open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ма-йарра йолу бакъо

**Ма-йа́рра йолу́ бакъо́** () — стаг адаман тайпа хиларна факт бахьнехь, адаман дӀаяккха ца ло цхьа могӀа бакъонаш хилар къобал деш йолу бакъонан философин а, юриспруденцин а доктрина.

Ма-йарра йолу бакъо дуьхьала ялайо бакъонан позитивизм доктринин: тӀаьхьарчо чагӀдо, бакъонца совгӀат до пачхьалкхан лаамца, закон чу а йуьллий, закон чохь йоцуш цхьан а бакъо хила йиш йац, тӀаккха ма-йарра йолчу бакъонан концепцис боькъу «бакъо» а, «закон» а. Цуьнца, хӀора стеган ю цхьайолу лакхара, гуттаренна лелаш йолу бакъонаш, цара васте дерзадо хьекъал, нийсо, мехаллин лаамза низам я Делан хьекъал а. Уьш дерриш ца дозу пачхьалкхо хӀиттийначу дозанех а, хьесапех а, цара Ӏаткъам бо дуьххьала дӀа. Законаш кхуллучун ма-йарра йолу бакъо шена тӀекхача гӀерта ориентир хила еза. Кхузара схьайогӀу, нагахь ма-йарра йолу бакъо оцу пачхьалкхехь охьатаӀаяхь, халкъан гӀаттам бан бакъо.

Йукъара массара а къобал бина ма-йарра йолу бакъонан ларам бац: иза хийцало хене а, меттиге а, ткъа кхин а авторан ойлане хьаьжжина ― иза дукхах дерг лору оцу теорин уггаре гӀийла меттиг. Генара схьа дуьйна ма-йарра йолу бакъо кхетайора адамийн а, пачхьалкхан а Ӏаткъаман, шен долара бахам шена ма-луъу ца лелабайтаран дуьхьало ян бакъо санна. ТӀаьхьарчу муьрехь ма-йарра йолу бакъонашна юкъатуху дукхаха йолу социалан-экономикин а, политикин а бакъонаш, масала, халкъан конституци хӀотто бакъо, политикин дахарехь жигара дакъалацар, Политикин партешка цхьаьнакхетар, къинхьегаман бакъо, хьакъ долу белхан алапан бакъо, суьдан а, законан а хьалха цхьаъ хилар.

## Билгалдахарш

## Литература
* *[[Чичерин, Борис Николаевич|Чичерин Б. Н.]]* «История политических учений» (М., 1869—77); его же, «Политические мыслители древнего и нового Мира» (M., 1897);
* *[[Четвернин, Владимир Александрович|Четвернин В. А.]]* Современные концепции естественного права. М.: Наука, 1988.
* Stahl, «Geschichte der Rechtsphilosophie» (3-е изд., Гейдельб., 1856);
* Bergbohm, «Jurisprudenz und Rechtsphilosophie» (т. I, Лпц., 1892);
* Hildenbrand, «Geschichte u. System der Rechts- u. Staatsphilosophie. T. I. Das klassische Alterthum» (Лпц., 1860);
* Kaltenborn, «Die Vorl ä ufer des Hugo Grotius auf dem Gebiete d. ius naturae et gentium» (Лпц., 1848);
* Gierke, «Johannes Althusius u. die Entwickelung d. naturrechtlichen Staatstheorien» (Бресл., 1880);
* Hinrichs, «Geschichte der Rechts- u. Staatsprincipien seit der Reformation» (Лпц., 1849—52);
* Stintzing (продолж. Landsberg), «Geshichte der deutschen Rechtswissenschaft» (Мюнх., 188 0 —98);
* Новгородцев, «Историческая школа юристов» (М., 1896);
* E. Dahn, «Rechtsphilosophie» в Bluntschli-Brater’s «Staatswörterbuch» (т. 8).
* *Гуляихин В. Н.* Диалектика естественного и позитивного права как источник общественно-правового прогресса // Юридические исследования. 2013. № 4. С. 221—238.

## Хьажоргаш
* 
* Патрик де Лобье. Естественный закон: Lex naturalis 

Категори:Бакъонан философи
Категори:Ширачу Желтойчоьнан философи
Категори:Бакъонийн теореш
Категори:Метафизикин кхетамаш
Категори:Керсталлийн терминаш
Категори:Томизм
Лазийчоь

**Лазийчоь** йа **Лазистан** ( — Лазона;  — Чанети) — Ӏусманан провинцис (санджако) дӀалоцуш болу мохк, Трапезундан вилайетан йукъахь хилла, ткъа доза хилла Кутаисин губернин Батумин гуоца, баьхна лазаш а, хемшилаш а. XVI—XIX бӀешерийн оьрсийн хьосташкахь хьахайо «Туркойн Гуьржийчоьн» дакъа санна йа «Гуьржийн латта» аьлла.

## Ӏалам
Лаьтта хӀинцалера Туркойчоьнан къилбаседа-малхбалехь, Малхбален-Понтийн лаьмнийн Ӏаьржа хӀордан тӀейирзина къилбаседа басешкахь. Локхалла 3931 м кхаччалц (Качкар лам Лазийчоьнан дукъ тӀера). Басеш хедийна ю охьаоьхучу эркийн тогӀенашца. Климат субтропикийн, йочанаш 2-3 эзар мм шарахь. Бердан йисттерачу асанехь лелайдо тонка, кемсаш, хьаьжкӀаш, фундук, цитрусаш. Шуьйра гӀа долу хьаннаш лаьтта ножех, леганех, пепнеха, пхенех, лаьмнийн кӀажошкахь хьаннашна бухахь ю гуттаренна а сийна йолу коьллаш; 400-1250 м лакхахь ю пепнийн-базанан хьаннаш ю; 1250-1900 м лакхахь базанан пихтанца ийна хьаннаш; лакхахь — гома хьаннаш а, ломан байнаш а ду. Ширачу заманахь ша бинчу хенахь Лазийчоь йовхо еза флора а, фауна а лечкъа меттиг йара.

## Истори
Ширачу заманахь и регион Колхидин паччахьаллин дакъа дара. Эгриси паччахьалла довзура ширачу желтошна а, румхошна а Лазика цӀарца, ткъа гӀажаршна, Лазистан цӀарца. Къилбаседа лулахойх — мегрелех а, къилба лулахойх — эрмалойх а къаьсташ, Чанети кӀелхьара елира Ӏаьрбийн олаллех, йисира Византин йукъахь. Йуккъера бӀешерашкахь Лазийчоь Гуьржийчоьнан дакъа дара, 1578 шарахь туркоша схьайаккхалц. 1878 шарахь малхбален Лазийчоь (Батуми гӀалица цхьаьна) Россин империн йукъайахара, ткъа Ӏусманан санджакан йукъ дехьаелира Батумера Ризе. Санджакан майда йара 3733,73  км² (3500 кв. чаккхарма). Бахархой (лазаш а, желтой а) бара 138400. Лазийчоьно латтабора туркойн флотан уггаре дика хӀордахой.

Гуьржийн Демократин Республика 1922 шарахь йоьжачул тӀаьхьа, 1925 шарахь, Лазийчоьнан мохк бийкъира Гуьржийн ССРн (Аджари) а, кемалан Туркойчоьнан йукъахь.

## Малхбуза Лазийчоь долахь хилар
* антикан мур — I бӀешо — **[[Колхида]]** / **[[Эгриси]]**

* II бӀешо — III бӀешо — Гонио-Фындыклы дакъа — **[[Ибери (паччахьалла)|Ибери]] (Картли)**, Фыртына-Оф дакъа — **[[махелонийн а, гениохийн а паччахьалла]] (Санети)**
* III бӀешо — VI бӀешо — **[[махелонийн а, гениохийн а паччахьалла]] (Санети)**
* VI бӀешеран 60-гӀа — VII бӀешеран 30-гӀа — **[[Ибери (паччахьалла)|Ибери]] (Картли)**
* VII бӀешеран 30-гӀа — VIII бӀешо — **[[Византийн импери]]**

## Хьосташ
* Большая советская энциклопедия
* Ингороква Павле, «Георгий Мерчуле», издательство «Сабчота Mцерали», ст. 205—288, Тбилиси, 1954 г. (на грузинском).

## Хьажа кхин а
* Лазийн мотт
* Эгриси
* Анатоли
* Понт
* Аджари

## Билгалдахарш

Категори:Жимачу Азин историн областаш
Категори:Лазика
Капитель (йоза)

**Кегийра коьртера элпаш**, йа **капите́ль** (; ; от  — корта) — могӀанан элпаш, даккхий элпаш кегийра дина гуш долу, гарнитурехь дахкар. Капительна а, могӀанан элпашна а йукъара башхалла гучуйоккхуш, иза кӀеззиг могӀана элпал лекха до, ткъа капителан хьаьркийн ахапрошаш йаккхий йо.

Дукха хьолахь капителан имитаци йо, даккхий элпаш кегийра а деш, амма цунах лардала деза, хӀунда аьлча уьш хаъал къаьста ойсараллийца а, контрастца а, шораллийца а.

Боккъала капителехь сизан а, символашна йукъара йукъан а стоммалла цхьаьна йогӀу кхечу элпашца. Цул сов, капителан элпаш мелла а лекха ду могӀанан элпел, дукхаха дерг, кӀеззиг шоръина пропорцеш йолуш.

## Билгалдаккхар
Капитель лелайо латинан зорбанехь куьйга йозанан заманахь дуьйна.

Капитель лелор дика до ишттачу меттигашкахь:
* аббревиатурашкахь (даккхий элпийн метта),
* руман терхьаш дохкуш,
* цӀераш билгала йохуш (даккхий элпашца ийна),
* хьалхара дош къастош, наггахь коьртан хьалхара могӀа билгала боккхуш, «къаьсташ билгала яккхархьама коьртан йуьхьиг» (Я. Чихольд), ткъа кхин а, инициал лелийнехь, «инициал тӀера могӀанан элпашка дехьадалар кӀаддархьама» (А. Королькова),
* драматургин кхолламашкахь а, сценарешкахь а турпалхойн цӀераш билгала йохуш.
Дика дац капительца йаздар йеха (2-3 дешал сов) фразаш а, предложенеш а: цуо гӀуо до йозан дешар.
1248 шо

## Хиламаш

* 4 январехь махках ваьккхинчохь вела Португалин паччахь хилла Саншу II.
* 18 февраль — гвельфаша Пармин гергахь иэшам бина Сийлахь Руман империн императоран Фридрих II-гӀачун эскаршна.
* Флоренцехь гибеллинаша дийзийтира коьртера гвельфийн доьзалийн гӀалара арабовла.
* 26 апрель — Парижехь дӀайиллина керла  зугӀар Сент-Шапель.
* 15 август — Европехь ечу хенахь уггаре яхъелла Кёльнан килсан бух буттуш хьалхара тӀулг биллина.
* Болабелла ВорхӀалгӀа жӀаран тӀом. Французийн Людовик IX-гӀачун эскар Кипр тӀекхочу. Декабрехь паччахь волчохь хуьлу шиъ монголийн векал, уьш бахкийтина бусалбачарна дуьхьала цхьаьна тӀом бар кховдо.
* Кастилин Бланка — Францин регент (1252 шо кхаччалц) шен кӀан воцучу хенахь.
* 22 ноябрь — Кастилин Фердинанд III-гӀачо Севилья яккхар.
* 1248—1251 — Гуюк веллачул тӀаьхьа Монголийн пачхьалкхан ханан Ӏарш къовсар, цхьаьна хенан Монголин регент хуьлу цунах йисина жеро Огул-Гаймыш.
* 1248/1249 шерашкара Ӏа — 28 дийнан тӀом пизин а, генуян а республикашна йукъахь, оцу тӀамехь гуолацаран машенаша йохийра Акра .
* Василько Романовича юхатуьйхира ятвягийн талоран тӀелатар.

## Урхалчаш
* ГӀайренийн паччахьалла — паччахь ву Юэн Макдугалл (1249 шо кхаччалц).
* Португали — паччахь Афонсу III (1279 шо кхаччалц).
* Швеци — ФолькунггӀеран некъех волу Биргер Ярл ву (1250 шо кхаччалц, цул тӀаьхьа — регент).  
* Монголийн импери — паччахьаллин йукъ. Регент Огул-Гаймыш (1248—1251 шераш).
* Сийлахь Руман импери — Вильгельм Голландин (1248—1256), руман паччахь (антипаччахь 1254 шо кхаччалц).

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1248 шарахь]]*
* Фолиньора Анджела, италин монахиня-францискахо, йаздархо.
* Иоанн I Баллиоль, Шотландин паччахь 1292—1296 шерашкахь
* Карл II, Неаполан паччахь (1285—1309).
* Роберт II, Бургундин герцог (1272—1306).

## Белла

*Хьажа иштта: [[:Категори:Белларш 1248 шарахь]]*
* Гуюк, Монголин пачхьалкхан паччахь ву.
* Михаил Ярославич Хоробрит, Владимиран сийлахь эла.
* 4 январехь Саншу II-гӀа хӀоьттина Португалин паччахь.
* Субэдэй, монголийн тӀеман баьчча.

## Хьажа иштта

## Билгалдахарш
Нека Олимпийн ловзаршкахь

Неканан къовсамаш Аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь дуьххьара юкъадевлира 1896 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь Афинехь, оцу хенахь дуьйна юкъатухура тӀехьадогӀучу ловзарийн программина. Юхьанца къовсамаш божарийн бен бацара, зударийн дисциплинаш юкхаехира 1912 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь Стокгольмехь. 2008 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь Пекинехь дуьххьара дӀабаьхьира неканан къовсамаш  диллинчу хин чохь. Оцу спортан тайпанехь къовсу 34 совгӀатийн комплект.

## Къийсамаш

### Божарий

## Хьажоргаш
* Плавание на официальном сайте Международного олимпийского комитета

Категори:Нека Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Спортан тайпанаш аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Сетал

**Се́тал** — хир долу чӀагӀдаран хӀума тӀехьовзо а, юхахьовзо а лерина куьйган слесарийн гӀирс. Сетал лаьтта тай-тайпана юхьиг йолу металлан чӀух а,  (пластмассан йа дечиган). ГОСТ 29308-92 «Винташ а, гайканаш а вовшахтаса лерина гӀирс. Номенклатура», сеталашна юкъадоьду цхадолу кепара догӀанаш (ялхсаболу догӀанаш, шлиц йолу гоьрга гайканийн  йа агӀон тӀехь Ӏуьргаш долу гайканий догӀанаш) а, чоьхьара а, арахьара Ӏовшу хуьйцу кортош а (ГОСТца 25604-83 «Хуьйцу кортош. Кепаш а, коьрта барамаш а»).

## Конструкци
Уггаре атта дина сетал, чӀапа юьхьиг йолу чӀу бу, иза болх бечу хенахь шлиц чухӀоттабо, чӀун вукха агӀора дечиган, пластмассин йа резинин мукъ бу. Мукъан гӀирс, кеп хоржу куьг дика тасалучу агӀора.

Мукъан диаметр дукха хьолахь хуьлу 10 - 40 мм. Меженна тӀетаӀо мукъан диаметр йоккха мел хуьлу сеталан лерина шлиц а хуьлу йоккха. Цундела кегийрачу меженашна лерина сеталшна хӀиттабо буткъа макъарш, шлиц ца йохаяйта йа хир ца дохадайта йа меже ца йохаяйта. Цхьайолчу сеталийн макъаршна Ӏуьрг доккху, хьовзочу хенахь зеразакъ хӀотторхьама, йа цунна чу охьадожарх лардеш тӀийриг тосу. Сеталийн мукъ чохь хила тарло хуьйцу юьхьигаш чуюхку еса меттиг. 

Сеталан юьхиг юху болх бечу хенахь механикин Ӏаткъам бахьнехь. Белхан хан яхъярхьама юьхьиг йо башха яайаларан дуьхьала йолу, онда лаламех, масала, хром-ванадий-молибденан болатах.

Меженан коьртан тӀера шлицан тайпане хьаьжжина, тайп-тайпана белхан дакъа долу сеталш леладо.

## Белхан декъан кепаш
Меженан коьртан тӀера шлицан тайпане хьаьжжина, тайп-тайпана белхан дакъа долу сеталш леладо.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Монтажан гӀирсаш
Категори:Слесаран гӀирсаш
Коньяк

**Конья́к** () — чӀогӀа алкоголан малар (тайпа бренди), иза деш ду билгалйиначу кемсех ша-тайпана технологица Францин Шаранта регионехь. СНГ пачхьалкхашкахь дукхучу хьолехь муьлхачу брендех олу — кемсийн дистиллят.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:Маларш
РагӀ (маьӀнаш)

## РагӀ
** РагӀ — цхьаьна балха тӀехь я меттигехь тӀаьхь-хьалха хиларан низам.
** РагӀ (рельеф) — лекха доцу ломан дукъ.
** РагӀ (йол) — тӀекӀела йиллина дӀанисйина йол.
РагӀ (рельеф)

**Ла́манан рагӀ** — дика къаьсташ басенаш йолу, еха асанца озийна рельефан айар. Уггаре лекха меттигаша до *регӀан дукъ* — дохаллехь озийна, рагӀ шина басенна йоькъу аса, цунах хидоькъе олу (дуьхь-дуьхьала лаьтта эркан майданаш йоькъу аса). РогӀан дохаллин йисташкахь дукъ дукха хьолахь охьатаьӀа. Дукъ тӀехула йоккху *семан аса, йа рогӀан аса*, иза гойту орографийн схеманашкахь.

Ламанан рогӀан кеп, йохалла, локхалла йозу кхолларан муьрах а, кхиаран исторех а, ткъа кхин а иза лаьтта ламанан породех а. РогӀан кӀажошкара дукъ тӀекхаччалц йолу меттиг масех бӀе метр тӀера, наггахь масех километре кхочу; рогӀан йохалла — иттаннаш, бӀенаш километраш, басеш дукха хьолахь Ӏункара хуьлу. Семан аса кепех алсама хуьлу нийсанаш а, гӀийра хьевзинаш а.

## РаьгӀнийн йукъаметтиг
Ламанан раьгӀана цхьаьнакхеттачу меттигех олу ламанан система.

Луларчу раьгӀнашна чутаьӀначу аренах раьгнаш йекъайалар олу.

### Лаьмнийн генаш
Йаккхий ламанан раьгӀнийн дукха хьолахь хуьлу *[[лаьмнийн генаш]]* — агӀонашкахула дӀасадоьлху генаш, уьш мелла а кегийра раьгӀнаш хуьлу.

### Ламанан шодмаш
Шиъ йа масех ламанан рагӀ цхьаьнакхета меттигах ламанан шед олу. 

### Ламанан зӀенаш
Асанца ул-уллехь лаьтта, чутаӀарша екъна ламанан регӀанех массиваш олу, цара йо ламанан зӀенаш.

## Билгалдахарш

*
Категори:Оронимаш
Евразин экономикин бертан Таможнин барт

**Евразин экономикин бертан Таможнин барт** (ЕАЭБ ТБ) — Евразин экономикин бертан (ЕАЭБ) мехкийн-декъахойн таможнин барт. 2015 шарахь ЕАЭБ кхоллале, Евразин экономикин йукъараллин (ЕврАзЭЮ) мехкийн-декъахойн йукъара кхаа мехкан бен бацара таможнин барт (Росси, Белорусси, Кхазакхстан) — иштта иза бара **Евразин экономикин йукъараллин базин тӀера Таможенин барт** (**ЕврАзЭЮ ТБ** я **TБ**), цунна йукъара дакъалалла тӀедиллина дацара ЕврАзЭЮ мехкашна-декъахошна.

ЕАЭЮ кхуллуш (цул хьалха хиллачух — ЕврАзЭЮ къасташ), йукъара таможнин барт хилира ЕАЭЮ ца къаьста дакъа, берриг  ЕАЭЮ мехкаш-декъахой автоматаца юкъабогӀу Таможнин бертан ЕАЭЮ юкъайоьдушехь. Цу тӀе Таможнин бертан мехкаша-декъахоша лелайора (до формирования ЕАЭЮ 1 января 2015 года), хӀинца а лелайо йукъара таможнин тарифаш а, кхоалгӀачу мехкашца махлелорехь кхин нисдаран белхаш а.

## ХӀоттам
Таможнин бертан мехкаш-декъахой:
*  Кхазакхстан — 2010 шеран 1 июлехь дуьйна
*  Росси — 2010 шеран 1 июлехь дуьйна
*  Белорусси — 2010 шеран 6 июлехь дуьйна 
*  Эрмалойчоь — 2014 шеран 10 октябрехь дуьйна; лела даьлла 2015 шеран 2 январехь дуьйна (ЕАЭЮ юкъайоьдушехь)
*  ГӀиргӀазойчоь — 2015 шеран 8 майхь дуьйна; лела даьлла 2015 шеран 12 августехь дуьйна (ЕАЭЮ юкъайоьдушехь)
Кандидаташ:
*  Шеман ойла ю ТБ юкъаяха (болх болийна 2013 шарахь)
*  Туниса кхайкхийна шайн ойла барт юкъаваха (2015 шеран 14 январехь)

## Билгалдахарш

Категори:Евразин экономикин барт
Категори:Дуьненайукъара йохк-эцар
Категори:Кхазакхстанан арахьара политика
Категори:Белоруссин арахьара политика
Категори:Россин арахьара экономикин политика
Категори:Кхазакхстанан экономика
Категори:Россин экономика
Категори:Белоруссин экономика
Категори:Россин арахьара йохк-эцар
Категори:2010 шо экономикехь
Категори:2010 шарахь кхоьллина кхолламаш
Категори:ЕАЭЮ Таможнин барт
Футболех ловзаран дуьненан чемпионат

**Футбо́лех ло́взаран дуьне́нан чемпиона́т**, кхин а **ФИФА́н дуьне́нан кад** (схьадаьлла ) олу, **Футбо́лех ло́взаран дуьне́нан кад**, **ФИФАн дуьне́нан чемпиона́т**, **мундиа́ль** (схьадаьлла ) — футболех ловзаран дуьненайукъара коьрта къовсам. Дуьненан чемпионат дӀакоьхьу дуьненан футболан урхаллин межено — ФИФАс, цигахь дакъа лаца йиш ю ерриг континенташкара ФИФАн мехкийн-декъахойн божарийн къоман гулйина командийн.

Дуьненан чемпионатийн финалан турнираш дӀахьо 4 шарахь цкъа, Олимпийн ловзарш санна, амма, нагахь регионийн турнираш а лаьрча, хӀора мундиаль 3 шо сов яхло. 2018 шеран дуьненан чемпионатан харжаман къийсамашкахь дакъалецира 209 командо. Хьалххе хаьржина пачхьалкхехь-хӀусамдайшкахь, цхьаьна баттахь лаьтта финалан турнирехь, 1998 шарахь дуьйна дакъалоцу 32 командо (31 командин бакъо йелла харжаман турниран жамӀашца, ткъа 1 бакъо 1938 шарахь дуьйна йелла хӀусамдайн пачхьалкхан гулйина командин). Турнир тӀеэца тарло цхьаннал сов мехко а, амма 85 шерал сов исторехь ФИФАс цкъа бен бакъо ца елира дуьненан чемпионат дӀаяхьа шина мехкан. ТӀаьхьа кхолламо масийттаза хаийтира, и турнир цхьаннал сов махкахь дӀаяхьа Ӏалашо йоцуьйла (ткъа УЕФАс, Евро-2000 тӀера дуьйна, масийттаза тешам белира Европин чемпионаташ дӀаяхьа масех мехкана). Амма 2018 шеран 13 июнехь хиира, 2026 шеран дуьненан чемпионат кхаа махкахь хир юйла. 1938 шарахь дуьйна 2002 шо кхаччалц хьалхарчу дуьненан чемпионатан толамхо ловзура финалан турнирехь харжаман квалификаци а йоцуш; 2006 шарахь дуьйна хьалхарчу дуьненан чемпионатан толамхо чекхъяла еза харжаман турнирехь массо а команда санна).

Футболех ловзаран дуьненан чемпионатан финалан дакъа, дӀахьуш ду 1930 шарахь дуьйна (йукъараяьлла ши чемпионат 1942 а, 1946 а шерашкахь Дуьненан шолгӀа тӀом бахьнехь). Цуьнан дукха йоккха хьовсархойн аудитории хуьлу, дерриг дуьненахь чӀогӀа хаза а хета. Масала, 2006 шеран чемпионатан финале хьевсира 715,1 миллион хьажархо, цунах хилира иссалгӀа телетрансляци хьовсархойн барамца.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Официальная статистика ФИФА всех турниров 1930—2014. Результаты всех матчей всех чемпионатов 1930—2014 
* Официальный сайт ФИФА 
* WorldCup-History.com
* Благотворительная кампания в рамках чемпионата мира ФИФА
* ''Planet World Cup'' с информацией о всех финалах чемпионатов мира
* Чемпионаты мира (видео голов)
*Выступления сборной Аргентины на чемпионатах мира 

*
Категори:Футболан кедаш
Юсупов Руслан Хьамидан воӀ

**Юсупов Руслан Хьамидан воӀ** (1955 шо 29 декабрь, Гуьмсе, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — Россин нохчийн поэт а, публицист а. Нохчийн Республикин Журналистийн бертан сийлахь председатель, Россин Йаздархойн бертан декъахо. СовгӀат дина «НР парламентаризм кхиорна» орденца.

## Биографи
Юсупов Руслананан да-нана махкахбехира массо а нохчий санна 1944 шеран 23 февралехь Кхазакхийн ССР. Русланан дас, инженер-геолога Юсупов Хьамида, Кхазакхстанан латтанаш тӀехь масех шарахь караерзийра аренаш. Шен даймахка цӀавирзича иза кхелхира 37 шо долуш.

№ 107 йолчу ишколан лакхарчу классашкахь Юсупов Руслана куьйгалла дира кхоллараллин кружокехь, зорба тохара кӀоштан «ЦӀен Байракх» газетехь.

Юсупов Руслан веха Нохчийн Республикин Гуьмсе гӀалахь.

2002 шарахь Юнусов Русланан нохчийн «Гумс» газетан политикин декъан редактор дарж ло, «Вайхах» журналехь зорба туху. Кхин а иза Нохчийн Республикин Президент волчура Йукъараллин Кхеташонан декъахо ву. Шен кхолламаш Юсупов Руслана йазбо оьрсийн а, нохчийн а меттанашкахь.

СовгӀат дина Нохчийн Республикин Оьздангаллин министраллин Лермонтов Михаила Юрьевичан цӀарахчу «Лакхара кхиамашна» мидалца.

2001 шарахь Москохахь арахецна цуьнан дуьххьарлера байтийн гулам «Жоьжахатан чуьра некъ». 2006 шарахь арадаьлла жайна «Синан цӀе». Цул тӀаьхьа, 2015 шарахь арабаьлла кхоалгӀа гулам «Синан озийна мерзаш».

2006 шарахь дуьйна ву Нохчийн Республикин Парламентан хааман-аналитикин урхаллин куьйгалхо.

## Емалалла
Литературин йемалчаш дикачу агӀора дуьйцу Юсупов Русланан поэзех лаьцна.

«*Цуьнан могӀанашкахь паргӀата охьайохку факташ. Цакхоьрруш ала мегар ду, цуьнан байташ гуонахьара дахаран садоӀийлех йуьззина йу,*» — билгала доккху И.Хатуевс.

*«Юсупов Руслана йаздо оьрсийн а, нохчийн а меттанашкахь. Цуьнан кхолламаш мехала бу халкъана»,* — лору йаздархочо А.Газиевас.

Литературин емалчо Довлеткиреева Лидас лору Р. Юсуповн байташ "*дагах чекхйолу лирика*".

## Библиографи

## СовгӀаташ
Журналистийн Дуьненайукъара къовсамехь «Уггаре дика публикаци» номинацехь толамхо.

Йерригроссин «Машаре Кавказ» къовсаман лауреат.

«Дешин эрзу» совгӀатан «Къаьмнашна йукъахь доттагӀалла чӀагӀдарна» номинацин лауреат.

«МХГӀ уггаре дика авторан болх» къовсаман» лауреат.

Нохчийн Республикин Интеллектан Центран «Шеран журналист» номинацехь совгӀатан лауреат.

Дуьненайукъара журналистийн «Дешин мас» къовсаман толамхо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Журналист из Гудермеса. Радио Свобода
*  В Грозном прошел творческий вечер Руслана Юсупова
*  И поэт, и гражданин

Категори:Нохчийн поэташ
Категори:Нохчийчоьнан Йаздархойн бертан декъашхой
Категори:Россин журналистийн Бертан декъашхой
Категори:Нохчийн йаздархой
Категори:Нохчийн пачхьалкхан университетехь дешнарш
Категори:Нохчийн университетан хьехархой
Категори:Нохчийчоьнан Хьакъдолу оьздангаллин белхалой
Баши (Зугдидин муниципалитет)

**Баши** () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Зугдидин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 533 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Зугдидин муниципалитетан нах беха меттигаш
Арсалиев Шавади Мадов-Хьаьжи воӀ

**Арсали́ев Шава́ди Мадов-Хьаьжи́ воӀ** (вина 1958 шеран 24 август, ССРС , РСФСР, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, Веданан кӀоштахь, Гуьна эвлахь) — Россин, нохчийн Ӏилманча, хьехархойн Ӏилманийн доктор, профессор, Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин корреспондент-декъахо.

## Биографи
Вина 1958 шеран 24 августехь Нохч-ГӀалгӀайчуьра Веданан кӀоштан Гуьнахь. 1974 шарахь чекхйаьккхира Гуьнан йуккъера ишкол. Ишкол чекхйаьккхинчул тӀаьхьа болх бира колхозехь белхалочун даржехь. 1978 шарахь Советийн эскаран Германера советийн эскаран тобанера цӀавеира.

1984 шарахь чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан филологин факультет. 1983-1989 шерашкахь болх бира Соьлжа-юртан ишколехь: оьрсийн меттан а, литературин а, нохчийн меттан а, литературин а хьехархо, завуч, цул тӀаьхьа ишколан директор. 1987-1991 шерашкахь болх бира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институтан йуьхьанцара дешаран педагогикин а, психологин а кафедран ассистент а, лакхара хьехархо а.

1991 шарахь дӀахӀоьттира Москохан хьехархойн В. И. Ленинан цӀарах институт аспирантурин лакхара ишколан педагогикин кафедран декъе. 1993 шарахь чекхдаьккхира кандидатийн диссертаци. Кандидат хиллачул тӀаьхьа 1996 шо кхаччалц Нохчийн хьехархой институтан педагогикин а, психологин кафедрин доцент вара.

1996—1999 шерашкахь дийшира Москохан хьехархойн пачхьалкхан университетан лакхарчу ишколан кафедран докторантурехь. 1999 шарахь чекхдаьккхира докторийн диссертаци.

1999 шарахь дуьйна профессор а, Нохчийн хьехархойн институтан кафедран куьйгалхо. 2003 шарахь дуьйна Москохан хьехархойн пачхьалкхан университетан хьехархойн лакхара ишколан кафедран профессор. 2008—2010 шерашкахь Нохчийн пачхьалкхан университетан арахьара а, дуьненайукъара а уьйранийн проректор. 2010 шарахь дуьйна университетан историн факультетан декан.

Зорба тоьхна 70 сов Ӏилманийн а, методикин а белхаш, царех кхоъ монографи йу. Цуьнан куьйгаллийца чекхдаьккхина ворхӀ кандидатийн диссертаци. Ву Дуьненайукъара хьехархойн академин академик, Дуьненайукъара хьехархойн дешаран Ӏилманан академин академик, Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин «Этнопедагогикин» секторан куьйгалхо.

## СовгӀаташ а, сийлахь цӀераш а
* К. Д. Ушинский мидал (2001);
* Россин Федерацин лакхара говзаллийн дешаран Сийлахь белхало (2003);
* Академикан Волкова Г. Н. цӀарах этнопедагогикин белхашна делла дуьненайукъара совгӀат (2005);
* Нохчийн Республикин Правительствон Председателан грамота (2006);
* Нохчийн Республикин хьакъ долу Ӏилманийн гӀуллакххо (2007);
* «Нохчийн Республикин дуьхьа хьуьнарш гайтарна» мидал (2010);
* «Нохчийн Республикин интеллектуалан центр» йукъараллин кхолламан «Дешар» номинацин «Детин бухӀа» символца хӀора шеран совгӀат (2011);

## Билгалдахарш

## Библиографи
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* Арсалиев Шавади Мадов-Хажиевич
* О декане

Категори:Нохчийн хьехархойн университетан хьехархой
Категори:Нохчийн университетан хьехархой
Категори:Нохчийн пачхьалкхан университетехь дешнарш
Шишкина, Валерия Юрьевна

**Ши́шкина Вале́рия Ю́рьевна** (вина  4 январь, ХӀинжа-ГӀала, ДегӀастанан АССР, ССРС) — Россин журналист, йаздархо, . 2001 шарахь кхоьллира хӀора дийнан машин литературин-философин журнал «Топос», цунах хилла Рунетан уггаре гӀарадаьллачу а, авторитетан а арахецарех цхьаъ. 2004 шеран июнехь дуьйна йу цуьнан коьрта редактор.

## Биографи
Кхиина Соьлжа-ГӀалахь, чекхйаьккхира № 3 йолу Соьлжа-ГӀалин йуккъера ишкол.

Дийшира Пятигорскан пачхьалкхан арахьара мехкийн меттанийн институтехь, Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетехь, Москохан пачхьалкхан хьехархойн арахьара мехкийн меттанийн Мориса Торезан цӀарах институтан аспирантурехь. Шиъ лакхара дешар чекхдаьккхина (филологин, психологин). Кандидатийн диссертици чекхдаьккхира ССРС ӀА психологин институтехь «Ойла яр а, къамел а» говзаллийца. 

Москохан инженерин-физикин институтехь хьехархо, АЦШхь  болх бира.

Икэнобо ишколан икебанин профессоран тӀегӀа йу (Киото, Япон).

1974 шарахь дуьйна йеха Москохахь.

Майра — Шишкин Анатолий Владимирович, йоӀ — Валерия Анатольевна.

## Журнал «Топос»
Шишкина Валерияс редакци йеш долу журнал ша-тайпана ду, цуьнца йу говзалла а, новаторалла а, цигахь бу цхьаьна майданахь лулахь, дахаре а, литературе а хьажар дуьхь-дуьхьала долу авторш, цигахь йу авторийн эстетикин а, индивидуалан поэтикин контрасташ. 2008 шарахь философа а, емалчо а Роганов Сергейс «НГ EX LIBRIS» «Маьрша газетехь» йаздо: «Литературин-философин журнал „Топос“ йукъаделира 2001 шарахь филолог а, психолог а, кхин тӀе японин икебанин Икенобо ишколан говзанча йолчу Шишкина Валериян ницкъашца… ХӀара йа кхин йозанаш емал дийр ду аша, шу доьлур а ду цунах йа марзо оьцур йу, амма хьала а, охьа а шу йухадоьрзур ду виртуалан аренера, коьрта маьӀнаш кхуьу, цхьаьна топосе… Дахар кхин дӀадоьду, тӀаккха цуо кхуллу керлачу куьзганийн система — керлачу заманан йоза а, керла иза дӀакхоьхьурш. „Топос“ — из адӀакхоьхьучарех цхьаъ».

## СовгӀаташ
* Россин йозан академин «Серлонан эмгаралла лелориг» мидал — машанан литературин-философин журнал «Топос» кхолларна а, кхиорна а.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Литературно-философский журнал «Топос»
* Публикации в журнале «Топос»
* ВЗГЛЯД / Валерия Шишкина: Топос — «Пять лет трудного успеха»

Категори:Машийн литература
Категори:Нохчийн пачхьалкхан университетехь дешнарш
Категори:Москохан лингвистийн университетера арахецнарш
Категори:МИФИн хьехархой
Аббе (беттан кратер)

**Аббе** () - Шенан тӀе жима космосан объект кхетар бахьнехь кхоллаелла беттан кратер, диаметрехь 64 км гергга.

## ЦӀе

Кратеран цӀе тиллина Эрнст Аббе (1840—1905) сийдина.

## Истори

Кратер чӀагӀйина  1970 шарахь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Цифровой фотографический атлас Луны.
* Кратер Бок на карте LM-104.
* Andersson, L.E., and E.A. Whitaker, NASA Catalogue of Lunar Nomenclature, NASA Reference Publication 1097, October 1982.

Категори:Беттан кратерш
Категори:Кратерш абатца
Ахмадов, Мохьмад Ӏийсан воӀ

**Ахма́дов Мо́хьмад Ӏи́йсан воӀ** (вина 1972 шеран 17 апрелехь, ССРС, РСФСР, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Шелахь) — нохчийн Россин политик, Федерацин Кхеташонан декъахо (2019 шарахь дуьйна), Нохчийн Республикин Къинхьегаман а, социалан кхиоран а министр (2008-2017 шерашкахь).

## Биографи
Вина 1972 шеран 17 апрелехь Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Шела эвлахь.

1991—1992 шерашкахь бухгалтер болх бира «Синтем-У» кооперативехь, ткъа 1993 - 1998 шерашкахь циггахь коьрта бухгалтер вара. 1992—1993 шерашкахь налогин инспекторан болх бира Соьлжа-ГӀалахь. 1998 - 2000 шерашкахь коьртехь вара Соьлжа-ГӀалин Ширапромыслин кӀоштан налогин урхаллин.

1995 шарахь чекйаьккхира Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институт «йукъаратехникин дисциплинаш а, къинхьегам а» говзаллийца, 2000 - 2007 шерашкахь хьехна Нохчийн пачхьалкхан университетан финансийн-экономикин факультетехь. 2002 шарахь чекхйаьккхира Нохчийн пачхьалкхан университет «финансаш а, кредит а» говзаллийца. Экономикин Ӏилманийн кандидат. 2007—2008 шерашкахь Нохчийн Республикийн Федералан поштан зӀенан урхаллин коьртехь вара.

2008—2017 шерашкахь Нохчийн Республикин къинхьегаман, белхан меттиган а, социалан кхиоран министран даржехь вара.

2016 шарахь Нохчийн Республикин Парламенте хенал хьалха хиллачу харжамашка, Ахмадовн кандидатура йукъатеттира «Цхьааллин Росси» партис.

2019 шеран 20 ноябрехь Федерацин Кхеташоно къобал йира Ахмадов Мохьмадан кандидатура, цунах хилира Федерацин Кхеташонан керла декъахо — Нохчийн Республикин законашкхолларан Ӏедалан векал.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Нохчийн хьехархойн университетехь дешнарш
Категори:Нохчийн пачхьалкхан университетехь дешнарш
Категори:Экономикин Ӏилманийн кандидаташ
Категори:«Цхьааллин Россин» декъахой
Категори:Нохчийчоьнан министраш
Категори:Россин Федерацин Советан декъашхой (2000 дуьйна)
Megalodon Inc.

**Mergalodon Inc.-** нет-предприятие, основанное 27 августа 2020 года. Главной целью фирмы является создание фирмы по предоставлению информационно-познавательного контента
= Проекты =
В данный момент Megalodon Inc. занимается разработкой следующих проектов:

1 Exposer

Цель проекта разоблачать недобросовестных авторов каналов в YouTube

2 Python-show

Цель данного проекта-обучать людей программированию Python
Аскарти

**Аскарти** () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Местин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 39 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Местин муниципалитетан нах беха меттигаш
Чилиев Муса Мажидан воӀ

**Чили́ев Му́са Мажи́дан воӀ** (вина 1955 6 июнь, ГӀиргӀазойн ССР Фрунзехь) — Россин а, гӀалгӀайчоьнан а политикин а, пачхьалкхан а гӀуллакххо, ГӀалгӀайчоьнан правительствон председатель (2011—2013), Федерацин Кхеташонан декъахо (2018 шерера 2019 шеран сентябрь кхаччалц).

## Биографи
Вина 1955 шеран 6 июнехь ГӀиргӀазойн ССР Фрунзе гӀалахь (хӀинца Бишкек).

1977 шарахь чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университет оьрсийн меттан а, гӀалгӀай меттан а, литературин а хьехархочуьнан квалификацица.

Ишколан хьехархо, цул тӀаьхьа ишколан директор болх бира. 1991 шарахь кхелхира Москоха, волавелира хьуьнарчалла лело.

2004 шарахь йаьккхира лакхара экономикин говзалла шен хьахалерачу alma materехь, оцу хенахь цӀе хийцина йара «Нохчийн пачхьалкхан университет» аьлла.

### Политикин карьера
2004 шарахь дуьйна — Россин Къинхьегаман а, социалан лардаран министраллин цхьаьна департаментан куьйгалхочун гӀовс. 2009 шарахь ГӀалгӀайчоьнан президентан Евкуровн омарца хӀоттийра финансийн министран а, Республика ГӀалгӀайчоьнан Правительствон председателан гӀовсан а дарже, ткъа 2010 шеран 10 мартехь хилира правительствон председателан декхарш кхочушдийриг.

2011 шеран 21 мартехь Республика ГӀалгӀайчоьнан Халкъан Гуламан депутаташа рогӀера доцучу ховшаршкахь берриш реза болуш къобал вира Чилиев правительствон председателан даржехь (президентан Евкуровн № 186 йолу 2013 шеран 19 сентябран омарца ГӀалгӀайчоьнан керла премьер-министр хӀоттийна Мальсагов Абубакар).

2018 шеран 9 сентябрехь Халкъан гуламан депутаташа керлачу хенан йухахаьржина волу президент Евкуровс, дӀакхайкхийра Чилиев Мусан Федерацин Кхеташонан декъахочун — кхочушдаран Ӏедалан меженийн векалан бакъонаш йалар.

2019 шеран 26 июнехь президента Путина тӀеийцира Евкуровс дарж дитар, цуьнан меттана ГӀалгӀайчоьнан куьйгалхочун декхарш кхочушдан хӀоттийра Калиматов Махьмуд-Ӏали.

2019 шеран 8 сентябрехь Калиматовс Федерацин Кхеташонехь ГӀалгӀайчоьнан кхочушдаран Ӏедалан векал хӀоттийра Барахоев Мухарбек. Иштта, Чилиевн йуьззина йолу бакъонаш дӀаевлира.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Меттанийн хьехархой
Категори:ГӀалгӀайчоьнан Правительствон председателаш
Категори:Россин Федерацин Советан декъашхой (2000 дуьйна)
Категори:ГӀалгӀайчоьнан министраш
Самойлова, Юлия Олеговна

**Само́йлова Ю́лия Оле́говна** (йина 1989 шеран 7 апрелехь, Ухтехь, Коми АССР, ССРС) — Россин йишлакхархо. Эшаран Евровизион-2017 къовсамера Россин векал и Евровидение-2018.

## Биографи
Йина 1989 шеран 7 апрелехь Ухта гӀалахь. 13 шо долуш йисира 1-ра тобан заьӀапхо «букъан чӀеран атрофи» диагнозца.

Лела заьӀапхойн ворданахь.

Юлия — Россин рэперан Джиганан зудчуьна Самойлова Оксанин шича йу ден агӀора.

2010 шарахь Самойловас дитира ХӀокху заманан гуманитарин академин психологин факультетера дешар.

## Кхолларалла
Жима йолуш дуьйна Самойловас дакъа лоцура тайп-тайпана къовсамашкахь. 12 шо долуш дуьйна Пионерийн цӀа чохь вокалан хьехархочуьнца Ӏамо йолайелира. Дейтта шо долуш хилира музыкин фестивалан «Сатийсаман тӀемаш тӀехь» лауреат.

2005 шарахь дакъалецира Екатеринбургехь «Шлягер» къовсамехь, цигахь 2 гӀа меттиг йаьккхира.

Йеза альтернативан музыкин жанран кхолларалла Ӏамош йара. 2008 шарахь кхоьллира «TerraNova» тоба, иза лаьттира 2010 шо кхаччалц.

2012 шеран августехь Самойловас заявка йелира вокалан похӀманчийн шоу «Аз» къовсамехь дакъалацархьама, иза болабеллера «Хьалхарчу каналехь», амма цунна жоп ца делира.

2012 шеран ноябрехь «Росси-1» телеканал декъахойн харжам беш дара кхоалгӀачу шеран музыкин похӀманчийн шоун «А факторан», Пугачёва Аллин проектан. Самойлова кеманахь йеира Москоха, хьалхарчу харжамах чекхйаьлира. 2013 шеран февралера 21 апрель кхаччалц гойтуш хиллачу шоухь, финале йелира, цигахь дакъалецира «Соло 25 шо кхачанза берш» категорехь. Хьовсархоша кхаж тасаран жамӀашца шолгӀа меттиг йаьккхира. Пугачёвас ша билгалйаьккхира иза «Аллин Дешин седа» совгӀатца.

2014 шеран 7 февралехь Сочехь Ӏаьнан Паралимпийн ловзарш дӀаделларан церемонехь лекхира эшар «Цхьаьна».

2014 шарахь дӀайазйира ши композици — «Лайт» (дешнаш а, музыка а Самойлова Юлийн), «Керла де» (дешнаш: Арсенев Константинан, музыка: Яковлев Александран). Иштта дӀайазйира Куценко Гошица дуэт — «Комета» (дешнаш а, музыка а: Куценко Гоша). И дуэт йукъайахара Куценко Гошин шолгӀачу альбоман йукъа.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Официальный сайт Юлии Самойловой.
* Канал на YouTube

## Интервью
* Юлия Самойлова: «Очень много негатива в свой адрес слышу именно от людей на колясках»
* Юлия Самойлова: «С самого детства я представляла себя на Евровидении»

Категори: ХӀокху заманан гуманитарин академера арахецнарш
Категори:Россин поп-вокалисташ
Категори:ЗаьӀапхой
Категори:Россин поэташ-эшархой
Категори:«Евровизион-2018» декъахой
Категори:«Евровизионера» Россин векалш
ТӀуьйли дукъ

**ТӀуьйли дукъ** — Нохчийчуьра ломан дукъ. Дукъ ду Итон-Кхаьллан кӀоштахь Гуьржичоьнан дозана тӀехь. Сулейманов Ахьмада билгалйоккху кхин а цӀе «Пкъиера лам». ТӀуьйли цӀе йолуш Хилдехаройн эвла а хилла.
## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
Категори:Нохчийчоьнан даккъаш
(11002) Richardlis

**(11002) Richardlis** — Мелхан системан коьрта асанан астероид.

## Истори

ДӀайиллина 1979 шеран 24 июнехь Элеанор Хелин, Шелте Бас цӀе йолу Ӏилманчо Сайдинг-Спринг обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «*1979 MD1*» саналган.

## Хьосташ

* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Fifth Revised and Enlarged Edition. — B., Heidelberg, N. Y.: Springer, 2003. — 992 p. — ISBN 3-540-00238-3.
* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Springer Science & Business Media, 2012-06-10. — 1458 с. — ISBN 9783642297182
* Chapman, C. R., Morrison, D., & Zellner, B. Surface properties of asteroids: A synthesis of polarimetry, radiometry, and spectrophotometry// Icarus : journal. — Elsevier, 1975. — Vol. 25. — P. 104—130.
* Kerrod, Robin. Asteroids, Comets, and Meteors (неопр.). — Lerner Publications Co., 2000. — ISBN 0585317631.

## Билгалдахарш

## Хьажа иштта

* (11003) Андронов

Категори:Коьрта асанан астероидаш
Категори:Астероидаш абатца
Бетлеми

**Бетлеми** () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Сенакин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 226 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Сенакин муниципалитетан нах беха меттигаш
Кибарчиг-ГӀота

**Кибарчиг-ГӀота** — Хаси-Эвлан кӀоштан латтан тӀехь йолу гӀота (эвла), административан йукъайогӀу ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштан Лакха-Инхелон йуьртан меттиган.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏахвахойн кӀоштан нах беха меттигаш
Арслан-Герин-отар

**Арслан-Герин-отар** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштахь хилла эвла. Бахархой хилла гӀумкий, нохчий.

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀошт
Зуьрх

**Зуьрх**, **Зирх**, **Зие** — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Юха а кханенга

«**Юха а кханенга**» () — америкин lилма-фантастикин филм.
## Сюжет

## Рольшкахь
* Майкл Джей Фокс — *Марти Макфлай*
* Кристофер Ллойд — *доктор Эмметт Браун*
* Лиа Томпсон — *Лоррейн Бейнс*
* Криспин Гловер — *Джордж МакФлай*
## Билгалдахарш
Аьттонан Джентльменаш

«**Аьттонан Джентльменаш**» () — 1971-чу шарахь йаьккхина йолу Александр Серый фильм ю.
## Сюжет

## Рольшкахь
* Евгений Леонов — *Евгений Иванович Трошкин, берийн беш-ан доладархо / Сан Саныч Белый (он же «Доцент»), къу-рецидивист*
* Георгий Вицин — *Гаврила Петрович Шереметьев (он же Хмырь)*
* Савелий Крамаров — *Фёдор Петрович Ермаков (он же Косой) (1940 г. р.), «Доцентан» шолгӀа декъахо*
* Раднэр Муратов — *Василий Алибабаевич Али-Баба, жима къу*
* Эраст Гарин — *Николай Георгиевич Мальцев, профессор-археолог*
* Наталья Фатеева — *Людмила Николаевна Мальцева, цуьна йоӀ*
* Олег Видов — *Владимир Николаевич Славин, милицин воккха лейтенант*
* Николай Олялин — *Н. Г. Верченко, милицин полковник*

## Билгалдахарш
Леонов, Евгений Павлович

**Евгений Павлович Леонов** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. ССРС къоман артист (1978).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Евгений Леонов — извечный поиск себя
* Леонов, Евгений Павлович в базе данных Аниматор.ру
* Евгений Леонов — Энциклопедия отечественного кино
* «Обыкновенное чудо» Евгений Леонов
* *[[Черненко, Мирон Маркович|Мирон Черненко]]*. Евгений Леонов  // «Киномеханик», 1986, № 7.

Категори:ССРС актёраш
Эльчибей Абульфаз Къадиркъули охӀли

**Эльчибе́й Абульфа́з Къадиркъули́ охӀли́** (, бакъ фамили **Али́ев**; 1938 шеран 24 июнь, Азербайджанийн ССР, Нахичеванан АССР, Ордубадан кӀошт, Келеки эвла — , Туркойчоь, Анкара) — азербайджанан пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакххо; Ӏарбойчоьнан историк, гочдархо, хьехархо. Азербайджанан Президент (1992—1993).

1980-гӀа шераш чекхдовлучу хенахь дуьйна «Азербайджанан халкъан фронтан» лидервара. Хилира хьалхара дерриг халкъо а, демократица хаьржина мехкан президент. Цуьнан урхаллин мур дӀабахара экономикин а, политикин а къоьллица республикехь. Хала тӀаьхье йитира Карабахан тӀамо а, махкахь политикехь барт ца хиларо а, цара дийзийтира гражданийн тӀом ца хилийтархьама президентан дарж дита. 

1993 шеран 28 августехь Эльчибей Абульфазах тешаран референдумехь из адӀаваккхарна кхаж тесира 97,5 % мехкан гражданаш. Азербайджанан халкъан фронто референдуман жамӀаш харц йина элира, ткъа АЦШ пачхьалкхан департаменто лерина дӀахьедарца сингаттам хилар хаийтира чолхе хьолехь долуш референдум ярна. Цул тӀаьхьа болу президентан харжамаш КхЦГӀКхЕ мах хадийра «КхЦГӀКхЕ гуран чуйогӀуш йац цхьацца хьолашца» аьлла.

Пантюркизман агӀонча вара; 1970-гӀа шерашкахь дуьйна вевзара Азербайджанехь диссидент а, антикоммунист а санна. Историн Ӏилманийн кандидат.

## Биографи
Алиев Абульфаз вина 1938 шеран 24 июнехь Нахичеванан АССР Ордубадан кӀоштан Келеки эвлахь, АлиевгӀеран Къадиркъулин а, Мейрансы ДжаӀфар кызын а доьзалехь. Цуьнан дас дакъа лецира Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь. РФ ДМЦА Ӏалашдечу кехатца, «Алиев Къадиркъули Марданович» вина 1896 шарахь, 1942 шарахь Нахичеванан АССРн Ордубадан кӀошттӀемкомато (Азербайджанийн ССР) кхайкхира эскаре, лору тӀепаза вайна (дӀавигина терахь гойту 1945 шеран январь).

## Нийсархойн цунах йолу ойла

2008 шарахь оцу хенахь хилла «Мусават» партин лидер, ткъа 1992—1993 шерашкахь мехкан президентан декхарш кхочуш дечу а, Милли Меджлисан председатела а, Гамбар Ӏийсас дийцура:

Эльчибей XX бӀешарахь вара М. Э. Расулзаде дӀаваьлча шолгӀа йукъараллин-политикин гӀуллакххо, цунна хиира идеологин агӀора кечбан а, коьрте хӀотто а  Азербайджанан къоман-маршонан болам, иза толаман чеккхене кхаччалц дӀа а баьхьира. Иза демократин новкъа хаьржина Азербайджанан хьалхара президент а, мехкан демократин хьесапашца урхалла динарг а ву. Эльчибей Ӏедал ца къуьйсара, цуо къуйсара шен къоман а, мехкан а тӀаьхьало.

## Билгалдахарш

## Литература
* Гусейнов В. А. Больше, чем одна жизнь.  В 2-х книгах. - М.: "Красная звезда", 2013.
* 

## Хьажоргаш

* ЗВЕЗДА И СМЕРТЬ АБУЛЬФАЗА ЭЛЬЧИБЕЯ

### Видеоматериалаш
* 
* 
* 

Категори:Азербайджанан Президенташ
Категори:Азербайджанан Къоман гуламан депутаташ
Категори:Харц цӀерашца бевза политикаш
Категори:1992 шарахь Ӏедале баьхкинарш
Категори:Азербайджанан диссиденташ
Категори:«Азербайджанан халкъан фронт» партин декъахой
Категори:Бакохара Сийлахь дӀабохкаран аллейхь дӀабоьхкинарш
Категори:Бакохан пачхьалкхан университетера арахецнарш
Категори:Бакохан пачхьалкхан университететан хьехархой
Джумити (Хабуме)

**Джумити** () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Чхороцкун муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 411 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Чхороцкун муниципалитетан нах беха меттигаш
Бугаев Ӏабдулла Махьмудан воӀ

**Бугаев Ӏабдулла Махьмудан воӀ** () — нохчийн Ӏилманча, йукъараллин а, пачхьалкхан а гӀуллакххо.

## Биографи
Вина вайнах махкахбаьхначу хенахь Кхазакхстанехь. 1967 шарахь дуьйна болх бира хьашташ кхочушдаран кооперацин системехь, цул тӀаьхьа эскаран гӀуллакхехь вара. Чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университет, цул тӀаьхьа аспирантура ССРС ӀА ССРС историн институт. Историн Ӏилманийн кандидат.

1978—1993 шерашкахь хьехархо болх бира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университет. 1990 шарахь хаьржина Нохч-ГӀалгӀайчоьнан халкъан депутат. 1991 шо кхаччалц вара Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Лакхара Кхеташонан къоман политикин а, къаьмнашна йукъара йукъаметтигийн а гуттаренна комиссин председатель. 1991 шарахь дуьйна, Ӏедале Дудаев Джохар веинчул тӀаьхьа, куьйгалла дира антидудаевн оппозицин.

1993—1994 шерашкахь дийшира Россин Федерацин Правительствера Халкъан бахаман академехь. 1995—1996 шерашкахь вара Нохчийн Республикин Правительствон председателан хьалхара гӀовст Завгаев Доккин правительствехь. 1996 шеран июлехьхьаьржира Нохчийн Республикин Халкъан гуламан депутат Шуьйтан кӀошт тӀера.

Завгаевн Ӏедал доьжначул тӀаьхьа дийзира москоха дӀакхалха. 1996—2000 шерашкахь болх бира москохан цхьаьна фирмехь. 2000 шеран июнера 2001 шеран февраль кхаччалц вара Нохчийн Республикин Администрацин куьйгалхочун Кадыров Ахьмад-Хьаьжин хьалхара гӀовс.

Цул тӀаьхьа хилира Къилба федералан гуонера Президентан йуьззина бакъонаш йолчу векалан аппаратан белхало, хилира Президентан йуьззина бакъонаш йолчу векалан коьрта федералан инспектор а, хьехамча а. 2003 шарахь Нохчийчоьнан президентан дарже йукъатеттира шен кандидатура. 5 октябрехь хиллачу харжамашкахь 5,8 % харжамхойн кхаж тесира, кандидаташна йукъахь шолгӀачу меттигехь вара. Хаьржинчу президентан А. Кадыровн кхаж тесира 80,84 % харжамхоша.

2004 шарахь йуха а йукъатеттира шен кандидатура Нохчийчоьнан президентан дарже. ХӀинца президент хаьржира Алханов Ӏалу.

ХӀинца ву Нохчийн Республики Жима хьуьнараллин фондан урхаллин председатель. «Цхьааллин Росси» партин декъахо.

## Билгалдахарш

## Библиографи
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан политикаш
Категори:«Цхьааллин Россин» декъахой
Категори:Нохчийн пачхьалкхан университетера арахецнарш
Категори:Нохчийн пачхьалкхан университетан хьехархой
Вознюк, Борис Леонидович

**Борис Леонидович Вознюк** — Украинин а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. Украина къоман артист (1999).
## Хьажоргаш
* 
* Киевский календарь
* Кино СССР
(20963) Писаренко

**(20963) Писаренко** — Мелхан системан коьрта асанан астероид.

## Истори

ДӀайиллина 1977 шеран 19 августехь Черных Н. С. цӀе йолу Ӏилманчо  Кырым обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «*1977 QN1*» саналган.

## Хьосташ

* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Fifth Revised and Enlarged Edition. — B., Heidelberg, N. Y.: Springer, 2003. — 992 p. — ISBN 3-540-00238-3.
* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Springer Science & Business Media, 2012-06-10. — 1458 с. — ISBN 9783642297182
* Chapman, C. R., Morrison, D., & Zellner, B. Surface properties of asteroids: A synthesis of polarimetry, radiometry, and spectrophotometry// Icarus : journal. — Elsevier, 1975. — Vol. 25. — P. 104—130.
* Kerrod, Robin. Asteroids, Comets, and Meteors (неопр.). — Lerner Publications Co., 2000. — ISBN 0585317631.

## Билгалдахарш

## Хьажа иштта

* (20964) Mons Naklethi

Категори:Коьрта асанан астероидаш
Категори:Астероидаш абатца
Ледзадзамие

**Ледзадзамие** () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Цаленджихан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 186 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Цаленджихан муниципалитетан нах беха меттигаш
Хуьрика

**Хуьрика** — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Джанашиа, Симон Николаевич

**Джана́шиа Симо́н Никола́евич ** (кхин а **Джанашия**; , 1900 шо 13 (26) июль, Кутаисин губернин Озургетин уездера Макванети эвла — 1947 шо 15 ноябрь, Тиблиси) — гуьржийн историк а, йукъараллин гӀуллакххо, Гуьржийн ССР Ӏилманийн академин, бакъволу декъахо а, кхоьллинчех цхьаъ а, историн Ӏилманийн доктор, профессор.

## Биографи
Джанашиа Симон вина 1900 шеран 13 (26) июлехь (кхечу хьосташца — 5 (18) ноябрехь), Макванети эвлахь (Гури). Цуьнан да вара гӀараваьлла гуьржийн хьехархо, этнограф, йукъараллин гӀуллакххо, диканаш деш волу Николоз Джанашия (1872—1918). Жималла чекхйаьлира коьртаниг Абхазехь, да цигахь балхахь вара. Чекхйаьккира Сухумин реалан доьшийла.

## Билгалдахарш

## Литература
* Шанидзе А. Г., Бердзенишвили Н. А., Читая Г. С., Памяти акад. С. Н. Джанашиа, «Вестник Академии наук», 1948, № 12.
* «Симон Джанашиа», Тбилиси, 1948 (на грузинском).
* Шота Месхиа. «Выдающийся исследователь истории Грузии», Тбилиси, 1960 (на грузинском).
* Симон Джанашиа (1900—1947). Биобиблиография, Тбилиси, 1976 (на грузинском, английском и русском языках).

## Хьажоргаш

Категори:Тиблисин пачхьалкхан университетера арахецнарш
Категори:Гуьржийчоьнан историкаш
Категори:Гуьржийчоьнан археологаш
Категори:Историн Ӏилманийн докторш
Категори:ССРС ӀА баккъала болу декъашхой
Категори:Гуьржийн ССР ӀА академикаш
Категори:Мтацминда пантеонехь дӀабоьхкинарш
Категори:ССРС историкаш
Категори:Тиблисин пачхьалкхан университетан хьехархой
Категори:ССРС Лакхара Кхеташонан 2-гӀа кхайкхаман депутаташ
Маьршан-Кхаьлла

**Маьршан-Кхаьлла** — Нохчийчоьнан Шуьйтан кӀоштара эвла. ХӀинца Асланбек-Шериповах дӀатоьхна йу.

## Билгалдахарш

Категори:Шуьйтан кӀоштан нах беха меттигаш
Зени (Саджиджао)

**Зени** () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Хобин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1263 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Хобин муниципалитетан нах беха меттигаш
ГӀочкъар-Ӏовх

**ГӀочкъар-Ӏовх**, **ГӀочкъар-Некъе-Эвл** — дӀаяйна эвла, лаьтташ хилла Нохчийчоьнан Ӏовхахь, Хьажи-Гири цӀе йолучу гӀепан къилбаседехьа.

## Географи
Лаьтташ хилла Ивги а, Ястий а эркийн йуккъехь, Хаси-Эвлан малхбузехьа гена йоцуш. Уллера нах беха меттигаш Мини-АтагӀа, Алтмирз-Йурт, ГӀачалкъа, Ярмаркино.

## Истори
Йиллина нохчаша-Ӏовхоша, Сулейманов Ахьмада ГӀочкъар цӀе хиллачу стеган тӀаьхьенан эвла йу боху ГӀочкъар-Некъе-Эвл.

ГӀочкъар-Ӏовх, Адзарей-Йурт, Алтымирза-Йурт, Дзатемир-Йурт литературехь карайо Ӏовхойн эвланаш санна.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

Категори:Ӏовх
Благоевградан область

**Благоевградан область** () — Болгарин регион, Болгарин къилба-малхбузера регионан йукъайогӀу.

Административан центр — гӀала Благоевград.

## Билгалдахарш

Категори:Болгарин областаш
Великотырновон область

**Великотырновон область** () — Болгарин регион, Болгарин къилбаседера-юккъера регионан йукъайогӀу.

Административан центр — гӀала Велико-Тырново.

## Билгалдахарш

Категори:Болгарин областаш
Добричин область

**Добричин область** () — Болгарин регион, Болгарин къилбаседа-малхбалера регионан йукъайогӀу.

Административан центр — гӀала Добрич.

## Билгалдахарш

Категори:Болгарин областаш