open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Перевозан кӀошт

**Перевозан кӀошт** () — Нижни Новгородан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Перевоз.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
*Балахна (Перевозан кӀошт)
*Беляниха (Перевозан кӀошт)
*Большие Кемары
*Борок (Перевозан кӀошт)
*Вельдеманово
*Владимировка (Перевозан кӀошт)
*Выжлей (Пильнан кӀошт)
*Вязовка (Перевозан кӀошт)
*Гари (Перевозан кӀошт)
*Горышкино (Нижни Новгородан область)
*Гридино (Нижни Новгородан область)
*Дубки (Перевозан кӀошт)
*Дубски (Нижни Новгородан область)
*Заключни
*Зеленуха
*Зименки (Перевозан кӀошт)
*Им. Дзержинского
*Ичалки (Нижни Новгородан область)
*Каменка (Перевозан кӀошт)
*Карташиха (Перевозан кӀошт)
*Киселиха (Перевозан кӀошт)
*Ковалево (Перевозан кӀошт)
*Козловка (Перевозан кӀошт)
*Коноплянка (Перевозан кӀошт)
*Корсаково (Перевозан кӀошт)
*Красни Горка (Перевозан кӀошт)
*Крутой (Нижни Новгородан область)
*Малые Кемары
*Мармыжи (Нижни Новгородан область)
*Медведково (Перевозан кӀошт)
*Нерослиха
*Нови Путь (Перевозан кӀошт)
*Орлово (Перевозан кӀошт)
*Павловка (Перевозан кӀошт)
*Палец
*Перевоз (Нижни Новгородан область)
*Пилекшево
*Поляна (Перевозан кӀошт)
*Ревезень
*Селищи (Перевозан кӀошт)
*Сквозново
*Смородиха
*Сунеево
*Танайково
*Тилинино
*Фатьянково
*Центральни (Перевозан кӀошт)
*Чепас
*Чергать
*Шершово
*Шильниково (Нижни Новгородан область)
*Широки (Нижни Новгородан область)
*Шпилево (Нижни Новгородан область)
*Ягодни (Перевозан кӀошт)

## Билгалдахарш

Категори:Нижни Новгородан область
Категори:Россин кӀошташ
Красни Бакин кӀошт

**Красни Бакин кӀошт** () — Нижни Новгородан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Красни Баки.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
*Антропиха (Нижни Новгородан область)
*Арефино (Красни Бакин кӀошт)
*Афанасиха (Нижни Новгородан область)
*Бажино (Красни Бакин кӀошт)
*Баландиха
*Бараниха (Красни Бакин кӀошт)
*Безглядово
*Березовец (Нижни Новгородан область)
*Богатыриха (Нижни Новгородан область)
*Боровски (Нижни Новгородан область)
*Быстренски
*Быструха (Нижни Новгородан область)
*Вавилиха
*Верхняя Сарафаниха
*Ветлужски
*Ветошкино (Красни Бакин кӀошт)
*Вороватка
*Высоковка (Красни Бакин кӀошт)
*Дмитриевски (Красни Бакин кӀошт)
*Дуплиха (Нижни Новгородан область)
*Жаренски (Красни Бакин кӀошт)
*Желтовка (Нижни Новгородан область)
*Жуково (Красни Бакин кӀошт)
*Заводь (Нижни Новгородан область)
*Заполица
*Затон (Нижни Новгородан область)
*Зашильски (Нижни Новгородан область)
*Здекино
*Зотино (Красни Бакин кӀошт)
*Зубилиха
*Зубово (Красни Бакин кӀошт)
*Ильински (Красни Бакин кӀошт)
*Караси (Нижни Новгородан область)
*Кашниково (Нижни Новгородан область)
*Кириллово (Красни Бакин кӀошт)
*Козлово (Красни Бакин кӀошт)
*Кологривка
*Коростиха
*Кочеватово (Нижни Новгородан область)
*Красни Баки
*Красногор (Красни Бакин кӀошт)
*Красные Усады (Красни Бакин кӀошт)
*Лесной Курорт
*Лопатино (Красни Бакин кӀошт)
*Лучкино (Нижни Новгородан область)
*Лысица (Нижни Новгородан область)
*Любимовски (Нижни Новгородан область)
*Ляды (Красни Бакин кӀошт)
*Медведиха (Нижни Новгородан область)
*Михайлово (Красни Бакин кӀошт)
*Нижни Сарафаниха
*Никитино (Красни Бакин кӀошт)
*Новоильински (Нижни Новгородан область)
*Новоядровски
*Носови
*Овечкино (Красни Бакин кӀошт)
*Оньшино
*Осиновка (Красни Бакин кӀошт)
*Патракеево (Нижни Новгородан область)
*Перехватка (Код ОКТМО 22635424221)
*Перехватка (Код ОКТМО 22635424226)
*Подлысье
*Потанино (Красни Бакин кӀошт)
*Потрохово (Нижни Новгородан область)
*Починок Вязовой
*Починок Межка
*Пруды (Красни Бакин кӀошт)
*Разгуляи
*Сенькино (Красни Бакин кӀошт)
*Сиянье
*Сквозники
*Сластники
*Слониха
*Сомиха
*Софоново (Нижни Новгородан область)
*Субботино (Красни Бакин кӀошт)
*Текун (Нижни Новгородан область)
*Теплухино (Нижни Новгородан область)
*Труфаново (Нижни Новгородан область)
*Трухино (Нижни Новгородан область)
*Удельни Чащиха
*Усольцево (Красни Бакин кӀошт)
*Уткино (Красни Бакин кӀошт)
*Чащиха (Красни Бакин кӀошт)
*Чемашиха
*Черепаниха (Нижни Новгородан область)
*Чибирь (Красни Бакин кӀошт)
*Шеманиха
*Шижма
*Шилиха (Красни Бакин кӀошт)
*Ядрово (Нижни Новгородан область)
*Якушево (Нижни Новгородан область)

## Билгалдахарш

Категори:Нижни Новгородан область
Категори:Россин кӀошташ
Павлован кӀошт (Нижни Новгородан область)

**Павлован кӀошт** () — Нижни Новгородан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Павлово.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
*Абабково (Нижни Новгородан область)
*Аксентьево (Нижни Новгородан область)
*Александровка (Павлован кӀошт)
*Амачкино (Павлован кӀошт)
*Бабасово
*Бандино (Нижни Новгородан область)
*Большое Давыдово
*Большое Иголкино
*Большое Мартово
*Большое Окски (Павлован кӀошт)
*Борок (Павлован кӀошт)
*Бужерово
*Булатниково (Нижни Новгородан область)
*Вакулово (Нижни Новгородан область)
*Вареж (Нижни Новгородан область)
*Венец (Павлован кӀошт)
*Верхни Кожухово
*Ворвань
*Ворсма
*Выборково (Нижни Новгородан область)
*Гомзово
*Горбаново (Нижни Новгородан область)
*Горбатов (гӀала)
*Грудцино (Нижни Новгородан область)
*Детково (Нижни Новгородан область)
*Долотково
*Дуброво (Павлован кӀошт)
*Жестелево
*Завалищи
*Заплатино
*Захарово (Павлован кӀошт)
*Касаново
*Кишемски (Нижни Новгородан область)
*Кишкино (Павлован кӀошт)
*Козловка (Павлован кӀошт)
*Комарово (Павлован кӀошт)
*Коровино (Павлован кӀошт)
*Криуша (Павлован кӀошт)
*Крюки (Нижни Новгородан область)
*Кряжи
*Лаптево (Нижни Новгородан область)
*Липовицы (Нижни Новгородан область)
*Лисенки (Нижни Новгородан область)
*Лохани
*Максаково (Нижни Новгородан область)
*Мали Иголкино
*Мали Мартово
*Мали Окски
*Мали Тарка
*Медвежье (Нижни Новгородан область)
*Меленки (Павлован кӀошт)
*Мещера (Нижни Новгородан область)
*Михалицы (Нижни Новгородан область)
*Молодежни (Павлован кӀошт)
*Молявино
*Мордовски (Нижни Новгородан область)
*Мошково (Нижни Новгородан область)
*Мунькино
*Нижни Кожухово
*Низково
*Нови Щербинино
*Ново (Павлован кӀошт)
*Окулово (Павлован кӀошт)
*Павлово
*Пестряково (Павлован кӀошт)
*Погорелка (Павлован кӀошт)
*Поляна (Павлован кӀошт)
*Попадьино (Нижни Новгородан область)
*Пруды (Павлован кӀошт)
*Пурка
*Рыбино (Павлован кӀошт)
*Самойловка (Нижни Новгородан область)
*Санницы
*Сосновка (Павлован кӀошт)
*Стари Щербинино
*Степаньково (Нижни Новгородан область)
*Таремски
*Тумботино (Павлован кӀошт)
*Фроловски (Павлован кӀошт)
*Чернеево (Нижни Новгородан область)
*Чирьево (Нижни Новгородан область)
*Чирятьево
*Чмутово (Нижни Новгородан область)
*Чубалово
*Чудиново (Нижни Новгородан область)
*Шамшилово
*Шепелево (Павлован кӀошт)
*Шишкино (Павлован кӀошт)
*Шульгино (Нижни Новгородан область)
*Щёлково (Нижни Новгородан область)
*Щепачиха
*Юрьевец (Нижни Новгородан область)
*Ярымово
*Ясенцы (Нижни Новгородан область)

## Билгалдахарш

Категори:Нижни Новгородан область
Категори:Россин кӀошташ
Пильнан кӀошт

**Пильнан кӀошт** () — Нижни Новгородан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Пильна.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
*Алексеевка (Пильнан кӀошт)
*Алисаново (Нижни Новгородан область)
*Андосово (разъезд)
*Андреевка (Пильнан кӀошт)
*Архангеловка (Пильнан кӀошт)
*Арьевка (Нижни Новгородан область)
*Ащериха
*Бакшандино
*Балеевка
*Барятино (Нижни Новгородан область)
*Беловка (Пильнан кӀошт)
*Болобоново (Нижни Новгородан область)
*Большое Андосово
*Большой Александровка (Нижни Новгородан область)
*Борнуково (Пильнан кӀошт)
*Бортсурманы
*Борщиково
*Буденовка (Нижни Новгородан область)
*Ваньково (Нижни Новгородан область)
*Владимировка (Пильнан кӀошт)
*Гари (Пильнан кӀошт)
*Деяново (Пильнан кӀошт)
*Добровольевка
*Жданово (Пильнан кӀошт)
*Заря (Пильнан кӀошт)
*Знаменски (Пильнан кӀошт)
*Калиновка (Пильнан кӀошт)
*Каменка (Пильнан кӀошт)
*Карачары
*Кисленка
*Княжиха (Пильнан кӀошт)
*Козловка (Пильнан кӀошт)
*Красни Горка (Пильнан кӀошт)
*Красни Горка (юрт)
*Куликовка (Нижни Новгородан область)
*Курмыш (Пильнан кӀошт)
*Левашовка (Пильнан кӀошт)
*Лекаревка (Пильнан кӀошт)
*Лисья Поляна (Нижни Новгородан область)
*Мали Андосово
*Мальцево (Пильнан кӀошт)
*Мамешево (Пильнан кӀошт)
*Медяна (Пильнан кӀошт)
*Межни-Майдан
*Можаров Майдан
*Наваты
*Нови Жилище
*Новомочалей
*Новоникольски (Пильнан кӀошт)
*Ожгибовка
*Озерки (Пильнан кӀошт)
*Озеровка (Нижни Новгородан область)
*Петряксы
*Пильна (Росси)
*Плетниха (Нижни Новгородан область)
*Романовка (Деяновон йуьртан меттиг)
*Романовка (Медянан йуьртан меттиг)
*Рословка (Нижни Новгородан область)
*Рыхловка
*Саранка
*Соколиха (Нижни Новгородан область)
*Старински (Нижни Новгородан область)
*Старомочалей
*Столбищи (Нижни Новгородан область)
*Тенекаево
*Тимофеевка (Пильнан кӀошт)
*Ульяновка (Пильнан кӀошт)
*Шахово (Нижни Новгородан область)
*Юморга
*Ягодни (Пильнан кӀошт)
*Языково (Пильнан кӀошт)
*Ялма
*Ясни Поляна (Пильнан кӀошт)

## Билгалдахарш

Категори:Нижни Новгородан область
Категори:Россин кӀошташ
Сеченован кӀошт

**Сеченован кӀошт** () — Нижни Новгородан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Сеченово.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
*Александровка (Сеченован кӀошт)
*Алферьево (Сеченован кӀошт)
*Баженовка (Сеченован кӀошт)
*Бахаревка (Сеченован кӀошт)
*Бахметьевка (Нижни Новгородан область)
*Бегичево (Нижни Новгородан область)
*Богатиловка
*Болтинка
*Болховски (Нижни Новгородан область)
*Борисовка (Сеченован кӀошт)
*Булдаково (Сеченован кӀошт)
*Васильевка (Сеченован кӀошт)
*Верхни Талызино
*Елизаветино (Сеченован кӀошт)
*Завидовка (Нижни Новгородан область)
*Ивановка (Сеченован кӀошт)
*Ильинка (Сеченован кӀошт)
*Кикинка (Нижни Новгородан область)
*Княжуха (Нижни Новгородан область)
*Кочетовка (Нижни Новгородан область)
*Красни (Сеченован кӀошт)
*Красни Остров (Нижни Новгородан область)
*Левашовка (Васильевкан йуьртан меттиг)
*Левашовка (Красни Острован йуьртан меттиг)
*Липовка (Сеченован кӀошт)
*Малинов Куст
*Мамлейка
*Митин Враг
*Митрополье (Сеченован кӀошт)
*Михайловка (Сеченован кӀошт)
*Моревка (Нижни Новгородан область)
*Мурзицы (Сеченован кӀошт)
*Мяндровка
*Николаевка (Сеченован кӀошт)
*Новоселки (Сеченован кӀошт)
*Обуховка (Сеченован кӀошт)
*Ратманово (Сеченован кӀошт)
*Ратово (Нижни Новгородан область)
*Рогожка (Нижни Новгородан область)
*Ручьи (Нижни Новгородан область)
*Сарбаево (Нижни Новгородан область)
*Сеченово
*Синяковка
*Скрипино (Нижни Новгородан область)
*Стари Назаровка
*Стрелка (Сеченован кӀошт)
*Талызинского совхоза
*Теплостанского совхоза
*Торгови Талызино
*Чадаевка (Нижни Новгородан область)
*Шемарино
*Шуваловка (Нижни Новгородан область)
*Ясни (Сеченован кӀошт)

## Билгалдахарш

Категори:Нижни Новгородан область
Категори:Россин кӀошташ
Починкин кӀошт

**Починкин кӀошт** () — Нижни Новгородан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Починки.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
*Азрапино (Нижни Новгородан область)
*Акаево (Нижни Новгородан область)
*Алексеевка (Починкин кӀошт)
*Анютино (Нижни Новгородан область)
*Арзинка (Нижни Новгородан область)
*Байково (Нижни Новгородан область)
*Борисовски (Починкин кӀошт)
*Василев Майдан
*Василевка (Нижни Новгородан область)
*Взовка
*Виноградовка (Починкин кӀошт)
*Воздвиженка (Починкин кӀошт)
*Вьюшкино
*Дивеев Усад
*Дуброво (Починкин кӀошт)
*Емельяновски (Нижни Новгородан область)
*Журавлиха (Пеля-Хованскан йуьртан меттиг)
*Журавлиха (Ужовкан йуьртан меттиг)
*Зелени Роща (Починкин кӀошт)
*Ивашевка (Починкин кӀошт)
*Ильински (Починкин кӀошт)
*Каменка (Пеля-Хованскан йуьртан меттиг)
*Каменка (Ризоватовон йуьртан меттиг)
*Кармалей (Нижни Новгородан область)
*Кобыленка
*Коммунар (Починкин кӀошт)
*Константиновка (Починкин кӀошт)
*Кочкурово (Нижни Новгородан область)
*Криуша (Починкин кӀошт)
*Кругли (Нижни Новгородан область)
*Ленгуши
*Лобан (Нижни Новгородан область)
*Любимово (Нижни Новгородан область)
*Мадаево
*Мали Пуза
*Маресево (Починкин кӀошт)
*Масалки (Нижни Новгородан область)
*Муравей (Нижни Новгородан область)
*Наруксово
*Наталинка (Нижни Новгородан область)
*Никитино (Починкин кӀошт)
*Нови Березовка (Починкин кӀошт)
*Нови Урюпино
*Новоалексеевски (Починкин кӀошт)
*Новомихайловка (Починкин кӀошт)
*Новониколаевка (Починкин кӀошт)
*Новониколаевски (Починкин кӀошт)
*Новоспасски (Починкин кӀошт)
*Новотроицки (Починкин кӀошт)
*Осинки (Починкин кӀошт)
*Осиновка (Починкин кӀошт)
*Панкратово (Нижни Новгородан область)
*Пахатни Усад
*Пеля-Казенни
*Пеля-Ховански
*Пенькозавода (Починкин кӀошт)
*Починки (Починкин кӀошт)
*Пузски Слобода
*Ризоватово
*Роганиха
*Романовка (Починкин кӀошт)
*Рудня (Нижни Новгородан область)
*Садовка (Нижни Новгородан область)
*Саитовка
*Симбухово (Нижни Новгородан область)
*Старина (Нижни Новгородан область)
*Суворовка (Починкин кӀошт)
*Сырятино (Нижни Новгородан область)
*Сырятински
*Тагаево (Починкин кӀошт)
*Ужовка (Починкин кӀошт)
*Ужово (Нижни Новгородан область)
*Учуево-Майдан
*Шагаево
*Широковски (Нижни Новгородан область)
*Шишадеево
*Ягодни (Починкин кӀошт)
*Ясни Поляна (Починкин кӀошт)

## Билгалдахарш

Категори:Нижни Новгородан область
Категори:Россин кӀошташ
Сергачан кӀошт

**Сергачан кӀошт** () — Нижни Новгородан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Сергач.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
*Абаимово (Нижни Новгородан область)
*Акузово
*Александровка (Сергачан кӀошт)
*Анда (Нижни Новгородан область)
*Андреевка (Сергачан кӀошт)
*Анучино (Сергачан кӀошт)
*Ачка
*Березня (Нижни Новгородан область)
*Богородски (Сергачан кӀошт)
*Борисовка (Сергачан кӀошт)
*Братцевка
*Быковка (Сергачан кӀошт)
*Вершинино (Сергачан кӀошт)
*Воргониха
*Воскресенски (Сергачан кӀошт)
*Всесвятски (Нижни Новгородан область)
*Вьюн (Нижни Новгородан область)
*Вязовка (Сергачан кӀошт)
*Грибаново (Нижни Новгородан область)
*Дубки (Сергачан кӀошт)
*Еропкино (Нижни Новгородан область)
*Игнатово (Нижни Новгородан область)
*Каменка (Сергачан кӀошт)
*Камкино (Нижни Новгородан область)
*Качалово (Сергачан кӀошт)
*Коровинка (Нижни Новгородан область)
*Кочко-Пожарки
*Кошкарово (Нижни Новгородан область)
*Красни Новь (Сергачан кӀошт)
*Красни Пустынь
*Крутовражка
*Кузьминка (Сергачан кӀошт)
*Лещеевка
*Лопатино (Сергачан кӀошт)
*Лугови (Сергачан кӀошт)
*Мали Ключево
*Малиновка (Сергачан кӀошт)
*Мамешево (Сергачан кӀошт)
*Мигино
*Мокри Майдан
*Мостовка (Сергачан кӀошт)
*Николаевка (Сергачан кӀошт)
*Нови Березовка (Сергачан кӀошт)
*Павловка (Сергачан кӀошт)
*Палатка (Нижни Новгородан область)
*Пица
*Поварня (Сергачан кӀошт)
*Погорелов Майдан
*Пожарки (Нижни Новгородан область)
*Покров-Полянка
*Рогановка
*Родионовка (Сергачан кӀошт)
*Свириповка
*Севастьяновка (Нижни Новгородан область)
*Сергач
*Сосновка (Сергачан кӀошт)
*Стари Березовка (Сергачан кӀошт)
*Тарталей (разъезд)
*Толба
*Ужовка (Сергачан кӀошт)
*Усовка (Нижни Новгородан область)
*Чуфарово (Сергачан кӀошт)
*Шеменеевка
*Шубино (Сергачан кӀошт)
*Яново (Нижни Новгородан область)

## Билгалдахарш

Категори:Нижни Новгородан область
Категори:Россин кӀошташ
Батецкан кӀошт

**Батецкан кӀошт** () — Новгородан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Батецки.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Новгородан область
Категори:Россин кӀошташ
Баганан кӀошт

**Баганан кӀошт** () — Новосибирскан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Баган.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
### ДӀайаьхнарш
*Барски

## Билгалдахарш

Категори:Баганан кӀошт
Ча

**Ча**, стечух олу **Нана-ча** () —  — аькха тобанан  декха дийнатийн доьзал. 

## Билгалдахарш

Категори:Дийнаташ абатца
Категори:Дийнаташ
Большой Укин кӀошт

**Большой Укин кӀошт** () — Омскан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Большой Уки.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Омскан область
Категори:Россин кӀошташ
Адамовкан кӀошт

**Адамовкан кӀошт** () — Оренбурган областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Адамовка.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Оренбурган область
Категори:Россин кӀошташ
Вальпараисо

**Вальпараи́со** (, мадаарра — ялсаманен аре) — Чилин гӀала а, хӀордан порт а.  Вальпараисо мехкан а, Вальпараисо провинцин а, Вальпараисо коммунан административан центр.  ГӀалин бахархой — 263 499 адам (2002 шо).

Коммунан майда — 402 км². Коммунан бахархой — 276 474 бахархой (2006). Бахархойн луьсталла — 688,43 адам./км².

## Билгалдахарш

Категори:Чили
Болхован кӀошт

**Александровскан кӀошт** () — Орёлан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Болхов.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Орёлан область
Категори:Россин кӀошташ
Башмакован кӀошт

**Башмакован кӀошт** () — Пензин областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Башмаково.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Пензин область
Категори:Россин кӀошташ
Мэй, Тереса

**Тереза Мэри Мэй** (, йича *Brasier*; йина 1956 шеран 1 октябрехь, Истборн, Малхбален Суссекс, Йоккха Британи) — британин политик, хӀинца йолу (2016 шеран 13 июлехь) 76-гӀа Йоккха Британин премьер-министр. 2016 шеран 11 июлехь дуьйна Консервативн партиин лидер. Зударийн гӀуллакхийн а, цхьатерра бакъо хилар а (2010—2012) министр йара, чоьхьара гӀуллакхийн министр (2010—2016) а. йукъаралин палата (1997—н.в.) декъашхо. (Маргарет Тэтчер тӀехьа) Йоккха Британин урхалин коьртехь йолу шолгӀа зуда.

## Билгалдахарш

Категори:Йоккха Британи
Дадаев, Исраил Висраилович

**Исраил (Басир) Висраилович Дадаев** (вина 1947 шеран 17 июлехь. ГӀиргӀазойчоь, Ошан область —  2003 шеран 11 мартехь. ДегӀаста, Хаси-Эвл) — Ӏовхойн нохчийн Кхочушдаран комитетан председатель а, нохчийн-Ӏовхойн лидер а. Йукъараллин а, политикин а гӀуллакххо, паргӀата кепар латаран спортан мастер. ДегӀастанан халкъан гуламан  депутат. Тайпана хила зандакъой. Басирс нохчийн-Ӏовхойн политикин дахарехь дукха шерашкахь жигара дакъалецира.

## Биографи

## Виц цавалар

Хаси-Эвлахь Басиран цӀарахь ураман цӀе тиллина.
## Билгалдахарш

## Литература
* Северный Кавказ: история и современность : информационно-справочное пособие - В. И Забаровский, Федеральная пограничная служба Российской Федерации. Управление воспитательной работы
* Дагестан - Ю. Г. Кульчик, Ю. Г. Кульчик, Институт гуманитарно-политических исследований (Мосцоw, Руссиа), Государственный архив Российской Федерации
* Выборы в законодательные (представительные) органы государственной власти субъектов Российской Федерации 1995-1997 - Н. Н Алексеев, В. Н Козлов, Д. Б Орешкин
* Этнический сепаратизм в России - Тимур Музаев
* Chechenii︠a︡--bitva za svobodu - Zelimkhan I͡Andarbiev

Категори:Нохчий
Бежаницин кӀошт

**Бежаницин кӀошт** () — Пскован областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Бежаницы.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Пскован область
Категори:Россин кӀошташ
Александро-Невскан кӀошт

**Александро-Невскан кӀошт** () — Рязанан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Александро-Невски.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Рязанан область
Категори:Россин кӀошташ
Ахкарг

**Ахкарг** () — стечу дийнатийн ахкаргашчохь кхоллалучу кхиана даьлла хӀоа я зирхӀ арабоккху харш. Дукха хьолахь ахкаргаш шишша цхьаьна хуьлу, амма олхазарийн, крокодилийн, цхьадолу хьорзам йолу чӀерийн, цхьаъ я важа агӀо кхуьуш йац. Иштта цхьа агӀо оцу дийнатийн болх беш ца хуьлу.

Массо а гоьрга нӀаьнийн, гезгакепарчийн, чӀерийн, даьӀахкаш йолу чӀерий доцурш, ахкарг дуьххьар дӀа зӀе йолуш дац зирхӀца. Ахкарган хьалхара дакъа чекхдолу чохь хӀоьаш кхуьучу муцӀаркепарчу меженехь . Ахкарг доцуш цхьаъ бен йоцу кеп ю стечарна юкъахь мочхалашдоцу чӀерий, цара Ӏов аратосу дилх чу.

Лаьтта тӀиера а, шозлагӀа хин чу девлла дийнатийн а ахкаргийн юьххьерчу декъехь пхардар хуьлу. Ахкарг чухула хӀоа леладо мускулийн пенаш леларо я лепа эпителин хьесаш.

## Морфологи

### Олхазарийн
Олхазарш хӀоьаш дохучу дийнатех ду, царна юкъахь данне а дац хӀоа схьахуьллушех хӀоанах схьадовлурш а, дийна дуьнен чудовлурш а. Стечу олхазарийн кхуьу аьру цӀарна а, аьру ахкарг а. Аьтту ахкарган а, аьтту цӀарнан а редукцин уьйр ю шиннен а цӀарни чохь ши хӀоа цхьаннен дан таро цахиларца. Аьрру ахкарг (мюллеран харш) деллало цӀарнин уллохь дилха чу, ткъа цуьнан стоммаделла тӀехьара дакъа дӀакхета боьхаллаш арайовлачу цӀоганах. Пхьардар хуьлу ахкарган хьалхарчу декъехь. Пхьардина зирхӀан клетка ахкаргийн пардонаш лелар бахьанехь дӀашерша цӀогане тӀе чкъуьйриг а лоцуш, ткъа чкъуьйриг кхуллу екхоьийн клеткаша. Тайп-тайпана олхазарийн зирхӀан клетка ахкарга чукхаьчначу хенера хӀоа даран хене кхаччалца 12-48 сахьт долу.

### ЧӀерийн
Хьорзам йолу чӀерийн шиш ахкарг хуьлу, уьш массо а букъадаьӀахкйолчера санна (оцу декъахь даьӀахкаш йолу чӀерий дац) еха турбанех тера догӀа, цӀарница уьйр йац церан, ткъа чукхета нисса дилхан хароле йукъара цӀузамца. Ахкаргийн цхьацца гоьрга дуьйсана кит ду, цунна юкъахь чкъуьйраган железа ю. Ахкаргийн тӀехьара дакъа цара дӀадоьлла цӀоганчу.
ДаьӀахк йолу чӀерийн кхиарехь ахкарг хьалха дакъало, ткъа цул тӀехьа шолгӀа кхоллало, цхьана юьххьехь тӀелета цӀарнин, ткъа важа юьхьиг еллало арахьа.

### НӀаьнийн
Хьасаболу нӀаьнийн цӀарни тӀиера дӀасадоьду ши ахкарг. Ший а ахкарг хоттало цхьана харш чохь — харш делало цӀоганехьа. Ахкарган чохь пхьардина зирхӀан клеткана гуо бо буьйрана клеткаша, тӀаккха чкъор лоцу. Стен-боьршаллин системан башхаллаш тайп-тайпанчу хьасаболу нӀаьнийн тобанийн чӀогӀа къаьсташ хуьлу. Гоьрга нӀаьнийн стечеран дебаран система лаьтта ахкаргаш хуьлучу шина цӀарнех, цара кхуллу беран цӀен ши турба. И турбанаш вовшех хоттало, жамӀ — кхоллало гай агӀора деллалуш долу дебаран Ӏуьрг.

## Иштта хьаьжа

* Фаллопин турба

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Олхазарийн анатоми
Категори:Дийнатийн меженаш
Гипертекст

**Гиперте́кст** (ингл. hypertext) — текстийн агIонийн ситема,  кхечу тексташна тIетоьвжана.
Гиперте́кстан масалаш энциклопедиш а, компьютерийн зIенаш а, веб-сайташ а ю, цхьана агIона тIера кхечу агIонан тIе дехьавалуш, дешнаш лехалуш.

Компьютерийн терминологехь гипертекст — билгалдаран маттаца (масала, HTML) гипертIетовжарш чохь йолуш кеччийна йолу текст ю.
Литературалелорехь — и чухлахь тIетовжарш долу жайна ду.

Категори:Гипертекст
HTML

**HTML** (ингл. HyperText Markup Language — «гипертекст билгалйаран мотт») — документаш Дерригдуьненан машехь билгалдахаран мотт.
Дукхах йолу веб-агӀонаш HTML (йа XHTML) билгалъяран маттахь йу.
гипертекст билгалйаран меттан инетпретаци браузерш йо; результат мониторан экран тӀехь го.

HTML мотт SGML-ан тӀедалар ду, къаьмнашна йукъера ISO 8879 стандартехь а бу.
Дерригдуьненан машехь HTML-агӀонаш браузеро сервере HTTP йа HTTPS протоколашца текстан кепехь дӀало.

Категори:HTML
Алексеевкан кӀошт (Самарин область)

**Алексеевкан кӀошт** () — Самарин областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Алексеевка.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Самарин область
Категори:Россин кӀошташ
Ключи (Сосновскан кӀошт)

**Ключи** () — Челябинскан областан Сосновскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Билгалдахарш

Категори:Челябинскан областан Сосновскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Александров Гайн кӀошт

**Александров Гайн кӀошт** () — Саратовн областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Александров Гай.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Саратовн область
Категори:Россин кӀошташ
Таркхи

**Таркхи** (, ) — ДегӀастанан гӀалин кепара эвла. ХӀинжа-гӀалин Советскан кӀоштан администрацин йукъайогӀу.

## Бахархой

; Къаьмнийн хӀоттам
2010 шеран Йерригроссийн бахархой лараран хаамашца:

## Билгалдахарш

Категори:ХӀинжа-гӀала
Категори:ДегӀастанан гӀалин кепара эвлаш
БайтогӀе

**БайтогӀе** () — ДегӀастанан гӀалин кепара эвла. Кизилюртан гӀалин гуонан йукъайогӀу.

## Бахархой

; Къаьмнийн хӀоттам
2010 шеран Йерригроссийн бахархой лараран хаамашца:

* суьйлий — 3 892 адам (81,7 %)
* гӀумкий — 290 адам (6,1 %) 
* оьрсий — 177 адам (3,7 %)
* гӀазгӀумкий — 171 адам (3,6 %)
* даьргӀой — 124 адам (2,6 %) 
* лаьзгий — 52 адам (1,1 %) 
* кхиберш — 106 адам (2,2 %)
## Билгалдахарш

Категори:Кизилюрт
Категори:ДегӀастанан гӀалин кепара эвлаш
Белиджи

**Белиджи** () — ДегӀастанан Дербентан кӀоштара гӀалин кепара эвла.

## Бахархой

; Къаьмнийн хӀоттам
2010 шеран Йерригроссийн бахархой лараран хаамашца:

## Билгалдахарш

Категори:Дербентан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:ДегӀастанан гӀалин кепара эвлаш
Комсомольски (Кизляран гӀалин гуо)

**Комсомольски** () — ДегӀастанан гӀалин кепара эвла, Кизляран гӀалин гуо йукъайогӀу.

## Бахархой

; Къаьмнийн хӀоттам
2010 шеран Йерригроссийн бахархой лараран хаамашца:
* оьрсий — 1 387 адам (50,9 %)
* суьйлий — 621 адам (22,8 %)
* даьргӀой — 332 адам (12,2 %)
* гӀазгӀумкий − 91 адам (3,3 %)
* лаьзгий — 57 адам (2,1 %)
* гӀумкий — 52 адам (1,9 %)
* ногӀий — 49 адам (1,8 %)
* эрмалой — 38 адам (1,4 %)
* кхиберш — 96 адам (3,5 %)

## Билгалдахарш

Категори:Кизляр
Категори:ДегӀастанан гӀалин кепара эвлаш
Александровск-Сахалинскан кӀошт

**Александровск-Сахалинскан кӀошт** () — Сахалинан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Александровск-Сахалински.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Сахалинан область
Категори:Россин кӀошташ
Керла ГӀой-хи

**Керла ГӀой-хи** () — ДегӀастанан гӀалин кепара эвла. Кизилюртан гӀалин гуонан йукъайогӀу.

## Бахархой

; Къаьмнийн хӀоттам
2010 шеран Йерригроссийн бахархой лараран хаамашца::
* суьйлий — 1 714 адам (50,07 %)
* гӀумкий — 1 172 адам (34,24 %)
* гӀазгӀумкий — 245 адам (7,16 %)
* оьрсий — 88 адам (2,57 %)
* нохчий — 57 адам (1,67 %)
* табасаранаш — 36 адам (1,05 %)
* лаьзгий — 28 адам (0,82 %)
* даьргӀой — 28 адам (0,82 %)
* кхиберш — 48 адам (1,40 %)
* билгалцадинарш — 7 адам (0,20 %)
* массо — 3 423 адам (100 %)

## Билгалдахарш

Категори:Кизилюрт
Категори:ДегӀастанан гӀалин кепара эвлаш
Байкалован кӀошт

**Байкалован кӀошт** () — Свердловскан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Байкалово.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Свердловскан область
Категори:Россин кӀошташ
Велижан кӀошт

**Велижан кӀошт** () — Смоленскан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Велиж.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Смоленскан область
Категори:Россин кӀошташ
Бондарин кӀошт

**Бондарин кӀошт** () — Тамбовн областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Бондари.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Тамбовн область
Категори:Россин кӀошташ
Александровскан кӀошт (Томскан область)

**Александровскан кӀошт** () — Томскан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Александровски.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Томскан область
Категори:Россин кӀошташ
Арсеньеван кӀошт

**Арсеньеван кӀошт** () — Тулин областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Арсеньево.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Тулин область
Категори:Россин кӀошташ
Абатскан кӀошт

**Абатскан кӀошт** () — Тюменан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Абатски.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Тюменан область
Категори:Россин кӀошташ
Барышан кӀошт

**Барышан кӀошт** () — Ульяновскан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Барыш.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Ульяновскан область
Категори:Россин кӀошташ
Аргаяшан кӀошт

**Аргаяшан кӀошт** () — Челябинскан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Аргаяш.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Челябинскан область
Категори:Россин кӀошташ
Аргаяш

**Аргаяш** () — Россин Федерацин эвла, Челябинскан областан Аргаяшан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

Категори:Аргаяшан кӀоштан нах беха меттигаш
Большеселон кӀошт

**Большеселон кӀошт** () — Ярославлан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Большое Село.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Ярославлан область
Категори:Россин кӀошташ
Билибинан кӀошт

**Билибинан кӀошт** () — Чукчийн автономин гуо муниципалан кӀошт.

Административан центр — Билибино.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Чукчийн автономин гуо
Категори:Россин кӀошташ
Красноселькупан кӀошт

**Красноселькупан кӀошт** () — Ямал-Ненцойн автономин гуо муниципалан кӀошт.

Административан центр — Красноселькуп.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
* Киккиакки
* Ратта
* Толька

## Билгалдахарш

Категори:Ямалан-Ненцойн автономин гуо
Категори:Россин кӀошташ
Вуктыл (муниципалан кӀошт)

**Вуктыл** () — Коми Республикин муниципалан кӀошт.

Административан центр — Вуктыл.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
*Возино
*Дутово
*Дутовски
*Еджыдьяг
*Кырта
*Лемты
*Лемтыбож
*Лемтыбожски
*Нижни Березовск
*Подчерски
*Подчерье
*Савинобор
*Усть-Войски
*Усть-Воя
*Усть-Соплеск
*Усть-Щугер
*Шердино

## Билгалдахарш

Категори:Коми Республика
Категори:Россин кӀошташ
Бахчисарайн кӀошт

**Бахчисарайн кӀошт** () — ГӀирман муниципалан кӀошт.

Административан центр — Бахчисарай.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:ГӀирма
Категори:Россин кӀошташ
Кировскан кӀошт (ГӀирма)

**Ки́ровскан кӀошт** (, ) — ГӀирмин кӀошт (фактехь терго йеш йолу ГӀирмин къовсаме мохк Россин административан йекъайаларца — Республика ГӀирмин; Украинин административан йекъайаларца — Автономин Республика ГӀирма).

Административан центр — Кировск.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Иэсаш
Археологин иэсаш дукха йу Шира ГӀирма гӀ., цуьнан махка тӀехь хилла дукха борзана оьмарера (в.э. II эз. шо хь.); техьараскифийн гӀалин саьлнаш Агармыш лам тӀехь; йисина антикин нах баьхна меттиг (в.э. IV—III бӀ. шо хь. — хьалхара бӀешо вайн эрин).

## Адамаш
Шира ГӀирма гӀалица уьйр йу И. К. Айвазовскийн (гӀалахь Ӏийна 1890-гӀа шерашкахь), йаздархочун А. С. Гринан (йаздархо 1932 ш. июнехь-июлехь чохь Ӏийна цӀа-музей, цуьнан каш), суртдилларан киммеррийн ишкол кхоьллина К. Ф. Богаевскийн, поэтан, исбаьхьалчийн, философан М. А. Волошинан, поэтессин А.Герциган, йижарийн ЦветаевгӀеран, поэт-футуристан а, гочдархочун а Г. М. Петниковн, кинодраматурган А. Я. Каплеран, поэтессин Ю.Друнинин, белоруссин поэтан а, гочдархочун а Г.Богдановичан, йадархочун-фантастан В.Охотниковн, скульпторан а, поэтессин Т.Гагаринин, скульпторан В. Г. Стамовн, Украинин ӀА академикан Н. Г. Амосовн. Иэс хӀоттийна А. С. Гринан.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  
*
Красногвардейскан кӀошт (ГӀирма)

**Красногварде́йскан кӀошт** (, ; 1944 шо кхачале — *Тельманан кӀошт*) — ГӀирмин кӀошт, Россин административан йекъайаларца Республика ГӀирмин дакъа; Украинин административан йекъайаларца — Автономин Республика ГӀирмин).

Лаьтта ГӀирмин бай-аренан, республикин йуккъерачу декъехь. Доккхаха долу дакъа аьхна бай-аре йу.

Административан йукъ — гӀтп Красногвардейски.

## Истори

Йуьрт Кхурман-Кемельчи, лаьттина хӀинцалера гӀтп Красногвардейски махка тӀехь, хьахайо 1865 ш. «Россин империн нах беха меттигийн испискаш».

1874—1875 шш. Кхурман-Кемельчин уллехула биллина Лозово-Севастополан цӀерпоштнекъ, йина станци, цул тӀехьа йуьрт сиха кхиа йолайелла. 1860-гӀа шш. йуьрт Кхурман-Кемельчи йукъайагӀара Перекопан уездана.

1921 ш. дуьйна Кхурман-Кемельчих хилира Кхурманан кӀоштан йукъ, оцу шарахь посёлок Биюк-Онлар йукъ хилира Биюк-Онларан кӀоштан (1924 ш. иза дӀасахийцира, Йуьрт йукъйахара Сарабузан, ткъа 1926 ш. — Симферополан кӀоштана, 1930—1962 — Биюк-Онларан кӀоштан йукъ).

1941 ш. кӀоштан мохк дӀалецира немцойн эскарша. Кхузахь болх беш йара партизанийн тобанаш, къайлаха йаккъаш. 1944 ш. кӀошт мукъайаьккхира.

1961 ш. — дира Къилбаседа-ГӀирман татол.

2016 шеран 12 майхь Украинин парламенто 2014 шарахь йина ГӀирмин аннекси къобал ца йеш йолу, тӀеэцна цӀе хийцаран сацам, Красногвардейскан кӀоштах *Кхурманан кӀошт* аьлла, законашца декоммунизацех лаьцна, ткъа 2020 шеран 17 июлехь цунна тӀетоьхна Первомайски кӀошт, амма сацам ницкъе ца болу «ГӀирма Украинин юрисдикцин кӀела йерзалц».

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Социалан кхачо

Красногвардейскан кӀоштахь болх беш йу 35 йукъарадешаран ишкол, говзаллин-техникин доьшийла; кӀоштан Оьздангаллин цӀе, 46 клубийн урхалла, 52 библиотека, 5 эстетикин кхиоран ишкол, БЖСИ, спортан йукъаралла; 2 дарбанан цӀа, 12 амбулатори, 49 фельдшеран-акушерийн пункт, санатори-профилактори — хӀинца Красногвардейскан регионашнайукъара бераш тӀеоьцийла. Болх беш йу 2 историкан-революцин музей, мохкбовзийта музей, 3 тӀеман сийлаллин чоь. Болх беш йу кхаа банкан филиал. КӀоштахь болх беш йу 39 динан йукъаралла. КӀоштахь кхоьллина ландшафтан заповедник.

## Бевзаш болу махкахой
* Октябрьская, Мария Васильевна (1905—1944) — гвардин сержант, Советийн Союзан Турпалхо (йеллачул тӀехьа). Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болчу шерашкахь ша гулдинчу ахчанах танк Т-34 «ТӀеман доттагӀ» йина, цуьнан механик-лелориг хилла.
* Умеров, Эрвин Османович (1938—2007) — гӀирмангӀезалойн йаздархо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  
*
Красноперекопскан кӀошт (ГӀирма)

**Краснопереко́пскан кӀошт** (, ) — ГӀирмин кӀошт (Российс, терго беш болу ГӀирмин къовсаме мохк,  административан йекъайаларца дакъа ду Республика ГӀирмин; Украинин административан йекъайаларца — йукъайоьду Автономин Республика ГӀирма).

Республикин кхечу регионашца йуьмтича гӀеххьа жима йу майданца а, бахархошца а. Ладаме роль ловзайо ГӀирмин йуьртан бахамехь, ГӀирмин лидер йу кӀен йалтица. Красноперекопск гӀала,  кӀоштан йукъ йолушехь, цунна йукъа ца йогӀу.

Административан йукъ — Красноперекопск гӀала.

## Географи
Майда — 1231 км².

Красноперекопскан кӀошт уггаре къилбаседин кӀошт йу ГӀирмин. Йерриг кӀоштан майда дӀалоцу Къилбаседа-ГӀирмин чутаӀено шен бай-аренан ландшафтца.

КӀоштан доза ду:
* Къилбаседехьа — Армянскан гӀалакхеташонан латтанаш;
* къилбехьа — Первомайскан кӀоштца;
* къилба-малхбузехьара — Раздольненскан кӀоштца;
* къилба-малхбалехьара — Джанкойн кӀоштца.
КӀоштан латтанаш малхбузехьа довлу Ӏаьржа хӀордан Каркинитан аймане, малхбалехьа — Сивашаш хиш.
Къилба-малхбалехьара къилба-малхбузехьа кӀоштахула чекхдолу ГӀирмин декъа эрк — Чатырлык шен генца Воронцовкица, хикхочехь цуьнан бу чӀерийлело Ӏаьмнийн бахам.

КӀоштах 8 боккха дуьра Ӏам бу : Айгулан, Ян-Гул, Шира, ЦӀен, Киятан, Кирлеутан, Гоьрга, Чайка, царна чуьра меттигашкахь туьха. Сивашан Ӏам чуьра доху минералан туьхнаш: хлор-магни, кали, бром, кхин дерш а.
КӀоштахула чекхболу: автомагистраль Симферополь-Херсон, цӀерпоштнекъан га Джанкой-Херсон, Къилбаседа-ГӀирмин татол.

КӀоштан рельеф аренан йу. Климат барамера континенталан тов йолу аьхкенца а, кӀеда ӀаьржахӀорданйистерчу Ӏаьнца а йу. Ло ца хуьлу дийнан температураш Ӏай йовха хуьлу дера.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный сайт района
*  Красноперекопский район на сайте Верховной рады Украины
*
Нижнегорскан кӀошт

**Нижнего́рскан кӀошт** (, ; 1944 шо кхаччалц — Сейтлеран кӀошт, ) — кӀошт ГӀирмехь.

Административан центр — Нижнегорски.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш
Ленинскан кӀошт (ГӀирма)

**Ле́нинскан кӀошт** (, ) —  йукъара кӀошт.

Административан центр — Ленино.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Иэсаш
**Архитектурин иэсаш**:
* Ӏарбийн гӀап (XIII—XVII бӀ.),
* Арабатан дуьхьалонан аса (XVI—XVII бӀ.).

## Хьажоргаш
*  
* 

## Билгалдахарш


Категори:Ленин Владимиран сийнна техкина кӀоштийн цӀераш
Категори:1930 шарахь йехкина кӀошташ
Первомайскан кӀошт (ГӀирма)

**Первома́йскан кӀошт** (, ; 1944 шо кхачале — Лариндорфан кӀошт) — ГӀирмин йукъара кӀошт.

Лаьтта бай-аренехь республикин къилбаседа-малбузехь.

КӀоштан административан йукъ — гӀтп Первомайски.

## Истори
1935 шарахь ГӀирмин АССР къилбаседа а, малхбален а дакъошкара Фрайдорфан кӀоштах (дуьхьарлера ГӀирмера жуьгтийн къоман кӀошт) кхоьллира шолгӀа жуьгтийн къоман Лариндорфан кӀошт.

РСФСР Лакхарчу Кхеташонан Президиуман 1944 шеран 14 декабрехь № 621/6 йолу омарца Лариндорфан кӀоштан цӀе хийцира Первомайскан кӀошт аьлла. «ГӀирмин областан йартан кӀошташ йаккхий йарах» цӀе йолчу УССР Лакхарчу Кхеташонан 1962 шеран 30 декабран омарца, Первомайскан кӀошт дӀайаьккхира; йуха меттахӀоттийра 1966 шеран 8 декабрехь.

## Бахархой

### Нах беха меттигаш
Первомайскан кӀоштан йукъа йогӀу 42 нах беха меттиг, царна йукъахь: 1 гӀалин тайпана посёлок (Первомайски) а, 41 йуьрт а, цу тӀе 2014 шарахь дуьйна Республика ГӀирмин гӀалин тайпана посёлкаш (гӀтп) йуьртан меттигаш йина:

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* Официальный сайт района
* 

## Билгалдахарш

Категори:ГӀирмин Первомайскан кӀошт
Категори:1935 шо ГӀирмехь
Раздольненскан кӀошт

**Раздо́льненскан кӀошт** (, ;  1944 шо кхаччалц — Акх-Шайхан кӀошт; ) — ГӀирмера кӀошт.

Лаьтта бай-арахь республикин къилбаседа-малхбузехь Каркинитан аймин йистехь.

КӀоштан административан йукъ — гӀтп Раздольни.

## Географи
КӀошт лаьтта бай-аренан зонехь, Къилбаседа-ГӀирмин чутаьӀенахь. Климат барамера-йовха, тевне, йекъа аьхкенца а, кӀеда тӀуьна Ӏаьнца. Малх лепа шеран сахьташ — 2300 сов.

Латтанаш цӀе-мокха а, къилбехахь Ӏаьржа а ду. КӀоштан гуонаха иттаннаш километрш йахйелла хьуьнан асанаш. Царна йукъахь акаци иэцелла йу японин софораца, туьркашца, тайп-тайпанчу коьллашца.

Ӏаламан-ресурсийн потенциал: Бакалан Ӏомахь бохку дарбане хатташ, саьнгал водородан хьосташ, климат, латта, ялташ, хасстоьмаш, кхаш кхио, кхин а кемсашлелорна а, бошмашлелорна а мегаш долу.

Раздольненськан кӀошт — курортан зона, цунна чохь 2 садаӀаран зона йу: «Стерегущи» а, «Портови» а.

Бакалан оьсиг а, Бакалан Ӏам а тӀехь лаьтта регионан ландшафтан парк «Бакалан оьсиг», иза йина 1999 шарахь.

КӀоштан дакъа ду ГӀургӀезийн гӀайренаш, уьш ду бердан уллехь — ГӀирмин Ӏаламан заповедникан иштта цӀе йолу филиал, иза кхоьллина 1949 шарахь.

## Истори
1935 шеран январехь Евпаторин кӀоштан декъах йина Акх-Шайхан кӀошт.

1944 шеран декабрехь гӀирмин къаьмнаш арадаьхначул тӀехьа цуьнан цӀе хийцина Раздольненскан кӀошт аьлла.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Экономика
КӀоштан бахаман коьрта агӀо — йуьртабахаман сурсаташ арахецар а, кечдар а ду. 2001 шеран 1 январан хьолехь кӀоштахь болх беш йара: 21 йуьртабахаман кооператив, 65 фермерийн бахам, 3 промышленностан кечден предприяти (даьттадоккху, чӀерабахаман, чагӀардоккху заводаш), бепигакомбинат. Регистраци йина 86 жима а, йуккъера а бизнесан предприяти йу. Раздольненскан а, Черноморскан а кӀошташкахь лаьтта Глебовски лаьтта бухахь газ Ӏалашайен Глебовски газоконденсат йоллу меттиг.

## Социалан кхачо
КӀоштахь болх беш йу 20 йукъарадешаран ишкол, 1 ишколан боцу кхоллам; 2 больница, 4 амбулатори, 27 фельдшеран-акушерийн меттиг, 16 курортан-рекреацин предприяти, царна йукъахь 3 берийн могушалла тойаран учреждени; 33 клубан учреждени, 25 библиотека, 3 музыкин ишкол, исбаьхьаллин коллективаш: «Славноцвет» цӀе йолу эшаран а, хелхаран а хьакъ долу халкъан ансамбль, берийн кепан хор «Славновские колоски», украинин эшаран хьакъ долу халкъан хор «Господыня», кепан ансамбль «Саратовские гармоники», кепан хореографин ансамбль «Радость», халкъан гӀирсийн ансамбль «Рондо», мохкӀаморан музей; 2 оьздангаллин а, садаӀаран а парк. КӀоштахь регистраци йина 16 динан йукъаралло, царна йукъахь: 9 — ПКУ (МП), 1 — инжийлан керстачеран-баптистин, 6 — бусалбачеран.

## Хьажоргаш
* Официальный сайт Администрации Раздольненского района
* 

## Билгалдахарш


Категори:1935 шо ГӀирмехь
Сакин кӀошт

**Са́кин кӀошт** (, ) — ГӀирмера кӀошт, лаьтта бай-аренахь, ахгӀайренан малхбузен берйистехь. Шен майданца республикин шолгӀа кӀошт йу.

Административан центр — Саки.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Гергара нах беха меттигаш
* Щигрин кӀошт, Курскан область (2015 ш. 13 июнь)
* Ӏовхойн кӀошт, Республика ДегӀаста (2015 шо 31 июль)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Официальный сайт Сакского районного совета
* 
*
Симферополан кӀошт

**Симферо́полан кӀошт** (, ) — ГӀирмин йукъара кӀошт.

Административан йукъ — Симферополь гӀала (ша кӀоштан йукъа ца йогӀу).

## Географи
Лаьтта республикин йуккъерачу декъехь. Доза ду къилбаседа-малхбузехь Сакин кӀоштаца, къилбаседехь — Красногвардейскан кӀоштаца, малбалехь — Белогорскан кӀоштаца, къилба-малхбузехь — Бахчисарайн кӀоштаца, къилба-малхбалехь — Алуштин гӀалин гуонца (Алуштин гӀалин кхеташонца), малхбузехь жимма Ӏаьржа хӀорд тӀе араволийла ду, посёлок Николаевка йолчохь.

КӀоштан мохк къилбаседехьа бай-аренаш йу, йуккъерачу а, къилба а декъошкахь — ломанан хьалхара раьгӀнаш а, царна йукъара пурхнехьа чутаӀарш а ду, къилба-малхбалехь — къилбаседа басенаш ГӀирмин лаьмнийн коьрта рогӀан яйлин массиваш йу. ГӀирмин йуртийн регионашлахь къаьста йоккха бахархойн луьсталлица.

КӀоштан майда — 1753 эз. кв. км., берриг республикин махках — 6,7 %

## Истори
1921 шарахь ГӀирмин АССР кхоьллина *Подгородне-Петровски* а, Сарабузски а кӀошташ, церан йаккъаш йара йарташ Подгородне-Петровски (хӀинца Симферополан йукъахь) а, Спат (хӀинца гӀтп Гвардейски) а. 1923 шеран ноябрехь ший а кӀошт дӀайаьккхира, уьш йукъайахара керла йинчу *Симферополан кӀоштана*. 1930 шарахь Симферополь республикан (1945 шерера 1991 шо кхаччалц — областан) куьйгакӀелара гӀала, ша йолу гӀалин кхеташо санна.  1931 шеран 1 октябрехь бахархой хилира 39 эзар стаг 234 нах бехачу меттигехь. 1959 шеран 23 сентябрехь Симферополан кӀоштах схьатуьйхира дӀайаккхинчу Зуйскан кӀоштан дакъа. 1962 шеран 30 декабрера 1965 шеран 4 январь кхаччалц Симферополан кӀошт цхьаьна ханна дӀайаьккхира Бахчисарайн кӀоштанна пайденна.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## ХӀост

VI кхайкхаман Симферополан кӀоштан кхеташонан 19-гӀа сессин сацамца 2013 шеран сентябрехь чӀагӀбина Симферополан кӀоштан сийлалла лелоран чулацам, сурт хӀоттор, низам, цуьнца кӀоштан хӀост ду кӀайн турс, йуккъехь аса йу Автономин Республика ГӀирмин а, Украинин а байракх кепара, цунна тӀаьхь сийна кемсийн гӀа, кан, кхаба таьӀна-цӀен басахь. Турсан лахахь лаьтта кӀен кенаш дешин а, сийна а бесара. Турсан лакхарчу декъехь маьлхан зӀаьнарш йу, царна тӀехула — цӀе йу «Симферополан кӀошт». 2014 шеран февралехь—мартехь йинчу Россин Федерацис ГӀирмин йина аннексица Симферополан кӀоштан кхеташоно 2015 шеран 4 августехь чӀагӀдина кӀоштан керла хӀост:

## Хьажоргаш
* 

## Билгалдахарш
Советскан кӀошт (ГӀирма)

**Сове́тскан кӀошт** (, ; 1944 шо кхачале — Ичкин кӀошт; ) — кӀошт ГӀирмехь.

Административан центр — Советски.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Хьажоргаш
* Официальный сайт Советского района
*  
*  
* Советский район — Учреждения и службы жизнеобеспечения 
* 

## Билгалдахарш


Категори:Россин немцой хевшина меттигаш
Категори:1935 шо ГӀирмехь
Хаджиев, Зелимхан

**Зелимхан Хаджиев** — Францехь Ӏаш волу нохчийн паргӀат кепар латархо, 2016 шарахь Рио-де-Жанейрохь хилла Олимпиадехь Францера цхьаъ бен воцу латархо.

## Спортан кхиамаш
* 2010 шеран кадеташна йукъара латаран чемпионат — ;
* 2015 шаран дуьненан латаран чемпионат — 5 меттиг.
* 2016 шаран аьхкенан Олимпиада — финалан 1/8 декъахь иза эшира Японера Сосукэ Такатани цӀе йолу латархос;
* 2017 шаран латаран Францин чемпионат — ;
* 2017 шеран кегирхойн йукъара Европин латаран чемпионат — ;

## Билгалдахарш

Категори:Латархой
Хаджиев

**Хаджиев** — фамили. И фамили йолу нах:
* Хаджиев, Зелимхан (1994) — Францехь Ӏаш волу нохчийн паргӀат кепар латархо.
----
* Хаджиева, Нэлли Джемалдиновна (1939) — нохчийн актриса.
Садаев, Заур Умарович

**Заур Умарович Садаев** — нохчийн футболист, «Терекан» ловзархо.

## Карьера
Ловза волавелла 2006 шарахь. ШозлугӀа шарахь цо дакъалецар 7 матчехь, 2 гол а чуьтуьхийра. 2008 шеран 6 июлехь иза дуьххьуьра левзира Россин лакхара лигехь «Терек» — «Спартак» ловзарехь. Цу шарахь цо дакъалецира 3 хьалхара составехь а, 20 кегирхойн составехь а. Дублехь цо чуьтуьхира 5 гол.

2012 шеран 2 маехь цо Нижни Новгородера «Волган» пенальти чуьтуьхира (3:1). 6 маехь цо «Амкаран» шиъ гол чуьтуьхира. Оцу дийнахь Терек туьйлира 3:1. 2013 шарахь иза, дукха нах реза боцушшехь, Иерусалимера «Бейтар» клубе ловза вахара. 2014 шарахь иза Познанера «Лех» клубехь левзира.

## Кхиамаш
;  «'''Терек'''»
** Россин хьалхара дивизион**
*  : 2007

;  «Лех» (Познань)
**Польшин чемпионат**
*  **Чемпион**: 2015
**Польшин Кубок**
*  **Финалист**: 2015

## Доьзалла
Да — Умар Садаев (1960—1992), «Терекан» ловзархо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* Профиль на soccerway.com  
* Профиль на footballdatabase.eu 
* Профиль на официальном сайте «Терека» 

Категори:Терекан ловзархой
Казах-Мирза-Йурт

**Казах-Мирза-Йурт** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштан латтан тӀехь хила эвла йу.

## Истори
1818 шарахь Ермоловс Ӏосман-Йуртара а, Караагачера а, Байрам-Эвлара а, Хаси-Эвлара а, Генж-Эвлара а, Баша-Бек-Йуртара а Казах-Мирза-Йуьртара конвойца массо нохчий ара баьхира.

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Мирзаханова, Амина

**Амина Мирзаханова** - 2012 шеран мисс Австри.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*Мисс Австри официальни сайт

Категори:Дагестанан зударий
Магомадова, Фариза Вагабовна

**Фариза Вагабовна Магомадова (Даутова)** — нохчийн хьехархо, школан директор, РСФСР школан Сийлахь хьехархо, Ленинан орденан кавалер.

## Хьажоргаш
*
Ӏалхан-барз

**Алхан-барз** — ДегӀастанан Аух кӀоштан махка тӀехь болу лам. Локхалла 323 м. Малхбузехьара агӀо охьенаш йолуш ю.

## Билгалдахарш

Категори:ДегӀастанан лаьмнаш
Антипово (Батецкан кӀошт)

**Антипово** () — Россин Федерацин Новгородан областан Батецкан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан, хӀордан климатан герга йу, цуьнан амалехь тӀех сов тӀуналла, йовха йоцу аьхке, йовха, йеха гуьйре, барамехь кӀеда Ӏа, йеха шийло бӀаьсте. Ӏай кхоьлина хенан хӀоттам хуьлу, йукъа-кара (5-7 де баттахь) йовхонашца. Ӏа дохделча ша хьокху. Баттахь 5-10 дийнахь дарц хьоькху. Дохк хуьлу Ӏаьн дохаллехь Ӏуьйренан сахьташкахь (5 — 15 де баттахь). Кхоьлина денош хуьлу 10 — 28 баттахь (максимум декабрехь), диекхна денош 2-6 баттахь. Аьхка доцца догӀанаш хуьлу (12-17 де баттахь). Диекхна денош 10-19 хуьлу баттахь. Буса а, Ӏуьйрана а дохк хуьлу (5-8 де баттахь). Гуьйре дохк йолуш кхоьлина хуьлу (12-14 де дохк йолуш). Йочанаш гурахь дехха дерз кепара, ноябрехь тӀеда ло кепара хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Батецкан кӀоштан индексаш

Категори:Батецкан кӀоштан нах беха меттигаш
Мелковичи (Новгородан область)

**Мелковичи** () — Россин Федерацин Новгородан областан Батецкан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Батецкан кӀоштан индексаш

Категори:Батецкан кӀоштан нах беха меттигаш
Ленинскан кӀошт (Тулин область)

**Ленинскан кӀошт** () — Тулин областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Ленински.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Тулин область
Категори:Россин кӀошташ
Лузан кӀошт

* Лузан кӀошт (Кировн область)
* Лузан кӀошт (Коми Республика)
Эвтархойн Ахьмад

**Эвтархойн Ахьмад** — имам Шемалан наиб. Тайпан вара гуно.

## Билгалдахарш

Категори:Кавказан тӀемийн декъашхой
Категори:Нохчийчоьнан истори
Категори:ДегӀастанан истори
Категори:Кавказан истори
Категори:Имам Шемалан наибаш
ЖабагӀийн Ийже Висангири

**ЖабагӀийн Ийже Висангири** — гӀалгӀайн серлонча а, социалан ойланча а, политикин а, юкъаралин а воккха гӀуллакххо а, экономист-аграрник, социолог, публицист. Къилбаседа Кавказехь совет Ӏедалан чӀогӀа дуьхьала хилачарехь цхьаъ. Иза вара Ӏилманча, Висангире шен белхаш малхбузехьара пачхьалкхийн Ӏилманийн прессехь арахюьцара.

## Билгалдахарш

Категори:Россин империн политикаш
Шипраге

**Шипраге** (, ) — Босни а, Герцеговина а олучу пачхьалкхан гӀала, Котор Варошан административан центр.
## Климат

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* http://opstinakotorvaros.com/ 
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.udaljenosti.com/bosna/- Distances in B&H

Категори:Босни а, Герцеговина а
ГӀусса

**ГӀусса** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — ДгӀом. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ДгӀом департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш