Ковалевская, Софья Васильевна

**Ковале́вская Со́фья Васи́льевна** (йинчу хенахь 1858 шо кхаччалц — Круковская, тӀаккха Корвин-Круковская; , Москох — , Стокгольм) — XIX бӀешеран Россин империн математик а, механик а, 1889 шарахь дуьйна — Петарбухан Ӏилманан академин кхечу махкара декъашхо-корреспондент. Россин имперехь а, Къилбаседа Европехь а дуьххьарлера зуда-профессор, дуьненахь дуьххьарлера зуда — математикин профессор (хьалха и цӀе йелла Аньези Мария цкъан а хьоьхуш хилла йац). «Нигилистка» повестан (1884) а, «Бераллера дагалецамаш» жайнин а (1889, дуьххьара оьрсийн маттахь — 1890) автор.

## Биографи

### Бералла

Ковалевская Софья Васильевна йина 1850 шеран 3 (15) январехь Москохахь, Стрельцов Алексейн цехан гӀалара кертахь. Москохан синмехаллин консисторин Никитин сорокан, Петровски кевнашна дехьара Знаменски килсан метаркин жайнахь, 1850 шарахь йаздина йоза ду:

Артиллерин инарла-лейтенантан В. В. Корвин-Круковскийн а, Елизавета Фёдоровнин (ден фамили — Шуберт) а йоӀ. Ковалевскаян ненада, инфантерин инарла Шуберт Ф. Ф., хилла гӀараваьлла математик, ткъа ненадеда Шуберт Ф. И. — кхин а чӀогӀа гӀараваьлла астрономом.

Бер долучу хенахь йаьхна Россехь тайп-тайпанчу меттигашкахь, хӀунда аьлча цуьнан да белхан гӀуллакх бахьнехь сих-сиха кхелхура доьзалца цхьаьна.

Ковалевскаян дагатийсамашца, иза кхуьуш йара «акха» бер санна — къоьхкура хьешех а, кхечу берех а, ткъа хан хене мел йолу сингаттам богӀура, «хетара бода тӀебогӀуш санна». Гуттара а жима йолуш иза «тешна хеташ йара», ша доьзалехь йезаш ца хиларх — ткъа йоккхаха йолу йиша Анна а, жимаха волу ваша Федя дезаш хиларх. Иштта ойланаш кхуьура цуьнан дукхаха дерг бабас Фёкла цӀе йолчу йоьӀе дина къамеле къайлаха ладоьгӀна. Бабас дуьцура, Софья «шен хенахь» ца йина: нисса и дуьнен тӀейолуш Софьян дас кехатех ловзуш дукха ахча иэшийна, тӀаккха дийзира «зудчун жовхарш закъалтан дахка». Кхин тӀе дас-нанас сатуьйсура кӀенте, — ткъа йоӀ йинчул тӀаьхьа «нана халчу хӀоьттира йоьӀе хьажа а ца лууш». Ткъа бабас кхаа берех шен хьомениг хетара Софья, кхечу берел алсама йезара иза, дуьйцура, ша кхиийна иза бохуш, хӀунда аьлча кхечарна цуьнан бала бацара». Ковалевскаяс йаздора, ша уггаре ирс долуш хетара шена шен бабина юххехь — цуо сих-сиха Ӏаьржачу валарх, берзах-ешапах, 12 корта болу саьрмаках туьйранаш дуьцушшехь, ткъа йоӀ кхоьрура оцу туьйранех…»

1858 шарахь да эскарера мукъаваьллачул тӀаьхьа, берриг доьзал кхелхира шайн доларчу махка Полибине, иза лаьттаара Витебскан губернера Невелан уездехь (хӀинца — Пскован областан Велики Лукин кӀоштара Полибино эвла). Кхузах Софьяс дӀадаьхьира шен бералла наггахь а ара ца йолуш оцу меттигера.

Полибинехь Ковалевская Ӏамош, кхиош дуккха а шерашкахь йара ингалсан гувернантка Смит Маргарита Францевна (1826—1914), Софьян дагалецамашца иза йара «буьрса, хьуьнаре, хала» стаг». Ковалевскаяс дери до, гувернанткан ша кхиориг ша-кепара йезара, амма и безам бара «беза, эмгараллин, гӀалато ца ловш, цхьан а кӀеда-мерзалла йоцуш». Софьян дешар Ӏамош вара Малевич Иосиф Игнатьевич (1813—1898), жима латта долу шляхтичан кӀант, шен дахарехь даиман а цӀера хьехархо, хьехамхо болхбина волу, цуо Ӏамадора шуьйра программица, берашна лора дика ондда хаарш" (1890 шеран декабрехь «Оьрсийн шира зама» жайнахь цуо зорба тоьхна шен дешархочух дагалецамаш).

Ковалевскаян «Бераллера дагалецамаш» жайнара дагалецамашца, математика йезар деира цунна шина бахьнийца: хьалхара, оцу Ӏилманан «кӀоргера лерам» бора цуьнан хьомен воккхаха волчу девашас Корвин-Круковский Пётр Васильевича, цуьнца хазахеташ тайп-тайпана теманех лаьцна къамелаш дора Софьяс, цу тӀе девашас воккхачуьнца санна къамел дора, иза а хазахетара йоьӀан, — нисса цуьнгара дуьххьара хезира гуон квадратурех а, асимптотех а. ШолгӀа бахьна Ковалевскаяс хуьлийтара «забаре хилам»: Полибине кхелхича, цхьаьна берийн чохь ца тоьира обойш — тӀаккха пенах летийра академик М. В. Остроградскийн дифференциалан а, интегралан а ларарийн лекцийн зорбан арахецаран кехаташ. Иштта чоь лаьттира дуккха а шерашкахь — ткъа Софьяс дойура оцу «къайленан» пенан хьалха дийнна сахьташ, иза бахьнехь дуккха а формулаш а, фразаш а чуйуьйлира иэсан, ткъа тӀаьхьа, 15 шо долчу хенахь иза дифференциалан лараран Ӏамолаш оьцуш йара, цхьаболу математикин кхетамаш Ӏомара цунна цецбуьйлуш атта, «хьалха дуьйна хууш долуш» санна.

1866 шарахь Ковалевская дуьххьара дозанал арахьа йахара, ткъа цул тӀаьхьа йехира Петарбухехь, цигахь математикин анализийн Ӏамолаш ийцира А. Н. Страннолюбскегара.

### Лакхара дешар, маре дар
Зударий лакхара дешаран меттигашка хӀитта Россехь дихкина дара. Цундела Ковалевскаяга дозанал арахьа бен дешалур дацара, амма дозанал арахьа лела паспорт дала йиш йацара де-нена йа майрачун пурбанций бен. Да дала гӀерташ а вацара пурба, хӀунда аьлча кхин дӀа йоьӀе дешийта ца лаьара. Цундела Софьяс йира харц брак къуоначу Ӏилманчийца В. О. Ковалевскийца. Бакъ ду, Ковалевский тешаш а вацара, шена иза йезалур йу аьлла.

1868 шарахь къуона доьзал дозанал арахьа бахара. 1869 шарахь Ковалевскаяс дийшира Гейдельберган университетехь Кенигсбергер хьоьхуш а волуш, ткъа 1870 - 1874 шерашкахь — Берлинан университетехь К. Т. В. Вейерштрасс хьоьхуш а волуш. Университетан низамца зударийн бакъо йацара лекцешка ладогӀа. Амма Вейерштрасс, лууш вара Софьян математикин похӀма дӀаделла, цуо куьйгалла дира Софьян дешаран. Йазбира кхо болх: «Схьадаьлла кхаьчнарган уравненийн теорегахьа», «КхоалгӀа рангера абелевн интегралийн цхьа класс эллиптийн интегралашка йалор», «Сатурнан хӀозан кепах болу Лапласан талламаш бузар а, билгалбахарш а».

Иза дог лозуш йара революцин къийсамех а, утопийн социализман ойланех а, цундела 1871 шеран апрелехь майраца В. О. Ковалевскийца цхьаьна йеира гуо лаьцначу Париже, Ӏуналла дира чевнаш йинчу коммунарашна. ТӀехьуо дакъа лецира Парижан коммунан гӀуллакххо В. Жаклар набахтера кӀелхьара воккхуш, иза майра вара цуьнан йишийн-революционеран Аннин.

Софьян эмансипацин доттагӀаша къобал ца дора цуьнан гергаралла харц майрачуьнца. Церан дийзира баха вовшенна гена. Оцу гӀуллакхо сагатдора шинненан а. 1874 шарахь уьш цхьаьна баха буьйлабелира, ткъа диъ шо даьлча церан йоӀ дуьнен тӀейаьлира.

## Зорбанан арахецарш
*Борьба за счастье: две параллельных драмы  / Ковалевская С. В. , Леффлер Алиса Карлотта / Соч. быв. проф. Стокгольмского университета Софьи Ковалевской совместно с Алисою Карлоттого Леффлеръ; пер. с швед. М. Лучицкой. — Киев: Издание книжного магазина Ф. А. Иогансона, 1882. — 2, 258 с.
*Vera Vorontzoff: Fortaelling fra Rusland / Sonja Kovalevsky; Overs. af Otto Borchsenius. — Kjøbenhavn: Gyldendal, 1893. — 178 с.
*Научные работы  / С. В. Ковалевская; ред. и коммент. П. Я. Полубариновой-Кочиной. — [М.]: Изд-во АН СССР, 1948. — 368 с., 2 л. портр. — (АН СССР. Классики науки)
* Ковалевская С. В. «Воспоминания и письма» — М.: Издательство АН СССР, 1951.
* 
* Ковалевская С. В. «Воспоминания. Повести» — М.: Издательство «Правда», 1986.
* Ковалевская С. В. «Воспоминания» — М.: АСТ-ПРЕСС, 2005. — (Знак судьбы) — ISBN 5-7805-1114-4

## Доьзал (гӀарабевлларш)
* Ненаденда — Ф. И. Шуберт, астроном.
* Ненада — Ф. Ф. Шуберт, геодезист, математик.
* Да — В. В. Корвин-Круковский, инарла.
* Майра — В. О. Ковалевский, геолог а, палеонтолог а.
* Йиша — Жаклар Анна, революционер а, йаздархо а.
* Ваша — Корвин-Круковский Фёдор Васильевич (1855—1920), чиновник, ден бахам ловзийна. Цуьнан йоьӀан Людмила Фёдоровнин дагалецамашца, «1917 шеран революци тӀеийцира хазахетарца, кхаж тесира кхоллараллин гуламехь большевикашгахьара», амма висира таро йоцуш, мацалла гира, велира 1920 шеран январехь Петарбухехь. Бисина цуьнан Ковалевская Софьях дагалецамаш.
* С. В. а, В. О. а КовалевскийгӀеран йоьӀа Софьяс (05.10.1878—1952) чекхйаьккхира Петарбухан зударийн медицинан институт, лор болхбира, шведийн маттара гочдира С. В. Ковалевскаян дуккха белхаш, йелла Москохахь, дӀайоьллина Новодевичи кешнашкахь.

## Иэс
* Ковалевская () — беттан кратер; цӀе чӀагӀйина Дуьненайукъара астрономин союзо 1970 шарахь.
* С. Ковалевскаян иэсан (1859) Ковалевская цӀе тиллина астероидан, иза карийна ГӀирман астрофизикин обсерваторхь астрономан Журавлёва Людмилина 1972 шеран 4 сентябрехь.
* С. В. Ковалевскаян цӀарах совгӀат — ло РӀА математикин Ӏилманийн декъо 1992 шарахь дуьйна математикин областера дика жамӀашца.
* С. В. Ковалевскаян цӀарах гимнази — Велики Луки гӀалара дешаран учреждени, йиллина 1958 шарахь. Сийлахь цӀе лелайо 2000 шарахь дуьйна.
* Вильнюс гӀалин Ковалевская Софиян цӀарах прогимнази а, гимнази а (/gimnazija) — Вильнюс гӀалан (Литва) 49-гӀа йуккъера ишкол дӀайиллина 1980 шеран 1 сентябрехь. 1998 шарахь ишколан Ковалевская Софьян цӀе йелира.
* Ковалевская Софьян ишкол () — 1996 шарахь кхоьллина Стокгольмера (Швеци) «Метапонтум» () цӀе йолчу йуккъера йукъарадешаран ишколан (гимназин) хьалхара цӀе.
* Ковалевская Софьян цӀе лелайо ССРС хиллачу дукха гӀаланашкара урамаша.
* «Аэрофлот-Российские Авиалинии» авиакомпанин Airbus A320 кемано лелайо Ковалевская Софьян цӀе.
* Россехь цхьаъ бен йоцу С. Ковалевскаян иэсан музей йу Псковн областера Полибино эвлахь.

## Литературехь
* 
* Великие Россияне. Биографическая библиотека Ф. Павленкова.
* *Яновская Ж. И.* Сестры: [Повесть о С. В. Ковалевской и А. В. Жаклар]: [Для старш. возраста] / [Ил.: Л. Рубинштейн]. — Ленинград: Детгиз. [Ленингр. отд-ние], 1962. — 215 с.

## Кинохь
*  — «Софья Ковалевская» (советийн фильм-спектакль, реж. Иосиф Шапиро), Софья Ковалевскаян ролехь — Елена Юнгер
*  — «Berget på månens baksida» / «Беттан бодане агӀора болу лам» (шведийн фильм-драма, реж. Леннарт Юльстрём), Софья Ковалевскаян ролехь — Гунилла Нироос
*  — «Софья Ковалевская» (советийн 3 серин телефильм, реж. Аян Шахмалиева), Софья Ковалевскаян ролехь — Елена Сафонова
*  — «Достоевский» (Россин 7 серин телефильм, реж. Владимир Хотиненко), Софья Корвин-Круковскаян (Ковалевскаян) ролехь — Елизавета Арзамасова

## Хьажа кхин а
* Ковалевскаян теорема

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
**Воронцова Л. А.* Софья Ковалевская. — М.: Молодая гвардия, 1957. — 344 с.
*
*''Лавров, Петр Лаврович.'' Русская развитая женщина: В память Софьи Васильевны Ковалевской: (Прочит. на собр. 6 апр. 1891 г. в Париже) / [П. Лавров]. — Женева: Вольная рус. тип., [1891]. — 19 с.
*''Леффлер Анн Шарлотт''
*''Литвинова Е. Ф.'' С. В. Ковалевская: (Женщина-математик): Ее жизнь и ученая деятельность: Биогр. очерк / С портр. С. В. Ковалевской, грав. в Лейпциге Геданом. — Санкт-Петербург: Ф. Павленков, 1894. — 92 с., — (Жизнь замечательных людей. Биографическая библиотека Ф. Павленкова; [Вып. 83])
* ''Малинин В. В.'' Софья Ковалевская — женщина-математик. Её жизнь и учёная деятельность. — ЦИТ СГГА, 2004.
* 
* «Математики, механики» — биографический справочник. М., 1983.
*''Полубаринова-Кочина'' П. Я. Жизнь и деятельность С. В. Ковалевской: (К 100-летию со дня рождения) / П. Я. Полубаринова-Кочина; АН СССР. — М.: Изд-во АН СССР, 1950. — 51 с. — (Научно-популярная серия)
* 
*
**Штрайх С. Я*. С. Ковалевская: документально-художественная / С. Я. Штрайх ; ред. М. Горький, М. Е. Кольцов, А. Тихонов. — Москва: Журнально-газетное об-ние, 1935. — 252 с. — (Жизнь замечательных людей. Выпуск 15 (63)). –
*. Springer-Verlag, Berlin — Heidelberg — New York — Tokyo 1984. — XIII, 234 S.
* 

## Хьажоргаш

* Ковалевская С. В. — Подготовил А. Круковский по материалам интернет-сайтов.
* Ковалевская Софья Васильевна — Математика on-line. В помощь студенту. Учёные.
* Ковалевская Софья Васильевна (1850—1891) — Математика для всех: Учёные.
*Царица математики  // Челябинская областная библиотека для молодежи
* Ковалевская Софья Васильевна — сайт «ХРОНОС».
* Софья Васильевна Ковалевская — сайт «Эрудит».
* Ковалевская Софья Васильевна — историческая энциклопедия.
* 
* Софья Ковалевская на сайте «Женщины в Европе»
* Полибино — Усадьба Корвин-Круковских
* Полибинский мемориальный музей-усадьба С. В. Ковалевской
* Биография и публикации Софьи Васильевны Ковалевской  в Электронной Библиотеке «Научное Наследие России»
* П. Я. Полубояринова-Кочина. «Софья Ковалевская. Её жизнь и деятельность».

Категори:XIX бӀешеран Россин зударий-йаздархой
Категори:XIX бӀешеран зударий-Ӏилманчаш
Софья Васильевна
Софья Васильевна
Категори:Россин имперера мухажираш
Категори:Философин докторш
Категори:Петарбухан Ӏилманийн академин декъашхой-корреспонденташ
Категори:Россин империн мемуархой
Категори:Хьалхара зударий говзаллехь
Категори:ЖӀаьлин уьнах белларш
Категори:Пневмоних белларш
Категори:Стокгольмехь дӀабоьхкинарш
Категори:Зударий-математикаш
Категори:Норра бегравнингсплатсен кешнашкахь дӀабоьхкинарш
Категори:Зударий-физикаш
Категори:Ахчан тӀехь дехкина адамаш
Категори:Поштан марканаш тӀехь дехкина адамаш
Категори:Оьрсий Швецехь