1654 шо

## Хиламаш

### Малхбуза а, Йуккъера а Европа
* 15 апрель — ингалсан а, Голландин а йукъара Вестминстеран машар, цуо къобал дина «Навигацин акт», 1611 шарахь дуьйна ингалсан Ост-ХӀиндан компанин йина харж метахӀотто декхар тӀелаьцна.
* 7 июнь — французийн паччахьан Людовик XIV-гӀачун таж тиллина.
* 3 сентябрь — британин парламент гулйина.
* ингалс-португалийн махлелоран барт, цуо таро йелла ингалсхошна махлело ХӀиндехь а, ХӀиндонезехь а.
* Шотланди, Ирланди, Ингалс пачхьалкхаш цхьаьнатохарх ордонанс. 3 сентябрь — Парламент гулйар. Шеконе йехкина протекторан конституцин бакъонаш. Йукъара ницкъала дӀаваьккхина бӀе сов депутат.
* 1654—1660 — Швецин паччахь Карл X Густав.
* Элийн, шайн куьйгакӀеларчарна,тӀеман хьашташна меттигерчу ландтагаш чӀагӀ ца йеш налогаш тохаран бакъонех рейхстаган сацам.
* Пхьолан а, махлелоран тӀиера Чехех налогаш хӀиттор.

### Малхбален Европа
* 8 январь — Переяславлан Радо болх дӀаболор. Украина Российца цхьаьнакхетарах сацам. Хмельницкий Богдана а, гӀазакхаллин векалийн дакъано а дуьй баарца чӀагӀбира Оьрсийн пачхьалкхаца барт. Зударий а, лайш а боцуш, 127 328 гӀазакхийчо байӀат дина оьрсийн паччахьна.
* 9 январь — Переяславлан Радан болх чекхбалар.
* Январь — Йерриг европин мехкашка Украина Российца цхьаьнакхетарх хаамца вакилаташ хьажийна.
* Февраль — Москоха, Украинин ГӀазакхийн Пачхьалкх Россин Паччахьаллин йукъайахаран хьолех, барт бан хьажийна вакилат. Хмельницкий Богданан йаззамаш а, оьрсийн урхаллин дехаран грамоташ а.
* Май — дуьйладелла Россин а, Польшин а тӀемаш.
* 1654—1667 — оьрсийн-полякийн тӀом.
* 1654—1655 — оьрсийн эскаран кхиамаш. Дорогобужск, Рославль, Смоленск, Могилёв, Витебск, Минск, Вильно, Гродно йаккхар.
* Июль — Польшин барт гӀирманан гӀезалошца.
* 16 сентябрь — Литвагара (Речь Посполитигара) Смоленск йаккхар.
* ДингӀуллакххойн гулам, Никонан хийцамаш къобалбар. Бекъабаларан йуьхьиг.
* Аргунь, Селенга, Ингода эркаш дӀаделлар.
* Йиллина Иргенан набахте
* Матвеев А. С. кхийсархойн хьаькам а, полковник а хӀоттор.
* ЦӀестан ахсом зорба тоха долор.
* Ф.Байковн вакилат Цийчу хьажйар.

### Ази
* 1654—1657 — Байков Фёдоран Цийчу оьрсийн вакилат.
* Чжэн Чэнгунан 800 кема Янцзы чухула хьала а деина, десант а кхоьссина гуо бира Нанкинна. Маньчжураша кхерам тесира гӀалара берриг цийхой хӀаллакбан. Чжэн Чэнгунан флот хӀорд чу йахара.

### Америка
* Декабрь — Вест-Инде хьажийра ингалсан тӀеман экспедици.
* Португалхоша Ресиф йаккхар — Бразилера голландхойн тӀаьххьара чӀагӀйина пункт.
* 26 апрель — Бразилера арабаьхна берриг жуьгтий.

### Ӏилма, техника, технологи
* Немцойн физик, инженер, философ Отто фон Герике (1602—1686) шерашкахь йира йевза эксперимент *[[Магдебурган эхигаш]]ца* — «шиъ цӀеста эхиг диаметрехь 14 дюйм (35.5 см) гергга, йукъахь йаьсса, вовшенна тӀеттӀа таӀийна». Чура хӀаваъ арадаьккхича, говрашка вовшах ца даккхалора сфера, уьш тӀеттӀа латийна арахьара хӀаваан Ӏаткъамо бен йоцушехь.

* Гюйгенс Христиан (1629—1695) зорба тоьхна шен белхан «Гонасизан барам билгалбаккхар», цунах хилира гонасизан диаметран йукъаметтиг билгалйаккхаран теорин ладаме дакъа лацар (Ipi терахь лара).

* Ингалсхочо Роберт Биссакера (*Robert Bissaker,* цуьнца воьзна воцуш 1657 шарахь — Сет Партриджа, *Seth Partridge*) карлайаьккхина логарифмийн сизар (тӀетоьхна бегунок).

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1654 шарахь]]*
* 4 май — Канси, Цийчоьнан император 1662 (велла 1722).
* 23 июнь — Огинский Григорий, Литван сийлахь гетман.
* 30 июль — Голицын, Борис Алексеевич.

## Белла
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1654 шарах]]*
* 13 январь — Януш Кишка, Литван сийлахь гетман
* 11 август — Боголеп Черноярский, сийлахь кӀант-ниятдинарг.
* 12 октябрь — Фабрициус, Карел, нидерландийн исбаьхьалча, велла тоьпан молхан ларма иккхина Делфтехь (Нидерландаш).

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш