open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вернадскийн проспект (метрон станци, Сокольникин аса)

## Истори
Станци схьайиллина  шеран 30 декабрехь Кировн-Фрунзен аса къилба-малхбузехьа, «Университет» — «Къилба-Малхбузен» декъан йукъара «Университет» станцин тӀекхаччалц яхъеш (хӀинца — Сокольникин аса). Иза йинчул тӀаьхьа Москохан метрополитенехь 68 станци хилира.

Станцин цӀе елира Вернадскийн проспект цӀарах, ткъа цунна цӀе йелла оьрсийн академикан, минералоган, геохимикан Вернадский Владимира Ивановичан цӀарах (1863—1945).

## Вестибюлаш а, кхечу тӀе хоуьйлуш а
Станцин шиъ араволийла ю. Ангали тоьхна латтан тӀехулара къилбаседан павильон  шарахь чухӀоттийна махлелоран центран, метро чуьра араволуш аьрру агӀора лаьтта Октябран 50 шо кхачарна лерина парк, цунна йукъахула Раменки кӀошта а, Мичуринан проспект тӀе а боьду гӀашлойн некъ бу. Къилбахьара латтан тӀехулара вестибюль дӀатоьхна ю латтан бухара дехьабовлиллаца Вернадскийн проспект бухахула (масех араволийла ю кинотеатр «Звёздни» а, йоккха автобусан социйла а йолчу).

Станцин дехьавала йитина меттиг ю залан юккъехь. 1965 шеран метрополитен кхиоран тӀаьхьалонан схемица Удальцовн ураман дохаллийца (цхьаьна агӀора) план яра Боккха хӀозан аса йилла, цундела яран муьрехь станцин бухахула йина монолитан дехьабовлийла лаха Боккха хӀозан станце (иштта кечам лелийра «Каховски» а, «Севастопольски» а станцешна йукъахь дехьабовлийла ечу муьрехь).

ХӀинца юьллуш ю иштта цӀе йолу проектера станце Боккха хӀозан асане дехьабовлийла. ДӀаелла ойла ю 2021 шарахь. Керлачу станцин шинне а агӀора лаьтта бухара вестибюлашка йоьду кхоккха эскалатор хӀотто ойла ю.

## Станци терхьашца
* Станцин код — 018.
*  шеран мартехь пассажираш леларан барам хилира: чубахкарца — 69,7 эзар стаг, арабовларца — 71,2 эзар стаг динахь-буса.
* Пассажираш чубахийта станци дӀаелларан хан 5 сахьт 35 минот, станции дӀакъовларан хан буса 1 сахьт даьча.
* 

## Техникин амал
Станцин конструкци — жима йилларан колоннийн кхаа некъан (йилларан кӀоргалла — 8 метр). Йина типови проектаца. Станци лаьтта Вернадскийн проспектан бухахь.

Станцехь ши могӀа квадратан колоннаш ю, хӀораннехь 40 йолуш. Шина колоннан йукъ — 4 м. Колоннин могӀанин семанийн йукъ — 5,9 м.

## Кечъяр
Колоннаш кечйина кӀайн уралан можо бос беттало мармарца. Некъаца долу пенаш кечдина сир диллина кхийран экъанца: лакхе — можа, кӀайн, айсийна бесара, лахе — Ӏаьржа. ЦӀенкъа йиллина сира а, Ӏаьржа а мокхазца. Стогарш къайладаьхна пӀендакепара тхьевна чохь.

Къилбаседа вестибюлехь хӀоттийна скульптора Виленский Зиновий Моисеевича йина Вернадский Владимир Ивановичан мармаран бюст.

## Галерей

Prospekt Vernadskogo (Проспект Вернадского) (4966560401).jpg|Станцин зал
Platform of Prospekt Vernadskogo Metro Station 02.jpg|ТӀехуу платформа.
The North Entrance to Prospekt Vernadskogo Metro Station 01.jpg|Къилбаседа павильоне чувоьдийла.


## Хьажа иштта
* Москохан метрополитенан станцийн исписка
* 1963 шо метрополитенан исторехь

## Билгалдахарш

Категори:Москохан метрополитенан станцеш
Категори:Жима яхкаран колоннийн станцеш
Категори:Вернадскийн проспект (Москохан кӀошт)
Категори:1963 шарахь йехкина метрополитенан станцеш
Категори:1963 шарахь Москохахь йина гӀишлош
Арахис

**Ара́хис культу́рин**, **арахис ла́ьттан бухара** я **лаьттан бӀар** () — орамат;  доьзалера арахис тайпанан кеп, ладаме юьртбахаман культура, кхиайо промышленностан масштабашкахь стоьмаш — арахисан «бӀараш» — бахьнехь.

Нохчашна йукъара ораматан цӀе арахис ю, иза чуеина кхечу меттанашкара. Ботаникин гарца арахисах бӀар алар нийса дац. Иза ю кхоьшан буц.

## Ботаникин классификаци

### Тайпанаш

* 
* 
* 
* 
* 
*  

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
*  

Категори:Даа мега бӀараш а, хуш а
Категори:Поллакепарнаш
Категори:Тропикин йуьртан бахам
Категори:Инкийн латталелор
Категори:Хасстоьмаш
Сийлахь Ӏазапхо а, Толамхо а волу Георгин цӀарах килс

**Боккхачу Гуьржийн урамехь йолу Сийлахь Ӏазапхо а, Толамхо а волу Георгин цӀарах Килс** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Храм Великому́ченика Гео́ргия Победоно́сца на Большо́й Грузи́нской у́лице; [[Гуьржийн мотт|гуьржийн маттахь]]* მოსკოვის წმინდა გიორგის ტაძარი*)*- Оьрсийн ортодоксан килсан йукъайогӀу Москох шахьаран епархин долаллехь долу зиярт. Иштта иза Москвахь бехачу гуьржийн динан йукъ ю.

Гуьржийн ортодоксан килсан а, Оьрсийн Ортодоксан килсан а хиллачу бертаца килс чохь гуьржийн а, оьрсийн а меттанашкахь Ӏамалйо.

Адрес ду: Боккха Гуьржийн урам ,13-гӀа гӀишло («Баррикадни» метро).
Категори:Килсаш
Категори:Москохан килсаш
Деза Са доссаран сийнна килс (Минск)

Делан Са доссаран сийнна кафедралан зиярт *([[Белорусийн мотт|белорусийн маттахь]] *'Сабор Сашэсця Святога Духа)**''- [[Оьрсийн Ортодоксан Килс]]ан чуйогӀуш йолу **Белорусийн экзархатан** коьрта килс ю.

Хьалхалерачу заманахь бернардийн  монастыран костёл яра кхузахь. Минскан **Лакхара гӀала** олучу кӀоштан хӀолламах цхьаъ ю.

Кхузаманахь Дезачу-Синан килс Минскан коьрта ортодоксийн кафедралан зиярт ду. Иконостасехь москван академин ишколера сарташ ду. Царах уггаре деза лоруш ду Делан Ненан Ӏаламаташ деш долу цӀу. Иза Минскан бахархоша эцна 1500-чу шарахь. Цунах **Минскан Делан Ненан цӀу*' олу. Иштта килс чохь *Слуцкая Анастасин* беран йоӀан *Слуцкая Софин'' дахкадалаза декъий ду.
## Билгалдахарш

Категори:Килсаш
Категори:Минскан килсаш
Еза-йоккха ЙоӀстаг йолу Марьяман сийлахьчу цӀеран сийнна килс

**Еза-йоккха ЙоӀстаг йолу Марьяман сийлахьчу цӀеран сийнна архикафедралан зиярт** *(белоруссийн маттахь Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Панны Марыі)* — вюльнюсан хатӀехь йолу католикийн кафедралан сийлахь меттиг ю. Беларусин коьртачу шахьаран Минскан юккъера килс ю.

Минскан-Могилёван архиепархин кафедралан килс ю.

Беларусь Республикин Пачхьалкхан историн-культурин мехалалла йолу архитектурин хӀоллам бу (код 712Г000235).

Килс хьалайоьттина 1700-1710-чу шерашкахь иезуитийн монастыр йолуш, цундела цунах иштта *«иезуитийн костёл»* олу. Адрес ду: Маршонан майда, 9-гӀа цӀа.

Категори:Килсаш
Москван хоран синагога

**Москван хоран синагога** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Московская хоральная синагога; [[Иврит|жуьгтийн маттахь]]* בית הכנסת הכוראלי*)*- Москван уггаре шира яхӀудийн зиярт ду. Лаьтташ ду Йуккъерчу административан гонан Йоккхачу Спасоглинищевски урамалгехь. Москохан жуьгтийн динан йукъараллин *Ӏуналла деш йолу* кхеташонан долаллехь ю.

*Мехкан (регионан) маьӀна* долу **Оьрсийчоьнан къаьмнийн историкан-оьздангаллин тӀаьхьалонан** тептаре йукъаяхна меттиг ю.

Синагога чохь гуттарлера а, шоьтан а доӀанаш до, иштта кхочушдо динан декхарш а, Товрат а Ӏамадо. Цу чохь дешаран йукъ а, къанойн самукъадоккху клуб а ю. ТӀекхуьуш долчу чкъурана жуьгтийн гӀиллакх Ӏамийта массийттачу дешаран хьукматашца йукъарлонехь ю синагога.
Коген, Арон Фёдорович

**Коген Арон Федорович** (вина 1900 шеран 17 (30) мартехь  Россин имперера Одессехь — велла 1984 шеран 19 сентябрехь, Украинийн ССР) — советийн а, украинийн а футболан тренер, схьавалар жуьгтех.

## Тренеран карьера
1936 шарахь цунах хилира одессин «Динамон» дуьххьарлера тренер,, цуьнан коьртехь лаьттира 1937 шеран аьхке кхаччалц, командица хилира 1937 шеран ССРС Кедан чийрикфиналхо .

## Шен дахар
Воккхаха волу ваша Лазарь а хилла футболан тренер, масала коьртехь хилла киевн «Динамон».

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профіль на сайті Одеський футбол  

Категори:Украинин жуьгтий
Категори:ССРС футболан тренераш
Бланк, Герман Исаакович

**Бланк Герман Исаакович** (вина 1905 шарахь, Россин имперехь — велла терахь ца хаа, Украинин ССР) — украинин, советийн футболист а, футболан тренер а, арбитр а.

## Биографи
Левзина Одессин а, Киевн а «Динамошна» йукъахь.

Футболистан карьера чекхйаьккхича тренер хилира. 1936 шарахь коьрте хӀоьттира Чапаевн цӀарах колхозан командин. 1937 шеран аьхка коьрте хӀоьттира «Динамо» (Одесса) командин, з якою працював до червня 1939 року.

Кхин а хилла суьдан-инспекторийн корпусан векал (Киев), коьрта суьдхо хилла 1936 шеран Украинийн ССР бӀаьстенан чемпионатан матчшкахь .

## Билгалдахарш

## Библиографи
* Профіль на сайті Одеський футбол  
* 

Категори:Украинин жуьгтий
Категори:Белларш XX бӀешарахь
Категори:«Динамо» (Одесса) футболисташ
Категори:ФК «Динамо» Киев ловзархой
Категори:ССРС футболан тренераш
Категори:Украинин футболисташ
Категори:ССРС футболан суьдхой
Тези (Каспин муниципалитет)

**Тези** () — Гуьржийчоьнан Шида-Картлин Каспин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 738 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Каспин муниципалитетан нах беха меттигаш
Баши (Самтредиан муниципалитет)

**Баши** () — Гуьржийчоьнан Имеретин Самтредиан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1250 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Самтредиан муниципалитетан нах беха меттигаш
Нови Каховка

**Нови Каховка** () — Украинин Херсонан областера гӀала. Каховкан кӀоштан административан центр (2020 дуьйна).

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Херсонан областан индексаш 

Категори:Каховкан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏийса хих чекхваккхар

Ӏийса хих чекхваккхар- Инжил чохь дийцина хабаран а, **Сийлахьчу Яхьяс** Ӏийса аль Масих Йордан-хи чухул ваккхаран а сийнна керстанан дезаде ду. Хи чухула воккхучу хенахь, синоптикан Инжилш дийцарца, *Дала стигалш дӀасаеллаялийтара. Ӏийсана хьалха кхокханан суьртехь лакхара охьадогӀуш долу Делан Са дӀахоьттира. Иза нийсса Цунна тӀе охьадеара. (Маттай 17:5)*. Цу меттехь стигало кхайкхира: *«Иза ву Сан хьоме КӀант! Цуьнца бу Сан лаам!»(М. 3:17)*. Ионнас дӀаязйинчу Инжилехь а дуьйцу Ӏийса Йордан-хи чухула чекхваккхар а, Деза Са доссар а. Амма ма-дарра ца яздо. Сийлахьчу Яхьяс динчу тоьшаллица дуьйцу.

Массо ширачу килсашкахь и дезаде Ӏийса дуьненчу валарца зӀе йолуш ду. Иза даздо кхолламан-беттан (январан) 6-чохь. Цхьа бакъду:

* руман-католикийн дӀахӀоьттинчу ламастаца Дела хих чекхваккхар доьзна ду Ӏийса дуьненчу валарца.
* цхьайолу юлианан рузма лелош йолу Ортодоксан килсаш, царна юкъехь Оьрсийн а, и де даздо кхолламан-беттан (январан) 19-чохь. Кхинйолу килсашкахь, царна юкъехь Константинополан килс а, Ӏийса Хих чекхваккхар даздо керлачу юлианан рузнамца кхолламан-беттан (январан) 6-чохь. Ортодокс-динехь «Дела Хих чекхваккхар» 12-чу уггаре деза долу деношан юкъадохуш ду.
* Эрмалойн Апостолийн килсехь и де лерина ду Ӏийсан Хих чекхваккхаран а, иза вина де дагалацаран а. «Ӏийса дуьненчу валар» цӀе ю цу дийнан.
Апартеид

**Апартеид** йа **апартхейд** *(африкаанс маттера *'apartheid** дош гочдича «къаьстина» бохург ду. Цуьнан маьӀна «бовваьлла вахар а, болх бар а» ду)'' — иза Къилба Африкин Бертахь а, [[Къилба-Африкин Республика|Къилбера Африкин Республикехь]] Къоман партис 1948—1994 шерашкахь лелийна расийн сегрегацин офицалан политика йу.'' '' Къилба Африкин Республикехь хиллачу сегрегацех масала оьцуш, муьлххачу сегрегацих **апартеид''' ала йиш йу.

Категори:Африканерийн национализм
Россин Федерацин Вовшахтоьхна Къамнийн Кхолламера гуттаренна волу векал

**[[Россин Федераци]]н ([[Советийн Социалистийн Республикийн Союз|ССРС]]) Вовшахтоьхна Къамнийн Кхолламера гуттаренна волу векал** —Россин Федерацин Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламера йерриг меженашкара официалан даржера стаг. Гуттаренна волу векалан дарж ду ССРС а, Россин а къаьсттина йуьззина бакхонаш йолу векалан санна. Арахьара гӀуллакхийн министраллин иерархехь министран хьалхара гӀовсаца цхьана тӀегӀанехь ву.

2017 шеран 27 июлехь дуьйна даржехь ву Небензя Василий Алексеевич.

## ССРС а, Россий Федерацин а ВКъКх гуттаренна болу векалш

## Хьажа кхин а
* Россин Федерацин Вовшахтоьхна Къамнийн Кхолламера гуттаренна йолу вакилат Нью-Йорк гӀалахь]] 

## Хьажоргаш
* Список представителей СССР при ООН в ''Справочнике по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991''

## Билгалдахарш

ВКъКх
*
*
Артана (Телавин муниципалитет)

**Артана** () — Гуьржийчоьнан КӀахетин Телавин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 819 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Телавин муниципалитетан нах беха меттигаш
Альцгеймеран цамгар

**Альцгеймеран цамгар**- нейродегенеративан цамгар а йу, иштта деменцин уггаре йаьржина кеп а йу. Хьалхара цунах лаьцна йаздина 1907-чу шарахь немцойн психиатрин лоьро Альцгеймер Алоисо. Статистико ма-гайтара, кхузткъа пхи (65) шарал сов хан йолчу нахехь карайо и цамгар, цул сов *юьххьера Альцгеймеран цамгар* йу. Иза цуьнан *наггахь бен йоцу* кеп йу. 2006-чу шарахь и цамгар токхуш ткъе ялх миллион ялх бӀе эзар (26,6 млн) стаг вара. Ткъа 2050-чу шарахь иштта цамгар йолу нехан процент доьазза лакхаяла тарло.

Цкъа хьалха, цамгар халла хаалуш билгалонашца йолало, амма хан-зама йаьлча и симптомаш чӀагӀ а луш дӀайоьду. Йуьхьанцарчу муьрехь хаало *йоццачу хенан эс* (дагахьлаттар) талхар а, масала кесталха Ӏамийна хаам (информаци) дага ца боху.

Хьал чӀагӀдаларца гуттаренна эс хӀаллакхуьлу, къамел дар а, когнитиван белхаш а галдолу, ша-шен могашаллина зен ца дало. Цул сов, хьолехь ориентаци а ца яло. ТӀаьх-тӀаьхьа организман функцеш талхар бахьана долуш Ӏожалле воьрзу стаг. Сихаллехь лазаран билгалонаш гучуйовлар, цуьнан чӀагӀдалар а тайп-тайпана хуьлу. Диагноз билгалйаьккхинчул тӀаьхьа кхиъ 3-9 шарахь деха адам. Цамгар йолайаларан бахьанаш хаа кӀорггера талламаш бина бац.

Хетарехь, гергга кхузткъа итт процентаца (70 %) и цамгар ден-ненан генашца стагана йуьсу. Ткъа кхийолу (цомгуш хуьлуьйту) факторш йу коьртан лазарш а, депресси а, цӀийн Ӏаткъам совбаларан лазар (гипертони) а. Цамгар кхетар доьзна ду коьртан хье чохь атеросклероз а, нейрофибрилляран оьргаш а кхиарца. Кхидолу цамгаран бахьанаш дӀадаха, *хила тарлуш йолу* диагнозан баххаш ду:

* цамгаран истори а;
* когнитиван тестинган лоьраллин сурт хӀоттор а;
* цӀийн анализ а.

Дукхачу хьолехь хьалхара Альцгеймеран цамгаран билгалонаш гергарчарна *нехан санна* къанвалар ду моьтту. Цамгар билгалъяккха хьен хьесна таллар до. Хьекъалан балхо а, дегӀан меженаш меттах а йахаро а, диета ларйаро а Альцгеймеран цамгар чӀагӀйалар мелла а саца йан там бу. Амма цара билгала гӀодо аьлла тоьшаллаш дац. Иштта цамгар йухатоттуш цхьаа дарбанан препараташ  йа тӀетухурш а йац.

Цхьаа а тайпана дарбанан кепиг цамгар чӀагӀйалар саца ца ло йа йухайерза ца ло. Амма цхьайолчу методаш билгалонаш таян а там бу. Амма цхьайолчу методаш билгалонаш таян а там бу. Цомгушчарна нехан йа гергарчу нехан гӀо оьшу.

*ХӀop дийнан дахарехь* шардаран гуламаш пайде хила тарло, иштта цара адам дикачу хийцамашка тIекхачийта аьтто бан тарло.
Категори:Цамгарш
Аркхо

**Аркхо** — нускалан кирхьа дIауллуш тосу тIийриг. Аркхо цхьаьна чоьнан соне тосий, цунна тӀе кирхьа уллу. Керла далийна нускал цунна тӀехьа дӀахӀоттадо.
Соарес Эспиндола, Жулио Сезар

**Жу́лио Се́зар Соа́рес Эспи́ндола** (; 1979 шеран 3 сентябрь, Дуки-ди-Кашиас, штат Рио-де-Жанейро, Бразили) — бразилин футболист, кевнахо. Бразилин гулйина командин йукъахь 2004 шарахь Америкин кад баьккхинарг.

## Клубан карьера
Жулио вина Рио-де-Жанейро штатехь, ткъа футболан карьеру йолийна «Гражау Каунтри» (Рио-де-Жанейрон гӀалин йист) клубехь, цигахь цуьнан бералла чекхйаьлира. Цул тӀаьхьа иза 6 шарахь левзира Рио-де-Жанейрора «Фламенгохь».

2004 шарахь Жулиос контракт дира Миланера «Интерца», амма легионерашна тоьхна доза бахьнехь, аренде велира «Кьево» команде, цунна йукъахь а цхьан матчехь ца левзира.

2005 шеран августехь, кхаа шеран контракт дина, Жулио арендера йухавирзира миланан «Интере». Клубан кортачу позицехь цуо хийцира Тольдо Франческо.

2010 шарахь Чемпионийн лига йаьккхира, цигахь уггаре дика кевнахо хилира.

2012 шеран августехь деа шарна ингалсан клубца «Куинз Парк Рейнджерсца» контракт дира. Ингалсан Премьер-лигера клуб арайаьлча, цхьаьна матчехь бен ца левзира.

2014 шеран 7 февралехь Жулио Сезар аренде вахара канадин клубе «Торонто», цӀахь хин йолчу 2014 шеран дуьненан чемпионатехь дика форма хилийтархьама. «Торонтохь» Сезаран дебют хилира 15 мартехь, ловзарехь толам баьккхира (2:1). 2014 шеран 25 июлехь аренда чекхйаьлла йухавирзира «Куинз Парк Рейнджерсе».

2014 шеран 20 августехь «Куинз Парк Рейнджерсо» контракт дохийра голкиперца, иза сихха дехьавелира «Бенфике», шина шарна контракт а дина.

2018 шеран 29 январехь Жулио Сезар цӀа вирзира шен «Фламенго». Оццу шеран 20 апрелехь кхайкхийра шен карьера чекхйаларх.

## Гулйина командин йукъара карьера

## Билгалдахарш

Категори:Бразилин футболисташ
Категори:Футболех ловзаран Бразилин гулйина командин ловзархой
Категори:Футболех ловзарех Къилба америкин чемпионаш
Категори:ФК «Бенфика» Лиссабон ловзархой
Категори:ФК «Интернационале» ловзархой
Категори:ФК «Куинз Парк Рейнджерс» ловзархой
Категори:ФК «Кьево» ловзархой
Категори:ФК «Торонто» ловзархой
Категори:ФК «Фламенго» ловзархой
Рязанов, Эльдар Александрович

**Эльдар Александрович Рязанов** () — советин кинорежиссёр, сценарист, актёр.
## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Сайт режиссёра Эльдара Рязанова
* Сайт киноклуба «Эльдар» 
* Эльдар Рязанов на сайте Наш Фильм
* Интервью Эльдара Рязанова «Известия», 5 декабря 2006
* Интервью Эльдара Рязанова Московскому комсомольцу
* Интервью Эльдара Рязанова «Эхо Москвы», 20 декабря 2009
* *Александр Владимиров*. Не наш Рязанов
* Эльдар Рязанов  на сайте журнала «Сеанс»
* СССР ТВ 20-летие Кинопанорамы 1982 год. Ведущий — Э. Рязанов

Категори:ССРС кинорежиссёраш
Категори:ССРС актёраш
Ирс хуьлийла, я могшалла хуьлийла!

«**Ирс хуьлийла, я могшалла хуьлийла!**» () — 1975-чу шарахь йаьккхина йолу Эльдар Рязанов фильм ю.
## Сюжет

## Рольшкахь
* Андрей Мягков — *Женя Лукашин*
* Барбара Брыльска — *Надя Шевелёва*
* Юрий Яковлев — *Ипполит Георгиевич*
* Любовь Добржанская — *мама Жени*
* Ольга Науменко — *Галя*
* Александр Ширвиндт — *Павлик*
* Георгий Бурков — *Мишка*
* Александр Белявский — *Саша*
* Лия Ахеджакова — *Таня*
* Валентина Талызина — *Валя*
* Любовь Соколова — *мама Нади*

## Билгалдахарш
Гулсунда

**Гулсунда** () — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахетин Аспиндзан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 63 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Аспиндзан муниципалитетан нах беха меттигаш
Абастумани (эвла)

**Абастумани** () — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахетин Адигенин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 256 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Адигенин муниципалитетан нах беха меттигаш
Ди Каприо, Леонардо

**Леона́рдо Вильге́льм Ди Ка́прио** (; вин. 1974 шеран 11 ноябрь, Лос-Анджелес, АЦШ) — америкин актёр а, продюсер а.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*
Адигени (эвла)

**Адигени** () — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахетин Адигенин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 288 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Адигенин муниципалитетан нах беха меттигаш
Шварценеггер, Арнольд

**Арно́льд Ало́ис Шварцене́ггер** ( ,  йа ; вин. 1947 шеран 30 июль, община Таль йукъаралла, Грац гӀалина уллехь, Штири, Австрия) — америкин культурист, предприниматель, киноактёр, продюсер, пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакхо, австрхойн схьавалар долуш. 38-гӀа Калифорнин губернатор. 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*
Титаник (фильм, 1997)

**«Титаник»** () — 1997-чу шарахь йаьккхина йолу Джеймс Кэмерон фильм йу.
## Сюжет

## Рольшкахь
* Леонардо Ди Каприо — *Джек Доусон*
* Кейт Уинслетт — *Роза*
* Глория Стюарт
* Билли Зейн — *Каледон Хокли*

## Билгалдахарш
Сийлахь-езачу Марьяман кхалхар

Сийлахь-йоккхачу Марьяман кхалхар *([[ширачу желтойн маттахь]]* Κοίμηση τῆς ὑπεραγίας δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου καὶ ἀειπαρθένου Μαρίας; *[[Латинан мотт|латинан маттахь]] Dormitio sanctae Dei genitricis Mariae)-* ортодоксан а, католикийн килсашкахь даздеш долу дезде ду. Цу дийнахь дагалоцу Марьям Ӏожалле ерзар.

Шийтта деза долу дийнах коьртачарех цхьаъ ду. Килсан дийцарехь хаам бо, Марьям кхелхинчу дийнахь доллу дуьненера Ӏийсан мурдаш Ярушалаймехь гулбелира. Юха цара Марьям дӀайоьллира.
Мецадзор

**Мецадзор** () — Эрмалойчоьнан Арагацотнан провинцин эвла. 
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Арагацотнан провинцин нах беха меттигаш
Балтача, Сергей Павлович

**Балтача́ Сергей Павлович** (вина 1958 шеран 17 февралехь, Ждановхь, Сталинан область, УССР, ССРС) — советийн а, украинийн а футболист, турсло а, ахтурсло а. ССРС спортан говзанча (1977), ССРС дуьненайукъара классан спортан говзанча (1980), ССРС спортан хьакъ долу говзанча (1986).

## Биографи
Вина 1958 шеран 17 февралехь Ждановхь (хӀинца Донецкан область, Украина). Ждановн берийн «Азовсталь» командин а, харьковн спортинтернатан а кхиорхо. Киевн «Динамо» йукъахь ловзуш, доьазза йаьккхина ССРС чемпионат а, доьазза ССРС Кад а. Балтача Сергейс кхин а баьккхина УЕФАн Кад баьккхинчеран Кад (1986).

ССРС гулйина командехь левзина 45 матч, чутоьхна 2 гол. ССРС олимпий гулйина командехь левзина 2 матч. Кхин а левзина ССРС гулйина командехь цкъа официалан йоцучу матчехь (ССРС — Дуьненан седарчий — 3:3, 1989 шеран 28 июнехь), оцу матчехь гол туьйхира.

1988 шо чекхдолуш, советийн футболистех уггаре хьалхарчаьрца дӀавахара ловза дозанал арахьа, Йоккхачу Британи. Ткъа эзар стерлингийн фунт делира цунах ингалсан футболан клубо «Ипсвич Тауно».

1989 шеран январехь  дебют хилира керлачу клубехь цӀерачу ловзарехь «Суонси Ситин» дуьхьала, гӀо дира шен командин 5:1 чоьтаца толам баккха.

1989—1990 шерашкахь 8-зза левзира «Ипсвич Таун» йукъахь, царех 3 бен коьртачу хӀоттамехь ца левзира. 1990 шеран июлехь мехаза кхечира шотландин футболан «Сент-Джонстон» клубана, цунна йукъахь аьттонца левзира 3 шарахь. 1993—1994 шерашкахь левзира «Инвернесс Каледониан Тисл» командехь. Цунна йукъахь левзира ловзу тренер а волуш.

Цул тӀаьхьа, 1995—1998 шерашкахь, коьрта тренеран ассистент болх бира Украинехь «ЦСКА-Борисфен» йукъахь годах. ТӀаккха Шотланде йухавирзина коьрта тренеран ассистент хилира «Сент-Мирренехь» (1998—1999), тӀаккха тренер хилира Шотландин футболан ассоциацин (1999—2001).

2001 шарахь дуьйна — Ингалсехь «Чарльтон Атлетик» клубан жимахойн академин тренер. Цхьаьна хенахь болх бира «Челсехь», ткъа 2012 шарахь йуха а «Чарльтон Атлетике веира».

## Кхиамаш

Категори:Украинин футболан тренераш
Мариямполен регион

**Мариямполен регион** () — Литван регион иза йу къилбехьа. Административан центр Мариямполе.

## Билгалдахарш

Категори:Литва
Зорак

**Зорак** () — Эрмалойчоьнан Араратан провинцин эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Араратан провинцин нах беха меттигаш
Пандеми

**Пандеми** *([[Желтойн мотт|желтойн маттера]]* «πανδημία» *дош [[Нохчийн мотт|нохчийн матте]] гочдича «дерриг халкъ» маьӀна ду)*- дуккха а пачхьалкхашкахь а, континенташкахь а даьржина вуно чӀогӀа ун ду; уьнан процесс кхиаран лакхара дарж ду. **Уьнан** уггаре кхераме кеп ю пандеми. Пандеми йолчу муьрехь дуьненан доккхаха долу декъехь даьржа лазар. Массо бахархошна *массийн а, цхьаттера кхеттачу* цамгаран кепехь олу пандеми.

Дерригдуьненан могушалла Ӏалашъяран организацино билгалдаккхарца, пандеми дуьненан масштабехь даьржина керла лазар ду. Масала, керлачу гриппан вирус гучуяьлча *жӀаьлин уьнан* пандеми кхиа йолало, юха иза доллу дуьненахь яьржа, ткъа нехан иммунитет ца хуьлу цунах хьалхабовла.

Адамийн историн йохаллехь дукха а пандемиш хилла, масала *морзгал* я *йовхарийн цамгар*. Ткъа уггаре луьра пандеми яра **Ӏаьржа Ӏожалла** *(я Ӏаьржа ун)* цӀе йолуш. И яьржинчу XӀV-чу оьмарехь кхузткъе пхийтта (75)-ши бӀе (200) миллион стаг кхелхира. Цу хенахь «пандеми» билгало лелош яцара. 1918-чу шарахь жӀалин уьнан пандеми яра. Иштта цунах олу *испанхойн грипп* а. Таханлерачу заманахь а дуьненахь даьржина COVID-19 (COronaVIrus Disease-ткъесна) я **коронавирус** олу ун а, АИВ-ИЦ (Адаман иммунодефицитан вирус/Иммунодефицитан цамгар) а.

## Девзаш долу уьнаш а, пандемиш а

### ДаӀе морзгалш
Натурин морзгал *(хьалхалерачу хенахь даӀе морзгалш санна евзаш яра)*- йóлу вирусан инфекци ю. Цо адамаш бен бале ца лоцу. Дуьненахь чӀогӀа яьржина цамгар яра иза. Цомгуш хилларш шовзткъе проценте (40 %) кхаччалц леш меттигаш яра.

### Ӏаьржа ун
Ӏаьржа ун- Yersinia pestis бактерино меттахйоккхуш йóлу цамгар ю. Чолхечу хьолехь хуьлу и цамгар кхетта адам. Цамгаран билгалонаш ю: хорша а, екхоаш (лимфин шеддаш) а, пехаш а, кхийолу кийрара меженаш талхар а, наггахь сепсис гучуйолу. Цомгуш хилларш дукхачу хьолехь Ӏожалле боьрзу. ЧӀогӀа сиха даьржаш ун ду. Евзаш йолу Ӏаьржачу Ӏуьнаш миллионашкахь адамаш хӀаллакдина, исторехь йоккха лар йитина цара:

* Юстинианан Ӏаьржа ун (541-700-гӀа шераш)- йолаелла Мисарехь, юха яьржина цу хенахь цивилизаци йолчу мехкашкахь. Цамгаро хӀаллаквина бӀе миллион стаг, ткъа Византин ах мехкан бахархой байъина оцу уьно.
* Ӏаьржа Ӏожалла- 1346-1353-чу шерийн вуно къиза пандеми яра. Иза йолаеллера Малхбален Цийнехь; XIV-чу оьмаран юккъехь ерриг Европехула чекхъяьлла.
* КхоалгӀа ун- 1894—1904-чу шерашкахь литтина ун ду, уггаре чӀогӀа даьржинера Цийнехь а, ХӀиндехь а. ХӀиндехь и цомгуш хилла ялх миллион стаг велира. Юха и цамгар жим-жима марсайолуш кхийолу континенташкахь яьржира. Амма юккъерачу оьмарехь санна хӀаллакхилларш дукха бацар.

### COVID-19 коронавирусан ун
COVID-19 коронавирусан ун (*«Corona VIrus Disease 2019»* ингалсан дешнийн аббревиатура ю), *хьалхо коронавирусан ун 2019-nCoV*— SARS-CoV-2 вирусо меттахйоккхуш вуно луьра респираторан инфекци ю.
Маслаченко, Владимир Никитович

**Маслаче́нко Влади́мир Ники́тович** (; 1936 шеран 5 мартехь, Васильковка, Днепропетровская область — 2010 шеран 28 ноябрехь, Москох) — советийн футболист, ССРС спортан хьакъ долу говзанча (1969). Левзина кевнахочун позицехь, вара 1950-гӀа шерийн чеккхенгара — 1960-гӀа шерийн йуьххьера уггаре дикачех советийн цхьа кевнахо. Футболан карьера чекхйаьлча хилира ССРС гӀараваьлла спортан комментатор, ткъа тӀаьхьа Россин а. Вехаш а, болх беш а Москохахь вара.

Категори:Россин спортан комментаторш
Категори:Спортан телекомментаторш
Категори:Футболан кевнахой
Категори:ССРС футболисташ
Категори:Футболех ловзаран ССРС гулйина командин ловзархой
Категори:ФК «Кривбасс» ловзархой
Категори:ФК «Днепр» Днепр ловзархой
Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой
Категори:ФК «Спартак» Москох ловзархой
Категори:Россин пачхьалкхан физикин оьздангаллин, спортан, кегийрхойн, туризман университетан арахецархой
Категори:Россин спортан журналисташ
Категори:Журналисташ абатца
Категори:Россин журналисташ
Категори:НТВ журналисташ
Категори:ССРС телехьалхелелоргаш
Категори:Россин телехьалхелелоргаш
Категори:НТВ телехьалхелелоргаш
Категори:Футболан журналисташ
Категори:Футболех ловзаран Европин чемпионаш
Категори:Футболан телекомментаторш
Категори:ТЭФИ совгӀатан лауреаташ
Категори:ДӀабоьхкинарш Ваганьковски кешнашкахь
Категори:ССРС спортан журналисташ
Категори:Россин гатанан кеман спортан функционераш
Султанахмет маьждиг

**Султанахмет маьждиг** я **Сийна маьждиг** *([[Туркойн мотт|туркойн маттахь]] Sultanahmet Camii)*- Истмалан юккъера маьждиг ду. Хьаладоьттина 1609-1616-чу шерашкахь, Османан муьрехь. Зияртан йистехь I-чу Ахметан къубба а, хьуьжар а, хоспис а ю. Езачу Софийан зияртан йистехь лаьтташ ду иза. Султанахмет маьждиг схьадаьллале Айа Софийа дара шахьаран коьрта маьждиг. ХӀора шарахь миллионашкахь туристаш оьху кхуза.Мармаран хӀордан йистехь лаьтташ ду. Султанахмет Истмалан билгалонах цхьаъ ду.

## Галерей

Файл:Blue Mosque.ogv
Файл:Blue mosque Istanbul 2007 Roof.jpg|Юккъера нартол
Файл:Blue Mosque 2017.jpg|Малх чубузуш
Файл:Blue mosque2.jpg|Султанахмет майда
Файл:Sultan Ahmed Mosque 01.JPG
Файл:Blekitny Meczet RB3.jpg|Маьждиг чохь ламаз деш болу нах
Файл:Blue Mosque 03 2010.jpg|Сийна экъа
Файл:DSC04728 Istanbul - La Moschea Blu - Foto G. Dall'Orto 29-5-2006.jpg|Ков
Файл:BlueMosqueCourtyard.jpg|УьйтӀе
Файл:Blue Mosque Interior 2009.JPG|Маьждиг чохь
Файл:Blue Mosque Ceiling Blue Tiles.JPG|Коьрта нартол а, цуьнан сийна экъанаш а
Файл:Blue Mosque Courtyard Arcades Wikimedia Commons.JPG
Файл:Blue Mosque Interior 2 Wikimedia Commons.JPG|Голубая мечеть
Файл:Blue Mosque 2.jpg|Голубая мечеть
Файл:Minaret of blue mosque.JPG|Маьждиган момсар
Файл:Sultan Ahmed Mosque - Istanbul, 2014.10.23 (29).JPG|Ламаз дан маьждига веъна стаг
File:Blue Mosque.ogv |thumb |Султанахмет маьждиг
ТӀеэцначу иммунодефицитан цамгар

**ТӀеэцначу иммунодефицитан цамгар**- адаман иммунодефицитан вирусо карзахдоккхуш хьал ду.

Адаман иммунодефицитан вирус цӀе йолу уьнан тӀаьххьара мур бу. 1981-чу шарахь оцу цамгарх лаьцна йазйира *Америкин Цхьанакхеттачу Штатийн цамгаршна таллар а, профилактика а йеш йолу йукъо*. Ткъа и цамгар карзахйоккхург йу адаман иммунодефицитан вирус. Цуьнах лаьцна йаздина 1980-чу шерийн йуьххьехь.

ГӀуран-беттан (декабран) 1-ра де- ТӀеэцначу иммунодефицитан цамгарца дуьхьало латтош де ду.  И де билгалдаьккхина Дуьненайукъарчу могушалла Ӏалашйаран организацино 1988-чу шарахь.

## Хьостанаш
Нальчикан хӀост

**Нальчик гӀалин хӀост** — ГӀебартойн-Балкхаройн республикин коьрта шахьран Нальчик гӀалин сийлаллех цхьаъ ю. ХӀинцалера хӀост тӀеэцна Нальчик гӀалин гуонан меттигерачу ша-шена урхаллин кхеташонан 2011 шеран 16 сентябрара № 416 йолу сацамца.

## Йовзийтар
Детин аренехь, лахахь а агӀонашкахь а сирла-сийна базанан кочарца гуо бина — зӀакарш хьалаерзийна баьццара лан, шена юкъахь лахара ах хьалабаьлла сирла-сийна шорло зӀаьнарш йолу малх, дуьхьала детин ши корта болу лам. 

## Бух бийцар
*Лан* — гуонахьара лаьмнийн ах хӀоз юкъахь латтаран гӀалин историн сийлалла. «Нальчик» дашо орамера къаьмнийн маттахь билгалдоккху «лан». 

*Ши корта болу Эльбрус* — ГӀебартойн-Балкхаройн Республикин сийлалла, цуьнца цхьаьна республикин коьрта шахьран а. Лаьмнаш – абаден, цӀоналлин, ша-шен довза гӀертаран, дог иракарахӀотторан, тӀехьажамаллин сийлалла.

*ЗӀаьнарш* — лан серла а доккхуш, Эльбрусан баххьашна тӀехьара хьаладуьйлу некъаш, цуо гойту кхолларан ницкъ, кхоллраллин энерги, синмехалла серладалар. ЗӀаьнарийн лакхара цергийн кепара декъо гойту 19 бӀешарахь хилла Нальчикан чӀагӀо. ЗӀаьнарийн сирла сийна бесо гойту Нальчик курортан сий айина дарбанан минералан хин хьосташ (гӀалахь долу 18 минералан хьост тайп-тайпана физикин-химин хӀоттам а болуш). 

*Детин (айсийна) базанан геннаш * — гӀалин ша-кепара  зияратан карточка. Муниципалан унитаран зеделла-гайтаман юьртабахаман предприяти «Декоративан культураш» — ЛДП мехкашка а, Россе а детин базанан маргӀалаш латториг.

Селекционеран Ковтуненко Иван Порфирьевичан республикин хьолашкахь Къилбаседа Америкехь бен ца кхуьу айсийна базанаш кхиоран хьесап кечдарна, Пачхьалкхан совгӀат делира. Тахана Нальчикера айсийна базанаш  — Москохара ЦӀен майданара Кремлан пенашна уллехь, Мамайн Барз тӀехь, Брестан гӀопан пенашца ю. 

Лелон бесаш:
* сирла сийна — хӀудика хилар, цӀоналла, сий, сийлалла;

* баьццара — синмехалла, кхиар, карладалар, догдохийла;

* кӀайн (детин) – цӀоналла, серло, бакъдерг. 

## Хьажа кхин а
* Нальчикан байракх
 
## Хьажоргаш
* Решение Совета местного самоуправления городского округа Нальчик Кабардино-Балкарской Республики 16.09.2011 № 416 «О гербе и флаге городского округа Нальчик»

Нальчик
Нальчик
Категори:Нальчик
Липно гӀайре тӀехь лаьтташ йолу Николан килс

**Липно гӀайре тӀехь лаьтташ йолу Николан килс** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Церковь Нико́лы на Ли́пне)*- XIII-чу бӀешеран чаккхенгахь хьалайоьттина ортодоксан килс ю. Новгородан гӀишлош яран исбаьхьаллин эсалла ю. Липно олучу жимачу гӀайре тӀехь а, Мста хинан дельтехь а лаьтташ ю. Килс Сийлахь-йоккхачу Новгородна исс километар гена ю.

Зияртан коьрта паччахьалла (оьрсийн маттахь престол) Ӏаламаташ деш волу Николан цӀарах ю, ткъа зугӀар (желтойн маттахь параклис я оьрсийн маттахь придел) сийлахьчу Климентан цӀарах ю.

Таханлерачу дийнахь гӀайренан *«ларъдеш долу латта»* статус ю. Дуьненан мехалла а лоруш, ЮНЕСКО-н тептара язйина цигахь лаьтташ йолу килс. 2016-чу шарахь товбецан-беттан (сентябран) иттолгӀачу дийнахь килсе бӀаьрг тоха веара Путин Владимир а, Медведев Дмитрий а. Путинан буьйрца (2016-чу шеран товбецан-беттан 16-чу дийнан лоьмар 3682-10.1-4 йолу Оьздангаллин министерствон кехат) зияртан реставраци ян субсиди къастийра.


Файл:Lipno Lipno.JPG|Липно гӀайре а, килс а 
Файл:Lipno fresco.jpg|СагӀдаран пенаш хаздар
Файл:Lipno fresco 2.jpg|Юккъера пенаш
Хадор

**Хадор** я **сунтдар**- стеган йистера дилха дӀадаккхаран **суннат** *(ламастан практика)* я **хирургин операци** *(«циркумцизи» [[Латинан мотт|латинан маттер]] «circumcisio» дош ду)* ю.

Масийтта бахьан ду суннат леладарна:

* динехь къобалдина, тӀечӀагӀдина Ӏадат ду, кхузаманахь леладо бусалба наха (Ӏаьрбойн маттахь ختان /Хитан/), яхӀудийн тешарш а (ивритехь מילה) /«Брит мила/ „Весетан Дош“).
* медицинан маьӀна (анатомин айп дӀадаккхар; цамгар ца йолуьйту агӀо лелор)
* халкъан Ӏадат (масала, дин лелош вацахь а стага ша хадавойту)
* социалан маьӀна (сийсаза долу зудчух кхетарш ца леладайта)  

## Динашкахь сунтдарах лаьцна

### Ислам
Хадор, дукхах болчу исламан Ӏилманчаш дийцарехь, тӀедоьжна Ӏадат (ваджиб) санна тӀечӀагӀдина ду, ткъа вукхара иза билгалла тӀедожийна дац (мустахаб) ду олу.

Мухха делахь а, хадор Мухьаммад пайхамаран суннатан дакъа ду. Цо а, цулла хьалха хила волчу пхеа пайхамаро а лелийна Ӏадат ду иза. Ткъа Къуръанехь сунтдар хьахийна дац.

### Керсталла
Ӏийса дуьненчу ваьлла борхӀолгӀачу дийнахь, Ширачу весетан низамца, цунна сунтдира. Муьлхха а жуьгтийн беранна деш дара иза:БорхӀалгӀачу дийнахь кӀант хадо везаш вара. Цуьнан цӀе Ӏийса тиллира. И цӀе цунна малико, иза ненан кийра а вале, тиллина яра. (Лака 2:21)

ХӀунда аьлча, и Ӏадат леладар ИбрахӀим-Пайхамаро Делаца бинчу бертан билгало санна лоруш дара. Цу хьокъехь Библехь ду иштта дешнаш:*<sup>10</sup>Суна а, хьуна а юкъахь болу, ахьа а, хьан тІаьхьенаша а ларбан беза барт хӀара бу: массо а шун божарий сунтбина хила беза. <sup>11</sup>Шайн бехкечу меттера сов долу чкъор дӀахададе — иза вайна юкъарчу бертан билгало хир ю. <sup>12</sup>КІентан бархӀ де кхаьчча, аша иза сунтван веза. ХӀора шайна вина волу кІант а, шаьш эцна лай а аша сунтван веза. <sup>13</sup>Хьан цӀа чохь винарг а, ахь дети а делла эцнарг а сунтвина хила веза билггала. Шун догІмаш тІехь йолчу оцу билгалоно гойтуш болу Соьца бина барт тІейогІучу хенахь гуттара а хир бу. <sup>14</sup>Муьлхха а сунт ца веш висина боьрша стаг шен халкъо дӀатосур ву, хӀунда аьлча цо Соьца болу барт бохийна».* (Доладалар 17:10-14)
Индустрин революци

**Индустрийн революци** я **Сийлахь индустрийн революци**- XVIII—XIX-чу бӀешерашкахь дуьненан коьртачу пачхьалкхашкахь хилла процесс ю. Индустрин революци **индустриализацин** жамӀ бара.  *Индустриализаци*- дукхаха долчу декъехь латталелоран экономикин тӀера индустрин производствон тӀе дерзаран мур бу. Индустриализацин оьмарехь латталелоран йукъаралла *индустрин кепе* дирзира.

Индустрин карчам массо а пачхьалкхашкахь цхьана хеннахь бола ца белла. Делахь а, ма-дарра аьлча, и мур болабелла XVIII-чу бӀешеран шолгӀачу декъехь. Юха XӀX-чу бӀешаре кхаччалц дӀайоьдуш яра и процесс. Оцу революцин къаьсттина башхало яра йоккхачу машенан индустрин бух тӀехь болу кхолларан ницкъаш кхиар а, иштта дуьненан бахаман олаллин системан метте капитализм дӀахӀоттар а.

Массийн машенаш лелоран мур боцург, кхин цхьа хӀума ду оцу оьмарца доьзна- цу хенахь йукъараллин структура хийцалуш яра. Карчаман хенан башхаллаш яра цӀеххьана къинхьегаман эвсаралла лакхадалар а, экономикин маса кхиар а, бахархойн дахар тадалар а, урбанизаци кхиар а.

Сийлахь-йоккхачу Британехь йолаелира индустрин революци, цул тӀаьхьа Америкин Цхьанакхеттачу Штаташкахь а, Европин пачхьалкхашкахь а йукъаралла индустрин кепе дирзира. Доцца аьлча, кхаа-пхеа тӀаьхьенаш шай пачхьалкхашкахь дӀахӀоттийра индустрин кеп.

Адам мукъа цахиларна а, сурсатан механа а, капитал дилларан а агӀора хьажча **кӀади ден арахецар** дара индустрин революцин коьрта дакъа. Уггаре хьалха производствон керлачу методах пайда эца йолайелира кӀади ден индустри.
Жандарм Нью-Йоркехь ву

**Нью-Йоркехь волу жандарм** () — Крюшо цӀе йолчу жандарман леларехь лаьцна Жан Жирос йаьккхина комедийн киносерин шолгӀа фильм ю. Советийн прокатехь «Мосфильм» киностудин дублица а, *«Крюшо Нью-Йоркехь ву»* цӀарца а араелира. Дублин режиссёр Алексеев Алексей вара.

## Рольш ловзинарш а, царна дубль йинарш а
   Луи де Фюнес (Глузский Михаил) — лакхара вахмистр волу Людовик Моревон Крюшо

   Мишель Галабрю (Граббе Николай) — старшина волу Жером (Альфонс-Антуан) Жербер

   Жан Лефевр (Файнлейб Виктор) — жандарм волу Люсьен Фугас

   Кристиан Марен (Маркин Виктор) — жандарм волу Альбер Мерло

   Ги Гроссо (Олег Голубицкий) — жандарм волу Гастон Трикар

   Мишель Модо (Юрий Мартынов) — жандарм волу Жюль Берлико

   Женевьева Град (Макагонова Роза) — Николь Крюшо

   Марино Мазе (Владимир Ферапонтов) — Альдо, итальянийн жандарм

   Доминик Зарди — итальянийн жандарм

## Хьостанаш
Джизан Йоккха Сфинкс

**Джизан Йоккха Сфинкс** (масри маттахь ابو الهول )- Ӏуьллуш йолу сфинксан киран статуй ю. Сфинкс- мифашкахь йийцина ломан кепахь йолу садолухӀума ю.

ПирӀон хилла волу ХафруӀан юьхьан аматехь ю сфинксан юьхь. Иза Нилан малхбузен агӀора хийистехь а, Джиза олучу акъари тӀехь а лаьтташ ю.
Козырский, Владимир Иванович

**Козырский, Владимир Иванович** (вина 1909 шарахь, Николаевхь — велла 1978 шеран 12 сентябрехь) — советийн футболист, футболан тренер.

## Биографи
Футболист волуш левзина Ростовра «Динамо» а, Николаевра «Металлист» командашкахь.

Шен тренеран карьера йолийра 1940 шарахь, оцу хенахь коьрте хӀоьттира одессин «Пищевик» командин. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабелча тӀаме вахара, совгӀат дира «Майраллин» мидалца».

Категори:ФК «Динамо» Дон-тӀера-Ростов ловзархой
Категори:ФК «Николаев» Николаевская область ловзархой
Категори:ШолгӀа дуьненан тӀеман декъахой
Категори:ФК «Черноморец» Одесса тренераш
Категори:ФК «Алга» Бишкек тренераш
Категори:ФК «Нефтяник» Краснодар тренераш
Категори:ФК «Ахьмад» тренераш
Категори:ФК «Заря» Луганск тренераш
Категори:ФК «Спартак» БуритӀе тренераш
Категори:ФК «Волгарь» тренераш
Категори:ФК «Сталь» Алчевск тренераш
Категори:ФК «Спартак» Семей тренераш
Категори:ФК «Шахтер» Красни Луч тренераш
Категори:ФК «Локомотив» Москох тренераш
Категори:ФК «Шахтер» Донецк тренераш
Категори:ССРС футболан тренераш
Категори:ССРС футболисташ
Лапидус, Илья Иосифович

**Лапидус, Илья Иосифович**&nbsp;— украинин футболан тренер.

## Тренеран карьера
1939 шеран август болалуш коьрте хӀоьттира одессин «Динамон», шо чекхдаллалц тренировкаш йира футболисташца. Цуо карлабаьккхира хӀоттам масех къона футболисташца, царна йукъахь вара, тӀаьхьа советийн хоккейхь къегина седа Тарасов Анатолий а, амма футболехь цӀе йан цуьнан таро ца хилира. Карлайаьккхина командо аьхкенан чемпионатан паузехь командин могнаш цӀандарал сов, тергаман матч а левзира гӀалин гулйина командица (5: 1). Ткъа августехь «динамохой» «Металлургца» рогӀера матче Москоха баьхкича, уьш ларбеш цхьан а вацара, хӀунда аьлча сацам бинера Одессера команда мехкан чемпионатера йукъара йаккха. ТӀаьхьо Физикин оьздангаллин йерригсоюзан комитет йуха ца йаьлла йукъахь йитира. Амма Тедан куьйгаллехь «Динамо» тӀаьхьарчу меттигал лакха ца йалайелира, чӀогӀачеран тобанера арайелира. Цул тӀаьхьа 1940 шо долалуш Одессера динамон команда дӀасахийцира Центран спортан йукъараллин кхеташонан омарца, команда дӀакхийтира кхечу одессин командах, «Пищевиках».

Он также работал тренером по теннису..

## Литературин исписка

## Библиографи
* Профіль на сайті Одеський футбол  
* Статистика на сайті ''footbook.ru''

Категори:Украинин жуьгтий
Категори:ССРС футболан тренераш

## Билгалдахарш
Реконкиста

**Реконкиста** *([[Испанхойн мотт|испанхойн]] а, [[Португалихойн мотт|португалихойн]] а меттанашкахь *'Reconquista*' «схьадаккхар»)*- пиренейн керстанаш- коьртачу декъехь испанцаш а, португальцаш а- мавран эмираташ дӀалецна Пиренейн ахгӀайренан латтанаш юхадерзоран беха болам бу.

VӀӀӀ-чу бӀешеран хьалхарчу декъехь Пиренейн ахгӀайренан доккхаха долу дакъа Ӏаьрбоша тӀамца долалле даьккхинчул тӀаьхьа йолайелла Реконкиста.

Феодалийн къийсамаш хиларна, хийцалучу аьттонца йоьдуш яра Реконкиста. Цу хьокъехь пиренейн керста Ӏедалдайш вовшашца а, шай вассалашца-бунтхошца а тӀом беш бара. И бахьан долуш керстачу куьйгалхоша бусалбачу нахаца ханна болу берташ бора. Кхечу агӀора, цхьаболу Ӏаьрбийн элаш а бара вовшашца барт эгӀна. Шайн Ӏедал къийсарехь керстачу нахе гӀо доьхура цара.

ЖӀарахойн тӀелетарийн заманчохь, маврашна дуьхьал беш болу тӀом, дерриг керстачу дуьненан дуьхьа беш санна къобалбеш бара. Цу хьокъехь кхоьллинера мавраш  хӀаллакбан тамплиеран тайпана йолу рицаран орденаш.  Папалло Европерчу рицаршка кхайкхира Пиренейн ахгӀайренан тӀехь бехаш болу сарацинашца тӀом бан.

1492-чу шарахь Реконкиста чекхйелира. Оцу шарахь 2-чу Фердинандо а, Кастилин 1-чу Изабеллас а Пиренейн ахгӀайренан тӀера тӀаьххьара мавран Ӏедалда эккхийра. Цу шиммо Испанин доккхах долу дакъа шайн куьйгалли кӀела дерзира. (Наварра паччахьалла Испанин декъе юкъаяхара 1512-чу шарахь).

## Хьостанаш
Сийлахьа Суьйре

Сийлахьа суьйре - Ӏийса дуьнен чу валаран хьалхара де ду. И де католикаш даздо гӀуран-беттан (декабран) 24-чохь, ткъа ортодоксан керстанаша кхолламан-беттан (январан) 6-чохь.
Мавраш

**Мавраш** *([[Латинан мотт|латинан маттахь]] Mauri)*- ширачу Мавританин бахархой бара, иштта бусалба дин лелош хилла бербераш а, Къилбаседан-Малхбузен Африкин а, Европин а африкахойн тукхамаш а дара.
Хрустальний

**Хрустальний** () — Украинин Луганскан областан Красни Лучин гӀалин кхеташон йукъайогӀу гӀала.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Луганскан областан индексаш 

Категори:Красни Лучин гӀалин кхеташо
Арьяна (вилайет)

**Арьяна** () — Тунисан къилбаседа декъа тӀера вилайет.
* Административан центр — Арьяна гӀала.
* Майда — , бахархой — 

## Административан йекъайалар
Вилайетехь ю 7 гуо:
* Арьяна (Aryanah)
* Эттадхамен-Мнилья (Ettadhamen-Mnihla)
* Калъат-эль-Андалус (Kalâat el-Andalous)
* Рауед (Raoued)
* Сиди-Табит (Sidi Thabet)
* Ла-Сукра (La Soukra)
* Мнилья (Mnihla)
## Билгалдахарш
Толе-би (Алматан область)

**Толе-би** — Кхазакхстанан Алматан областан Илийнан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кхазакхстанан индексаш 

Категори:Алматан областан нах беха меттигаш
Категори:Алматан областан Илийнан кӀоштан нах беха меттигаш
Бондаренко Роман

**Бондаренко** **Роман Игоревич** (белорусийн маттахь *Раман Ігаравіч Бандарэнка*) – белорусийн менеджер а, жигархо а. Вина Минскехь 1989-чу шеран хьаьттан-беттан (августан) 1-чу дийнахь. 2020-чу шарахь Белорусехь президентан харжамашна дуьхьал хиллачу протесташца йоьзна йу цуьнан Ӏожалла. Массийн хаамийн гӀирсаш дийцарехь, нуьцкъаллийн структурийн белхахоша та1зар динчул тӀаьхьа велира иза.

Telegram-татол чохь Романан тӀаьххьара смс-хаам «Я выхожу» («Со араволуш ву») бара. Таханлерачу дийнахь и дешнаш цхьаболчу протестийн декъашхоша кхайкхам (лозунг) санна лелош ду.

## Йукъараллин реакци
Лахьанан-беттан (ноябран) 12-чохь, суьйранна, масийтта эзар стаг «хийцамийн майдане» веара. Лахьанан-беттан 15-гӀачу дийнахь Минскехь а, кхийолу шахьаршкахь а «Я выхожу» («Со араволуш ву») цӀе йолу маршаш дӀайаьхьира. Уьш Бандаренко Раманан а, протесташкахь хӀаллакхиллачарна а сийнна хӀоттийна йара.

2020-чу шеран лахьанан-беттан (ноябран) 20-чу дийнахь Роман Къилбаседан (Северное) кешнашкахь дӀавоьллира. Масийтта эзар стаг веара цуьнан тезете. Наха «» («Декъала хуьлда Беларусь!») а, «Дицлур дац, къинтӀера довлар дац!» а, «Рома, хьо турпалхо ву» а, «Со араволуш ву» дешдакъошца мохь беттара.

## Билгалдахарш
Физика

**Физика** (, ширачу желтойн маттера φύσις схьадеъна дош ду) — ӀаламӀаморан дакъа ду. Ӏаламан йукъара низамаш а, матери а, цуьнан структура а, болам а, цуьнан хийцадалар а Ӏамош долу Ӏилма ду. Нийса Ӏилма ду.

## Дакъош
* Механика (ньютонан а, релятивистки а)
* Электродинамика
* Оптика
* Атомийн физика
* Квантовийн физика
* Астрофизика

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаламан Ӏилмнаш
Генетика

Генетика (желтойн маттахь γενητως)- дийна хӀуманаш кхиар а, башхаллонаш тӀаьхьенга йовлу а Ӏамо биологин дакъа ду.
Дезоксирибонуклеинан муьстал

Дезоксирибонуклеинан муьстал- садолчу хӀуманийн генетикан код чохь йолу йоккха молекула ю. Царна юккъахь ю дийнаташ а, ораматаш а, протисташ а, архейш а, бактериш а. ХӀора а организман клеткан чохь ю ДНК. ДНК-ас цаьрга оьшуш йолу белокаш арахоьцуьйту. Белокаш, коьртачу декъехь, ферменташ ю. Беро де-ненера схьаоьцуш ю ДНК. Цундела шай дех-ненах тера хуьлу бераш, масала чкъуран а, месийн а, бӀаьргийн а басца а. ***Адаман ДНК***- иза цуьнан де-ненан а ДНК-ан комбинаци ю.
Беллетти, Жулиано

**Жулиа́но Ха́ус Белле́тти** (; вина 1976 шеран 20 июнехь Каскавелехь, Парана штат, Бразили) — профессионалан бразилин футболист, аьтту турсло. Шен футболан карьерехь левзина иштта клубашкахь: «Барселона», «Челси», «Вильярреал», «Флуминенсе», «Крузейро», «Сан-Паулу», «Атлетико Минейро».

1999 шеран Бразилин детин буьрка йаьккхина «Атлетико Минейро» йукъахь, иза ло журналан «Placar» арахецаралло. Бразилин гулйина командин йукъахь 2002 шеран дуьненан чемпион. «Барселонин» йукъахь 2005/06 шеран УЕФА Чемпионийн лигин толамхо.

## Клубан карьера

### Ловзаран карьерин йуьхьиг
Белетти левзина дуьххьарлера клуб хилира Бразилин «Крузейро», цунна йукъахь цуо ши шо даьккхира. Дебют хилира 1994 шеран ноябрехь, ткъа цул хьалхьа левзира клубан кегийрхойн командехь. ТӀаккха дехьавелира кхечу бразилин клубе — «Сан-Паулу», цунна йукъахь йалх шо даьккхира, 10 гол а туьйхира. 1999 шарахь аренде велира «Атлетико Минейро», левзира йуккъера ахтурслон позицехь. Оцу клубехь цуо йаьккхира Бразилин детин буьрка. «Вильярреалан» йукъавахча, цуьнга кхайкхира къоман гулйина команде а, 2002 шеран футболех ловзаран дуьненан чемпионате. «Вильярреалехь» иза ловза волавелира аьтту ахтурслочун меттигехь.

### «Барселона»
2004 шеран аьхка дехьавелира каталонин клубе. Шо чекхдаллалц левзира шен ловза Ӏеминчу аьтту агӀора, циггахь иштта левзира шо дӀадаллалц кхин испанин турсло — Олегер, иштта турслойн йуккъе а гӀерташ.

2005/2006 шарахь алсама матчаш левзира аьтту йистера турслон меттигехь. 2006 шеран УЕФА Чемпионийн лигин финалехь лондонан «Арсеналан» дуьхьала (2:1), цуьнан голо Европин уггаре чӀогӀа командин титул йеира каталонхошна. Матчан йуьххьехь дуьхьалонан аьтту фланге хӀоттийра Олегер, ткъа Беллеттис иза хийцира шолгӀачу таймех. Иштта 4-3-3 off схема гӀоле хийтира финалан «Барселонин»  тренерна Райкард Франкан.

ТӀаьххьарчу шен шарахь, 2006/2007, бразилхо хьалха санна дика ца лезира каталонхойн могӀаршкахь. Цуо къуьйсуш бара командин коьрта хӀоттаман аьтту агӀора турслочун меттиг Дзамбротта Джанлукица. Беллеттис дукха хьолехь хуьйцура Дзамбротта, аьхка сацам бира команда хийца.

### «Челси»

## Кхиамаш
**Командин**

 «**Крузейро**»

* Лига Минейрон чемпион: 1996
* **Йерриг: 1 хӀонс**

 «**Атлетико Минейро**»

* Лига Минейрон чемпион: 1999
* **Йерриг: 1 хӀонс**

 «**Сан-Паулу**»

* Лига Паулистин чемпион **(2)**: 1998, 2000

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Жулиано Беллетти. «Удивить Париж и умереть»
* Профиль Беллетти на footballdatabase.com
* 

Категори:Бразилин футболисташ
Категори:Футболех ловзаран Бразилин гулйина командин ловзархой
Категори:Футболех ловзаран дуьненан чемпионаш
Категори:ФК «Крузейро» ловзархой
Категори:ФК «Сан-Паулу» ловзархой
Категори:ФК «Атлетико Минейро» ловзархой
Категори:ФК «Вильярреал» ловзархой
Категори:ФК «Барселона» ловзархой
Категори:ФК «Челси» ловзархой
Категори:ФК «Флуминенсе» ловзархой
Категори:Бразилин спортан комментаторш