордан йистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Ливи
Лилонгве

**Лило́нгве** () — Малавин коьрта гӀала. Иза йу пачхьалкхан къилба-малхбузехьа Малави олучу хина малхбузехьа. Мозамбикца а, Замбица а долу дозанашна гена йоцуш.

## Билгалдахарш

Категори:Малави
Бамако

**Бамако́** () — Малин коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 1 809 106 стаг (2009). ГӀала йу Нигера олучу хийистехь, пачхьалкхан къилба-малхбузера декъан тӀехь. 

## Билгалдахарш

Категори:Мали
Нуакшот

**Нуакшо́т** ( йа انواكشوط, ) — Мавританин коьрта гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Мавритани
Порт-Луи

**Порт-Луи́** (; олу иштта ) — Маврикийн коьрта а йокха а гӀала пачхьалкхан коьрта порт. ХӀиндин океанан йстехь.

Бахархойн дукхалла 156 720 адам. (леррана шо 2010).

## Билгалдахарш

Категори:Маврики
Рабат

**Раба́т** ( — *Ар-Рибат*, и бохург ду «чӀагӀйина монастырь», ср. оьрс. Арбат) — Мароккон коьрта гӀала, кхин пачхьалкхан культурин а, индустриалан а центр. Бахархойн дукхалла  (2004 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Марокко
Антананариву

**Антананари́ву** (1970 **Тананари́ве**, **Та́на**; ) — Мадагаскаран коьрта гӀала а, Антананариву олучу провинцин а. Бахархойн дукхалла — 1,39 млн стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Мадагаскар
Мапуту

**Мапу́ту** () — Мозамбикан коьрта а, йокха а гӀала, иза йу пачхьалкхан къилбехьа. ХӀиндин океанан йистера йокха порт. Бахархойн дукхалла 1 120 360 эзар стаг лерина 2007 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Мозамбик
Виндхук

**Ви́ндхук** (, , ) — Намибин коьрта а, йокха а гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Намиби
Ниамей

**Ниаме́й** () — Нигерин коьрта гӀала, Ниамей олучу департаментан административан центр, иза йу Нигер олучу хийистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Нигер
Абуджа

**Абу́джа** (, ) — Нигерин коьрта гӀала. ГӀалин бахархойн дукхалла 778,567 стаг (2006), агломерацин бахархойн дукхалла — 1,4 млн стаг (2005).

## Билгалдахарш

Категори:Нигери
Браззавиль

**Браззави́ль** () — Республика Конгон коьрта гӀала, иза йу Конго олучу хийистехь, Киншасан дуьхьала. Бахархойн дукхалла 1 408 150 стаг лерина 2010 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Республика Конго
Мбабане

**Мбаба́не** (Mbabane) — Эсватинин коьрта гӀала, Хохо олучу гуонан административан центр. Бахархойн дукхалла — 95 эзар стаг (2007). 

## Билгалдахарш

Категори:Эсватини
Кигали

**Кига́ли** (*Kigali*) — (1 июлехь 1962 дуьйна) Руандан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла — 1 029 384 стаг (лерина 2010 шарахь).

## Билгалдахарш

Категори:Руанда
Сан-Томе (гӀала)

**Сан-Томе́** () — Сан-Томе а, Принсипи а олучу пачхьалкхан коьрта а йокха а гӀала. ЦӀе тиллина Фоман апостолан (*São Tomé*) цӀарах. Сан-Томе олучу провинцин коьрта гӀала а Агуа-Гранде гуо центр а.

## Билгалдахарш

Категори:Сан-Томе а, Принсипи а
Иччархо

**Иччархо** — нийса топ кхуссуш а, къайлавала хууш а, терго ян хууш а леррина Ӏамина салти. Дукха хьолехь хьалхара патармаца Ӏалашон тӀекхета цо кхоьссина топ. Иччархон Ӏалашо ю мостагӀан куьӀгалхой а, зӀенхой а, лараме Ӏалашой а хӀаллакъяр (иччархой, эпсараш, и. к. д.). Иччархон луш хуьлу оптически Ӏалашо йолу иччархойн топ.

ЦкъацӀа иччархо олу кхоьчу эскарашкара нийса герз кхуссу салтех (артиллери, авиаци).


Файл:Sniperscope.jpg|Иччархо тоьпан Ӏалашон чухула хьажар, лагерь Хансэн.
Файл:Camouflaged-sniper.jpg|Къайлавелла иччархо
Файл:Pav-Stamp.jpg|Иччархо маркин тӀехь, СССР, 1943.
Image:Bundesarchiv Bild 101I-297-1728-37, Im Westen, Scharfschütze.jpg| Немцойн иччархо ву гола хӀоьттина топ кхуссуш, ШозлугӀа дуьненан тӀом.
Файл:US Sniper Slunj.JPG|Иччархой, Словени, 2000 шо
Image:PSL on range.jpg|Иччархой Ӏемаш бу
Image:M25 2.jpg| АЦШ иччархо Массулехь, Ирак, 2004 шо
Файл:Security overwatch.jpg|АЦШ иччархо тховтӀехь, Ирак, 2006 шаран 16 октябрь
Файл:Marksman in Afghanistan.jpg|Снайпер армии США, Афганистан, ноябрь 2006 года.
Файл:IDF-CombatEngineeringSniper001.jpg|Къайлаваьлла иччархо
Файл:BCM MAAR CONTEST 02.jpg
Файл:BCM EUROPEARMS EXTREME STD 06.jpg
Файл:BCM MAAR CONTEST 04.jpg
Файл:US Army soldiers in ghillie suits, Fort Benning, Georgia, USA - 20101014.jpg


## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Алексей Потапов — «Искусство снайпера». 
* Пилюшин И. И. — «У стен Ленинграда»
* Зарубин С. М. — «Трубка снайпера», книга о снайпере Семене Номоконове.

Категори:Иччархой
Виктори (Сейшелан гӀайренаш)

**Виктори** (Порт-Виктори; ) — Сейшелан гӀайренашан коьрта гӀала уггар йокха гӀала а. Иза йу Маэ гӀайренан къилбседа-малхбалера агӀорахь. Бахархойн дукхалла — 24&nbsp;970 стаг (2002).

## Билгалдахарш

Категори:Сейшелан гӀайренаш
Дакар

**Дака́р** — Сенегалан коьрта гӀала, иза йу Баьццара мара олучу ахгӀайренан тӀехь, Атлантикин Ӏапказан йистехь. Дакар йу Африкера уггар малхбузехьа йолу гӀала, иштта иза йу йокха хӀордан порт. Бахархойн дукхалла 1 030 594 стаг, гӀалин йистошца 2 450 000 стаг. Дакар йиллина 1857 шарахь французийн форт сана.

## Билгалдахарш

Категори:Сенегал
Хартум

**ХартӀу́м** ( *al-Kharṭūm*) — Суданан коьрта гӀала. Иза йу Къайн Нил а, Сийна Нил а вовшахкхетачу меттигехь. Нил Кхузара Нил доьду къилбаседехьа Мисаре тӀакха Лаьттайуккъера хӀорданах кхета.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Судан
Танк

**Танк** — зӀенаш тӀехь лелаш йолу а, хьийзаш йолу бӀов чохь йоккха топ йолу а гӀагӀ диллина тӀеман маше.

Танкаш юкъайовлуш хенахь тӀехь пулемёташ бен йоцуш хуьлура уьш. ШозлугӀа дуьненан тӀом чекхбеллачул тӀехь танкаш тӀе ракетан герз хотто гӀиртира. Иштта, йолуш ю танкаш тӀехь цӀееттарг хӀоттийна.

Массара тӀелаьцна танкан къастам бац. Иза ду танкан концепци гуттара а хицалуш хиларна бахьнехь. Масала, Сен-Шимон цӀе йолу Францин танк тӀехьаьжча танк ю эра дац. Strv-103 цӀе йолу Швецин танках дукха говзанчаш танкаш хӀаллакйираг ю олу. Цхьайолу Россиехь танкаш лоруш ераш (масала, Тип 94, Япони), малхбузе литературехь танкеткаш ю олу. Tortoise (A39) (Йоккха Британи) цӀе йолу еза танкан хьоьвзуш бӀов йац, цундела иза Шалела артиллерин дӀахӀоттам лору.

Таханлера танкан коьрта билгало ю цо герз туху меттиг сиха хийца йиш хилар бахьнехь шен йоккха топ хьала а, охьа а, го баьккхина дӀасаярзош. Дукха хьолехь иза дало цуьнан йоккху топ дӀасаярзалуш бӀов чохь хӀоттаяр бахьнехь.

Амма цхьадолу юкъарадаккхараш долуш ду.  Ша лела артиллерин дӀахӀоттам чӀогӀа танках хила тарло. Амма цуьна кхи Ӏалашонаш ю: кӀелонера танкаш хӀаллакъяра я герз даьтташ эскиран гӀо дар дӀакъевлина меттигара, цундела цера цхьацца башхалаш ю, дуьххьара дӀа герзан ницкъа а, ларъярар а.

## Хьажоргаш

* *Антонов А. С., Артамонов Б. А., Коробков Б. М., Магидович Е. И.* Танк, Воениздат, 1954 г. 
* *Бабаджанян А. Х. (ред.)* Танки и танковые войска . : Воениздат, 1980. 432 с.
* The Russian Battlefield
* Военный музей Бронетанкового вооружения и техники. Россия, Кубинка 
* Бронетанковая библиотека Василия Чобитка
* Танку ПТУР не страшен. Защита бронетанкового вооружения и техники от высокоточного оружия 
* Концепция танка с пневмоэлектрическим вооружением 
* Танки. История создания, вооружение, описание конструкции, боевое применение, общая оценка машин 
* С.Суворов. Танки: эра заката пока не предвидится 
* ACHTUNG PANZER!  (посвящён бронетанковой технике Германии периода Второй мировой войны)

## Билгалдахарш

Категори:Танкаш
Фритаун

**Фрита́ун** () — Сьерра-Леоне коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла 862 419 адам.
Фритаун — Сьерра-Леонен коьрта гӀала, пачхьалкхан йокха экономикин, политикин а культурин а центр.

## Билгалдахарш

Категори:Сьерра-Леоне
Додома

**Додо́ма** (, ) — Танзанин коьрта гӀала, Додома олучу провинциин административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Танзани
Ломе

**Ломе́** () — Того олучу пачхьалкхан коьрта гӀала, административан индустрин центр а, пачхьалкхан коьрта порт а. ГӀалахь ду () цӀа, дина XVIII, конференц-зал.

## Билгалдахарш

Категори:Того
Тунис (гӀала)

**Туни́с** (, ) — Тунис пачхьалкхан а, Тунис провинцин а коьрта гӀала. Бахархойн 1 200 000 стаг (2008), гӀалин йистошца — 3 980 500.

## Билгалдахарш

Категори:Тунис
Малабо

**Мала́бо** () (1973 кхаччалц Санта-Исабель, *Santa Isabel*) — Экваторан Гвинейн коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Экваторан Гвиней
Асмэра

**Асмэ́ра** () — Эритрейн коьрта а йокха а гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Эритрей
Аддис-Абеба

**Адди́с-Абе́ба** () — Эфиопин коьрта гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Эфиопи
Кампала

**Кампа́ла** () — Угандан коьрта гӀала, иза йу Виктори олучу Ӏоман уллехь, Йуккъера регионан Кампала олучу гуонан а административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Уганда
Нджамена

**Нджаме́на** (, ; 1973 шо кхаччалц — Форт-Лами ()) — Чадан коьрта гӀала, иза йу Шари олучу хийистехь, цу чу Логоне олу хи дужучехь, Шари-Багирми олучу префектуран административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Чад
Банги

**Банги́** (, ) — Йуккъерчу Африкин Республика коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Йуккъерчу Африкин Республика
Галькайо

**Галькайо** (, ) — Сомалин гӀала.  Мудуг олучу регионан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Сомали
Гароуэ

**Гароуэ** — Пунтлендан коьрта гӀала, Сомалин мохк, иштта кхин иза йу Нугал олучу Самалин провинцин коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Сомали
Розо

**Розо** — Доминикан коьрта гӀала, бахархойн дукхалла — 14 847 стаг (2001).

## Билгалдахарш

Категори:Доминика
Гватемала (гӀала)

**Гватема́ла** ()&nbsp; — Республика Гватемалан коьрта гӀала, Юккъера Америкин уггар йокха гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Гватемала
Тегусигальпа

**Тегусига́льпа** () — (1880) Гондурасан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 1 682 725 стаг (2006, гӀалин йистошца). Юккъерчу Америкин (Гватемалал а, Сан-Сальвадорал а тӀехьа) 3-гӀа меттигехь йолу гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Гондурас
Сент-Джорджес

**Се́нт-Джо́рджес** () — Гренадан коьрта гӀала, иза ю пачхьалкхан политикин а экономикин а центр.

## Билгалдахарш

Категори:Гренада
Санто-Доминго

**Са́нто-Доми́нго** () — Доминикин Республикин коьрта гӀала, пачхьалкхан культурин а, экономикин а центр.

## Билгалдахарш

Категори:Доминикин Республика
Тренер

**Тре́нер** (, *train* — Ӏамаве, кхиаве, кечве) — спортхой Ӏамош а, кечбеш а волу стаг. Тренерс бо шен дешархойн говзалла а, могушалла а, ницкъ а кхиоран болх.

## Билгалдахарш

Категори:Тренераш
Чемпион

**Чемпио́н** ( схьадаьлла ) — цхьана спортан къийсамехь толам беккхина спортсмен йа спортан тоба.

Цхьаболу спортан тайпанашкахь лакхара кхиам бу дуьненан чемпиона хилар. Олимпийн чемпион ву Олимпиадехь толам беккхина спортсмен йа спортан тоба. ШозлугӀа меттиг яккхинчарех (дато мидал) олу *вице-чемпион*.

Брокгаузан а, Ефронан а энциклопедин дошаман тӀехь йаздина, чемпион ву суьдехь цхьана стаган метта къамел деш волу стаг аьлла. ТӀаьхьа чемпион олура шен лаамца миска нахега гӀо доккхуш волу рыцарех.

Ушакован дошамас боху чемпион цхьаьнге гӀо доккхуш волу стаг ву аьлла.

## Билгалдахарш

Категори:Спорт
Порт-о-Пренс

**Порт-о-Пренс** () — Гаитин коьрта гӀала а порт а.

Бахархойн дукхалла — 897 859 стаг (2009).

## Билгалдахарш

Категори:Гаити Республика
Бриджтаун

**Бри́джтаун** () — Барбадос олучу маьрша пачхьалкхан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 98725 адам леррана 2006 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Барбадос
Эйфель, Гюстав Александр

**Алекса́ндр Гюста́в Эйфе́ль** (), вича хилла фамили **Боникхаузен** (*Bönickhausen*; 1832 шеран 15 декабрь, Дижон — 1923 шеран 28 декабрь, Париж) — французийн инженер. Иза чӀогӀа гӀарвелира цо 1889 шарахь Парижехь хилла гайта хӀотторан Эйфелин бӀов йинчула тӀехь. И бӀов йу XIX бӀешеран башха гӀишло.

## Хьажоргаш
* 
* Александр Гюстав Эйфель

## Билгалдахарш
Герз

**Герз** — нах а, дийнаташ а хӀаллак бан йа меттах ца ялита, мостагӀчун техника а, гӀишлош а хӀаллак ян йина хӀоттамаш а, хӀуманаш а, гӀирсаш а. Молха юкъадаьлча яржира артеллери а, ракеташ а, долу герз а. Долу герз юкъадаллалц эскарашкахь дара шила герз а, кхуссу герз а.

Массо а тӀелатаран йа дуьхьало яран гӀирс герз лоруш ду. Иштта, герз лору талларан а, тӀом барн а гӀирс. Оцу дешан тӀедеана маьӀна ду муьлха гӀирс цхьана хӀуман дуьхьало ярна йа цхьана Ӏалашон тӀекхача лелош болу.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш

* Оружие в Современной энциклопедии 2000 г.
* Oружие и доспехи средних веков 

Категори:Герз
Пулемёт

**Пулемёт**, **пильмоьт** — даьндаргашца тайп-тайпана лаьттан тӀехь а, хӀаваэхь а йолу Ӏалашонаш хӀаллакъян тобан долу автоматически герз.

Дукхахьлехь пулемёт кхуьйсу иза коган тӀе хӀоттайина, я станок тӀера. Иштта, пулемёташ хӀоттайо тайп-тайпана кеманаш а, машенаш а, кхийолу а техникина тӀехь.


Файл:Maxim Maschinengewehr 1910.jpg|Максиман пулемёт
Файл:Bren gunner of the Royal Scots 06-11-1944.jpg|Брен
Файл:CSA-2006-01-12-095303 M249SAW.jpg|M249SAW
Файл:M60.jpg|M60


## Билгалдахарш

## Литература
* 
* Бабак Ф. К. «Пулемёты» — М.: АСТ; СПб.: Полигон, 2006 г.

Категори:Герз
Оттава

**Отта́ва** ( , ) — Канадан коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Канада
Монреаль

**Монреа́ль** ( ) — Квебек олучу провинцин уггар йокха гӀала а, Канадин шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала а.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Канада
Ванкувер

**Ванку́вер** () — Канадан малхбузера хӀортдан йистера гӀала, Британин Колумби олучу провинцин йокха адамдаьха меттиг. Канадан шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Канада
Калгари

**Ка́лгари** ( ) — Канадера Альберта олучу провинцин гӀала. Бахархойн дукхалла 1 019 942 леррана 2007 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Канада
Спорт

**Спорт** (, дацдар старофранц. desport— «ловзар», «самукъадаккхар») — неха гӀоралла йа хьекъал дуьхь-дуьхьал хӀотторан ша-тайпа бакъонашца нисдина гӀуллакх а, оцу гӀуллакхе кечам бар а.

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Спорт
Торонто

**Торо́нто** ( ) — Канадан йокха гӀала, Онтарио олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла — 2 615 060 адам (2011).

## Билгалдахарш

Категори:Канада
Гавана

**Гава́на** ( , ерриге **) — Кубан коьрта гӀала, пачхьалкхан политикин, экономикин а культурин а центр, Гавана олучу провинцин административан центр. Йоккхачу Гаванан майда 726,75&nbsp;км², гӀала екъна ю 15 муниципалитеташна.

## Билгалдахарш

Категори:Куба
Транспорт

**Тра́нспорт** ( — «чекх» и  — «дӀахьо») — оцу дешан маьӀна хила тарло:
# киранаш а, адамаш а дӀасалеладар;
# киранаш а, адамаш а дӀасалело кхочуш яран лерина дина некъаш а, транспортан гӀирсаш а, техникин дӀахӀоттамаш а, гӀишлош а.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 
* Официальный сайт Министерства транспорта РФ 
* Официальный печатный орган Министерства транспорта РФ

Категори:Транспорт
Сантьяго-де-Куба

**Сантьяго-де-Куба** () — Кубера гӀала  иза ю гӀайрен. Кубан шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 494 эзар. адам (2004). ГӀала йиллина 1514 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Куба
URL

**Йукъара ресурсаш гойтург** () — ресурсан цхьатера локатор (йолу меттиг билгалйириг). Хьалха цунах олура **Universal Resource Locator** — универсальни ресурс гойтург. URL йу стандартан Интернетехь ресурсан йолу адрес дӀайаздо некъ.

## Истори
URL кхоьллина Тим Бернерс-Лис 1990 шарахь. Цу хенахь иза вара Женевехь (Швейцари) йолу Ядерни талламашан Европин советехь болх беш вара. URL хилира Интернетан коьрта кхолламах цхьаъ. Хьалха иза йара Дуьненан гезгмашехь йолу ресурсан меттиг гайта лелош. Тахана URL лелайо Интернетан массо а ресурсан адрес гойтуш. ХӀинца URL йуцуш йу цул йоккха йолу URI системан дакъа ду аьлла. URL дашан метта х1инца лело долуш ду URI дош.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* Кодирование URL
* Создатель интернета сожалеет о двойном слеше 

Категори:Интернет
Манагуа

**Мана́гуа** () — Никарагуан коьрта гӀала; кхин Манагуа олучу департаментан административан центр. Бахархойн дукхалла 1,817 млн (2004).

## Билгалдахарш

Категори:Никарагуа
Панама (гӀала)

**Пана́ма** (исп.: *Panamá*) — Панаман коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 1,3 млн стаг (гӀалин йистошца, 2010). ГӀала Панама ю — политикин, административни культурин центр.

## Билгалдахарш

Категори:Панама
Сан-Сальвадор

**Сан-Сальвадор** — Сальвадор пачхьалкхан коьрта а йокха а гӀала. Бахархойн дукхалла 540 898 стаг лерина 2009 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Сальвадор
Сан-Хосе (Коста-Рика)

**Сан-Хосе́** — Коста-Рикан коьрта гӀала. Сан-Хосе олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 309 672 стаг леррана 2005 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Коста-Рика
Кастри

**Кастри́**, *Кастри́с* — Сент-Люси олучу пачхьалкхан коьрта гӀала а цуна коьрта хьадал долу меттиг а.

## Билгалдахарш

Категори:Сент-Люси
Кингстаун

**Кингстаун** — Сент-Винсент тӀера йокха гӀала а, порт а, Сент-Винсент а, Гренадинаш а олучу пачхьалкхан коьрта гӀала, иза ю цуна коммерцин а, политикин а центр. Бахархойн дукхалла — 17 400 (2003).

## Билгалдахарш

Категори:Сент-Винсент а Гренадинаш а
Бастер

**Басте́р** (, хьалх. *Сент-Кристофер*) — Сент-Китс олучу гӀайрен тӀера гӀала, Сент-Китс а, Невис а олучу пачхьалкхан коьрта гӀала. Иза ю Вест-Индин шира гӀаланах, йиллина 1627 шарахь. Бахархойн дукхалла 
11 эзар стаг (2003).

## Билгалдахарш

Категори:Сент-Китс а, Невис а
ГӀалакх

**ГӀалакх** — цеста дина нийса гӀад долу шила герзан тайп. Шуьйра маьӀна — массо а тайпа деха а, нийса а гӀад долу шила герз.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* М. С. Горбулева. Меч как символико-культурная категория  // Дефиниции культуры. — Томск: Изд-во Томского ун-та, 2007.
* Stefan Mäder: *Stähle, Steine, Schlangen: Ein neuer Blick auf alte Schwerter.* Karfunkel Combat Nr. 1, Karfunkel-Verlag, Wals-Michelbach 2005 (нем.)
* Veronica Fiorato, Anthea Boylston, Christopher Knüsel: *Blood red roses: the archaeology of a mass grave from the Battle of Towton AD 1461.* 2000, ISBN 1-84217-025-2. (англ.)

## Хьажоргаш

* Базисная информация о стали и булатах — Леонид Архангельский
* К вопросу об истории «Скандинавского меча»  — Прошенков А. А.
* Классификатор: Меч  — составитель Колобавев Ю.
* Эстетика японского меча на портале Стиль Эпохи
* Реферат о дамасской стали (нем.)
* Данные оригиналов  (нем.)
* Виды мечей 

Категори:Герз
Порт-оф-Спейн

**Порт-оф-Спейн** () — Республика Тринидад а, Тобаго а олучу пачхьалкхан коьрта гӀала, иза ю пачхьалкхан политикин, экономикин а, культурин а.

## Билгалдахарш

Категори:Тринидад а Тобаго а
Долу герз

**Долу герз**— хӀоъ (мина, даьндарг) аракхосса молха (я леррина йина йогург) даьгча хуьлуш йолу газан таӀам лелош долу герз. Декъалуш ду артилерин а, гӀашлойн а герзан а, гранатометашна а.

Залп тохаран реактивни системаш а лара мегир ду долу герз. Амма уьш лору ракетан герзан тайпа.

Долу герзах оьрсийн маттан къамелехь олу **огнестрел**.

## Истори
Хьалхара долу герз (бамбукан «цӀеран гоьмукъ» — хьалхара керахь лелош йолу тоьпан тайпа) юкъаяллера Китайхь X бӀешарахь.

Лоруш ду Европехь долу герз XIV бӀешарахь гучудаьлла. Иза яра тӀеман гӀуллакхехь керла мур. Иштта кхоллаелира артиллери.

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* *Федоров В. Г.* Эволюция стрелкового оружия. Часть I. Развитие ручного огнестрельного оружия от заряжания с дула и кремневого замка до магазинных винтовок. — М.:Государственное военное издательство Наркомата обороны Союза ССР, 1938
* *Федоров В. Г.* Эволюция стрелкового оружия. Часть II. Развитие автоматического оружия. — М.:Государственное военное издательство Наркомата обороны Союза ССР, 1939
* Материальная часть стрелкового оружия. Под ред. А. А. Благонравова. — М.: Оборонгиз НКАП, 1945, 1946
* 
* 
* 
* 

Категори:Герз
Лелха хӀуманаш

**Лелха хӀуманаш** — арахьара Ӏаткъам бахьнехь эккхаш йолу химин цхьанакхетар я ийнарг. И эккхаш хенахь хуьлу процессашах детонаци олу. Иштта лелха хӀуманаш лору чехка йогуш йолу цхьанакхетараш а, ийнарш а (кхуссуш долу молха, пиротехникан хӀоттамаш).

## Билгалдахарш

## Литература
# 
# 
# 
# *Fedoroff, Basil T. et al* Enciclopedia of Explosives and Related Items, vol.1—7. — Dover, New Jersey: Picatinny Arsenal, 1960—1975.
# *Поздняков З. Г., Росси Б. Д.* Справочник по промышленным взрывчатым веществам и средствам взрывания. — М.: «Недра», 1977. — 253 c.
# Советская военная энциклопедия. М., 1978.
# 
# 

## Хьажоргаш
* 
* Сайт Международного общества инженеров-взрывников

Категори:Герз