Шуотой

**Шу́отой** (оьрсийн хьосташкахь бевза иштта ***шубуты, шибуты***) — нохчийн ис тукхамах цхьа тукхам. Тукхаман йукъ лору Шуьйта кӀоштан йукъ йолу Шуьйта эвла.

## Охьаховшар
Коьртаниг хевшина Шуьйтан кӀоштарчу эвланашкахь: Лакха-Варанда, Суьжа, Борзе, РегӀдукъа, Тумсой, Вашандара, Хьаьлкана, Горгачи, Улус-Керт, Доча-Борзе, Зонах, ДӀай, Нихалой, Пхьаьмта, ГӀуш-Корта, Бекум-кхелла, Ваьрде, Саьтта, Уьрд-Йухе, Йуккъера-Кела , Хьал-Кела, Саной, Хьорсана, Жима Хьорсана, Шуьйта, Мус-Кхаьлла, Мусолт-Эвла, Хьакка. 

Иштта тукхаман векалш аренашкахь йехкина йаккхий эвланаш, масала: Жима АтагӀа, Йоккха АтагӀа, Чуьйри-Эвла, Дуби-Эвла, Селман-Тевзана, ГӀойтӀа , ЧӀишка, Ярашмаьрда, ГӀой-Чу (СаӀдин-КӀотар), ГӀой-Йист.

Кхин а беха аренашкарчу эвланашкахь – Лаха Неврехь, Маканехь, Хаьмбин-Ирзехь, Шелахь.

## Топонимаш
* Шатойн-йурт – Соьлже йуьртара меттиг, хьалха иштта цӀе йолуш эвла лаьттина.
* Шуьйта дукъ - Гучан-кхелли къилбаседа-малхбалехьа.
* Шуьйта кхойкху корта – ЦӀесан къилбаседехьа. Цигара бора тайп-тайпана амалера хаамаш: азца, серлонашца, цӀе цигара схьайаьлла.

## Оьрсийн а, нохчийн а тептаршкахь хьехор
Шуотой хьахийна 1621 шеран тептарехь, цу чохь боху «гӀумкийн, мержойн, шуотойн, чӀаьнтийн, гӀалгӀайн, мулкъойн, кхин а дуккха а ломан мехкашкара нах кийча бу ногӀашна дуьхьала вайца цхьаьна тӀом бан», «доьху Теркан оьрсийн воеводе гӀо лацар».

Я.З. Ахмадовс ялайо 1651 шарахь таркхойн шамхала Сурхайс а, Ӏаьндарин дас Казаналпа а цхьаьнатоьхна ницкъашна йукъахь шуотоша, Соьлжа тӀехь 700 гӀажарна дуьхьала, дакъа лацаран факт. Циггахь дуьйцу, 1651 ш. теркан воеводас хаийтина: «ЧӀаьнтийн а, ЧӀинхойн а, Зумсойн а, Вашиндаройн а тайпанаш… шуотошца цхьаьна барт бина» Теркан гӀале закъалтана нах белла, «куьйга кӀела» хилар гойтуш.

Иштта Я.З. Ахмадовс даладо 1658 шарахь тушинаш а, шуотоша а Кремлан Успенскан килсехь даздаран церемонехь Россин байӀат дарх. Цуо дуьйцу, 1659 шарахь тушинаш болийра боккха гӀаттам гӀажарашна дуьхьала КӀахетехь. Тарло цаьрца цхьаьна шуотой хилар а, хӀунда аьлчи тушинаша гуттаренна а оцу заманахь кхайкхадора шеш цхьаьна хилар.

1833 шеран июнь беттан оьрсийн тептаршкахь далийна: нохчий-шуотой 
5000 са ду.

1859 шеран тӀеман сборникехь йаздо, нохчийн къоман ду цхьа мотт буьйцу, Кавказан а, Ишхеш а даккъийн къилбаседа басешкахь, тӀеман хьолашка а, оьрсийн герзан аьттоне хьаьжжина, Российца тайп-тайпана йукъаметтигаш йолу, амма хӀинца Имам Шемалан Ӏедал дохийначул тӀаьхьа Россин Ӏедал тӀеэцна тайпанаш:
* Шуотой, беха Орган атагӀин лакхарчу декъехь, 15000 са гергга. Оцу тайпано 1858 шарахь тӀеэцна Россин Ӏедал (Шуотой, ЧӀаьнтий, Зумсой, кхин а йукъараллаш).

У. Б. Далгата йаздо: «Нохчийн дийцарша хьехаво кхо ваша: ГӀа, Ахо (йа Аккхо), Шуото, берриг нохчийн дай хилча санна. Кхаа вешех Аккхох, Шуотох, ГӀах кхолладелла кхоъ йукъаралла: ГӀалгӀай, Аьккхий, Шуотой; хьалхарниг – Ӏаьс-хин лакхенашкахь, шолгӀаниг – Гихан лакхенашкахь, кхоалгӀаниг – Соьлжан геннашна ЧӀаьнтийн Органан а, Шарой Органаш а лакхенашкахь. Оцу кхаа йукъараллех адам дебарца а, керла мухажираш тӀекхетарца а малхбалехьа, малхбузехьа, къилбаседехьа даьржаш, кхолладелла кхин нохчийн тайпанаш. Йерриг цӀераш – Шуото, Аккхо, ГӀа – хилла тайпанийн тхьамданийн цӀераш; шайн цӀе цара дӀалаьцна мехкашна а тохкуш хилла». .

В. Пожидаевс йаздо Турпал Нахчуон тӀаьхьенаша кхоьллира, шайн цӀераш техкина, йукъараллаш: Ичкерихой, Ӏовхой, ЧӀебарлой, Шуотой, Дзумсой, Кисташ, Цхьорой, Галай, ГӀалгӀай, Джейрахой, Ангушт.

## ГӀарабевлла Шуотой
* Илсах – накъшбандин шайх. Схьаваьлла Шуьйтара. Зийарат Шелахь Вада-шайхан уллехь ду.
* Шамаев Ахьмад-хьаьж – Нохчийчоьнан муфти 2000 шеран 22 августера 2005 шеран 26 май кхаччалц.

## Шуотойн тайпанаш
Варандой, Вашиндарой, ГӀаттой, Келой, Маьршой, Нижалой, Нихалой, Пхьамтой, Тумсой, Саьттой, Хьаккой.

## Билгалдахарш

## Литература
*  (юха арахецар 1976—1985 шш.)
* 

Категори:Нохчийн тукхамаш