Теза-Кхаьлла

**Теза-Кхаьлла** () — Нохчийн республикера Веданан кӀоштара эвла. Теза-Кхаьллин йуьртан меттиган административан йукъ.

Село Теза-Кхаьлла йекъало пхеа куьпан:
Борзе, Кхашка-ара, Йукъарчу гӀоьна, Ноже, Жани-Ведана.

## Географи

Эла лаьтта Гумс эркан аьтту бердаца, кӀоштан йукъ йолчу Веданан 22 км къилбаседа-малхбалехьа (*некъан тӀехула*).

Гергара нах беха меттигаш: Къилбаседехьа — Лаккха-Курчала эвла, къилбаседа-малхбалехьа —  ЦӀоьнтара, малхбалехьа — БелгӀата эвла, къилба-малхбалехьа — ДаьргӀа эвла, къилбехьа — ДегӀаста, къилба-малхбузехьа — Хорача эвла, малхбузехьа Дишни-Ведана эвла, къилбаседа-малхбузехьа — Эрсана эвла..

## Истори
Эвла йиллина Нашхара баьхкинчу кхаа вешех (Эжа, Теза, Ӏалбиг) цхьамма, йуккъерачу вашас Тезас..

1944 - 1958 шерашкара муьрехь, нохчашна а, гӀалгӀашна а депортаци йинчул тӀаьхьа Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаьккхинчул тӀаьхьа, эвлан цӀе тиллира *Мокок* аьлла, ДАССР Веданан кӀоштан йукъайоьдуш йара иза .

1958 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа, эвлана схьайелира хьалхалера цӀе — Теза-Кхаьлла.

## Бахархой

Тезакхаллойн а, цӀонтаройн а некъий беха цигахь: Товсолтан некъе, Чалин некъе, Ӏавдалан некъе, СугӀин некъе, СултӀанан некъе, Жанин некъе, ЦӀордойн некъе, Аьккхийн некъе, ЧӀебарлойн некъе, Имханан некъе.

## Микротопоними
### Нах беха меттигаш
* Басе - Теза-Кхаьлла эвлан йукъара меттиг.
* Борзе - эвлан йукъара меттиг.
* Жанин Ведана – Жани-некъен хьалхара стаг Жани охьахиина йуьртан йукъара меттиг. 
* Къоьшка - галдаьккхина кхашка, Теза-Кхаьлла эвлан йукъара меттиг. Къоьшка-ара йа Кхашка-ара.
* Ноже - эвлан йукъара меттиг.
* Эвла – шира дийцаршкахь шен шина вешех къаьстина Теза охьахиина эвлан йукъара меттиг, ЦӀонтарошна йукъадогӀу тайпа тезакхаьллой Тезех схьадаьлла.
* Йукъарчу гӀоьна - эвлан йукъара меттиг.

### Лаьмнаш, даккъаш, ламанан [[корта|кортош]]
* Айма яьлла корта – эвлан къилбехьара меттиг.  
* Борз йолучу коьрта – эвлан йистера меттиг.
* Боккхачу коьрта – тезакхаьллойн тайпанан латташна йукъабогӀу лам.
* ГӀонакхин хьех – эвлан къилбехьара лам. Лам тӀехь хьена буц а, цанаш а йу, шовданаш а ду.
* Дампайн корта – эвлан йукъара меттиг. Дампай – хьалха охьахевшинчеран цӀе.
* Ирзе тӀе – эвлан йистера лам.
* Мирзайн дукъ - эвлан къилбехьара дукъ. Мирза – долара цӀе. Таьшта-мехкан кӀоштахь.
* Митара-дукъ - эвлан къилбехьара дукъ. Таьшта-мехкан кӀоштахь.
* Мунчакхан желе – лам, лаьтта Теза-Кхаьллин а, БелгӀатин а дозанера лам. Мунчакх – стеган долара цӀе.
* Нуьйран дукъ - эвлан къилбехьара дукъ.
* Оьздамаран дукъ – Оьздамар ваьхна, Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара дукъ.
* Петар-дукъ – къилба эвлан йистера меттиг.
* СаьӀдин хьех – къилбан агӀора тезакхаьллойн тайпанан латтанаш тӀера лам. 
* Таьшта мохк – эвлан йистера лам.
* Тезакхаьллойн лам - лаьмнийн цанаш, хьаннаш йолу, шовданаш долу тезакхаьллойн лам.
* Текхна лам (Къакъарайн ирзу,  Саьрмако цӀога тоьхна меттиг) - Теза-Кхаьллин махкара лам.
* Туьйре тӀе – Хорачанца дозанера лам. 
* Хоммурдан хьех – тезакхаьллойн тайпанан латтанаш тӀера лам. Хоммурд – долара цӀе.
* Чурт даьлла дукъ – Жани-Веданан кӀоштахь. Эвлан йуккъехь.
* Ши лам хедача – хьена буц а, цанаш а, хьаннаш а, йолу, дежийлаш а долу тезакхаьллойн махкара лам.

### Эвлан йисташ
* Асхура – ЦӀонтарна а, Теза-Кхаьллин а, Курчалин а эвланашна йукъара меттиг. Кхуззахь бу Кхеташ Корта. Хаамчаша чӀагӀдо, Асхора – долара цӀе йу бохуш, амма цхьан а бух ца балабо.
* Аьккха баьхна ара – эвлан йистера меттиг. Хьалха аьккхий баьхна.
* Аьрсамирза ваьхначу – эвлан къилбехьара меттиг.
* Байсолтанан хьер лаьттинчу – эвлан йистера меттиг.  Байсолта – долара цӀе.
* Бераман кӀажа – эвлан йистера меттиг.
* Бозин ара – базанан ара - эвлан йукъара меттиг.
* БӀев якъийнчу – эвлан къилбехьара меттиг.
* ВаьлтӀас якъайна arlo - эвлан къилбехьара меттиг. Ваьлта – долара цӀе.
* Даудан меттиг – эвлан йистера меттиг.
* Декнийн акъара – эвлан йистера меттиг.
* ЖагӀлерге - Теза-Кхаьллин эвлан йистера меттиг.
* Жахов Ӏинчу - эвлан къилбехьара меттиг.
* ЖелайтӀа – эвлан йуккъехь.
* Ижунан коче - эвлан къилбехьара меттиг. Таьшта-мехкан кӀоштахь.
* Йейн буха - эвлан къилбехьара меттиг. Хьоза – долара цӀе. Петар дукъан кӀоштахь.
* Йуьртан кӀело – эвлан йуккъехь.
* Кхийре – эвлан къилбехьара меттиг.  
* Кхераман чоь - эвлан къилбехьара меттиг.
* КӀир боккху харш – Таьшта-мехкан кӀоштара, эвлан къилбехьара меттиг.
* Мадин хьера лаьттинчу – эвлан йистера меттиг. Мада – долара цӀе.
* Махьайн ирзу – эвлан къилбехьара меттиг. Махьай – ирзу даьккхинчун долара цӀе.
* Мехкадаьтта долучу – эвлан йистера меттиг.
* Муса-Юьспхьажин жоьла лаьттина меттиг - эвлан къилбехьара меттиг.
* Надин варш – эвлан къилбехьара меттиг. Нада – долара цӀе.
* Ноже хьалха - Теза-Кхаьлла эвлан йукъара меттиг.
* Нуров ваьхначу - эвлан къилбехьара меттиг.
* Очилдакхан ара - эвлан къилбехьара меттиг. Очилдакх – долара цӀе.
* Оьрнаш долчу тӀе - эвлан къилбехьара меттиг.
* Руьйте чу – эвлан къилбехьара меттиг. 
* Стовнийн акъара - эвлан къилба-малхбузехьара Гезгин лам болчура меттиг.
* Тайгаш тӀе – эвлан къилбехьара меттиг.
* Такхаман тӀехьа - эвлан къилбехьара меттиг.
* Тенгиш басса – эвлан къилбехьара меттиг.
* Тутин чарх лаьттинчу – эвлан йистера меттиг. Тута – долара цӀе.
* Угаран ирзу – эвлан йукъахь. Угар – долара цӀе.
* Хорочойн дозанера ор – къилба эвлан йистера меттиг.
* Хорочойн дозанера чхор – къилба эвлан йистера меттиг.
* Хулханан arӀo – дежийлаш а долу, хьаннаш а йолу тезакхаьллойн мохк.
* Хьамдлон жела - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг. Хьамдло – долара цӀе.
* ХьаргӀа берде - эвлан къилбехьара меттиг.
* Хьасайнан хьера лаьттинчу – эвлан йистера меттиг. Хьасайн – долара цӀе.
* ХьаьргӀа бассо – эвлан къилба-малхбалехьара меттиг.
* Хьевхьа тӀехьа – эвлан йистера меттиг. 
* Хьехан басса – эвлан йистера меттиг.
* Хьонку болчу - эвлан къилбехьара Гезгин лам болчура меттиг.
* Хьун хьаькхна чоь – эвлан къилбехьара меттиг. ЦӀе йоьзна, XӀX бӀешеран йуккъехь инарла А. П. Ермоловс долийна, йерриг Нохчийчохь, цкъан а ца хьаькхначу кепара хьаькхна хӀаллакйина хьаннашца. Кхузахь а хьаькхнера хьаннаш Воронцов коьртехь волу таӀзаран экспедици йолуш 1845 шарахь. Ночий къайла ца бовлийтархьама.
* Чурта тӀе – эвлан къилбехьара чурт долу меттиг.
* Шелчу хие – эвлан йистера меттиг.
* ӀабдулгӀанайн хьера лаьттинчу – эвлан йистера меттиг.
* Ӏавдалан акъара – Ӏавдалан-некъийн хьалхара стаг, Ӏавдал, охьахиина меттиг.
* Ӏам болчу акъара – эвлан йистера меттиг.
* Ӏеламханан хьера лаьттинчу – эвлан къилба йистера меттиг.
* Ӏодас якъайна aгӀo – эвлан къилбехьара меттиг.  Ӏода – долара цӀе.
* Ӏоже хьалха - эвлан йукъара меттиг.

### Ирзош
* Байсолтин ирзу – эвлан йистера меттиг.
* Байханан ирзу – эвлан йистера меттиг. Байхан – долара цӀе.
* Висайн ирзу - эвлан къилбехьара меттиг. Виса – нохчийн долара цӀе.
* ГӀезин ирзу – эвлан йистера меттиг.  ГӀези – долара цӀе.
* ГӀойсуман ирзу – Таьшта-мехкан кӀоштара, эвлан къилбехьара меттиг ГӀойсум – долара цӀе.
* Зайнабан ирзу – эвлан къилбехьара меттиг. Зайнаб – зударийн долара цӀе.
* Кедин ирзу – эвлан къилбехьара меттиг. Кеди – долара цӀе.
* Коьллаш ирзу - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг.
* Пашайн ирзу - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг.
* Пезилатан ирзу - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг. Пезилат – зударийн долара цӀе.
* Салаватин ирзу – эвлан къилбехьара меттиг. Салават – долара цӀе.
* ТӀуьшан ирзу – эвлан йистера меттиг. ТӀуьша – долара цӀе.
* Хасин ирзу – эвлан йистера меттиг.
* Хьамдлон ирзу - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг.
* Хьамзатхьажин ирзу - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг.
* Хьозин ирзечу - эвлан къилбехьара меттиг. Хьоза – долара цӀе. Таьшта-мехкан кӀоштахь.
* Цицин ирзу - эвлан къилбехьара меттиг.
* Элахин ирзe - Элаха – долара цӀе.
* Ӏаьржиган ирзу – эвлан йистера меттиг. Ӏаьржиг – долара цӀе.
* Ӏелахьаьжин ирзу – эвлан къилбехьара меттиг. 
* Ӏелимханан ирзу - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг.
* Ӏусайн ирзу – эвлан йистера меттиг.

### Эркаш, уьшалаш
* Абакин хьера лаьттинчу – Гуьмс эркан хоршера меттиг.
* Борзан Гумс чу – гу тӀера схьадогӀу Гуьмс (эрк), эвлан къилбехьара меттиг.
* Гечо доцу Ӏин – эвлан къилбехьара меттиг.
* Гуьмсан гӀаланаш – къилба-малхбузехьара Гуьмс эркан хоршера меттиг. Кхузахь дуккха а бӀевнех тера тархаш а, бӀогӀамаш а ду мохо а, хиш а Ӏаткъам бина хилла.
* Гуьмсан тогӀи - эвлан къилба-малхбузера меттиг.
* ГӀален хи – хьост.
* ГӀойчин ишал – ГӀойча ваьхна, Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг.
* Декъа ахк - эвлан къилбехьара меттиг.
* Дишнийн Гуьмс – оцу эрканаца тезакхаьллойн доза ду Веданца
* Дишнийн Гуьмс бухдолучу – Дишни-Веданан къилбан дозанера меттиг.
* ДогӀа доьху меттиг – Гуьмс эркан харш чуьра меттиг.
* Жиннийн Ӏин - эвлан къилбехьара меттиг.
* Ковст яьлла ишал - эвлан къилбехьара меттиг. Ковст меттигерачу меттан декъехь - корсам.
* Маядан хи - эвлан къилбехьара хьост долу меттиг.
* Педанан гаде – хара чухӀоттийна хьост долу меттиг.
* Ши Гуьмс цхьаьнакхетачохь – къилба-малхбузехьара ши эрк цхьаьнакхетачара меттиг.
* Эдилмирзайн хи - эвлан къилбехьара меттиг.

### Кешнаш
* Даккхайн кешнаш – эвлан йукъахь.
* Йукъарчу гӀоьнан кешнаш – эвлан йукъахь.
* ЦӀенчу мехка - ЦӀонтарна Теза-Кхаьллин а йукъара кешнаш долу меттиг.
* Чалайн кешнаш – эвлан йукъахь.
* Шира кешнаш – эвлан йукъахь.

### Некъаш
* Готтачу новкъа – эвлан къилбехьара меттиг.
* Паччахьан некъ – Хорача йолчохь.

## Билгалдахарш

Категори:Веданан кӀоштан нах беха меттигаш