Россера тӀеман сийлаллин денош

: *Россин иэсан терхьаш а, кхин Ӏиданаш а хьажа [[Россин Ӏиданаш]] яззамехь.*

**Россера тӀеман сийлаллин денош** (**Оьрсийн герзан сийлаллин денош**) — Россин исторехь ладаме роль ловзийна Россин эскаран толамаш базбаран Россин иэсан денош .

Йуьхьанцара тӀеман сийлаллин денош хӀиттийра 1995 шеран февралехь Федералан законо «Россера тӀеман сийлаллин денойх (толаман денойх)». 2004 2020 шерашна йукъахь цунна хийцамаш бира, кхин тӀе шен законан цӀе а хийцира.

**Россин иэсан терхьаш** йукъадехира 2005 шарахь, базбо халкъан иэсехь бӀешерашкахь дагахь латтийта хьакъ долу пачхьалкхан а, йукъараллин а дахарера кхин а ладаме хиламаш.

И денош а, тӀеман сийлаллин денош а хӀиттийна Федералан «Россера тӀеман сийлаллин а, иэсан а денойх» цӀе йолчу законаца.

Законаца  тӀеман сийлаллин деношкахь даздаран белхаш дӀадахьа деза эскаршкахь, ткъа иэсан терхьашкахь — нахалахь белхаш дан деза. Дуьхьалонан министраллин тӀедиллина хӀора шеран 23 февралехь а, 9 майхь а Ӏиданан шатлакхаш кхийсар. Оцу белхашна ахча далар тӀедиллина федералан бюджетан.

Цул сов, законаца кхин а  тӀемлойн иэс бӀешерашкахь дагахь латтийтархьама цхьа могӀа кхин кепара белхаш дан деза: музейш йахкар, хӀолламаш богӀар, гайтамаш хӀиттор, МХГӀ нахала даккхар, нах бехачу меттигашна, урамашна, тӀемлойн дакъошна, кеманашна  церан цӀераш тахкар, турпалалла гайтина меттиг Ӏалашйеш лелор.

## ТӀемлойн сийлаллин денош
Россин Федерацехь хӀиттийна хӀара Россера тӀеман сийлаллин денош (хийцамашца 2020 шеран 31 июлехь):
* 27 январь — Ленинград йуьззина мукъайаккхар фашистийн гуонах (1944 шо);
* 2 февраль — Сталинградан тӀамехь советийн эскарша немцойн-фашистийн эскар хӀаллакдар (1943 шо);
* 23 февраль — Даймехкан турслойн де;
* 18 апрель — оьрсийн элин Невский Александран  тӀемлоша немцойн къонахашна  Чудски Ӏам тӀехь толам баьккхина де (Шенан тӀом, 1242 шо); ма-дарра  (юлийн рузманан терхьаш григорийн рузмане дехьа ца дахало дера , терахь хуьлу 5 апрель Григорийн рузманца);
* 9 май — 1941—1945 шерашкара Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь советийн халкъан Толаман де (1945 шо);
* 7 июль — Чесменан тӀамехь оьрсийн флото туркойн флотера толам баьккхина де (1770 шо);
* 10 июль — баьччаллехь Петр Хьалхара волу оьрсийн эскаро Полтавин тӀамехь  шведашна тӀехь толам баккхар (1709 шо);ма-дарра ;
* 9 август — Россин исторехь дуьххьара хӀордаца Гангут мерехь шведашкара толам  баьккхина де (1714 шо); ма-дарра ;
* 23 август —Курскан тӀамехь советийн эскарша немцойн-фашистийн эскар хӀаллакдаран де (1943 шо);
* 3 сентябрь — Дуьненан шолгӀа тӀом чекхбалар (1945 шо); ма-дарра 1945 шеран 2 сентябрехь;
* 8 сентябрь — баьччаллехь М. И. Кутузов  волу оьрсийн эскаро французийн эскарна тӀехь  Бородинон тӀамехь толам баьккхина де русской (1812 шо); ма-дарра ;
* 11 сентябрь — баьччаллехь Ф. Ф. Ушаков волу  оьрсийн эскадрин туркойн эскадрегара Тендрера толаман де; ма-дарра ;
* 21 сентябрь — коьртехь сийлахь эла Донской Дмитрий волу оьрсийн полкийн монголийн-гӀезалойн эскаршна тӀехь Куликовн тӀамехь толам баьккхина де (1380 шо); ма-дарра 
* 9 октябрь — советийн эскарша Кавказера тӀамехьнемцойн-фашистийн эскар хӀаллакдина де (1943 шо);

## Башхаллаш
Россехь Григорийн рузма йукъайаккхале хиллачу хиламашца доьзна ТӀемлойн сийлаллин а, иэсийн а денош , в законехь хӀиттийна ширачу рузманца цуьнан иэсан де хуьлу 13 де, иза башхалла йу ширачу а, керлачу а рузманна йукъара XX—XXI бӀешерашкахь. Григорийн рузан йукъайолуш юлийн рузманна а, цунна а йукъара башхалла 10 де бен йацара, иза тӀаьхь-тӀаьхьа тӀекхийтира 13 дене кхаччалц. Иза бахьнехь законно хӀиттийна ТӀемлойн сийлаллин денош мела а къаьста и хиламаш хиллачу терхьехь.

## Хьажа кхин а
Россин кхоъ эскаран аре:
* Куликовн аре
* Бородинон аре
* Прохоровн аре

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш

* Когда праздновать годовщину Бородинской битвы?