open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
"Бусалбанийн дозалла" маьждиг

Шела-гӀалахь **[[Мухьаммад|Мухьаммад Пайхамаран]] цӀарах [[маьждиг]]** я  **«Бусалбанийн дозалла» маьждиг.** Схьадиллина 2019-чу шарахь 23-чу августехь.

Европехь даккхийчарах маьждиг санна лоруш ду. Маьждигана чутарвала аьтто бу 30 эзар ламазе веана стаг. Цул сов, ламаз дан веана 70 эзар гергга стаг дӀахӀотталур ву гонахарчу майданашкахь. Шелара маьждиг дина Желтойн махкар кӀайн шагатӀулг буьллуш, дашоца кечдеш.

## Галерей

Файл:Muslim pride mosque Shali Chechnya 01.jpg|Маьждиг суьйранна серлрдаккхар
Файл:Cat on the threshold of Muslim's Pride mosque in Shali.jpg|Маьждиган неӀарехь цициг
Файл:Muslim pride mosque Shali Chechnya 09.jpg|Коьрта кузанан тӀамар
Файл:Muslim pride mosque Shali Chechnya 13.jpg|Люстрийн йукъара цхьаъ (лахахула хьаьжча)
Файл:Muslim pride mosque Shali Chechnya 08.jpg|Йуккъера люстра (лахахула хьаьжча)
Файл:Muslim pride mosque Shali Chechnya 16.jpg|Декоран элементаш
Файл:Muslim pride mosque Shali Chechnya 15.jpg
Файл:Muslim pride mosque Shali Chechnya 14.jpg
Файл:Muslim pride mosque Shali Chechnya 12.jpg|Пенан сахьт
Файл:Muslim pride mosque Shali Chechnya 11.jpg|Аьгна кечйина неӀ
Файл:Muslim pride mosque Shali Chechnya 04.jpg
Файл:Muslim pride mosque Shali Chechnya 06.jpg
Файл:Muslim pride mosque Shali Chechnya 03.jpg
Файл:Muslim pride mosque Shali Chechnya 05.jpg


Категори:Шела
Оьрсийн Ортодоксан Килс

**Оьрсийчоьнан Ортодоксан Килс** *([[Оьрсийн мотт|оьрс.]] Ру́сская правосла́вная це́рковь; РПЦ)* йа **Москохан патриархат** *([[Оьрсийн мотт|оьрс.]] Моско́вский патриарха́т; МП).* Шен лаамехь йолу Малхбалера Ортодоксан килс. Оьрсийчоьнан а, Москван а Патриарх ву Оьрсийн Ортодоксан Килсан Тхьамда.
Товаровский, Михаил Давидович

**Товаро́вский Михаи́л (Моисе́й) Дави́дович** (1903 шеран 25 октябрь (7 ноябрь), Россин импери, Киевн губерни, Орловец — 1969 шеран 6 январь, ССРС, Москох, РСФСР) — советийн футболист а, тренер а.

Вина 1903 шеран 25 октябрехь (7 ноябрехь керлачу хатӀца) Киевн губернехь.

Вевза Киевн а, Москохан а «Динамохь» тренеран болх барца. Аркадьев Борисца цхьаьна хеннара аьлча санна, ССРС хьалхарчехь «тоталан» футболан теорин тактикан схема кечйина. 

ССРС спортан хьакъ долу говзанча (1947), Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орденан кавалер (1957).

Велла Москохахь 1969 шеран 6 январехь цӀийн раках. ДӀавоьллина Керла Донской кешнашкахь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Упоминание о Михаиле Товаровском.

Категори:ССРС футболисташ
Категори:ФК «Динамо» Киев ловзархой
Категори:ССРС футболан тренераш
Категори:ФК «Динамо» Киев тренераш
Категори:ФК «Динамо» Москох тренераш
Категори:ДӀабоьхкинарш Донской кешнашкахь
Зеда-Кана

**Зеда-Кана** () — Гуьржийчоьнан Аджарин Шуахевин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 224 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Шуахевин муниципалитетан нах беха меттигаш
Россин Арахьара гӀуллакхийн министраш

1549 шерера таханлера де кхаччалц йолу Россин арахьара политикин ведомствийн куьйгалхойн исписка.

**Чулацам:**1 Векалийн омар2 Арахьара гӀуллакхийн коллеги3 Россин империн Арахьара гӀуллакхийн министралла4 РСФСР Арахьара гӀуллакхийн халкъан комиссариат5 ССРС Арахьара гӀуллакхийн халкъан комиссариат6 ССРС Арахьара гӀуллакхийн министралла7 ССРС Арахьара юкъаметтигийн министралла8 Россин Федерацин Арахьара гӀуллакхийн министралла9 Хьажа кхин а10 Хьажоргаш

## Хьажа кхин а
* Россин Арахьара гӀуллакхийн министралла

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Главы МИДа
* Правители России и Советского Союза

*
Росси
Новиков, Александр Николаевич (футболист)

**Но́виков Алекса́ндр Никола́евич** (1958 шеран 27 февраль — 1991 шеран 27 июнь, Ленинград) — советийн футболист, кевнахо. Кегийрхошна йукъахь дуьненан чемпион (1977). ССРС спортан говзанча (1979).

## Клубан карьера
Новиков Александр шен карьера йолийна смоленскан «Искра» йукъахь. 1977 шарахь иза левзира ЦСКА, амма коьртачу командин йукъахь цхьан матч а ца левзира. 1978 шарахь Новиков «Искра» йукъа йухавеира, ткъа цул тӀаьхьара 14 шарахь цунна йукъахь левзира 303 матчехь, 1 гол а туьйхира.

## Дуьненайукъара карьера
1977 шарахь Новиков Александра дакъалецира ССРС гулйина командехь кегийрхойн дуьненан чемпионатан финалан турнирехь, цуьнан толамхо а хилира. Иза левзира турниран йерриг 5 матчехь, чутохийтира 4 гол.

## Валар
1991 шеран 13 майхь «Искра» командица йогӀу автобус, цӀайогӀура хьошалгӀара матчера Петрозаводскера, Псковн областехь аваре нисйелира. Оцу бохамехь велира командин коьрта тренер Силагадзе Джемал, ткъа Новиков Александран коьртан чӀогӀа чевнеш йира, кхин а цхьа бутт ах бутт баьлча кхелхира ленинградан дарбан цӀачохь.

ТӀаьхьарчу шерашкахь Смоленскехь йора Новиков Александран иэсан мини-футболан ламаста хилла турнир.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Статистика klisf.ru

 

Категори:ССРС футболисташ
Категори:Футболех ловзаран кегийрхошна йукъара дуьненан чемпионаш
Категори:ФК «Искра» Смоленск ловзархой
Категори:ССРС спортан говзанчаш
Категори:Керлачу кешнашкахь дӀабоьхкинарш (Смоленск)
Прудников, Алексей Павлович

**Алексе́й Па́влович Пру́дников** () — советий футболист, кевнахо. ССРС спортан хьакъ долу говзанча (1989).

## Доьзал
Воккхаха волу кӀант — Алан — футболан кевнахо. Жимахверг — Сергей.

## Билгалдахарш

Категори:ССРС футболисташ
Категори:Россин футболисташ
Категори:ФК «Спартак» Москох ловзархой
Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой
Категори:ФК «Торпедо» Москох ловзархой
Категори:ФК «Вележ» ловзархой
Категори:ФК «Сараево» ловзархой
Категори:ФК «Топольчаны» ловзархой
Категори:ФК «Яро» ловзархой
Категори:ФК «Балтика» ловзархой
Категори:ФК «Альфа» Слушовице ловзархой
Категори:ФК «Колос» Краснодар ловзархой
Категори:ФК «Чонбук Хёндэ Моторс» ловзархой
Категори:Футболех ловзаран Олимпийн чемпионаш
Категори:ССРС Олимпийн чемпионаш
Категори:1988 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш
Категори:Футболисташ 1988 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Россин футболан тренераш
Категори:Футболех ловзаран кегийрхошна йукъахь Европин чемпионаш
Делан Ненан Казанан Сурт

Делан Ненан Казанан Сурт- 1579-чу шарахь Казанехь гучудаьлла Марьяман сийдолу а, Iаламаташ деш долу а сурт.

Оьрсийчоьнан Ортодоксан килсан чохь лоруш ду и сурт.
Математика

**Математика** дош желтойн маттер (μάθημα, *máthēma)* тӀеэцна ду, нохчийн маттахь *Ӏилма, Ӏамор, хьехар* гочдар ду цуьнан. Цхьайолчу пачхьалкхашкахь (масала Ингалс а, Австрали а, Ирланди а, Керла Зеланди а) цунах **maths** олу. Ткъа АЦШ-хь а, Канадехь а **math** олу.

Математико Ӏамадо барам (терахьийн теори) а, структура (алгебра) а, шорте (геометри) а, хийцадалар а (математикера анализ) а. Амма математикин массара а тӀеэцна къастам бац.

Категори:Математика
Санду Майя

**Ма́йя Са́нду** (молд. *Maia Sand). –*молдавийн политикин а, пачхьалкхан а гӀуллакххо. Йина 1972-чу шеран 24-чу майехь Молдаванийн Советийн Социалистийн Республикехь, Фалештски кIоштан Рисипень юртахь.

2020-чу шеран 16-гIа ноябрехь Молдави Республикин керла хаьржина президент. 

08.06.2019-12.11.2019 шарахь Молдави Республикин премьер-министр. 2019-чу шеран 12-14 ноябрехь Молдави Республикин премьер-министран декхарш кхочушдийриг.

2012-2015-чу шерашкахь Молдави Республикин серлонан министр.

2016-чу шеран харжамашкахь а, 2020-чу шеран харжамашкахь а Молдави Республикин Президентан кандидат.

## Билгалдахарш
Тихановская Светлана

**Тихановская Светлана Георгиевна** (йоӀ йолуш Пилипчук хилла Тихано́вская; бел. *Святлана Георгіеўна Ціханоўская (Піліпчук)-* белоруссийн политик йу.

Йина 1982-чу шеран 11-чу сентябрехь,  Белоруссийн Советийн Социалистийн Республикехь Брестан областехь Лунинецки кӀоштан Микашевичи посёлкехь.

Светлана Тихановская- белоруссийн политикин гӀуллакхо йу. 2020-чу шеран Беларусь Республикин президентан харжамашкахь кандидат хилла иза. Официалан статистико бахарехь, Тихоновская Светланехьа кхаьжнаш тесна 7 гергга процент харжамашкахь дакъалаьцначара. 2-гӀа меттиг бара цуьнан.

Харжамашан жамӀ кхайкхинчул тӀаьхьа Белорусехь протестан акцеш йолайелира. Лукашенкон дуьхьалхилар дӀахьедира Тихановскаяс, цунах «узурпатор» элира. Керла харжамаш бар кхайкхира цо. Амма масийтта де даьлча, Белорусер дӀайахара Тихановская. ХӀинца иза Литвахь Ӏаш йу. Цо  ша *«къаьмнийн хьалхайаьлларг»* йу боха.

Европин пачхьалкхашка йахна иза. Польшехь а, Германехь а иза пачхьалкхан куьйгалхо санна тӀелаьцна. 2020-чу шеран 20-чу сентябрехь Литван Сеймас Тихановская Светлана низамца хаьржина Белорусин Президент хилар къобалдина.

## Билгалдахарш
Ламанан Карабах

**Ламанан Карабах** (азерб. *Dağlıq Qarabağ)-* Азербайджан Республикин малхбузера регион.

Категори:Азербайджан
Кидзинидзееби

**Кидзинидзееби** () — Гуьржийчоьнан Аджарин Шуахевин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 345 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Шуахевин муниципалитетан нах беха меттигаш
Алескеров, Ахьмад Лятифович

**А́хьмад Ляти́фович Алеске́ров** (; 1935 шеран 5 октябрехь, Бакохахь — 2015 шеран 19 майхь, Одессин) — ахтурслонан позицехь левзина азербайджанех ваьлла советийн футболист. Советийн а, украинин а тренер, Украинийн ССР а, Молдавин ССР а, Таджикистанан а, Азербайджанан а хьакъ долу тренер. ССРС спортан говзанча (1963).

СовгӀат дина «Сийлаллин хьаьрк» орденца (1968).

2012 шеран 1 сентябрехь Одессин ФК «Черноморцан» футболан сийлаллин аллейхь иэс йуьйгӀира хьалхарчу шийтта седанан, цхьаъ Алескеров Ахьмадна лерина бара.

## Карьера

### Клубан
Шен йерриг ловзархочун карьерехь левзина «Нефтяник» (Бакох) командехь 1955 шерера 1965 шо кхаччалц. ССРС чемпионатан лакхарчу лигехь левзина 115 матч, чутоьхна 6 гол.

### Тренеран
Чекхйаьккхина Бакохан физикин оьздангаллин институт.

Тренер хилла «Нефтяник»/«Нефтчи» (Бакох) (1966—1970, 1980—1982, 1999—2000), «Памир» (Душанбе) (1972), «Черноморец» (Одесса) (1973—1977), «Кривбасс» (Кривой Рог) (1977), «Араз» (Нахичевань) (1979), «Нистру» (Кишинёв) (1988—1989), «Шериф» (Тирасполь) (1997—1998), «Бакох» (2005—2006) футболан командийн.

Болх бина ильичёвн «Портовикан» (1996—1997) тренер-консультант даржехь.

Куьйгалла дина Азербайджанан къоман гулйина командехь (1992—1993, 1998—2000).

## Кхиамаш
*  Футболех ловзаран ССРС чемпионатан борзанан совгӀатхо  (2): 1966, 1974 — коьрта тренер.

## Литература
* *Усатюк Ю. И.* «Отлитые в бронзе». — Одесса: ВМВ, 2014. — с. 368., ил. ISBN 978-966-413-496-2
* ''Фуад Мамедов-Пашабейли''. Золотые парни "бронзового года": тренер, кующий бронзу // Ахмед Алескеров 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Футбол сродни музыке - в него нужно играть по нотам. Ахмед Алескеров, бронзовый новатор Черноморца

Категори:ССРС футболисташ
Категори:ФК СКА Тиблиси ловзархой
Категори:ФК МОИК ловзархой
Категори:ФК «Нефтчи» Бакох ловзархой
Категори:ССРС футболан тренераш
Категори:Азербайджанан футболан тренераш
Категори:Футболех ловзаран Азербайджанан гулйина командин тренераш
Категори:ФК «Нефтчи» Бакох тренераш
Категори:ФК «ЦСКА-Памир» тренераш
Категори:ФК «Черноморец» Одесса тренераш
Категори:ФК «Кривбасс» тренераш
Категори:ФК «Араз-Нахчыван» тренераш
Категори:ФК «Зимбру» тренераш
Категори:ФК «Кяпаз» тренераш
Категори:ФК «Анжи» тренераш
Категори:ФК «Шериф» тренераш
Категори:ФК «Бакох» тренераш
Брандон Уильямс

**Брандон Пол Брайан Уильямс** (инг. *Brandon Paul Brian Williams*). Вина 2000-чу шарахь 3-чу сентябрехь Манчестерехь. Брандон Уильямс ингалсан футболхо ву. Премьер-лигехь йолу *«Манчестер Юнайтед»* клубан а, Ингалсан ткъа шо кхачале къоман цхьанакхетта командан а дуьхьалоярхо.

## Билгалдахарш

Категори:Адамаш абатца
КӀайн ЦӀа (Вашингтон)

**КӀайн ЦӀа** (инг. *the White House*)- Америкин Цхьанатоьхна Штаташан Президентан официалан резиденци ю. КӀайн ЦӀа Вашингтонехь (Колумби округ) ду. Цуьнан поштан адрес ю: Пенсильвани-авеню, 1600 (инг. *1600 Pennsylvania Avenue*).

Ирландер архитекторо Джеймс Хобано неоклассикан стилехь хӀоттайина резиденцин проект. 1792-1800 шерашкахь гӀишло яран белхийн мур.

*Aquia Creek* цӀе йолу кӀайн басар тоьхна гӀум лелийна гӀишло йеш.

2007-чу шарахь Америкин архитекторшан институтан *«Америкехь дукхаеза архитектура»* цӀе йолу къепйозанехь ЦӀийно шолгӀа меттиг яькхна.

Категори:Вашингтон
Нерль хинан йистехь Марьяман ШапаӀатан килс

**Нерль хинан йистехь [[Марьям бинт Ӏимран|Марьяман]] ШапаӀатан килс** я **Нерль тӀехь Делан Ненан Бедаран килс** (*[[Оьрсийн мотт|оьрс.]]* *Це́рковь Покрова́ на Нерли́*)-Владимиран областехь, Боголюбово посёлкан 1,5 километр гена йолу кӀайчу тӀулгийн килс ю.

Дерригдуьненахь евзаш Владимиран-Суздалан гӀишлош яран исбаьхьаллин хӀоллам бу.

1992-гӀа шарахь Нерль хинан йистехь йолу Марьяман ШапаӀатан килс *«Владимиран а, Суздалан а кӀайчу тӀулгийн хӀолламаш»* цӀарца  *Дуьненайукъара хазанаш лардечу ЮНЕСКО-н тептаре* йаьккхина.

Килс лаьтташ болу **Боголюбовский бай** таханлерачу дийнахь къаьсттина ларйеш Ӏаламан доза а, регионан маьӀна долу историн-ландшафтан комплекс а ю.

Оьрсийн Ортодоксан Килсан а, Владимиран-Суздалан музей-лардойлан а долехь ю килс.
## Билгалдахарш

Категори:Россин килсаш
Киеван Печеран лавра

**Киеван Печеран лавра** (укр. *Києво-Печерська лавра*) йа **Сийлахь-йеза Марьям кхалхаран Киеван-Печеран монастырь** (укр. *Свято-Успенська Києво-Печерська лавра*)- Ортодоксан килс йу.

Киевехь **Украинин Ортодоксан Килсан** монастыран комплекс йу. Керста нехан а, историн а, гӀишло йаран исбаьхьаллин а сийлахь меттиг йу. Киеван Печеран лавра пачхьалкхан долехь йу, ткъа динан организацеш иза аренде эцна.
Йиллина 1051-чу шарахь Киевн йуххехь *хьехийн монастырь* санна. Йуккъера оьмарехь Русехь **желтойн ортодоксан** а, дуьненан Ӏедалан (динехьдоцург) оппозицин а, вестерназацин а чӀагӀо йара кхузахь.

1592-чу шарахь Константинополан патриархатас **ставропигия** йелла монастыран. 1688 шо дуьйна лавра статус йу цуьнан. Йерриг Россин империн зияртан йукъе йара кхузахь. 1994 шарахь Софиян Килсанца ЮНЕСКО-н Дуьненайукъарчу хазанийн декъе йахна.

Лакхарчу лаврехь болх беш йу Къоман Киеван Печеран историн-оьздангаллин лардойла (1996 шо дуьйна). Ткъа ша монастырь лахарчу лаврехь йу. Оьхурш тӀеоьцуш ду лавран шии дакъа.

*Къоман лардойлан* юрисдикци йу лавран тӀехь.

2020-чу шеран 13 апрелехь мозгӀаршан а, монахашан а йукъахь **19-COVID** йаржарна бахьан долуш лавра карантинан дӀакъовла сацам арахецна пачхьалкхо.

Категори:Киев
Клермонан собор

: *ГӀишлонах лаьцна хьажа [[Клермон-Ферранан килс]]*

**Клермонан гулам** — руман папас Урбан II-гӀачо килсан-административан а, килсан политикин а гӀуллакхаш листа, французийн КлегӀмон гӀалахь (хӀинца КлегӀмон-ФегӀгӀан) кхайкхина килсан гулам, болабелла 1095 шеран 18 ноябрехь.  Клермонан гуламехь бара католикин динан а, дуьненан белхан а гӀуллакххой (дукхах берш французийн элий а, рыцарш а). Клермонан гуламо чӀагӀдина «Делан Дуьненан» берриг керстачеран декхар, килсанах дӀакъастийна Францин паччахь Филипп I-ра, 1092 шарахь шозлагӀа а зуда йалийна аьлла.

1095 шеран 26 ноябрехь, Клермонан гуламан ховшарш чекхдевлча, бевзаш болчу нахана а, динан гӀуллакххошна а хьалха папас Урбан II-гӀачо гӀадвахана къамел дира, цуо кхайкхира малхбалехьа а дахана, мукъа йаккха Иерусалим бусалбачеран олаллех, жӀарахойн тӀелатаран декъахойн къинош дӀахеца а, декхарех мукъабаха а. И кхайкхам бижира беркатен латан тӀе, хӀунда аьлча и ойланаш гӀараевлла йара цул хьалха а малхбузаевропин пачхьалкхий къоман йукъахь, тӀелатар мичча а хенахь кхолладала тарлуш дара. Папин къамело билгал бен ца бехира католикийн йоккхачу тобанан лаамаш.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* *[[Заборов, Михаил Абрамович|Заборов М. А.]]* Папство и крестовые походы. — М.: Изд-во АН СССР, 1960. — 264 с. — (Научно-популярная серия).
* *[[Заборов, Михаил Абрамович|Заборов М. А.]]* История крестовых походов в документах и материалах: Уч. пос. — М.: Высшая школа, 1977. — 272 с.
* *[[Куглер, Бернгард|Куглер Бернгард.]]* История крестовых походов. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1995. — 512 с. — (События, изменившие мир). — ISBN 978-5-85880-035-1.
* 
* Somerville, Robert, "The Council of Clermont and the First Crusade", *Studia Gratiana* 20 (1976), 325–337.
* Somerville, Robert, "The Council of Clermont (1095), and Latin Christian Society", *Archivum Historiae Pontificiae* 12 (1974): 55–90 (jstor.org).

## Хьажоргаш

* Фульхерий Шартрский. Иерусалимская история
* Роберт Реймский. Иерусалимская история
* Гвиберт Ножанский. Деяния Бога через франков
* Medieval Sourcebook:  Five versions of Urban's sermon

Категори:Дерриг дуьненан килсан гуламаш
Категори:Католицизм
Категори:Керсталлин истори
Категори:Францин истори
Категори:КлегӀмон-ФегӀгӀан
Категори:ЖӀарахойн тӀелетарш
Категори:XI бӀешеран килсан гуламаш
Категори:1095 шо
Сийлахь ЙоӀстаг йолу Марьям цӀена берах хиларна килс

**Сийлахь ЙоӀстаг йолу Марьям цӀена берах хиларна килс** *([[Оьрсийн мотт|оьрс.]] Собор Непорочного Зачатия Пресвятой Девы Марии)*- Москвахь неоготикан кепехь килс ю. Адрес: *Москох, Юккъера административни го, Малая Грузинская урам, 27/13 цӀено*.

Оьрсийчоьх уггаре йокхха католикийн зиярт ду иза. Митрополит Паоло Пеццис куьйгалла деш йолу Делан Ненан архиепархин коьрта килс ю. Москвахь кхоъ католикийн килс ю *Сийлахь Людовикан килс а, Сийлахь Ольгин килс а, Сийлахь ЙоӀстаг йолу Марьям цӀена берах хиларна килс а*. 1917-гӀа кхачале йина кхоалгӀа москван католикийн килс.

Килсехь оьрсийн а, полякийн а, корейн а, ингалсан а, французийн а, испанийн а, латинийн а меттанашкахь **месса** йо. Иштта а *тридентан а*, эрмалойн низамца а месса кхочуш йо.

Цул сов, кхузахь кегийнах гулло, **катехизацин** курсаш ю, органийн а, килсан а, классикан а, рок-музыкин а сагӀийн концерташ ло.

Килсан чохь библиотека а, килсан туька а, *«Каритас»* гӀоьналлин организацин региональни дакъа а, «Диканан исбаьхьалла» *(«Искусство добра»)* цӀе йолу гӀоьналлин фонд а ю.
Крайстчерч

**Крайстчерч** *([[Ингалсан мотт|инг.]] Christchurch,[[маори маттахь]] Ōtautahi)*- Керлачу Зеландехь Къилбера гӀайракх тӀехь гӀала ю. **Кентербери** регионан административни йукъ. Крайстчерч нохчийн маттахь «**Христосан килс»** бохург ду.

Маори маттахь гӀалан цӀе ***Те Фенуа О Те Потики'''-'''Таутахи/Te Whenua o Te Potiki-Tautahi*** ю*.* Иштта яьржина ю йоца цӀе- ***Отаутахи''/''Ōtautahi****.*
Навальный Алексей

**Навальный Алексей Анатольевич**- юрист а, политикин а, йукъараллин гӀуллакхо а, Россин оппозицин хьалхаваьлларг а ву. Вина 1976-чу шеран асаран-беттан (июнь) 4-чу дийнахь Москохан областехь, Одинцовски кӀоштан Бутынь йуртахь. Дуьненахь вевзаш ву Россехь йолу кхаъбаккхарах (коррупцех) лаьцна талламаш барна.

*«Хьекъале кхаж тасар»* а, *«Навальныйн профбарт»* а, *«РосПил»* а, *«РосЖКХ»* а, *«РосОр»* а, *«РосХаржамаш»* а, *«Бакъонан дика машен»* а проекташ йукъайогӀуш йолу **«Коррупцин дуьхьал йолу фондан»** кхоллархо а ву. Ткъа 2021-чу шарахь Россехь цо кхоьллина **«**Коррупцин дуьхьал йолу фонд**»** экстремизман цхьаьнакхетаралла хилар сацам бина.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
http://www.youtube.com/watch?v=bHOvv42JOE4
http://www.rbc.ru/politics/05/03/2012/5703f44c9a7947ac81a658a3
http://www.youtube.com/watch?v=Jt2pfM3ug5w
http://my.mail.ru/bk/sbliz/video/2789/2785.html
http://www.youtube.com/channel/UCsAw3WynQJMm7tMy093y37A
http://www.youtube.com/channel/UCgxTPTFbIbCWfTR9I2-5SeQ
http://www.youtube.com/watch?v=zT1g1oht5a4
Категори:Россин политикаш
Краснодар (футболан клуб)

**«Краснода́р»** — Россин чемпионатехь ловзу Россин Краснодарера профессионалан футболан клуб. Кхоьллина 2008 шеран 22 февралехь. 2013/14 шеран Россин Кедан финалхо, Россин чемпионатан кхузза борзанан совгӀатхо (2014/15, 2018/19, 2019/20).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Официальный сайт ФК «Краснодар»

Категори:Краснодаран мехкан футболан клубаш
Категори:Россин футболан клубаш
Категори: Краснодаран футболан клубаш
Категори:ФК «Краснодар»
Категори:2008 шарахь кхоьллина футболан клубаш
Категори:Йукъадевлла 2008 шарахь Россехь
Лена Белкина

**Лена Белкина** — эшархо а.

## Хьажоргаш
* Официальный сайт

Категори:Йишлакхархой XXI бӀешеран
Лория, Гиорги Нугзарович

**Ло́рия Гио́рги Нугза́рович** (; ) — гуьржийн футболист, кипран клубан «Анортосисан» а, Гуьржийчоьнан гулйина командин а кевнахо.

## Статистика
### Гулйина команда

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоьнан футболисташ
Категори:Футболех ловзаран Гуьржийчоьнан гулйина командин ловзархой
Категори:ФК «Динамо» Тиблиси ловзархой
Категори:ФК ОФИ ловзархой
Категори:ФК «Крылья Советов» ловзархой
Категори:ФК «Анжи» ловзархой
Категори:ФК «Магдебург» ловзархой
Категори:ФК «Анортосис» ловзархой
Сийлахь болу Симеонан а, Еленан а килс

**Сийлахь волу Симеонан а, Сийлахь йолу Еленан а цӀарах килс** *(белор. Касцёл святога Сымона і святой Алены, [[Полякийн мотт|поляк.]] Kościół św. Szymona i Heleny)* я **ЦӀен Костёл** — Минскан уггаре цӀеяхна католикийн килс ю.

Минскан-Могилёван къилба-малхбалера деканатан архиепархин долехь ю. Беларусь Республикин Пачхьалкхан историн-культурин мехалалла йолу архитектурин хӀоллам бу (код 713Г000229).

Килс йиллинарг волу **Эдвард Войниловичо** дийцарехь, зиярт дина **неороманан** кепахь, ткъа кхечу хьосташкахь килс *модерн* аматаш йолу **неоготикан** кепехь ю боху. Лаамаллин майданехь *(бел. Плошча Незалежнасці)* лаьтташ ю килс, **мехка урхаллин ЦӀийнан** йистехь.

## Сарташ

Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk 1932.JPG|мини|1932 шо
Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk - 2013 AD d.JPG|Коьрта хьалхе
Belarus-Minsk-Church of Simon and Helena-3.jpg|
Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk - 2013 AD f.JPG|
Минск костел Симеона и Елены 2.jpg|Костёлан чугӀойла
Pau-baraban - Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny - Minsk.JPG|
Church of Saints Simon and Helena (Minsk).jpg|
Čyrvony kaścioł - Miensk.jpg|
Stained-glass windows in Church of Saints Simon and Helena 01.JPG|
Минск Костел Симеона и Елены.jpg|2016 шо
Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny - plebania - Minsk - 2013 AD.JPG|
Church of Saints Simon and Helena, Minsk 06.jpg|«Микаил Малик»
1980 CPA 5058.jpg|1980 шеран ССРС-ан марка
Шейх Заедан цӀарах маьждиг

**Шейх Заедан цӀарах маьждиг** (Ӏаьр. مسجد الشيخ زايد‎) — дуьненахь даккхийчарах (7-гӀа меттиг) маьждигах цхьаъ. Ӏарбойн Цхьаьнатоьхначу Эмираташкахь Абу-Даби шахьарехь лаьтташ долу маьждиг. Эмиратийн хьалхара паччахь хилла волу шейх Зайд ибн Султан ан-Нахайанан цӀарах схьадиллина ду. Цуьнан кош маьждиган йистехь ду.

Маьждиг схьадиллина 2007 шарахь мархийн баттахь.

Дубай шахьарехь долу Джумейра маьждиг чу санна милла (бусалба вацахь а) ваха йиш йу.

2008 шеран бекарг (март) баттахь Туризман министерствос дӀакхайкхира, маьждиган чохь экскурсеш йо бусалба а, керста а нахан.  

Маьждиган чувалар а, экскурси йар а маьхза (махбоцуш) ду.

## Билгалдахарш

Категори:Абу-Даби
Петарбухан коьрта маьждиг

**Петарбухан коьрта маьждиг** *()*- Петарбухехь лаьтта маьждиг.

*Къилбаседера модерн* хатӀ ю маьждиган.

Россин империн коьрта маьждиг дара. Россин империн европин декъан уггаре доккха маьждиг.

Петарбухан юккъехь лаьтташ ду. Маьждиган чухоам 5000 стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Петарбух
Японин йена

**Японин йена** *([[Японийн мотт|яп.]] 円 эн, [[Цийн мотт|китайн маттер]] 圓 «юань»)*-Японин ахчанан барам бу.  Дуьненан тӀаьхьалонан (резервийн) валютах цхьаъ.

100 сенан декъало. (сен- чоьтан ахчанан барам бара, 1954-чу шарахь дуьйна и ахча лелош дац).

Дуьненайукъара код **JPY** ю. Йенан билгало *(символ)* **¥** ю.

## Лелош долу кехатан ахча

## Лелош долу аьчка ахча
Хьайз

**Хьайз** йа **менструаци** (лат. mēnsis — «бутт», mēnstruus — «хӀора беттан») — иза зударийн организман менструалан циклан дакъа ду.
Оьрсийчоьнан Талламан комитет

Оьрсийчоьнан Талламан комитет *([[Оьрсийн мотт|оьрс.]] Сле́дственный комите́т Росси́йской Федера́ции (СК России))-* Оьрсийчоьнан Федерацин  пачхьалкхан меже ю.
Сийлахь волу Николайн цӀарах ХӀорданан килс

**Ӏаламаташ деш волу Николайн Эвлаяан цӀарах хӀорданан килс** *([[Оьрсийн мотт|оьрс.]] Морско́й собо́р святи́теля Никола́я Чудотво́рца)* я **Николан ставропигиалан ХӀорданан зиярт** *([[Оьрсийн мотт|оьрс.]] Никольский ставропигиальный Морской собор)*- Россин имперехь йина тӀаьххьара а, уггаре йоккха а хӀордан килс ю. ГӀишло яран мур- 1903-гӀа-1913-гӀа шераш. Ленинградан областехь, Кронштадт шахьрехь лаьтташ ю. Килсан неовизантийн куц ду. Проектан архитектор ву **Косяков В. А.**.

1910-чу шарахь архитектор волу Косяков Василийс яздора: *«1902-чу шарахь дуьйна Кронштадтехь ХӀордан килс яран белхаш деш ду- иза шай гӀуллакхан декхар кхочушдеш дӀакхелхина болу флотан чинашан хӀоллам хир бу. Лакхара указо къобалйина проектаца юттуш ю зияртан гӀишло. Белхаш сихха дӀадахар тергаме эцна императоран возаллаш».* Оьрсийчоьнан Ортодоксан Килсан Петарбухан епархин долехь ю. Кронштадтан благочинин гонан йукъайогӀуш ю.

Патриархан нийса дӀа муьтӀахь хилар а маьӀна ду зияртан *ставропигиалан хьал* хилар.

2013-гӀа шеран хӀутосург-баттахь (май) дуьйна **Оьрсийнчоьнан ТӀеман-хӀорданан флотан** коьрта килс санна а, Петарбухан епархин ТӀеман благочинин гонан йукъ санна а лоруш ю.

## Динан дай

## Архитектура


Файл:Морской Никольский собор. Кронштадт. 01.jpg
Файл:Морской Никольский собор.(Кронштадт). 01.jpg
Файл:Морской Никольский собор.(Кронштадт). 03.jpg
Массеран а КӀелхьараваккхархо волучу Везачу Ӏийсан Килс

**Везачу КӀелхьараваккхархочунна Ӏийсан Зиярт** я **Сурб Аменапркич Казанчецоц Килс** *([[Азербайджанийн мотт|азер.]] Qazançı kilsəsi; [[Эрмалойн мотт|эрм.]] Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց)*- Азербайджанехь Шуша шахьрехь лаьтташ йолу эрмалойн килс ю.

Архитектурин комплексан чудогӀуш горгали (1858 шо) а, зиярт (1868—1887 шш) а ду.

Категори:Азербайджанан килсаш
ДогӀа (телеканал)

**«ДогӀа»** телеканал я **«Дождь»** телеканал (башха яздар **ДО///ДЬ**) — оьрсийн де-буьйсанан информацин телеканал а, цӀapax йолу медиахолдинг а ю. Цуьнан эфирехь гойту керланаш а, аналитикан а, къийсаман а, авторин а программаш а, иштта концерташ а, исбаьхьа лакхар а, бакъдолчунна тӀера фильмаш а, видео-арт а.

Телеканало дукха хаамаш бина 2011-чу-2013-чу шерашкахь Оьрсийчоьх хилла дуьхьалдаларан боламах а, *«Болотное дело»* гӀуллакхах а, *Pussy Riot*-ан гӀуллакхах а, *Кировлес*-ан гӀуллакхах а.

2014-чу шарахь *Ленинградан блокадах* лаьцна хаттарш дарна «ДогӀан» гонаха дов иккхира. Хиллачун жамӀ бара дукхах йолу спутникан а, кабелан а операторш «ДогӀан» эфир дӀахадо сацам тӀеэцар.

Цу муьрехь кхин дӀа болу телеканалан болх чолхечу хаттарехь бара.

## Телеканалан куьйгалла

### Коьрттера директор
Синдеева Наталья *(2010-чу шеран оханан (апрель) 27-чу дуьйна)*

### Коьрта редакторш
Зыгарь Михаил *(2010-чу шеран эсаран (октябрь) дуьйна- 2015-чу шеран гӀуран (декабрь) 31-гӀа кхаччалц)*;

Баданин Роман *(2016-чу шеран мангалан (июль) 25-гӀа дуьйна- 2017-чу шеран хьаьттан (август) 30-гӀа кхаччалц)*;

Перепелова Александра *(2017-чу шеран хьаьттан 31-гӀа дуьйна- 2019-чу шеран гӀуран (декабрь) 25-гӀа кхаччалц)*;

Дзядко Тихон *(2019-чу шеран гӀуран 26-чу дуьйна)*.

## Къамел дар

### Интернет-гӀирсаш

* Телеканалан сайт;

* Apple-ан гӀирсаш: iPad а, iPhone а, Apple TV а чухул;
* Android йолу операцийн системан гӀирсаш чухул;

* Windows йолу гӀирсаш чухул;

* Украинер мультимедин сервис Divan.tv чухул;

* Samsung а, LG а, Philips а, Panasonic а  хьекъалдолу телевизорш чухул а;

## Хьосташ

Категори:Телеканалаш абатца
Безачу Петран а, Павлан а лютеранан килс (Петарбух)

**Безачу Петран а, Павлан а лютеранан килс** *([[Оьрсийн мотт|оьрс.]] Лютеранская церковь Святых Петра и Павла; [[Немцойн мотт|нем.]] Sankt-Petri-Kirche)* я **Петрикирхе** *([[Немцойн мотт|нем.]] Petrikirche)*- Санкт-Петарбургехь 22-24 цӀ. Невски проспектехь лаьтташ йолу лютеранан килс ю.

ХӀора кӀиранан деношкахьа цхьайтталгӀачу ах даьлча зиярт чохь оьрсийн а, немцойн а маттахь керстанан Ӏамал йо.

Михаиэль Шварцкопф ву килсан пастор а, Оьрсийчоьнан европин декъан Инджилан-лютеранан килсан *([[Оьрсийн мотт|оьрс.]] Евангелическо-лютеранская церковь Европейской части России (доцца ЕЛЦЕР); [[Немцойн мотт|нем.]] Evangelisch-Lutherische Kirche Europäisches Russland)* Къилбаседа-Малхбузехьаран *пробстан* куьйгалхо а.

## Хьосташ
Динан да (фильм)

**Динан да** () — режиссёр волу **Фрэнсис Форд Копполан** эпосан гангстерски драма ю. 1969-чу шарахь арахецна *Марио Пьюзан* цӀарахчу романан экране хӀоттор.

«Динан ден» трилогин хьалхара дакъа ду иза. Иза 1945-гӀа-1955-гӀа шераш чулоцуш истори ю. Романо дуьйцу воккхахо *Вито Корлеоне* волуш ***Корлеонан доьзалах*** а. Къаьсттина яздо цуьнан кӀантах- Майклах — иза малонан доьзалхо ву, амма тӀаьхьо цунах къиза мафин куьйгалхо хуьлу.

Роман евзаш йоцуш хенахь **Paramount Pictures** компанис 80 000 доллар делла ийцира романах *пайдаэцаран бакъо*. Хала дара студин куьйгалхойн режиссёр леха. Хьалхарчу кандидаташ тӀе ца ийцира и дарж. Эххар а, фильман режиссура ян контрактан **Копполас** куьгяздира. Куьйгалхойн а, Копполан а цхьаболу турпалхойн кастингах лаьцна *(къаьсттина Витанан а, Майклан а)* ойланаш цхьаьна ца йoгӀypa.

Кино яьккхира Нью-Йоркан гонахь а, Сицилехь а. Графикал хьалха болх чекхбаккха аьтто белира цера. **Кармина Копполоно** тӀетоьхна йолу пьесашца а, музыкин партитура, коьрта долчу декъана, язйира Нино Ротосо а.

1972-чу шарахь бекарг (март) беттан 14-чохь Лоун Пачхьалкхан театрехь *([[Ингалсан мотт|инг.]] Loew’s State Theatre)* «Динан ден» фильман премьера хилира. Цу беттан 24-чохь йоккхачу прокатехь арахецар.

1972-чу шарахь а, цул тӀаьхьайогӀучу хенахь а, уггаре са яьлла фильм яра иза. Прокатехь 287 миллион даьккхар фильмо.

Критикаш а, хьовсархоша а къобалйира фильм. Къаьсстина хьастийра *Брандонан а, Пачинонан а* къамел дар а, режиссура а, сценари а, кинематографи, монтаж а, партитура а, мафин сурт хӀоттор а.

«Динан да» яьккхинчул тӀаьхьа *Копполан а, Пачинон а,* актерийн хӀоттаман а, *кино йоккхучу тобанан керлахойн а* кхиаме болх дӀабахар.

Цул сов, фильмо *Брандонан* 1960-чу шерашкахь лах йелла карьера денйира. КхидӀа цо болх бира *«Парижехь тӀаьххьара танго» а, «Супермен» а, «Къематде тахана ду» а* фильмашкахь.

Лос-Анжелесехь хӀора шарахь дӀахьош долу **Оскар** совгӀаташ декъарехь 45-чу церемонехь кхаа номинацехь Оскар елира филман: *«Тоьлла актёр»* а (Брандо), *«Тоьлла адаптаци йина сценари»* а (Пьюзо и Коппола), *«Тоьлла сурт»* а. Цул сов, кхин а тайп-тайпанчу номинацехь вуьрхӀитта совгӀат делира филман.

## Актерш а, актрисаш а

## Хьосташ
ГӀалгӀайн пачхьалкхан университет

**ГӀалгӀайн пачхьалкхан университет (ГӀПУ)** () — Россин университет, Республика ГӀалгӀайчоьнан коьрта университет. Кхоьллина 1994 шарахь. Россин Федерацин уггаре къоначех цхьа университет йу.

## Истори
1994 шеран 23 апрелехь РФ Правительствон № 380 йолу сацамца кхоьллина **ГӀалгӀайн пачхьалкхан университет**, кхоллархо хилира Россин Федерацин Лакхара дешаран  пачхьалкхан комитет

1994 шеран сентябрехь университет болхбан йолайелира, иза Сипсо-ГӀалара ставрополан авиацин доьшийлин казармаш хиллачу гӀишлон чуйахийтира.

2012 шеран 29 декабрехь ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан спортан комплексан латтан тӀехь дӀайиллира некан бассейна.

Университетехь болх бо 508 хьехархочо, царна йукъахь ву 53 профессор — Ӏилманийн докторш, 275 доцент — Ӏилманийн кандидат, царех 26 «Россин Федерацин Лакхара говзаллин дешаран сийлахь белхало» цӀе йолуш ву. Цара кечам бо 22 агӀонан говзаллехь, 17 — бакалавриат, 9 — магистр, 10 говзаллехь аспирантура, 12 агӀора интернатура, 8 — ординатура. Берриг студентийн барам бу 10 эзар сов бу.

## Факультеташ а, кафедраш а

## Структура
**ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан комплексан йукъа йогӀу:**
* 8 корпус:
** 106 аудитори;
** 31 лаборатори;
** 27 лекцин зал;
** 17 компьютеран класс;
** лерина хаамийн-дешаран ресурсашна тӀетесна лингафонан-дидактикин класс.
* 4 дешаран зал йолу библиотека;
* Россин а, дуьненан а коьрта каталогаш тӀевалало электронан библиотека;
* спортан зал;
* 3 стадион, царех цхьаъ куьйга йина буц йолуш;
* некан бассейн;
* квартирийн тайпана йукъара дахаран гӀишло.

## Галерей

## Хьажа кхин а
* Нохчийн пачхьалкхан университет

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 100 НАЦИЙ. ИнгГУ: 15 лет поиска и развития
* Ингушский государственный университет 
* Наука в жизни общества ингушей

Категори:Россин университеташ
Категори:МагӀас
Категори:Ӏилма ГӀалгӀайчохь
Категори:Россин классикин университетийн ассоциаци
Ӏаламаташ дина волу Веза-воккха Николай

**Ӏаламаташ дина волу Николай** йа ***Далла там беш волу Никола, Мирер Никола, Сий долу Николай*** (''желтойн маттахь'' **Άγιος Νικόλαος**)- керстанан эвлаяъ ву.

Керста динехь Ӏаламаташ деш волу эвлаяъ санна лоруш ву. Малхбалехь некъахойн а, тутмакхийн а, боберийн а гӀолоцург санна къобалвеш ву. Малхбузехь бахархойн дукхаха долу дакъойн, *къаьсстина берийн*, верас санна лоруш ву.

Сарташ тӀехь Николайн коьртехь митра хуьлу. Иза цуьнан епископаллин билгало йу. Везачу Николайс долийна Санта-Клаусах тешар.

## Билгалдахарш
ДегӀастанан пачхьалкхан университет

**ДегӀастанан пачхьалкхан университет** — ДегӀастанара яккхийчех лакхара дешаран меттигех цхьаъ, йоккха Ӏилманан а, оьздангаллин а йукъ. Кхоьллина 1931 шарахь ДегӀастанан пачхьалкхан хьехархойн институт аьлла, 1957 шо кхаччалц лелийна ДегӀастанан халкъан поэтан Стальский Сулейманан цӀе.

ДПУ йукъайогӀу 16 Ӏилманан-дешаран центр, 18 факультет, 97 кафедр, 4 филиала, 2 музей (биологин а, историн а), фундаментан библиотека, биологин станци а, планетарий а. Университетехь болх бо 3000 гергга хьехархочо а, белхалочо а.

## Йукъара хаамаш
Университетан чуйогӀу:
* 18 факультет;
* 2 институт;
* 9 филиал;
* 86 кафедра;
* 2 музей: биологин а, историн а;
* гербарий
* чохь 2,5 млн том йолу Ӏилманан библиотека;
* биологин станци;
* планетарий.

## Истори
* 1931 шеран 8 октябрехь ДАССР Халкъан комитетан кхеташоно тӀеийцира «ДагӀастанан агро-хьехархойн институт дӀаелларх» сацам. Институт даздарца дӀайиллира Октябран революцин 14 шо кхочуш.
* 1931 шеран ноябрехь — хьехархойн институтехь дешар дӀадолийра. Институтан хьалхарчу курсе дӀаийцира 75 студент, уьш Ӏамош вара 10 штатера хьехархо.
* 1931 шарахь институтехь дӀадиллира 3 дакъа:
** йукъараллин-литературин,
** химин-биологин
** физикин-техникин.
: Хала материалан хьал долушехь, дешаран майданаш а, йукъара дахаран меттигаш а йоцушехь, дукхаха болчу студенташа хьалхара дешаран шо дика чекхдаьккхира. Экзаменаш дӀа а йелла студенташ дӀасабахара республикин кӀошташкахула, эвланашкахь жигара болх бе институте керлачу шерна студенташ гулбеш аьлла тӀебиллина болх а болуш.

## ТӀаьхьа гӀарабевлла студенташ

* Алиев Муху — ДегӀастанан хьалхара президент.
* Бройтман Самсон — Ӏилманча-филолог.
* Зайналов Шамиль — ДегӀастанан хилла премьер-министр.
* Магомедов, Мухьаммад Гаджиевич — ДегӀастанан Лакхара суьдан президиуман декъахо.
* Магомедов Мухьаммадсалам — ДегӀастанан шолгӀа президент.
* Магомедов Мухьаммад-Султан — ДегӀастанан халкъан гуламан председатель а, футболан клуб Анжи кхоьллинарг а.
* Мунчаев Рауф Магомедович — РӀА хьехамча, историн Ӏилманийн доктор, профессор, РӀА декъахо-корреспондент.
* Нажмудинов Хьаьжи — гӀараваьлла оьздангаллаӀамориг а, философ а.
* Батыров Мавлет — паргӀата кепара охьатохарх латарехь шозза Олимпийн чемпион, Дуьненан чемпион, Европин чемпион.
* Керимов Сулейман — Россин Федералан Гуламан Федерацин Кхеташонан сенатор, хьуьнарча а, меценат а.
* Тарланов Замир — Ӏилманча-филолог, Россин Федерацин хьакъ долу Ӏилманан гӀуллакххо.
* Нурбагандов, Мухьаммад Нурбагандович — Россин Турпалхо

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный сайт ДГУ

Категори:ХӀинжа-ГӀалин лакхара дешаран меттигаш
Категори:Ленин Владимиран цӀарах цӀе йелла объекташ

Категори:Россин классикин университетийн ассоциаци
Нурмагомедов Хьабиб

**Нурмагомедов Хабиб Абдулманапович** (; вина 1988-чу шеран товбецан (сентябрь) 20-чохь, вина меттиг- ДегӀастанан Автономин Советийн Социалистийн Республикехь, ЦӀумадан кӀоштан Силди юртахь) — Оьрсийчоьнан UFC-н кепаш ийначу говзаллийн латархо ву. UFC-н яйчу йозаллехь бакъ чемпион ву.
BTS

**BTS** я **БиТиЭс** (*[[Корейхойн мотт|корейн маттахь]]*방탄소년단 *Пантхан сонёндан) иштта евзуш* **Bangtan Boys** санна я **Beyond The Scene цӀарца.**

2013-чу шарахь *Big Hit Entertainment* компанис кхоьллина Къилба Корейхойн бойз-бенд (тоба) ю. Тобанан юкъахь вортхӀ декъашхо ву: RM (тобанан лидер) а, Чин а, Сюги а, Джей-Хоуп а, Чимин а, Ви а, Джонгук а. 2017-чу шарахь мангалан (июль) баттахь тобано ингалсан маттахь йолу шен официалан логотайпа а, шифр ястар а хийцира. ХӀинцалерачу хенахь церан юьззина цӀе Beyond The Scene ю.
ДегӀастанан пачхьалкхан техникин университет

**ДегӀастанан пачхьалкхан техникин университет** — ХӀинжа-ГӀалин лакхара дешаран меттиг.
Кхоьллина 1972 шарахь Ленинградан хӀордкеманашдаран институтан филиалан базин тӀехь.

Университетехь болх бо 100 сов Ӏилманийн докторо а, профессоро а, 300 сов Ӏилманийн кандидато а, доценто а, берриш — 600 сов лакхара квалификацин хьехархо, университетан 24 белхало ву декъашхо-корреспондент а, тайп-тайпана академийн академик.

## Факультеташ
* Компьютеран технологийн а, лараран техникин а, энергетикин а
* Архитектурин-гӀишлошъяран
* Инженерин-экономикин
* Хаамийн системин, финансийн, аудитан
* Радиоэлектроникин, телекоммуникацийн, мультимедин технологийн
* Технологин
* Мехкдаьттанан, газан, Ӏаламтодаран
* Таможнин гӀуллакхан а, суьдан экспертизан а
* Транспортан
* Квалификаци айаран а, юха кечам баран а факультет
* Магисторан кечаман факультет

## Университетан куьйгалхой

* Магомедов, Мухьаммад-Камиль Магомедович, ректор (1972—1985)
* Аминов, МаӀил Султанович, ректор (1985—2002)
* Исмаилов, ТӀахӀир Абдурашидович, ректор (2002 — 2018)
* Суракатов, Нурмухьаммад Сайпулаевич, ректор (2018 — *хӀ.а.*)

## Университето арахецначех гӀарабевлларш
* Амиров, Къурбан-Ӏели — политикин гӀуллакххо, 4 кхайкхаман Пачхьалкхан думин депутат
* Махмудов Махьмуд — политикин гӀуллакххо, 4 кхайкхаман пачхьалкхан думин депутат
* Сирхаев Нарвик — Россин футболист а, тренер а.
* Решульский Сергей — Россин политикин гӀуллакххо. шолгӀа (1995—1999), кхоалгӀа (1999—2003), пхоьалгӀа кхайкхаман (2007 шарахь дуьйна) Пачхьалкхан думин депутат.
* Блохина Лидия — Россин йукъараллин гӀуллакххо.
* Ерохин Дмитрий — ЙАЮ «Связьинвестан» инарлин директоран гӀовс. 
* Фатуллаев Эмин — Россин шоумен, «Comedy Club» телепроектан хилла декъахо
* Керимов Сулейман — Россин хьуьнарча, миллиардер.

## ГӀарабевлла Ӏилманийн кандидатан тӀегӀа лехамхой
* Кадыров Рамзан — Россин пачхьалкхан гӀуллакххо, Нохчийчоьнан куьйгалхо.

## Университетехь болх бина
* Уразаев Эдуард — Россин пачхьалкхан гӀуллакххо.
* Мейланов Вазиф — социалан философ, математик, «долара политик», йаздархо.
* Гаммацаев, Къурбан Рамазанович — «СурсаташӀаморан а, экспертизин а кафедрин» профессор

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный сайт ДГТУ

техникин
Кведа-Салибаури

**Кведа-Салибаури** () — Гуьржийчоьнан Аджарин Хелвачаурин муниципалитетан эвла. Бахархойн 405 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Хелвачаурин муниципалитетан нах беха меттигаш
ДегӀастанан пачхьалкхан медицинин университет

**Де́гӀастанан пачхьа́лкхан медици́нин университе́т** — медицинин а, фармацевтикин а областера говзанчаш кечбен ХӀинжа-ГӀалара лакхара дешаран меттиг. 

Университетехь Ӏамош ву 5 эзар сов студент, царна йукъахь бу 28 дуьненан мехкашкара 240 сов дозанал арахьара гражданин.

## Истори
Йиллина 1932 шарахь ДегӀастанан пачхьалкхан медицинин институт аьлла, юьхьанца цхьа факультет бен яцара – дарбанан.

Хьалхарчу шерашкахь лакхара дешаран меттигехь болх бира гӀарабевлла Ӏилманчаш профессораш О.А. Байрашевский, М.С. Доброхотов, А.В. Россов, В.А. Чудносоветов, Ф.Р. Бородулин, А.Г. Подварко, Г.П. Руднев, кхин а. 

1937 шарахь арахийцира институтера Серенко Александр Федорович.  

1964 шарахь дӀадиллира дарбанан факультетан суьйренан дакъа, 1965 шарахь дӀайиллира стоматологин факультет, 1969 шарахь — педиатрин факультет, 1974 шарахь – кечаман дакъа, 1983 шарахь – лоьрийн говзалла тояран факультет, 1986 шарахь — кхечу мехкара гражданашна кечаман факультет, 1987 шарахь — кхечу мехкийн гражданашца болхбаран факультет, 1991 шарахь — Центран Ӏилманан-талламан лаборатори, 1994 шарахь кхоьллира докторийн а, кандидатийн а диссертацеш къобалдаран говзаллин кхеташо.

1976 шарахь институтах хилира хьалхара категорин лакхара дешаран меттиг. 1982 шарахь лакхара дешаран меттиган совгӀат дира Халкъийн доттагӀаллин орденца.

1995 шарахь елира академин статус, ткъа 2016 шарахь — университетан статус.

Берриш арахецна 27 эзар сов лор.

ДПМУ болх беш ву 700 сов хьехархо, царна йукъахь Республика ДегӀастанан Къоман Ӏилманийн академин академикаш вежрий ГаджимирзаевгӀар Хьаьджимурад а, Хьаьджимирза (велла 2011 шарахь), РЛ КъӀА академик Омаров Шамиль, 116 Ӏилманийн доктор, 66 профессор, 418 Ӏилманийн кандидат, 179 доцент.

## Структура
**Факультеташ (5)**

* Дарбанан
* Педиатрин
* Стоматологин
* Медикан-профилактикин
* Фармацевтин

ЙукъайогӀу 75 кафедра.

Кхин а: ламанан мехкийн адаман экологин ӀТИ, консультативан-диагностикин поликлиника, медицинин колледж, университетера арахецнарш балха дӀанисбаран центр, хаамийн-лараран дакъа, техника латторан центр, аналитикин дакъа, Интермаша-центр, Ӏилманан медицинин библиотека, спортан комплекс, арахецаран-полиграфин центр.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный сайт ДГМУ


Категори:Россин медицинин университеташ
Категори:Россин медицинин лакхара дешаран меттигаш
Кум (гӀала)

**Кум** (гӀаж. قم) — ГӀажарийчоьнан гӀала, Кум олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла леррана 2007 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀажарийчоь
Хелвачаури (эвла)

**Хелвачаури** () — Гуьржийчоьнан Аджарин Хелвачаурин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1085 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Хелвачаурин муниципалитетан нах беха меттигаш
Годгадзееби

**Годгадзееби** () — Гуьржийчоьнан Аджарин Хулон муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 91 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Хулон муниципалитетан нах беха меттигаш
Москохан университетан хьехархойн институт

**Хьехархойн институт** (1804—1858) — Императоран Москохан университет йукъара дешаран меттиг.

## Истори
Халкъан серлонан министраллин 1804 шеран 24 январехь арадаьллачу дошийлин хӀоттаман низамца, хьехархойн институташ ехкира университеташкахь. 1904 шарахь арадевлла Москохан, Харьковн, Казанан императоран университетийн уставашна юкъатоьхнера оцу институташна лерина корта. Университеташкара хьехархойн институтийн, Коьрта хьехархойн институтаца цхьаьна могӀара, 1804 шеран Уставаца Ӏалашо яра университетан дешаран гуонан гимназийн а, уездан доьшийлашна а хьехархой кечбар, ткъа кхин а университетан шена керла хьехархойн кадраш кечдар. Москохан университетера Хьехархойн институтал хьалха хилларг яра Хьехархойн (педагогийн) семинари.

Уставаца институте дӀаоьцура, дукхаха дерг, кандидатан тӀегӀанан аьттонца экзаменаш дӀаелла хӀазнин чоьтан студенташ. Москохан университетан штатаца институте дӀаэца леринера 12 кандидат. Институтехь кхаа шарахь Ӏийначул тӀаьхьа кандидаташ декхарийлахь бара экзамен дӀаяла, цуьнан жамӀашца церан таро яра я магистран тӀегӀа  а йаьккхина университетан кафедрашкахь кхин дӀа деша кечбала, я гуонан доьшийлашка хьехархой бохуьйтура. Хьехархойн институтера арахецначара Халкъан серлонан министраллин хьалха, 6 шерал кӀезиг ца беш болх бийр бу олий, декхар тӀелоцура

1835 шеран университетан уставо доза туьйхира Хьехархойн институтан беккъа гимназешна а, уездан доьшийлашна а хьехархой бен ца кечбойтуш. Институте дӀаоьцура 20, хӀазнин чоьтах доьшу гимназийн кхиорхойх болу, студенташ (ткъа иштта, меттигаш бисахь — шен чоьтах доьшу студенташ а).

Институтан урхалла дора директоро, иза хоржура Университетан кхеташоно числа ординаран профессорашна йукъара. Директоран тӀаьхь лаьттара институтера дешаран процессан дуьззина куьйгалла: дешаран план хӀоттор, дешаран литература харжар, «хьехаран говзалле» Ӏамор.

Институтан директорш:
* 1811—1815 — А. М. Брянцев,
* 1815—1820 — Р. Ф. Тимковский.
## Истори
Университетан профессораш декхарийлахь бара кӀирнах цхьа сахьт мукъане а дӀадала кандидатийн дешаран, и сахьташ хуьлура институтан дешаран план юкъахь, цул сов, институтехь хьоьхура адъюнкташа а, университетан магистраша а.

Институт дӀайаьккхира 1858 шарахь Халкъан серлонан министраллин сацамца, Россин университеташкахь хьехархой кечбаран системин хийцамаш бахьнехь. Хьехархойн институташ лерира шайн Ӏалашоне ца кхочуш, 1860 шарахь, церан меттана ехкира университеташкахь хьехархойн курсаш, цигахь деша таро яцара университет чекхйаьккхина кегий нехан бен.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 


Категори:Хьехархойн дешар Россехь
Сийлахьчу Маркан килс (Венеци)

**Сийлахьчу Маркан килс** я **Везачу Маркан зиярт** *([[Итальянийн мотт|итал.]] Basilica di San Marco — «Сан-Марко цӀе йолу базилика»)*- Венецин кафедралан килс ю. 1807-гӀа шо кхаччалц **дожийн** **капелла** яра.

Малхбузера Европехь наггахь бен йоцу **византийн архитектура** гойтуш масала ду.

**Везачу Маркан майданехь** Дожийн уьйтӀен йистехь лаьтташ ю. *Патриархалан базилика* статус ю цуьнан.

Визайнтийн кепехь мозаикаца кечдина ду зиярт. Марк апосталан декъий долу а, жӀаран тӀемнашкахь Константинополера араяьхна исбаьхьаллин хӀуманаш Ӏалашйеш а меттиг ю иза.

Латта тӀера хазанаш Ӏалашъечу ЮНЕСКО юкъаралло Дуьненан мехаллийн могӀара яьккхира Везачу Маркан килс 1987-чу шарахь.

Категори:Италин килсаш
Категори:Сийлахьчу Маркан цIарах килсаш
Петран а, Павлан а гӀап

Пётран а, Павлан а гӀап *(леррина йолу цӀе- Санкт-Петарбухан; 1914-чу-1917-чу шерашкахь Петроградан гӀап; [[Оьрсийн мотт|оьрсийн маьттахь]] Петропавловская крепость)* — Петарбухан архитектурин уггаре шира хӀоллам бу. Россин Империн гӀепийн классификацица 1-чу классан гӀап ю. **[[Пхьагалан гӀайре|Пхьагалан гӀайренан]]** тӀехь лаьтташ ю. ГӀап йиллина 1703-чу шарахь хӀутосург (май) беттан 27-чу дийнахь. Иза иштта Санкт-Петарбух гӀала йиллина шо ду.

Цкъа а тӀамехь пайда ца эцна гӀап йац иза. 18-чу бӀешаран хьалхара чийрик дуьйна- 20-чу бӀешаран 20-гӀа шераш кхаччалц набахти санна лелош яра гӀап. Ткъа 1924-гӀа шо дуьйна пачхьалкхан музей ю.

Петропавлан гӀап — оьрсийн гӀишлош яран исбаьхьаллин хӀоллам бу. Дукхачу архитекторш къахьегна цуьнан гӀишло йеш.

Таханлерачу гӀопан юкъайогӀуш ю: *Петран а, Павлан цӀарах килс а*, *Элийн кешнаш а*, *Жимачу хикеман цӀа а*, Комендантан цӀа а, Инженеран цӀа а, Ахчан цӀа а, Петарбухан историн музей а, артиллерин а, инженерийн эскарийн а, уьйрийн эскарийн а

тӀеман-историн музей а, Космонавтикан а, ракетийн техникин а музей а.

Санкт-Петарбухан гӀалан историйн декъе чуйогӀуш ю гӀап. Цуьнан йистехь лаьтташ йолу хӀолламийн комплексца Дуьненайукъара хазанаш лардечу ЮНЕСКО-н тептаре яьккхинера Петран а, Павлан а гӀап.

Туристаш эзарнашкахь лела гӀап ган.

## Хьосташ
Категори:ГӀепаш
Категори:Санкт-Петарбухан хӀолламаш
Халкъан бахаман кхиамаш гайтар

**Халкъан бахаман кхиамаш гайтар** я доцца аьлча **ВДНХ** *([[Оьрсийн мотт|оьрс.]] Вы́ставка достиже́ний наро́дного хозя́йства)***-** Москохахь Къилбаседа-Малхбалехьара административни гонан Останкински кӀоштехь гайтаран комплекс. Иштта майданан барамца шолгӀа йолу гайтаман комплекс.

1939-1959-чу шерашкахь Ерригбертан юьртабахаман гайтар цӀе яра ВДНХ-ан.

1959-1991-чу шерашкахь Советийн Социалистийн Республикийн Бертан халкъан бахаман кхиамаш гайтар цӀе яра.

1992-2014-чу-шерашкахь Ерригроссин гайтаман йукъ.

Дуьненан 50-гӀа уггаре яккхийчарех гайтаман комплексах цхьаъ ю. ХӀора шарахь миллионашкахь (герггара ткъе итт миллион) хьеший богӀу кхуза. 2019-чу шеран хьаьттан (август) беттан 1-чу дийнахь ВДНХ-ан доьзткъа шо кхачар даздира Москохахь.

## Билгалдахарш

Категори:Москохан сийлаллаш
Казанан килс (Петарбух)

**Казанан кафедралан килс** *([[Оьрсийн мотт|оьрс.]] Каза́нский кафедра́льный собо́р)* я **Делан Ненан Казанан цӀунан зиярт** *([[Оьрсийн мотт|оьрс.]] Собор Казанской иконы Божией Матери)-* Петарбухехь уггар яккхийчарах килсах цхьаъ ю.

Килсан гӀишло йина **Невски урамехь** 1801-1811-чу шерашкахь. Проект йинарг *Андрей Воронихин* вара. Ӏаламаташ деш йолу Делан Ненан Казанан цӀу ларъяран Ӏалашо яра цуьнан.

**1812-гӀа шеран оьрсийн-французийн тӀом** чекхбаьллачул тӀаьхьа оьрсийн тӀеман сийлаллин хӀоллам санна маьӀна долуш меттиг ю хӀара.

1813-чу шарахь килсан чохь дӀавоьллина **Кутузов Михаил Илларионович**, иштта циг чохь Кутузовс тӀамца схьаяьхна гӀалийн догӀанаш а, тӀеман хӀонсаш а ю.

1932-чу шарахь цунах *динан а, Делах цатешаран а музей* йира.
1991-ра шо дуьйна килсан хьолехь (статусехь ду, иштта музейн экспозици а яра циг чохь.
2000 шо дуьйна Оьрсийн Ортодоксан Керстанийн Килсан Санкт-Петарбухан кафедралан зиярт ду.
2019-чу шеран бекарг (март) беттан 9-гӀа дийнахь дуьйна килсан игумен ву Санкт-Петарбухан а, Ладожан а митрополит Варсонофий (Судаков).

Зиярто цӀе йелла **Казанан майданан** а, Казанан ураман а, Неван дельтехь йолу Казанан гӀайренан а, иштта Невски проспект а, Грибоедован татол а вовшахкхетачохь долу Казанан тӀайна а.

Категори:Килсаш
Категори:Санкт-Петарбухан хIолламаш