open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Белиз

**Бели́з** ( ) — пачхьалкх йу Йуккъерачу Iамеркяхь. 1973 шо тIе кхачале хилла цIе  **Брита́нски Гондура́с**.
Доза ду Мексикици западехьа Гватемалица. Восточны хинйист Белизи Карибийн хIордаца лаьтта.

## Билгалдахарш
Бенин

**Бени́н** (), **Бени́н Респу́блик** (, 1975 шо кхачале **[[Дагомея|Дагоме́я]]**) — пачхьалкх йу Малхбузен Африкехь. Бенин айма чу некъ бу, Гвинейн айма чу бу некъ. къилбаседе йолчу агӀора доза ду Буркина Фасоцани а, Нигерцани а, малхбале йолчу агӀора — Нигерицани, малхбузе йолчу агӀора — Тогоцани. Коьрта гӀала — Порто-Ново, амма куьйгалла Котонехь йу, Пачхьалкхехь уггаре йоккхачу гӀалахь.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш
Боливи

**Боливи** Bolivia, Buliwyа, Wuliwya, Volívia, — Къилба Америкера пачхьалкх йу.

## Географи

## Истори

## Билгалдахарш

Категори:Пачхьалкхаш
Босни а, Герцеговина а

**Бо́сни а, Герцегови́на а**, аббревиатура **БиГ** () — Балканийн ахгӀайренан малхбузен декъан Европин Къилба-Малхбален пачхьалкх.

## ГӀаланаш

ГӀаланаш а бахархойн дукхалла а:
# Сараево — 602 500 стаг
# Баня-Лука — 196 500 стаг
# Зеница — 139 800 стаг
# Тузла — 123 500 стаг
# Мостар — 94 100 стаг
# Бихач — 64 600 стаг
# Какань — 46 500 стаг
# Брчко — 38 000 стаг
# Биелина — 36 700 стаг
# Бугойно — 35 700 стаг

## Географи
## Истори

## Notes

## Билгалдахарш

Категори:Босни а, Герцеговина а
Ботсвана

**Ботсвана** — Африкин пачхьалкх.

## Географи
## Истори
## Ботсванан административан йекъайалар

## Билгалдахарш
Барбадос

**Барба́дос** () — Карибийн хӀордан малхбалера Кегийра Антилийн гӀайренийн тобанера иштта цӀе йолчу гӀайрен тӀиера Вест-Индера пачхьалкх. Лаьтта Къилба Америкин гена йоццуш, 434,5 км къилбаседа-малхбалехьа Венесуэлан.

Барбадосан гергахь лаьтта пачхьалкхаш Сент-Люси а, Сент-Винсент а, Гренадинаш а, ший а Барбадосан малхбузехьа. ГӀайренан майда 431 км² ю, иза алсама нийса ю, йуккъехь лоха шунаш а долуш. Лаьттан хӀоттамо гойту, гӀайре тӀапломах даьлла ца хилар, лаьтта коьртаниг маржанех.

ГӀайренан климат тропикийн йу гуттаренна а мехаш болуш — пассаташ — Атлантикин Ӏапказ агӀора. Цхьадолу куьг Ӏоттаза долу гӀайренан дакъошна тӀехь мангрий уьшалаш ду, кхечарна тӀехь шекаран эрзан шуьйра аренаш я даккхий таьӀна, хӀорд хаза гуш а болуш, байдаш ду.

ВКЪКХ Кхиаран программица кхуьуш болчу мехкашна йукъахь Барбадос дахаран тӀегӀа а, бахархойн грамоталла уггаре хьалхарчех цхьаъ йолу пачхьалкх ю, цуьнца мохк йоьалгӀачу меттигехь бу. ЧӀогӀа гӀараяьлла туристийн агӀонца.

## Этимологи
«Барбадос» цӀе схьаяьлла я португалихойн *Os Barbados* дашах, я испанхойн *Los Barbados*, и ший а дешан маьӀна «мажош ерш» хуьлу. Цхьа могӀа гипотезаш йу цӀе схьайаларх. Царех цхьаьнца, «мажош ерш» дош догӀу гӀайрен тӀехь кхуьучу фикусийн (Ficus citrifolia) деха охкаделла орамашна, кхечуьнца — гӀайренан бахархой хилла болу мажош йолу карибашна. Ю кхин а алсама экзотикан верси, маж гаран иллюзии йора хӀордан чопано, иза кхоллалора арахьара рифашкахь. 1519 шеран генуэзийн картографо  диллина географин картин тӀехь, гайтина шен меттехь, цӀе а йу Барбадос. Цул сов, Кегийра Антилийн гӀайренийн тобанера Барбуда гӀайрено лелайо цунах терра ала мегар долуш цӀе, и тиллина испахоша *Las Barbudas*.

## Истори
Барбадосера дуьххьарлера бахархой хилла индахойн кхерстарш. Миграцин кхо тулгӀе чекхъяьлла гӀайрен тӀехьула, ткъа уьш Къилбаседа Америкин агӀора дӀаболхара. Хьалхарчу тулгӀенца бара *[[Саладоидан оьздангалла|саладоидийн]] тобанийн векалш — барранкоидаш* (Saladoid-Barrancoid), Венесуэлан орамера бахархой, уьш гӀайрен тӀе баьхкира каноэ кеманаш тӀехь Ориноко эркан атагӀера вайн эран 350 шеран гергарчу хенахь. Цара леладора латта, чӀерий лоьцура, кхийра гӀирсаш бора. ТӀаьхьуо, 800 шерашкахь, гӀайрен тӀебаьхкира индахой аравакийн тайпанера, иштта Къилба Америкера. Аравак тайпанан эвланашна йукъайогӀу гӀайрен тӀиера Страуд-Пойнт (*Stroud Point*), Чендлер-Бэй (*Chandler Bay*), Сент-Люкс-Галли (*Saint Luke’s Gully*), Мэпс-Кейв (*Mapp’s Cave*). Луларчу гӀайренашна тӀиера тайпанан тӀаьхьенийн тептаршца, юьхьанца гӀайрен цӀе хилла *Ичиригоуганаим* (Ichirouganaim). XIII бӀешарахь гӀайрен тӀехевшина индахой карибийн тайпанара, цара аратеттира цигара ший а хьалхара тайпанаш. Цул тӀаьхьа масех бӀешарахь къаьстина бехира гӀайрен тӀехь.

## Административан йекъайалар

## Хьажа кхин а
* Блэкмен, Джордж

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* 
* Геральдика.ру — Герб Барбадоса
* Конституция Барбадоса (1966)

### Правительствон
* Официальный сайт правительства Барбадоса
* Официальный сайт Парламента Барбадоса
* Парламент — некоторые факты о Барбадосе
* Сайт Центрального банка Барбадоса
* Инвестиции и развитие Барбадоса .
Буркина-Фасо

**Буркина-Фасо** Burkina Faso [byʁkiˈna faˈso]  — Африкин пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Провинцеш

## Билгалдахарш
Бразили

**Брази́ли**, юьззина официальни цӀе — **Федерати́вни Респу́блика Брази́ли** (, ) — Къилба Америкера шен йоккхаллица бахархойн дуккхаллица а уггар йокха пачхьалкх кхин португалихойн мотт буьйцу Америкин континентийн тӀехь йолу цхьаъ бен йоцу пачхьалкх йу. Иза дуьнен пачхьалкхийн йукъахь  шен йоккхаллица бахархойн дуккхаллица 5-гӀа меттигехь ю. Оцу континентан малхбален йуккъера дакъа схьалоцу цо.

Коьрта гӀала — гӀала Бразилиа йу. Кхин гӀалин цӀеран вариант — Бразили — пачхьалкхан цӀерах тера йогӀу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш

Категори:Пачхьалкхаш
Бруней

**Бруней**, Brunei Darussalam — къилба-малхбалехьара пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Вьетнам

, юьззина официальни форма —  — Азин пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори
## Административан йекъайалар

## Билгалдахарш
Габон

**Габон** (Gabon [ɡaˈbõ]  — Африкин пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори
## Провинцеш

## Билгалдахарш
Гаити Республика

**Хlаи́ти ** (Repiblik Ayiti [ajiti], République d'Haïti {{[a.iti]) — Къилба-малхбалехьара Америкин пачхьалкх.

## Билгалдахарш
Гайана

**Гайа́на** (Guyana [ɡaɪˈænə]) — къилба-малхбален Америкин пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Гамби

**Гамби** (The Gambia, [ˈɡæmbiə], Republic of The Gambia) — Афркан пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори
## Гамбин гонаш

## Билгалдахарш
Гана

**Гана** (Ghana) Republic of Ghana) — Африкин пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори
## Регионаш

## Билгалдахарш
Венесуэла

**Венесуэла** (República Bolivariana de Venezuela [be̞ne̞ˈswe̞la] — «жима Венеци») — къилб-малхбален Амеркан пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Гвиней-Бисау

**Гвине-Бисау** (, офиц. цl. — **Республика Гвинея-Бисау** ( )) — Африкин пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Гондурас

**Гондура́с** ( ) —  Йуккъерчу Америкин пачхьалкх. Коьрта гӀала — Тегусигальпа йу (1880 шо кхаччалц — Комаягуа хилла). Дозанашца йу Никарагуа къилба-малхбалехьа, Сальвадор къилба-малхбузехьа, Гватемала малхбузехьа. Уллера хиш къилбаседехьа Карибийн хӀорд, къилбехьа Тийна Ӏапказ.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Доминика

**Доминика** ( — къилба-малхбалехьара Амеркан пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Гватемала

**Гватемала** (Guatemala), República de Guatemala [reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala]) — къилба-малхбалехьара Америкин пачхьалкх йу, Коьрта гӀала Гватемала йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Гвиней

**Гвиней** (, нко. ߖߌ߬ߣߍ߫) — Африкин пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори
## Регионаш

## Galerie

File:Guinea sat.png|atlas Guinea
File:Dame de Mali Guinée.jpg|Dame de Mali
File:Chute de Tabouna à Kindia 01.jpg|Chute de Tabouna à Kindia
File:Chute de Saala vue à 360° Labé.jpg|Chute de Saala Labé
File:Chimpanzé de Bossou 33.jpg|Chimpanzé de Bossou
File:Plage de Roume.jpg|Plage sur les Ile de Loos

## Билгалдахарш
Замби

**Замби** ( ) — Африкин пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Исраил

**Исра́ил, Исраил-мохк**, **Изра́иль** (, ), официалан цӀе — **Исраил пачхьалкх** (, ) — иза Къилба-Малхбузен Азин пачхьалкх йу. Исраилан Йуккъерчуйуккъерчу статистикийн хаамашца 2014 шеран сентябрехь ларарца, 8,25 млн стаг ву, майда — 22 072 км² йу. Бахархойн дукхаллица 97-гӀа меттиг йу а, шен майданца 147-гӀа меттиг йу.

Цуьнан коьрта гӀала — Къудс-ГӀала йу. Пачхьалкхан мотт — иврит а, Ӏаьрбийн а бу.

Унитарни пачхьалкх, демократин парламенан республика. 2009 шеран мартехь дуьйна премьер-министр Биньямин Нетаньяху ву. Исраилан йу 6 административан кӀошташ.

## КӀошташ
 

## Notes

## Билгалдахарш
ХӀиндонези

**ХӀиндонези** (), официалан цӀе — **ХӀиндоне́зин Респу́блика** () — Азиера пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш

*
Ӏиракъ

**Iиракъ** () () — Ӏаьрбийн пачхьалкх йу. Коьрта гӀала а, уггара мехк йоккха а шира гӀала йу БагӀдад.

## Географи

Ӏиракъан гуонахь ду дозанаш: къилбседехьа — Туркойчоьца, къилбседехьа а малхбалехьа — ГӀажарийчоьца, малхбузехьа — Шемаца а Йорданаца а, къилбехьа — Саlуд-lарбойчоьца а Кувайтаца а, ГӀажарийн чукхет-lаьмнаца а.

## Истори
Шира заманахь Iиракъан мохк бевзаш хилла «Мисапотоми» аьлла, дуьнан Iилманчаш дийцарехь дунен тIера дукха къаьмнаш хьа-доьвла меттиг йу бохуш йазда. Ислам дин даржочу хенахь, БагIдадан хилифат (الدولة العباسية) кхол йеллера 750 шершкахь 945 а, 1124 шерашна йукъехь 1258 а Iиракъехь, цигара Ислам дин дIаса держнера  Кавказехь, Йуккъера Ази, ГIежариймехка ХIиндмехк а Цийнмехка а кхин йолу малхбалехь Азера мехкашка.

## Билгалдахарш
Иран

**Исламан Республика Иран** () — *ДжомхӀури-́йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н*), доцца — **Иран,** **ГӀажарийчоь** () — иза Хьалхарчу Азера пачхьалкх йу, цуьнан коьрта гӀала — ТехӀеран йу.

## Географи
Малхбалехь ОвхӀанаца а, Пакистанаца а, Малхбузехь Ӏиракъаца доза ду. къилбасед-Малхбузехь Туркойчоьца а, Азербайджанаца а, Эрмалойчоьца а, къилбасед-Малхбалехь Туркменица доза ду.

къилбаседехь Каспий-хӀорданца а, къилба-Малхбузехь ГӀаьжарийн чукхет-хӀорданац а, Ӏоманан чукхет-хӀорданац, къилба-Малхбалехь Ӏарбийн хӀорданац аре йолуш йу ГӀажарийчоь. Хьалх заман чохь дуьнахь дунен йовзаш хил йу Паьрсийн Пачхьалкх шен гуонахь къаьмнаш цхьан Пачхьалкх чу лаьцна хил мохк бу.

## Йаккхий гӀаланаш

ГӀажарийчоьнан 67,5 % бахархой Ӏаш бу гӀаланашкахь. 2030 шарахь гергачу хьесапехь 80 % Ӏаш хира бу. Йокха гӀала йу — ТехӀеран гӀалахь 8,7 млн адам Ӏаш ду (14 млн в агломерации). ТехӀеранехь пачхьалкхан ахнал дукху индустрин ницкъаш бу, цу йукъахь йу — автомобилан, электронни, герзан, химин, кхача арахецар. Шен йоккхаллица шолгӀачу меттигехь йу — Мешхед, иза йу шиитий лараме гӀала.



Image:Azadi Square & Azadi Tower, aerial view 1971.jpg           | **تهران**ТехӀеран  8 778 535
Image:RezaShrine.jpg             | **مشهد**Мешхед  2 427 316
Image:Karaj dam.jpg         | **کرج**Кередж1 602 350
Image:Chehel Sotun Garden, Isfahan, Iran 2005.jpg                  | **اصفهان**Исфахан1 600 554
Image:Panorama of Tabriz.jpg                  | **تبریز**Тебриз1 496 319
Image:Eram garden.JPG              | **شیراز**Шираз1 307 552
Image:Qom masjed-e-hazrat-masumeh.jpg  | **قم**Кум1 081 745
Image:Ahvaz Bridge.jpg                 | **اهواز**Ахваз832 969
Image:Darius I the Great's inscription.jpg             | **کرمانشاه**Керманшах784 602
Image:Rayen Castle Kerman.jpg             | **کرمان**Керман721 374




## ГӀажарийчоьнан административан йекъайалар

ГӀажарийчоьнан коьрта административан дакъош ду останаш ( — *ostān*; мн.ч. — استانﻫﺎ — *ostānhā*), цера чохь йу шахӀрестанаш (), шахӀрестанийн чохь йу  — бахшаш (). Останан йокха гӀала дукху хьолехь коьрта гӀала хуьйла ( — *markaz*). ХӀора останан урхалла до губернаторс (остандарс — استاندار). ГӀажарийчоьнан йу 31 остан:

1950 шоа кхачале ГӀажарийчоь йекъалуш йара 12 остан: Ардалян, Азербайджан, Белуджистан, Фарс, Гилян, Араки-Аджам, Хорасан, Хузестан, Керман, Ларестан, Лурестан, Мазендеран. 1950-м уьш кӀезиг йира 10, а тӀакха 1960 тӀера 1981 кхаччалц уьш дукху хиллира 28. 2004 шарахь ТехӀеран 3 остан йира, ТехӀеран  2010 шарахь 2 остан йира.

## Истори

## Билгалдахарш

Категори:Пачхьалкхаш
Камерун

**Камеру́н** (, ), официалан — **Респу́блика Камеру́н** (, , цунах  — «река креветок»)

## Билгалдахарш
Урдан

**Урдан** (, *Эль-Урдунн*; юьззина цӀе — **Урданан [[Хашимитан|Хашими́тийн]] Паччахьалла** (, *аль-Мамля́ка аль-Урдуни́я аль-Хашими́я*)) — Гергара Малхбалера Ӏаьрбийн пачхьалкх.

Дозанаш ду Шемаца къилбаседехьа, Ӏиракъца — къилбаседа-малхбалехьа, СаӀудийн Ӏаьрбийчоьца — малхбалехьа а, къилбехьа а, Исраилца а, Палестинан къоман администраци / ахкъобалйина ПалестӀина пачхьалкх — малхбузехьа. Белла хӀордан йист Урданан а, Исраилан а ПНА а долахь йу; Акаба айма — Исраилан а, СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан а, Мисаран а долахь йу.

## Мухафазаш

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьрбийн пачхьалкхаш
ГӀиргӀазойчоь

**ГӀиргӀазойчоь**, **ГӀиргӀизойчоь** ( ), официалан — **ГӀиргӀазойн Респу́блика** (), аббревиатура **КР** — Йуккъерчу Азера пачхьалкх. Лаьтта ломан системин Тянь-Шанан малхбузен, йуккъерачу декъехь а, Памиро-Алайхь а. Къилбаседехь доза ду Кхазакхстанца, малхбузехь — Узбекистанца, къилба-малхбузехь — Таджикистанца, малхбалехь а, къилба-малхбалехь — Цийчоьнца. Коьрта шахьар — Бишкек, республикин уггаре дукха бахархой болу шахьар йу, 2020 шо долалуш гуттаренна а бехаш берш бу —  стаг. Бахархойн барамца шолгӀа шахьар йу Ош.

## Географи
## Истори
## Административан йекъайалар

## Билгалдахарш
Кирибати

** Кирибати** — гӀайре жима пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш
КъатӀар

**КъатӀар** ( , метт. ) — Юхерчу Азехьара жима Ӏаьрбийн пачхьалкх йу. lарбойн латтйукъе Гlежарийн lаман юхехь. Коьрта Гlала — Духьа. 

2017 шарахь, КъатӀарехь дехуш ду 2.6 миллион адам: 313,000 бухар, тlеберкин 2.3 милллион. Ислам мехк коьрт дин, lарбий Инглисхой меттанаш буьйцу махкахь.

## Географи
Мехкан гуонахь: къилбехьа, малхбалехьа а малхбузехьа губекхин Гlежарийн lама, къилбседехьа lаман йукъехьа Бахьрайна латта дакъа а, къилб-малхбузехьа Саlуд-lарбойчоь.

## Мехк истори

1971 шара, 3-гl чу Сентебряхь Британин lуьналара йелира Къатlара, мерша пачхьалкха йу аьлла кхайкхина. 

1995 шарахь, Къатlар эмир Хьамад бин Халифа Аль-Сани lедали веъара шена дегара lедала керар докхуш, шена да Халифа бин Хьамад Аль Сани lедалехьа волушахь, мехк тlемницlацаца а лулахар мехкаш накъостал дира цуьнан кlантан lедале вогlуш цун да дlавокхуш.

2003 шарахь, Къатlарехь хьа-йиллира Амирикан Штаташ шена тlемницlан базанаш а lиракъе тlом булош а тlемницl сурхалаш а..

2013 шара, Июнехь Шайх  Тамим бин Хьамад Ал Сани lедале веъара цуьнан дена пурбанца. Шайх Тамимас мехк чухьар хьал тадаран хийцамаш беъира, дешаран а могшаланаш аьттош беш.

Къатlаро накъостал дира Саlуд-lарбойчоьна хьалха йолуш lарбийн пачхьалкхаша дахьоша йолу тlем тlелатар Йеманана, цигара lедала хийцуш а Хьусишкара lедала хьадакха а, Ирано гlо даш Саlуд-lарбийчоьна доьхьала латтош йолчу тобана 

Къатlарехь хира йолуш йу 2022 Дунен Футболан Ловзарш, 21-гl Наябарани  18-гl Декабран бетташкахь, lарбой пачхьалкхашан йукъера хьалхара мохк бу Дуьнен Футболан Ловзараш дахьош .
 

## Билгалдахарш
Коморийн гӀайренаш

**Коморийн гӀайренаш** (**Коморийн гӀайренийн барт**, дукха йокху цӀе **Коморийн гӀайренаш** (оьц 2002 шо далаца — *Федеральни Исламан Пачхьалкх Коморийн гӀайренаш*) — Африкин уллера пачхьалкх.

Дукху болу бахархой бу комораш.

## Билгалдахарш
Республика Конго

**Республика Конго** (, , ) — Африкин пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Конгон Демократин Республика

**Конгон Демократин Республика** () — Африкин пачхьалкх.

## Коьрта гӀаланаш

* Бандунду
* Бома
* Букаву
* Илебо
* Исиро
* Калемие
* Кананга
* Киквит
* Кинду
* Киншаса
* Кисангани
* Колвези
* Ликаси
* Лубумбаши
* Матади
* Мбандака
* Мбанза-Нгунгу
* Моба
* Мобайе-Мбонго
* Мбужи-Майи
* Убунду

## Административан йекъайалар

* Бандунду
* Лахара Конго
* Экваторин провинци
* Малхбузен Касаи
* Малхбален Касаи
* Катанга (Шаба)
* Киншаса
* Маниема
* Къилбаседа Киву
* Малхбален провинци
* Къилба Киву

## Билгалдахарш
Колумби

**Колумби** (), ( ) — къилб-малхбален Амеркан пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори
## Административан йекъайалар

 

## Билгалдахарш
Къилба Корей

**Къилба Корей** ( *тэхан мингук*) — Малхбален Азера пачхьалкх, иза йу Корейн ахгӀайре тӀехь. Коьрта гӀала — Сеул. Пачхьалкхан официальни йоцу цӀе **Къилба Корей** смиш шуьйра лелош йу. 

## Географи
Пачхьалкхан латт 100 210 км² ду. Гуо баькхан хlорда бу Къилба Кореяхь, къилба-седа агlо йоцург. Республик цхбан пачхьлкхица доза ду - Къилба-седа Корейеца. Шина пачхьалкъан доза 38 паралеллица ду

Къилба Корейен йукъа богlуш гlайра бу, царехь уггаре бокха Чеджудо бу. 

## Истори

## Билгалдахарш
Коста-Рика

**Коста-Рика** (  — къилба-малхбалера Америкин пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори
## Провинцеш

## Билгалдахарш
Корейн Халкъан-Демократин Республика

**Корейн Халкъан-Демократин Республика** (), **КХДР**, **Къилбаседа Корей** — Кореци пачхьалкх.

## Геграфи
## Истори

## Билгалдахарш
Кувайт

**Кувайт** (), официалан **Кувайт Пачхьалкх** (; *Давлатуль-Кувайт*) — Ӏаьрбийн пачхьалкх эмират йу.

## Географи

## Истори

## Билгалдахарш
Либери

**Либери** ( ),  () — Африкин пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Ливан

**Либнан** (, (; *аль-Джумхури́йя аль-Любнани́йя*) йеха цlе Либнанойн Республика  — иза Ӏаьрбийн пачхьалкх йу.

## Географи
Мехк доза кхочу: къилбседехьа, малхбалехьа, къилб-малхбалехьа — lарбойн Республика Шемаца а, къилбехьа — Исраилца а, малхбузехьа Юхерчу Азера хlорданца а.

## Истори
lусман Пачхьалкха lуьналехь йара Либнана хlокх 1516-1918 шарашкахь, lусман пачхьалкха йоьхна а дуьнен хьалхара бокха тlам баьлла чултlехьа Либнан Францис шена мандат бух йерза йира. Либнан пачхьалкхо шена маршо кхайкхаъира 22 Ноябрехь 1943 шарахь, цул тlехьа 24 Октебрехь 1945 шарахь Францин пачхьалкхан мандат дlаелира, Либнанас шена маьрша пачхалкха дlахlотарца Францис шена тlема ницlа Либнан чур ара бехира  31-чу Декабрехь 1946 шарахь. 

## Билгалдахарш
Маврики

**Маврики** (, ), (, ) — Африкин гӀайренан пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Ливи

**Ливи** (; ) — и лаккхара халкъан олаллийца йолу Ливин халкъан Ӏаьрбийн пачхьалкх.

## Географи
## Истори

## Административан йекъайалар
 (кӀоштанаш).

## Билгалдахарш
Мавритани

**Маврита́ни** (), йуьззина цӀе — **Исла́ман Респу́блика Маврита́ни** () —  Малхбузен Африкин пачхьалкх, малхбузехьа Атлантикин Ӏапказан бердйист йу. Дозанаш ду Малхбузен Саьхьарица къилбаседа-малхбузехьа, Сенегалца къилба-малхбузехьа, Алжазаираца на къилбаседа-малхбалехьа, Малица къилбехьа а, малхбалехьа а.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Мадагаскар

**Респу́блика Мадагаска́р** ( , ) —  ХӀиндин океанан чуьра гӀайренан пачхьалкх, иза йу Мадагаскар цӀе йолу гӀайрена тӀехь (дуьйненахь шен боккхаллица йоьалгӀачу меттигехь бу гӀайре), цул совнах пачхьалкхан йукъахь бу уллера Африкин хӀордан берда йистера кегий гӀайренаш. Майда — 587 эзар км², бахархой — 24,2 млн стаг. Коьрта гӀала йу — Антананариву. Дуьненахь ша берриге гӀайре дӀалоцуш йокхха пачхьалкх йу Мадагаскар.

## Географи
## Истори
## Регионаш
Мадагаскаран регионаш:

## Билгалдахарш
Мальдиваш

**Мальдиваш** (, Dhivehi Raa’je),  (  *Дивехи Раддьеге Дьюмхурийя*) — гlайре пачхьалкх.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш
Мексика

**Ме́ксика** ( )) — къилбседенехьара lамеркан пачхьалкх йу.

## Географи

## Истори
## Административан йекъайалар

## Билгалдахарш
Монголи

**Монго́ли** () — Йуккъерчу Азера пачхьалкх. Дозанаш ду къилбседехьа Российца, малхбалехьа а, къилбехьа малхбузехьа а Цийчоьца. ХӀорда йисташ йац. Майда — 1 564 116 км².

## Географи
## Истори
## Административан йекъайалар
Монголин йу 21 аймак:

## Билгалдахарш
Намиби

**Намиби** ( — Африкин пачхьалкх йу.

## Географи

## Истори

## Билгалдахарш
Непал

**Непа́л**, **Федерати́вни Демократи́йн Респу́блика Непа́л** ( ) — Къилба Азера Гималайшкара пачхьалкх. Дозанаш ду ХӀиндица а, Китайца а. Коьрта гӀала — Катманду.


Kathmandu-Durbar Square-10-Pratapamalla-Jagannath-2013-gje.jpg|Kathmandu
Pashupatinath-Goraknath-14-Dreizacken-2014-gje.jpg|Pashupatinath
Bhaktapur-Palastplatz 10 mit Goldenem Tor-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-gje.jpg|Bhaktapur
Changu Narayan-10-Shiva-2013-gje.jpg|Changu Narayan
Patan-Palastplatz-12-Tauben-2013-gje.jpg|Patan
Dingboche to Chhukung-32-Riffelkamm-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Ghami to Lo Gekar-12-Choerten-Lhato-2015-gje.jpg|Mustang
Prithvi Highway-72-Reisfelder-2013-gje.jpg|Rice


## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Нигери

**Нигери** ( ) () — Африкин пачхьалкх йу.

## Географи
Доза; Къилбседехь Нигер мохкац, малхбалехь Чадац а, Камерунац а, малхбузехь Бенин мохкац, къилбехь Атлантан х1орде аре йу.
## Истори
Ингалхой кер леттин мохк бу, Ингалхош уггар докх кхо къам вовшах тохна, цунах Нигери элла, Нигер хих хьа эцца ц1и йу.

## Билгалдахарш
Керла Зеланди

**Керла Зеланди** (, ) — гӀайре пачхьалкх йу. Коьрта гӀала Веллингтон.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш

Категори:Пачхьалкхаш
Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ

|Мах хадина шо             = 2013
 |Бахархой ларарца  = 4 106 000
 |Бахархой лерина шо           = 2005
 |Луьсталла     = 65
 |Луьсталлина меттиг       = 110
 |ДЧС (НЭТ)              = 271,1 млрд
 |ДЧС (НЭТ) лерина шо   = 2012
 |ДЧС (НЭТ) меттиг     = 49
 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 150 549,584 
 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 6
|ДЧС (номинал)           = 384,196 млрд 
|ДЧС (номинал) лерина шо = 2012
 |ДЧС (номинал) меттиг  = 30
 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) = 71 637,554 
 |ХӀораннан а сина ДЧС (номинал) меттиг = 5
 |АДКИ           = 0,818
 |Лерина шо АДКИ           = 41
 |АДКИ меттиг     = 2013
 |Локхалла АДКИ           = лакхара
 |Ахча                  = Дирхам ӀЦЭ (AED, код 784)
 |Доменаш                  = .ae, امارات.
 |Телефонан код          = 971
 |Сахьтан асаш          = +4

}}

**Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ** ( *’Аль-Има̄ра̄туль Ӏараби́йатуль Мутта́хьидат*), **ӀЦЭ** — федеративни Ӏаьрбийн пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Ӏоман

**Ӏоман** () — Хьалхара Азера пачхьалкх, иза йу Ӏаьрбийн ахгӀайрен къилба-малхбалехьа. дозанаш ду СаӀудийн Ӏаьрбийчоьца, Ӏаьрбийн Цхьанатоьхна Эмираташца а Йеменца а.

## Геогафи
## Истори

## Билгалдахарш
Пакистан

**Пакистан** (‎), йа йеха цlе: **Исламан Республика Пакистан** (), мохк бу къилб Азехьа. Дунен тlехьа 6-гl меттигехьа админ дуккхаллаца а, 212,742,631 бахархош бехаш. Латта доккхаллаца 33-гl меттигехьа йу дунен тlехь 881,913 кв. км. йолаш. Пакистанан доза ду къилбехьа  lарбойн хlорданца а lуманан чукхет хlорданца а 1,046 километр хlорд йистош а, Хlинди Республикаца малхбалехьа, Гlежарийчоьца къилб-малхбузехьа, Чин Халкъан Республикаца къилбседа-малхбалехьа а. Пакистанан доза Таджикистанаца къаста до къилбседехьа Овхlанмохкан Вахан олу чlожан каридоро, хlордаца доза ду lуман мохкаца а.

1956 шарахь Шариlатан конституции тlи-йицира, Исламан Республика йу аьлла Пакистан. 

Мехк чоьхьар барт иегlайна тlемаш хилла пакестанхойша йукъехьа,  Хlинди йукъе гlоьртин 1971 шарахь,  Малхбала-Пакестан олуш кlошт Пакистанаха дlа-къастина кхуьллира Бангладеш олу маьрша мохк. 
 
6-гl меттигахьа йу Пакистан дунен тlехь тlемницlаца а,  ХӀоьънан герз долаш къилб Азехьа шоллогl пачхьалкха а, бусулба пачхьалкхашан йукъехьа цхьаъ бена йац ХӀоьънан герз долаш. Пакестан йукъе йолаш дунен гуламаш: Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам, Shanghai Cooperation Organisation,  OIC, Commonwealth of Nations, SAARC, кхиъа Islamic Military Counter Terrorism Coalition. 

## Дошбух
Пакистанан цlе «цlена йа без мохк» бохуг ду Урдуй а Гlежарий матташкахь. Дошбух хlоттам бу 'пак' "цlена йа беза" Гlежарийн а Пуштуйн метташкахь, тlкъа дошан чекхи  ـستان (- стан) гlежарийн метта "латта йа мохк" бохуг ду. Мехк цlе хил йеза Пакстан аьлла хьахина 'Пакестан Пачхьалкха Кхолла' олу чу тобан гуламхочо Чоудхlри Рахьмат lали 1933 шарахь, Хlунца йа Цlанцlа олучу шена яздаршкахь , пачхьалкхан цlе дошхlоттам бира цуо 'ПАКСТАН' хlокх меттигашкара цlераши хьалхара аьлпашца: Пунжаб Авхlаной, Кашмир, Синдхlи а Балучистан. Тlкъа "и" йукъе дигна ПАК'И'СТАН ала атта хилайта.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Панама

**Панама** ( ) — Йукъаметтера Ӏамеркин пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори
## Административан йекъайалар




## Билгалдахарш
Марокко

**Марокко, МагӀриб** ( аль-МагӀриб нох. метт «малхбуз»)  — Малхбузе Къилбседа Африкин мохк бу. Аль-Мамллакхl Аль-Магlриб олу мароккан lарбиш шайна мехках, из нохч. метт «Малхбуза мохк» бохуг ду. Магlрибан коьрта гlала йу Ар-Рабатl (الرِّبَاط)

## Географи
Мехк дозу кхочу: къилбседехь — Испаница а Британица, малхбалехьа — Алжираца, къилбехьа – Сахьаран lарбойн Республикаца, малхбузехьа Атлантан бокх-хlорданца а.

## Истори

## Билгалдахарш

*
Парагвай

**Парагвай** (, ), ' ( , ) — Къилба Амеркин пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Перу

**Перу** (, , ), ( ,  ,  ),  — Къилба-малхбален Америкин пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Сальвадор

**Сальвадор**, **Республика Эль-Сальвадор** (от  — Спаситель) — Юкъаметтера lамеркан пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Самоа

**Самоа** (,  ) — жима гӀайра пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори
## Административан йекъайалар

## Билгалдахарш
Сент-Винсент а, Гренадинаш а

**Сент-Винсент а, Гренадинаш а** — маьрша пачхьалкх Кариб хӀорда техь.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Сент-Китс а, Невис а

** Сент-Китс а, Невис а** (*Федераци Сент-Кристофер а, Невис а*) — пачхьалкх малхбалера агӀора Кариб хӀоьрда чохь, ши гӀойре — Сент-Китс а, Невис а.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Сулейманан ГӀайренаш

**Сулейманан ГӀайренаш** (англ. Solomon Islands) — гӀайренаш пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш
Судан

**Судан** (),  ( (Джумхурийат ас-Судан)) — Африкин пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Суринам

**Сурина́м** (, МФА: , ), официалан цӀе — **Респу́блика Сурина́м** (, ), хьалхо иштта йевзаш йара официалан йоцучу **Нидерла́ндийн Гвиа́на** цӀарца — Къилба Америкин къилбаседа-малхбалехьара декъера пачхьалкх.

Дозанаш ду малхбузехьа Гайана республикица, малхбалехьа Французийн Гвианаца, къилбехьа Бразилица, къилбаседехьа Атлантикин Ӏапказан берд бу.

Коьрта гӀала — Парамарибо.
Официалан мотт — ни­дер­ланд­ийн.

## Этимологи
Нидерландийн хилла колони, Нидерландийн Гвиана 1975 шарахь кхайкхира маршо цӀе билгалйира «*Суринам*» цӀе йу Суринам гидронимах — Атлантикин Ӏапказах кхеташ долу, цигахь лаьтташ йу пачхьалкхан коьрта гӀала. Гидрониман этимологи схьайаьлла олу сурима цӀе йолучу тайпанах.

## Географи

## Истори

## Билгалдахарш

## Литература
*
Сьерра-Леоне

**Сьерра-Леоне** — Африкин пачхьалкх йу. Коьрта гӀала Фритаун.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Танзани

**Танзани** ( ,   й ) — Африкин пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Того

**То́го** ( ), официалан цӀе — **Тоголе́зийн Респу́блика**; ( ) — Малхбузен Африкера пачхьалкх, дозанаш ду Ганаца малхбузехьа, Бенинца малхбалехьа,  Буркина-Фасоца къилбаседехьа. Къилбехьа пачхьалкхан долахь йу Гвинейн айман жима дакъа, циг бердйистехь йу пачхьалкхан коьрта гӀала Ломе.

## Этимологи
Топоним «Того», цхьана версица, схьайаьлла эве меттера дешах, оцу дешан маьӀна ду «лагунан дехьара меттиг». Кхечу версес боху, цӀе  Того гидронимах схьайаьлла. 1905 шарахь Германин колониалан Ӏедало шен колонин цӀе тиллира Тоголенд аьлла, ткъа 1960 шарахь пачхьалкхо кхайкхира маршо, «Тоголезин республика» цӀе а туьллуш.

## Истори

## Билгалдахарш
Туркмени

**Туьркмени**, официалан цӀе **Туьркмениста́н** () — Йуккъера Азера пачхьалкх йу.

## Мехкбекъамаш

* гӀала Ашхабад
* Ахалан велаят. Коьрта гӀала — Аннау
* Балканан велаят. Коьрта гӀала — Балканабад (Небит-Даг).
* Дашогузин велаят. Коьрта гӀала — Дашогуз (Ташауз).
* Лебапин велаят. Коьрта гӀала — Туркменабад (Чарджоу).
* Марыйн велаят. Коьрта гӀала — Мары.

## Географи
Туркменоймехк гуонахь дозанаш ду: къилбседехьа — Казахстаница а, къилбседа-малхбалехьа — Узбекистаница а, къилб-малхбалехьа — Овхlанойчоьца, къилбехьа — Гlажарийчоьца а, малхбузехьа Каспийн хlорданаца а.

## Истори

## Билгалдахарш
Туркойчоь

**Туркойчоь**, **Турци**, шира цӀе **Хункар-Мохк** () — къилба-малхбуз Азера мохк бу, жимма лаьттан дакъа Европина чохь а долуш. Туркойчоь кхоллаелла 1923 шарахь Ӏосманан Пачхьалкх дӀайоьхначуллтӀехьа, цулла хьалха Ӏосманан Пачхьалкх аьлла йоьвзаш хилла Туркойчоь. Туркойчоьнан пачхьалкхан мотт — туркойн мотт.

Туркойчоьнан 14 лаььтахулара доза йу.
Туркойчоьна дозанийн максимум дохалла малхбузера малхбале 1565 км, къилбаседера къилбе — 550 км. Туркойчоьнан дозанийн лаьттахулара дохалла — 2753 км. Малхбузехьа Болгарица (269 км), Желтойчоьца (212 км), къилбаседа-малхбалехьа — Гуьржийчоьца (318 км), Эрмалойчоьца (308 км), Азербайджанца (14 км), малхбалехьа — Иранца (454 км), къилба-малхбалехьа — Ӏиракъаца (331 км), Шемаца (877 км.).

## Этимологи

ХӀинлерачу Республика Туркойчоьх () йоккхуш йолу цӀе, схьаяьлла ширафранцузийн маттера **, ткъа иза схьаяьлла йуккъерчу бӀешерийн латинан Turchia, Turquia кепах а, грекийн —  кепах а. 1299—1922 шерашкахь хиллачу Хункар-мохк олучу хенахь а, оцу хенахь хилачу наха а олура Туркойчоь я Туркойн импери. Пачхьалкхан оьрсийн цӀе — «Турция» — кхоллаела полякийн маттера *Turcja* керлалатинан маттера *Turcia* цӀарах.

## Административан йекъайалар

## ТӀеман ницкъаш

## Галерей

Файл:Mount Nemrut.jpg|Эрмалойн паччахьан къуб. Немрут лам
Файл:Celsus-Bibliothek2.jpg|Эфес
Файл:Kappadokien002-01.jpg|Каппадоки ландшафт
Файл:Bellini, Gentile - Sultan Mehmet II.jpg|Султан Мехмед II
Файл:Pantocrator Constantinople.jpg|Византийн мозаика
Файл:Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Ахтамар гӀайре а, эрмалойн Сийлахь жӀаран килс
Файл:Cappadocia March 2006.jpg|Каппадоки — хьхийн ярташ йолу пачхьалкх
Файл:Море в Турции.jpg|Туркойчура хӀорд
Файл:GrandSynagogueEdirne (2).JPG| Эдирнехь.


## Билгалдахарш

## Литература
* 

*
Категори:Трансконтиненталан пачхьалкхаш
Уругвай

**Уругва́й** (),  ) — Къилба Америкера пачхьалкх, иза йу Атлантикин Ӏапказан йистехь.

Къилбаседехь доза ду Бразилица, малхбузехь — Аргентинца, малхбалехь а къилбехь а Атлантикин Ӏапказ бу.

Лаьттахулара доза ду 1564 км, Хица ду — 660 км.

## Географи
## Административан йекъайалар

*Уругвайн* йу 19 департамент.

## Истори

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* República Oriental del Uruguay | Sitio oficial  

Категори:Къилба Америка
Микронезин Федеративан штаташ

**Микронезин Федеративан штаташ** () — гӀайре пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш

Категори:Пачхьалкхаш
Узбекистан

**Узбекистан** () — Азера пачхьалкх йу.

## Областаш

* Андижанан область (2)
* Бухаран область (3)
* Джизакан область (5)
* Кашкадарьинан область (8)
* Навоийн область (7)
* Наманганан область (6)
* Самаркандан область (9)
* Сурхандарьинан область (11)
* Сырдарьинан область (10)
* Ташкентан область (12)
* Ферганан область (4)
* Хорезман область (13)

## Географи
Дозанашца йолу пачхьалкхаш: къилбседехьа Кхазакхстан, къилбехьа Туркмени а ОвхӀан-пачхьалкх а, малхбалехьа ГӀиргӀазойчоь а Таджикистан а.

## Истори

## Билгалдахарш
Йуккъерчу Африкин Республика

**Йуккъерчу Африкин Республика** — (доцца **ЙУАР**) ( (*RCA*) ;  ), наггахь **Йуккъера А́фрика** —  Йуккъера Африкин пачхьалкх, хӀордан бердйист йац.

Дозанаш ду къилбаседа-малхбалехьа Суданца, малхбалехьа Къилба Суданца, къилбехьа — Демократин Республика Конгоца, къилба-малхбузехьа — Республика Конгоца, малхбузехьа — Камерунца, къилбаседехьа — Чадца. Африкин уггаре кӀезга бахархой болу пачхьалкхех цхьаъ, дуьненан уггаре къоьлла пачхьалкхех цхьаъ.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Чад

**Чад** —  Йуккъера Африкин пачхьалкх. Коьрта гӀала йу — Нджамена. Пачхьалкхан хӀордан йист йац. Дозанаш ду малхбузехьа Нигерца а, Нигерица а, Камерунца а, къилбехьа йу Йуккъерчу Африкин Республикца, малхбалехьа Суданца, къилбаседехьа Ливица.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Шри-Ланка

**Шри-Ла́нка́** (, ), официальни цӀе **Демократи́н Социалистин Респу́блика Шри-Ла́нка́** (, ) — Къилба Азин пачхьалкх.

## Билгалдахарш

Категори:Пачхьалкхаш
Эритрей

**Эритре** — Африкин пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Эфиопи

**Эфио́пи** йа **Хьабашийчоь** ( , ), официальни цӀе — **Федерати́вни Демократи́н Респу́блика Эфио́пи** ( , ), кхин хьаохо йевзаш йара **Абиссини** — Малхбалера Африкин пачхьалкх.

## Билгалдахарш

Категори:Африка
Категори:Пачхьалкхаш
Къилба-Африкин Республика

**Къилба-Африкин Республика** йа **КЪАР** (, ) — Африкин пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори
## Провинцеш

## Билгалдахарш

Категори:Пачхьалкхаш
Ипнойчоь

**Ипнойчоь** (Ипнойн маттахь, Ниппон, ) — Малхбале Азехехьара гlaйренан мохк бу.Йапнойчоьнан латтанаш ду Тийна хӀорда чохь.Цхьана хенахь «Малхан Мохк» йа «Малхбалехь латта» аьлла йевзаш йара Ипнойчоь, кхин а цуьнан хаьлжаг тӀехь малх бу, ша малхбалехь мохк хилар тера.

## Пачхьалкхан хоттам

### Пачхьалкхан хоттаман бух
## Географи
## Истори
Япон  истори шатайпа бесбесара шира тептаршкара схьаэцна ю, и тептарш а, археологин карийна тоьшаллаш а цхьана тоьхча, меттахоттало политически дахар а, социальни кхиамаш а, кӀорггера шира заманчура дуьйна.

## Notes

## Билгалдахарш
Вазиристан

**Вазиристан** () — лямнашца йолу регион къилбседа-малхбузера Пакистана  Афганистана дозанца йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Галмудуг

**Галмудуг** () — дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Сомали Сомали мехка даакъа ду.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш

Категори:Африкин пачхьалкхаш
Ломан Карабах

**Ломан Карабах** ( — дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Азербайджан Азербайджана мехка даакъа ду.

## Географи
## Истори
## Административан йекъайалар

## Билгалдахарш
Приднестровье

**Приднестровье** (, ) й **Приднестро́вье** (, ) — Преднестровье) дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Молдави мехка дакъа ду.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш
Силенд

**Силенд** ( — дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Паччахьаллийца йолу Хlоьттина Пачхьалкх мехка даакъа ду.

## Истори
## Билгалдахарш
Себорга

**Себорга** (, ) — жима пачхьалкх йу, дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Италин мехкан дакъа ду.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Итали
Сомалиленд

**Сомалиленд** — дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Сомали мехка дакъа ду.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш
Таволара

**Таволара** () — таволара (дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Италин мехка дакъа ду.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш

Категори:Пачхьалкхаш
Къилба ХӀирийчоь

**Къилба ХӀирийчоь** (,  — дукхах йолучу пачхьалкхаш боху  Гуьржийчоьнан дакъа ду.

## Географи
Шадол латта 3900 км² ду. Дукхахь долу латта 1000 метарелла лакхахь ду. Жим дакъа доцурга Къилба Хlирийчохь лаьмнаш ду. 

Уггаре лекха лам - Халаца бу, 3938 метр лекха. 

Докхий хиш республикехь – Докха Лиахви, Ксани, Жима Лиахви ду. 

## Истори

## Билгалдахарш
Азад Кашмир

**Азад Кашмир** (, ; доца — **Аза́д Кашми́р**, бохарг ду «Маьрша Кашмир») — Азера пачхьалкх йу.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш

Категори:Пакистан
Саьхьаран Ӏаьрбийн Демократин Республика

**Саьхьаран Ӏаьрбийн Демократин Республика** (; хьалха лера цӀе **Испанин Саьхьара**, шира цӀе: **Вади-Захаб (Рио-де-Оро) а, Сегиет-эль-Хамра а** — дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Малхбузен Саьхьара Марокко Марокко мехкан дакъа ду.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш
Палестина пачхьалкх

**Палестина пачхьалкх** () — иза Хьалхарчу Азера де-юре (законехь ма-доггӏура) шен-лаамехь (независимое) йолу цхьаццамма къобалйина пачхьалкх йу. Палестина пачхьалкх хьолаца шен-лаамехь хилар 2019-чу шеран июлан чаккхенгахь къобалдина ВКК декъашхойн 193 пачхьалкхех 138 пачхьалкхо.

## Географи
Тахан долу хьале хьежач ПиластӀинан мохк бекъна бу, Хамас бохуш тобано куьгал деш йу ГӀаза бохуш йолу ПиластӀинан кӀошт, малх бузехь болу ПиластӀинан мохк, Миср мохкац доза долуш, йукъерчу хӀорданца аре йу цуьна. Махьмуд Ӏаббас Ӏедало куьгал деш йу йорданан хин агӀорахь йолу Палестанан кӀошташ.

## Истори
ПиластӀинин истори хьалха заманан чура дуьнахь йевзаш йу, Ӏусманан Пачхьалкх йохийначул тӀаьхьа Европин пачхьалкхаш массуьйтта агӀор декънера ПиластӀинан латт. Ингалс мохко шен карабахначул тӀаьхьа ПиластӀинан мохк, ПиластӀинахошкара латтанаш схьа даьхна жуьгташна дӀасаделла, цу латта тӀаьхь ша жуьгтийн мохк «Исраил» кхолла йолла аьлла дуненна дӀакхайкханера.1948 шарахь ингалсхоша, амеркахоша накъосталлла а деш жуьгтийн мохк кхоьллина аьлла пиластӀинан латтанаш тӀехь чӀагӀо йина жуьгтийн мохк кхоьллина. Цигара дуьйна жуьгтийн гӀуллакх хьалха даьккхина пиластӀинахой шайн латтанаш доцуш битина. Оцу хенахь дуьйна пиластӀинхоша шайн мохк мукъабаккха лууш леташ бу, жуьгташа а, Европера церан накъосташа а, Америкин Штаташа а, Ингалсхоша а царна тӀаьхь йеш йоккха харцо йу, шайн мохк ца кхуллийтуш. Парансхош жуьктишан уоза безам беш ПиластӀинан мохк маьрша мохк ца лору, кхин дӀа йолу дунан пачхьалкхаш ПиластӀинан Мохк къаьстин маьрша мохка лоруш бу. ПиластӀинан махкахь йу уггара йеза лерийн кхоълох гӀала Къудс-ГӀала (Йерусалим) Ислам дин чохь. Палистанан махкахь ду кхоъалгӀа деза междиг Масжид Аль-Акъса, кхиъ Къуббат Ас-Сохра бохуш долу междиг Хаттаб кӀант халиф Ӏумаро дайтин междиг ду из.

## Билгалдахарш
Къилбаседа Кипран Туркойн Республика

**Къилбаседа Кипран Туркойн Республика** () — кхоьллина 1983 шарахь. Къилбаседа Туркойн Пачхьалкх Кипран йозуш ца хилар, Туркойн Пачхьалкхо, Нохчийн Республика Нохчийчоьс, Абхазис бен къобал дина дац. Къилбаседа Туркойн Пачхьалкх Кипр грекхойн Кипрех къастийна йу. Къасторан дозанаш лардеш Цхьанакхетта Къаьмнийн Гуламан Тlеман Ницlкъаш бу. Иштта цара латтош бу Кипрехь цхьанна ханна хоьттина барт а, тийналла а.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш

Zypern Times
Тайвань

**Тайвань** (,  Цийн Пачхьалкхца Тайвань, дукхах йолучу пачхьалкхаш боху (дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Цийн Халкъан Республика ЦХР мехка дакъа ду.

Цийн мохкахь комунист Ӏедал дӀахӀоттале Тайвань карахь хилла и латтанаш. ВКЪКХ — кхоьллина пачхьалкхаш йукъара пачхьалкх хилла. 1945—1950 шерашкахь граждански тӀамехь Гоминьдан (парти) эшича Тайвань цӀе йолу гӀайре дӀагӀо. Тайвань гӀайре тӀехь Цийн Халкъан Республикана(комунист Ӏедал) дуьхьаллатта, Тайвань Республикан карахь Тайвань а, кхин а кегий гӀайренаш лаьтта.

## Географин хӀоттам
Тайвань Малхбален Ази пачхьалкх йу. Къилбаседахьа Малхбале-Цийн хIорд бу, малхбале агӀора Филиппинийн хIорд  бу, къилбехь Лузон хидоькъе йу, къилба-малхбузе агӀора Къилбе-Цийн хIорд а бу.

## Истори
Цийн Республика 1911 шарахь кхоьллина. Iедалахь хил парни Гоминьдан ю, цхьа парни система йолуш пачхьалкх хилла. ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлча Япони карахь хилла Тайвань а Пэнху а гӀайренаш  Цийн Республике дехьадала. 1950 шарахь граждански тIомахь Цийн Республика 1911 шарахь кхоьллина. Iедалахь хил парни Гоминьдан ю, цхьа парни система йолуш пачхьалкх хилла. ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлча Япони карахь хилла Тайвань а Пэнху а гӀайренаш  Цийн Республике дехьадала. 

1950 шарахь граждански тIомахь Цийн Республика(Гоминьдан) Iедал эшича Тайване дӀагӀой, Тайбэй г1алех коьрта гӀала йо. Цийн Республика пачхьалкхан контролахь Тайвань, Пэнху, Кинмен кхин а гӀайренаш йу.

## Билгалдахарш
Ахча

**Ахча** — йохка-эцар лелош долу ша-тайпа товар. Иза коьртачу декъана хийцаран гӀирс, хьесапан барам, мах ларбаран хьесап а, наггахь тӀаьхьа луш йолу декхарш кхочушдаран барам а санна лелаш ду. ХӀорш ю ахча кхечу товарашна йукъахь къастош йолу цуьнан коьрта функцеш.

## Истори

Ахча кхолладалале хьалха, адамаша вовшашца хӀуманаш хийцаран (бартер) хьесап лелийна хила мега 100 000 шо хьалха дуьйна. Делахь а, экономика ерриге бартер тӀехь лаьтташ хиларна тешаллаш дац. Дукхахьолехь ширачу йукъараллашкахь совгӀатан экономика а, декхарийн система а яра лелаш, а бартер — девзаш доцучу адамашна я мостагӀшна йукъахь бен ца хуьлура.

ТӀаьхьо дуьненан дуккха а меттигашкахь лараме ахча лело долийра. Масала, Месопотамехь в. э. 3000 шо хьалха шекель леладора (иза 160 ячман сос йозалла яра). Америкехь, Азехь, Африкехь а, Австралехь а ахчанан метта каури олу чӀеран лекъарш леладора. Геродота чӀагӀдарехь, Лидин бахархой хилла дуьххьара дешин а, детин а нахарташ арахецнарш (в. э. 650–600 шерашкахь).

Кехатан ахча дуьххьара Цийчохь Сун династин заманчохь лела долийра. Уьш юьхьанца банкин квитанцеш хилла. Европехь кехатан ахча XVII бӀешарахь юкъаделира, а XIX бӀешарахь дуьненан пачхьалкхаш дашо стандарт тӀетайна яра. Оцу системехь кехатан ахча билгалчу барамехь дешица хийца йиш яра.

ШоллагӀа дуьненан тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа Бреттон-Вудсан система чӀагӀйира. Цуьнца дуьненан валюташ АЦШ-н долларах тесна яра, а доллар — деших. 1971-гӀа шарахь АЦШ-с доллар дешица хийцар сацийра. Оцу хенахь дуьйна дуьненахь фиатан ахча лелаш ду. Иза пачхьалкхан гарантешца а, налоган (ясакхан) системица а чӀагӀдина ду.

## Финансийн зуламаш

### Харц ахча
Харц ахча — иза пачхьалкхан я правительствон бакъо йоцуш, оригинална тера кечдина ахча ду. Харц ахча арахецар а, лелор а заьлха я ямартло лоруш ду. Харц ахча дар ахча кхолладаларе терра шира ду. Масала, Лидин дуьххьарлерачу нахартийн детин я дешин чкъор тесна харц копеш карийна.

Ширачу заманахь ахчанан метта харц дан хала долу хӀуманаш леладора (чӀеран лекъарш, деза тӀулгаш, металлаш). Кехатан ахча юкъадале, дукхахьолехь цӀеначу деших я детих кхин атта карош долу металлаш эдора. ШоллагӀчу дуьненан тӀамехь нацисташа ингалсан фунташ а, АЦШ-н долларш а харц кепара арахецара. Тахана дуккха а дика кечдина долчу долларшна «супердолларш» олу. Иштта евро юкъаяьллачул тӀаьхьа (2002 шо) иза харц еш меттигаш а дукха ю, амма долларца дуьстича уьш кӀезиг ю.

### Ахча цӀандар
Ахча цӀандар — иза зуламан новкъа даьккхина ахча легале (бакъонан) кепе дерзоран процесс ю. Таханлерачу бакъонан системашкахь хӀара термин кхечу зуламашца а вовшахтесна ю: цифран валюташца я кредит-карточкашца лелош йолу ямартлонаш, налогех къайлавала гӀортар, терроризмана ахча латтор я дуьненайукъара санкцех къайлавала гӀортар.

## Билгалдахарш

Категори:Ахча
ISO 3166

**ISO 3166** — кехаташ дӀаса кхоьхьуьйтуш хаа йеза код.

Категори:ISO
Йохк-эцаран некъаш

**Йохк-эцаран некъ** — уьш ду кепа-кепара пачхьалкхашена хьалххе дуьйна шай йохк-эцар лелош хаьржина некъаш.

* Волжски йохк-эцаран некъ (Скандинави — Халифат)
* Йохк-эцаран некъ Сахарехула (Къилбаседа Африкин кIошташ)
* Янтарны некъ (Прибалтика — Лаьттайуккъера хӀорд)
* Варягера грекичу болу некъ (Балтикин хIордйист — Къилба-Малхбален Европа а, Жима Ази а)
* Боккха шелка некъ (Малхбален Ази — Лаьттайуккъера хӀорд)

## Хьажа иштта

## Билгалдахарш

## Хьажорагаш
Вена

**Вена** ( , ) — Австрин коьрта гlала йу.

## Географи
Венан латта  ду. Иштта а Венан латта уггаре жима ду Австрин федеральни латтанах.

 

## Истори

Wien-Albertina-22-2013-gje.jpg|Albertina
Wien-Judenplatz-04-Mahnmal fuer die Opfer der Shoa-2007-gje.jpg|Judenplatz
Wien-Staatsoper-116-2009-gje.jpg|Staatsoper
Wien-Museumsquartier-06-Kunsthalle-2009-gje.jpg|Museumsquartier
Wien-Piaristenkirche Maria Treu-26-innen-2007-gje.jpg|Piaristenkirche
Wien-Parlament-110-aus Volksgarten-2008-gje.jpg|Austrian Parliament
Wien-Schoenbrunn-110-Garten mit Pferdekutsche-2007-gje.jpg|Palace of Schönbrunn
Wien-Zentralfriedhof-14-Judenfriedhof-2008-gje.jpg|Zentralfriedhof
Wien-Prater-12-Riesenrad-2007-gje.jpg|Prater

## Билгалдахарш

Категори:Австри
Грац

**Грац** () — Австрин Штири федералан латтана йукъара коммуна.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
* Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Категори:Штири латтана гӀаланаш
Категори:Австрин гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Малтойн орден

**Малтойн орден** * *ВКЪКХ чу йогlуш пачхьалкх йу. 104 пачхьалкхца йукъарлон барт болуш пачхьалкх йу иза. Иза йу уггаре кегийра пачхьалкхашна йукъа йогlу.

## Истори
## Билгалдахарш

Категори:Пачхьалкхаш
Майами

**Майами** () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Флорида штатера гӀала.

## Истори

Майами гӀала йиллина  шарахь.

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Флорида штатан гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:АЦШ гӀаланаш
Сан-Диего

**Сан-Диего** () — Америкин Сан-Диего гонан административан центр йу (штат Калифорни).

Бахархой дукхалла 1,3 млн. стаг (2005), гӀалин йистошца лерича 2,9 млн. ГӀалахь йу коьртан база ВМФ АЦШ океанан йистехь йу иза.

## Географи
Сан-Диего йу Мексикан дозантӀехь — Сан-Диегонан къилбехьа йу мексикан гӀала Тихуана, малхбузехьа — океанан йист йу, малхбалехьа — Сан-Исидро олучу лаьмнийн генаш ду.

## Бахархой

Раси хӀоттам:
* 58,9 % — къай нах
* 28,8 % латиноамериканаш тайп-тайпанара расаш
* 15,9 % — азиаташ
* 6,7 % — афроамериканаш
* 0,6 % — индейцаш
* 0, 5 % — Тихоокеанан гӀойрашкара балар долу нах
* 12,3 % — кхин расаш
* 5,1 % — шиъ йа дукхаха расаш

## Истори
## Билгалдахарш

Категори:Америкин Цхьанатоьхна Штаташ
Сидней

**Сидней** () - Австралин гӀала.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш

Категори:Австралин гӀаланаш
Перт (Австрали)

**Перт** () — Австралера гlала йу.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш
Аделаида

**Аделаида** — Австралера гlала йу. Бахархой — 1 262 940 леррана 2011 шарахь

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа Тананда гӀала йу, къилба-малхбалехьа Стратолбин гӀала йу.

## Билгалдахарш
Мельбурн

**Мельбурн** ( /) — Австралера шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала ю. Виктори олучу штатан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 4 170 000 адам леррана 2011 шарахь.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш
Брисбен

**Брисбен** () — Австралера гlала йу.

## Географи
Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Намбор гӀала йу, къилбаседа-малхбузехьа — Яррамен а Кингарой гӀаланаш йу, къилба-малхбалехьа Голд-Кост а Меруиллумба гӀаланаш йу, къилба-малхбузехьа Уорик а Тентерфилд гӀаланаш йу.

## Истори

## Билгалдахарш
Бакох

**Бакох** () — Азербайджанан коьрта гӀала йу.

## Географи
ГӀала йу къилбехьара Апшерон ахгӀайрана дакъа техь, Каспийн хӀордан йистехь.

## Истори
## Билгалдахарш


Категори:Азербайджанан гӀаланаш
ВахӀрана

**Вахlрана** ( — *Wahran*) — алжазаиран гlала йу.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш
Батна (гӀала)

**Батна** ( — Алжазаиран гӀала йу.

## Географи

Батна гӀала йу Орес регионехь, Тель-Атласан а Сахаран Атласан йуккъехь. Гонахьа дукху гӀаланаш йу.

## Истори
## Билгалдахарш

Категори:Алжазаира
Нахичеван

**Нахичеван** ( [Нахчыван],  [Нахиджеван],  [Наксуана]) — Азербайджанан гӀала йу.
## Бахархой

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀаланаш
Луанда

**Луанда** () — Ангола пачхьалкхан коьрта гlала йу.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш

Категори:Ангола
Буэнос-Айрес

**Буэ́нос-А́йрес** (, мадарр. «дика хӀаваъ» йа «дика мох»; ) — Аргентина коьрта гӀала, пачхьалкхан административан а, культурин а экономикин а центр кхин Къилба Америкин йаккхичарах гӀала. Буэнос-Айрес йу пачхьалкхан йуккъера-малхбален декъан тӀехь, Рио-де-ла-Плата олучу айма-эстуарин йистехь, Къилба Америкера дохалица 2-гӀа меттигехь долу — Парана олучу хина хикхоче чакхе. ХӀинца йолу йоца цӀе — «Буэнос-Айрес» гӀалин йу XVII бӀешарахь дуьйна. Цул хьалха гӀалин официальни йуьззина цӀе йара: , маддар. «Сийлаллин Троицан гӀала а вайн Госпожан Сийлаллин Марин Дикачу мехийн порт».

## Географи
## Истори
## Суьрташ





## Билгалдахарш
Росарио

**Росарио** () — хӀара йу Аргентинан гӀала.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш

 

Категори:Аргентина
Ереван

**Ереван** ( ) — Эрмалойчоьнан коьрта гӀала йу.

## Билгалдахарш

Категори:Эрмалойчоь
Гюмри

**Гюмри** () — Аремалойн Пачхьалкхера гlала йу.

## Географи
## Истори
## Бахархой

Категори:Эрмалойчоь

## Билгалдахарш

Категори:Гюмри
Читтагонг

**Читтагонг** () — Бангладеш пачхьалкхера гӀала. Читтагонг олучу гонан а Читтагонг олучу областан а административан центр. Бахархойн дукхалла 3 920 222 адам леррана 2007 шарахь.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш

Категори:Бангладеш
Дакка

**Дакка** () — Бангладешан коьрта гlала йу.

## Географи
## Истори
## Gallery

File:National Assembly of Bangladesh (06).jpg|National Assembly of Bangladesh, Dhaka.
File:National Assembly of Bangladesh (10).jpg|National Assembly of Bangladesh, Backside.
File:Hatirjheel 2nd-bridge.jpg|Hatirjheel 2nd-bridge, Dhaka.
File:Crescent Lake - Chandrima Uddan (03).jpg|Crescent Lake - Chandrima Uddan.
File:Mausoleum of Ziaur Rahman (11).jpg|Mausoleum of Ziaur Rahman, Chandrima Uddan.
File:Sunrise in Dhaka.jpg|Sunrise in Dhaka.
File:Hatirjheel (09).jpg|Hatirjheel
File:Chandrima Uddan (04).jpg|Chandrima Uddan


## Билгалдахарш