open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Агржанаш

**Агржанаш** (гӀез. «боьха хӀума, тӀаьхье») — Аштаркхнера хӀиндусийн а, гӀезалойн а метисаш, бехаш хилла ГӀезалойн йукъахь. 1857 шеран терхьашца верриг а 107 стаг хилла.

## Истори
Аштаркхнен кхин хьешийн керташна йукъахь (Хьаджи-Тархан) билгала йолура башха – ХӀиндин хьешан керт. Дуьххьарлера хӀиндихой-совдегархой охьахевшина Аштаркхне махлелорхьама, XVI бӀешарахь, Алексей Михайлович паччахь волчу хенахь. 1673 шарахь Разин Степанан гӀаттам болуш, ХӀиндийн керт хӀаллакйина, хӀиндихой баларх кӀелхьара бехира гӀезалоша. Хьахийна ду хӀиндихой бехира гӀезалойн ярташкахь аьлла, тӀаьхьуо хӀиндихойн совдегархоша  меттигера гӀезалойн зударий балийна, башха йукъ йиллира, цӀе Агржанийн керт йолуш. Церан берех ала долийра «агржанаш», «агрижанаш», агрижанийн гӀезалой». Уьш кӀезиг хилар балар бахьнехь дац, уьш дехьабовлуш хилла хьал долчу совдегархойн дарже. 1836 шо кхаччалц оцу чкъоьран бакъо хилла махлело гильдийн налог йоцуш, амма 1836 шарахь царна ял хӀоттийна 5 сом син тӀиера.

## ГӀиллакхаш а, Ӏадаташ а, дин а
Агржанаш шайн гӀиллакхашца а, Ӏадаташца а ца къаьста кхечу гӀезалойх. 

ХӀиндин совдегархойн доккхаха долу дакъа, схьагарехь, хӀиндуизм динехь хилла. Хууш ма-дарра, исламо ца магадо бусалба зударий керстачаьрга маре баха. Иштта мареш ца магадо, уьш лору зина дар санна, ткъа церан бераш къуотгӀала дина лору. ТӀаьхьа, гӀезалойн а, кхечу бусалбанийн а гуо бахьнехь, берриш агржанаш-гӀезалой бусалбанаш олий хьахабо. 

Самуил Георг Гмелина яздо агржанийн маьждигах а, хӀиндихойн хӀиндуистийн килсах а. Цуо дийцарехь Царев хин тӀехь хилла пхийтта маьждиг, ткъа Агрыжанийн, Бухарийн, Гилянийн эвланашкахь диъ хилла.

## Этноним
«Агржан» дош дукхаха долчу хьосташа дийцарехь, «боьха хӀума», «къуотгӀала йина хӀума» бохург ду. 

## Билгалдахарш

Категори:Дайна къаьмнаш
Категори:Туьркийн меттанаш
1784 шо

## Хиламаш
* 4 апрель — Сийлахь Руман империн императора Иосиф II арахецна омар, дӀайоккхуш долу Австрера провинцин урхалла.
* 18 май — Сийлахь Руман империн императора Иосиф II арахецна Мажарчохь беккъа немцойн маттахь кехатан болх лелабарах декрет.
* 30 июнь — французийн правительствон омаро ло кхечу мехкан кеманашна цӀийнах хьажа бакъо Вест-Индин французийн мехкийн гаванашкахь.
* 27 август — Австрехь арахецна лакхара таможнин ял юкъаяхарх закон австрийн латташ тӀе дахьачу кхечу мехкан сурсаташна.
* Ингалсан Нидерландашца бина Парижан машар. Ингалсан кхаьчна Негапатам. Ингалсан паргӀато йелла ХӀиндонезин хиш чухула лела.
* Питтан тори кабинето чекхдаьккхина закон Британин Ост-ХӀиндан компани паччахьо хӀоттийна 6 декъашхочух лаьтта Тергаман кхеташонна куьйгакӀела йогӀуьйтуш. Кхеташонан Председатель министрийн кабинет юкъахь хилла.
* Данин регент хӀоьттина кронпринц Фредерик. Гульдберг дӀавалар. Хийцамийн партин коьрте хӀиттина граф Бернсторф Андреас Петер (вешин кӀант Бернсторфа Воккхахаволчун), вежарий РевентловгӀар, КольбернсонгӀар.
* Штатгальтер Вильгельм V дӀавахана Голландера.
* Октябрь-ноябрь — Трансильванера ГабсбурггӀарна дуьхьала хилла, коьртехь Хорий, Клошка, Кришан болу ахархойн гӀаттам. Сиха охьатаӀийра.
* Кавказехь йоьгӀна гӀап Владикавказ, тӀаьхьа цунах БуритӀе гӀала хилла.
* Дуьххьара оьрсийн гӀаланашка баьхкира Атекес хьовсийна гӀиргӀизийн геланчаш Ӏабдуррахьман а, Ширгази а.
* Ингалсан Майсурца статус-кво бух тӀехь хилла машар.
* Кантоне деанаАЦШн дуьххьара хӀурд-кема.
* Императоран омарца хӀаллакйина Цзюлиньшань килс.

## Билгалдахарш
Йозанан истори

## Йозанал хьалхара мур (пиктографи)

### VI эз. шо вайн эрал хьалха
1962 шарахь Хуанхэ эрк тӀиера неолитан Цзяху йуьртан ахкарш деш уьнтӀепхьидан у тӀехь йозанаш карийна, уьш тера дара дахкарца шира (вайн эрал 3,5 эз. шо хьалхара) цийн иероглифех.

### 5500 шо вайн эрал хьалха
Тэртэрийн йозанаш (Винчан оьздангаллин йоза)

### Вайн эрал хьалхара IV эз. шо чекхдолуш
Шеман-Палестинан регионехь иштта гучуйовлу цхьацца пиктографеш (аьлчи а Месопотамица цхьаьна хенахь).

### 4000—3000 шераш вайн эрал хьалхара
Майкопан экъа (Майкопан оьздангаллин гипотезан йоза). Карийна тера петроглифаш хӀинцалерачу Абхазин а, Чергазийчоьн а мехкашкахь. Абхазин-адыгийн меттанийн шира йозанан гипотеза.

### 3500 шо вайн эрал хьалхара
Кишара табличка — тӀулган табличка, гойту зайлан йоза кхиаран хьалхара пиктографин мур, ткъа иштта, Месопотамехь боккъал йоза доцуш, лелош хиллий пиктографи.

### 3000—2750 шо вайн эрал хьалхара
Шумерехь — зайлан йоза кхиаран шира мур, пиктографин мур, оцу хенахь грамматикин морфемаш графикаца гайтина йац. Урук IVа чкъоьран археологин тексташ. Йозанан хьаьркаш латтар массо хенахь а ца догӀу дешаран низамца. Бахаман, юридически, ишколан тексташ.

## Боккъал а йозанийн мур

### 3200 шо вайн эрал хьалхара

## Билгалдахарш

## Литература
* *[[Гельб, Игнас|Гельб Игнас Джей.]]* История письменности. От рисуночного письма к полноценному алфавиту / Пер. с англ. Т. М. Шуликовой. — М.: ЗАО «Центрполиграф», 2017. — 288 с.: ил. — Серия «Занимательная наука». — ISBN 978-5-9524-5270-1.
* *Добльхофер Эрнст.* Знаки и чудеса.: Рассказы о том, как были дешифрованы забытые письмена и языки / Пер. с нем. Т. М. Бауэра. — М.: Восточная литература, 1963. — 386 с.: ил. — Серия «По следам исчезнувших культур Востока».
* *[[Истрин, Виктор Александрович|Истрин В. И.]]* Развитие письма. — М.: Изд-во АН СССР, 1961. — 396 с.: ил.
* *[[Кацпржак, Евгения Ивановна|Кацпржак Е. И.]] * История письменности и книги. — М.: Искусство, 1955. — 356 с.: ил.
* *[[Лоукотка, Честмир|Лоукотка Честмир.]] * Развитие письма / Пер. с чеш. Н. Н. Соколова. — М.: Иностранная литература, 1950. — 320 с.: ил.
* *Тайны древних письмен.* Проблемы дешифровки. Сб. ст. / Пер. с англ., нем., фр., итал. Под ред. И. М. Дьяконова. — М.: Прогресс, 1976. — 592 с.: ил.
* *[[Фридрих, Иоганнес|Фридрих Иоганнес.]]* История письма / Пер. с нем. И. М. Дунаевской. Вст. ст. и комм. И. М. Дьяконова. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1979. — 464 с.: ил.

## Фильмографи
* «История письменности» () — научно-популярный фильм, снятый в 2005 г.

*
Категори:Ӏилманан хронологи
ХӀиндин ломан цӀерпоштнекъаш

**ХӀи́ндин ло́ман цӀерпоштне́къаш** — мехкан ломан кӀошташкахь бина а, Дерриг дуьненан тӀаьхьенан объекташ аьлла ЮНЕСКОс къобалйина а ХӀиндера масех цӀерпоштнекъ: 

*Дарджилинг-Гималайн цӀерпоштнекъ, 
*Ломан цӀерпоштнекъ Нилгири, 
*ЦӀерпоштнекъ Калка-Шимла.

Дарджилинг-Гималайн цӀерпоштнекъ къобалбина Дерриг дуьненан тӀаьхьенан объект аьлла 1999 шарахь. Ломан цӀерпоштнекъ Нилгири Дерриг дуьненан тӀаьхьенан объектийн испискан тӀетоьхна 2005 шарахь, ткъа ЦӀерпоштнекъ Калка-Шимла — 2008 шарахь.

Категори:Дерригдуьненан тӀаьхьалонаш абатца
Категори:ХӀиндера цӀерпоштнекъан транспорт
Чми

**Чми** (, ) — Къилбаседа ХӀирийчоьн эвла. БуритӀе гӀалин Затеречни кӀоштара эвла, йукъайогӀу БуритӀе гӀалан. ТӀеман-Гуьржийн некъа тӀехь лаьтта.

## Истори

Чми йукъахь йара хӀирийн Тагауран йукъараллин, цигахь берриг бахархой ДударовгӀарах бара. Чми эвло дӀалоцура чӀогӀа ладаме стратегин меттиг Теркан чӀаж чуволучохь, иза хьахадо кхин а XVI—XVII бӀешерашкарчу хьосташкахь. Кхузахь йиллира ша лаьтта тӀетовжаран меттиг, иза хьахайо Сытинан ТӀеман энциклопедехь *ЖӀайрахан чӀагӀо* аьлла.

Эвлан гена доццуш археологин иэсийн цӀеста муьрера комплекс (герзашца дӀабоьхкинарш оьрнаш чохь) лаьттина тӀаьххьара йукъарабӀешераш кхаччалц. Циггахь хилла доккха аланийн VI—IX  бӀешерашкара каш, карийна аланийн дукха герз, гӀирс, бахамера хӀуманаш.

ГӀараваьллачу XVIII бӀешеран гуьржийн историко а, географо а Вахушти Багратионис йаздина шен «Гуьржийн паччахьалла йовзийтар» балхахь Чмих лаьцна:

## Бахархой

; Къоман хӀоттам
2010 шеран Ерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца.

## Урамаш

## Хьажоргаш
* Тагаурское общество 
* Коды ОКАТО и ОКТМО — Чми

## Билгалдахарш

Категори:БуритӀе гӀалин гуон нах беха меттигаш
Куба (гӀайре)

**Ку́ба** () — Карибийн хӀордан къилбаседера гӀайре, уггаре йоккха Даккхий Антилийн гӀайренийн тобанехь. Къастийна Къилбаседа Америкех Флоридан хидоькъено къилбаседехь а, Юкатанан хидоькъено малхбузехь а. Майда — 105 тыс. км². ГӀайре коьрта мохк бу Куба Республикин.
Балта (Къилбаседа ХӀирийчоь)

**Балта́** (, , ) — Къилбаседа ХӀирийчоьн эвла. БуритӀе гӀалан Затеречни кӀоштан куьйгакӀелара эвла, йукъайогӀу БуритӀе гӀалан.

## Географи
ТӀеман-Гуьржийн некъа тӀехь Теркан аьрру бердаца лаьтта.

## Истори

Эвла йиллина XIX бӀешарахь, юьхьанца охьахевшина гуьржий а, хӀирий а. Оьрсийн администрацино ТӀеман-Гуьржийн некъ тобеш Балтехь хӀоттийра новкъан станци (дуьххьара БуритӀе воьдуш) а, тӀеман редут а. Редутехь хила безара цхьа рота салтий а, шиъ мортира а меттигера бахархой — тагаурхой къарбан, нагахь гӀовттахь. Кхузахь новкъан мах боккхура. 1850-гӀа шераш чекхдовлуш — 1860-гӀа шераш долалуш дира ши гӀат йолу станцин цӀе, лекхачу тӀулгийн кертан дехьа, довха даарш долуш буфет а йолуш, кхо чоь новкъахошна — йукъара божарийн, ишттаниг зударийн, «инарлин».

ЦӀе йелла луларчу эвланах..

XX бӀешо долалуш эвла кхалха буьйлабелира ЖӀайрахан Ӏинера гӀалгӀай.

1920 шо кхачале эвла Теркан гуон йукъахь яра. Регионехь советийн Ӏедал хӀоттийначул тӀаьхьа, эвла дӀаелира ГӀалгӀайн автономин область йукъа, ткъа тӀаьхьа Нохч-ГӀалгӀайн областе (1944 шо кхаччалц).

Нохчий а, гӀалгӀай а Кхазакхстане арабаьхначул тӀаьхьа, эвла дӀаелира Къилбаседа-ХӀирийн АССРн Пригородни кӀоштан.

Цул тӀаьхьа эвла Пригородни кӀошта йукъара а йаьккхина, йукъатуьйхира Орджоникидзе (хӀинца БуритӀе гӀалан гуо).

2000-гӀа шарахь дуьйна эвлахь жигара гӀишлош еш ю, бахархой ховшуш бу. Балта ю дукха къаьмнаш деха эвла, кхузахь беха гуьржий, гӀалгӀай, хӀирий, оьрсий, эрмалой. ХӀора шарахь эвлахь хуьлу динан-къоман Ӏида Ломисоба (ломан малхбален-гуьржийчуьра даьлла), иза даздо тайп-тайпан къаьмнаша.

## Бахархой

; Къоман хӀоттам
2010 шеран Ерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца.

## Транспорт
Эвла лаьтта А-301 шоссе тӀехь, БуритӀен 8 километр къилбехьа. Гергара цӀерпоштнекъан станци — БуритӀе лаьтта эвлан 15 километр къилбаседехьа.

## ГӀарабевлла эвлахой
* Яндиев Джамалдин Хамурзаевич (1916—1979) — ГӀалгӀайчоьнан халкъан поэт.

## Билгалдахарш

Категори:БуритӀе гӀалин гуон нах беха меттигаш
Категори:ТӀеман-Гуьржийн некъ
Дуьненайукъара ненан меттан де

**Дуьне́найукъара не́нан ме́ттан де** () — йукъадаьккхина ЮНЕСКОн Инарлан конференцин 30-гӀа сессин сацамца 1999 шеран ноябрехь, даздо 21 февралехь 2000 шарахь дуьйна хӀора шарахь, Ӏалашо меттан а, оьздангаллин а шорте ларйар йолуш.

ЮНЕСКО дагахь ю превентиван мониторинган система кхолла, да кхерамехь долу меттанийн хьал таллархьама, хьал тодеш гӀодархьама.

ЮНЕСКОс маххадорца 6 эзар дуьненан меттанех ах байн кхерамехь бу. 2009 шарахь ЮНЕСКОс къобалдина Россин махкара 136 мотт бан кхерамехь хилар.

Терахь нисло Бангладешехь даздеш долчу . Иза лерина ду 1952 шарахь цӀий Ӏанош хиллачу хиламашна — оцу дийнахь пакистанан полицис байира бенгалхойн мотт малхбален Пакистанехь (1971 шарахь дуьйна Бангладеш) официалан мотт бу аьлла къобал баран агӀончаш.

ВКЪКХ Инарлан Ассамблейс Дуьненайукъара ненан меттан де кхайкхоран сацаман агӀо лаьцна (Резолюци № Α/RES/56/262), кхайкхам бина ВКЪКХ а, ВКЪКХ секретариатан пачхьалкхашка-декъашхошка дуьненан дерриг меттанаш лардеш, Ӏалашдеш гӀо дарехь.

## Дийнан тема
* 2019 шо — «Орамера къаьмнийн меттанаш ладам еду цхьаьнаэшшара кхирна а, машар барна а, барт барна а».
*2018 шо — «Лингвистийн тайп-тайпана кепаш Ӏалашъяр а, дуккха меттанаш хилар хьалхататтар цхьаьнаэшшара кхиаран область киоран гуран чохь».
* 2017 шо — «Дукха меттанаш Ӏаморан бух тӀиера цхьаьнаэшшара тӀаьхьало».
* 2016 шо — «Дешаран дикалла, мотт (меттанаш) хьехар, дешаран жамӀаш»
* 2015 шо — «Инклюзиван дешар меттаца а, меттан гӀоьнца а. Меттанаш – иза ладаме ду!»

## Билгалдахарш
Ӏусманийн архитектура

**Ӏусма́нийн архитекту́ра** — Ӏусманан империн архитектура, кхоллаелла Бурсехь а, Эдирнехь а XV—XVI бӀешерашкахь. Ӏусманан империн архитектурехь Сельджукийн архитектурин Ӏаткъаман лар го, ткъа иштта  иранан, византийн архитектурин а. Константинополь туркоша йаьккхинчул тӀаьхьа билгалдолу мамлюкийн архитектурин ламаст. 400 шарахь гергга византийн килсаш масала хилира Ӏусманийн маьждигашна.

ӀусмангӀар кхечира архитектурин лакхарчу тӀегӀане. Нартолашца, ахнартолашца, бӀогӀамашца йоккха чоьхьара есалла еш цара караерзийна говзалло, кхолла таро йира эстетикан а, элегантан а, эхӀ-аьлла хатӀ исламан архитектурехь. ХӀинца а каро таро ю Ӏусманийн архитектурин хотӀера объекташ, церан хиллачу мехкашкахь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 


Категори:Юккъера бӀешерийн архитектура
Категори:Архитектурин хаттӀаш
Категори:Исламан архитектура
Категори:Туркойчоьнан архитектура
Алзам (чамбийриг)

**Алзам** — чамбийриг, хуьлу тропикан миртан (*Myrtaceae*) доьзалера сизигиум тайпана алзаман диттан () дакъийна делладаланза силамаш (зезаган патарш), наггахь эвджени тайпана а лору иза.

## Кхиор
Алзам кхиор хала дац, масала, чамхутал санна. Чамбийриг шарахь шозза кхуьу, цу тӀе шортта а кхуьу. Гулйина силамийн ферментаци а хала йац. Дакъадо иза малхехь, каггийча алзаман ша-кепара гӀовгӀа йаллалц.

Кхиош харж кӀезиг хиларе терра, чамбечунан мах лахара бу.

## Хьолаш
Алзаман бага ягош чам а, ша-кепара чӀогӀа хаза хьожа а хуьлу. Цу тӀе, силаман вагош долу дакъа а, хаза хьожа а концентраци йина тайп-тайпанчу меттигехь. Ша-кепара хаза хьожа хуьлу коьртехь, ткъа вагош долу дакъа гӀаца хуьлу. Алзаман гӀа дакъийначул тӀаьхьа сетташ а, тӀетаӀийча кехат тӀехь эфиран даьттан лар йуьтуш хила йеза.

Аьхьана алзамо сиха дойу шен лело мега хьолаш, лелор дика а дац.

Иза телхина хилар таллархьама алзам ницкъала ластийна хи чутоха йеза. Чамбийриг буха йижа йеза йа ира хӀоьттина йиса йеза корта тӀоьхула болуш. Нагахь иза йижина тӀехула йисахь, иза гӀуочу хьолехь хилар гойту (хӀунда аьлчи деза эфиран даьтта дерриг аьлча санна хӀаваэ дӀадахана).

## Лелор
И чамбийриг шуьйра лелайо дерриг дуьненахь, Европехь, Азехь. Цул сов, иза лелайо ХӀиндонезера кретек цигаьркаш йеш, наггахь — Малхбузера къаьхьуон барашкахь, кӀуомалан иэдаршкахь, узуш.

### Кулинари
Коьртаниг кулинарехь алзам лелайо маринадаш (жӀаьлин-нускалан, стоьмийн-цӀазамийн, жижиган, хасстоьмийн, наггахь чӀерийн) йеш. Йукъахь алзам йолу чамбечеран иэдарш, леладо кондитерийн, чӀеран консервийн, йоьхьийн сурсаташ деш.

## Литература

* 
* 

Категори:Чамбийриш
Категори:Хаза хьожа йерш
ТӀаша

**ТӀаша** – ломан лайн бохь, хуьлу лекхачу лаьмнашкахь, масала, Кавказехь.  

Категори:Физикин географи
Категори:Топографи
Категори:Лаьмнаш
Ӏалим (цӀе)

__NOTOC__
**Ӏалим** (,  — *‘али́м *) — Ӏаьрбийн боьршачу стеган цӀе а, фамили а, Ӏаьрбийн меттара гочдича хуьлу «хууш верг», «хуург» йа «Ӏилманча». Яьржина ю массо а бусалбачарна юкъахь.

Юьхьанца дош *Ӏалим* бусалбачеран урхалчин дарж дара, ткъа тӀаьхьа иза долара цӀе хилира.

## Аль-Ӏалим
Аль-Ӏалим () цӀе ю АллахӀан цӀарех цхьаъ. Лелайо Къуръан чохь. Гочдича хуьлу «Дерриг хууш верг». Аль-Ӏалим цӀеран маьӀна — Иза дерриг хууш вверг.

## Кхин кепаш
* Галим — Ӏалим цӀеран цхьа кеп. Яьржина Кавказехь, Таджикистанехь, ГӀезалойчохь, кхин а.
* Олим — Ӏалим цӀеран узбекийн кеп.
* Алым — Ӏалим цӀеран гӀиргӀазийн кеп.

## Фамилеш
* 
* 

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьрбех евлла цӀераш
Категори:Божарийн цӀераш
Категори:Бусалбачеран цӀераш
Категори:Ӏаьрбийн цӀераш
Аль-БатӀин

**аль-Ба́тӀин** ( — ) — АллахӀан цӀарех цхьаъ. Нохчийн мате даьккхича хуьлу «Къайлаха». Нисса дуьхьала ю цӀаран аз-ЗахӀир («Гуш»). Хьахийна Къуръан чохь: *«Иза — Хьалхара а, ТӀаьхьара а, Гуш а, Къайлаха [ва-ль-БатӀин] а, Иза дерриг хууш ву.*».

Аль-БатӀин цӀеран маьӀна ду, АллахӀ къайлаха хиларехь, гуш дерг а, къайлаха дерг а хууш хиларехь, ткъа ша иза гуш ца хиларехь. Гуш долу АллахӀан Ӏаламаш а, доза доцу олалла а гучудолу хӀора маьӀигехь Цуо кхоьллинчу дуьненан. Адаман ца делла АллахӀан нур гар дуьненан дахарехь, амма муъмина нахана гурд у иза эхартахь, цуьнца ю дуьненахь иман зеран къайле. Цхьанне а, АллахӀан пурба доцуш, ган таро йац Иза, амма цунна го ша кхоьллина дерриг Ӏалам. Аль-БатӀин ю АллахӀ адаман герга хилар гойтург, массо а кхоьллинчарна, вселеннехь делан урхалла гойтург.

Кхечу аятехь иштта чӀагӀдо, АллахӀ гойла дац: «*БӀаьрса кхочур дац Цуьнга, Цунна го бӀаьрса. Иза — Тидамаллин (Я Дика), Хууш верг.*».

## Хьажа кхин а
* ЗахӀир а, батӀин а
* БатӀиниташ

## Билгалдахар
1548 шо

## Хиламаш
* Салуццо гуо (Пьемонт) Францех тохар.
* Гиенера халкъан гӀаттам туьха юха духкучарна дуьхьала (габелерашна). Къиза охьатаӀийна эскарша.
* 1548, 1550 — Паччахьан Фердинандан килсийн дерриг латтанаш а, мехкаш а юхаберзоран Законаш.
* Германин католикийн элийн а, Карла V-гӀачун а протестантийн элийн Шмалькальденан бартан тӀехь баьккхина толам.
* 26 июнь — бина Бургундийн барт.
* Берриг «чехийн вежаршна» хьехар дина вежараллах дӀакъаста я Чехера арадовла аьлла.
* 1548—1572 — Польшин а, Литван а паччахь (1569 шо кхаччалц) Сигизмунд II Август хилла.
* Килсан гуламан сацамца Колычев Филипп хаьржина Соловецкан килсан игумен.

## Бина

*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1548 шарахь]]*
* 29 сентябрь — Вильгельм V-гӀа, Баварин герцог.
* Бруно, Джордано Филиппе — италин философ а, поэт а.
* Мандер, Карел ван — Малхбуза Фландрин поэт, йаздархо, художник.
* Скамоцци, Винченцо — италин ренессансан архитектор.
* Стевин, Симон — фламандхойн математик, инженер.
* Суарес, Франсиско — испанин философ а, политикин ойланча а.

## Белла

*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1548 шарахь]]*
* 1 апрель — литван сийлахь эла Сигизмунд I Къенаверг, Польшин паччахь.
* Куаухтлатоатцин, Хуан Диего — Руман-Католикийн Килсан веза стаг, машархо, ацтек.
* Парр, Екатерина — Ингалсан паччахьан Генриха VIII-гӀачун ялхолгӀа зуда.
* Писарро, Гонсало — испанин конкистадор.
* Сумаррага, Хуан де — испанин мозгӀар, дин даржорхо, францисканхойн орденан мозгӀар, Мексикан хьалхара епископ.

## Хьажа кхин а
Духаев Адам

**Духа́ев А́дам Идри́сович** (1974 шеран 23 сентябрь, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Теркан кӀошт, Лаха Невре) — нохчийн журналист, йаздархо, архивист. 2008 шарахь дуьйна Нохчийн Республикин Хьакъ долу журналист. Тайпана гӀордало.

## Биографи
Вина 1974 шеран 23 сентябрехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР, Теркан кӀоштарчу Лаха Неврехь. 1991 шарахь дешна ваьлла Лаха Неврерачу № 3 ишколера, деша дӀахӀоьттина Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университете. 1996 шарахь историк говзаллийца университет чекхйаьккхира.

1995 шарахь балха ийцира Теркан кӀоштан «Теркйист» газетан корреспондент дарже. 2001 - 2011 шерашкахь газетан коьрта редактор хӀоттийра. 2008 шеран 30 июлехь совгӀат дира сийлахь цӀарца «Нохчийн Республикин Хьакъ долу журналист». 2009 шеран ноябрехь журналистийн говзалла хьалайоккхуш курсаш йехира «Fojo» институтехь (Швеци).

2011 шарахь дехьавелира Нохчийн Республикин Правительствон Архиван урхалле, Ӏилманан-талламан декъан коьрта говзанча-эксперт дарже. 2012 шарахь декъан хьаькам хӀоттийра. 

Нохчийн Республикин куьйгалхочун 2014 шеран 24 октябрехь арадаьллачу № 156 омарца совгӀат дина «Балха тӀехь билгалавалар» цӀе йолчу сийлахь хьаьркца.

2016 шарахь дуьйна болх беш ву Нохчийн Республикин Правительствон Архиван урхаллин Ӏилманан-талламан белхан а, хаамийн-лехамийн системан а декъан хьаькаман гӀовс даржехь.

## СовгӀаташ
* Нохчийн Республикин Хьакъ долу журналист – 2008 шеран 30 июлехь.
* Балха тӀехь билгалавалар – 2014 шеран 24 октябрехь.

## Кхолларалла
Йаздан волавелла 1989 шарахь. «Даймохк», «Республика», «Грозненский рабочий», «Вести республики», «Исламан зIаьнарш», «Теркйист»,  «Терская правда» газеташкахь зорбатухура историкан тематикера а, хенан оьшу а йаззамаш. 

Дакъа лаьцна Ӏилманан конференцешкахь а, ткъа иштта архиван жайнаш арахоьцуш а.

### Жайнаш
Адаман оьрсийн маттахь зорбане девлла жайнаш: 
* «Плеяда шейхов из Надтеречья» (1997)
* «Абреки из Притеречья» (2002)
* «Эпоха шайхов» (2007, 2010, 2016) 
* «Поэт, провидец, мученик» (2014) 
* «Шайх Элах-Мулла» (2017)

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан историкаш
Категори:Нохчийчоьнан журналисташ
Брекчи

**Брекчи**  — маьӀгаш йолу вовшахлетта кеггарех (1 см йолу) хилла ломан порода. Конгломератах къаьсташ брекчин йукъахь гоьрга кеггарш дац.

## Классификаци
Шен хӀоттамца брекчеш йекъало:
* **Мономиктан брекчи** — хилла цхьаьна породан кеггарех.
* **Полимиктан брекчи** — хилла масех тайп-тайпанчу породех.

Шайн кхоллайаларца брекчеш йекъало кхаа тобан:

**1. [[ТӀапломах йаьлла брекчи]]**
* лаван кеггарш тӀуьна лавано вовшахлетош
* охьа а оьхуш, хьаса болу лаван Ӏовраш кеглуш (**лаван брекчи**)
* туф а, кхин тӀапломах йевлла кеггаран материалаш гуллуш (**[[туфобрекчи]]**)
* тӀапломан областийн сацкъаран Ӏовраш гулйаларца диагенез йолуш (лахараш).

**2. Охьайижна брекчи**
* континентан хьолашкахь хуьлу басенийн делюви, охьайийшина Ӏовраш йа карстан есаллин тхьов чубожарх йисинарш (**карстан брекчи**) вовшахлеташ.
** Ша билгалйолу **даьӀахкан брекчи**, иза кхоллало массашкахь букъа даьӀахкйолу дийнаташ йалаа йелла, дӀайоьхкинчу меттигашкахь.
* хӀордан хьолашкахь брекчи кхоллало бердашкара тархаш йа рифаш дохарца.

**3. [[Тектоникан брекчи]]**
* **Йаайаларан брекчеш** — кхоллало ломан породийн чкъоьраш йукъахь тектоникан леларш бахьнехь, иккхинчу меттигехь породаш кегйаларца. Даккхий кеггарш ишттачу брекчеш йукъахь йукъайоьду кегийрачу массана. Къасто хала хуьлу тектоникан а, охьайижина а брекчеш.

## Хьажа кхин а
* Конгломерат (порода)
* Конкрецеш

## Билгалдахарш

## Литература

* 
*
Лопес де Легаспи, Мигель

**Мигéль Лóпес де Легáспи** (;  — ) — аделантадо дарж долу испанин конкистадор, цуьнан роль Филиппинийн исторехь юста мегар ду Кортесан Мексикан исторера рольца а, Писаррон Перура историн роль йу. Цуьнан кIента кIант Хуан де Сальседо хилира гIараваьлла конкистадор.

## Биографи
1528 шарахь, шен даймахкахь даржехь айаваларх дог диллина, Лопес де Легаспи Кортесан тІаьхьахІоьттина Мексике вахара, цигахь Мехикон урхалчин дарже кхечира иза. Къена волушшехь вице-паччахьо Луис де Веласкос хьажийра хьалха Магеллана дІайиллина Чамбечеран гІайре лаха. 1564 шеран 21 ноябрехь новкъа велира 5 кеманахь Халиско гаванера малхбузан латташ къардан. Царна некъ гайтабезарг вара зеделла волу Андрес де Урданета.

1565 шо долалуш испанхоша хІаллакдира Марианан гІайренаш, тІехдевлира Барбудас а, Ладронес а гІайренашна 1565 шеран 13 февралехь гира Филиппинаш, аьттонца биссира Себу гІайрен тІе, меттигера бахархошца йукъаметтиге бевлира 27 апрелехь. Магелланан тІе а летта, вийнера цара, ткъа Лопес де Легаспин аьтту белира доттагІаллин барт бан меттигерачу тхьамдаца Тупасца — иза шеш португалихой доцийла тешийта ийшира. И хилам Филиппинашкахь лору къоман истори йолайаларан меттиг; цуьнан иэсан хІоттийна Іида сандуго. Билгалла даккха деза, Легаспин карийра гІайрен тІехь Сийлахь Беран Іийсан икона, Магеллана еана йолу, иза меттигерачу бахархоша лорура сийлалла санна. ТІаьхьа и икона Іалашйира мехала реликви санна Себун килсахь. Легаспин новкъахойн цхьа дакъа — Урданетан да, Агиррен да, ткъа кхин а Легаспин кІант — йухабаьхкира 1565 шеран 30 октябрехь Акапулько.

1567 шарахь, Керла Испанера гІо кхаьчна, конкистадор волавелира сий. Петран гІап ян, цуьнан Іалашо йара цуо кхоьллина гІала Себу ларйан (Легаспис хийцира йуьхьанцара гІалан цІе  Сан-Мигель Эль-Сантиссимо-де-Хесус аьлла). Цунах плацдар йина, Лопес де Легаспис хьежадора кеманаш талла Филиппинийн къилбаседа дакъош. Цийхойн хІордан талорхошца Іитталушшехь, волавелира меттигерачу бахархошна жІараш охка Лусонан къилбаседехь, кхоьллира цигахь 1571 шеран 24 июнехь керла коьрта шахьар — Манила, цунах Метрополи хилира колонешна.

Лопес де Легаспин цІарах йиллина Лусон гІайрен тІехь гІала. Цуо Филиппу II-гІачунга йаздина кехаташ Іалашдеш ду Севильяхь.

## Литература
* «Мемориал о Миссиях Отцов Августинцев на Филиппинах». — Мадрид, 1892 (на испанском языке).

Категори:Конкистадораш
Категори:Филиппинийн истори
Категори:ГІаланаш ехкинарш
Категори:Филиппинийн инарла-губернатораш
Категори:Австралин а, Океанин а талламчаш
Категори:XVI бІешеран новкъахой
Башкирийчоьнан йистийн тӀадамаш

**Башкирийчоьнан йистийн тӀадамаш** ()&nbsp;— географин координатийн системехь Башкирийчоьнан меттиг билгалайоккху тӀадамаш, кхин а билгалбоккху мехкан бохалла къилбаседера къилбехьа а, малхбалера малхбузехьа а.

## Йистера тӀадамаш
* Къилбаседа тӀадам&nbsp;— Янаулан кӀоштан Байсарово эвла ()
* Къилба тӀадам&nbsp;— Зианчуринскан кӀоштан Кужанак эвла )
* Малхбузан тӀадам&nbsp;— Бакалинан кӀоштан Ивановка эвла ()
* Малхбузан тӀадам&nbsp;— Учалинан кӀоштан Устиново станцин, Устиново эвла ()

## Билгалдахарш
Телевизион АЦШ

**[[Телевизион]]** АЦШн массийн хаамийн гӀирсех уггаре гӀарайаьллачех цхьаъ йу.

Америкин цӀийнан бахамехь 99 % лаххара а цхьаъ телевизион лоцург йу, ткъа дукхаха болчера цхьаннал сов йу. Дерриг схьаэцчи, АЦШ телевизиондуьненахь уггаре синдикацин йу.

## Телеканалаш а, телемашанаш а
АЦШхь ду ялх коьрта тайпана телегайтар: эфиран, FTA, кабелан, спутникан, DTH, IPTV.
Эфиран телеканалашка хьожург мах боккху. Дисина массо а тайпа гайтаро болх бо барт бой (хӀора баттахь мах охьа а буьллуш). Барт бо пакеташна, къаьста вовшех каналий дукхаллин барамца а, тематикаца а.

Тахана, АЦШхь ду 117 сов телеканал. Маьхаза каналашна йукъахь ду ингалсан маттахь а, испанхойн маттахь а. Мехах долу каналаш декъало пхеа категоре (керланаш дуьйцурш/документалан/спортан/самукъадаккхаран/берийн).

### Уггаре боккха пхиъ телемаша

Уггаре баккхий эфиран машанаш бу NBC, CBS, ABC, Fox, CW. Хьалхара кхаамма шайн истори йолийна радиомашанера: NBC а, CBS а 1920-гӀа шерашна йуккъехь, ABC 1943 шарахь NBC спин-офф хилла. Fox йолаелла 1986 шарахь, ткъа CW кхоллаелла UPN а, The WB а цхьаьнакхетта 2006 шарахь.

## Хьажоргаш
* The Museum of Television & Radio
* Museum of Broadcast Communications: The Encyclopedia of Television 
* Academy of Television Arts & Sciences
* ''Now with Bill Moyers'': Politics & Media — Big Media — Media Regulation Timeline 
* FCC: Television Technology — A Short History
* Turner:Cable Primed to Beat Broadcast, by Anthony Crupi, *Mediaweek* Dec. 7, 2005.
* AAAA/ANA Annual Study Shows TV Clutter Levels Up Across Most Dayparts  by the Association of National Advertisers, Feb. 14, 2002.

## Билгалдахарш

Категори:Телевизион АЦШ
Шапп, Клод

**Клод Шапп** (; 1763 25 декабрехь, Брюлон, Сартан департамент — 1805 23 январехь, Париж) — оптикан телеграфан цхьаьна хьесапан французийн , .

Лела бернаш болу бӀаьвнин системан гӀоьнца шен хаам дӀабахьийтаран хьесап кхуллуш, 1792 шарахь Шаппа гайтира шен семафор цӀе йолу хьесап, къоман гуламан, цуьнан сацамца 1793—1794 шерашкахь йира 225 км йеха оптикан телеграфан хьалхара аса Парижна а, Лилльна а йукъахь. Кхин а ойла йара 22 станци ян, белхан персонал вовшахтоха а, Ӏамо а. Белхалошна лора дийнахь 25 су, ледарлонна атта набахте а кхочурбара. Шаппан йелира телеграфан инженер цӀе (1793 шо), хӀоттийра французийн телеграфийн асийн директор (1794 шо). Йинчу асан тӀаьххье керланаш йан буьйлабелира, коьртаниг, тӀеман Ӏалашонна.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш

* Статья «История возникновения телефона и мобильной связи» 
* French article: ''Les Télégraphes Chappe'', l'Ecole Centrale de Lyon 
* French article: Le télégraphe aérien, in ''Les merveilles de la science'', de Louis Figuier, t. 2, pages 20–68
* Italian article: Francesco Frasca, ''Il telegrafo ottico dalla Rivoluzione francese alla guerra di Crimea'', in ''Informazioni della Difesa'', n°1, 2000, Roma: Stato Maggiore della Difesa, pp. 44–51

Категори:Хин буха багӀанарш
Абу, Эдмон

**Эдмо́н Франсуа Валентин Абу́** (, 1828 шеран 14 февралехь, Дьёз, Франци — 1885 шеран 16 январехь, Париж) — французийн беллетрист а, публицист а.

1855 шарахь арахецна жайна — «» — керла грекийн эхь-бехкан хӀилла долу ира критика. Оццу шарахь зорба туьйхира хьалхара роман «», цуьнан боккха аьтту хилира. Цул тӀаьхьа — романаш: «» (1856); «» (1857); «» (1858), дийнна цхьа могӀа дийцарш, новеллаш, царех дукхаха ерш кхечу меттанашка а йаьхна, масала оьрсийн матте («Ткъе итт а, шовзткъа а», «Лег дохийна стаг», «Провинцехь зуда йалор», кхин а).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

* 

Категори:XIX бӀешеран Францин йаздархой
Категори:Францин публицисташ
Категори:Французийн академин декъашхой
Категори:Лакхара норман ишколан арахецархой (Париж)
Категори:Пер-Лашез кешнашкахь дӀабоьхкинарш
Категори:Францин журналисташ
Дуьненайукъара йаздархойн де

**Дуьненайукъара [[йаздархо]]йн де** (йуьззина цӀе *Дерриг дуьненан машаран де йаздархошна*) — ПЕН-клуба кхоьллина 3 мартехь даздо Ӏида, «деалгӀа Ӏедале» демократин зорбанан гӀуо аспекташна дуьхьало йаре кхойкху,
* харц зорбанех ларваларе,
* хууш харц йаздарах ларваларе,
* факташ кӀела хӀума диллина харцдар йа тенденцица политикин а, тобан а, шен а доьхьа харц уьш тидар.

## Ӏидан истори
1921 шарахь кхоьллира ПЕН-клуб. 1986 шарахь 12—18 январехь хилира хӀеттале 48-гӀа рогӀера дуьненайукъара ПЕН-клубан конгресс, цуьнан декъашхоша сацам бира 3 март «Дерриг дуьненан машаран де йаздархошна» Ӏида кхайкхо. Оцу моментехь пен-йаккъаш йара бӀе сов пачхьалкхехь.

Вайн деношкахь цхьа могӀа мехкашкахь оцу Ӏидано шорйира кхайкхийна спектр. Олу «Йаздархочун де», уггаре гӀарабевллачу литературин гӀуллаккхошна сий дан бахьана ду.

## Хьосташ
* RNews.ru
* Календарь праздников
* Сайт Международного ПЕН-клуба
Йаздархой
Йаздархой
Йаздархой
Йаздархой
Категори:3 мартан Ӏиданаш
Категори:Йаздархойх лаьцна
Категори:ПЕН-клуб
Телевизион Россехь

## Истори

### Юккъера тулгӀенаш тӀехь гайтар (1931—1941)
1931 шеран 10 сентябрехь йира Поштийн а, телеграфийн а Халкъан комиссаритехь йолу Радион йерригсоюзан комитет (РЕК) — дуьххьарлера телерадиокомпани Россехь. 1931 шеран 1 октябрехь — РЕК йуккъерчу тулгӀенаш тӀехь арахийцира ССРС дуьххьарлера канал — Центран телевизион. Оптикан-механикин телевизионан суьрташ лецира дукха гӀаланашкахула, царна йукъахь Петарбух, Нижни Новгород, Томск. Оцу дийнахь «Известия» газето йаздора:

Категори:Росси
Кафедран куьйгалхо

**Ка́федран ку́ьйгалхо** — лакхарчу дешаран меттагашкара кафедран куьйгалхо, дукха хьолахь, профессор, Ӏилманан доктор.

Цуьнан куьйгаллийца болх бо профессорша, доценташа, ассистенташа, лакхара хьехархоша, коьрта, лакхара, лахара Ӏилманан белхалоша, аспиранташа, кафедран кхин белхалоша, дешаран лабораторийн а, кабинетийн а болх дӀабогӀийта. Кафедран куьйгалхочо жоп ло дешаран, методикан, Ӏилманан (цунна юкъахь аспиранташ кечбеш), кхин кафедран болх дӀабагӀийтарх.

Дукха хьолахь кафедран куьйгалхой иштта декъашхой хуьлу факультетан я лакхара дешаран меттиган Ӏилманан кхеташон.

Категори:Лакхара дешаран меттигаш
Дуьненан политикин карта

**Дуьне́нан поли́тикин ка́рта** — географин карта, гойту дуьненан мехкаш, церан урхаллин кепаш а, пачхьалкхийн хӀоттам а. Политикин карто гойту коьрта политикин-географин хийцамаш: кхоллаелла керла маьрша пачхьалкхаш, церан хийцаелла статус, пачхьалкхаш вовшахкхетар, йекъайалар, суверенитет яр я ялар, пачхьалкхийн дозанаш хийцадалар, коьрта гӀала хийцар, пачхьалкхийн а, коьрта шахьрийн а цӀераш хийцаялар, пачхьалкхан урхаллин кеп хийцар, кхин дӀа а.

Политикин картин тӀиера хийцамаш хуьлу *дукхаллин* (пачхьалкхан керла карийна латташ тӀетохар, тӀемашкахь даьхна а, дайина а мехкаш, цхьаьнакхетар а, йохар а пачхьалкхаш, пачхьалкхаш хийцина мехкаш, кхин дӀа а) а, дикаллин (суверенитет яккхар, урхаллин кеп а, пачхьалкхан хӀоттам а хийцар, пачхьалкашна йукъара барташ кхоллабалар, кхин дӀа а) а. ТӀаьхьарчу заманахь дуьненан политикин картин тӀехь дукхаллин хийцамаш лагӀбелла, дукхах дерг хуьлу **дикаллин** хийцамаш.

Юьйцу процессаш Ӏамо дуьненан социалан-экономикин географин дакъанах, иштта *«дуьненан политикин карта»* олу.

## Дуьненан политикин карта кхолладаларан коьрта муьраш

### Шира мур (V бӀешо кхаччалц)
Ширачу муьрехь дӀахӀуттуш, кхуьуш, юхуш яра шира пачхьалкхаш (Мисар, Карфаген, Желтойчоь, Рум); тӀаьхь-тӀаьхьа монархешкахь а, имперешкахь а чӀагӀло тхьамдалла; кхуьура тӀеман демократи. Яьржина яра кхаа тайпана пачхьалкхаш: авторитаран а, пхьолан а монархеш; импереш (царна чохь дацара билгала дозанаш марталлин политикин системан) а, гӀала-пачхьалкхаш (алсама билгала болу мехкан хӀоттам а, бахархоша политикин дахарехь жигара дакъалацар: Афина, Фива, Спарта, кхин а).

### Юккъера бӀешерийн мур (V—XV бӀешераш)
Кхузахь кхуьура деспотийн монархин Ӏедал, цуьнан концентраци а, централизаци а; европин пачхьалкхийн урхаллера килсан роль чӀагӀъялар; пачхьалкхаш гӀертар генара мехкаш схьадаха, ткъа кхин а кхоллаяла йолаелира чоьхьара базарш.

### Керла мур (XV—XVII бӀешераш — 1914 шо)

## Литература
# Экономическая, социальная и политическая география. Регионы и страны / Под ред. С. Б. Лаврова, Н. В. Каледина. М., Гардарики, 2003. Часть 1. ISBN 5-8297-0039-5
# Витвер И. А. Историко-географическое введение в экономическую и социальную географию зарубежного мира. М., 1961

Категори:Политикин географи
ССРС Пачхьалкхан телерадион Центран телевизион

**ССРС Пачхьалкхан телерадион Центран телевизион (ЦТ ССРС)** — ССРС телевизионан а, радион а Пачхьалкхан комитетан советийн пачхьалкхан кхоллам, жоп ло ерригсоюзан а, кӀеззиг регионалан а телевизион. ССРС Пачхьалкхан телерадион гуранчуьра тематикийн цхьа могӀа коьрта редакцеш яра. Цаьрца цхьаьна яра республикин а, меттигера (областан, гӀалан) а телевизион 1931 шерера 1996 шо кхаччалц.

## Литература
* *[[Раззаков, Фёдор Ибатович|Ф. И. Раззаков]]*, «Гибель советского ТВ», 2009, ISBN — 978-5-699-33296-0

## Хьажоргаш
* 
* Официальный канал ГТРФ ТВ на YouTube
* Официальный канал ГТРФ Радио на YouTube
* 
* д/ф «Телевидение по-советски. Смотреть не вредно» из цикла «Обратный отсчет»  (ОНТ, 2014)
* СССР ТВ: Советское телевидение  — бесплатный просмотр советских телевизионных передач. Совместный проект медиагруппы URAVO и Гостелерадиофонда России.
* Дикторы ЦТ http://diktorct.tilda.ws
* Дикторы ЦТ https://www.eg.ru/society/673715-umer-yuriy-kovelenov--diktor-centralnogo-televideniya-sssr/

; Хьосташ
* Постановление СМ СССР о генеральной схеме управления телевидением и радиовещанием

Категори:Телекомпанеш абатца
Категори:Телевизион ССРС
Категори:ССРС Пачхьалкхан телерадио
Категори:1951 шарахь долийна телеканалаш
Категори:1991 шарахь севцца телеканалаш
Цинубани (Ахалцихен муниципалитет)

**Цинубани** () — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахетин Ахалцихен муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 251 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Ахалцихен муниципалитетан нах беха меттигаш
Дуьненайукъара зударийн де

**Дуьне́найукъара зудари́йн де** — Ӏида, даздо хӀора шарахь 8 мартехь цхьа могӀа пачхьалкхашкахь «зударийн де» олий. Исторехь йукъадаьлла, дуккха а пачхьалкхашкахь цхьатерра бакъонаш а, эмансипаци къуьйсу зударий бертахь хиларан де аьлла. 1975 шеран мартехь дуьйна *Дуьненайукъара зударийн де* даздо ВКЪКХ.

## Истори

### Ӏида даларх дийцарш
Шуьйра даьржина (Росси ца юьйцу, Малхбузе юьйцу) Дуьненайукъара зударийн де 8 март даздаран ламаст схьадаьлла 1857 шарахь Нью-Йоркехь текстилан промышленностин а, бедарш тоьгу фабрикийн а белхалоша-зударша, юургаш ечара а белхан хала хьолашна а, лахара алапна а реза боцуш «деса яйнийн лелам» бича бохуш. Цара доьхура белхан де дацдар, белхан хьолаш тодар, божаршца алапа цхьабосса дӀанисдар. Цу зударша оцу хенахь 16 сахьтехь болх бора, ткъа алапа чӀогӀа кӀезиг дара. — Амма Франсуаза Пика масех яззамехь (кхечу авторшца цхьаьна) гайтира, и факт чӀагӀдан йиш йоций, ткъа дийцар, тера ду, кхоьллина 1955 шарахь, Ӏидан ламаст коммунистийн идеологех дӀакъасторхьама, иза ладаме дара Малхбуза Европера а, АЦШ а зударийн бакъонаш къовсучарна шийлачу тӀеман заманахь.

## Комментареш

## Билгалдахарш

## Хьажа кхин а
* Даймохк ларбархойн де
* Дуьненайукъара божарийн де
* Дуьненайукъара юьртара зударийн де
* Зударшна ницкъбар дӀадаккхаран дуьненайукъара де
* Бесара зударийн къоман де

## Хьажоргаш

* 
*  История Дня — Международный женский день в 2011 году — ООН
* 49-я сессия комиссии по положению женщин
* Статья «Женский День»  на сайте «Праздники России»
* История 8 марта — международного женского дня.

Зуда
Категори:Зударийн Ӏиданаш
Категори:8 мартан Ӏиданаш
Зуда
Зуда
Зуда
Зуда
Зуда
Зуда
Зуда
Категори:Сексизм
Категори:Зударийн бакъонаш
Категори:Зударий исторехь
Шовхалди

**Шовхалди** () — Четарнаш доьзалера тайпана ораматаш, The Plant List сайтан терахьашца 52 кепара йу, йаьржина Малхбален эхиган барамера асанехь (цхь кеп — Къилбаседа Америкехь). Цхьайолу шовхалдин кепаш кхиайо декоративан ораматаш санна, цхьаерш — даьхнашна силос санна, цхьаерш мега кхачан а, адаман а. Цхьайолу кепашна ( декъан йукъара) йукъахь йу фотосенсибилизаци йеш йолу хӀуманаш (фуранокумаринаш), цара йо фитофотодерматит а, до ракан дестарш а, дуьнен тӀедовлаш дуьйна адамийн а, дийнатийн а заьӀапалла.

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
* 
* 
* *[[Губанов, Иван Алексеевич|Губанов И. А.]] и др.* Иллюстрированный определитель растений Средней России. Т. 2: Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2003. — С. 631—632. — ISBN 5-87317-128-9
* 
* *[[Ткаченко, Кирилл Гаврилович|Ткаченко К. Г.]]* Правда о траве Геракла, или Борщевики вокруг нас  // В мире растений. 2010. № 2.
* *[[Ткаченко, Кирилл Гаврилович|Ткаченко К. Г.]]* Род борщевик (Heracleum L.) — хозяйственно полезные растения // Вестник Удмуртского университета. Сер. Биология. Науки о Земле. Вып. 4. 2014. С. 27-33. http://en.vestnik.udsu.ru/files/originsl_articles/vuu_14_064_04.pdf 
* *[[Ткаченко, Кирилл Гаврилович|Ткаченко К. Г.]]* Борщевики (род Heracleum l): Pro et contra // Биосфера. 2015. Т. 7. № 2. http://proborshevik.ru/wp-content/uploads/2017/09/Tkachenko_KG_2015.pdf

## Хьажоргаш
* 
* Борщевик — статья в Энциклопедии декоративных садовых растений.

Категори:Четарнаш
Категори:Евразера ораматаш
Категори:Къилбаседа Америкин ораматаш
Этна

**Этна** — сема стратотӀаплам, лаьтта Сицилин малхбален бердан йистехь, Мессина а, Катани а гӀаланашна гена боццуш. Иза Европехь уггаре лекха сема тӀаплам бу. Ӏаламан историн къоман музейн (АЦШ) хаамашца, 2018 шарахь Этнан локхалла хилира 3295 метр хӀордан тӀегӀал лакхахь. Иза сих-сиха хийцало Ӏаьтта моссаза бо. Иштта, 2010 шарахь тӀаплам 21 метр лоха бара, 1981 шарахьчулла а. Этнас дӀалоцу 1190 квадратан километр майда. Иштта, Этна — Италехь уггаре жигара тӀаплам бу, шен уггаре гергара тӀапломал — Везувийл — 2,5-за сов.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* *Лайель Ч.*, Основные начала геологии. Т.2. Гл. XXV.

## Хьажоргаш

* Volcano Live
* Volcano World
* Peakbagger.com
* Peakware.com 
* БСЭ (2-издание) 

Категори:Дерригдуьненан тӀаьхьалонаш абатца
Категори:Жигара тӀаплаьмнаш
Категори:СтратотӀаплаьмнаш
Категори:Италин тӀаплаьмнаш
Категори:Сицилин лаьмнаш
1309 шо

## Хиламаш

* 14 март — Гранадан эмиран Мухьаммад III аль-Махлун дийзира Ӏарш йита шен вешийна Наср I-чун.
* Фес. Гранадан а, Мароккон а Кастилина а, Арагонанна а дуьхьала бина барт.
* Маринидаша аракхуьйсу Сеутера гранадхой.
* Альмериян а, Альхесирасан а гуо бина кастильхоша.
* Сиерра де Гаусин. Гусман Диканиг ле Гранадан йисташна тӀелетачу хенахь.
* Сентябрь — Фердинанд IV Кастилийнчо оцу беттан хьалхарчу деношкахь дӀалоцу Гибралтар (Джабал Тарикъ — Ӏаьрб.).
* 1309—1343 — Неаполан паччахь Роберт I-ра.
*Генрих VII Люксембурганчо къобал бина швейцарийн кхаа кантонийн барт.

## Хьажа иштта
Лайлакх буц

**Лайлакх буц** () — ГӀаргӀулин бецан (*Geraniaceae*) доьзалера лоха бецан ораматийн тайп, наггахь ахколлан а хуьлу.

*[[The Plant List]]* хаамашца 2013 шарахь, тайпан юкъахь 128 бакъ йолу кеп ю; дукхаха ерш Ширчу Дуьненан бараме асанехь ю, шиъ-кхоъ Къилба Африкехь а, Австралехь а ю,  шиъ-кхоъ шуьйра яьржина дерриг дуьнен тӀехь.

## Ботаникан сурт
ГӀаш шаламеса кегийра дакъош долуш ду.

## Виды
*[[The Plant List]]* хаамашца 2013 шарахь, тайпан юкъахь 128 кеп ю:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:ГӀаргӀулин бецанаш
Гершель, Уильям

**Фредерик Уильям (Фридрих Вильгельм) Гершель** (, ; 1738 15 ноябрь, Ганновер — 1822 25 август, Слау Лондонан гергахь) — гӀараваьлла ингалсан астроном, схьавалар немцойх ду. Гершель Каролинин ваша, Гершель Джонан да. ГӀараваьлла Уран планета дӀаелларца, ткъа кхин а цуьнан ши спутник — Титани а, Оберон а. Цуо кхин а дӀайиллина Сатурн шиъ спутник а, инфрацӀие йовхо тохар а. КӀезго вевза ша автор волчу ткъе йиъ симфоница.

## Биографи а, Ӏилманан гӀуллакх а
Зуда йалорхьама керсталла тӀеэцначу, къийечу музыкантан-жуьгтийчун Гершель Исаакан (1707—1768) итт берех цхьаъ. ТӀеман оркестре гӀуллакхе (гобоист дарже) вахара, 1755 шарахь полкаца хьажийра Ганноверан курфюршаллера командировке Ингалсе (и ши пачхьалкх оцу хенахь йихкина йара долара уница). 1755 шарахь дӀавелира тӀеман гӀуллакхера музыка Ӏаморхьама. Болх бира Галифаксехь органист а, музыкин хьехархо а, цул тӀаьхьа кхелхира курортан гӀала Бат, цигахь хилира публикан концерташ дӀасайоькъург. Музыкин теори Ӏаморо Гершель валийра математике, математико оптике, тӀаьххьара, оптико астрономе.

## Билгалдахарш

## Хьажа кхин а
* Гершель (космосан обсерватори)
* Гершель (Мимас)
* Гершель (беттан кратер)

## Литература

* *Еремеева А. И.* Вселенная Гершеля. М., 1966.
* *Еремеева А. И., Цицин Ф. А.* История астрономии (основные этапы развития астрономической картины мира). Изд. МГУ, 1989.
* 
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Астрономаш абатца
Категори:Йоккха Британин астрономаш
Категори:Йоккха Британин композиторш
Категори:Адамаш:Ганновер
Категори:Коплин мидал йелларш
Категори:Лондонан паччахьан йукъараллин декъашхой
Категори:Французийн Ӏилманийн академин декъашхой
Категори:Петарбухан Ӏилманийн академин Сийлахь декъашхой
Категори:Мелхан системан планетийн спутникаш дуьххьара дӀайиллинарш
Категори:Астрономиезархой
Категори:Галактикаш дуьххьара дӀайиллинарш
Категори:Пруссийн Ӏилманийн академин декъашхой
Категори:Америкин говзаллин а, Ӏилманийн академин декъашхо
Категори:Леопольдинийн декъашхо
Категори:Рыцарийн дарж делла композиторш
Категори:Паччахьан астрономин йукъараллин президенташ
Гаплотоба J1 (Y-ДНК)

**J1 гаплотоба** (M267) — Y-хромосоман гаплотоба, J гаплотобана йукъайогӀу.

J1 гаплотоба кхоллаелла J гаплотобана мутаци хила 31 600 герг шо хьалха вехаш хилачу стагана. J1 гаплотоба йолучера тӀаьххьара йукъара да вехна 27 800 шо хьалха (терхьаш билгалдина YFull компанин снипашца).

## Хьажа иштта

## Билгалдахарш

J1
Категори:Европин палеоантропологи
Аджараш

**Аджа́раш** (*ачарлеби*, ) — кӀеззига сов православи а, ислам дин лелош йолу гуьржийн этнографин тоба.  Дукхаха берш беха гулахь Аджарехь. Буьйцу гуьржийн мотт. Оьздангаллийца аджарашна гергара ю йисина гуьржийн субэтносан тобанаш. Цу тӀе советан Ӏедалан заманахь аджарашна йукъахь атеисташ а бара, ткъа 1920-гӀа шераш кхаччалц царех олура бусалба гуьржий. Автономин республика Аджари кхоьллира 1921 шеран 16 июлехь, цхьаьна агӀора Гуьржийн ССР, вукха агӀора  Туркойчоьнан (хьаьжа Карсан барт) бартан бух тӀехь.

Категори:Гуьржий
Категори:Гуьржийчоьнан къаьмнаш
Категори:Аджари
Категори:Православе далийна къаьмнаш
Категори:Исламе далийна къаьмнаш
Аборигенаш

**О́рамера къа́ьмнаш** — кхечу меттигашкара кхин къаьмнаш цига кхалхале даьхна къаьмнаш.

## Терминологи
Билгала йукъара тIеэцна кхетаман амалаш йац дуьненайукъарчу бакъонехь цхьацца бахьнашца: уьш тайп-тайпана расийн, оьздангаллин, меттан тобанийн, динан векалш бу, беха массо аьлчи санна нах бехачу континенташ тIехь; уьш бу социалан, экономикин, оьздангаллин кхиаран тайп-тайпанчу тIегIанехь. И бахьна долуш церан тайп-тайпана иэшамаш, гар, хьолаш ду. Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламо (ВКЪКХ) Орамера бахархойн дискриминацин баланех башха докладчикан цIарах, ВКЪКХ дискриминацил хьалхадаларан а, кегийра къаьмнаш лардаран а бухара комиссин цIарах Хосе Мартинес Кобос ялайо лахара белхан билгало:

Орамера къаьмнаш деха Дуьненан дерриг дакъошкахь: царна йукъа богӀу, масала, эвенкаш Генара Малхбалехь, эскимосаш а, алеуташ а Къилбаседа Америкин а, Генара Малхбален а Полюсан гуонаннаха, саамаш Скандинавин а, Кольскан ахгӀайрен а тӀаьхь, маори Керла Зеландехь, индахой Америкехь. Уьш бу 300 млн стаг гергга.

«Орамера къаьмнаш» () термин йукъайогӀу дуьненайукъара-бакъонийн лексикон йукъа, лелайо Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламан тайп-тайпана документашкахь. Россин Федерацин законашкхолларехь лелайо «орамера кегийра къаьмнаш» а, «кегийра къаьмнаш» терминаш. Дешнаш «**[[аборигенаш]]**», «**[[автохтон]]аш**», «**бухара махкахой**», «**орамера бахархой**» семантикица терминан гергара ду «орамера къаьмнаш», амма юрисдикцин документашкахь ца лелайо.

## Истори
Дуьненан колонизаци йоьдуш, XV бӀешарахь йола а йелла лаьттира XX бӀешо кхаччалц, дукхаха долу орамера къаьмнаш, алсама дуьненан орамера кӀезиг къаьмнаш, дӀадовларна кхерамехь дара. Орамера къаьмнаш, 2007 шеран 13 сентябран хиллачу ВКЪКХ Инарлан Ассамблейн 61/295 резолюцехь ма-яздарра, «историн харцонийн ижу хилира, бахьна, кхечарна йукъахь, царна колонизаци а, церан латташ, мохк, ресурсаш схьадахар а долуш, оцу балхо новкъарло йо, масала, шайн иэшамашка а, лаамашка а терра шен бакъо кхион …».

Орамера къаьмнаш ницкъала хӀаллак деш дацахь а, церан дукхах долу автохтонан меттанаш кхерамехь дара хаъал галдовла а, йукъара дӀадовла а — хенан йохаллица лаамаза меттан ассимиляци йой а, орамера къаьмнаш йукъадахана мехкашкахь пачхьалкхан долу кхечу меттанийн агӀора хууш йинчу лингвоцидаца (алсама — дуьненан меттанашкара). Хаъал галъяха, я дӀаяха кхерамехь ю, тахана а, ерриг автохтонан оьздангаллаш — иза хила тарло титулан къаьмнийн оьздангаллин агӀора Ӏаткъамца а, Ӏаламан глобализацица а.

Ораман къаьмнийн дуьненайукъара башха бакъонаш къобалъяран юьхьиг дӀайолийра 1957 шарахь, № 107 йолу «Маьршачу мехкашкахь тайпанийн, ахтайпанийн дахар лелош болу орамера а, кхин а бахархой ларбарех, интеграци ярех» цӀе йолу тептар Дуьненайукъара белхан кхолламан Конвенци тӀеэцначу хенахь.

## Билгалдахарш
Ассирийхой

**Асси́рийхой** йа **Айсо́раш** (, шайн цӀе — атурая, сурая) — Хьалхара Азера схьадаьлла шира къам. ХӀинцалера ассирийхойн дай бу I бӀешарахь керсталла тӀеэцна, Ӏарамех луьйш болу Месопотамин бахархой.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* Козловский Н. Л. Преступления миссионеров в Азии и страдания ассирийцев. Пер. на ассир. яз. Ш. Бит-Лазаря. Тифлис, 1932. 50 с.

## Хьажоргаш
* Российский исторический журнал «Родина» 2006 г.-№ 8 к.и.н В.Эрлихман, «Непокоренные»
* В. Б. Виноградов. Средняя Кубань. Земляки и соседи. АССИРИЙЦЫ
* Assyria online!
* Assyrian American National Federation
* Assyrian Academic Society  — ассирийское академическое общество
* Геноцид ассирийцев в Османской империи— краткий исторический обзор

Категори:Шира весетан къаьмнаш
Категори:Семийн къаьмнаш
Категори:Ӏиракъан къаьмнаш
Категори:Иранан къаьмнаш
Категори:Шеман къаьмнаш
Категори:Туркойчоьнан къаьмнаш
Категори:Гуьржийчоьнан къаьмнаш
Категори:Эрмалойчоьнан къаьмнаш
Категори:Россин халкъаш
Категори:Хьалхара Азин къаьмнаш
Категори:Кавказан къаьмнаш
Категори:Гергара Малхбален къаьмнаш
Категори:Кегийра къаьмнаш
Категори:Ассири
Категори:Керсталла Ӏиракъехь
Мармаран хӀордан регион

**Мармаран хӀордан регион** () — Туркойчоьнан регион. Йукъахь йу 11 илаш (провинцеш). Регионан центр йу — Истамбул.

## ХӀоттам
Регионан йукъа йогӀу илаш (провинцеш):
* Баликесир ()
* Биледжик ()
* Бурса ()
* Истамбул ()
* Коджаэли ()
* Киркларели ()
* Сакари ()
* ТекирдагӀ ()
* Чанаккале ()
* Эдирне ()
* Йалова ()

## Бахархой
2014 шеран 1 январехь ларарца регионехь деха 23202727 стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоьнан регионаш