open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алмазово (Орёлан область)

**Алмазово** () — Россин Федерацин Орёлан областан Соскован кӀоштара эвла. XIX бӀешо — Орёлан губерни, Россин импери.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта Среднерусски (Йуккъераоьрсийн) акъарин йуккъехь, аренан а, хьун-аренан а зонашкахь. Климат барамера континенталан. Ноябрь, декабрь, январь уггар кхуьйлина беттанаш ду. Ло лаьтта денойн йукъара барам — 126. Шарахь хуьлу барамера йочанаш — йуккъера 490 - 590 мм, цу тӀе аьхка шозза алсама, Ӏайчул, гурахь алсама, бӀаьстачул.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Соскован кӀоштан индексаш 
* Историческая информация о селе Алмазово 

Категори:Соскован кӀоштан нах беха меттигаш
Мирни (Соскован кӀошт)

**Мирни** () — Россин Федерацин Орёлан областан Соскован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Соскован кӀоштан индексаш 

Категори:Соскован кӀоштан нах беха меттигаш
Карина Капур

**Карина Капур Хан** (, ; 21 сентябрь 1980) — хӀиндихойн актриса йу, Капур олучу кинематографин династера. ХӀиндера уггар хьалдолчу актрисех цхьаъ йу иза.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Карина Капур на сайте «Кинопоиск»
* Карина Капур  на сайте «My-hit»

Категори:ХӀинди
Амриш Пури

**Амриш Лал Пури** (, ; 22 июнь 1932- 12 январь 2005) — хӀиндихойн театран а, кинон а актёр ву. ХӀиндихойн кинон уггар гӀарабевлла амплуа зуламхойн актёрех цхьаъ ву иза.

## Фильмографи
* КӀора (1997)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
## Ссылки
* 
* Биография кумиров № 128 «Амриш Пури». Телеканал «Индия ТВ» 
* Амриш Пури // NEWSru.com (Культура)
* Амриш Пури // Афиша.ру
Махьмуд Шевкет-паша

**Махьму́д Ше́вкет-па́ша** (, 1856-1913) — Хункар-мехкан тӀеман а, пачхьалкхан гӀуллакххо а, сийлахь-воккха визирь а ву (23/1/1913- 11/6/1913).

## Биографи
Махьмуд Шевкет-паша вина 1856-чу шарахь БагӀдадехь. Цуьнан доьзал гуьржийн а, нохчийн а орамаш долуш ду, цуьнан деда Тбилисера Ӏиракъе дӀакхелхина хилла. Шевкет-пашин дӀабахна дайша малхбалехьара Нохчийчоьнан халкъах схьабевлла бу, Типлизе Ӏан баьхкина болу, чӀир-пхьах ларлуш. БагӀдадехь школа йаьккхина ваьлча Истамбулера ТӀеман академе дӀахӀоьттина. 1882-чу шарахь дуьйна — тӀеман гӀуллакхехь Ӏийна.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Мараев, Хусейн

**Хьусейн Мараев** — нохчийн самбист а, дзюдоист а, СССР халкъийн Спартакиадан чемпион, самбон дуьненан чемпионатан совгӀатхо, дзюдон студентийн йукъара дуьненан чемпионатан совгӀатхо. ОАО «United Credit Bank» президент. Азербайджанан «Yurdum MTK» гӀишлошйаран компанин куьйгалхо.

## Спортан гайтамаш
* 1977 шеран юниорашна йуккъера дзюдон Европин чемпионат — ;
* 1983 шеран СССР халкъийн Спартакиада — .

## Доьзал
Ваша Ӏумар — СССР халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча, самбон а, дзюдон а СССР чемпионатийн совгӀатхо.

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:ССРС чемпионаш
Мараев

**Мараев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Мараев, Умар — нохчийн самбист а, дзюдоист а.
* Мараев, Хусейн — нохчийн самбист а, дзюдоист а.
Рязанцево (Ярославлан область)

**Рязанцево** () — Россин Федерацин Ярославлан областан Переславлан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Переславлан кӀоштан индексаш 

Категори:Переславлан кӀоштан нах беха меттигаш
8 Марта (Арсеньеван кӀошт)

**8 Марта** () — Россин Федерацин Тулин областан Арсеньеван кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта барамерачу климатан асанехь. Кхузахь климат барамера континенталан, йуккъера йу барамера тӀуьна Оьрсийн акъарин къилбаседа-малхбузан кӀошташкарчунний, къилба-малхбера йекъа кӀоштаркашчунний. Климат кхуллуш дакъа лоцу радиацин а, циркуляцин а фактор. Радиацин баланс 40 ккал/см2 гергга йу. Мохк лаьтта, Ӏаьнаре даккхарна а, йохйарна а цхьабосса йовхо йолчу зонехь. Къилбаседехьа мелхан радиацин алсама дакъа дойу Ӏаьнаре даккхарна, къилбехахь дохдарна. Климатан Ӏаткъам бо континентан а, хӀордан а хӀаваан массаша. Атлантикин хӀаваъ областе кхочу дуьненан къилбаседа эхиг тӀехь гуттарен а долчу малхбузан хӀаваан массаш бахьнехь; дукхаха дерг уьш циклон кепара кхочу. И хӀаваан массаш Атлантикин Ӏапказан къилбаседа декъан тӀехула кхоллало. Ӏай малхбузера мехаш жигарадевлча массанхьа йохло, шортта ло догӀу, ткъа аьхка — кхуьйлира, догӀанан хенан хӀоттам хуьлу. Арктикин массаш кхуза йаьхкича Ӏай цӀеххьана шеллало, бӀаьста, аьхкенан йуьххьехь, гурахь гӀоролаш хуьлу. И массаш кхоллало арктикин бассейн тӀехула.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Арсеньеван кӀоштан индексаш

Категори:Арсеньеван кӀоштан нах беха меттигаш
СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀаланаш

**ХӀара [[СаӀудийн Ӏаьрбийчоь|СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан]] гӀаланийн список ю**

Категори:СаӀудийн Ӏаьрбийчоь
Даммам

**Даммам** () СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀала йу, Шаркъиййат (Малхбалехьара провинцин) административни округан столица а йу. Бахархой — 905 084 гергга адам ду (2010-чу шарахь лерина).

ГӀалин центрана 25 км дӀахӀоттийна йу дуьненайукъара йоккха — ФахӀд паччахь олу аэропорт.

## Билгалдахарш
Меркулово (Тулин область)

**Меркулово** () — Россин Федерацин Тулин областан Арсеньеван кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Арсеньеван кӀоштан индексаш

Категори:Арсеньеван кӀоштан нах беха меттигаш
Ахьмад Ӏали аль-Ӏаджами

**Ахьмад бин Ӏали бин Мухьаммад Аль Сулайман аль-Ӏаджами** ( / ) — саӀудийн къуръан доьшург а, имам а ву. Иза гӀараваьлла деза Къуръан доьшуш волу къариъ ву.

## Биографи
Ӏелин воӀ Ахьмад вина 1968-чу шеран 24-чу февралехь Хобарехь, СаӀудийн Ӏаьрбийчохь.

Аль-Бадран олучу доьзалан зуда йалийна цо, йалх бера а ду цуьнан.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* صفحته على موقع طريق الإسلام
* قائمة بأناشيد الشيخ أحمد العجمي 
* Sheikh Al-Ajmi's biography as written in his website 
* Sheikh Al-Ajmi reciting the whole Qur'an

Категори:Къуръан дешархой
Хобар

**Хобар** () — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀала йу, ГӀажарийн айманан хийистехь. Бахархой — 941,358 адам ду (2012). Даммам а, ЗахӀран а гӀаланашца Даммам коьрта гӀалин гуо дӀахӀоттаман йукъайогӀуш йу. Хобар — иза нефтан индустрин лараме центр йу, йоккха нефть дутту порт йу иза, дукхаллин нефть кечден предприятеш дӀахӀиттийна йолу.

## Кхин хьажа
* Даммам
* ЗахӀран

Категори:СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀаланаш
Имам

**Имам** () — маьждиган куьйгалла деш волу исламан син стаг ву. Суннатхойн исламехь и тутул лелораш гӀарабевлла динан Ӏилманчаш бу: Абу Хьанифат, Малик бин Анас, Мухьаммад аш-ШафиӀи а, Ахьмад бин Хьанбал а. ШиӀизмхойн исламехь имамо Делан а, адаман а юкъахь волчу юкъарлончан декхарш кхочуш до. 

## Ламазан баьчча
ЖамӀат парз ламаз дечу хенахь имам хоржу, цунна тӀехь куьйгалла дайта. Ламазан тӀехь имам хила мегаш ду милла а бусалба стаг, Къуръан дика деша хууш и велахь.

Дуьххьара ламазан тӀехь имам хилла Мухьаммад пайхамар . Дахаран чаккхенгахь, цуьнан метта Абу Бакр Сиддикъ вара.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
ЗахӀран

**ЗахӀра́н** () — Аш-Шаркъиййат провинцехь йолу малхбалехьара СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀала йу, ГӀажарийн айман гена йоцуш (8 километр). ЗахӀранехь Ӏаш 11 300 герга адам ду, оцарех 6 200 америкахой бу (коьртачу декъехь белхалой а, тӀеман гӀуллакххой а). Дерриг а ЗахӀранан округехь дехаш 97 446 кхаччалц адам ду (2004). ГӀала цхьаьнатоьхна йу Хобар а, Даммам а, Рас-Таннура а, Джубайл а порташца, иштта Кувайтан а, Ӏиракъан а пачхьалкхашца а. Нефть тадаран центр йу ЗахӀран. ГӀалахь дӀахӀоттийна йу халкъашна йуккъера аэропорт а, иштта АЦШ-н тӀеман а, хӀаваан лард а. Дешаран учрежденех цхьаъ йу Нефтан институт.

ГӀалахь дӀахӀоттийна йу дуьненахь уггар йоккха нефтан компанин Saudi Aramco олу штаб-хӀусам.

## Билгалдахарш

Категори:СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀаланаш
Найиф бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд

**Найиф бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд** ( / 1934 - 16 июнь 2012), СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан паччахьаллин верас ву.

## Билгалдахарш
Дэсклот, Бернард

**Бернард Дэсклот** — каталонан летопись х1отторг, иза вевзаш ву Педро III Арагонан (1276-85) эла хиларах лаьцна йаздарца.

Цуна произведени йу «Йаккхий каталонан хроникийн» йукъара цхьаъ, XIII—XIV бӀешарашкахь хилла йолу Арагонан пачхьалкхан а, Каталонин пачхьалкхан а политикин а тӀеман а истори язъечу хенахь историкаш лелош йу иза, цул совнах «Арагонскі ж1аран т1ом».

Категори:Испани
Мунтанер, Рамон

**Рамон Мунтанер** (; ; 1265 я 1270 — 1336 герг) — испанхойн каталонан историк, тӀеман хроникхо а. «Хроникийн» автор а ву.

Категори:Испани
Элисенда де Монкада

**Элисенда де Монкада-и-Луна** () (1292, Монкада, Каталони — 1364, Барселона, Каталони) — де Монкадан а, де Айтон Педро II Монкад цӀерачу де Монкадан йоӀ; марехь а йолуш — Арагонан а, Валенсин а, Сардинин а, Корсикин паччахьан зуда.

Категори:Испани
Бельково (Венёван кӀошт)

**Бельково** () — Россин Федерацин Тулин областан Венёван кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта барамерачу климатан асанехь. Кхузахь климат барамера континенталан, йуккъера йу барамера тӀуьна Оьрсийн акъарин къилбаседа-малхбузан кӀошташкарчунний, къилба-малхбера йекъа кӀоштаркашчунний. Климат кхуллуш дакъа лоцу радиацин а, циркуляцин а фактор. Радиацин баланс 40 ккал/см2 гергга йу. Мохк лаьтта, Ӏаьнаре даккхарна а, йохйарна а цхьабосса йовхо йолчу зонехь. Къилбаседехьа мелхан радиацин алсама дакъа дойу Ӏаьнаре даккхарна, къилбехахь дохдарна. Климатан Ӏаткъам бо континентан а, хӀордан а хӀаваан массаша. Атлантикин хӀаваъ областе кхочу дуьненан къилбаседа эхиг тӀехь гуттарен а долчу малхбузан хӀаваан массаш бахьнехь; дукхаха дерг уьш циклон кепара кхочу. И хӀаваан массаш Атлантикин Ӏапказан къилбаседа декъан тӀехула кхоллало. Ӏай малхбузера мехаш жигарадевлча массанхьа йохло, шортта ло догӀу, ткъа аьхка — кхуьйлира, догӀанан хенан хӀоттам хуьлу. Арктикин массаш кхуза йаьхкича Ӏай цӀеххьана шеллало, бӀаьста, аьхкенан йуьххьехь, гурахь гӀоролаш хуьлу. И массаш кхоллало арктикин бассейн тӀехула.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Венёван кӀоштан индексаш 

Категори:Венёван кӀоштан нах беха меттигаш
ФахӀд паччахьан цӀарах йолу Сийлахь-деза Къуръан арахецаран комплекс

**ФахӀд паччахьан цӀарах йолу Сийлахь-деза Къуръан арахецаран комплекс** () — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан Мадинат гӀалахь йолу типографи ю, Ӏаьрбийн маттахь а, кхечу меттанашкахь а Къуръан арахоьцуш.

Комплексехь 1700 белхахой бу, ткъа шарахь арахоьцу 10 млн. гергга Къуръанан копеш.

## Арахецаран продукцин дукхалла
Официальни сайтан чура статистика:

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Сийлахь-деза Къуръан арахецаран ФахӀд паччахьан комплекс веб-сайт

Категори:Къуръан
Категори:Типографеш
Карасаш

**Карасаш** () — чӀерийн тайпа.

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀерий
Медведев (Тулин область)

**Медведев** () — Россин Федерацин Тулин областан Волован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Волован кӀоштан индексаш 

Категори:Тулин областан Волован кӀоштан нах беха меттигаш
Зина

**Зина** (), исламан бакъонашца (фикъхӀ) законехь йоцу адамашна юкъахь йолу стен-боьршаллин язар ю, маре боцучеран.

## Истори
Кхечу ИбраьхӀиман динашкахь санна, зина дар исламехь даккхийчу къиношна юкъадогӀуш ду. Къуръанехь зина кхаа меттехь хьехош ду.

Мухьаммад пайхамаран  суннатехь хууш ду зинаца хилла цхьадолу нисделларш. Цкъа хьалха Мухьаммада омра дина зина динчу жуьгтийн зудчунна тӀулгаш детта аьлла, церан Товратан законехь ма-баххара.

## Билгалдахарш
Уциев, Ризван Рашитович

**Ризва́н Раши́тович Уци́ев** (1988 шеран 7 февраль, Устрада-ГӀала) — нохчийн футболист а, лардархо а, «Терек» клубан капитан а ву.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Терекан ловзархой
ШафиӀийн мазхӀаб

**ШафиӀийн мазхӀаб** () — суннатхойн исламехь йолчу бакъонийн школех цхьаъ ю, йиллинарг Мухьаммад бин Идрис аш-ШафиӀи ву. И мазхӀаб хьанафийн а, маликийн а мазхӀабашца чӀогӀа Ӏаткъарца дӀахӀоьттина, церан башхаллонашах а кхета.

## Билгалдахарш

Категори:ШафиӀийн мазхӀаб
Шабаев, Ильшат Раисович

**Ильша́т Раи́сович Шаба́ев** (, ; 1978 шеран 8 январь, Комсомольский, Оренбурган область, РСФСР, СССР) — Россин хелхархо, хореограф, мюзиклийн артист, шен трекаш локхуш волу эшархо. MTV телеканалехь гойтуш хилла «Звезда танцпола» цӀе йолу проектан толамхо. ТНТ каналан «Танцы» цӀе йолу проектан толамхо, ТНТ каналан версин уггар дика Россин хелхархо.

## Хьажоргаш
* Официальная страница ВКонтакте
* Официальная страница в Instagram
* Официальная страница в Facebook
* Ильшат Шабаев участвовал в шоу «Танцы» на ТНТ 
* ТАНЦЫ на ТНТ
* Ильшат Шабаев: «Оренбург – это моя душа» 
* Ильшат Шабаев: «У меня особая любовь к Уфе»
* Ильшат Шабаев: для успеха надо учиться смирению 
* Звёзды щоу «Танцы» побывали в Омске
* «Танцы» в Барнауле: все секреты знаменитых участников шоу 
* Победитель «Танцев»: «Девушку не нашел, деньги еще не потратил!» 
* «Танцы» делают меня лучше. Егор Дружинин о творчестве и культуре Челябинска
Рияд (административан гуо)

**Рияд** () — административан гуо бу (хьалха провинци я минтака яра) СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан центрехь. Административан центр — коьрта гӀала Рияд ю.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Emirate of Riyadh  Официальный сайт 
* A travel through the province of Riyadh, A travel site with photos and routes
Биологи

**Биоло́ги** (грек. βιολογία; шира-грек. βίος — дахар + λόγος — Ӏилма) — Ӏилмийн система, Ӏаморан объекташ ю дийна хӀуманаш а, церан гонаха долу Ӏаламаца йолу юкъаметтиг а. Биологис массо а дахаран аспекташ Ӏамадо, ма дарра аьлча, структура а, функцеш а, кхиар а, кхолладалар а, эволюци а, садолу хӀуманаш Дуьнен тӀехь яржар а. Классашна йоькъа садолу хӀуманаш, церан билгалонаш гойту, церан бес-бесара схьайовлар гойту, церан гонахьара Ӏаламца йолу юкъаметтиг гойту.

XIX бӀешарахь, садолчу хӀуманийн цхьайолу аматаш йукъара хилар Ӏилманчашна гучадаьлча, биологи ша кепара Ӏилма санна билгалдаьлла. «Биологи» боху дош юкъадаьккхина масийтта вовшех бозуш боцачу авторша: Фридрих Бурдаха 1800 шарахь, Готфрид Рейнхольд Тревирануса 1802 шарахь, Жан Батист Ламарка.

## Билгалдахарш

Категори:Биологи
Къонахалла

**Къо́нахалла** — нохчийн къонахчун сийн кодекс — къонах волчу стеган. Халкъан кхолларо тоьшалла до вайнехан тӀеман барт хилар. Кодекс Аланийн заманахь (IV—XIII бӀешерашкахь) кхоллайаларх шеко а йу. Цуьнан аматашна тӀехь шен лар йитира оцу заманахь хиллачу хӀуманаш а, тӀемах нах боьлла хиларо а. Кодекс шира хилар тоьшалла до нартийн эпосан къеначу хӀолламашца дустарш а.

Кодексан тӀаьххьара кеп дӀахӀоьттина йуккъерачу бӀешерийн чеккхенешкахь. Цулла а гуттара тӀехьа кодексан синан-мехаллан аспект зийна суфизмо, цуьнан коьрта маьӀана ду адаман дахар син-мехалла тойаран некъ. Амма суфица дуьстича, къонах декхараллехь вацара дуьненан марзонех а, социал-политикин дахарах дӀахада. Халкъан кхолларашкахь дийцарехь, доьххьара кодекс дӀайазйина динан-бараман трактаташкахь XVII—XVIII бӀешерашкахь. Таханлерачу хене кодекс кхаьчна кийсигаш а йохуш тептаршкахь а, халкъан бартакхолламехь а.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчий
Алешково (Тулин область)

**Алешково** () — Россин Федерацин Тулин областан Заокскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта барамерачу климатан асанехь. Кхузахь климат барамера континенталан, йуккъера йу барамера тӀуьна Оьрсийн акъарин къилбаседа-малхбузан кӀошташкарчунний, къилба-малхбера йекъа кӀоштаркашчунний. Климат кхуллуш дакъа лоцу радиацин а, циркуляцин а фактор. Радиацин баланс 40 ккал/см2 гергга йу. Мохк лаьтта, Ӏаьнаре даккхарна а, йохйарна а цхьабосса йовхо йолчу зонехь. Къилбаседехьа мелхан радиацин алсама дакъа дойу Ӏаьнаре даккхарна, къилбехахь дохдарна. Климатан Ӏаткъам бо континентан а, хӀордан а хӀаваан массаша. Атлантикин хӀаваъ областе кхочу дуьненан къилбаседа эхиг тӀехь гуттарен а долчу малхбузан хӀаваан массаш бахьнехь; дукхаха дерг уьш циклон кепара кхочу. И хӀаваан массаш Атлантикин Ӏапказан къилбаседа декъан тӀехула кхоллало. Ӏай малхбузера мехаш жигарадевлча массанхьа йохло, шортта ло догӀу, ткъа аьхка — кхуьйлира, догӀанан хенан хӀоттам хуьлу. Арктикин массаш кхуза йаьхкича Ӏай цӀеххьана шеллало, бӀаьста, аьхкенан йуьххьехь, гурахь гӀоролаш хуьлу. И массаш кхоллало арктикин бассейн тӀехула.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Заокскан кӀоштан индексаш 

Категори:Заокскан кӀоштан нах беха меттигаш
Маяк (Тулин область)

**Маяк** () — Россин Федерацин Тулин областан Заокскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Заокскан кӀоштан индексаш 

Категори:Заокскан кӀоштан нах беха меттигаш
Мухьаммад Реза ПахӀлави

**Мухьаммад Реза ШахӀ ПахӀлави** ( / вина 26 октябрь 1919 - кхелхина 27 октябрь 1980) — гӀажарийн ткъе пхуьйтталгӀа а, тӀаьххьара а шахӀ ву (1941-1979), ПахӀлави династера. 1979-чу шарахь Исламан революцино шахӀ дӀаваьккхина, ца ваьлла церан махкара дӀаваха везаш вара иза, шолгӀачу шарахь КъахӀиратехь кхелхина иза.

## Биографи
Мухьаммад Реза вина 1919-чу шарахь ТехӀеранехь, Реза ПахӀлави полковникан доьзалехь.

1925—1930-чу шерашкахь Мухьаммада дешна ГӀажарийн кадетийн корпусехь, цул тӀаьхьа Institut Le Rosey пенсионни-школехь, Швейцарехь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Иран
Клетка йоцурш

**Клетка йоцурш** (лат. Acellularia, Acytota, Aphanobionta) — йу клеткин структура йоца организмаш шайерш цхьаьна.

«Клетка йоцурш» боху дешнаш дукха хьолахь вирусийн синоним санна леладо. Термин йукъайаьлла 2003 шарахь мимивирус гучайаьлча, оцу хенахь йевзаш йолчех уггара хала вирус а йолу, дахаран клеткин кепах схьайаьлла хила мегаш а йолу.

Вирусаш йоцуш а, клетка йоцчаран йукъайогӀуьйта вироидаш а, вирусоидаш а, кхин тӀе инфекцин агенташ, ДНК йа РНК йукъахь шен долахь геном а йоцуш йолу (масала, прионаш).

Категори:Биота (таксон)
Датхойн норвегийн уни

**Датхойн норвегийн уни**, иштта **Датхойн норвегийн пачхьалкх**, **Дани-Норвеги** (*Danmark-Norge*) — Данин а, Норвегин а долара уни, иза хила 1536 тӀера 1814 шо кхаччалц; цул совнах пачхьалкхан йукъайогӀуш хилла Фарерийн гӀайренаш, Исланди а, Гренланди а.

## Билгалдахарш

Категори:Шира пачхьалкхаш
Прокариоташ

**Прокарио́таш** (лат. Procaryota, схьаделла шира-грек. πρό «хьалхара» и κάρυον «тӀум»), йа тӀуьмал хьалхара — цхьа клетка йолу са долу хӀуманаш ю, кхиана яьлла клеткин тӀум а йоцуш (эукариотех къастам бу иза), йа йукъахь мембранни органоидаш а йоцуш (фотосинтез йечу кепий чӀапа цистернаш дӀаяьхчхьана, масала, цианобактерийн). Прокариотийн клеткийн тӀуьман чкъор ца хуьлу, ДНК къевлина ю гистонаш дакъа а ца лоцуш. Осмотрофни а, автотрофни а тайпана даар ду церан (фотосинтез а, хемосинтез а). Цхьаъ бен йоцу хӀозкепара (наггахь йолчу кепин — линейни) ши зӀе йолу ДНК молекулан йукъахь дукхаха долу дакъа клеткин генетически гӀирсо (нуклиоид олуш йолу) белок-гистонийн комплекс (хроматин олу) ца йо. Прокариотаашна йукъайогӀу бактереш, царна йукъахь цианобактереш (сина-баьццара хинбецаш) а, архейш а. Прокариотически клеткийн тӀехье ю эукариотически клеткийн органеллаш — митохондреш а, пластидаш а.

Прокариоташ домен (тӀехулара бахам) дарже кхаьччи шина таксонна йекъало: Бактереш (Bacteria) а, Архейш а (Archaea).

1959 шарахь Японехь гайтина бактереш Ӏаморо дӀайиллина йолу пурхнехьа генаш дехьайовлар. И процесс чӀогӀа йаьржина ю прокариоташ йукъахь, кхин цхьайолу эукариоташ йукъахь а. ДӀайиллина йолу пурхнехьа генаш дехьайовларо кхечу агӀора дахаран эволюцега хьовсийтана Ӏилманчаш. Хьалха эволюцийн теори тайп-тайпана кепаша тӀехьенан хаам ца хуьйца бохучу бух тӀехь латтара. Прокариоташ шайн генаш цханнен гӀо а доцуш вовшешца хийца йиш ю (конъюгаци, трансформаци), кхин тӀе вирусийн гӀоьнца хийца йиш ю — бактериофагашца (трансдукци).
## Билгалдахарш

Категори:Биологи
Кхоьрга

**Кхоьрга  ** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Акха-Бассан къилбаседа-малхбалехьа йу.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Галайн-Ӏам

**Галайн-Ӏам** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштера Ӏам.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан Ӏаьмнаш
Бзыбта

**Бзыбта** я **Бзыпта** ( — Абхазин Гагран кӀоштара гӀалин кепара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Гагран кӀоштан нах беха меттигаш
Акулинино (Тулин область)

**Акулинино** () — Россин Федерацин Тулин областан Ленинскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта барамерачу климатан асанехь. Кхузахь климат барамера континенталан, йуккъера йу барамера тӀуьна Оьрсийн акъарин къилбаседа-малхбузан кӀошташкарчунний, къилба-малхбера йекъа кӀоштаркашчунний. Климат кхуллуш дакъа лоцу радиацин а, циркуляцин а фактор. Радиацин баланс 40 ккал/см2 гергга йу. Мохк лаьтта, Ӏаьнаре даккхарна а, йохйарна а цхьабосса йовхо йолчу зонехь. Къилбаседехьа мелхан радиацин алсама дакъа дойу Ӏаьнаре даккхарна, къилбехахь дохдарна. Климатан Ӏаткъам бо континентан а, хӀордан а хӀаваан массаша. Атлантикин хӀаваъ областе кхочу дуьненан къилбаседа эхиг тӀехь гуттарен а долчу малхбузан хӀаваан массаш бахьнехь; дукхаха дерг уьш циклон кепара кхочу. И хӀаваан массаш Атлантикин Ӏапказан къилбаседа декъан тӀехула кхоллало. Ӏай малхбузера мехаш жигарадевлча массанхьа йохло, шортта ло догӀу, ткъа аьхка — кхуьйлира, догӀанан хенан хӀоттам хуьлу. Арктикин массаш кхуза йаьхкича Ӏай цӀеххьана шеллало, бӀаьста, аьхкенан йуьххьехь, гурахь гӀоролаш хуьлу. И массаш кхоллало арктикин бассейн тӀехула.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ленинскан кӀоштан индексаш

Категори:Тулин областан Ленинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Медведки (Ленинскан кӀошт)

**Медведки** () — Россин Федерацин Тулин областан Ленинскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ленинскан кӀоштан индексаш

Категори:Тулин областан Ленинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Йукъаралла хаар

**Йукъаралла хаар**, иштта **Йукъараллин кхетам** — иза низаман комплекс йу, цо шен йукъайалайо йукъараллин Ӏилмананийн лардаш (философеш, социологеш, социалан психологеш, правоведенеш, экономики, политологеш а и.дӀ.кх.)

## Хьажоргаш
* Рецензии на современные учебники по обществознанию на страницах научно-просветительского журнала «Скепсис»
* Единый портал по обществознанию  — проект для эффективной подготовки школьников и абитуриентов к единому государственному экзамену (ЕГЭ), а также к государственной итоговой аттестации (ГИА) по обществознанию, который по своему содержанию соответствует государственному стандарту образования РФ по предмету обществознание.
* Термины по обществознанию 

Категори:Йукъараллин Ӏилманаш
Алгебра

**А́лгебра** (от , «аль-джабр» — *меттахӀоттор*) — математикин дакъа ду, арифметикин жамӀ дан а, яхъян а морсо билгалъян мегар долуш. «Алгебра» цӀе тайп-тайпана алгебран къепехь пайда оьцуш ю.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Алгебра
СаӀуд аш-Шурайм

**СаӀуд бин ИбрахӀим бин Мухьаммад Аль Шурайм** ( / 19 январь 1966) — Маккин Аль-Хьарам маьждиган имамех а, хатӀибех а цхьаъ ву. Цо докторан дарж даьккхина (философин доктор), Маккахь йолу Умм Къура Университетан шарӀан а, исламан талламан а профессор ву.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* موقع غير رسمي 
* موقع الشريم - موقع غير رسمي 
* صفحة الشيخ على موقع طريق الإسلام
* موقع السبيل
* حساب الشيخ في تويتر
* haramainrecordings.com - Recent recordings (audio / video) of Sa'ud Al-Shuraim from Masjid al-Haram
* shuraym.com - Unofficial Website of Imam Al-Shuraim
* Download Sheikh Sa'ud Al-Shuraim's recitation of Al-Quran in mp3 format
Мухьаммад аль-Ӏарифи

**Мухьаммад бин Ӏабдуррахьман аль-Ӏари́фи** ( / вина 15 июль 1970) — саӀудийн автор а, йаздархо а, бусалбанийн Ӏеламстаг а ву. СаӀуд паччахьан университетан профессор ву иза, Дерригдуьненан Бусалбанийн Лигин а, бусалбанийн Ӏилманчийн Ассоциацин а декъашхо ву.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Межиев, Салахь Митаевич

**Са́лахь Мита́евич Межи́ев** (вина 1977-чу шеран 10 январехь, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР) — иза россин нохчийн йукъараллин а, динан а гӀуллакххо ву. Иза муфтий а, хьехамча а, Нохчийн Республикин Бусалбан син урхалладаран председатель а ву 2014-чу шеран 11 июнехь дуьйна.

## Биографи
Салахь Хьаьжа вина 1977-чу шеран 10-чу январехь. Хьалха Салахь республикин муфтин когаметтаниг вара, ткъа 2014-чу шарахь Нохчийчоьнан керла муфти хаьржина иза.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Нохчийчоьнан муфтеш
Халид бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд

**Халид бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд** ( / 13 февраль 1913 - 13 июнь 1982), — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан воьалгӀа паччахь ву (1975-1982). Ӏабдул-Ӏазиз паччахьан берех пхоьалгӀаниг ву иза, цуьнан нана ДжавхӀарат бинт МасаӀид бин Джилуви бин Турки Аль СаӀуд ю.

## Биографи
Халид вина 1913-чу шеран 13-чу февралехь Ӏабдул-Ӏазиз паччахьан доьзалехь, цуьнан нана ДжавхӀарат йу Аль-Джилуви тайпанах, Аль СаӀуд династин агӀонан гара.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан паччахьаш
Мозарга

**Мозарга** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Акха-Бассан къилбседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: малхбалехьа — йу Ӏамкъа, къилбаседехьа йу — ТӀолие а, Ялхара а.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Кондрово (Тулин область)

**Кондрово** () — Россин Федерацин Тулин областан Узловин кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта барамерачу климатан асанехь. Кхузахь климат барамера континенталан, йуккъера йу барамера тӀуьна Оьрсийн акъарин къилбаседа-малхбузан кӀошташкарчунний, къилба-малхбера йекъа кӀоштаркашчунний. Климат кхуллуш дакъа лоцу радиацин а, циркуляцин а фактор. Радиацин баланс 40 ккал/см2 гергга йу. Мохк лаьтта, Ӏаьнаре даккхарна а, йохйарна а цхьабосса йовхо йолчу зонехь. Къилбаседехьа мелхан радиацин алсама дакъа дойу Ӏаьнаре даккхарна, къилбехахь дохдарна. Климатан Ӏаткъам бо континентан а, хӀордан а хӀаваан массаша. Атлантикин хӀаваъ областе кхочу дуьненан къилбаседа эхиг тӀехь гуттарен а долчу малхбузан хӀаваан массаш бахьнехь; дукхаха дерг уьш циклон кепара кхочу. И хӀаваан массаш Атлантикин Ӏапказан къилбаседа декъан тӀехула кхоллало. Ӏай малхбузера мехаш жигарадевлча массанхьа йохло, шортта ло догӀу, ткъа аьхка — кхуьйлира, догӀанан хенан хӀоттам хуьлу. Арктикин массаш кхуза йаьхкича Ӏай цӀеххьана шеллало, бӀаьста, аьхкенан йуьххьехь, гурахь гӀоролаш хуьлу. И массаш кхоллало арктикин бассейн тӀехула.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Узловин кӀоштан индексаш 

Категори:Узловин кӀоштан нах беха меттигаш
СултӀан бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд

Эмир **СултӀан бин Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд** ( / 5 январь 1931 - 22 октябрь 2011), — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан верасан принц хилла (2005-2011), оборонан министр а вара (1962-2011), Ӏабдул-Ӏазиз паччахьан 15-гӀа кӀант а вара.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:СаӀудийчоьнан политикаш
Шава (ДегӀаста)

**Шава** — ДегӀастанан ЦӀумадан кӀоштан йукъайогӀу эвла. Иза йу Бабаюртан кӀоштан латтан тӀехь.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:ЦӀумадан кӀоштан нах беха меттигаш
Паччахьан возалла

**Паччахьан Возалла** () — паччахьан доьзалан цхьаболчу декъашхошна тӀедерзаран кеп ю, паччахь а воцуш волу.
СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан верасан принц

**СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан верасан принц** () — саӀудийн паччахьан верас ву, СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан паччахьо ша хаьржина волу, цо паччахьаллехь долу шолгӀа лараме хьал дӀалоцу паччахьал тӀаьхьа, паччахьан когаметтаниг а ву иза.

## Список

## Кхин хьажа
* СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан паччахь
* Шина маьждиган гӀуллакххо
* Верасан принцан когаметтаниг

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Ерматалла

**Ерматалла** (оьрс. промышленность) — гӀуллакх, даггара болх бан) — предприяти (заводийн, комбинатийн, фабрикийн, рудникийн, шахтийн, электростанцийн) цхьана хиллар, белхан гӀирс **[[арахецу]]**. 

## Билгалдахарш

Категори:Ерматалла
Медведки (Чернан кӀошт)

**Медведки** () — Россин Федерацин Тулин областан Чернан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Чернан кӀоштан индексаш 

Категори:Чернан кӀоштан нах беха меттигаш
КӀайн ло

thumb|КӀайн ло (Франц Ютнеран иллюстрацеш, 1905—1910 гг.)
thumb
thumb
thumb
thumb
thumb
thumb

**КӀайн ло санна йерг** ( хьалхара лахара немойн *Sneewittchen*: *Snee* — «ло», *witt* — «кӀайн») — Гримм вежарийн туьйра ду, 1812-чу шарахь арахецна, 1854-чу шерашкахь а тӀетоьхна, хьуьнхахь буьйдолгаш чуйитина цхьана паччахьан исбаьхьа йоӀах лаьцна ду, шен долахь бозбуунчаллин куьзга долуш йолчу шен зуламе дестен оьгӀазлонах кӀелхьараяьлла. Aарне-Томпсонан туьйранан сюжетийн классификацин системехь цуьнан лоьмар 709 йу.

## Билгалдахарш

Категори:Гримм вежарийн туьйранаш
КӀайн ло а, ворхӀ буьйдолаг а (1937 фильм)

**«КӀайн ло а, ворхӀ буьйдолаг а»** () — 1937 шеран «Walt Disney Productions» студин производствон америкин йуьззина метраж йолу музыкин фэнтезин мультипликацин фильм йу, Гримм вежарийн цӀарахчу туьйранан мукъамашца йаьккхина йу.

## Сюжет
КӀайн ло — иза принцесса йу, шен дестеца Ӏаш йу, дозаллин а, зуламе а паччахьца. Паччахьо цуьнга йалхочун болх бойту. Цо хӀора дийнахь шен бозбуунчаллин куьзге хоьтту: «Мила йу шен хазаллица йерриг серло дӀахьулйинарг?» — олий. Куьзгано паччахье жоп лора иза массарел хаза йу олий.

Цхьана дийнахь куьзгано паччахье дуьйцу дуьненахь массарел хазаниг КӀайн ло йу олий. Паччахьо таллархочуьнга омра до и йоӀ хьуьнах а йиги йен олий. Таллархочо принцессах къахетий ца йуьй иза. Цо цуьнга паччахьан мекарлонан дагалацамах лаьцна дуьйцу, йуха цӀа ма йола олий доьху цо цуьнга.

## Рольшна аз дина
* Адриана Казелотти — *КӀайн ло*
* Люсиль Ла Верн — *Зуламе паччахь/гӀам*
* Рой Атвелл — *Хьекъалча*
* Пинто Колвиг — *ГӀам-гӀим дийриг/Набарча*
* Отис Харлайн — *Синкъерамениг*
* Скотти Мэттроу — *Эсалниг*
* Билли Гилберт — *Хьоршам тухург*
* Эдди Коллинз — *ХӀилланзаниг*
* Гарри Стокуэлл — *принц*
* Морони Олсен — *бозбуунчаллин куьзга*
* Стюарт Бьюкэнэн — *таллархо*
* Мэрион Дарлингтон — *хьозарчий*
* Джеймс МакДональд — *[[йодль (йиш лакхар)|йодль]]*

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* «Белоснежка» в Архивах студии Диснея
* «Белоснежка» на сайте «Disney videos» 
* 
* http://tcmdb.com/title/title.jsp?stid=90631
*  
* 
* 
* 
* «Белоснежка и семь гномов» на сайте «Фильмы про мультфильмы»

Категори:1937 шеран мультфильмаш
Жириновски, Владимир Вольфович

**Владимир Вольфович Жириновски** () — советан а, Россин политикин а гӀуллакххо ву, Пачхьалкхан Думан председателан когаметтаниг ву (2000—2011), Россин Либерально-демократин парти (РЛДП) йиллинарг а, председатель а, Европин Советан парламентан ассамблейн декъашхо а ву. Россин президент харжарехь 5-зза дакъа лаьцна цо (1991, 1996, 2000, 2008, 2012).

## Шен дахар а, доьзал а

### Схьавалар
Жириновскин да — Вольф Исаакович Эйдельштейн ву (1907—1983). Исраилехь дӀавоьллина ву иза. Деваша — Аарон Исаакович Эйдельштейн ву, шича — Ицхак Эйдельштейн ву. Оьрсийн доьзалехь ша кхиъна Владимир, биологически да мила ву ца хаара. Ненан марйа — Владимир Андреевич Жириновски ву. Жириновскин деда — Исаак (Айзик) Эйдельштейн ву — Крестополь округехь гӀараваьлла хилла иза. Цуьнан шен дечиг-пхьолин фабрика яр, 200 белхало а волуш. Цуьнан территорин тӀехь аьчка некъ бар болх беш, кийчча продукци Европе дӀакхоьхьуьйтуш.

1964 шере кхаччалц Владимир Жириновскис шен ден фамили лелина — Эйдельштейн, кхиъна ваьлча шен ненан фамили тӀеэцна — Жириновский.

### Шен дахар
1971 шарахь дуьйна Галина Александровна Лебедева йалийна ву иза, шиъ кӀант а, цхьа йоӀ а йу цуьнан. Галина Лебедева — вирусолог а, биологин Ӏилманийн кандидат а йу. Жириновскис ма-бохху, 1978 шарахь и шиъ дӀасакъаьстина, оцу хена дуьйна цушиннан килсан брак ю.

Воккхах волу кӀант Игорь Владимирович Лебедев вина 1972 шарахь. Цуьнан юридически образовани йу (Юридически академи). 2000 шеран январехь кхоалгӀачу гуламан Пачхьалкхан Думехь РЛДП-н фракцин председатель хаьржина иза.

КӀентан шала дина бераш Александр а, Сергей а ву (вина 1998), пансионехь доьшуш бу МПУ.

2013 шеран аьхка дуьйна Жириновски дилхазахо ву. 2013 шеран ноябрехь цо хаам бина РЛДП-н декъашхой бовлуш дилхазахойн кхачанан тӀе дехьабеврра бу аьлла, жижиг могашаллина чӀогӀа зенехь долу дела.

## Президент харжарехь дакъа лацар

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* Сборник высказываний Владимира Жириновского 
* Владимир Вольфович Жириновский. Биография. — РИА Новости
* Выступление на Съезде народных депутатов РСФСР 17 мая 1991 года, обращение на турецком языке 
* Жириновский о Багдаде, Ирак 
* В. Жириновский и выборы 2012 года
* 
* 
* 31.12.1999 Жириновский: Ельцин дал свободу
ДаьттагӀа

**ДаьттагӀа** () — ГӀалгӀайчоьнан Соьлжан кӀоштара эвла.

Иза йу ДаьттагӀан йуьртан меттиган административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:ГӀалгӀайчоьнан Соьлжан кӀоштан нах беха меттигаш
ЦӀечу-Аьхке

**ЦӀечу Аьхке, ''ЦӀеча Аьхк*** () — [[Нохчийчоь]]нан [[Соьлжан кӀошт (Нохчийчоь)|Соьлжан кӀоштара]] дӀатесна эвла, хӀинца йохийна йу. XVIII бӀаьшо чекхдолуш — XIX бӀаьшо долалуш (кхин хьалха а хила тарло) [[орстхой]]н синмехаллин а политикин а центр хилла. [[ЦӀечой]] тайп схьадаьлла эвла. 1890 шарахь эвлахь 25 керт хила, 192 бахархой хила, къам — нохчий.

== ЦӀе ==
ЦӀечу Аьхке эвлан цӀен этимологи маьӀна даьккхина талламхочо мохкӀаморхочо А. С. Сулеймановс: цӀеран хьалхара дакъа схьадаьлла цӀен а, кхаьрчан а, акхаройн а *ЦӀа* цӀе йолчу делин цӀарах, ткъа цӀеран шолгӀа дакъо билгалдоккху охьа доьду хи йа Ӏин. Кхин цӀе — *ЦӀий Ӏанийнчу аьхке'', дийцаршкахь кхузахь кхечу махкахошца цӀий Ӏанош тӀом хилла.

## Географи

Эвлан йоьхна гӀишлош кӀоштан центр йолу Эна-Хишка станицин къилба-малхбузехьа йу, Марта хин аьтту берда тӀехь, Лакха Алкун йуьртан 4 км генахь. Уллора йарташ, Алкун йоцуш, къилбаседехь — ДаьттагӀа, къилбаседа-малхбузехь — Муьжичоь.

## Истори
Талламхойн а, документийн а тоьшаллашца XVIII бӀаьшо чекхдолуш — XIX бӀаьшо долалуш, ЦӀечу Аьхке йара орстхой беха маьхкан синмехаллин а, политикин а центр. Шен йукъара дуккха а вайнехан къаьмнаш схьадевлла долу, нохчийн, гӀалгӀайн этногенезехь дакъа лаьцна йолу Лам-Аьккхи олу исторически регион йукъахь бара и мохк. ТӀаьхар хьенахь йерриг ГаланчӀож кӀошт меттахота йа белхан ду дӀа доьлхуш, цу белхан йукъа йохуш йу ЦӀеча-ахка а.

## Фамилеш
* ЦечоевгӀар
* ГардановгӀар
* БоковгӀар
* ОпиевгӀар
* СаралиевгӀар
* ГорчхановгӀар
* ГарчиевгӀар
* АлиевгӀар
* КурбановгӀар
* БариевгӀар
* БерсановгӀар
* ГовороджевгӀар
* ГубаевгӀар
* ДжантемировгӀар
* ЗарахматовгӀар
* ИлиевгӀар
* ИналовгӀар
* МазиевгӀар
* МусиевгӀар
* СулимановгӀар
* ТалибовгӀар
* ТатриевгӀар
* ТоркоевгӀар
* УмаевгӀар
* ЭкажевгӀар
* ЭлжаркиевгӀар
* ЭмиевгӀар
* ГагиевгӀар
* СапралиевгӀар
* ЦорхоевгӀар
* МуталиевгӀар
* ГетагажевгӀар

## Билгалдахарш
;Комменташ

;Хьосташ

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:ГӀалгӀайчоьнан истори
Категори:Нохчийчоьнан истори
Берешки

**Берешки** () — ГӀалгӀайчоьнан Соьлжан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀалгӀайчоьнан Соьлжан кӀоштан нах беха меттигаш
Хьайхара

**Хьайхара** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштан йукъайогӀу дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Мержа-Аьхк хийистехь,  Акха-Бассана къилбседа-малхбузехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбехьа — Къолие, малхбалехьа — Хьевхьарача-Ялхара а, Гиеле-Чу а, къилбседехьа — БазантӀи, малхбузехьа — Сехьа-ГериетIе.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Мержа

**Мержа** () — Нохчийчоьнан Эна-Хишкан кӀоштара дӀатесна эвла.

1889 шарахь эвлахь 39 керт хила, 254 бахархой хила, къам — нохчий. 1 маьждиг хила.

## Бахархой

 Мержа
Мержой баьхха меттигаш:
* э. Лаха-Гериетle
* э. Лакъ-ГериетIе
* э. Дака-Бух
* э. Далг-Бух
* э. Муьжгана
* э. Чуркх-Бух
* э. Хьаьвхьа
* э. Бирит1е
* э. Хьай
* э. Мержойн Берам
* э. МазантӀи
* э. Къолие
* э. Ч1ожчу
* э. Зог1урт1е
* э. Кори-Лоам
* э. БазантӀи
* э. ГӀула
* э. Хайх-Лоам
* э. Морд-Лоам
* э. Коьра Баса
* э. Мержойн берам
* э. Борзонти
* э. Гал-Йердие
* э. Дакхаха
* э. Хоржат1е
* э. Цеча-Ахки

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Мужах

**Мужах** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан  кӀоштан йукъайогӀу дӀатесна эвла.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Ахалсопели (Озургетин муниципалитет)

**Ахалсопели** () — Гуьржийчоьнан Гурин Озургетин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 400 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Озургетин муниципалитетан нах беха меттигаш
Озургети (эвла)

**Озургети (эвла)** () — Гуьржийчоьнан Гурин Озургетин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1388 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Озургетин муниципалитетан нах беха меттигаш
Ахалшени (Чохатаурин муниципалитет)

**Ахалшени** () — Гуьржийчоьнан Гурин Чохатаурин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 391 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Чохатаурин муниципалитетан нах беха меттигаш
Алисмерети

**Алисмерети** () — Гуьржийчоьнан Имеретин Багдатин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 5 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Багдатин муниципалитетан нах беха меттигаш
Амаглеба

**Амаглеба** () — Гуьржийчоьнан Имеретин Ванин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1052 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Ванин муниципалитетан нах беха меттигаш
Аргвета

**Аргвета** () — Гуьржийчоьнан Имеретин Зестапонин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1329 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Зестапонин муниципалитетан нах беха меттигаш
Ахалсопели (Самтредиан муниципалитет)

**Ахалсопели** () — Гуьржийчоьнан Имеретин Самтредиан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 570 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Самтредиан муниципалитетан нах беха меттигаш
Аргвети

**Аргвети** () — Гуьржийчоьнан Имеретин Сачхерен муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 752 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Сачхерен муниципалитетан нах беха меттигаш
Ахали-Тержола

**Ахали-Тержола** () — Гуьржийчоьнан Имеретин Тержолан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1170 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Тержолан муниципалитетан нах беха меттигаш
Анториа

**Анториа** () — Гуьржийчоьнан Имеретин Ткибулин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 27 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Ткибулин муниципалитетан нах беха меттигаш
Харагаули

**Харагаули** () — Гуьржийчоьнан Имеретин Харагаулин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1965 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Харагаулин муниципалитетан нах беха меттигаш
Ахалсопели (Харагаулин муниципалитет)

**Ахалсопели** () — Гуьржийчоьнан Имеретин Харагаулин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 160 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Харагаулин муниципалитетан нах беха меттигаш
Ахалбедисеули

**Ахалбедисеули** () — Гуьржийчоьнан Имеретин Хонин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 315 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Хонин муниципалитетан нах беха меттигаш
Баноджа

**Баноджа** () — Гуьржийчоьнан Имеретин Цхалтубон муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1641 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Цхалтубон муниципалитетан нах беха меттигаш
Бегиаури

**Бегиаури** () — Гуьржийчоьнан Имеретин Чиатуран муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 144 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Чиатуран муниципалитетан нах беха меттигаш
Казрети

**Казрети** () — Гуьржийчоьнан Квемо-Картлин Болнисин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 4340 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Болнисин муниципалитетан нах беха меттигаш
Паризи

**Паризи** () — Бразилин Сан-Паулу штатера муниципалитет.

## Географи

Муниципалитетан майда — .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бразилин картанаш
* Бразилин муниципалитетийн порталаш

Категори:Сан-Паулу штатан муниципалитеташ
Категори:Бразилин муниципалитеташ
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Диди Лило

**Диди Лило** () — Гуьржийчоьнан Тиблисин йукъайогӀу эвла. Бахархойн дукхалла 2417 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Тиблиси
Амбартафа

**Амбартафа** () — Гуьржийчоьнан Квемо-Картлин Гардабанин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 700 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Гардабанин муниципалитетан нах беха меттигаш
Квесети

**Квесети** () — Гуьржийчоьнан Тиблисин йукъайогӀу эвла. Бахархойн дукхалла 8 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Тиблиси
Поничала

**Поничала**, совет хенан карташ тӀехь **Соганлуг**, **Соганлуги** () — Гуьржийчоьнан Тиблиси гӀалин Крцаниси кӀоштара эвла. 2006 шарахь Тиблиси гӀалина йукъатоьхна (Крцаниси кӀошт).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Тиблиси
Амамло

**Амамло** () — Гуьржийчоьнан Квемо-Картлин Дманисин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1100 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Дманисин муниципалитетан нах беха меттигаш
Шаумяни

**Шаумяни** () — Гуьржийчоьнан Квемо-Картлин Марнеулин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 3107 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Марнеулин муниципалитетан нах беха меттигаш
Манглиси

**Манглиси** () — Гуьржийчоьнан Квемо-Картлин Тетри-Цкарон муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1441 стаг  (2014 шо).
## Билгалдахарш

Категори:Тетри-Цкарон муниципалитетан нах беха меттигаш
Бедиани

**Бедиани** () — Гуьржийчоьнан Квемо-Картлин Цалкан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 148 стаг  (2014 шо).
## Билгалдахарш

Категори:Цалкан муниципалитетан нах беха меттигаш
Сацаран хьаьркаш

**Сацаран хьаьркаш** — йозанан дакъалгаш ю.

Категори:Хьаьркаш
Пунктуаци

**Пунктуаци** (ср.-век. лат. punctuatio — лат. punctum — тӀадам) — хьаьркаш хӀитторан сацаран хьаьркийн система ю, муьлха а маттахь язъеш йолу.

## Оьрсийн пунктуацин система

Категори:Пунктуаци
Алимкина

**Алимкина** () — Россин Федерацин Тулин областан Щёкинан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта барамерачу климатан асанехь. Кхузахь климат барамера континенталан, йуккъера йу барамера тӀуьна Оьрсийн акъарин къилбаседа-малхбузан кӀошташкарчунний, къилба-малхбера йекъа кӀоштаркашчунний. Климат кхуллуш дакъа лоцу радиацин а, циркуляцин а фактор. Радиацин баланс 40 ккал/см2 гергга йу. Мохк лаьтта, Ӏаьнаре даккхарна а, йохйарна а цхьабосса йовхо йолчу зонехь. Къилбаседехьа мелхан радиацин алсама дакъа дойу Ӏаьнаре даккхарна, къилбехахь дохдарна. Климатан Ӏаткъам бо континентан а, хӀордан а хӀаваан массаша. Атлантикин хӀаваъ областе кхочу дуьненан къилбаседа эхиг тӀехь гуттарен а долчу малхбузан хӀаваан массаш бахьнехь; дукхаха дерг уьш циклон кепара кхочу. И хӀаваан массаш Атлантикин Ӏапказан къилбаседа декъан тӀехула кхоллало. Ӏай малхбузера мехаш жигарадевлча массанхьа йохло, шортта ло догӀу, ткъа аьхка — кхуьйлира, догӀанан хенан хӀоттам хуьлу. Арктикин массаш кхуза йаьхкича Ӏай цӀеххьана шеллало, бӀаьста, аьхкенан йуьххьехь, гурахь гӀоролаш хуьлу. И массаш кхоллало арктикин бассейн тӀехула.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Щёкинан кӀоштан индексаш

Категори:Щёкинан кӀоштан нах беха меттигаш
Минино (Тулин область)

**Минино** () — Россин Федерацин Тулин областан Щёкинан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Щёкинан кӀоштан индексаш

Категори:Щёкинан кӀоштан нах беха меттигаш
Александровка (Александро-Невскан кӀошт)

**Александровка** () — Россин Федерацин Рязанан областан Александро-Невскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йовхачу аьхкенца а, барамера шийлачу Ӏаьнца а. ГӀоронаш йоцу муьран йукъара бохалла 130-149 де ду. Кхузахь сих-сиха тӀехьара бӀаьстен а, хьалхара гуьйренан а гӀоролаш хуьлу. Эвла лаьтта тоьушйолчу йочанийн зонехь. Йочанийн шеран барам кхузахь 500 мм кхоччуш бу. ДогӀнаш аьхкенан заманехь стигал къекъаш чӀогӀа догӀу, наггахь къора а тухуш. ХӀоьттина лайн чкъор хуьлу ноябрь чекхболуш – декабрь болалуш, деша март чекхболуш – апрель болалуш. Ло лаьтта денош - 135-145 шарахь. Климатан хьолаш дика ду йуьртабахамна. Йуьззина кхочу йовхо а, тӀуналла а гуьйренан йалташна, бӀаьстенан йалташна, техникин а, докъаран культурашна.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Александро-Невскан кӀоштан индексаш 

Категори:Александро-Невскан кӀоштан нах беха меттигаш
Мухьаммад бин Ӏабдул-ВаххӀаб

**Мухьаммад бин Ӏабдул-ВаххӀаб бин Сулайман Аль Мушаррафи ат-Тамими** ( / 1703- 1791) — Ӏаьрбийн теолог а, ваххӀабитийн лелар диллинарг а ву, иштта Мухьаммад бин СаӀудца СаӀудийн Ӏаьрбийчоь кхоьллина цо, керлачу пачхьалкхехь ваххӀабизм а кхуллуш (шаьш лархоша оцу леларах «салафият» олу).

## Биографи
Ӏабдул-ВаххӀабан воӀ Мухьаммад нийсса маца вина хууш дац, иза 1703 шарахь Неджднехь, Ӏуяйнат гӀалахь вина бохуш лоруш ву.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Рузба

**Рузба** йа **Рузбан(ан)-ламаз** ( *салатул-жумуӀат* — «ПӀерасканан ламаз») — иза хӀора пӀерасканан дийнахь, делкъ-ламазан хан тӀейеъча, бусалбанаша цхьаьнадеш (жамаӀатца) долу ламаз ду.

## Декхар

Рузбанан ламаз дар тӀедиллина ду кхиъна ваьлла боьршачу стагна. Зударшна а, берашна а, гӀора доцучарна а рузбанан ламаз суннат ду, ца дича а мегар долуш ду. ХӀинцалерачу Ӏеламнаха олу кегий а, баккхий а зударшна рузбанан ламаз дар макрух ду. Бусалба нахана магийна дац рузбанан ламаз доккха бахьана доцуш дита.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Ламаз
Тувинийн Википеди

**[[:tyv:|Тувинийн Википеди]]** (?) — тувинийн маттахь долу Википедин дакъа. Болх бан йолаелла 2006 шерахь. Тахана Википеди чохь бу  . Массо нисдарийн дукхалла .

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:Википедин дакъош
Ас-саламу Ӏалайкум

**Ас-сала̄му Ӏалайкум** ( — «салам-маршалла хуьлда шуна») йа **самӀалат** (), дуьззина дешнаш **ас-саламу Ӏалайкум ва рахьматулла̄хӀи ва барака̄тухӀ** ( — «салам-маршалла хуьлда шуна, Делан къинхетам а, Цуьнан беркаташ а») — иза ислам динехь маршаллахаттар ду, дерриг а дуьненахь бусалбачара а, иштта Ӏаьрбийн мотт буьйцучу жуьгташа а, насараша а лелош ду иза. Ткъа цунна дуьхьал жоп луш олу **ва Ӏалайкумус-сала̄м** ( — «шуна а хуьлда салам-маршалла»).

## Хьостанаш
Броневски, Семён Михайлович

**Семён Михайлович Броневский** (—) — оьрсийн-гӀажарийн тӀеман 1796 ш. декъашхо, Россин империн МИД Азин департаментан директор, Феодосийн губернатор, Кавказан историк.

Категори:Историкаш
ИбраьхӀиман макъам

**ИбраьхӀиман макъа́м** (‎‎ — *ИбраьхӀиман меттиг*) — Аль-Хьарам маьждиган дозанца меттиг ю иза, КаӀбат дечу хенахь ИбраьхӀим  лаьттина меттиг ю. ХӀинцалерачу хенахь цигахь йина нартолца гӀишло ю.

Макъам ИбрахӀим цӀе къуръан тӀехь хьехош ю, 97-чу аятехь 3-чу Къуръанан суратехь.

Исламан дийцарехь ма-бохху, АллахӀ-дала ИбраьхӀиме КаӀбат ден аьллачул тӀаьхьа, шен кӀант ИсмаьӀилца иза болх бан волавеллера. ИсмаьӀила тӀулгаш кхоьхьуш хилла, а ИбраьхӀима царах хазна еш хилла. Пенаш лакха хьаладоьттича, ИсмаьӀила тӀулг лаьтта охьабиллина хилла, ИбраьхӀим тӀекхачийта. ТӀулган тӀеваьлча ИбраьхӀим шен болх беш вара. Оцу тӀулган тӀехь ИбраьхӀиман когийн ларш ю.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Данилевски, Николай Яковлевич

**Никола́й Я́ковлевич Даниле́вский** (, э. Оберец, Ливенски уезд, Орёлан губерни — , Тифлис) — оьрсийн социолог, культуролог, публицист а, Ӏаламдовзархо а; геополитик, истори йазйан Ӏаминарг, панславизман идеолог.

## Билгалдахарш

Категори:Оьрсий