open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кхоь

**Кхоь** (латинан маттахь Phaséolus) — Кхоьн (*Fabaceae*) ораматийн доьзалан типови тайпа ду. Цунна юкъайогӀу йовха климат йолу мехкашкахь кхуьу 97 кхоьн тайпа. Кхоьш йолайо хӀунийн гӀоьнца, ткъа цхьайолу тайпанаш зезагийн гӀоьнца йолайо (церан цӀе «туркхойн кхоьш» ю).

Лелош йолчу тайпанашна юкъахь хьалхара меттиг дӀалоцу евзаш йолу кхоьнан (Phaseolus vulgaris) тайпанаш а, сорташ а.

Царех цхьаерш хьерчаш ю, кхиерш колл тайпанан ю. Церан даймохк Латинан Америка ю.

Кхоьнан кхин тайпа — Phaseolus coccineus, цӀечу зезагашца хуьлу. Иза декоративни орамат санна лелайо.

## Тайпанаш
Цхьайолу тайпанаш:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Сарташ

Сурт:Stamboon poortje.jpg|
Сурт:Stamboon kiemplant.jpg|
Сурт:A green bean.jpg|
Сурт:Haricots Nombril de bonne soeur01.jpg|
Сурт:Ab food 19.jpg|
Сурт:Alubia pinta alavesa2.jpg|*Alubia pinta alavesa*
Сурт:Ab food 20.jpg|


## Хьостанаш
Фонологи

**Фонологи** *([[Желтойн мотт|желтойн маттахь]]* φωνή *«аз»* + λόγος *«Ӏилма»*)*-* фонемаш хийцаяларан система Ӏамаен фонетикин дакъа ду. Цуьнан коьрта талларан объект- аьзнаш (фонема) ду.
Ерванд I Сакавакяц

**Ерванд I Сакавакяц** (; *Воцавехарг*, йа *КӀезигвехарг*) — Эрмалойчоьнан паччахь, Мовсес Хоренацица (V бӀешеран эрмалойн историк), урхалла дина вайн эрал хьалхара VI бӀешеран хьалхарчу декъехь. Да Ервандян Тигран, гӀажарий паччахьан Кир Сийлахьволчун бертхо. Эрмалойн паччахьан кӀентах Тигранах, Киран бартхочух а, цуьнан дех Эрмалоьнан паччахьах а, кхин а йаздина вайн эрал хьалхара V бӀешеран желтойн историко Ксенофонта шен «Киропедехь», тӀаккха а эрмалойн паччахьан цӀе цуо ца йоккху.

Эрмалойн ламастаца, Сакавакяц Ерванда кхоьллина ЕрвандгӀеран гар, цара Эрмалойчохь урхалла дина йуьхьанц паччахьаш болуш, тӀаьхьа ахеменидгӀеран сардалаш болуш, йуха а паччахьаш болуш. Урхаллин гергара шераш — вайн эрал хьалхара 570−560 шераш. Ӏедал дӀаделла шен кӀантана Тигранна.

## Биографи
Паччахьан Ерванд Сакавакяцан шиъ кӀант вара — Тигран а, Шаварш а. Эрмалойн пачхьалкх чӀагӀйеш Тигранан ловзо йийзира ладаме роль.

Вайн эрал 553 шо хьалха Кир Сийлахьволчо гӀаттам баьккхира Мидин дуьхьала, вайн эрал хьалхара 550 шарахь йиллира йоккха импери — АхеменидгӀеран ГӀажарчоь. Тигран Ервандуни Киран доттагӀ а, бертхо а вара дукхачу хӀуманаш тӀехь гӀодира Мидица болчу къийсамашкахь. ТӀаьхьа, Кир Сийлахьволчун бартхо хилар бахьнехь, Эрмалойчоьно дӀалецира дика меттиг АхеменидгӀеран пачхьалкхехь. Вайн эрал 538 шо хьалха Тигран Ервандунис дакъалецира Вавилонан гуо лацарехь.

Ладаме хаамаш бу Ксенофонтан «Анабасисе».

## Хьажа иштта
* Эрмалойн паччахьан некъий

Категори:Адамаш абатца
Категори:ЕрвандгӀар
Категори:Эрмалойн паччахьаш
Категори:Вайн эрал VI бӀешо хьалхара Азин урхалчаш

## Билгалдахарш
Фонема

**Фонема** (ширачу желтойн маттахь φώνημα «аз») — маттахь цхьа дош вукху дашах къаста а деш аьзнан барам бу. Фонеман шен лексикан а, грамматикин а маьӀна дац, делахь а цуьнца меттан лараме барамаш (морфемаш а, дешнаш а) къастало.

Категори:Фонема
Реси (Казбегин муниципалитет)

**Реси** () — Гуьржийчоьнан Мцхета-Мтианетин Казбегин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 0 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Казбегин муниципалитетан нах беха меттигаш
Харрис Камала

**Харрис Камала** *([[Ингалсан мотт|ингалсан маттахь]] Kamala Devi Harris) —* америкин юрист а, политик а йу. 2021-чу шеран кхолламан-беттан (январан) 20-чу дийнахь дуьйна Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн 49-гӀа вице-президент йу. АЦШ-ий исторехь оцу даржехь хьалхара зуда йу иза. АЦШ-ийн Демократийн партин декъашхо йу. 2011—2017 шерашкахь Калифорнин коьрта прокурор йара. 2017—2021 шерашкахь Калифорни штатера АЦШ-ийн сенатор йара.

## Хьостанаш
Либерализм

**Либерализм** *([[Латинан мотт|латинан маттахь]] liberalis «маьрша»)* — адамийн бакъонаш хьашар а ца магдеш болу философин а, йукъараллин-политикин а болам бу. Либерализмо адаман бакъо массо а хӀуманал лакхайоккху, адам йукъараллах дозуш а доцуш.

Либерализмехь уггаре дозалла долу хӀума- хӀора адаман бакъонаш а, паргӀато а ю. Уьш йукъараллин а, экономикин а низаман лард санна дӀахӀоттабо цо.

Либерализм- дино а, Ӏадато а, пачхьалкхо а тоьхна дозанийн кӀелхьара вала лаам бу, иштта адаман а, йукъараллин а бакъонаш юкъайогӀу реформаш ян гӀертар ду.

Цу хьокъехь пачхьалкхан а, килсан а йукъараллин дахаран Ӏаткъам баран таронаш конституцица йихкина ю. Либерализман уггаре лакхара маршо санна къобал а йеш ю: дешан бакъо (гуш-хезаш къамел дар), эхь-бехкан бакъо (дин пачхьалкхан Ӏедалах къастор а, дуьненан йукъаралла а), тешамечу а, маьршачу а харжамашкахь дакъалацаран бакъо а.

Экономикин агӀорхьара либерализман принципаш ю:  стеган хӀусаман тӀецакховдар а, йохк-эцаран а, бизнесан а бакъо а.

## Хьостанаш
Симонсен, Аллан (футболист)

**Аллан Роденкам Симонсен** (; 1952 шеран 15 декабрехь, Вайле) — данин футболист, тӀелатархо. 1977 шарахь «Дешин буьрка» йаьккхина, ткъа 1983 шарахь «Борзанан буьрка».

## Билгалдахарш

Категори:Футболисташ 1972 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:ФК «Вайле» ловзархой
Категори:ФК «Боруссия» Мёнхенгладбах ловзархой
Категори:ФК «Барселона» ловзархой
Категори:Игроки ФК «Чарльтон Атлетик» ловзархой
Категори:Футболех ловзаран Фарерийн гӀайренийн гулйина командин тренераш
Категори:Футболех ловзаран Люксембурган гулйина командин тренераш
Категори:«Дешин буьрка» йаьккхинарш
Делакруа Эжен

**Фердинан Виктор Эжен Делакруа** (французийн маттахь *Ferdinand Victor Eugène Delacroix; вина Парижан йистехь 1798-чу шеран оханан-беттан (апрелан) 26-чохь* — велла 1863-чу шеран хьаьттан-беттан (августан) 13-чохь Парижехь)- французийн суртдуьллург а, графикхо а, европин суртдилларан романтикан хьажаман хьалханча а ву.

## Хьостанаш
Густаво Нери

**Густаво Нери**, йуьззина цӀе **Густаво Нери ди Са да Силва** (; вина , Нова-Фрибургу) — аьрру турслочун позицехь ловзу бразилин футболист.

## Биографи
2001—2007 шерашкахь левзина Бразилин гулйина командехь, цунна йукъахь баьккхира 2004 шеран Америкин када.

2010 шарахь кхайкхийра карьера чекхйаккхар, амма шиш о даьлчи футболе йуха веира, «Сан-Бернарду» йукъа. 2012 шеран 9 июлехь клуб йукъахь шен хьалхарчу матчехь левзира Паулистин кад къовсарехь.

## Статистика
Бразилин чемпионатехь тайп-тайпана командашна йукъахь Густаво Нери ловзаран статистика:

## Титулаш а, кхиамаш а
* Бразилин чемпион (1): 2005 (Коринтианс)
* Сан-Паулу штатан чемпион (1): 2005 (*Суперчемпионат*, Сан-Паулу)
* Рио-Сан-Паулу турниран толамхо (1): 2001 (Сан-Паулу)
* Къилбаамерикин кад (1): 2008 (Интернасьонал)
* Америкин кедан толамхо (1): 2004 (Бразили)
* 2005 шеран Бразилин чемпионатан уггаре дика аьрру турсло (Бразилин «Детин буьрка», чемпионатан сийлаллин гулйина командин декъахо)

## Хьажоргаш
* Профиль на официальном сайте «Сан-Бернарду» 
* Профиль на sambafoot 

## Билгалдахарш

Категори:Бразилин футболисташ
Категори:Футболех ловзаран Бразилин гулйина командин ловзархой
Категори:Футболех ловзаран Къилба Америкин чемпионаш
Категори:ФК «Вердер» ловзархой
Категори:ФК «Гуарани» Кампинас ловзархой
Категори:ФК «Интернасьонал» ловзархой
Категори:ФК «Коринтианс» ловзархой
Категори:ФК «Реал Сарагоса» ловзархой
Категори:ФК «Сантос» ловзархой
Категори:ФК «Сан-Паулу» ловзархой
Категори:ФК «Санту-Андре» ловзархой
Категори:ФК «Флуминенсе» ловзархой
Категори:ФК «Сан-Бернарду» ловзархой
Стоматологи

**Стоматологи** *(ширачу желтойн маттахь* στόμα *«бага» +* λογος *«Ӏилма»)* — цергаш а, церан хӀоттам а, болх бар а толлуш медицинан дакъа ду. Стоматологис толлу цергийн лазарш а, царна дарба а, профилактика а яр а, цул сов баганан чоьнан а, мочхалийн а, юьхьан а, гӀортан а дозанан декъийн меттигийн лазарш а.

Стоматологин говзанчех- **стоматолог** я **цергийн лор** олу. Стоматолог дешан синоним дантист ю. Иза французийн маттера схьадеана дош ду — *dentiste*. Амма церан маттахь оцу дешан юккъе стоматологаш юкъабеана ца Ӏаш, кхиъ цергийн лоьраш а, цергийн фельдшерш а, цергийн техникаш а юкъабогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Стоматологи
Леонов Виктор

**Леонов Виктор** **Викторович** (ваьхна шераш 1916—2003) — советийн тӀеман хӀордахо а, Советийн Бертан шозза Турпалхо а ву. Тийначу Ӏапказан а, Къилбаседан а цхьацца талламан тобанийн командир вара. ТӀаьхьалонан хьалхарчу ранган капитан (27.04.2000).
Экономика

**Экономика** *(ширачу желтойн маттахь οἶκος «цӀа, бахам; бахам лелор» +  νόμος «бакъо, низам»; ма-дарра гочдича "бахам лелоран бакъонаш")* — йерриг а йукъараллин индустрийн йукъаметтигаш а, бахаман хьал а, цхьана бахаман финансийн агӀо Ӏамайен Ӏилма ду.

## Билгалдахарш

Категори:Экономика
Халкъан коьртехь йолу бакъо

**Халкъан коьртехь йолу бакъо** *([[Французийн мотт|французийн маттахь]] La Liberté guidant le peuple)* я **Баррикадаш тӀехь йолу бакъо***—* Делакруа Эжено 1830-чу шеран Июлан карчамехь 10-чу Карлан олалла дохорна сийнна диллина сурт ду.

## Билгалдахарш

Категори:Бакъо
Фашизм

**Фашизм** (итальянийн маттахь *fascismo;* fascio — барт, цхьаьнакхетар, цӀов) — диктаторин урхаллин форма къобал а йеш йолу ультра-аьтточу политикин боламийн а, идеологийн а гулйаран цӀе йу.

Цуьнан билгалонаш йу милитаризман национализм а, антилиберализм а, реваншизм а, фюрерпринцип (баьчча вазвар) а, антикоммунизм а,  экспанси а, харжамийн демократех а, либерализмех а цадашар а, элитийн олаллехь а, йукъараллин (социалан) иерархех тешар а, этатизм а, цхьа йолчу меттигашкахь корпоративизм а, расизм а, геноцидан политика а.

## Билгалдахарш

Категори:Фашизм
Экспанси

**Экспанси** *([[Латинан мотт|латинан маттахь]] expansio — даржар а, шордалар а)* — капиталистийн пачхьалкхаша йа монополистийн группаша тайп-тайпанчу некъашца кхийолу пачхьалкхаш шаьш аьлларг дечу агӀор ерзор йа керла мехкаш схьалаца гӀертар а ю.

## Хьостанаш
Стаг вазвар

**Стеган культ** *([[Ингалсан мотт|инг.]] a cult of personality)* ***—*** автократин лард ю. Стеган культ- къаьстина цхьа стеган (дукхахьолехь пачхьалкхан гӀуллакххочун) сийлахь вазвар ду. Стеган культ кхоллало цхьа адамо я пачхьалкхан рожо массийн хаамийн информацин а, пропагандин а гӀирсаш лелайо баьччан сийлалла гайта.
Обухово (Витебскан кӀошт)

**Обухово** () — Белоруссин Витебскан областан Витебскан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Белоруссин индексаш 

Категори:Витебскан областан нах беха меттигаш

Категори:Витебскан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Экономика (Ӏилма)

**Экономика** (схьадаьлла , ) — йукъараллин Ӏилма, Ӏамадо беркат а, гӀуллакх а арахецар, дӀасадекъар, дайар. Ӏилман экономикин теорийн объект  экономикин бакъдерг ду, уьш декъало теоретикин а, прикладан а.

Теоретикин агӀонах кхин а олу **[[теоретикин экономика]]** — цуо къастадо хийцаран, дӀасадекъаран, органикин ресурсаш лелоран хьесапаш.

**** Ӏамадо законийн, теорийн, предложенийн приложенийн таронаш, уьш йаьхна теоретикин экономико, функцеш йайта экономикин системин цхьацца дакъалгийн.

Вайн эрал IV бӀешо хьалха Ксенофонта йазйина цӀе «ХӀусам йар» () йолу кхоллам гочйина Цицерона латине . Массара а термин къобал йар нисделира Милль Джон Стюартан къинхьегаман коьртехь «» (1848 г.).

Ша долу Ӏилма санна **экономика** къаьстира XVIII бӀешарахь дуьнене Смит Адаман жайна «Ӏаламех лаьцна таллам а, къаьмнийн бахаман бахьнаш а» арадаьлла (йаьржина цӀе «Къаьмнийн бахамаш»). Амма, Шумпетер Йозефан тидамца, экономикин хиламийн чоьхьара логикех кхетара Смит Адамал хьалха а, амма интуицица, Ӏилман хьалхара тӀегӀанехь.

## Хьажа кхин а

* Россин экономика
* Экономикин Ӏилма Россехь
* ССРС экономика
* Экономикин теори
* Терхьан экономика

## Билгалдахарш
Дипломати

**Дипломати**- пачхьалкхийн а, мехкан урхаллийн а куьйгалхоша а, арахьарчу йукъаметтигийн меженаш а шайн пачхьалкхан арахьара политикин Ӏалашонаш а, хьесапаш а кхочушдаран болх бу. Иштта ***дипломати***- шайн пачхьалкхан хьашташ дозанал дехьа лардаран гӀуллакх ду.

## Дипломатин кеп
Дипломати вуно чӀогӀа кодификаци а, формализаци а йолуш гӀуллакх ду. Дипломатин лард йу 1961-чу шеран дипломатин йукъаметтигаш ларйеш йолу Венан конвенци.

## Дипломатин Ӏалашонаш

* Векалалла
* дипломатин тӀекере а, дипломатин кехаташ дӀасакхехьийтар а
* дагадовларш дӀадахьар
* информаци лахар йа дипломатин таллам
* Кхечу пачхьалкхашкахь болу шайн махкахойн хьашташ лардар а.

## Дипломатин методаш а, гӀирсаш а

* Официалан а, кхин тайпа а хьажа-хӀоттар а, дагадовларш а
* дипломатин гуламаш а, конференцеш а, кхеташонаш а
* шина а, масийтта а агӀор дуьненайукъара барт бар
* дуьненайукъара кхолламийн а, церан меженийн балхахь дакъалацар
* кхечу пачхьалкхехь xӀop дийнан векалалла дар
* дипломатин кехаташ кхехьийтар
* дипломатийн кехаташ зорба тохар
* массийн хаамийн гӀирсашкахь дуьненйукъарчу хаттаршкахь мехкан урхаллин позици йовзийтар
* дипломатин хаам (нота)
* дипломатин йукъаметтигаш хадор
* Интернет машонан гӀирсаш а, хаамийн-коммуникацийн технологеш а, социалан машаш а лелайар.

## Дипломатин баххаш а, башхаллаш а

* Халкъашна йуккъерачу бакъоно ца магдо диплотамийн векалшна болх беш болу пачхьалкхан чоьхьарчу гӀуллакхийн йукъагӀерта.
* Болх беш болу пачхьалкхашкахь дипломатин меженийн а, дипломатин гӀуллакх дӀакхоьхьу жоьпаллин белхалойн массара а тӀеэцна бакъонаш а, гӀолинаш а йу (иммунитет а, дипломатин персоналан а, чоьнийн а корта-мукъалла а, дипломатин къевлина зӀенан а, шифраца йаздина кехаташ кхехьийтар а, пачхьалкхан байракх айар а, таможнин гӀолинаш а).

## Дипломатин тайпанаш
Пачхьалкхан арахьарчу политикин Ӏалашонашка а, цу Ӏалашонашна тӀекхача кепашка а хьаьжжина дипломатин тайпанаш хуьлу:

* машар баран политика
* канонеркин политика
* йукъалелар
* лехам-девнан дипломати
* долларийн дипломати
* йукъара  дипломати
* халкъан дипломати
* экономикин дипломати
* цифрийн (электронан) дипломати

## Дипломатехь лелаеш цхьацца говзадешнаш
Дуьненйукъара йукъаметтигаш; Дуьненйукъара кхолламаш; Дипломатин кехаташ кхьехийтар; Дипломатин таллам; Дипломатин юкъаметтигаш; Йукъара дипломати; Зарратан (атоман) дипломати; Дипломатин протокол; Тешаллин грамоташ; Векал; Дипломат; Дипломатан де; Дипломаташ бохор (махкахбахар); Дипломатийн иммунитет.

## Хьостанаш
Лабазанов, Нохчо Нохаевич

**Нохчо Нохаевич Лабазанов** () - нохчийн греко-риман кепар латархо, Россий чемпионатийн совгӀатхо а, толамхо а, Россин спортан говзанча. Иза Башкортостанехь Ӏаш ву, тӀех-йеза категорехь леташ а ву. Цуьнан тренераш хилла Ф. Х. Ишмаков, В. М. Галимзянов, Р. Р. Сираев. 2017 шарахь Лабазановс Россин абсолютан чемпионатехь дети мидал йаьккхира греко-риман латаран тӀех-йеза категорехь. 2019 шарахь Воронежехь иза Россин абсолютан чемпион хилира. 2021 шарахь Россин чемпионатехь цо борзан мидал йаьккхира.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Россин чемпионаш
Категори:Россин греко-риман латархой
Мецхалан шахьар

**Мецхалан шахьар** йа **Ваьппийн шахьар** — йоккха гӀалгӀайн шахьар, историн йохаллехь кхоллаелла ламанан ГӀалгӀайчохь Армхи эркан кӀоштахь. Мецхалан шахьаран тайпанаш деха мехкан доза ду малхбузехь ЖӀайрахьан шахьарца, малхбалехь – Хамхойн (ГӀалгӀайн шахьарца), къилбехахь Гуьржийчоьнца, къилбаседехьара доза арадолу Тарски тогӀене. XIX бӀешарахь дуьйна гӀалгӀайн юкъараллийн барт хиларе терра, Мецхалан шахьаро йоккха роль ловзийра гӀалгӀайн этнос кхолларехь.

## Мецхалан (Ваьппийн) шахьаран тайпанаш
Мецхалан (Ваьппийн) шахьаран юкъадоьлху лахара эвланашкара тайпанаш: Аьрзи, Бейни, Гоустке, Духургишт, Кашети, Кошк, Ляжги, Мецхал, Морчи, Эбан, ОльгетӀа, Фалкан, Хамышки.
* Ваьппий (Аьрзи, Гарках, КӀербитӀе, Кошк, Кхойрах, Ляжги, Морчи, Мэлерэ, ОльгетӀа, Хамышки).
* Мецхалой (Бейни, Мецхал, Фалкан).
* ЖӀайрахьой (Армхи, Гоустке, Духургишт, ЖӀайрахь, Кашети, Пхьмат,  Фуртоуг, Харп, Эбан, Эзми).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
 

Категори:ГӀалгӀайчоьнан истори
Категори:ГӀалгӀай
Леди Клементина Гаварден

**Леди Клементина Гаварден** (ингалсан маттахь *Clementina Maude, Viscountess Hawarden;* йуьззина цӀе — Клементина Мод, виконтесса йолу Гаварден, йоӀ йолуш Клементина Эльфинстон Флиминг цӀе хилла цунна) *—* Британера аристократка а, суьтан исбаьхьалла дӀадолийначарех цхьаъ йу, Европехь гӀарайаьлла хьалхара суьрташдохург-зуд а йу.

Йина 1822-чу шеран кхолламан-беттан (январан) 1-чу динахь, Камберно махкахь, Глазго йистехь, Сийлахь-йоккхачу Британехь. Кхелхина 1865-чу шеран кхолламан-беттан (январан) 19-чу дийнахь Лондонехь.

## Хьостанаш
Де-буьйса

**Де-буьйса** — хан юстаран барам бу. Дуьне шен семанна гонаха хьовзуш хенан гергга хан ю иза.

Де-буьйса астрономин кхетам бу, цуьнан маьӀна *маьлхан де-буьйса* ду. Къамелехь де-буьйсан маьӀна **де** ду.

Де-буьйсанна юкъадоху 24 сахьт (1440 минот йа 86 400 секонд) а, иштта а цуьнан башхаллин яккъаш ю- Ӏуьйре а, де а, суьйре а, буьйсе а.

Ткъа кӀиранаш а, беттанаш а кхуллу рузман (календаран) де-буьйса.

## Билгалдахарш

Категори: Хан йусту терахьаш
Миланан килс

**Миланан килс** (итал. *Duomo di Milano*) я **ЙоӀ стаг йолу Марьям дуьненчу яларан сийнна зиярт** (итал. *Cattedrale di Santa Maria Nascente*) — Милан шахьаран ширачу юккъехь лаьтташ йолу кафедралан килс ю.  Хьалайоьттина кӀайчу шагатӀулгах, йогучу готикан кепехь. Килс яр доладина 1386-чу шарахь. Белхаш чекхдевлира XIX-чу бӀешеран юххьехь, оцу муьрехь Наполеоно тӀедилларца чекхделира килсан хьалхе (фасад) кечъяр. ТӀаьхьарчу готикан гӀишло ю иза. ХӀара зиярт Европехь уггар даккхийчарах цхьаъ ду. 3400 дина сурт ду килсан чохь.
Вади ас-Салам

**Вади ас-Салам** (Ӏаьрбийн маттахь وادي السلام — Машаран тогӀе) — Ӏаламат доккха шиӀатийн кешнаш ду. Дуьненчохь уггар даккхийчарах ларалуш ду. ШиӀаташ миллионашкахь дӀабоьхкина бу кхузахь. ХӀора шарахь кхин а ах миллион сов лахьти чу верзош ву кхузахь. Лулахь деза лоруш долу Турпал-Ӏелин маьждиг долун дела, йерриг Ӏиракъера шиӀаташ гӀерта шайн нах кхузахь дӀаберзо.

## Билгалдахарш

Категори:Иракъ
Ваганьковон кешнаш

**Ваганьковски кешнаш** — Москвахь долу кешнаш ду. Москвахь уггар даккхийчарах цхьаъ ду. Шахьаран къилбаседа-малхбузера декъехь ду, Краснопресненская Застава олучу майдана йистехь. Цуьнан адрес ду: Макеев Сергейн цӀарах урам, 15-гӀа гӀишло. Кешнийн майда 47,9 гектар ю.

Официалан хаамашца, Ваганьковски кешнаш кхолладелла 1771-чу шарахь ун даьржина муьрехь. Оцу цамгарах белларш гӀалан арахьа дӀабухкуш бара. Амма цул хьалхе а дара кхузахь кешнаш.

## Хьостанаш
Глобализаци

**Глобализаци** *([[Ингалсан мотт|ингалсан маттахь]] globalization йа globalisation)* — дуьненюкъара экономикин а, политикин а, оьздангаллин а, динан а интеграцин а, унификацин а процесс ю. Вуьшта аьлча, дерриг дуьненера адамийн а, компанийн а, мехкан урхаллийн а юкъаметтиган процесс ю. XVӀӀӀ-чу бӀешерахь транспортан а, коммуникацин технологеш а кхиарца глобализаци сиха а йелира. Иштта глобалан юкъаметтигаш хилар бахьан долуш дерригдуьненан йохк-эцар а, ойланашца а, културашца а хийцадалар алсамделира. Глобализаци, уггаре хьалха, оьздангаллин а, социалан а аспекташца йоьзна *юкъаметтигийн а, интеграцин а* экономикин процесс ю.
Макдоналдс

**Макдоналдс** *([[Ингалсан мотт|ингалсан маттахь]] McDonald’s)* — йукъараллин кхача кечбеш йолу америкин корпораци йу. Франчайзинг системица болх беш болу уггаре боккха чехка-хӀумкхалларан ресторанийн маша бу. 2018-чу шеран чаккхенгахь McDonald’s маркица 37 855 (ткъе вуьрхӀийтта эзар бархӀ бӀе шовзткъе пхийтта) ресторан йара, царех 35 085 (ткъе пхийтта эзар дезткъа пхиъ) ресторан франчайзинг бакъонашца болх беш йара. Fortune 500 цӀе йолу Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн йаккхий компанийн кехатан йукъайогӀуш йу (2019-чу шарахь 149-гӀа меттиг).

Цуьнан петар-штаб Чикаго йистехь йолу Oak Brook йуртахь йу.

## Хьостанаш
Обруб (Обрубскан йуьртан меттиг)

**Обруб** () — Белоруссин Витебскан областан Глубокин кӀоштара эвла.

## Бахархой

* 1921 - 303 стаг
* 1931 - 350 стаг

## Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Белоруссин индексаш 
*Obrąb, powiat dzisieński, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, Tom_VII/348

Категори:Витебскан областан нах беха меттигаш

Категори:Глубокин кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Пляжан футбол

**Пляжан футбол** () — ламастан футболах ловзаран бакъонаш тӀехь кхоьллина спортан тайпа. Къийсамаш дӀахьо гӀамарийн пляжашкахь, цигахь башха ладаме ду буьрка лелоран говзалла а, семса гӀум тӀехула сиха лелар а.
Дуьххьара бакъонаш ша тайпа ян гӀоьртира 1992 шарахь иза кхоьллина Дерриг дуьненан пляжан футболан кхоллам. ДПФКх пляжан футболан турнираш ян йолаелира шен эгидехь.

КӀеда а, ког чуоьху а гӀамро ловзархошка импровизацеш йойту, лелайойту хаза техникин приёмаш (масала, охьа а кхеташ шена тӀехула тохар — «тукаршца» я «бисиклеташца»). Ловзаран аренан компактан барамаша (28 х 37 метр) таро йо ловзархойн миччахьара а чутоха, шайн кевнашкара а туху. Матчехь дуьхьалара кевнака 60 сов буьрка туху (йоккхачу футболехь 20 сов туха). Гол туху хӀора 3-4 минот моссаза ели, ткъа юккъера чутуху буьрканийн барам 11 буьрка гергга бу (йоккха футболехь норма 2,5 гол ю).

## Истори
Пляжан футбол кхоллаелла Бразилехь, хӀинца кхиина дуьненайукъара маӀна долу спортан тайпа санна. ГӀарабевлла йоккха футболан ловзархоша дакъалацаро, масала, француз Кантона Эрик, испанхой Мигель а, Салинас Хулио а, бразилихой Ромарио а, Жуниор а, Зико а, цуьнан телевизионо гайтар шордина — пляжан футбол гайта буьйлабелла дуьненан 170 махкахь. Цуо йина пляжан футбол дуьненахь уггаре динамикица кхуьу спорт, тӀеозийна дукха реклама а, спонсораш а.

## Ловзаран бакъонаш
thumb|250px|right|Пляжан футболех ловзу майда
* ХӀора команда лаьтта пхеа ловзархочух (виъ аренан ловзархо а, кевнахо а).
* Командо шайна лучу кепара, барам боцуш, ловзархой хийца мега (резерван гӀант тӀехь хуьлу, 3 – 5 резерван ловзархо).
* Матч лаьтта 12 минотехь болу кхаа муьрах.
* Муьрашна йукъахь кхаа минотехь садоӀу.
* Пляжан футболехь цхан а ца тоьлуш ца хуьлу. Коьрта хан чекхъяьлча кхин тӀе мур туху 3 минотана; овертаймехь цхьан а ца толахь — матчал тӀаьхьара пенальтин сери туху, кхоккха хӀора команд.
* Матч дӀахьо аренан тӀера шина суьдхочо а, суьдхочо-хронометристо а, резерван суьдхочо а.
* ХӀора фолан гӀудан буьрка туху.
* ГӀудан буьрка туху, дуьхьала бакъонаш йохийначо. Нагахь иза лазийнехь, иза аренан тӀера дӀаволу, ткъа гӀуданан буьрка кхечу муьлххачу ловзархочо туху.
Иштта ю кхин бакъонаш:

* Футболисташ ловзу когаш Ӏуьйра. Бакъо ю носта а, голаш а дӀаехка.

## Хьажоргаш

* 
*  

Категори:Пляжан футбол
Категори:Буьрканах ловзар
Категори:Бразилехь кхолладелла спортан тайпанаш
Эрмалойчоьнан арахьара гӀуллакхийн министралла

**[[Республика Эрмалойчоь]]н арахьара гӀуллакхийн министралла** — Республика Эрмалойчоьнан Правительствон арахьара политикин областера политика кечъеш а, дӀалелош а йолу кхочушдаран Ӏедалан пачхьалкхан меже; дӀахьо дипломатин гӀуллакх, цунна куьйгалла до шен еллачу бакъонашца.

## Арахьара гӀуллакхийн министраш 1989 шарахь дуьйна
* Егиазарян Ашот Еремович (д. кх.) (1989—1991)
* Ованнисян Раффи Ричардович (1991—1992)
* Киракосян Арман Джонович (д. кх.) (1992—1993)
* Папазян Ваган Акопович (1993—1996)
* Арзуманян Александр Робертович (1996—1998)
* Осканян Вардан Минасович (1998—2008)
* Налбандян Эдвард Агванович (2008—2018)
* Мнацаканян Зограб Грачевич (2018—2020)
* Айвазян Ара Генриевич (2020—)
## Билгалдахарш

Категори:Эрмалойчоьнан арахьара гӀуллакхийн министраш
Категори:Эрмалойчоьнан пачхьалкхан хӀоттам
Армения
Хьозанан гунаш

**Хьозанан гунаш** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Воробьёвы горы)*, 1935-1999-чу шерашкахь Ленинан гунаш *(оьрс. Ленинские горы)* — Москва-хинан аьтточу бердан тӀехь болу гу бу. Москван уггар лекхачу меттигах цхьаъ ю. Хинан сизал дезткъа метр лекха бу иза.

ЦӀен майда а, Кремл а санна Москван лараме меттиг ю иза.
Красноярскан ГЭС

**Советийн Социалистийн Республикийн Бертан 50 шо кхачаран сийнна Красноярскан ГЭС** (оьрсийн маттахь Красноя́рская ГЭС имени 50-летия СССР) — Енисей хина тӀехь а, Дивногорск шахьаран йистехь йолу гидроэлектростанци ю. *Енисейский каскад ГЭС* олучу гидроэлектростанцийн комплексан кхоалгӀа тӀегӀа ду. Саяно-Шушенски ГЭС дӀаяьллачул тӀаьхьа шен нуьцкъаллица Россин шолгӀа электростанци ю. 1955-чу шарахь дӀадолийна Красноярскан ГЭС йоттар. Станцин хьалхара гидроагрегат болх бан йолаелира 1967-чу шарахь, тӀаьхьарниг — 1971-чу шарахь.

## Хьостанаш
ХӀордахойн тийналла (талламан изолятор)

**ХӀордахойн** я **Матросийн тийналла** (оьрсийн маттахь Матросская тишина) —  Федералан таIзарш кхочушдаран сервисан (Оьрсийчоьнан ФСИН-ан) 1-чу талламан изоляторан *официале йоцу* цӀе ю. Иза Москвахь, Матросская Тишина урамехь лаьтташ ю.

Хьукматан юьззина официале цӀе — Федералан пачхьалкхан хьукмат **«Москва-шахьрехь Федералан таIзарш кхочушдарна тӀехь терго латточу урхаллин 1 лоьмар йолу талламан изолятор»** ю (оьрсийн маттахь доцца яздо — ФКУ «СИЗО-1 УФСИН России по г. Москве»).

2018-чу шеран лахьанан-баттахь (ноябрехь) «Матросийн тийналлехь» латтош 1700 гергга стаг вара. Иштта цуьнан кертахь болх беш ю дарбанан хӀусам — терапин а, хирургин а, йовхарийн цамгаран а, йóлу цамгарийн а дакъош.

ХӀордахойн тийналла чохь латтийна дукха а бевзаш болу наха, масала ГКЧП-н декъашхой Язов Дмитрий а, Янаев Геннадий а, террорхо Олег Костарев а, национализмин агӀонча а, «Реструкт» экстремистийн тобанан лидерах цхьаъ волу Марцинкевич Максим а, «МММ» финансийн пирамидан кхоллархо Мавроди Сергей а, киллер волу Солоник Александр а, оьрсийн оппозицихо Навальный Алексей а.

## Хьостанаш
Паччахь волу Ӏийсан килс (Маллингар)

**Паччахь волу Ӏийсан килс** (ингалсан маттахь *Cathedral of Christ the King*) — католикийн зиярт ду. Маллингар-шахьарехь Уэстмит олаллехь лаьтташ ю. Исторехь Паччахь волу Ӏийсан цӀарах схьайиллина хьалхара килс ю. Зияртан чухоам бу — 5000 стаг.

Килсан чохь гайтина оьрсийн суртдиллархо волу Борис Васильевич фон Анрепан мозаикаш.
Сийлахь Паччахьалла

**Сийлахь Паччахьалла** я **Папин Паччахьалла** (латинан маттахь *Sancta Sedes,* итальянийн маттахь *la Santa Sede*), — Румера Папин а, Руман курин а гулъяран официале цӀе ю.

## Сийлахь Паччахьалла шен лаамехь хилар
Сийлахь Паччахьалла *persona sui generis* статусца шен лаамехь йолу субъект ю. Пачхьалкх-гӀала Ватикан — Сийлахьчу Паччахьаллин шен гӀоьналлин лааме латта ду. Руман понтификан цӀарца цунна урхалла до губернаторо . Оцу даржехь ву Папо хӀоттийна волу Руман курин кардинало.

## Хьостанаш
Сийлахьчу Марьяман кхалхаран сийнна кафедралан килс (ХӀинжа-ГӀaла)

**Сийлахьчу Марьяман кхалхаран сийнна кафедралан килс** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Свято-Успенский кафедральный собор)* — 1952-чу шарахь Ленинан майданехь лаьтташ йолу Везачу Невски Александран цӀарах килс йохийначул тӀаьхьа Дагестанан коьрта ортодоксан зиярт ду. 1945 шо кхачале — Моздокера Марьяман суьртан цӀарах килс яра.

Оьрсийн Ортодоксан Килсан ХӀинжа-гӀалин епархин коьрта килс ю. ХӀинжа-ГӀалин благочинин декъе бохуш бу килсе оьхурш. Зияртан адрес ду: Мирзабековн цӀарах урам, 148 гӀишло.

## Хьостанаш
Уьшалан майда

**Уьшалан майда** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Болотная площадь; XVII—XVIII бӀешерашкахь — Царицын бай, 1962—1993 шерашкахь Репинан майда)* — Москвахь Якиманка кӀоштехь Балчуг гӀайре тӀехь йолу майда ю.
Идеологи

**Идеологи** (желтойн маттахь ιδεολογία; ιδέα *«васт кхуллург, ойла»* + λογος *«дош, хьекъал, Ӏилма»*) — концептуале кепе ерзина ойланийн система ю. Идеологино гойту тайп-тайпанчу политикин субъектийн (классийн, къаьмнийн, йукъараллин, политикин партийн, боламийн) хьашташ а, дог-ойланаш а, Ӏалашонаш а.    

Йукъараллехь йолчу олаллин а, Ӏедалан а санкци яларан *(консерваторийн идеологеш)* йа уьш радикале ерзаран *(«аьррочу» а, «аьтточу» боламийн идеологеш)* форма ю.
Майя (цивилизаци)

**Майя** — историн а, оьздангаллин а мохк болу Мезоамерикин цивилазаци ю. Майя дуьненахь евзаш ю шен йозанца а, исбаьхьаллица а, математикин а, астрономин кепашца.
ГӀодаккхархо волу Ӏийсан хӀоллам

**ГӀодаккхархо волу Ӏийсан хӀоллам** (португалихойн маттахь *Cristo Redentor*) — ар-деко хатӀехь хӀоттийна Ӏийса Масихьан статуя ю. Рио-де-Жанейро шахьарехь Корковаду лома боьххехь лаьтташ ю. Рио-де-Жанейро гӀалин а, Бразилин а билгало ю.

ХӀордан сизал ворхӀ бӀе исс метр лекха лаьтташ бу хӀоллам, Тижук олучу къоман паркехь.

## Сарташ


Файл:Cristoredentorurca.JPG|Корковаду лам
Файл:Christ on Corcovado mountain.JPG
Файл:Christ the Redeemer closeup.JPG
Файл:ChristusbeeldInDeMaandAprilVan2007.jpg
Файл:Cristo Redentor Rio de Janeiro 4.jpg
Файл:CristoInteiros.JPG|Вид снизу на статую
Файл:Cristo redentor.jpg
Файл:Christ the Redeemer edit.jpg
Файл:Cristo Redentor - Rio.jpg
Шекаран диабет

**Шекаран диабет** (лат. *diabetes mellītus*) — эндокринин цамгарийн тоба йу. И цамгар йоьзна йу дегӀо марзалла (глюкоза) тӀеэцар талхарца а, инсулин гормон йуьззина йа гӀехьа кепехь цатоарца а. Цу хьокъехь кхуьу гипергликеми — иза цӀийнехь глюкоза совйалар ду. Цайоьрзу кепехь токху шекаран диабет. Оцу цамгарца йерриг а хӀумаллийн хийцамийн тайпанаш *(углеводан а, хьоналлин а, белокийн а, минералан а, хинан- туьхан а)* йуху. Иштта цхьайолчу дийнатийн а хуьлу шекаран диабет, масала цицкийн а, жӀалийн а.

## Шекаран диабет классашка екъар
Шекаран диабетан тайп-тайпанчу билгалонашца классификацеш йу. Йерриг а цхьаьна уьш диагнозан хӀоттаме йукъайоху. Цаьрца лазархочунна цамгаран ма-дарра сурт хӀоттадо.

### Этиологин классификаци
**Ӏ.** Хьалхарчу тайпанан йа «жимчу стеган» шекаран диабет. Жимачунна а, воккхачунна а хила тарло (валлалц инсулин цатоар кхиош йолу β-клеткийн йохар)

* Аутоиммуннан, цунна йукъахь LADA
* Идиопатикан

**II.** Шекаран диабетан 2-гӀа тайпа (инсулинорезистентност кхиаран хьокъехь инсулинан секрецин дефект)

* *[[MODY]] -* β-клеткийн белхан генетикан сакхташ

**IӀI.** Диабетан кхийолу кепаш:

* инсулинан а/йа цуьнан рецепторийн генетикан сакхташ,
* набан (Pancreas) экзокринан цамгарш,
* эндокринин цамгарш (Иценкон-Кушинган синдром), акромегали а, къаьсташ йоцу дӀаьвше йекхахӀоъ йар *(оьрс. диффузный токсический зоб)*, феохромоцитом и дӀ.кх.,
* молханаш меттахйаьккхина диабет,
* уьно карзахйаьккхина диабет,
* шекаран диабетаца йолу генетикан синдромаш.
**IV.** Бераха болчу зударийн шекаран диабет — гипергликемица доьзна патологин хьал ду. Цхьацца бераха болчу зударийн хуьлу гипергликеми. Бера дуьненчу даьллачул тӀаьхьа цӀаьххьана дӀайолу иза.

Дуьненайукъарчу могушалла Ӏалашйаран кхолламо (ВОЗ-о) магорца къастайо рогӀера берах болчу зударийн шекаран диабет:

* Берах хилле шекаран диабетан 1-ра тайпа
* Берах хилале шекаран диабетан 2-гӀа тайпа
* Берахчера шекаран диабет — оцу терминаца билгалйоккху берах йолчу муьрехь муьлха а глюкозаца толеранталла йохар.

## Цамгар чӀагӀйалар классификаци

* Диабетикан микро- а макроангиопати
* Диабетикан нейропати
* Диабетикан ретинопати
* Диабетикан нефропати
* Диабетикан ког

## Билгалдахарш

Категори:Диабетологи
Категори:Шекаран диабет
Александровка (Брагинан кӀошт)

**Александровка** () — Белоруссин Гомелан областан Брагинан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Белоруссин индексаш 

Категори:Гомелан областан нах беха меттигаш
Категори:Брагинан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Нервийн система

**Нервийн система** – тайп-тайпанчу нервийн структурийн дийна морфологически а, функцин а вовшахтохар ду.

Категори:Нервийн система
Категори:Гистологи
COVID-19 уьнан пандеми

**COVID-19 уьнан пандеми** — карарчу хенахь SARS-CoV-2 короновирусо йаьккхина коронавирусан уьнан пандеми ю. Дуьххьара коронавирус хааелла 2019-чу шеран гӀуран-баттахь (декабрехь) Цийн Халкъан Республикехь, Ухань гӀалахь.

2020-чу шеран кхолламан-беттан (январан) 30-чу дийнахь Дуьненаюкъарчу могушалла Ӏалашъяран организацино (ВОЗ-о) и цамгар яржар **дуьненайукъара маьӀна долу** йукъараллин могушалла Ӏалашъяран декъехь *къаьсттина хала хьал (ЧС)* хилар кхайкхира. Бекарг-беттан (мартан) 11-чохь — пандеми хилар дӀахьедира.

2021-чу шеран кхолламан-беттан (январан) 15-чу дийнан зерашца, эпидеми йаьржичхьана дуьненахь коронавирусан ун кхетта дезткъе дейтта миллион сов вахархочунна; 2,012 млн ву кхелхинарг;  67,17 млн адаман дарба а хилла. 

Дукхахьолехь SARS-CoV-2 вирус цхьана стагера вукхуна тӀе йолу хӀаваэхула, цомгуш волчо йовхарш а, хьоршам а тоьхча, ул-уллохь къамел дечу хьолехь а. Коронавирусан билгалонаш ю: хорша а, йовхарш а, хӀоттар а, салацар а, чохьлазар а, хьожа ца яр а.

2020 елның мартында «Система» АФК-сына кергән компанияләр коронавирус белән көрәшкә 1 млрд сумга якын акча бүлеп биргәннәр, аларның төп өлеше зарарлануны ачыклау өчен тестлар эшләүгә, шулай ук саклану чаралары һәм антисептиклар җитештерүгә тотылган.

## Хьостанаш
Глинск

**Глинск** () — Польшин Лебушанийн воеводаллин  гминера эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
* Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Категори:Польшин нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Лебушанийн воеводаллин нах беха меттигаш
Амаев, Абу-Муслим

**Абу-Муслим Амаев** - нохчийн греко-риман латархо, юниорийн дуьненан чемпионатан толамхо, Россин греко-риман латаран чемпионатан борзан совг1атхо. Иза леташ ву 63 кг кхаччалц йозаллин категорехь. 2019 шарахь иза хилира юниорашна йукъара дуьненан чемпион. 2021 шарахь цо йаьккхира Россин греко-риман латаран чемпионатан борзан медаль.

## Россин чемпионаташкахь дакъалацар
* 2021 шеран Россин греко-риман латаран чемпионат — ;

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийн латархой
Амаев

**Амаев** - фамили. И фамили йолу нах:
* Амаев, Абу-Муслим - нохчийн  греко-риман латархо.
* Амаев, Махмуд Мутиевич (1916-1943) - нохчийн иччархо.
Ахматова Анна

**Ахматова Анна Андреевна** *(йоӀ йолуш Горенко хилла Ахматова)* — оьрсийн литературехь Дато оьмар олучу муьран поэтесса а, гочдархо а, литературхо а йу. XX-чу бӀешеран оьрсийн литературехь цуьнан кхолларалло доккха дакъа дӀалоцу. 1965-чу, 1966-чу шерашкахь Нобелан литературин совгӀат дала хьалхатеттира иза.

Пачхьалкхан меженаш таӀзарш дина цуьнан гергарчу нахан: вовшашца дӀасакъаьстинчул тӀаьхьа 1921-чу шарахь тоьпаш а йиттина вийра цуьнан хьалхара цӀийнда Гумилёв Николай. Кхузза лецира цуьнан кхоалгӀа майра Пунин Николай, 1953-чу шарахь лагерехь велира иза. Церан цхьаъ бен воцу кӀант Гумилёв Лев XX-чу бӀешеран 30-50-чу шерашкахь чувоьллина итт шо даьккхира.

«Къоман мостагӀий» бу аьлла нехан зударийн а, нанойн а гӀайгӀа гайтина цо шен «Реквием» цӀе йолу поэмехь. Иза цуьнан мехала йозанех цхьаъ ду.

Оьрсийн поэзин классик йара Ахматова. Ӏедало цуьнан кхолларалла тӀехь цензура латтийра. Цуьнан дукхах долу йозанаш Советийн Бертахь зорба ца тухура. Цул сов, кхелхинчул тӀаьхьа кхиъ ткъа шарахь ца магадора уьш зорба тоха. Делахь а, Ахматова даима лоруш йара шен даймахкахь а, дозанал арахьа а.

## Хьостанаш
Иегован Тешаш

]
**Иегован Тешаш** *(наггахь оьрсийн Ӏилманан* *литературехь царех «Иеговхой» олу; [[Ингалсан мотт|ингалсан маттахь]] Jehovah’s Witnesses)* — дуьненайукъара динан кхоллам бу. Дерриг дуьненахь шен 8 миллион 700 эзар хьехамча ву боху организацино. Цуьнан Везачу Элан суьйре олучу коьртачу хашлехь (церемонехь) ткъа миллион стаго дакъалоцу. 1931-чу шаре кхаччалц царех *«*Библин талламхой*»* *(Bible Students)* олура.

## Хьостанаш
Тэтчер Маргарет

**Маргарет Хильда Тэтчер, баронан зуда Тэтчер** (ингалсан маттахь *Margaret Hilda Thatcher, Baroness Thatcher; йоӀ йолуш Робертс йара Тэтчер)* — 1979—1990 шерашкахь Сийлахь-Йоккхачу Британин премьер-министр а, 1975—1990 шерашкахь Консерваторийн партин хьалханча а, 1992 шарера схьа дуьйна баронесса йу. Оцу даржехь хьалхара зуд йара иза. Иштта европин пачхьалкхехь премьер-министр хӀоьттина хьалхара зуда йара Тэтчер. XX-чу бӀешарахь Тэтчеран премьералла уггаре дехха дара. Советийн пачхьалкхан кӀоршаме критика ярна цуьнан харц цӀе «болатан леди» йара. Масийтта консерваторийн гӀуллакхаш дахарехь кхочушдира цо. И гӀуллакхаш «тэтчеризм» олучу политикин дакъа дара.

## Хьостанаш
Ойцово

**Ойцово** () — Белоруссин Гроднон областан Берестовицан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Белоруссин индексаш 

Категори:Гроднон областан нах беха меттигаш
Категори:Берестовицан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Алиев, Ислам

**Ислам Алиев** () - нохчийн греко-риман латархо, Европин кадеташна йукъара къийсаман дато совг1атхо, Россин чемпионатан борзан совг1атхо. Иза ву 72 кг кхаччалц йозаллин категорехь леташ. Цуьнан тренер ву Пазлу Умаров. Алиев 1емаш ву "Ахмат" ц1е йолу латаран клубан декъашхо.

## Россин чемпионаташ
* 2021 шеран Россин греко-риман латаран чемпионат — ;

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*
Империализм

**Империали́зм** (латинан маттахь Ӏедал а, олалла а) — тайп-тайпанчу арахьарчу политикин экспансин кепашкахь тӀеман ницкъаш лелош йолу пачхьалкхан политика йу. Масала, латтанаш дӀалацар а, колонеш кхоллар а, кхийолу пачхьалкхашна тӀехь политикин а, экономикин а Ӏуналла дӀахӀоттор а. XIX-чу бӀешеран тӀаьхьарчу декъехь европин йаккхий пачхьалкхийн а, Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн а агӀора колонин экспанси чӀагӀйеллачу муьрехь «колониализм» дашца цхьаьнадогӀуш дара «имперализм» дош.

В. И. Ленино империализм капитализман уггар лакхара мур санна лорура.
Социализм

**Социализм** *([[Латинан мотт|латинан маттера]] socialis «йукъараллин» дош ду) -* социалан нийсалла йолу йукъаралла дӀахӀоттор Ӏалашо йолу политикин идеологи а, болам а бу. Йуьхьанцара социализман Ӏалашо йара йукъараллин нийсоне кхача, йа мел лахара а нийсазалла (нийсо цахилар) лахдар, къаьсттина марксизман боламийн Ӏалашо йара социалан классаш йоцу йукъаралла кхоллар.

Шуьйрачу маьӀнехь социализм политикин тенденци санна билгалйоккху. Цуьнан коьрта принцип йу харцонца къийсам латтор а, цхьаьнатовн социалан организаци йолу дуьне кхоллар а. Экономикин хьесапехь социализман билгало йу экономика а, индустрийн гӀирсаш а, тӀаьхьалонаш (ресурсаш) дӀасадекъар а шен тергоне эцар. Контексте хьажжина **социализм** хила тарло идеологи а, экономика а, политикин дӀахӀоттам а, социалан кхоллам а санна.

## Билгалдахарш

Категори:Социализм
Пропаганда

**Пропаганда** (латинан маттахь *propaganda* ма-дарра *яржо езаш*, *propago «яржош ву»*)— таханлерачу политикин дискурсехь — йукъараллина хетарг кхолла а, кхийолу Ӏалашонаш кхочуш ян дуьхьа а пропагандхоша ойланаш а, факташ а, аргументаш а, кхиболу хаамаш а баржоран болх бу.

## Истори
«Пропаганда» дош схьадаьлла 1622-чу шарахь XV-чу Григорий Папас йиллина йолу Congregatio de Propaganda Fide (Дин даржоран конгрегаци) католикийн организацин цӀарах. Цхьабакъду, и термин юкъаялале, дукха хенахь дуьйна пропаганда йолуш яра.

Масала, Хаммурапин Ӏедалийн гулам болалучу декъехь дуьйцура оцу низамийн ши коьрта Ӏалашо хилар: гӀийла нах Ӏаткъам болчу нахах ларбар а, пачхьалкхехь нийсо дӀахӀоттор а. Ткъа ма-дарра дийцича, низамийн чулацам хьал долчу нехан хьашташ бен лардеш яцара. Церан хьашташ кхочушдора къечу нехан чоьтах а, иштта магадора миска нах олаллехь бацор а.

Хьалхарчу дуьненан тӀамехь пропагандах пайдаоьцура алсамчу барамехь. Адамийн а, йукъараллин а юкъахь уьйр хилита а, нехан муьтӀахьалла хьалаяккха а, дог иракарахӀоттар дуьхьа а оцу оьмаран тайп-тайпана гӀирсаш лелабора, масала *сарташ а, радио а*.

Иштта пропагандистийн хаамаш баржорехь билгалделира массийн хаамийн гӀирсийн дакъа.

## Хьостанаш
Репин Илья

**Репин Илья Ефимович** (1844—1930) — оьрсийн суьрташдахкархо а, хьехархо а, профессор а, Императоран исбаьхьаллин академин бакъонца волу декъахо а ву.

## Хьостанаш
Терроризм

**Терроризм** — хадданза террор латторан политика йу. Дешан шуьйрачу маьӀнехь, терроризм- политикийн а, динийн а Ӏалонаш дуьхьа хуъушехь ницкъбаран кеп йу. Терроризман *юридикан агӀо* йоллушехь, таханлерачу дийнахь цуьнан тайп-тайпа маьӀна до. Амма дешна наха ойланашкахь цхьатерра бу, *терроризм*- иза нуьцкъалчу некъаца политикийн а, идеологийн а, экономикийн а, динийн а Ӏалашонашка  кхачар хилар.

«Ницкъбар» а, «кхерор» а «терроризман» (лат. *terror* — кхерар а, Ӏадор а) синонимаш йу. «Террорхо» а, «терроризм» а терминаш кхоллаелла Французийн карчаман «Терроран зама» олучу муьрехь. Оцу терминах шуьйра пайда эца болабелла 20-чу бӀешеран 70-чу шерашкахь Къилбаседа Ирландехь а, Баскийн пачхьалкхашкахь а, ПалестӀинехь а конфликташ иккхинчу хенахь.

1960-чу шерийн чаккхенгахь кхоллаелла терроризман ша-тайпа кеп — дуьненайукъара терроризм.

## Хьостанаш

Категори:Терроризм
Капитализм

**Капитализм** — хьолахойн долаллин а, юридикан нийсаллин а, бизнесан маршонан а буха тӀехь йолу арахецаран а, дӀасаекъаран а экономикин система ю. Экономикин сацам тӀеэцаран коьрта критереш ю капитал а, са а алсамъяккхар. Капитализман коьрта билгалонаш ю: капитал гулъяр а, мехийн система а, стеган долалла а, долалла къобалъяр а, шен лааме хийцар а, йолах болх бар а (инг. wage labor).

Билггалчу пачхьалкхийн реалан экономикин цкъа а ца хилла долаллин тӀехь бен йоьттина, иштта а ца хилла юьззина бизнесан паргӀато. ХӀунда аьлча, мел лахара а капитализмица йогӀуш йоцу башхонаш хуьлура: тайпанийн озабезамаш а, пачхьалкхан долалла а, долаллин доза тохар а (царна юкъахь ара-чу ца баккхалун бахаман а, лаьттан декъийн а барамна доза тохар а), таможнин дуьхьалонаш а, антимонополин бакъонаш а, и кх.дI.

## Хьостанаш
Налог

**Нало́г** — пачхьалкхан а, муниципалан кхолламан а финансийн гӀуллакх дӀадахийта Ӏалашо йолу, кхолламийн а, физикин а йаххьаша шайн долахь болчу бахамах йуха ца луш хӀорангара йоккху йал.

Налогаш къасто йеза гулдарех (пошлинех), уьш йахар биллам бу иза луш болчара цхьа гӀуллакх лелорна.

Налогаш йахар леладо налогийн законашца (хьаьжа налогийн бакъо). ХӀиттийна йерриг налогаш, кхин а принципашаш, кепаш, хьесапаш, уьш хӀитто, хийца, дӀайаха, схьайаха, терго йан кхуллу пачхьалкхан налогийн система.

Налог йу, пачхьалкхан функцеш кхочуш йан оьшу, пачхьалкхан налогийн структураша физикин а, юридически а йаххьашкара нуьцкъала доккху ахча.

## Истори
Дуьххьарлера налогийн система йевзаш йу Ширачу Мисарехь (вайн эрал 3000-2800 шо хьалха). Уггаре йаьржина налоган формаш йара хьарш (пачхьалкхан белхаш) а, итт дакъа а. Библин «Йуьхьанцара жайна» (47:24) чохь а хьахийна йу Мисарехь хилла налогаш: бахархоша шаьш гулдинчух пхьоьлгӀа дакъа ПирӀунна дӀадала дезаш хилла.

Персин имперехь вайн эрал 500 шо хьалха Дарий I-чо низаме йалийна налогийн система йукъайаьккхира. Налог хӀора сатрапин (провинцин) бахаме а, латтан лахьоралле хьожжуш хӀоттайора.

Ширачу Руман республикин муьрехь налогаш гулйора шерашкахь дӀахьош йолчу аукционашкахь тоьллачу нах (публиканаш). ТӀаьхьо императоро Августа и система хийцира: хӀора провинцин 1 % бахаман налог а, бахархойн налог а хӀоттийра.

Бусалба пачхьалкхашкахь налогийн коьрта формаш йара Закат (бусалбашна) а, Джизья (кхечу динехь болчу бахархошна) а.

## Доктриналан налог билгалйаккхар

## Хьажа кхин а

* Арахьара налогийн таллам
* Камералан налогийн таллам
* Берцахиларан налог
* Налогийн амнисти
* Налогийн деклараци
* Россин Федерацин налогийн инспекци
* Налогийн система
* Россин налогийн система
* Налогийн планаш хӀиттор
* Налогийн лолла
* Налогийн талораш
* Россин Федерацин налогийн кодекс
* Бол
* Налогех кӀелхьаравийлар
* Налогийн къийсамаш
* Фискалан политика
* Шляпанашна налог
* Мерза газ йолу маларшна акциз

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* *Горский И.* Сколько функций у налога? // Налоговый вестник. — 2002. — № 3.
* *Щепотьев А. В., Яшин С. А.* Налоги и налогообложение: учеб. пособие/ А. В. Щепотьев, С. А. Яшин. — Тула: НОО ВПО НП «Тульский институт экономики и информатики», 2011 . — 161 с.
* 

## Хьажоргаш

* Министерство финансов Российской Федерации 
* Федеральная налоговая служба
* Журнал «Российский налоговый курьер»


Категори:Такхамаш
Гражданийн тӀом

**Гражданийн тӀом**- цхьа латтан тӀехь йа пачхьалкхехь цхьацца тобанийн юкъахь болу тӀом бу. Иза пачхьалкхехь гулъела социалан галморзахаллаш дӀаяхаран уггар къиза некъ бу. Иштта тӀом хила тарло хьалха цхьана пачхьалкхехь Ӏийначу къаьмнашна юкъахь.

Цара тӀеман хьалхара бухадуьллург пачхьалкхан йа мехкан Ӏедал доладерзор ду. Гражданийн тӀеман билгалонаш ю — гражданийн бахархоша дакъалацар а, цу хьокъехь даккхий зенаш а, эшамаш а хилар а.

## Хьостанаш
Капитал

**Капитал** (латинан маттера **''capitalis** дош гочдича иза ду* *«коьрта а, лекхара а»'' бохург) тӀетоьхна диканаш кхоллархьама леладеш долу финансийн а, дахаран а, интеллектан а беркатан вовшахтохар ду.
Литван истори

**Литван историно** (хӀинцалера Литвахойн Республикин мохк) дӀалоцу адам цунна тӀе охьахааран, вайн эрал хьалхара 10-гӀа — 9-гӀа а шерашкара, тӀера бехха хенан мур, таханлера хиламашка кхаччалц.

## ЦӀе схьайалар

«Литва» цӀе (*Lituae* — дол. дож. схьадаьлла *Litua*) дуьххьара хьахийна Кведлинбурган анналашкахь 1009 шарахь текъархоша миссионер Бруно  а,  а дозанехь виеран хаамашкахь. Мехкан цӀе а, этноним а схьайалар кхетадо тайп-тайпана. Гипотезаш шорта хиларе хьаьжна ца Ӏаш, цхьан а царех йукъара тӀеэцна йац. Уггаре чӀогӀа йаьржинчу версешца, топоним схьайаьлла Нярисан га долу жимачу Летаука эрках. Кхечу йаьржинчу версица, термин схьайолу Аникщяйн кӀоштахула охьадогӀу Швянтойи эркан геннах Латава эрках, циггахь йу иштта цӀе йолу йоьхна гӀала. Кхин а керлачу гипотезица, мехкан цӀе схьайала тарлора этнонимах «леты» йа «лейти», иштта олура гуонахьарчу латташкара литвахойн элийн дружинахойх (*[[:en:Leičiai|leičiai]]*).

ЧӀагӀдо, йуьхьанца Марийна а, Суллина а йукъахь баьлла гражданий тӀеман заманахь, ткъа цул тӀаьхьа Цезарь Юлийн а, Сийлахь Помпейн а, церан когаметтачарна а йукъахь, уьш [литвахой а, самогиташ а], йерриг Итали хӀаллак хир йу вовшех байина аьлла тешна болуш, йитира шеш беха шайн шира меттигаш, даймохк. Зударшца, даьхнашца, цӀахь болчаьрца литвахой баьхкира акхарой бен кхачалур йоцу, шуьйра, йаьсса аренашка, гуттаренна а шелонаш лаьтта, къилбаседа махка, цара цунах, даймехкан а, шира а [Итали] цӀарах элира Литали, тайпанна цӀе йелира литалаш аьлла, хьалха цхьа элп «л» а тоьхна, иза италихоша хӀинца а туху шайн маттахь.

## Билгалдахарш

Категори:Литван истори
Ольховка (Березинан кӀошт)

**Ольховка** () — Белоруссин Минскан областан Березинан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Белоруссин индексаш 

Категори:Минскан областан нах беха меттигаш

Категори:Березинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Белоруссин нах беха меттигаш