open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вилайет

**Вилайе́т** (вилаят, велаят, вилоят, вилайа;  *wilāyah*, , , , , , , , ) — коьрта меттиган административни кхоллам бу цхьайолчу Къилба Африкин, Уллора, Йуккъера Малхбален пачхьалкхашкахь.

## Болуш болу административни кхолламаш
* ОвхӀан — вилаят (провинци) (хьаьжа ОвхӀанан административан декъадаларш);
* Алжир — вилайет (хьаьжа Алжиран административан декъадаларш);
* Малайзи — вилайа персекутуан (федерацин латта) (хьаьжа Малайзин административан декъадаларш);
* Таджикистан — вилоят (хьаьжа Таджикистанан административан декъадаларш).
* Танзани — вилая (хьаьжа Танзанин округаш)
* Тунис — вилайет (говернорат) (хьаьжа Тунисан административан декъадаларш);
* Туркойчоь — вилайет (иль, ил) (хьаьжа Туркойчоьнан административан декъадаларш);
* Туркмени — велаят (хьаьжа Туркменин административан декъадаларш).
* Узбекистан — вилоят (хьаьжа Узбекистанан административан декъадаларш).
* Ӏоман — вилайет (хьаьжа Ӏоманан административан декъадаларш).

## ДӀакъевлина адмиминистративан кхолламаш
* Бухарин Халкъан Советийн Республика, Таджикийн АССР — вилайет, административнан кхоллам, шен барамца Европин Россин округаш йа уездаш санна хилла.
* Хункар-мохк — вилайет йа эялет (хьаьжа Хункар-мехкан административан декъадалар); нахана йукъахь и турцин административан кхолламах *пашалык* олура, схьадаьлла наха губернаторах олучу цӀарах — паши. Хункар-мехкан коьртехь бейлербей а волуш йолу уггар йоккху тӀеман административан кхоллам. Бейлербейн дарж хилара везир а, паши а. XVII бӀешеран эйялетийн барам кхачара ткъе дейттанга. «Джихан-нюмахь» ялайо ший а термин — «эйялет» а, «вилайет» а (хьаьжа «Джихан-нюма», агӀо 410, 598).
* Кхазакхийн ханалла — валаят (уалаят). Иштта валаят олура дукха ца лаьттинчу Алашан автономера (1917—1920) автономин областех.

## Хьаьжа иштта
* Этрап

## Билгалдахарш

Категори:Административан кхолламаш
Категори:Хункар-мехкан административан кхоллам
Исмайлин Дуда

**Исмайлин Дуда** () — XIX бӀешеран гӀараваьлла нохчийн обарг. Уллора накъост Таймин Биболат.

## Биографи
Эльмурзаев Юсупа шен «Нохчийн халкъан историн агӀонаш» цӀе йолчу жайнахь, яздо Исмайлин Дудех лаьцна, ден ваша ЧӀулг Хьалха мартан тӀиера Теркан бердаш тӀе дӀакхелхачу хенахь, Дуда ворхӀ шо бен доццушехь, ша говр тӀе хаалора.

XIX бӀешеран 40-гӀа шераш долалуш, Гендаргенойн Iисаца цхьаьна дакъалаьцна ВалартӀарчу тӀамехь.

Иштта хилла ГӀизларан тӀелеташ.

## Эс
Исмайлин Дуда ву нохчийн фольклоран турпал. XIX бӀешарахь гӀараяьлла хилла нохчийн эшаро дуьйцу Исмайлан Дудин хьуьнар дуьцуш.

Нохчийн яздархочо Ахмадов Ӏумара билгалдоккху: 

## Билгалдахарш

Категори:Кавказан тӀеман декъашхой
Турмал

Турмал — геннара бlаьран гайта йина хlума йу. Йина и аьнгалех а, иштта биргlанех а хlоьттина. Цунах чекх хьаьжча мелла генара го.

### Биргlан Турмал

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Турмал
Каспий-хӀордйист

** Каспий-хӀордйист** — Каспий-хӀордаца йолчу регионан нохчийн цӀе ю.

*Малхбалера Каспий-хӀордйист* (цунах кхин а *Каспий-хӀордтӀехье* олу) йукъайогӀу Кхазакхстанан Мангистаунан область а, Туркмени малхбузе а.

*Къилбехьара Каспий-хӀордйист* йукъайогӀу Иранан къилбаседа регионаш.

*Къилбаседера Каспий-хӀордйист* йукъахь ю Кхазакхстанан Атыраун область, ткъа иштта Россин ши регион — Аштаркханан область а, ГӀалмакхойчоь.

*Малхбузера Каспий-хӀордйист* — ДегӀастанан а, Азербайджан а.

## Хьажоргаш
* Путешествие в Северный Прикаспий 

Категори:Россин историкан-оьздангаллин регионаш
Категори:Кхазакхстанан географи
Категори:Азербайджанан географи
Категори:Туркменин географи
Категори:Иранан географи
Категори:Каспий-хӀорд
Ийдалдехье (латта)

**Ийдалдехье:**
* **[[Ийдалдехье (латта)|Ийдалдехье]]** — Ийдалний, Уралний, Къилбаседа Увалашний, Каспиййистний юкъахь долу латта.

## Билгалдахарш

Категори:Историк-культурин регионаш
ГӀубе

**ГӀубе** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — НогӀ. 
## Географи
.  бахархойн дукхалла&nbsp;—  адам (2013).

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:НогӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Знаменск (Аштаркханан область)

**Знаменск** () — Россин Федерацин Аштаркханан областан гӀала.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Эвла ю Самарин хенан сахьтийн асехь. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а ю. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь яра асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь яра Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябрехь дуьйна регион ю юха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).  Маьлхан хенаца йукъара башхалла ю 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

Категори:Аштаркханан область
Дахиев, Бувади Султанович

**Бувади Султанович Дахиев** — Нохчийн Республикин ОМОНан куьйгалхо, хьалхара а, шозлугӀа а Нохчийчоьхь хилла тӀемийн декъашхо.

## Хьажоргаш
* 
*  
* 
*
ЧӀармаха

**ЧӀармаха** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара хила эвла.

## Географи
КӀотар йу Гехи олучу хийистехь, Акха-Бассан къилбаседа-малхбалехьа.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Лямбда-ларар

**Ля́мбда-лара** (*λ-ларар*) — америкин математико Чёрч Алонзос, ларадаларан кхетамна формализаци а, анализ а ярхьама, кхоьллина формалан система.

## ЦӀена λ-ларар
**ЦӀена λ-ларар**, термаш, цунах кхин а олу объекташ («обаш»), я λ-термаш, хиттийна еккъа хийцалуш йолчу аппликаци а, абстракци а лелош. Юьхьанца цхьан констант а хилар дуьцуш а дац.

## Аппликаци а, абстракци а
**λ-лараран** бухе йиллина шиъ фундаментан операци:

* *Аппликаци* ( — тӀедилла, тӀехоттар) деллачу терхьийна хьалха функци лелор я кхайкхар бохург ду. Иза билгалдоккху f\ a, f — функци ю, ткъа a — аргумент ю. Иза догӀу массара а математикехь тӀеэцнадолчу яздарца f(a), иза а наггахь лелош ду, амма λ-ларарна коьрта ду, f алгоритм маьӀнехь ларар, лоруш долу жамӀ деллачу чудогӀучу терахьца. Оцу маьӀнехь аппликаци f тӀиера a тӀе ган тарло шалха: цхьаъ — жамӀ лелор f тӀиера a тӀе, шиъ — f\ a лараран процесс санна. ТӀаьххьара аппликацин интерпретаци йоьзна ю *β-редукци кхетамах*.

* *Абстракцино* я *λ-абстракцино* ( — тергояйар, дӀакъастар) шен агӀора функцеш хиттайо деллачу терхьашца. Мадарра, нагахь t\equiv t[x] — терахь делахь, паргӀата x юкъахь долуш, тӀаккха \ \lambda x.t[x] яздаран маьӀна ду: \lambda функци x аргументах, цуьнан ю t[x] кеп, цуо гойту x\mapsto t[x] функци. Иштта, *абстракцин* гӀоьнца мега керла функцеш кхолла. Оьшург, x паргӀата юкъадахар t, доккха хьесап долуш дац — тоьуш ду дагахь хилар, \lambda x.t\equiv t, нагахь иза иштта дацахь.
Монтевидеон Конвенци

**Монтевидеон Конвенци** — сипташ дагардеш долу, дуьненайукъара гуш-хезаш йолу бакъонца пачхьалкхан бакъосубъекталла билгалйоккхуш йолу дуьненайукъара кӀезигчех цхьа кехат ду. ТӀеэцна 1933 шарахь VII Панамерикин конференцехь.

Дуьненайукъара йукъарлонан дуьненайукъара бакъонийн къобалдаран механизмаш хӀинца а ца еана цхьаьна ойлана тӀе.

## Билгалонаш
1933 шеран Монтевидеон Конвенцица чӀагӀйина пачхьалкхан йиъ билгало, дуьненайукъара бакъонийн субъект хиларх:

* даиман беха бахархой;
* билгал латта;
* шайн правительство;
* кхечу пачхьалкхашца уьйр таса таро хилар.

Кхечу пачхьалкхаша къобалйар ца оьшу, конвенцино чӀагӀйо пачхьалкхаллин декларативан теори.
## Барт бина агӀонаш

## Конвенцин текст

## Хьаьжа иштта

* Къаьмнийн Лига

## Билгалдахарш

Категори:Дуьненайукъара конвенцеш
Категори:Монтевидео
Моллаев, Супьян Кагирович

**Супьян Кагирович Моллаев** — партин а, пачхьалкхан а гӀуллакххо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Совнаркоман председатель. РСФСРн Лакхара Советан депутат.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*
Сид а, Шэлби а

**«Сид а, Шэлби а»** () — америкин телесериал-ситком.

## Рольшкахь
* Ландри Бендер — Сид
* Лорен Тейлор — Шэлби
* Гас Кэмп — Бэрри
* Рикки Гарсия — Налдо
* Бенджамин Коул Ройер — Брэд
* Мэттью Льюис Ройер — Чэд

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официалан агӀо

Категори:АЦШн телесериалаш-ситкомаш
Неоклассикан экономикин теори

**Неоклассикан экономикин теори** юкъаяьлла 1870-гӀа шерашкахь.

Векалш: У. С. Джевонс а, Л. Вальрас а (математикин ишкол), Дж. Б. Кларк (америкин ишкол), Фишер Ирвинг, А. Маршалл, А. Пигу (кембриджан ишкол).

*Неоклассикан агӀоно* толлу экономикин адаман (хьаштхочун, совдегархочун, белхалочун) лелар, иза гӀерта максимум пайда бан а, минимум харж ян а. Анализан коьрта категореш — тӀаьххьара йоккхаллаш ю (хьаьжа Маржинализм).

XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь марксизмаца цхьана могӀарехь кхоллалой, кхуьу неоклассикан экономикин теори. Церан оццул шорта болчу векалшлахь уггар гӀараваьлларг ингалсан Ӏилманча Маршалл Альфред (1842—1924) ву. Иза Кембриджан университетан политикин экономин кафедран куьйгалхо а, профессор а хилла. А. Маршалла керлачу экономикин талламан жамӀ дина шен «Экономикин теорин принципаш» (1890) цӀе йолчу фундаментан белхачохь.

Шен белхашкахь А. Маршалл тӀетовжара классикан теорин ойланашна а, маржинализман ойланашна а. Маржинализм (ингалсан marginal — дозанера, йисттера) — XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь кхоллабелла болу экономикин теорин некъ бу. Экономисташ-маржиналисташ шайн талламашкахь лелайора йисттера локхаллаш, масала, йисттера пайданалла (беркатан тӀаьххьара, тӀетоьхначу бараман пайданалла), йисттера эвсаралла (тӀеххьарчу механ болх бечу белхалочо динадолу сурсаташ).

ХӀара кхетамаш лелабора цара механ теорехь, алапан теорехь, кхин дукхха а экономикин процессех а, хиламех а кхетош.

Шен механ теорехь А. Маршалл тӀетовжура хьаштан а, кховдоран а концепцина. Беркатан мах хадабо хьашташка а, кховдоре а хьаьжжина. Беркатан хьаштийн бух тӀехь лаьтта субъективан йисттера пайданаллин беркатан мехаш хьаштхочун (эцархочун). Беркатан кховдоран бух тӀехь лаьтта арахецаран харжаш. Арахоьцучо йохка йиш йац шен яран харжал йорахчу мехах. Нагахь классикан экономикин теорино мехаш кхоллар арахоьцучун агӀора гайтахь, неоклассикан теорино гойту мах кхоллар хьаштхочун (хьашт) агӀора а, арахоьцучун агӀора (кховдор) а.

Неоклассикан экономикин теори, классикан теори санна, схьайолу экономикин либерализман принципера, паргӀата конкуренцин принципера. Амма шен неоклассикан талламашкахь йоккха акцент йо прикладан практикан баланаш талларехьа, дикачул алсама лелайо дукхаллин анализ а, математика а. Дукха тергойо кӀезиг йолчу ресурсийн микроэкономикин тӀегӀан баланаш эффективаца, предприятин а, цӀеран бахаман а тӀегӀа санна лелабаран. Неоклассикан экономикин теори ю таханлерачу экономикин ойлан дукхаха йолчу агӀонийн бух болуш.

## Литература
* 

## Хьажоргаш

Категори:Экономикин Ӏилманаш, некъаш, ишколаш
Категори:Либерализм
Мусайлимат

**Мусайлимат аль-Каззаб**, **Мусайлимат бин Сумамат бин Хьабиб аль-Хьанафи** () — иза харцпайхамар хилла, Мухьаммад пайхамаран  заманахь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Госсен, Герман Генрих

**Герман Генрих Госсен** (; , Дуьрен, — , Коьльн) — пруссин экономист, экономикехь математикин а, австрин ишколан а хьалхе йерг, дуьххьара математикаца кхоьллина йисттера пайданаллин теорин коьрта принципаш, Госсенан законийн автор.

## Биографи
Госсен вина 1810 шеран 7 сентябрехь Рейнан областан Дуьренехь, иза французаш дӀалаьцна йолуш. Да Госсен Георг Джозеф (15.12.1780—7.10.1847), французин балхахь налогаш лахьориг вара, ткъа нана Мехтхильда Мария Анна (дуьнен тӀейолуш Шолль) (22.02.1768—29.06.1833), чӀогӀа динехь йара, цара кхиош вара Герман а цуьнан ши ваша а къовламе католикин динехь. 1824 шарахь доьзал дӀакхелхира Муффендорфе.
Дуьххьарлера а, йуккъера а дешар чекхдаьккхина масех немцойн гӀаланашкахь.
.

1829—1831 шерашкахь Боннан университетехь юристийн говзалле дешна, 1831 шарахь деша вахана Берлинан университете, амма цхьа семестр чекхйаьлча цуьнан Бонне йухаверзавийзира Берлинехь иккхинчу чоьнан ун бахьнехь.

1834 шеран октябрера 1847 шарахь пенсе ваххалц лахара юрист болхбо Коьльнан пруссин администрацехь. 1847—1849 шерашкахь болхбира Коьльнан лардаларан компанехь.
1854 шарахь чоьнан ун хилира, ткъа 1857 шарахь пехашна йовхарийн цамгар кхийтира, цунах валар хилира 1858 шеран 13 февралехь Коьльнехь.

## Эс
1854 шарахь зорбатоьхна болу Госсенан белхан иза дийна волуш мах ца хиира, амма 1878 шарахь экономиста У.Джевонса къобалбира цуьнан болх, иза гӀара а баьккхира.

1997 шарахь дуьйна хӀора шарахь Госсенан цӀарах Социалан политикин союзо ло Госсенан преми.

## Ӏилмане коьрта дакъа
Шен 1854 шарахь зорбатоьхначу «Йукъараллин хийцаран а, цигара арайовлу йукъараллин йохк-эцаран бакъонийн законаш кхиар» цӀе йолчу жайнахь Госсена математикаца йисттера пайданаллин теорин коьрта принципаш кхоьллина. Цуо формула йелла Госсенан шина законна, дукхах дерг синхаамца бира теоретикан а, математикин а Вальрас Леонан, Джевонс Уильяман, кхин математикин ишколийн векалшан хӀиттамаш.
.

Госсенан шолгӀа закон: «Адаман кхочу максимум дахаран хазалла, нагахь цуо даьккхина ахча тайп-тайпанчу синкъерамашна йукъахь иштта декъахь, тӀаьххьара доьхкина хӀора синкъераман атомна ахчано ло цхьатерра хазалла».

Ладаме экономикин процессаш хьоьхура максимум пайданаллин ойланийн позицера. Оцу законаш экономикин уьйранаш гойту математикин агӀора гарца. Йаздина мотт чолхе хилар а, дукха формулех дуьзина хилар а бахьнехь цуьнан жайна дисина кӀезиг экземплярашкахь. Госсенан Австрин ишколан теорино цхьана тосу могӀа йукъара методологин принципаш.

## Библиографи
* Gossen H.H. Entwickelung der Gesetze des menschlichen Verkehrs, und der daraus fließenden Regeln für menschliches Handeln. — Braunschweig: Friedrich Vieweg & Sohn, 1854.

## Билгалдахарш

Категори:XIX бIешеран экономисташ
ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а къаьмнийн юкъараллаш

**ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а къаьмнийн йукъараллаш** — ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненайукъара боламан (ЦӀен ЖӀаран дуьненайукъара Комитетан а, ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а йукъараллин дуьненайукъара Федерацин а цхьаьна) дакъа. Тахана ЦӀЖ а, ЦӀБДФ юкъайогӀу 186 къоман йукъаралла.

Шайн балхатӀехь къаьмнийн йукъараллаш 1965 шарахь Венехь ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненайукъара ХХ конференцехь кхайкхинадолу ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненайукъара боламан хьесапаш леладо.

## ЦӀен ЖӀаран коьрта хьесапаш

ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненайукъара боламан коьрта вархӀ хьесап кховдина доктора Пикте Жана. ТӀеэцна 1965 шарахь Венехь хиллачу ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненайукъара конференцехь. Оцу хьесапашца куьйгалла до массо а ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а къаьмнийн йукъараллаша, ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а йукъараллин дуьненайукъара Федерацино, ЦӀен ЖӀаран дуьненайукъара Комитето. Коьрта хьесапаш чӀагӀдина ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненайукъара боламан уставан преамбулехь.

## Хьажа иштта
* ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а къаьмнийн юкъараллийн тептар

Категори:ЦӀен ЖӀар
Категори:ЦӀен Бутт
Категори:Кхолламийн тептар
Пикте, Жан

**Пикте́ Жан Симон** (; 1914 шеран 2 сентябрь— 2002 шеран 30 март) — швейцарин йукъараллин гӀуллакханча, дукха шерашкара ЦӀен ЖӀаран дуьненайукъара Комитетан куьйгалхойн декъашхо.

## Хьажоргаш

* Развитие и принципы международного гуманитарного права: Курс лекций. // Юстиция Беларуси, 2000, № 3 (начало ), № 4 (продолжение ), 2001, № 1 (продолжение ), № 2 (окончание ).

Категори:Швейцарин йукъараллин гӀуллакханчаш
Категори:1914 шарахь бинарш
Категори:2 сентябрехь бинарш
Категори:2002 шарахь белларш
Категори:30 мартехь белларш
Категори:Адамаш абатца
Дошаман статья

**Дошаман статья** — коьрта структуран барам бу муьлххачу дошаман.

Дошаман статья лаьтта:
* йолоран барамах;
* йолоран барамах кхетош а, цуьнан коьрта аматаш йуьйцу текст.

## Дошаман статьян структура
**Дошаман аьру дакъа**. Дошаман статья муьлххачу дошамехь йолало **коьртачу дашца** (кхеча агӀора: коьрта дош, лемма, Ӏаьржа дош — коьрта дош билгалдаьккхина ахдерстинчу шрифтаца).

Цхьана долу коьрта дешнаш кхуллу **[[дешнийн гулам]]**, йа дошаман аьру дакъа.
Дешнийн гуламан харжам (муьлха дешнаш гӀур ду оцу дошам йукъа, муьлха гӀур дац) бозуш бу дошаман Ӏалашонах (гота-леррина, универсалан кхин дӀа а).

Дешнийн гулам латта тарло меттан декъех:
* фонемаш (аьзнийн) — тӀехьарчу хенахь шуьйра кхуьу автоматаца мотт бовзаран кеп бахьана долуш;
* морфемаш (дешхьалхенаш, орамаш, суффиксаш) — морфемийн дошамашна, грамматикин дошамашна, дошкхолларан дошамашна;
* лексемаш («коьртачу кепера» дешнаш) — оцу критерешца хӀиттийна дукхахйолу дошамаш: маьӀнийн, орфографин, кхин а;
* дешанкепаш (билгалчу терахьехь, дожарехь дешнаш) — грамматикин дошамашна, рифмийн дошамашна, кхин дӀа а;
* дешнийн цхьаьнакхетарш (цхьаъ доцуш, масех иштта йа вуьштта уьйр йолу дешнаш) — масала, фразеологин дошамашна, идиомийн дошамашна, клишен дошамашна, кхин дӀа а.
Наггахь дешнийн гулам лаьтта лексемех а, дешнийн цхьанакхетарх а (масала, энциклопедин дошамашна).

**Дошаман хьалхара дакъа** — ду коьртехь долчух кхеториг. Доаман стаьян структура билгалйолу дошаман Ӏалашонах. Аьтту декъан зонаш кечйо хӀора а дошаман. Иза хила тарло: долчу дешан синонимийн тептар (синонимийн дошамна), дешан гочдар (кхечу меттанашкара дешнийн дошам), долчу дешо гойту маьӀна, цаьрца хила тарло графикаш, схемаш, суьрташ (энциклопедин дошамашна), кхин дӀа а. Масала, маьӀнийн дошаман аьтту агӀон чуйогӀу зонаш:
* грамматикин;
* стилистикан;
* маьӀнан;
* суьрташ (цитаташ, реченеш);
* маьӀнан тайпа (дуьххьал дӀа, хьовзийна);
* дошкхолларан бен;
* «ромб тӀехьара» олу дакъа (фразеологизмаш);
* кхин а

Дошаман статьян йукъахь дукха нисло **билгалонийн область (зона)** (йа йеккъа **билгалонаш**). Билгалонаш хила тарло стилистикан, грамматикин, кхин а. Билгалонаш дукха хьолахь лаьтта коьрта дешан тӀеххьа, амма хила тарло кхечу меттигашкахь а (масала: *шира* — шира маьӀна, *наггахь хуьлу* — наггахь бен ца хуьлу маьӀна, *Ӏилм.* — Ӏилманан маьӀна, иштта кхин а).

Ша йолчу дошаман статьяш цхьана кхуллу **дошаман дегӀ**. ДегӀ доцуш, муьлххачу дошамехь йу дешахьалхе, «Муха лелоеза дошам» дакъа; бехкамийн дацдарийн тептар, кхин а. Цул сов, дошамашкахь хила тарло хьажоргаш (Википедехь хьажоргийн роль ловзайо дӀасахьажоргийн агӀонаш, «цхьа маьӀна ца хилар» а, «Категоризаци» а агӀонаш).

## Хьажа иштта
* Дошам
* Энциклопеди
* Дошаман типологи

## Хьажоргаш
* Грамота.ру: вселенная в алфавите

Категори:Лексикографи
Дешанкеп

**Дешанкеп** (иштта **[[Дешан кеп|дешан кеп]]**) — дош готтачу маьӀнехь, аьлчи а дешан билгало йолуш йолу, кхечух куьцаца къаьсташ йолу фонемийн зӀе ю.

Масала, Пушкинан могӀанашкахь гайтина ялх дешанкеп (*къиг*, *къиган*, *тӀейоьду*, *къиго*, *къиге*,*кхойкху*), лексема йиъ бен йац (я дош уггар даьржинчу маьӀнехь), хӀунда аьлчи дешанкепаш *къиг* а, *къиган* а цхьана лексеман ду *къиг*: церан цхьатерра лексикан маьӀна ду, амма тайп-тайпана грамматикин маьӀна а ду (цӀерниг а, лург а дожар).

Цхьаьна лексеман дешанкепаш кхуллу дешанхийцам парадигма (*къиг*, *къиго*, *къиган*, кхин дӀа а).

Термин юкъадаьккхина А. И. Смирницкис.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* *Зализняк А. А.* 
* 
* 

Категори:Морфологи (лингвистика)
Категори:Лексикологи
Парадигма (лингвистика)

**Паради́гма** (, «масала, модель, кеп») — фундаменталан Ӏилманан хӀиттамаш, гарш, терминаш цхьана тоьхна, Ӏилманан йукъараллаш тӀеоьцуш а, доькъуш а йолу, цуьнан дукхаха болу декъашхой цхьанатухуш йолу концепци. Латтадо Ӏилма а, Ӏилманан кхолларалла а кхиор тӀехьене дӀадала.
**Кхин** маьӀнаш:
* **Парадигма (лингвистика)**
* Парадигма (философи)
* Парадигма программировани
* Дешаран Парадигма
* Риторикера парадигма — масала, исторера я мифологера эцна дустар Ӏалашо йолуш далийна; парабола, лачдийцар.
* Iилманан методологин парадигма — мехаллаш, кепаш, тӀевар, техника караерзар, Ӏилманан йукъараллехь тӀеэцна гӀирсаш, гуранчохь билгалчу хенахь хӀиттинчу Ӏилманан гӀиллакхашкахь цхьанатоьхна.
* Парадигма политологехь — цхьанатоьхна хааран хьесапаш а, хаарш даларан логика луш йолу политикин таханалла гайтаран кепаш а, оцу социалан хиламан тобанан теоретика кхеторан кеп.

Цул сов, **парадигма** хила тарло абсолютан, Ӏилманан, пачхьалкхан, ша-шен (индивидуалан, субъективан), массара а тӀеэцна:
* Массара тIеэцна парадигмашна юкъайогӀу бартбаран масалан кеп, тӀеоьцуш йолу дукхахчу наха дуьненан я цуьнан декъан (хааран отраслаш, областаш, дахаран а, белхан а сфераш) кеп. Масала: 1993 шеран Россин конституцин некъан парадигма, йукъара программированин парадигма.
* Ша-шен парадигма — ю бартбаран духхера кеп, билгалчу стеган менталан кеп, цуьнан хетарг. Нийса доцу чӀагӀдар ду, «естествон кепаца иза къаьсташ хир ю массара а тӀеэцначух, хӀунда аьлчи лору субъектан зеделларг, ткъа иштта юьззина а ца хуьлу — цхьанне а хуийла дац масоо а массарех а лаьцна» бохуш. ГӀуллакх доьзна ду массара а тӀеэцначу парадигмо «шадерг хаар» ца гойтарх, ткъа гойтарх социалан хьал а, хьекъал эцаран стеган эволюцин гӀуллакхан оьшуш долу духхера хаарш а.

## Хьажа иштта

* Парадигмаш хийцар
* Абстракци
* Концепци
* Эгрегор
Статья

**Статья́**:

* Статья (журналистикан жанр) — журналистикан коьртачех цхьа жанр.
* Статья (Ӏилманан) — талламан жамӀаш довзийта йозанца гӀараяьккхина чот.
* Статья (энциклопедин)
* Дошаман статья — дошамаш тӀехь йовзийтина хӀума.

## Хьажа иштта
* Википеди:Статья — Википедин статьях лаьцна материал.
Маьт-Лам

**Маьт-Лам** (, ) — Россера лам, иза бу Къилбаседа Кавказехь. ГӀалгӀайчоьнан ЖӀайрахьан кӀоштан дакъа ду, къилбаседа декъан йистехула Пригороднин кӀоштан доза ду. Ломан локхалла 3003 м. 
Маьт-ломан сурт ду ГӀалгӀайчоьнан а, БуритӀе а гербийн тӀехь.
ГӀалгӀайчоьнан коьрта гӀала МагӀасера а  Къилбаседа ХӀирийчоьнан коьрта гӀала БуритӀера а гуш бу Маьт-Лам.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀалгӀайчоьнан лаьмнаш
Категори:Къилбаседа ХӀирийчоьнан лаьмнаш
Джабраилов, Умар Алиевич

**Умар Алиевич Джабраилов** () — Россин бизнесмен, пачхьалкхан гӀуллакххо, меценат.

## Билгалдахарш

Категори:Адамаш:Нохчийчоь
Мох-Берде

**Мох-Берде**, **Моха-Берде** − Яьсси хийистехь хилла эвла, иза хилла меттиг Ӏовхойн кӀоштан латтан тӀехь йу.

Бахархой шолгӀа декъал кӀезга боцуш нохчий хилла. Йилина Ширачу Билта (Билт-Эвла) эвлан уллехь Мох-Берде цӀе йолучу охьена лахахь.

Ахьмад Сулейманова Мох-Берде хӀинцлера Ташкичу йолуш санна билгалдоккху, ткъа Асрудин Адилсултанова иза Билта цӀе йолучу эвлана лахахь хилларг лору.

## Билгалдахарш

## Литература
Жайнаш;
*  
* 
Йаззамаш;
* 
Категори:Кавказ
ПетӀаматотар

**ПетӀаматотар** —  ДегӀастанан Бабаюртан кӀоштан кӀотар ю.

## История
ПетӀаматотар - кӀотар йу. ЦӀера даххалц нохчий баьхна кху­захь, хӀинца суьйлийн (аварцийн) карайахна. 

ПетӀаматотар цӀе йолуш нохчийн эвла хиллачу меттигехь, Тляратан кӀоштан гӀота санна йиллина йу хӀинца «Калининаул» цӀе тиллина.

## Бахархой

## Литература
; Жайнаш
* 

## Билгалдахарш

Категори:Бабаюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Казанкулак

**Казанкулак** — ДегӀастанан Бабаюртан кӀоштан кӀотар ю.

## Истори
1929 шарахь Казан-Кулак 45 доьзал бара, иза йукъайогӀуш яра Хамза-Йуьртан меттиган. 1944 шарахь бахархой махкахбехира. ТӀехьо эвлан латтанаш Рутулан кӀоштан колхозашна бежанаш дажо деллира.

## Бахархой
1929 шарах хӀокху эвлахь бехаш бара 240 бахархой (124 божарий а, 116 зударий а); 93 % къоман — нохчий а болуш.

## Билгалдахарш

Категори:Бабаюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Магомедова, Сакинат Магомедовна

**Сакинат Магомедовна Магомедова** — нохчийн спортхо, паратхэквондистка, Россин гулйина тобан декъашхо, Россин дуьненайукъара классан спортан говзанча. Дуьненан чемпион, 4-за Европин чемпион. Дуьненан заьӀап спортхойн чемпионата толамхо (IWAS) — 2015.

## Биографи
Йина Коби юртехь. Цо дешна Болховски берийн интернатехь.

## Спортан карьера
Иза хилла 4-за Россин чемпион (2011, 2013, 2014, 2015). 2012 шарахь цо бронзан мидал еккхира.

## Личная жизнь
Цуьнан йоӀ а, кӀант а ву.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Категори:Нохчийчоьнан зударий
Годзюр, Ярослав Михайлович

**Яросла́в Миха́йлович Годзю́р** () — Украинин футболист, «Урал» клубан вратарь.

## Карьера

2002—2004 шерашкахь иза вара Украинин 2-гӀа лигехь «Черногора» (Ивано-Франковск) тобанехь ловзуш. 2004—2006 шерашкахь левзира Украинин 1-ра лиган «Газовик-Скала» (Стрый) клубехь. 2006 шеран августехь иза волавелира «Крылья Советов» (Самара) клубан дублехь ловза. Хьалхара тобанан вратареш бара Александр Макаров а, Эдуардо Лобос а. 2006—2007 шерашкахь дублёрийн чемпионатехь иза 25-за левзира, цунна чуьтуьхира 19 буьрка. 2007 шарахь цо йитира клуб.

2008 шарахь иза «Динамо» (Киев) клубехь вара просмотрехь. 2008 шеран аьхке кхаччалц иза оцу клубан дублехь левзира.

2008 шеран 10 августехь иза дуьххьира левзира «Терекехь» чемпионатан 17-гӀа турехь «Спартак-Нальчик» дуьхьуьла ловзуш. Оцу дийнахь «Терек» ийшира 2:0. 2017 шарахь иза волавелира «Урал» (Екатеринбург) тобанехь ловза.

### Хаза факташ
Ярослав Годзюр ву Россин а, Украинин а гражданин.

Иза 30 сов лакхара лиган матчехь левзина цхьаа буьрка шена чу ца тухуьтуш, царехь 31-за — «Терекехь».

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* 

Категори:Терекан ловзархой
Теркан-ГӀойхин тогӀе

**Теркан-ГӀойхин тогӀе** (кхин цӀе — **Теркан-ГӀойхин аре**) — Россин Къилбаседа Кавказан тогӀе, Каспий йистан къилба-малхбузен дакъа ду.

## Географи
ТогӀе ю ДегӀастанахь, цуо дӀалоцуш бу Терк тӀера ХӀинжа-гӀала тӀекхаччалц болу мохк. Цул совнах къилбехьа ломан кӀаже кхочу, малхбалехьа Каспий-хӀордйисте а кхочу. Къилбехьа ХӀинжа-гӀала йолчохь ХӀордан тогӀе тӀе кхочу.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Россин тогӀенашКатегори:ДегӀастанан географи
Каруева, Кеси Бетербиевна

**Кеси Бетербиевна Каруева** — нохчийн дукха йеха зуда.

## Биографи
Цунна паспорт луш хенахь цунна дага ца деара цуьнан Йина терахь. Цундела гергара хьесапехь де йаздинера — 1895 шеран 5 январь. Кхоно цунна йелла реабилитацин справкан тӀехь йаздина йине де 1884 шеран 5 январь. Нохчий цӀера бохуш хенахь а, Кхазакхстане дӀакхечча а мацалла а, шело а, цамгарш а бахьнехь цуьнан 12 берах 10 делира. Кхазакхстанехь иза Ӏийра Семипалатинскехь, кибаргчигийн заводехь болхи бира. ЦӀа дирзинчултӀехь цо цӀанончан болх бира.

Цуьнан дисна ши бера а, 72 берийн бераш а, цера бераш а. Йоккха йоӀ йина 1933 шарахь. Цуьнан кӀант вина 1960 шарахь цунна 74 шо кхечча хенахь. Цо цкъа а ша цомгуш йу ца аьлла. Цуьнан нана 118 шарахь йахна. Цуьнан йишан 2013 шарахь 108 шо кхаьчна. Цуьнан хаза хета шен гергарнаш болчу йодуш хаза хета. Наггахь шен лулохой болчу йоду йист хила. ХӀора Ӏуьйренна дегӀахь хи кхорзу. Ӏуьренна пхиъ даьлча халагӀотту. Цо кӀезга яа хӀума юу. Цунна мерза хета хьена жижиг а, тӀо а, лалийна детта а, шура а.

## Хьажоргаш
* 
*
Маршо-Йурт

**Маршо-Йурт, Хьач-ХитӀе (Пролетарски)** — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла. Пролетарски эвла Хьач-хин (Нефтянка)  йухехь йу,цунa йухехь хьалха заман чохь нохчийн эвла хилла Хьаччин-КӀотар олуш.Иза йу Пролетарскин йуьртан меттиган йукъайодуш.

## Географи

Ӏалханчуртан каналан аьтто агӀора, Хьачхи (Нефтянка) олучу хина тӀехь, къилба-малхабузехь Соьлжа-ГӀалара гена йоцуш йу.
Хьач-ХитӀaн гуoнахь йолу эвлаш: къилбаседа-малхбузехь — Мехкадаьттан-Йурт, Мамакхин-КӀотар, къилба-малхбалехь — Ӏалхан-Чурт.

## Билгалдахарш



Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Иероглиф

**Иеро́глиф** () — цхьацца яздаран системашкахь йозанан хьаьркан цӀе ю. Иероглифаш билгалдаха тарло шеш аьзнаш а, дешдакъош а (алфавитан а, силлабин а йозанан элементаш), ткъа иштта морфемаш а, дийна дешнаш а, кхетамаш а (идеограммаш).

## Этимологи
«Иероглиф» термин грекашкара даьлла ду, схьаэцна Александрийн Климентегара (II—III бӀешерашкахь). Цуо тӀулга тӀехь зайланца яздинчу йозанех олура  *(иероглифика граммата)*.  дош лаьтта шина декъах:  *(иерос)* — «сийлахь»,  *(глифо)* — «дата», «доту». Иштта,  гочдо *«сийлахь детина йозанаш»*.

## Леладо

Дуьххьала «иероглиф» термин лелош хилла Ширамисрин йозанехь, цунна юкъаягӀара идеографин элементаш, силлабин а, фонетикан а (акрофонин) йоза. ХӀинца цул сов термин лелайо цийн йозан, ткъа иштта японан маттера кандзи а, кокудзи а (уьш лелайо дешдакъойн абатца иэйина: катаканица а, хираганица а), корейн маттера ханча, тангутан йозан хьаьркийн амалаш гойтуш. ТӀеххьарчеран иероглифийн система кхоллаелла цийн иероглифин йозанах. Цийн иероглификин башхалла ю идеограммийн комбинаци гойтуш йолу коьрта иероглифаш лелаяр.

ТкъолгӀачу бӀешераш юккъехь хьевсира малхбузан меттанашна иероглифичунах тера долу йозанан система кхолла. , оцу системан авторан хетарехь, цуо таро лур ю йозанца дуьненара массо а къаьмнашна вовшех кхета, Малхбален Азера къаьмнаш санна, хьалхарчу рогӀехь Цийн къаьмнаш санна, цара йозанца къамел до иероглифийн гӀоьнца.

## Хьажа иштта
* Зайлан йоза
* Иероглифашкахь сиз билларан низам
* Мисран иероглифин йоза
* Майян йоза
* Пиктограмма
* Идеограмма
* Логограмма
* Иконка (графикин интерфейс)
* ХӀост
* Логотип

## Хьажоргаш
* Японская каллиграфия 
* Иероглифика 
* Дзэн и искусство каллиграфии  
* Ланьков. Прошлое, настоящее и будущее иероглифической письменности #1#2
* Расшифровка иероглифов майя
Тумсойн лам

**Тумсойн лам**  — Нохчийчоьнан Шуьйтан кӀоштан а, Итон-Кхаьллан кӀоштан а дозан тӀехь болу лам. ХӀордан сизал 2072 метр лекха.

Уллера нах беха меттигаш Тумса а, Борзе а, Нихала а.

Ломан йукъахь йу хӀара топонимаш: БIаьвс корта, Тумсойн хьех; БIачин ирзу; ВахIабан ирзо; Мусхьажи ирзо; Тумса басса; Соьлечун чурт дегIа меттиг.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* Гора Тумсой-Лам - карта, Республика Чеченская , Южный федеральный округ 

Категори:Нохчийчоьнан лаьмнаш
Ӏалхан-Чурт

**Ӏалхан-Чурт**() — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштан хилла эвла йу. 2009 шарахь Соьлжа-ГӀалах дӀатоьхна йу..

## Географи
Ӏалхан-Чурт Соьлжа эркан эро берда дехьа йиллин эвла йу, Ӏалхан-Чурт олучу каналан тӀехь, къилбааседехь Соьлжа-ГӀалара гена йоцуш.
Гуонахь йолу эвлаш: къилбаседа-малхбалехь — Девкар-Эвли, Чурт-ТогӀи, къилбаседа-малхбузехь — Хьач-ХитIе, къилба-малхбузехь — Соьлже.

## Билгалдахарш
* Село Алхан-Чуртский, Чеченская Республика, Россия — Мобильные Яндекс-Карты

Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Пущино

**Пущино** () — Россин Федерацин Москохан областан гӀала.

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Москохан областан гӀаланаш
Сулейманов, Султан

**Султан Сулейманов** — нохчийн дукха веха стаг.

## Ссылки
* 
*  
* 
*
Темирсултанов, Хамзат

**Хамзат Темирсултанов** — нохчийн дукха веха стаг.

## Хьажоргаш
*
Шамхал

**Шамха́л** — гӀумкийн а, Къилбаседа-малхбален Кавказан цхьайолу меттигийн а урхалчийн титул (Шамхалала VIII тӀера 1867 шо кхаччалц). Историн литературехь титулан цӀерийн кепаш карайо: шаухал а, шаукал а, шахбал а, шамхал (XIII б.) а, шевкал а.

Шамхал титул схьайаьлла Ӏарбийн урхалчин цӀарах.

## Билгалдахарш

Категори:ДегӀастанан истори
Яза-Куп

**Яза-Куп** — ДегӀастанан Кизилюртан кӀоштара эвла.

Эвла йиллинчун цӀе хийла Яза.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Кизилюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Котта

**Котта** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштан дӀатесна эвла.

## Бахархой

## Географи
Эвла йу Мулкъойн эрк олучу хийистехь,  Итон-Кхаьллан къилбасед-малхбузехь.

Уллера нах беха меттигаш: малхбузехь — Жайние, къилба-малхбузехь — БархӀа, къилбаседа-малхбалехь Къиелгие а, Энистие а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Орга (эрк)

**Орга** (, ) — Къилбаседа Кавказера Гуьржийчоьнан а, Россин а мехкара эрк, Соьлжан аьтту га (Теркан бассейн).

## Сурт хӀоттор
Эркан дохалла — 148 км, бассейнан майда — 3390 км². Йуккъера охьане 16,2 м/км. Йуккъера хи дайар — 45,6 м³/с. Хи далар ийна ду. Орган тӀаьхь массанхьа ша ца бо.

Орга долало Йоккха Кавказан дукъан Борбалой-Ломара къилбаседа басешкара шалам тӀиера. Лакхахь, Шара Органах кхетталц, исторера дуьйна цӀе йу *ЧӀаьнтийн Орга*.

Кхин дӀа, аренашка даллалц («Орган кевнашка» (АгӀонан Кавказан дукъан)) эрк охьадогӀу ломан Нохчийчуьра Орган-ЧIожан чухула. Ӏин, эркан хьосташна гергахь дикка, хьун йоцуш ду, ткъа лахо йерриг аьлча санна хьаннаш йу. Шена чуоьцу дуккха а ломан эркаш а, шовданаш а, уггаре доккха царех — Шара-Орга эрк ду, дӀакхета Органах нисса «кевнашкахь». Орган а, цуьнан геннийн а бассейнан ломан дакъано, дӀалоцу ломан Нохчийчоьнан малхбузен дакъа  — Итон-Кхаьллан а, Шуьйтан кӀошташ. И область йу нохчий охьахевшина хьалхарчу меттигех цхьаъ, амалехь йу шайн ламастан бӀаьвнийн тайпана гӀишлошца ширчу эвланийн шортта саьлнаш.

Аренашка кхаьчначул тӀаьхьа Органца доьду Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин а, Шелан а кӀошташна йукъара доза Соьлжах кхеталц. ТогӀина чухула адамаш луьста хевшина. ТӀом балале амалехь дара хадданза долара цӀенойн гӀишлош.

Эркан лахахарчу декъехь лаьтта Устрада-ГӀала.

## Гидроним схьайалар
Орга () нохчийн маттахь – готта кӀорга Ӏин, кӀаг. Гидроним «ark, arg» ломан нохчийн маттахь — «эрк» ду).

## Орган геннаш
Органах кхета Гура чуьра догӀу хи, Йоьрдие хи, Алард хи, Кхел хи, Шедала хи, ӀандагӀиера догӀу хи, Меше-Хи, МӀайстойн эрк, БӀаьстан-Хи, Хилдехьаройн эрк, Зумсин эрк, Шара-Орга, кхин эркаш а.

## Орган тӀиера эвланаш
Орга тӀаьхь лаьтта эвланаш: Шедала, Дуоза, Комалха, Пийжа, Цацах,  Итон-Кхаьлла, КӀонжаха, ЧӀиннах, Башан-кхелли, Гучан-кхелли, Нихала,  Гоьргача, Хьакка, Шуьйта, Зонах, Ярашмаьрда, ЧӀишка, Доча-Борзе, Дуби-Эвла, Лаха-Варанда, Чуьйри-Эвла, Йоккха АтагӀа, Жима АтагӀа, Чечан, БердакӀел, БелгӀатой-Эвла, Устрада-ГӀала.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 
* 

Категори:Соьлжан геннаш
Категори:Гуьржийчоьнан эркаш
Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Мцхета-Мтианети
Категори:Душетийн муниципалитет
Категори:Шуьйтан кӀоштан эркаш
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан эркаш
Категори:Шелан кӀоштан эркаш
ГӀозана

**ГӀозана** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Малхбузехь Аьккхан гена йоцуш 7 км. басса тIехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбехьа — Хьаьхильга а, Ердие-чу а, малхбалехьа — ВӀовга а, Хьаьгие а Тишли а, къилбаседехьа — Сехьа-ГериетIе а, Дехьа-ГериетIе а Къолие а, къилбседа-малхбузехьа — МазантӀи.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Орзуме-Кхаьлла

**Орзуме-Кхаьлла**, **Оьрзумие-кхелли** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Уллера нах беха меттигаш: къилбседехьа — Иттар-кхелли, къилбехьа — Тишли a, Хьаьгие а, малхбалехь — Акха-Басс, малхбузехь — ГӀозана.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Доьра

**Доьра ** () — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара эвла.

ЧӀаьнтан меттиган йукъайогӀу.

## Географи
Эвла йу Доьрахойн эрк йистехьа, Итон-Кхаьллана малхбалехь, къилба-малхбузехь — ЦӀуьника, малхбалехь — Хуьрика, къилбаседехь — Хаз-кхелли, къилбехь — Виедача а, Мотпхьа а.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
ГӀезир-кхелли

**ГӀезир-кхелли** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Мулкъойн эрк олучу хийистехь, Итон-Кхаьллан къилбседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбехь —Хьуьрика, къилбседехь — БӀовтӀара, малхбалехь — Меда, малхбузехь — Бенгара, Кейшта, Ирзие.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Хьачара

**Хьачара** — Нохчийчоьнан Итом-Кхаьллан кӀоштан йукъа богӀуш болу мохк. Хьачарой тайпана латт.
Хьачаран гуонахь долу латташ: къилбехь — Хилдехьа, малхбалехь — Сандаха, КӀесала, Шикъара, къилбседехь — ЧӀаьнта, Дишни-Мохк.

## Лаьцна дийцар
Нохчийн цIена тайпа хьа даьлла цигар, шир бIовнаш пхьеш ю цигахь шир заман чур дуьйна лаьтташ. Хьачарой-Лам, Хьачарой-Дукъ а Хьачарой-Эхк ду Итон-Кхаьллан кӀоштехь.

## Хьачара чу йогIуш пхьаьнаш
* Шок-кхелли
* Виедача
* Мотпхьа
* СиелиетӀа
* Мазлатане
* Калхьада
* ТIуягушсана
* Ларуо-кха
* Гамха
* Сехьампа
* ПхьалгIашка
* Аттин бӀовтӀа
* Муьжиечу
* Къовкъие
* Хьавхьa
* Хьер-кха
* Муьстие-кха
* Ӏуьмие чу 
* Къандашка
* ГIаланашка.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоь
Арсанукаев

**Арсанукаев** — нохчийн фамили. Лелош болу гӀарабевлларш:
* Арсанукаев, Шайхи Абдулмуслимович (1930—2012) — нохчийн йаздархо а, поэт а, Нохчийн Республикин халкъан йаздархо.
* Арсанукаева, Малика Султановна (1955) — нохчийн Ӏилманча, экономикийн Ӏилмийн кандидат, юридическийн Ӏилмийн доктор.
Хаз-кхелли

**Хаз-кхелли** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара эвла.

## Географи
Эвла йу Шуьл-Хи йистехь. 
Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Лаккха-Хьерах, къилбехьа — Доьра, малхбузехьа — Мух мерка а, Итон-Кхаьлла а, къилбседа-малхбузехьа — Лаха-Хьерах, малхбалехь — Тас-ГутӀе.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Эйсалашка

**Эйсалашка** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштан дӀатесна эвла йу.

## Географи
Эвла йу Акха-Бассан къилбехь.
Уллера нах беха меттигаш: къилбседехьа — ВиелгӀие, къилбседа-малхбузехьа — Кхоьрга, къилбседехь Акха-Басс, малхбузехь — Иттар-кхелли, къилбседа-малхбалехьа — КӀербитӀе a, КӀербича а.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
ГӀовс

**ГӀовс** — гӀоьнча оьрсийн маттахь «заместитель». Россехь Ӏедалан белхалойн цхьа дарж. Дожарш гӀовсаш б; гӀовсан, гӀовсана, гӀовсо, гӀовсе.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀовс
Гендаргнойн ЧӀулг

**ЧӀулг** (АтагӀан ЧӀулг, чакх. XVIII — йуьхь. XIX бб.) чакх. XVIII — йуьхь. XIX бб. Нохчийчохь хилла тӀемийн жигара декъашхо.

Жимачу АтагӀан йуьртда.
1807 шеран сентябрехь, масех тӀамехь инарла Булгаковн эскарел эшча, Тайми Биболата а, Гендаргнойн ЧӀулга а Россех дозуш хилар тӀеийцира.
Нохчийн 20 йуьртдайшна йукъахь Россин байӀат дина, цунна делла Гуьржехахь а, ДегӀастанахь а коьрта баьчча волчу инарла-элас Гудовича поручик дарж.
Оцу хьокъехь 1807 шеран 27 августехь инарла-эле Гудовиче йаздина долчу кехатехь Ӏаьндари йуьртдас Кандауров Хьаджи-Реджеба, ЧӀулг вуьйцу «*ладаме ши стаг (шолгӀаниг — Тайми Биболат), Нохчийчохь дукха лераме волу*».
1808 ш., муха нисделла хууш дац, ЧӀулга стаг вийна, иза доккхачу тайпанах хилла. Кестта маслаӀат дина, амма цуьнан барт ЧӀуьлган даиманан а Хьалха-Марта йита йезаш хилла.

1808 шарахь кхоьллина Теркан аьтту берд тӀехь Мазалкан полкан Ишоре гӀалан дуьхьала ЧӀуьлга-Йурт (Мурдар-Йурт, Мурдарово йурт, тӀехьуо — Мундар-Йурт, оьрсийн маттахь — Знаменское).

ЧӀуьлган ши йоӀ а, Сулейман цӀе йолуш кӀант а хилла, иза Оьрсийн эскаран прапорщик а, Оьрсий-ХӀункара тӀеман декъашхо а хилла. КӀентан кӀант — АӀабдулкъедар 1917 шеран гурахь Мундар-Йурто векал вина БуритӀе Кавказан ломан къаьмнийн II-гӀа гуламе вахийтина.
**

=== Валар ===
XIX бӀешеран 20-гӀа шерашкахь ЧӀулг бехке вина обаргаш кӀелхьара бахарна, лаьцна паччахьан баьччалло. 1827 шо кхаччалца Соьлжа-ГӀалин гӀопехь валлийна. 1829 шарахь февралехь иза велла.

=== Доьзал ===
ЧӀулга кхоъ ваша хилла: Исмайла, Меза, Нойрби. Церан ден цӀе Сайка хилла. Церан дайн силсила иштта йу: Ахьматхан, СайдӀали, АргӀун, Шейхуль-Ислам, Джамалуддин, Нурдахьад, Дада, Кавмар, Баммат, Ойбалла, Бовлач, Товзархан, Янхот, Дауд, Ханбатар, Джанхот, Сайка.
ЧӀулгара гендаргнойн тайпана Сайкин-некъе бара

=== ЧӀуьлган тӀаьхье ===
<gallery perrow=12 widths="200px" heights="200px">
Файл:Улубий Чуликов.jpg|240px|мини|**Чуликов Улубий** — [[Кавказан тӀом|Кавказан тӀеман]] декъашхо
Файл:Чуликов.jpeg|240px|мини|**Чуликов Юсуп** — Теркан областан Теркйистан декъан хьаькам, Россин империн эпсар
Файл:Махмуд Чуликов.jpeg|240px|мини|**Чуликов Махьмуд** — Нохчийн дошлойн полкан эпсар, Георгиевски жӀаран а, Сийлахь Аннин орденан а кавалер. СовгӀаташ делла Германица тӀемаш барна

Файл:Gendargenoy.jpg|200px|мини|**Чуликов Ӏали''' – нохчийн Ӏилманча


## Хьажоргаш
* История села Знаменское 
* Гендаргнойн ЧӀулг

## Билгалдахарш

Категори:Кавказан тӀемийн декъашхой
Мундар Эльдаров

**Мундар Эльдаров** — гӀумкийн эла, Аксай схьаваьлла. XIX бӀешераш дуьйлалуш Мундар кхелхина Аксайра Нохчийчу ЧӀуьлга-Юрта. Нохчаша дийцарехь иза кхайкхина шен ЧӀуьлга-Юрт коьллинчу гендаргнойн тайпанарчу Сайкаев ЧӀулга.

## Биографи
Нохчийн яртех цхьа юрт долахь йолу эла Мундар, дуьххьара хьахийна Суздалан гӀашлойн полкан майора Угоницеловс Новран карантинан тӀехьожуш волчу есаулега Галяховскига арз тӀехь, 1812 шеран 25 ноябрехь. Тептаро дийцарехь, «йуьртдас Мулдара» хаам бо майор Угоницеловга, тахана шен куьйга кӀелахь йолчу ЧӀуьлга-Юртахь цхьацца доьзалаш цомгуш хилла ун долуш. ЧӀуьлг-Юрт цхьацца муьрехь Мундар-Юрт йа Эльдарово (Ельдарово) олий хуьйцура эла Эльдаров Мундаран леерам беш.

Мундар оьрсийн паччахьан гӀуллакхехь вара, цундела 1822 шарахь дешийн мидал йелла. Дуьххьара дарж кхечира 1824 шарахь, ткъа капитан звани йелла 1826 шеран 31 августехь. 1840 шарахь Теркйистера нохчаша Мундар шен бахамах ваккхалца, оьрсийн паччахьера дика алап кхочура цунна.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 165. Из “Доклада канцелярии по управлению мирными горцами” о причинах перехода Надтеречных чеченцев на сторону восставших горцев. Не ранее июля 1841 г.

Категори:ГIумкий
Тишли

**Тишли** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла. Тишли йукъайогӀуш йу Чупан-пхьед, Цхьогал бийра, Дийхьа-Юрт.

## Географи
Уллера нах беха меттигаш: къилба-малбузехьа — Ткъуйсте, Хьаьгие а, къилбаседехьа — Орзуме-Кхаьлла, малхбалехьа — Мочча.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Заза-Мерка

**Заза-Мерка** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара эвла.

## Географи
Эвла йу Орга олучу хийистехь, Итон-Кхаьллан къилбаседа-малхбузехь, Кхокхадан къилба-малхбузехь.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Бенгара

**Бенгара** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Мулкъойн эрк олучу хийистехь, Итон-Кхаьллан къилбаседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбехьа —Хьуьрика, къилба-малхбалехьа — ГӀезир-кхелли, малхбалехьа — БӀовтӀара а, Кейшта а, малхбузехьа  — Энистие а, Хьархиечу а .

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏавлах-Чу

**Ӏавлах-Чу** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу ГIеши олучу хийистехь, Акха-Бассан къилбехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехь — Кей-Мохк, къилбаседа-малхбузехь — Ердие-чу, къилбаехь — Терттие, малхбалехь — Кейн-БIовлагаш, къилба-малхбалехь — ИгӀал Кий а, МегӀал Кий а.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Беркой

**Беркой** — нохчийн тайп, къоначарех нохчийн цхьа тайп. Схьадалар ду АргӀанойх Беркахах, кхолладелла АргӀанойн Беркийн гарех XIX бӀешарахь. Дукхаха болу Беркой беха Нохчийн Республикин Теркан кӀоштара ЧӀулга-Юьртахь. Кхечу ярташкахь болу Беркой ЧӀулга-Юртара мухажираш бу.

### ГӀарабевлла Беркойн тайпана нах

Шаба Шамаев (Шамин) — 1893—1911 шерашкахь ЧӀулга-Юртан юьртда,

Нана Болатбиев — оьрсийн эскаран дошлойн полкан бере, мидал йелла тӀамехь майралла гайтарна

Ӏабдул-Карим (Бислан) Микалаев — Ӏелам стаг, ЧӀулга-Юртан молла лаьттина.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажа кхин
* АргӀаной

Категори:Нохчийн тайпанаш
Вознесенка (Дуван кӀошт)

**Вознесенка** () — Россин Федерацин Башкирийчоьнан Дуван кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт  Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.

## Билгалдахарш

Категори:Дуван кӀоштан нах беха меттигаш
Гамха

**Гамха** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара эвла.

Иза йу Ведучан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
Эвла йу Хьачарой-Аьхк олучу хийистехь, Итон-Кхаьлла къилба-малхбалехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Хьелди а, ЦӀамда а, малхбузехьа — Калхьада, малхбалехьа — Аттин бӀовтӀа.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
ВиелгӀие

**ВиелгӀие** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу  Аьккха-Хи а, Осу-Хи а хиш цхьан кхеттаче, Акха-Бассан къилбседехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседехь — Жаьн-Чу, къилбехь — Кхоьрга а, Эйсалашка а, малхбузехь — Ӏамкъа, къилбседа-малхбалехь — Терхие.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Мийла

**Мийла ** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла. 
## Географи
Эвла йу ГIеши-Хи тIехь, Акха-Бассан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбузехь —  Къай, къилбаседехь  —  Угана а, Ӏаьрш-ХитӀе а, малхбузехь — МегӀал Кий, малхбалехь  — Гемара а, Моштара а, ГӀеши-Чу а.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Искателей

**Искателей** () — Россин Федерацин эвла, Ненцойн автономин гуонан Заполярнин кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат арктикан бухара ю, температуран абсолютан минимум — Цельсин 48 гр. (1978 ш. декабрехь хааелла дӀаязйина) ю, ткъа абсолютан максимум Цельсин 34 гр. (1990 ш. июнехь хааелла дӀаязйина) ю. Полюсан дехьара тундрехь йолу кӀошт, климат буьрса ю, йоцачу шийлочу аьхкенца, дехачу шийлачу Ӏаьнца, чӀогӀачу шийлачу мехашца, шортта дӀахьоькхучу лайшца. Ӏа ворхӀ баттахь лаьтта, цхьана эшшара шийла хенан хӀоттам болуш, сих-сиха лайш оьхуш, чӀогӀа дарц а хуьлуш. Шина баттахь гергга полюсан буьса хуьлу. КӀошт сов тӀунал йолчу зонех ю.
## Cахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Заполярнин кӀоштан нах беха меттигаш
Кейшта

**Кейшта** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Мулкъойн эрк йистехь, Итон-Кхаьллан къилбаседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Къиелгие а, Жайние а, къилбаседа-малхбалехьа — Энистие, къилба-малхбалехьа — БӀовтӀара а, Бенгара а, къилба-малхбузехьа — Хьуьрика.

## Билгалдахарш

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Хатаев, Шамиль Абдулаевич

**Шамиль Абдулаевич Хатаев** — нохчийн боксёр, Россин чемпион, Россин спортан говзанча.

## Спортан кхиамаш
* 2017 шеран Россин боксан чемпионат — ;

## Доьзалла
* Хатаев, Имам Абдулаевич — ваша, боксёр, Россин чемпионатийн совг1атхо, Россин халкъашна йуккъара даржан спортан говзанча.

## Билгалдахарш
Хатаев

**Хатаев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Хатаев, Имам Абдулаевич — боксёр.
* Хатаев, Шамиль Абдулаевич — боксёр.
Иезанчу

**Иезанчу** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан  кӀоштара эвла.

## Географи
Эвла йу Тонгахойэрк олучу хийистехь, Итон-Кхаьллан къилба-малхбузехь.

Уллера нах беха меттигаш: малхбузехь — БӀавла, къилбаседа-малхбалехь — Эза а, ЧӀуо а, малхбалехьа  — Чухушлана, къилбехьа — Бечига.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Чехкара

**Чехкара** () — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштан  дIайайна эвла йу.

## Истори
Хьалха лера хилла нохчийн шира гӀала йу, дуккхаза йухайна ягина хилла, 1844 шарахь Кавказан боккха тӀамехь, Чехкара йухайна цигахь «Воздвиженская» гӀап йилинера, тӀехь бисна нах гуонахь йолу эвлашка дӀас-бахна дӀа-йелла. Саьттой-Чехкара, Шира-Чехкара, Дехьара-Чехкара олуш йекъалуш хилла, Органа йистехь, Йоккха-АтагIана къилбехьа, Чуьйри-Эвлана малхбузехьa хилла. Саьтта олу ламан эвлара охьа бахна наха йилини хилла Чехкара.

## Эвлахь бинарш
Къоман меха волу къонах Яндарби Зеламха. Минази бераш а.

## Билгалдахарш

Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Нохчийчоьнан дӀаяйна нах беха меттигаш
Архангеловка

* Архангеловка (Приморьен мохк)
* Архангеловка (Хабаровскан мохк)
* Архангеловка (Оренбурган кӀошт)
* Архангеловка (Александровкан кӀошт)
* Архангеловка (Пильнан кӀошт)
Анна Нетребко

**Анна Нетребко** — эшархо а.

## Хьажоргаш
* Официальный сайт

Категори:Россин Федерацин Халкъан артисташ
ХӀиндистан

**ХӀиндистан** ( *Hindustān*,  *Hindostān* цӀе кхоллайелла  — Инд + -stān дешах) — Азин къилбехьара ахгӀайре. Майда 2 млн км² герг. Къилбаседехьара доза ду Инд дельта тӀера Ганг дельта тӀекхаччалц. Цкъаццкъа ХӀиндистанан ю олу ХӀинди-Ганган аренан къилбехьара акъари а лаьмнаш а. ГӀайренан тӀехь ду ХӀинди дукху долу дакъа, Пакистанан а, Бангладешан а цхьадолу дакъош а ду.

Малхбузехьа бу Ӏаьрбийн хӀорд, малхбалехьа  — Бенгалин айма йу. АхгӀайренан къилба-малхбалехьара йистехь бу Шри-Ланка цӀе йолу боккха гӀайре. ХӀиндистан ахгӀайре ХӀиндин тектонин пилтан тӀехь йолучу ХӀиндин субконтинентан къилбехьара дакъа ду.

АхгӀайренан уггаре къилба меттиг — Коморин цӀе йолу мара бу.

## ЦӀе
ГӀажарийш *ХӀиндустан* йерриге ХӀиндехь олура, цигара и дош европин меттанашка кхаьчна. XIX бӀешарахь европахойша Гималаи а, Виндхья акъаре а йукъахь йолу регионах олура ХӀиндистан, мадарра аьлча  ХӀиндин материкин дакъех Декан дуьхьала йолучу.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Кришнан М. С. Геология Индии и Бирмы. М.: Иностранная литература. 1954. 424 с.*

## Хьажоргаш

* Климат Индостана 
* Индостан.гуру – путеводитель по Индостану
Категори:ХӀиндин ахгӀайренаш
Нуй

**Нуй** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштан дIатесна эвла.

## Географи

Эвла йу Шара-Орга йистехь, Шара-Органа малхбуз-къилбседахь. Саьрбалана къилбседехь, Буккузана малхбалехь

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш