open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кейнан бассейн

**Кейнан бассейн** () — Къилбаседа Шен Ӏапказ чуьра хӀорд, йоькъу Гренландин къилбаседа-малхбузе а, Элсмир гӀайре а, цхьаьнатуху Баффинан хӀорд а, Линкольнан хӀорд а.

ХӀорд Наресан хидоькъен 180 км деха дакъа ду. Уггар готтачехь 40 км ю хидоькъе.

Шен цӀе хӀордан йелла америкин полюсан талламхочун Кейн Илайша Кентан сийн, цуо и меттиг теллина 1860-гӀа шерашкахь Франклин Джон лоьхуш. 1964 шарахь Данин а, Канадан а правительство цуьнан тӀаьххьара цӀеран гӀуллакх дерзийра.

Кейнан бассейн ю гуттар генахь къилбаседехь, хӀордан лела довха хишна генахь, цундела аьхкенан хенахь а навигаци латто таро йац шабохо кеман бен.

## Билгалдахарш

* Todos los nombres geográficos han sido obtenidos de los mapas de «The Atlas of Canada», disponible en: https://web.archive.org/web/20080902154713/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/index.html. Las distancias han sido obtenidas directamente de Google Earth.
* Los datos sobre la expedición de Elisha Kent Kane provienen de *Three years of Arctic service; an account of the Lady Franklin bay expedition of 1881-84, and the attainment of the farthest north*, de Adolphus Washington Greely (1844—1935), publicado en 1894. (pág. 7-8).

## Библиографи
* The Royal Navy in Polar Exploration from Franklin to Scott, E C Coleman 2006 (Tempus Publishing)
* Cold Regions Research and Engineering Laboratory (U.S.). *Radar Imagery of Arctic Pack Ice Kane Basin to North Pole*. Hanover, N.H.: The Division, 1968.
* Hobbs, William Herbert. *Discovery and Exploration Within the Area to the West of the Kane Basin*. 1939.
* Kravitz, Joseph. *Sediments and Sediment Processes in Kane Basin, a High Arctic Glacial Marine Basin*. [Boulder, Colo.?]: University of Colorado, Institute of Arctic and Alpine Research, 1982.
* Marentette, Kris Allen. *Late Quaternary Paleoceanography in Kane Basin, Canada and Greenland*. Ottawa: National Library of Canada, 1989. ISBN 0-315-43760-X

Категори:Къилбаседа Шен Ӏапказан хӀордаш
Категори:Гренландин географи
Категори:Нунавутан хин объекташ
Къилбаседе

**Къилбаседе**, **Невре** — Къилбаседа полюсехьа йолу дуьненан агӀо.

Къилбаседа агӀон тӀиера дагардо азимутан сенаш.

Таханлерачу географин карташ тӀехь къилбаседа агӀо дукха хьолахь лакхахь хуьлу (делахь девзаш ду хьовзийна карташ а).

Нохчийн къилбаседан билгало — **КъС**, дуьненайукъара — **N** (*north* дашах).

## МаьӀна тайп-тайпанчу оьздангаллашкахь
### Инкийн
Къилбаседан аренаш инкийн **лахахь** хуьлу, ткъа къилба — **лакхахь** (Перун хьалхарчу индахойн тептаршкара «Кипукамайокийн хаамашца», 1542 шо).

### Бирмахойн
Бирмахойн маттахь «къилбаседа» (мьяу) дош омоним ду «маймал» дешан.

### Ширачу жугтийн
Ширачу жугтийн маттахь — שבר [къилбаседа] «дог дохийла, тешна Ӏар» ду  (№ 07664 — Стронган лоьмаршца).

## Хьажа иштта

* Къилбаседан полюс
* Къилбаседа картин тӀехь лакхахь стена ю?

## Билгалдахарш

Категори:Ориентаци
Категори:Географин терминаш
ГӀодан га

**ГӀодан га** — леррина къастийна вегетацин дебаран лелош долу ораматан дакъа.

Субстрат чу орам тасийтархьама дийна гӀодан геннах, орамаш а, патарш а кхуьий, керла орамат хуьлу. ГӀодан геннах кхиина орамато Ӏалашдо шен ненан хьал а, билгалонаш а.

Дукхах дерг гӀодан га доккху маргӀалех, дечиг хилла яьлла — гӀаш доцуш (Кхезарш, Кемсаш, Хьайба, Инжир) — я сийна — гӀаш долуш (Кхезарш, Хьач, Балл, Кемсаш, КӀудалгаш), амма гӀодан геннаш дан мега бецан гӀодах (Флокс), кхин тӀе цхьанашеран ораматах а.

Цхьайолчу дечиган а, бецан а орамаш тосучу ораматийн (ЦӀен комар, Мангалкомар, Акхтарг, Ӏежан къона маргӀал, Флокс) гӀодан геннаш орамашкара оьцу (ораман геннаш), ишттачу гӀодан геннаш тӀехь керла ораматаш хуьлу кхин тӀе патарш кхуьу.
.
ТӀаьххьара, цхьайдолчу ораматийн (Бриофиллюм, Бегони, Пепероми, Сенполи) гӀадан геннаш до гӀашшах (гӀан геннаш).

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* Забелина Н. Как пополнить коллекцию хвойных с минимальным ущербом для кошелька . На сайте Мир увлечений.  — Статья о черенковании хвойных деревьев.

Категори:МаргӀал
Вегетативан дебар

**Вегетати́ван дебар** — дегӀан ненан организман дуккха клеткаш йолчу декъах керла организм кхоллаялар, дуккха клеткаш йолчу организмийн сте-боьршалла доцуш дебаран цхьа агӀо ю. Хинбецийн а, жӀаьлин-нускалийн а хуьлу леррина доцу талломан дакъош дакъастарца йа леррина дакъош кхолладаларца (хинбецийн хӀудоккху патарш сфацеляреш, кхин а).

Лакхарчу ораматийн хуьлу йа ненан организм шиъ а, алсама а йоӀарийн организм къастарца (масала, текха маргӀалш йа орамаш делча, ораман маргӀал къаьстича), йа ненан организмех йоьӀан хӀу къастарца (масала, орамстоьмаш, хохан кортош, дебаран патарш).

Цхьайолчу ораматийн орамаш таса таро хуьлу ненан ораматах къаьстинчу маргӀалан (Даканаш) йа гӀан.

Дийнатийн вегетативан дебар (дукха хьолахь зоологаш олу сте-боьршалла доцуш дебар) хуьлу йа декъадаларан некъаца, йа патаршца.

Вегетативан дебаран бух тӀехь лаьтта регенерацин процессех тера процессаш; дукхах дерг, регенераци ян хьуьнар доцучу хенахь оцу тобанах йолчу организмийн (масала, коловраткаш, нематодаш, цӀубдарш) цахуьлу вегетативан дебар, ткъа кхиина регенераци ян хьуьнар делахь (чӀагарийн нӀаьний, гидроиднаш, чӀапа нӀаьний, мехийнцӀокаерш) хаало вегетативан дебар.

## Хьажоргаш


Категори:Сте-боьршалла доцуш дебар
Аргентинан тӀеман ницкъаш

**Аргентинан [[тӀеман ницкъаш]]** () — паргӀато, машар, пачхьалкхан мехкан цхьаалла ларъяр Ӏалашо йолу Аргентина Республикин цхьаьнатоьхна эскарш ду. Лаьтта лаьттатӀиера эскарех, хӀордан-тӀеман а, хӀаваан-тӀеман а ницкъех.
Эскаре кхайкхар сацийна 1994 шарахь.

## ТӀеман ницкъийн хӀоттам

### [[ЛаьттатӀиера эскарш]]

### ХӀордан-тӀеман ницкъаш

### ХӀаваан-тӀеман ницкъаш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Официальная страница министерства обороны Аргентины
Къилбаседа (маьӀнаш)

**Къилбасе́да** — чолхе термин:
* Къилбаседа — къилбаседехь йолу дуьненан агӀо.

## Топонимаш
; Регионаш
* Оьрсийн Къилбаседа — Россин Европин декъера къилбаседа регионаш.
* Йисттера Къилбаседа — Россин мехкан дакъа,коьртаниг  Полюсан гуон къилбаседехьа лаьтташ долу.
* Шира Къилбаседа — хӀинцалерачу Къилбаседа Ингалсан а, Къилба Шотландин а махкахь хиллачу ширачу британин паччахьаллийн валлийхойн цӀе.
* Къилбаседа (Моимента-да-Бейра) — Португалин кӀошт (фрегези).
* Квебека Къилбаседа — Канадера Квебекан яккхийчех административан регион.
* Къилбаседа (АЦШ) — цхьанатоьхна штатийн цӀераш, АЦШ гражданийн тӀамехь (1861—1865) къилба штатийн Конфедерацин дуьхьал лаьттина йолу.

; Бразилин мезорегионаш
* Амазонас штатан къилбаседа
* Амапа штатан къилбаседа
* Гояс штатан къилбаседа
* Мараньян штатан къилбаседа
* Мату-Гросу штатан къилбаседа
* Минас-Жерайс штатан Къилбаседа
* Пиауи штатан къилбаседа
* Рио-де-Жанейро штатан къилбаседа
* Рорайма штатан къилбаседа
* Санта-Катарина штатан къилбаседа
* Сеара штатан къилбаседа
* Пиунейру-Паранаэнси къилбаседа

## Исбаьхьалла
* Къилбаседа (фильм) — 2009 шеран норвегийн трагикомеди.
* Галактикин Къилбаседа
* Къилбаседа къилбан дуьхьал — французийн яздархочун Жюль Вернан хиламийн роман 

## Спорт
* Регионан лига «Къилбаседа» — Германин футболан пхеа регионийн лигех цхьаъ.

## ТӀеман кхоллам
* Эскарийн тоба «Къилбаседа» (1939—1945) — ШолгӀачу дуьненан тӀамехь Малхбален Европин къилбаседа декъера Германин эскарийн оперативан-стратегин цхьаьнакхетар.
* Мехкан урхалла «Къилбаседа» — Украинин ТӀеман Ницкъийн ЛаттатӀиера эскарийн оперативан цхьаьнакхетар.
Фламинаш

**Фламинаш** (, цхьаллин терахь  *flamen*) — Шира Румера цхьацца деланаш бу бохучера цӀуй.

Фламин дарж валлалц дара; фламинаш бекъалора кхаа лакхарчуна, — хоржуш хилла патрицех а, Юпитеран, Марсан, Квиринан культ лелочарах а, — кхин а шийтта лахарнаш, хоржуш хилла плебейн тайпанашкара а, гӀийлачу «деланашна» (Вулканан, Флоран, кхин а) гӀуллакх дечарна а йукъара.

Лору, кхаа лакхара фламинийн дарж кхоьллина Нума Помпилий волуш. Империн муьрехь волчу 15 фламинан тӀекхийтира «деланаш» бинчу императорийн фламинаш.

Шен дарже кхачале фламинаш хилла Юли Цезарь а, Нерон а.

Юпитеран фламинан дарж (*flamen Dialis*) гуонаха хӀиттийна шорта, чӀогӀа нисдина низам а, бехкамаш а бара. Масала, иза вуьжуш волчу маьнгин ког хаттаца бехбина хила безара, коьртахь хӀума йоцуш аравала, говрахь лела цамагара, дийначу божах, буьдачу жижигах, хутал-бецах, кхоьшах хьакхавала йишйацара цуьнан, кхин дӀа а.

Фламинийн башха куьй бара, апекс (лат. *apex* — бохь) олуш. И жима куй зайт-диттан чкъоьрах бора. Цунах вевзара фламин, хӀунда аьлчи Ширачу Румехь апекс лелон цӀуйн-фламинийн бен бакъо йацара.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш
* Список известных фламинов Юпитера 
* Список известных фламинов Марса 
* Список известных фламинов Квирина 
* Список известных фламинов императоров 

Категори:Ширачу Румера дин
Категори:ЦӀуй
Чан Кайши

**Чан Кайши** (, ; 1887 шеран 31 октябрь — 1975 шеран 5 апрель) — Цийчоьнан тӀеман а, политикин а гӀуллакххо, Гоминьдан партин корта 1925 ш. Сунь Ятсен дӀакхелхинчул тӀехьа; Цийн Республикин президент, маршал а, генералиссимус а.

## Виццавар

## Литература

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Цийчоьнан урхалчаш
Керлагвинейн хӀорд

**Керлагвине́йн хӀорд** я **Бисмаркан хӀорд** () — Тийна океанан малхбузера гӀайренаш йукъара хӀорд, къилбаседехь а, малхбалехь а, къилбехь а доза тоьхна Бисмаркан архипелаго, малхбузехьа — Керла Гвиней гӀайренца; зӀе ю Витязь хидоькъечухула Соломонан хӀордаца. ХӀордан Йуккъера кӀоргалла ю , максимум кӀоргалла — . Керлагвинейн хӀордан майда —  гергга.

ХӀордан бух шортта кегийра гунаш а, ТӀапломан гӀайренаш а долуш аккумулятиван акъари ю. ХӀордан акваторехь хуьлу лакхара сейсможигаралла, сих-сиха хуьлу хин бухара мохкбегор.

Бердаш нийса ду. Дукха маржанийн рифаш ду. Керла Гвиней гӀайренан уллохула сихаллийца  чекхдолуш ду Керлагвинейн хилелар. ГӀайренаш юкъахула хаало хӀорд чӀогӀа тӀекхетар.

Хин тӀехулара температуран юккъера барам . Дуралла 34‰, океанан юккъерчу барамал лахара ю, алссама атмосферан йочанаш хилар бахьнехь. ХӀорд чу кхета даккхий хиш Сепик а, Раму а (ший а Керла Гвинейн къилбаседа-малхбален бердаца).

Коьрта порташ: Маданг Астроляби айман Керла Гвиней гӀайренан берд тӀехь, Рабаул Керла Британи гӀайрен тӀехь.

Керлагвинейн хӀордан акваторехь долу дерриг бердаш а, гӀайренаш а, хӀинца ду Папуа — Керла Гвинейн.

Керлагвинейн хӀордан географи толлуш боккха болх бина оьрсийн хӀордан экспедицеш (масала,  «Витязь» корвет-кеманахь), уьш боьзна бу Н. Н. Миклухо-Маклайн белхашца, цуьнан сийнна цӀе тиллина Керлагвинейн хӀордан бердайистан — Миклухо-Маклайн берд.

## Истори
1910 шарахь дуьйна ингалсан картографехь цӀе йелла **Бисмаркан хӀорд**, хийцина германхойн Пруссийн арахьара гӀуллакхийн министран Бисмарк Оттон сий деш.

## Хаза факташ
1943 шеран 2—4 мартехь хӀорда чохь хилла америкин-австралийн а, японан а эскаршна юкъахь боккха тӀом. Японан канон тӀелетта бартхойн авиацис   бухадахийтира бархӀ эскаран транспорт а, диъ эсминец а.

## Литература
* 

Бисмарк
Категори:Океанин географи
Категори:Папуа — Керла Гвинейн географи
Категори:Отто фон Бисмарк
Бекан (эвла)

**Бека́н** () — Къилбаседа ХӀирийчоьнан Ардонан кӀоштара йуьртан кепара эвла.

## Йуьртах дийцар
Эвла лаьтта 9 км къилбаседехьа кӀоштан центр йолчу Ардонан. Эвла йу Теркан чу дуккха а гаьннаш кхетачу аьрру бердан тӀехь. Эвлан къилбаседехьа чекхболу автонекъ «Кавказ». Эвлан 2 км малхбалехьа лаьтта цӀерпоштнекъан станци Дарг-Кох. Эвлахь цхьа урам ду — *Бекански*.

Эвлахь веха 432 гергга стаг. 2004 шарахь эвла газ йиллина. Бекан эвлара бераш доьшу луларчу Карджин йуьртан йуккъерчу ишколехь, уьш цига лелабо ишколан автобусо.

## Сийлаллаш а, инфраструктура а
Эвлахь йу заповедник «Бекан» а, садаӀаран база а. Иштта йуьртан уллохь йу электростанци «Бекан ГЭС». Йуьртан сийлаллех йу Сталинан хӀоллам.

## Билгалдахарш

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Ардонан кӀоштан нах беха меттигаш
Малхбузе

**Ма́лхбузе** — малхбален дуьхьалара дуьнен агӀо. Иза Малх чубузу агӀо ю, дукха хьолахь малх чубузаш малхбузехь хуьлу, полюсан а, полюсан уллора шораллаш дӀайаьхчихьа. 

Нохчийн малбузан билгало — **М-зе**, дуьненайукъара — **W** (*[[Ингалсан мотт|west]]*).

Де-буьйса нийса долучу деношкахь Малх чубузу малхбузехь. Дуьне хьийза малхбузера малхбалехьа. Географин карташ тӀехь малхбуза агӀо, дукхах дерг, аьрру агӀора хуьлу.

## Ориентаци
Ширачу заманахь малхбуза агӀо Малх чубузарца билгаляккхора. Православин а, лютеранийн а килсийн гарголан мамсар йирзина ю малхбузе.
Католикийн килсан алтарь лаьтта малхбуза агӀонехь.

## Литература
* 
* 

Категори:Ориентаци
Категори:Географин терминаш
Эвла (ЦХР)

**Эвла** () — Цийн Халкъан Республикин волостан тІегІанера административан дакъа.

ЦХР кхоллале Цийхь нийсса кхетам а бацара «эвла» дешан. 1954 шарахь «эвлаш» олура 5400 нах бехачу меттигех.

1955 шарахь ЦХР Пачхьалкхан Совето чІагІдира «ГІалана а, эвлаш а хІиттайаран низам» аьлла долу закон, цуьнца «эвла» олура 2000 сов бахархой болу меттигах, нагахь царех ахархой 50 % кІезиг белахь. 1964 шарахь дуьйна «поселок» лара йолийра 3000 сов стаг веха меттиг, нагахь царех 30 % кІезиг ахархой белахь; йа 2500 – 3000 бахархой болу меттиг, нагахь царех 15 % кІезиг ахархой белахь. 1978 шарахь ЦХРхь йара 2173 эвла.

1984 шеран 29 ноябрехь ЦХРн Пачхьалкхан Совето хийцира критереш, цуьнца административан дакъа «эвла» лара мегар ду волость, лахара цхьа хьал догІуш делахь:
* йерриг волостан бахархойн барам  сов стаг хила йиш йац, царех ахархой — 2000 сов стаг хила йиш йац;
* йерриг волостан бахархойн барам  сов стаг ву, царех ахархой — 10 % сов бац;
* кІезиг къаьмнаш дехачу меттигашкахь, кІезиг нах беха дозанара йа ломара кІошташкахь, наха маьІда доккху кІошташкахь, кегийра гаванашкахь, туристийн хазнаш долчу кІошташкахь, дозанара порташкахь нах беха меттигаш иэшахь кхолла йиш йу «эвла» статусехь, цигахь ахархой 2000 стаг сов велахь а.

ХІинца ЦХР ткъа эзар гергга «эвла» йу.

## Хьажа иштта
*Къоман эвла (ЦХР)

Категори:ЦХР волостан тІегІанера административан дакъош
Йенигази (Сарикамиш)

**Йенигази** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатоли регионан Карс провинцин (ил) Сарикамишан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## ГӀарабевла бахархой
Рыфат Йылдыз — нохчийн греко-риман латархо, Европин а, дуьненан а чемпион, 1992 шарахь Барселонехь хилла Олимпиадан дато совгӀатхо.

## Литература
* W.E.D. Allen, Paul Muratoff: Caucasian Battlefields - A History of the Wars on the Turco-Caucasian Border 1828-1921. Battery Press, Nashville 1966; S. 104. ISBN 0-89839-296-9 (Englisch)
## Хьажоргаш
* TÜRKİYE İSTATİSTİK KURUMU, abgerufen 16. Mai 2011

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Карс провинцин нах беха меттигаш

Категори:Сарикамишан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
БагӀичи (Варто)

**БагӀичи** () - Туркойчоьнан Муш илан йукъа йогӀу нохчийн эвла.

## Географи
Малхбалехьа йу Куслук, къилба-малхбузехьа йу Туре.

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчура нохчийн нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Делавэр (эрк)

**Де́лавэр** () — АЦШн малхбалера хи.

Хин дохалла — 579 км, бассейнан майда — 36 568 км², кхоллало Нью-Йорк а, Пенсильвани а штатийн дозанашкахь Уэст-Брэнч-Делавэр а, Ист-Брэнч-Делавэр а цхьаьнакхетий. Хьостан локхалла — 268 м хӀордан барамал лекха. Кхин охьадоьду Пенсильванин а, Нью-Джерси а йукъарчу дозанца, кхин дӀа — Нью-Джерсин а, Делавэран а, дозанца цхьацца дакъа доцург.

Коьрта геннаш — Скулкил (207 км) а, Лехай (175 км) а. Хи дӀакхета Атлантикин Ӏапказ чуьра Делавэр айманах.

ЦӀе тиллина Уэст Томас, 3-гӀа баронан де ла Варран сийнна.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Карта Южной реки в Новых Нидерландах

Категори:Атлантикин Ӏапказах кхета хиш (Къилбаседа Америка)
Категори:Делавэран хиш
Категори:Нью-Джерсин хиш
Категори:Нью-Йорк штатан хиш
Категори:Пенсильванин хиш
Байса (маьӀнаш)

**Байса** кхин а маьІнаш ду:

## ЦІе
* Байса — нохчийн боьршачу стеган цІе. 

## Топоним
* Байса — Кировн областан Уржуман кӀоштара эвла.
* Байса — Россин Федерацин Бурятин Баунтан эвенкийн кӀоштара эвла.
* Байса — Кировн областера эрк.

## Орамат
* Байса — бецан орамат
1348 шо

## Хиламаш
.
* 2 февралехь — Ковно уллохь Стрева хин тӀехь тӀом хилла Тевтонийн орденан а, Литван сийлахь олаллин а эскаршна йукъахь куьйгаллехь элий Ольгерд а, Кейстут а волуш. ТӀамехь тоьлла Тевтонийн ордена.
* 7 апрелехь — Прагехь кхоьллина Карлан университет.
* Карла Карлштейн гӀала югӀу, оцу чохь шен сийлаллаш а, исбаьхьаллин кхолламийн а гуламаш хӀитто, омар доккху Нове-Места йогӀарехь, Вышеград туойо.
* 23 апрелехь — Ингалсан паччахьа Эдуард III-гӀачо кхуллу ДӀаехкаран орден.
* хӀокху шарахь Италехь Ӏаьржа ун даьржа, иза хуьлу Боккаччон фон «Декамерон» язъян.
* 1348—1351 — Къиза Ӏаьржа ун  Европехь.
* Шведийн паччахьан Магнус Эриксонан эскарш Нева хикхоче диссина, дӀалецира Орешек. Кестта Орешек мукъайаьккхира новгородан а, москохан а ницкъашца.
* Кастилин а, Леонан а уставо чӀагӀйина ахархойн шайн маьршо.
* Праге сеймехь паччахьо Карл Люксембурга кхайкхадо  Морави, Силези, Лужица чехийн тажан латах схьатохар.
* Авиньон папин долайолу.
* Византехь ун ду.
* 1348—1350 — Маринидаша цхьана ханна дӀалецира Тунис.
* Болотовн бартаца Псков паргӀат йолу Новгородах
* Литван элас Ольгерда шен ваша Кориат вохуьйту  Улуса Джучи Джанибек хан волчу гӀодеха. Амма хана, москохан элан Курачу Симеонан дехаршца, дӀавелира цунна Кориат кхечу литван векалшца цхьаьна.

## Бина
*хьажа иштта: [[:Категори:Бинарш 1348 шарахь]]*

## Белла
Петр l
Юдикат

**Юдикаташ** — X бІешарахь Сардини гІайре, XV бІешо долалуш Арагоно схьадаккхалц, декъалуш хилла тІаьхьенан дисина феодалан мехкаш. Византийн ламастехь, тІаьхьенашна дисина Африкин экзархатах, лакхара урхалчах олура **юдекс** (*iudex*), иза гочдо «суьдхо» олий. Юдикаташ ехкинчу хенахь церан урхалчаш хоржуш бара. Ерриг а пхиъ юдикат яра:

* *[[Юдикат Ольястра]]* — дукха ца лаьттира, дІалецира Кальярис;
* *[[Юдикат Кальяри]]* — 1258 ш. юкъаяхара Пизанан республикин;
* *[[Галлура (юдикат)|Юдикат Галлура]]* — 1288 ш. юкъаяхара Пизанан республикин;
* *[[Торрес (юдикат)|Юдикат Логудоро]]* (Порто-Торрес) — 1259 ш. дуьйна коьртехь Дориа волуш генуэхойн мохк.
* **[[Юдикат Арборея]]** — кхечарал алсама лаьттира, 1410 ш. кхаччалц.

Пизанан мехкаш Арагон юкъадахча меттигера урхалчаша къуьйсура Сардинин урхалла Генуэн республикица. Оцу хенахь Арборейхь чІагІлуш бара къоман болам. 1347-76 шерашкара арборейн юдекс Мариан IV а, цуьнан йоІ Элеонора а герга бара дерриг гІайре а шайн таж кІела долла, амма 1409 ш. арборейхой буьйхира Санлури гергахь эшар бахьнехь, Арагонан байІат дира цара.

## Библиографи
* Moore, John C. "Pope Innocent III, Sardinia, and the Papal State." *Speculum*, Vol. 62, No. 1. (Jan., 1987), pp 81–101. 
* Ghisalberti, Alberto M. (ed). *Dizionario Biografico degli Italiani: I Aaron – Albertucci*. Rome, 1960. 
* Ghisalberti, Alberto M. (ed). *Dizionario Biografico degli Italiani: VI Baratteri – Bartolozzi*. Rome, 1964. 
* Ghisalberti, Alberto M. *Dizionario Biografico degli Italiani: VIII Bellucci – Beregan*. Rome, 1966. 
* Ghisalberti, Alberto M. (ed). *Dizionario Biografico degli Italiani: XXVII Collenuccio – Confortini*. Rome, 1982. 
* Caravale, Mario (ed). *Dizionario Biografico degli Italiani: Guglielmo Gonzaga – Jacobini*. Rome, 2000. 
* Solmi, A. *Studi storici sulle istituzioni della Sardegna nel Medioevo*. Cagliari, 1917.
* Solmi, A. "Un nuovo documento per la storia di Guglielmo di Cagliari e l'Arborea." *Archivio storico sardi*. VI. (1908), pp 193–212. 
* Loddo Canepa, F. "Note sulle condizioni economiche e giuridiche degli abitanti di Cagliari dal secolo XI al XIX." *Studi sardi*. X–XI, 1952, pp 237ff.
* Nowé, Laura Sannia. *Dai "lumi" dalla patria Italiana: Cultura letteraria sarda*. Mucchi Editore: Modena, 1996. 
* Oliva, A. M. "Guglielmo di Massa. «Al pro marques de Sardenha, qu'ab joi viu et ab sen renha»." *Gli Obertenghi di Massa e della Lunigiana ed i Regno della Sardegna, secoli 12.–14.* pp 85–108. M. G. Armanini et al.: Pisa, 1999.
* Petrucci, S. *Re in Sardegna, a Pisa cittadini*. Bologna, 1988. 
* Baudi di Vesme, Benedetto. "Guglielmo di Cagliari e l'Arborea." *Archivio storico sardo*. I. (1905), pp 12–51, 173–209. 
* Scano, D. "Serie cronol. dei giudici sardi." *Arch. stor. sardo.* 1939. 
* Besta, E. and Somi, A. *I condaghi di San Nicolas di Trullas e di Santa Maria di Bonarcado*. Milan, 1937.

Категори:Сардинин истори
Категори:Италин пачхьалкхаш
ГӀурт

**ГӀурт** —
# Логика йоцу Ӏовдала, цхьаьнцце догӀуш доцу хӀума, хьекъалца догӀуш доцург.
# Нахана йукъахь массо а хенахь лела — маьӀна доцу хӀума, гӀучӀа, хун ду а цахуург.

*
Лигурийн республика

**Лигури́йн респу́блика** () — 1797—1805 а, 1814 а шерашкара Къилбаседа Италин пачхьалкх.

1797 шарахь, Италин кампани чекхъяьккхича, Наполеон Бонапарта дӀалаьцначу Генуэн республикин мехкашкахь кхоьллира республикин Францин Лигурийн республика цӀе йолуш протекторат.

Лигурийн республикин Суверен яра цуьнан гражданийн цхьаалла. Закон кхолларан меже яра шина советех лаьтташ йолу (*Синьорийн Совет* а, *Кхузткъан Совет* а) *Закон кхолларан Корпус*. Кхочушдаран меже хилла пхеа декъашхочух лаьтта *Директори*.

1805 шарахь республиках Французийн империн департамент йина. Таханлера Лигури регионан мохк боцуш, республикин йукъайахара Капрая-Изола (тахана — Тосканехь) гӀайре а, хӀинцалерачу Пьемонтан дакъа а. Лигурийн республикин бахархой 600 эзар гергга бу, царех 90 эзар гергга Генуяхь бу.

Наполеон воьжначул тӀаьхьа Лигурий республика меттахӀоттийра, лаьттира 1814 шеран 28 апрелера 28 июль кхаччалц (БӀе де), цул тӀаьхьа Сардинин паччахьаллин дакъа хилира, официалан цунна тӀетохар хилира 1815 шеран 3 январехь.

Шен йохаллехь, Лигурийн республико официалан лелайора Генуэн республикин символаш.

## Литература

* Энциклопедия Британника. Лигурийская республика 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Генуэн истори
Категори:Пачхьалкхан революцин а, Наполеонан тӀемашан а хенара
Категори:Италин пачхьалкхаш
Категори:Францин йоӀарийн республикаш
ХӀиндоций

**ХӀиндоций** () — Къилба-Малхбален Азин ахгӀайре.

## Пачхьалкхаш
ХӀиндоций ахгӀайрена тӀехь ю пачхьалкхаш Вьетнам, Камбоджа, Лаос, Малайзи, Мьянма (докъа дакъа), Таиланд, цул совнах Бангладешан жима дакъа.

## Хьажоргаш

* 
* *Алексеева Н. Н.* ИНДОКИТАЙ  // Большая российская энциклопедия. Том 11. Москва, 2008, стр. 310.

 

Категори:Азин ахгӀайренаш
Категори:Къилба-Малхбален Ази
ЦӀай

**ЦӀай** (инг. *Cobra*) — цхьайолу дӀаьвше текхаргашин цӀе ю. Аспидаш (лат. Elapidae) олу доьзалийна юккъера.
Французийн ХӀиндоций

**Французийн ХӀиндоций** (,  ) — Французийн колониалан империн дакъа, Францин ХӀиндоций цӀе йолу ахгӀайренан тӀехь хила колони.

1887 дуьйна йара официалан цӀе **ХӀиндоцийн барт** (, ), цуна йукъайогӀуш йара Францес 1858 тӀера 1884 шо кхаччалц Вьетнамегара схьайаьхна мехкаш, мохк бекъна бара Кохинхина колони (Намбо), Аннам протекторат (Чунгбо) а, Тонкин протекторат (Бакбо) а. Цул совнах, Французийн ХӀиндоцийн йукъайогӀура Камбоджа протекторат а, Лаос протекторат а, 1860—1890- шершкахь схьайаьхна йолу, иштта Цийчоьгара аренде эцна болу Гуанчжоувань мохк.

ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлча къоман-маршонан болам бахьнехь Французийн ХӀиндоцийн латтан тӀехь кхоллайелла маьрша пачхьалкхаш Вьетнам а, Камбоджа а, Лаос а.
## Билгалдахарш

Категори:Французийн ХӀиндоций
Франческо IV д’Эсте

**Франческо IV д' Эсте** (, 6 октябрь 1779—21 январь 1846) — 1814—1846 шарахь Моденан а, Реджон а герцог, 1815 шарахь кхин а Мирандолан герцог, ткъа 1829 шарахь Массан герцог а, Карраран эла а.

Эрцгерцоган Австрийн Фердинандан а, Марии д’Эстен а кӀант.

Ӏарш тӀе хиъна Венан конгрессан сацамца. Революцин боламца къизалла латтош волчу Франческо IV-гӀаниг волуш, Моденах хилира йерриг Италин реакционин ницкъийн йукъ. 1831 шеран герцогаллера революцино дезийтира Франческо IV-чуьнга 1831 шеран февралехь Мантуя вада. Амма 1831 шеран мартехь иза йухавеира, австрийн эскар гӀоьнна а кхайкхина. Къизаллийца хӀаллакбира революцин декъашхой.

1821 шеран февралехь совгӀат дира Сий. Андрей Первозваннин орденца.

1812 шарахь Франческос зуда йалийра, паччахьан Виктор Эммануил I-чун йоӀ йолу Мария Беатриче Савойн (1792—1840). Бераш:
* Мария Тереза (1817—1886), графан де Шамбор Генрихан зуда;
* Франческо V (1819—1875), Моденан герцог, зуда йу Адельгунда Баварин;
* Фердинанд Карл (1821—1849), зуда йу эрцгерцог-аьзни Франциска Елизавета;
* Мария Беатриса (1824—1906), графан Монтисон Хуанан зуда.

## Билгалдахарш

Категори:Моденан герцогаш
Категори:Австри-Эстен цӀа
Категори:Моденехь дӀабоьхкинарш
Йылдыз, Рыфат

**Рыфат Йылдыз** () — цкъа хьалха Туркойчохь а, цул тӀехьа Германехь Ӏийна волу нохчийн греко-риман латархо, Европин а, дуьненан а чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а, Олимпийских ловзарий дато совгӀатхо.

## Биографи
Вина Туркойчохь йолу Йенигази цӀе йолу нохчийн юртахь. 1984—1986 шерашкахь Туркойчоьнан гулйина тобан йукъахь Германин Гран-прих дакъа лаьцан. 1987 шо дуьна Германин гулйина тобан декъашхо ву.

Иза ву Аленера (Баден-Вуьртемберг) «KSV Germania» латаран клубан декъашхо. Цуьнан тренер ву Лотар Руч.

Цуьнан ваша Фуат Йылдыз ву Германин греко-риман латаран гулйина тобанан декъашхо, 1985 шарахь хилла йолу дуьненан кегирхойн чемпионатан бронзан совгӀатхо, 1992 шарахь Барселонехь хилла йолу Олимпиадан декъашхо (4 меттиг).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Нохчийн латархой
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Ривадавия, Бернардино

**Бернардино Ривадавия** (йуьззина цӀе **Бернардино де ла Тринидад Гонсалес Ривадавия и Ривадавия**, ; , Буэнос-Айрес, Аргентина, — , Кадис, Испани) — Къилба Америкин испанин олаллех маршо къовсаман куьйгалхойх цхьаъ, 1811—12 шерашкахь Триумвиратан — аргентинан правительствон декъашхо, дуьххьарлера 1826 шеран 8 февралера 1827 шеран 9 август кхаччалц Аргентинан президент.

## Биографи
Вина Буэнос-Айресехь 1780 шарахь. Цуо жигара дакъалецира 1806 шарахь а, 1810 шеран майхь а Аргентинан британис тӀелатарш дечу хенахь Аргентина марша йаккхаран революцин боламехь. 1811 шарахь, Ривадавия хилира куьйгаллера триумвиратан коьрта декъашхо ша финансийн министр а волуш. 1812 шарахь дуьйна — чоьхьарчу а, арахьарчу а гӀуллакхийн министр. 1815—1821 шерашкахь коьртехь вара Ла-Платан Цхьаьнатоьхна провинцийн дипломатин миссин Европехь. Кехаташ дӀасакхоьхуьйтуш вара Йоккха Британин арахьарчу гӀуллакхийн министрашка лорд Каслрига а, граф К. В. Нессельродега а, кхин гӀарабевллачу дипломаташка а, европин монархеш Испанин шен хӀордал дехьарчу колонешца долчу девна йукъа ца гӀертийта хьожуш, ткъа цул тӀаьхьа сихйан дипломатин къобалйар къона къилбаамерикин пачхьалкхаш. 1821 шеран майхь иза вухавоьрзу Аргентине, июнехь хуьлу пачхьалкхан министр Буэнос-Айресан губернаторан Мартин Родригесан правительствехь. Оцу даржехь цуо бира цхьа могӀа политикин а, экономикин а хийцамаш (дакъошкахь йуьртабахаман реформа, банкан система кхоьллина), ткъа кхин а тӀеман а, килсан а реформа, халкъан дешаран реформа. Цуо кхоьллина Буэнос-Айресан университет, масех академи, дуьххьара континент тӀехь Ӏаламийн Ӏилманийн музей, ткъа иштта шорйина къоман библиотекан фондаш.

1826 шеран февралехь, Ривадавия хаьржира, 1826 шеран декабрехь Аргентинан Конфедераци йина йолу, Ла-Платан Цхьаьнатоьхна провинцийн президент. Цуьнан правительствон дукха баланаш бара, уггар хьалха Уругвайн мохк къийсарехь Бразилица болу тӀом а, гучуйуьйлуш йолу провинцийн Ӏедалийн сепаратизм а. Иккхина тӀеман гӀаттам бахьнехь Ривадавияс дарж дитира 1827 шеран 29 июнехь. Хьалха иза вирзира шен дахаре, амма 1829 шарахь кхелхира Европе. 1834 шарахь Ривадавия гӀиртира Аргентине йухаверза, амма йуха а эккхийра: хьалха Бразили, ткъа тӀехьа Испани, цигахь иза 1845 шеран 2 сентябрехь велира.

## Иэс
Цуьнан цӀарах Аргентинан уггара дехачу ураман цӀе тиллина Авенида Ривадавия (Буэнос-Айресехь). Цуьнан дохалла 14 км сов хуьлу.

## Хьажа иштта
* Дредноут «Ривадавия»

Категори:Аргентинан президенташ
Категори:Аргентинан арахьара гӀуллакхийн министраш
Категори:Аргентинан финансийн министраш
Категори:Аргентинера Испани кхелхинарш
Категори:Аргентинан монархисташ
Фастольф, Джон

**Джон Фастольф** (; 1378 гергга — ) — БӀешеран тӀеман заманара ингалсан полкан баьчча, Шекспир Уильяман пьесехь Фальстафан сурт ловзош волу.

## Биографи

Джон Фастольф вара Норфолкан джентрин Джон Фастольфан кӀант. 1405—1406 шерашкахь Ирландехь эскаран гӀуллакхехь вара граф Ланкастеран Томасца. Цуо дийцарехь, къуона волуш зиярте хӀотта вахана Къудс-ГӀала. Аьттонца зуда йалийна 1408 шарахь, боккхачу бахаман да хилира.

1413 шарахь иза гӀуллакхехь вара Гасконехь, 1415—1439 шерашкахь — Къилбаседа Францехь паччахьан Генриха V-гӀачун а, цуьнан вешин герцоган Бедфордан а байракх кӀелахь.

1415 шарахь цуо дакъалецира Арфлёр гуолацарехь, амма човйинчул тӀаьхьа цӀавирзира, иза бахьнехь дакъа лоцийла ца хилира ингалсаш толам боккхучу Азенкур йоккхачу тӀамехь. 1415—1416 шерашкарчу Ӏай иза йухавирзира Арфлёре, гӀала французех ларйархьама. 1415 шеран ноябрехь Фастольф куьйгалле хӀоттийра ингалсан тобана Руан гуонаха рейд йеш. Вернелерчу тӀамехь гӀараваьлла тутмакх лацарна йелира рыцаран титул а,  Францехь лаьттан дакъа а.

Джон Фастольф герцоган Бедфордан кертан гофмейстеран гӀуллакхехь а вара, Мэн а, Анжу а провинцешкахь урхалча а вара. 1426 шеран февралехь иза хилира оцу хенахь чӀогӀа сийлахь йолчу Хьалаолларан орденан кавалер. 1428 шарахь иза Ингалсе цӀавахара, амма йуха шолгӀачу шарахь йухавеира тӀаме, 1429 шеран 12 февралехь «Селёдкийн тӀамехь» хӀаллакбира французаш а, церан шотландин бартхой а.

Орлеанан гуо лаьцначу хенахь иза сийлаллийна а, гӀараваларна а айбина вара. Даккхий тӀеман хьуьнарш бахьнехь иза кховдийра Дешийн Кхекхан ордене, амма кандидатура дӀайаьккхира 1429 шарахь, дукхах дерг иза доьзна дара ингалсаш Орлеанехь иэшарца. 18 июнехь ингалсан эскар бӀаьччий Фастольф а, Тальбот а волуш хӀаллакбира французаша Патэн тӀамехь. Цул тӀаьхьа иза йукъараваьккхира Хьалаолларан орденан йукъара, амма масех шо даьлчи йуха меттахӀоттийра, кхин дӀа гӀуллакх дира ингалсан тажан. Францехь волчу хенахь цунна барон титул йелира.

Фастольф кхааннах цхьа бӀаьччи вара, шен берриг ницкъ, ингалсашна аьттонза болу тӀом сийца чекхбаккха гӀиртинчех. 1440 шарахь Фастольф даймахка цӀехьавирзира, амма цунах болу къийсамаш совцуш бацара, тӀаккха 1451 шарахь Джек Кэдан гӀаттам болучу хенахь Фастольф халкъо бехке вира  Францехь ингалсан эскаран ца хиллачу аьттонна. Джон Фастольф велира 1459 шеран 5 ноябрехь Кэйстер-он-Си гӀалахь.

Фастольф баьчча санна гӀараваьлла цаӀара, гӀарайелира дешаран гӀуллакххо санна а: цуо белира дукха бахам Кембриджан университетехь философин ишколаш яхкийта.

## Литература
* Enguerrand de Monstrelet ''Chronique'' (English)
* *D. W. Duthie* The Case of Sir John Fastolf and other Historical Studies (1907).
* *David Nicolle, Graham Turner* Orleans 1429: France turns the tide (2001)
* 

Категори:БӀешеран тӀеман гӀуллакххой
А

**А** — хьуьнхахь диттех цӀена йаьсса меттиг. Коьрта орамат — буц а, кегийра коьллаш.

Кхоллаяла тарло оцу меттигера латта дика ца хиларна, я хьун хаькхна хиларна, доккха дитт доьжна гуонахьара кегийнаш дуохийна, мохо кегдина, кхин дӀа а (хенан анаш).

Хьун-А хуьнан биотопехь кхиа амалехь доцу ораматийн йукъараллин (буц/я коьллаш алсама йолуш) дакъа ду, ткъа иштта цаьрца йогӀу дийнаташ а. Анаш ду хьуьнан коьртачех дакъа.

## Топоним
**А** дош йукъадогӀу дуккха а топонимашна, масала:
* Ай-А – къилбаседехьа Ирзиен Мулкъахь
* А-кана – нийса **а** Хилдехьара
* Бенг-А а, Бое-А а – саьрмсекхан **а** Мулкъахь
* Ехкийча-А – ю Тестархойхь
* Жиерие-А – шира коьссина лаьтта **а** Орзуме-Кхаьллан малхбуза йисттехь
* Кховс-А – Орзуме-Кхаьлла **а**
* Кхор-А – Мулкъарчу Кешта эвлан къилбаседехьара кхорийн **а**
* Пан-А – шуьйра аре  Аьккхарчу  Хьаьхильган малхбалехьара
* СиелтӀ-А – ломан Нохчийчура Хьавхьана йисттера **а**
* Хьех-А – ЦӀекхеллин къилбехьара  **а**
* Экхачу-А а, ЧӀинч-А а  – Маьлхистара **анаш**

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Хьун
Категори:Географин терминаш
Мария-Луиза Австрийн

**Мария-Луиза Австрийн** (; , Вена — , Парма) — 1806 шарахь Австрин император хилла волчу Франц I-чун, Сийлахь Руман империн императоран Франц II-гӀачун йоӀ, Мария-Антуанеттин вешийн кӀентан йоӀ. Наполеона I-чун шолгӀа зуда, 1810—1814 шерашкахь Францин императр-аьзни. Наполеона дарж дитича — Парман, Пьяченцан, Гвасталлан герцог-аьзни.

## Биографи
ТӀом чекхбаьлча 1809 шарахь Наполеона, Жозефина Богарне йитина, шен зуда хаьржира Мария-Луиза, 1810 шеран 1 апрелехь церан мах бира кардинала Феша Парижехь. Австрийн векал Шварценберг волчохь, ловзар чекхделира цӀейаларца.

1811 шарахь Мария-Луизас кӀант вира Наполеон, цунна императоро руман паччахь дарж делира.

1812 шарахь Мария-Луиза йахара Наполеонца Дрездене монархийн гуламе. Императоро Россехь тӀом бечу хенахь, иза императоран декхарш кхочушдеш йара Парижехь; латтийра регенталла 1813—1814 шерашкахь а. Париж йаккхале, 1814 шарахь император-аьзни кхелхира Блуа. Наполеона дарж дитича уьш бехира Шёнбруннехь. Историко Андре Кастелос шен жайнахь «Наполеонан кӀант» дийцарехь, императорца къаьстинчул тӀаьхьа шен кӀант кхиорехь кӀезиг терго йора, иза шен дех тера ву бохуш. ТӀаьхьо иза йист а ца хуьлура цуьнга, наггахь кехат йаздора Пармера Вене.

Цуьнан обер-гофмаршал хӀоттийра австрийн инарла граф фон Нейпперг Адам Альберт, Наполеон даржехь волчу хенахь дуьйна а цуьнан везар хилла волу. 1817 шарахь цуо йоӀ йира, ткъа 1819 — кӀант (хӀара хаамаш а балийна Андре Кастелос). КъуотгӀала бераш дар йехачу хенахь лечкъийра австрийн императорах а, Мария-Луизин дех. Наполеон велла 1821 шарахь, тӀаккхий бен Мария-Луизега мах ца банбелира Нейппергца 1821 шеран 8 августехь.

1816 шарахь Мария-Луизас тӀелецира шена Фонтенблохь бинчу бартаца йелла императоран сийлаллин титулца Парман, Пьяченцан, Гвасталлан урхалла. Парме кхелхина, цуо шен долара гӀала йира, шортта безарш болуш. Граф Нейпперг веллачул тӀаьхьа (22 февраль 1829 шо) Мария-Луиза кхин цкъа а мааре йахара графе Карл-Рене де Бомбеле (17 февраль 1834 шо). Пармехь цуьнан урхаллин муьрехь тӀайнаш, дарбанцӀенош, ишколаш йира. Театр йан йолийра, гӀалин бахархой хӀинца а баккхийбеш бу цунах. Мария Луиза йисина жимачу герцогаллехь нахана уггар дукха йеза урхалча.

## Литература
* *[[:de:Franz Herre]].* Marie Louise — Napoleon war ihr Schicksal. Köln, 1996.
* *Gigi Beutler.* Die Kaisergruft. Wien, 1992.
* *[[Кастело, Андре|Андре Кастело]].* Сын Наполеона. Париж, 1967.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Францин императрицаш
Категори:Францин паччахь-аьзнеш а, император-аьзнеш а
Категори:Лотарингин ГабсбурггӀара
Категори:Наполеон I
Категори:Австрийн эрцгерцог-аьзнеш
Хасханов, Руслан Самадович

**Хасханов, Руслан Самадович** — (вин. 1973 шеран 15 март, ДегӀаста, Хаси-Эвл) — Норвегехь Ӏаш волу нохчийн исбаьхьалча. Норвегин исбаьхьалчийн бертан декъашхо.

## Биографи
Вина 1973 шарахь Хаси-Эвлахь нохчийн-Ӏовхойн доьзалех. Дай бевлла Ширча-Эвлара. Тайпана чарто ву.

### Карьера

Руслан гайтаман исбаьхьалла лелош ву ишколехь доьшуш волучу хенахь дуьйна, 1989 шарахь дас а, нанас а меттигера Хаси-Эвлан исбаьхьаллин берийн ишколе велира, цуо цигахь дийшира 1989 шо кхаччалц, цу шарахь М. А. Джемалан цӀарах йолу ДегӀастанан исбаьхьаллин училище деша вахара иза, ткъа 1997 шарахь Пиетарбухехь йолу Репинан цӀарах йолу исбаьхьаллин Академехь дешар дӀадолийра. Оцу хенахь Русланан белхашна леррина тидам-бан болабелира исбаьхьаллин корматалла йолу нах.

1998 шарахь Руслан Къилба Корей дӀакхайкхира – корейхойн исбаьхьалчашца цхьана гайтамаш беш дакъалаца а, цул сов Ульсан гӀалара долара исбаьхьаллин ишколехь хьеха а.

2003 шарахь Норвеге кхелхира, Нохчийчохь тӀом хилар бахьнехь цига дукха нохчий дӀабахана. Норвегин Драммен гӀалахь цуьнан исбаьхьаллин дахаран керла этап йолайелира. Норвегехь а, Малхбуза Европин пачхьалкхашкахь а гайтамаш бира Руслана. 2006 шарахь цуо йиллина шен долахь йолуш исбаьхьаллин ишкол «Ренессанс» цӀе а тиллина. Норвегин коьрта гӀала йолучу Ослохь исбаьхьаллин ишколашкахь а, академешкахь а хьоьхуш ву Руслан. Норвегин исбаьхьалчийн бертан декъашхо ву.

Русланан белхаш — Осло гӀалин уггар гӀарайаьллачу галерейшкахь бу. Норвегхошна уггар хазахета нохчийн баккхийн нехан суьрташ. Мукъа йолу хан каратэ Ӏамош йоккху Руслана.

«Россия» телеканалан интервьюхь Руслана элира :
"ЦӀенна со гена мел хили, цунах йолу ойла совъйуьйлу. Со кхузза яйчохь кхехкийча а хира вац норвегхо"

### Доьзал
Зуда, бераш ду.

## Гайтарш
* 1997 - Имам Шемалан 200 шо дузарна гайтарш, , Петарбух
* 1999 -  Ульсан гӀалахь хилла гайтарш
* 2002 - Нохчийн исбаьхьалчийн Исбаьхьаллин Академехь гайтарш, , Москох гӀала
* 2004 - Гайтарш галерейхь , Тюнсет гӀалахь
* 2005 - "Stasjon" галерейхь гайтарш, , Моелв гӀала
* 2007- "Athene" галерейхь гайтарш, , Берген гӀала
* 2007 - "Ретт вест" чохь гайтарш , Шлеместад гӀала
* 2007 - "Athene" галерейхь гайтарш, , Драммен гӀала
* 2007- "Stasjon" галерейхь гайтарш, , Лиер гӀала
* 2007 - "Athene" галерейхь гайтарш, , Ставангер гӀала
* 2008 - "Gustava" галерейхь гайтарш, , Хамар гӀала
* 2008 - Музейхь гайтарш, , Драммен гӀала

## Галерей

Файл:Экслибрис "Чеченец хранитель тайны предков" (файл 2).jpg|Экслибрис "Нохчий дайн къайле ларйийриг" 
Файл:Шейх Мансур на коне.jpg|Шейх Мансур говр тӀехь, автор исбаьхьалча Хасханов Руслан 
Файл:Шейх Мансур (4).jpg|Шейх Мансур
Файл:Ших Окоцкий.jpg|Ӏовхойн Шихмирза
Файл:Ушурма.jpg|Ушурма


## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Россин исбаьхьалчаш
Категори:XX бӀешеран исбаьхьалчаш
Категори:XXI бӀешеран исбаьхьалчаш
Гума, Василий Иванович

**Гума Василий Иванович** (да Василий) (1866—?) — Россин империн I кхайкхаман Пачхьалкхан думан депутат Бессарабин губернин хьалхара.

## Биографи
Вина 1866 шарахь. Чекхйаьккхина Кишинёвн синан семинари (1886). 1887 - 1906 шерашкахь Сорокскан уездера Флорешты олучу меттиган мозгӀар. Лаьттина гуонан синан талларча, беркате чин йолу. Россехь Сийлахь жайна даржоран йукъараллин декъашхо. 

1906 шарахь хаьржира Россин империн I кхайкхаман Пачхьалкхан думан депутат Бессарабин губернехь. Кхин цунах дерг хууш дац.

## Хьажоргаш
* Гума Василий Иванович // Члены Государственной думы: портреты и биографии. Первый созыв, 1906—1911 г. / сост. М. М. Боиович. — Москва: Тип. Т-ва И. Д. Сытина, 1906.
* Первая Государственная Дума. Алфавитный список и подробные биографии и характеристики членов Государственной Думы. — М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина, 1906. — 175 с.
* Государственная Дума первого призыва. Портреты, краткие биографии и характеристики депутатов. — Москва: «Возрождение», 1906. C. 112.

Категори:Россин империн I кхайкхаман Пачхьалкхан думан декъашхой
Категори:Кишинёвн синан семинари чекхйаьккхинарш
Категори:Оьрсийн православин килсан мозгӀарш
Категори:Россин империн Пачхьалкхан думан декъашхой Бессарабин губернин хьалхара
Термаол-шайх

**Термаол-шайх** — нохчийн айткхаллой тайпана стаг. .

## Биографи
 
### Зиярат

## Билгалдахарш

## Литература
* Исламский узел Кавказской войны: идеол. и полит. аспекты освободит. движения на Сев. Кавказе (конец XVIII-первая пол. XIX в.) Лицевая обложка Саид-Хасан Хамзатович Мусхаджиев, Мускхаджиев С. Х (Саид-Хасан Хамзатовых) МГТУ, 2006
## Хьажоргаш
* Зиярат Шейха-Термолы 
* Вахит Акаев. Берса-шейх – первый проповедник ислама среди чеченцев 2014
Категори:Адамаш:Нохчийчоь
Ага

**А́га** — хьалауллу йа цӀенкъахь тахкош болу жимачу берийн маьнга.

## Этимологи

Хьалха ага пхьеро дечу хенахь, дечиг огуш деш хилла. *Ага* дош "агар" бохучу дашах схьадаьлла. 

## Истори

Дайн ага дуцура сетташ йолчу дечигах, хьалауллура тхьовха мушца йа тӀийригца. Дуьнен тӀе даьлчи хенара дуьйна тахкош долу бера, тӀаьхьа гаьнгали тӀехь техкош, ша-кепара бер чӀагӀдора: техкийначу берех хилла овхӀошна хӀордан цамгар ца кхетара. ТӀаьхьуо хьалауллуш пуржен лелон йолийра.
ХӀинцалера аганаш до таьллангех, дечигах, пластмассашха.

 Christkindwiege KGM 28-54.jpg|Дешийн хи диллина цӀестах  дина тахкош долу ага. XV бӀешо. (Берлинера музей)
 Детская колыбель Сикачи-Алян.JPG|Сикачи-Алян юьртара музейра хьалауллу ага
 Kolyska01.JPG|ДӀасатахкош долу ага. XVIII бӀешо. (Краковера музей)
 Vrba zibelka.jpg|Бер доьхкуш долу ага. (Словени)
 House-museum parents of Yuri Gagarin 2.jpg|Пурженан тӀеоьллина дечиган ага (Клушинера Ю. Гагаринан музей-цӀа)


## Конструкци

XIX бӀешарахь ага хуьлура: маьӀгаш тӀиера хьалаоьллина гата тоьхна гуранаш; хьалаоьллина тускар), когаца тахкадойла а долуш; гоьрга гӀоьнаш тӀиера ага.

## Аганийн кепаш

Ага девза массо а къаьмнашна.
Ага до тайп-тайпана гӀирсах: дечигах (аьгна, аннийн аганаш), дакан серех, цӀуоканах, чкъоьрех, муьшех (гаьнгалин-ага). Аганаш хуьлу тахкош а, хьалауллуш а.

## Бер тахкадар

Ламастехь Ӏадат хилла долу бераш тахкадар, уьш совцорхьама а, набкхетийтархьама а, цхьаболчу талламхоша а, лоьраш а (масала Спок Бенджамин) лору, бер тахкадар, дукха а, чехка а хӀетте, берийн могашаллин зулам до, ма-дарра аьлчи цуьнан вестибуляран аппаратан а, психологин кхиаран а, ткъа иштта доьзалера йукъаметтигашна а.

## Ага исбаьхьаллехь


 Piccola sacra famiglia, scuola di raffaello.jpg|Жима Сийлахь доьзалРафаэль Санти. 1518—1519
 LePrinceBerceauRusse.jpg|Оьрсийн агаЛепренс Ж.Б. 1764
 Савицкий К.А. - Дети в избе - 1860-е.jpg|Бераш хӀусамехьСавицкий К.А. 1860-е
 Лемох К.В. - У люльки (Больное дитя) - 1875.jpg|Аган уллохь (Цомгуш бер)Лемох К.В. 1875


## Хьажа иштта

* Берийн маьнга
* Аган йиш
* Бираьнчик
* Берийн ворда

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
* *Забелин Иван* Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях — : Издательство Транзиткнига, 2005. — с. 555—558. ISBN 5-9578-2773-8
* 
* Шабурова О. А. Воспитание в нанайской семье середины XIX — начала XX вв. Монография /Комсомольск-на-Амуре : Изд-во Комсом.-н/А гос. пед. ун-та, 2004. — 198 с.

## Хьажоргаш

* Колыбель — родом из детства. История детской кроватки // Оглянись вперёд

Категори:Маьнгеш
Категори:Бералла
Дуьненайукъара музейн де

**Дуьненайукъара музейн де** — 18 майхь дазден хӀора шеран Ӏида ду.

Дуьненайукъара музейн де дерриг дуьненахь даздеш ду 1977 шарахь дуьйна, оцу хенахь ICOM (International Council of Museums 11-гӀа инарлин конференци — Музейн дуьненайукъара кхеташо), дӀаяьхьира Москохахь а, Ленинградехь а.
 
1977 шарахь музейн йукъараллин кхолла лиира ша-тайпа хилам, иза хилира Дуьненайукъара музейн де. Резолюци тӀеийцира оццу 1977 шарахь Музейн дуьненайукъара кхеташонан (ICOM) йукъарчу Ассамблейхь Москохахь.
 
1992 шарахь ICOM кхеташоно, Дуьненайукъара музейн де официалан дӀакхоьхьуш йолу, кховдийра хиламаш билгалчу теманашца дӀадахьар. Оцу хенахь дуьйна Дуьненайукъара музейн дийнан шен тема ю. Музейн дуьненайукъара кхеташоно даиман а оцу тематикера гайтам бо, муьлхха а хьажа йиш йолуш.
 
Шо шере мел долу, хилам гӀарабелира. 2007 шарахь, даздечу дийнан 30 шо кхочуш, Дуьненайукъара музейн де дӀахьош дакъа лецира 70 пачхьалкхо. Оцу шеран тема яра «Вай дерриг ду жоьпаллехь дуьненан тӀехьалонах» («Todos somos responsables del patrimonio mundial»).
 
Ткъа 2015 шарахь хиламехь дакъа лецира 35 эзар сов музейш 145 пачхьалкхера!
 

## Билгалдахарш

## Хьажа иштта

* Иэсийн а, историн меттагийн а дуьненайукъара де
* Оьздангаллин белхалочун де
* Музейн буьйса
* Музейн дуьненайукъара Комитет

## Хьажоргаш

* День музеев
* Яндекс.Дни исторического и культурного наследия Москвы

Категори:Ӏиданаш абатца
Категори:Дуьненайукъара денош
Дадаев, Юсуп Ӏусманан воӀ

**Дадаев, Юсуп Ӏусманан воӀ** () — историйн Ӏилманийн доктор, профессор, Кавказан тӀемах лаьцна 20 сов жайнийн автор. ДегӀастанан пачхьалкхан университетан ДегӀастанан историн кафедран хьехархо. ДегӀастанан Республикин халкъан гуламан депутат.

## Билгалдахарш

Категори:Адамаш:Нохчийчоь
Категори:Адамаш:ДегӀаста
Марракешан барт

**Марракешан барт** — Дерригдуьненан йохк-эцаран кхоллам (ДЙК) баран барт, лелабаьлла 1995 шеран 1 январехь.

Уругвайн бартбаран раунд, яхъелира 1986 шарера 1994 шо кхаччалц, аьттонца чекхъелира 1994 шарахь Марракешехь Дерригдуьненан йохк-эцаран кхоллам кхолларх барт кӀела куьг яздеш, лелабелира 1995 шеран 1 январехь.

Декъашхойн-пачхьалкхийн барт хилира, оцу кхолламан гуранахь сурсатийн йохк-эцар лелийна ца Ӏаш, постиндустрин юкъараллехь айалуш йолу хьашташ кхочушдаран хьал а, дуьненан йохк-эцарехь долу цуьнан дакъа (XXI бӀешо долалуш — 20 % гергга) а бахьнехь тӀеэцна хьашташ кхочушдаран хьал дохкаран инарлин барт (GATS), цуо нисйо арахьарачу йохк-эцаран и область.

Иштта Марракешан бартан гуран чохь тӀеийцира Доларчу интелектан йохк-эцаран бакъонийн аспектийн барт (TRIPs), цуо нисдо ДЙК бакъонийн фундаментан декъан къасталуш доцу йохк-эцаран белхан доларчу интелектан бакъонийн жамӀаш. 

Категори:Дуьненайукъара конвенцеш
Категори:Дуьненайукъара экономикин кхолламаш
Категори:Дуьненайукъара йохк-эцар
Категори:Дерригдуьненан йохк-эцаран кхоллам
Петарбухан филармонин йукъаралла

**Петарбухан филармонин йукъаралла** кхоьллина 1802 шарахь «Музыкхойн жеройн кассаш» цӀе йолуш, Ӏалашо хилла «*шира а, керла а классикан музыкин тӀе публикан ойла яхийтархьама*» а, рицкъаца гӀодархьама шайн декъашхойн жерошна а, байшна а, ткъа церан декъашхой хила йиш яра беккъа «Императоран капеллан декъашхойн» (Императорийн театрийн оркестрийн музыкхойн).

XIX бӀешо чекхдолуш йукъаралло дерзийра шен гӀуллакх диканашдаре, хӀора шарахь пенсеш лора 10 000 сом. 1865 шеран керла уставо тӀедожийра боккъала болчу берриг керла юкъабогӀучу декъахошна, йукъадилла 250 сом (50 сом дуьххьала, 1 туьма хӀора шарахь 20 шо чекхдаллалц). 1892 шарахь йукъараллин капитал 199 807 соьме кхечира.

Йукъараллин декъахь бара, масала, И. А. Всеволожский, В. В. Вурм, И. К. Ф. Габерцеттель, И. А. Л. Габерцеттель И. Х. Гинрихс, Д. Н. Шереметев.

## Билгалдахарш

## Хьосташ
* 
* Березовский Б. Филармоническое Общество Санкт-Петербурга. История и современность. // КультИнформПресс. СПБ. 2002.

Категори:1802 шарахь кхоьллина кхолламаш
Категори:Петарбухан истори
Категори:Петарбухера музыка
Категори:Россин империн диканаш даран кхоллам
ПирӀун

**ПирӀу́н** — иза Ширачу Мисаран паччахь ву.

Категори:ПирӀунаш
ХӀорджӀаьла

**ХӀорджӀаьла** (шира-грек. δελφῖνος, δελφίς) — хи чохь лела дийнат ю.
ӀаьбаьгӀуо

**ӀаьбаьгӀуо** (, ) — Адыгейчура ломан корта, Кавказан пачхьалкхан биосферан заповедникан чохь Молчепа хин аьрру хьосташкахь лаьтта.

## Географи
ӀаьбаьгӀуо – ломан корта а, дукъ а ду Республика Адыгейхь, лаьтта 12 км къилбехьа Гузерипль эвлан (КӀайн хин тогӀе). Локхаллин барам – 2689 м. Иштта цӀарах ду Молчепа хин хьосташкара дежийлаш а.

### Ороним
ЦӀеран орониман бух лаьтта шина дашах: Ӏэ – «даьхни», бэгъу – «деба», ма-дарра аьлча «даьхний деба меттиг» (адыг.).
С.Х.Ионован хета, орониман бух тӀехь антропоним лаьтташ санна.

## Билгалдахарш

Категори:Адыгейчоь
Категори:Адыгейн лаьмнийн кортош
Категори:Кавказан лаьмнийн кортош
Европин де

**Европин де** — хӀора шеран Европин бартан а, Европин кхеташонан а машаран, цхьааллин Ӏида. Европин де шиъ ду, уьш даздо 5 а, 9 майхь, кхоьллина Европин кхеташоно (ЕКХ) а, Европин барто (ЕБ) а ша-ша. ЕС Ӏида девза кхин а «Шуманан декларацин де».

Европин кхеташонан дено даздо 1949 шарахь ша кхоллар, ткъа Европин союзо даздо, 1950 шарахь ЕБ кхоьллинчара де даздар кховдадарна. Европин де ду европахошна юкъахь уьйранаш чӀагӀъярхьама кхоьллина дийнна Европин символан могӀанера цхьаъ.

## Хьалхара истори

Европин кхеташо кхоьллина 1949 шеран 5 майхь, цундела и де хаьржина Ӏидан, 1964 шарахь Ӏида хилла чшагӀдина иза. 1985 шарахь Европин юкъаралло (тӀехьа Европин союз хилла йолу), тӀеэцна Европин Кхеташонан Европин символаш, масала Европин байракхь. ТӀаккха а, хьалхарчаша барт бира шайн Европин де дан 1950 шарахь 9 майхь Шуманан деклараци йина шо кхачарна. Декларацис кховдадо Францин а, Германин а болатлалоран а, кӀоран а промышленносташ цхьаьнатохар, цуо Европин кӀоран а, болатан а цхьанатохар (дуьххьарлера Европин йукъаралла) кхолларе далийра, иза хуьлу кхолларан момент. Иштта, 1985 шарахь Миланехь Европин кхеташоно чӀагӀдира 9 май ЕС байракхан де.

Европин конституцис юридически чӀагӀъян езара ерриг Европин символаш, амма иза тӀе ца эцарна, лелаяр хӀинца де-факто лелош ду. Конституцин альтернативехь, Лиссабонан барт тӀехь бу символика къобалъеш болчу ялхийтта декъашхочун кхайкхам. Европин парламенто официалан къобалдина 9 май Ӏида хилар 2008 шеран октябрехь.

## Даздар

9 май даздо тайп-тайпаначу кепара дукхах йолчу пачхьалкхашкахь — Европин союзан декъашхошкахь а, луларчу Туркойчоь, Украина, Молдави пачхьалкхашкахь а, ца даздо Йоккхачу Британехь евроскептицизм бахьнехь. Цул сов, Украинехь официалан тӀегӀанехь даздо Европин де 2003 шарахь дуьйна майн кхоалгӀачу шота дийнахь.

Ӏидан политикин амал хиларна, оцу дийнахь дӀакхоьхьу дешаран белхаш Европин бартах лаьцна я Европин интеграцин гӀо лоций арабовлу. Байракхо ловзайо ладаме роль юкъарчу даздаршкахь кхин цхьа символ санна. 9 май гӀоле хетташехь, цхьаболу европахоша хьалха санна даздо и Ӏида 5 майхь, адаман бакъонаш, парламентан демократеш, законан локхалла лардарехь Европин кхеташонан роль билгалйоккхуш. Цунах къаьсташ, Шуманан деклараци бу французийн а, немцойн а кӀора а, болат а цхьанатохаран кховдам бен бац. Цул сов, 9 май цхьаьна нисло Советийн Союзан хиллачу мехкашкара ШолгӀачу дуьненан тӀеман Толаман денца (Малхбуза Европехь даздо 8 майх).

## Хьажа иштта
* Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламан де

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Символы ЕС — Европа
** День Европы, 9 мая 
** Декларация 9 мая 1950

Категори:Европин кхеташо
Категори:5 майра Ӏиданаш
Категори:9 майра Ӏиданаш