open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Марта (Ӏаьс-хин га)

**Марта**, **Ӏашхойн Марта**, **Фарта** (, ) — Россин эрк, охьадогӀу ГӀалгӀайчухула а, Нохчийчухула а. Ӏаьс-хин аьтту га. Эркан дохалла — 69 км, хи гулден майда — 525 км². Эркан шира цӀе - Балсур-хи.

## Географи
Эрк схьадолу ГӀалгӀайчохь Цхьоройн-Ломан дукъан къилбаседа басехь. Лакхенашкахь Фарта олу. ОхьадогӀу хьийзаш къилбаседехьа. Эркан хикхоче йу ШаӀми-Йуртахь, Ӏаьс-хин хикхочен 7,5 км лакхахь, аьтту бердаца. Эркан дохалла – 69 км.

Эркан майданехь лаьтта нах бехаш меттигаш: Хьай, Хьай-ара ЦӀечу-Аьхке, Сенгалхи, ГӀандал-босе, Пхьуматта, КатаргаштӀие, Мулкъание, Муьжгана, МазантӀи, Мештие, Декашари, ГӀозана, Мержа, Даких, Хьаьвхьа, Дехьа-ГериетIе, Сехьа-ГериетIе, Далг-Бух, Дака-Бух, Къолие, Иег-чIодж, АгIиен бассе, МагIа ДаьттагIа, ИгIа ДаьттагIа, Белхара, ГӀандал-босе, Аьршта, Издиг, ХIуттунчу, Iакъие-тIи, Берешки, Самиогочие, Мергйистие, Буммат, ТӀехьа-Марта, ШаӀми-Йурт.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ .

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001112108200005536.

## Геннаш
Хьай-хи, ГӀозана-хи, ЦӀучуаьхк, Iаьржачу-хи, Лар-алие, Чолхара-хи, Инзар-алие, Иерза али, Комур-алие, Хурхур-аьлие, Амла-алие, Заг-алие,  КӀай-Жол, Ӏаржа-Жол, Вирг вийна али, Сенгалхи, Мержа-Аьхк, Жол, КӀобур-алие, ГӀандалой-босса-али, Шоьнарг, Сала-али, ХIутта, Арштие алие, Элжаркъин али, Ӏашхи.

## Эркаца долу лаьмнаш
* Кер-лоам - ЦӀечу аьхкиен къилбаседа-малхбузехьа, мартан аьтту бердаца, 1734,9 м хӀордан тӀегӀанал лекха.
* Ерди-Корта - Мартан аьрру берда тӀехула лаьтта лам.
* Нохчийн-Корта (Нох-Корта) - Бумматан малхбалехьа, Мартан аьтту бердаца. 

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГӀалгӀайчоьнан эркаш
Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Ӏаьс-хин бассейн
Категори:Ӏаьс-хин геннаш
Категори:Эна-Хишкан кӀоштан эркаш
Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан эркаш
Категори:ГаланчӀожан кӀоштан эркаш
Мерж-хий

**Мерж-хий** () — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштахула. Мартан аьтту га. Эркан дохалла – 13 км. Хи гулден майда — 108 км².

ОхьадогӀу ТӀехьа-Мартанан кӀоштахула малхбузехьа. Эркан хикхоче ю Мартан хикхочел 56 км лакхахь, аьтту бердаца.

Хин объектан система: Марта → Ӏаьс-хи → Соьлжа → Терк → Каспий-хӀорд.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

Пачхьалкхан хин реестран объектан код — 07020001112108200005543.

## Билгалдахарш
 

## Литература
* 

Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Ӏаьс-хин бассейн
Категори:Ӏашхойн Мартанан геннаш
Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан эркаш
Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан эркаш
Категори:Эна-Хишкан кӀоштан эркаш
Категори:ГаланчӀожан кӀоштан эркаш
Давыдова, Анастасия Александровна

**Давыдова Анастасия Александровна** ( — ?) — РСФСР оьздангаллин хьакъдолу белхало, Тувинийн АССР оьздангаллин хьакъдолу белхало.

## Биографи
Йина 1927 шеран 7 мартехь Красноярскан мехкан Таштыпан кӀоштара Абаза гӀалахь  белхалочун доьзалехь. Да къахьоьгуш вара Абазан литейни заводехь машинист даржехь, ткъа нана хӀусаман Ӏуналла деш йара. Хьалхе да-нана делла, иза кхиош йара Красноярскан махкара берийн цӀенна чохь. Цигахь иза марзйелира йиеша. Ишколан 8 класс йаьккхича, 1945 шарахь йоккхачу йишица йеира Тува, цигахь ийцира Пушкинан цӀарах областан библиотеке дешаран залан библиотекарь балха (хӀинца Пушкинан цӀарах Къоман библиотека). Шен лерина кечам ца хиларна, ша шенан дешар тодира, Ӏемаш йара шеца балхахь болчаьргара. 1950 шарахь чекхйехира дешараллин курсаш областан библиотекехь, тӀаккха дуьхьала йоцуш — Кызылан хьехархойн доьшийла (1953), Кызылан хьехархойн институтан оьрсийн меттан а, литературин а факультет (1963). Балха кхайкхира ССКП гӀалан комитетан библиотеке. 1959 шеран февралехь йухайеира областан библиотеке дешаран залан лакхара библиотекаран дарже, 1961 шеран мартехь дехьайаьккхира — хьашташкхочушдаран декъан хьаькам, 1970 шарахь хӀоттийра Республикин А. С. Пушкинан цӀарах библиотекан директор, болхбира 1983 шо кхаччалц.

## ГӀуллакх
Кызылан говзаллин доьшийлан абитуриенташ хоржу комиссин декъашхо а, библиотекан декъан пачхьалкхан комиссин председатель а хилла. 1970-гӀа шерашкахь Давыдован куьйгаллийца йина массийн библиотекийн централизаци, цуьнан жамӀ деш хилира Ӏилманан-практикан конференци, библиотекан белхан тайп-тайпана агӀонийн масех хьалхенан зиеделла ишкол (ХьЗИ) йира, республикин библиотекашкара библиотекан-библиографин классификацин (ББК) фондаш а, каталогаш а дехьайаккхаран болх дӀанисбира. Сибрехан а, Генара Малхбален а библиотекашца координацин болх дӀанисбира. 1983 шарахь, пенси яхча, Давыдова балха йахара Йерригроссий театран йукъаралле (ЕТЮ, хӀинца Театран гӀуллакххойн союз йа ТГӀС) Туван декъе библиотекарь, цигахь болхбира 22 шарахь. Дакъа лаьцна зонан Ӏилманан-практикан, йерригроссийн, арригсоюзан конференцешкахь, гуламашкахь, семинарашкахь, дийшира Оьздангаллин белхалойн квалификаци айаран йерригсоюзан институтехь республикин, мехкан, областан библиотекийн директорийн тобанехь.

## СовгӀаташ а, Сийлахь цӀераш а
* Тувинийн АССР Лакхара Советан Президиуман Сийлахь грамота  (1967)
* Юбилейн мидал «Ленин Владимир Ильич вина 100 шо кхачаран лерина мидал» (1970)
* Тувинийн АССР оьздангаллин хьакъдолу белхало (1972)
* «1973 шеран социалистийн къовсаман толамхо» хьаьрк (1974)
* РСФСР оьздангаллин хьакъдолу белхало (1982)
* «Къинхьегаман ветеран» мидал (1983)
* Тувинийн республикин пачхьалкхан кхолламийн профсоюзан президиуман Сийлахь грамота (1983)
* «1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамтӀехь толам баьккхина 50 шо кхачарна» мидал (1995)

## Билгалдахарш

Категори:Библиотекарш
Категори:Тувинийн АССР хьакъдолу оьздангаллин белхалой
Категори:РСФСР хьакъдолу оьздангаллин белхалой
Пискерник Ангела

**Пискерник Ангела** (; 1886 шеран 27 августехь , Бад-Айзенкаппель Фёлькермаркт Каринти Австро-Мажаройчоь — 1967 шеран 23 декабрехь, Любляна) — австрин-югославин ботаник а, консервационист а.

## Биографи
Пискерник Ангела йина Бад-Айзенкаппелехь (словенийн маттахь йевза Железна-Капла цӀарца) къилба Каринтехь, иза оцу заманахь Австро-Мажаройчохь хилла, ткъа Дуьненан Хьалхара ТӀом чекхбаьлча иза йоьна Австрин йукъахь йисира. Цунна ботаникан доктор тӀегӀа йелира Венан университетехь 1914 шарахь. Цуьнан хьехархошна йукъахь вара Молиш Ганс. ТӀаьхьа цуо йехира Ӏилманан тӀегӀанаш анатомин а, ораматан физиологин а областехь. Цул тӀаьхьа Пискерника болх бира Люблянехь провинциалан музейхь, тайп-тайпана йуккъерачу ишколашкахь хьеха а хьийхира.

Ша къоман словенех хилар дика хууш Пискерника жигара дакъа лецира Каринтийн плебисцитехь а, мухажирийн клубехь а. 1943 шарахь иза набахти чуйоьллира, латтийра нацистийн Равенсбрюк концлагерехь. Иза хьахийна «Дицделла малик» () цӀе йолчу автобиографин романехь австрин йаздархочо Хадерлап Майяс.

Дуьненан шолгӀа тӀом чекхбаьлча Пискерник Ангела хӀоьттира Люблянера Словений Ӏаламан историн музейн директор, болхбира Ӏалам лардаран гӀуллакхехь. Масала, цуо дакъалецира Альпийн ботаникан беш Юлиана а, къоман парк Триглав а карлайаккхаран а, Ӏалашйаран а балхахь. Иза йара италин консервационистан Видесотта Ренцон Ӏаткъам бухахь.

1960-гӀа шерашкахь Пискерник коьртехь йара югославин вакилатан Дуьненайукъара Альпаш Ӏалашдаран комиссин (CIPRA), йукъадиллира Австрица, Савински Альпашкахь а, Караванкехь а транскъоман Ӏаламан парк кхоллар. Амма и проект чекх ца йаккхайелира. Тахана и меттиг Европин баьццара асан дакъа ду. Пискерник Ангела кхелхина 1967 шеран 23 декабрехь Люблянехь.

## Белхаш
* ''Jugoslovansko-Avstrijski visokogorski park (predlog za zavarovanje)''  (1965), Varstvo narave 4, pp.&nbsp;7–15

## Билгалдахарш

Категори:Словенин ботаникаш
Категори:КхоалгӀа рейхан концлагершкара дийна биснарш
Березовская, Майя

**Березовская Майя** (; 1893 йа 1898 шеран 13 апрель, Барановичи, Минскан губерни, Россин импери — 1978 шеран 31 май, Варшава, Польша), кхин а йевза харц цӀарца **Дитто** () — польшин исбаьхьалча, график, карикатурист, сценограф.

## Биографи
Майян да  хилла Оьрсийн императоран эскаран подполковник, Транссибрехан цӀерпоштнекъан магистралан некъашдахкархо, ткъа тӀаьхьуо — бригадан инарла .

Майяс дийшира Петарбухера доларчу хаза говзаллин ишколехь, лакхара исбаьхьаллин дешар чекхдаьккхира Краковехь, Парижехь, Мюнхенехь. дуьненан шолгӀа тӀом болабалале а гӀараелира шен эротикан суьрташца. Адамийн лакхара синкхетаман тема, дегӀан хазалла даиман хилира цуьнан кхоллараллин гуттаренна а болу мукъамаш. Къанъеллачу хенахь цуо йаздира: 

1933 - 1936 шерашкахь ехира Парижехь, цигахь болхбира меттигерачу хӀора дийнахь арадовлу арахецаршца: «Le Figaro», «», «». 1935 шарахь тӀаьххьарчун цхьаьна лоьмарехь зорба туьйхира «Мерза Адольфан сеттар» цӀе йолу Гитлерах лаьцна крикатурийн сери, цунна сихха терго тӀеяхийтира германин вакилата, французийн криминалан полицин дийзира «пачхьалкхан корта сийсазаваккхарна» иза суьде озо. Адвокатан аьтту белира иза кӀелхьараяккха, гӀуллакх чекхделира символан гӀуда тохарца. ТӀом болабалале Польше йухайирзина, цуо болхбира провинцехь, амма йухайирзира Варшаве, цигахь 1942 шеран май баттахь лецира гестапос. Гитлер сийсазаваккхарна йира йиеран кхел, кхечира Равенсбрюк концлагере.

Йиеран кхел кхочуш ца йира. Концлагерехь мел дахкало суьрташ дехкира Майяс – коьртаниг, шеца чохь бохкучу доттагӀийн портреташ, цаьрга къайлаха уьш шайн доьзалшна дӀадахьадалийта. 1945 шеран майхь валаран лагерь мукъайаьккхира ЦӀиен эскаро; Березовская шен махкахойн тобанца Шведийн ЦӀен ЖӀаро дарба дан кхайкхарца йахара Стокгольмехь. 

1946 шеран июнехь Березовская цӀайирзира Польше, цигахь цуьнан болх хилира бӀаьргаца сцена, театрашкахь костюмийн эскизаш кечйар. Кхин а цуо зорба тухура шен карикатураш газеташкахь а, журналашкахь а, суьрташ дохкура жайнашна.

1977 шарахь Березовская Майяс битира говзаллин болх, кхин а шо даьлча иза йелира. ДӀайоьллина Воинские Повонзки кешнашкахь Варшавехь.

## Билгалдахарш

Категори:Равенсбрюк концлагерехь дийнабиснарш
Категори:ДӀабоьхкинарш Воинские Повонзки кешнашкахь
Тулунбек-ханум

**Тулунбе́к-хану́м** (? — , ) — Дешийн Ордан ханан Бердибекан йоӀ, иттэзархочун а, беклярбекан а Мамайн зуда, 1370—1372 шерашкахь Мухьаммад Булак хан волуш Дешийн Ордан регент (773 шо), 1380 шарахь дуьйна Тохтамыш ханан зуда.

## Биографи
Тулунбек хилла Мамайн йоккхаха йолу зуда, цуьнан да Ӏаршан когаметта волуш дуьйна. И зуда бахьнехь Мамайн статус, чингизгӀарах воцушехь, хаъал айайелира, цунна йелира титулом «гурген» — ханан нуц. Шеко йоццуш, Бердибекан а, Мамайн а гергарло, и заахало бахьнехь, Бердибек Ӏедале веача тӀаьххьарчун кхечира хьалхара министран — беклярбекан дарж, чингизгӀарах воцучунна дала йиш йолу уггаре лакхарниг.

Бердибек веллачул тӀаьхьа, Ӏедал къуьйсучу ирчу хьолехь, гуттаренна Сарайхь хийцалуш  ханаш болуш, Мамай йоккха авторитет йаьккхира, Батун тайпана законера урхалчийн гӀортийла хилла, Ӏарш ларйеш Джучин кхечу берийн тӀаьхьенех. Амма шен схьаваларо таро ца лора цунна ханан Ӏарш дӀалаца, Мамай гӀиртира цига вогӀу чингизгӀарах стаг харжа, чӀогӀа онда а воцуш, ша цуьнан Ӏедалехь хӀуъа а дан ло министр хилархьама. 1370 шарахь хӀоьттира иштта хьал, Мамайга Сарай дӀалацалора, амма хан ӀабдуллахӀ велира, Мамайна ца карийра оьшу стаг. ТӀаккха Мамай цкъан а ца хилларг дира, хан кхайкхийра шен зуда, цуьнан схьайалар шеконехь дацара, иза йара Бердибек ханан йоӀ, Бату тайпанара чингизгӀеран геннах схьайалар долуш. Цуо урхалла дира Сарайхь 1370—1372 шерашкахь. Иза къобал йина ца Ӏийра коьрта шахьрехь, амма къобал йира Тагайс, эмир Мохшис, хӀунда аьлча, цуо арахоьцура Тулунбекан цӀарах ахча. Цуьнца цхьаьна и хӀоттор кхетадора цхьаьна хенан долуш санна, Мамай кхин дӀа а лоьхуш вара шена хан, цуьнан ойла сецира бархӀ шо долчу Мухьаммад Булакан ӀабдуллахӀ-ханан кӀантан тӀаьхь. Мухьаммад Булак хан хилар кхайкхийра 1371—1372 шераш декъалучахь. Ткъа Тулунбек хилира регент жима хан волчохь.

1380 шарахь Калкан тӀиерачу тӀамехь Мамай иэшначул тӀаьхьа, беклярбек ведира ГӀирме, цигахь вийра, ткъа цуьнан хьарам (зударий а, цуо доладеш болу Батун цӀийнаха зударий а) кхечира Тохтамышан. Сарайн сийдолчу нахана хьалха шен сий айа, Тохтамыша йалийра Тулунбек-ханум, Бердибек ханан йоӀ, Мамайх йисна жеро.

1386 шарахь Тохтамышан дуьхьала ямарта барт бира, цунах лаьцна хаамаш кӀезиг бисина. Хууш ду, хана шен зуда Тулунбек йиерах. Оцу шарахь арахийцира ахча, Бердибек ханан цӀе а йолуш. Тарло, Тохтамышан дуьхьала барт бина хила, Ӏалашо иза хийца Батун тӀаьхьенца, цуьнан декъашхой хила тарлора Мамайгахьара берш, коьртехь цунах йисина Тулунбек йолуш. Оцу бартан цхьаболу декъашхой коьртехь мангытан эмир Идигу волуш бевдира Мавераннахре, эмир АстагӀа Тимар волчу, ткъа иза хазахетарца тӀеиэца волавелира (хьалха цуо гӀолоцура Тохтамышан) Тохтамыш-ханан реза боцу ордан мухажираш.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Р. Ю. Почекаев.* «Цари ордынские» — Санкт-Петербург. Евразия. 2010
* Григорьев, А. П. Золотоордынские ханы 60—70-х годов XIV в.: хронология правлений
* Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.. «Золотая Орда и её падение» Москва, Ленинград. Издательство АН СССР, 1950

Категори:Адамаш:Дешийн Орда
Категори:ДжучидгӀар
Категори:Байина паччахьаш
Кузнецова, Татьяна Дмитриевна

**Кузнецо́ва Татья́на Дми́триевна**  (1941 14 июль, Москох — 2018 28 август) — Космонавтийн кечаман центран дуьххьарлера зударийн космонавтийн тобан зерхо-космонавт.

## Биографи
1958 шарахь чекхйаьккхира йуккъера ишкол Москохахь. 1959 шарахь, машенцайаздаран а, стенографин а курсаш чекхйаьхна, болх бира Электронан промышленностан министраллин ӀТИ-35 (Москох): стенографистка, цул тӀаьхьа комсомолан кхолламан секретарь (1960—1961), лакхара лаборантом (1961—1962).

1962 шеран 10 мартехь Москохара Ждановн КӀТӀК Советийн эскаран гӀуллакхе кхайкхина, 12 мартехь йукъатоьхна космонавтийн кечаман центран 2-гӀа тобан ладогӀархо-космонавт дарже. Бира йукъаракосмосан кечам, пачхьалкхан экзаменаш дӀайеллачул тӀаьхьа (1965 шеран 11—22 январехь) 23 январехь дехьайаьккхира 2-гӀа тобан космонавт дарже. 1965 шеран майхь-ноябрехь шолгӀа экипажан шолгӀа пилотан (араволучун) кечам бира (Ж. Д. Ёркинаца цхьаьна) 10—15 де-буьйсанна космосан «Восход» кеманахь космосе баха йиллина космосе ара а бовлуш; 1966 шеран январехь-майхь кечам бира оццу балхана — 15-20 де-буьйса доккхуш йиллина космове ара а бовлуш (14 мартехь дуьйна — 1-ра тобан космонавтан даржехь) болх бан. Хьалабахар сацийра «Восход» программа дӀакъовлар бахьнехь.

Оцу хеннахь, 1964 шарахь дуьйна доьшуш йара ТӀеман-хӀаваан инжинерийн Н. Е. Жуковскийн цӀарах академехь инженерийн факультетехь, иза чекхйаьккхира 1969 шарахь «лётчик-космонавт-инженер» квалификацица. 1969 шеран 1 октябрехь космонавтийн зударийн тоба дӀасахецар бахьнехь, космонавтийн тобанан йукъара йаьккхира.

Эскарехь йисира: тӀ/д 44250 7 декъан инженер, тӀаккха — тӀеман векал (1970 шеран 13 июнехь дуьйна — ТӀХӀН Коьртачу штабан Заказан урхаллин ТӀеман № 4273 вакилат, 1971 шеран 9 октябрехь дуьйна — ИМБП ТӀХӀН 4-гӀа Герзийн хьаькаман урхаллин 10-гӀа ТӀеман вакилат). 1978 шарахь, зударий космосе бахийтар карладаьккхинчул тӀаьхьа, Пачхьалкхан медицинан комиссин сацамца йукъайитира башха кечамна.

1979 шеран 20 мартехь дуьйна гӀуллакхехь йара Космонавтийн кеаман центран 3-гӀачу урхаллехь: коьрта инженер — 4-гӀа лабораторин (радиацин кхерамазалла) лакхара Ӏилманан белхало, 1982 шеран 29 январехь дуьйна — 4-гӀа лабораторин хьаькам, 1-ра декъан коьрта зерхо-инженер; 1986 шеран 1 октябрехь дуьйна — 31-гӀа декъан 4-гӀа лабораторин хьаькам. 1991 шеран 6 апрелехь мукъайаьккхира ТӀХӀН полковник йолуш (йелла 1984 шеран 14 майхь).

### Доьзал
* Да — Кузнецов Дмитрий Филиппович (1899—1967), нана — Кузнецова Лина Никоноровна (1900—1970), хӀусамнана.
* Вежарий — Виктор (1927—1989), гӀишлошйархо; Евгений (вина 1937), фермер, пенсионер.
* Майра — Пицхелаури Ладо Владимирович (вина 1932), 2-гӀа (1962 шеран) а, 3-гӀа (1965 шеран) а ТӀХӀН космонавташ схьаэцаран декъашхо; мукъа ваьккхина, пенсионер.
** КӀант — Пицхелаури Владимир Ладович (вина 29.9.1971), программист, болх беш ву Microsoft компанехь (АЦШ).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:ССРС четаран спортан говзанча
Категори:ТӀеман-хӀаваан инжинерийн Н. Е. Жуковскийн цӀарах академи чекхйаьккхинарш
Категори:ССРС зерхо-космонавташ
Категори:Космосе баханза зударий-космонавташ
Кузнецова, Агния Евгеньевна

**Кузнецо́ва А́гния Евге́ньевна** (йина , Новосибирскехь) — Россин театран а, кинон а актриса.

## Биографи
Йина 1985 шарахь Новосибирскехь. Да — исбаьхьалча, нана — Бядова Майя Владимировна, Новосибирскан пачхьалкхан хьехархойн университетан Говзаллин институтан декоративан-прикладни говзаллин хьехархо. Ишкол чекхйаьккхира Новосибирскехь, театран студи а лелаш.

2006 шарахь чекхйаьккхира Лакхара театран Б. В. Щукинан цӀарах доьшийла (Ю. Шлыковн курс).

## Театрера ролаш
* «Дон Хиль Баьццара хеча» (реж. М. Борисов)

### Театр «Практика»
* «ЙоӀ а, революционер а» (реж. В. Агеев, 2009) — *Надежда Аллилуева*
* «Кедаш» (реж. Р. Маликов, 2013)
* «Дахар нисделла» (реж. Э. Бояков, 2013)
* «Духе кхиар» (реж. Р. Маликов, 2014)
* «Литературин хьехолаш. Поэтийн спектакль» (реж. Ф. Михайлов, 2015)

### Проект «Кхин театр» (Москох)
* «Штирлиц вогӀу сени чухула. — Мульлхачу сени чухула?» (реж. Е. Шевченко) — *Люба*
* «Безам гайтар» (реж. О. Субботина) — *Наташа*
* «Герга» (реж. В. Агеев) — *Алиса Эрис*

## Фильмографи

## СовгӀаташ а, номинацеш а
* 2008 — Брюсселан европн кинон кинофестивалан совгӀат уггаре дика зударийн ролан («Массо лийр ву, ткъа со вуьсур ву», Филоненко Полиница а, Шувалова Ольгица а цхьаьна)
* 2012 — «Европе кор» кинофестивалан совгӀат уггаре дика зударийн шолгӀа планан ролан («Дерриг атта ду»)
* 2012 — «Седарчийн гулам» фестивалан совгӀат уггаре дика зударийн шолгӀа планан ролан («Дерриг атта ду»)
* 2015 — «КӀайн пил» совгӀатан номинаци уггаре дика зударийн ролан («ХӀа а, хӀаъ а»)
* 2015 — «Ника» совгӀатан номинаци уггаре дика зударийн ролан («ХӀа а, хӀаъ а»)

## Агнех лаьцна
2015 шеран 16 сентябрехь маре йахара хелхарча а, хореограф а волчу Петров Максиме. 2019 шеран 7 декабрехь кӀант вина.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный сайт
* 

Категори:Театран Щукин Борисан цӀарах институто арахецнарш
Кузнецова, Агния

**Кузнецо́ва А́гния**:

* Кузнецова, Агния Александровна (1911—1996) — оьрсийн советийн берийн йаздархо, прозаик, литератор.
* Кузнецова, Агния Евгеньевна (йина 1985) — Россин театран а, кинон а актриса.
Кузнецова, Ариадна

**Ариа́дна Кузнецо́ва**:
* Кузнецова, Ариадна Ивановна (1932—2015) — советийн, Россин лингвист, филологин Ӏилманийн доктор, профессор.
* Кузнецова, Ариадна Николаевна (йина 1935) — театран а, кинон а актриса, режиссёр-хьехархо.
Кузнецова, Валентина Михайловна

**Валентина Михайловна Кузнецова** (1937 21 январь, Москох — 2010 3 сентябрь) — Россин новкъахо, полюсхо, лыжашхо (СССР спортан говзанча), радиоинженер. Дуьненахь цхьаъ бен хилла йоцу, беккъа зударийн полюсан экспедицин тобанаш вовшахтоьхнарг а, куьйгалхо а. Экспедицис йира 16 автономийн Арктикан экспедиции а, царна йукъахь кхоъ Антарктикан а.

## Биографи
Кузнецова Валентина йина 1937 шеран 21 январехь Москохахь. 1941 шарахь да фронте кхайкхира. Нана шина бераца дӀайахара шен даймахка — Курскан областера эвла, цигахь а оккупацин кӀела бахара уьш. ТӀом чекхбаьлча да-нана къаьстира. Валентина дас Москоха цӀаерзийра. Ишколехь дийшира. Лыжаш марйелира, Москохан пионерийн цӀа чохь уьш Ӏамо йолайелира. ССРС чемпион хилира юниорашна йукъахь.

1951 шарахь дӀахӀоьттира Москохан архитектурин-гӀишлошйаран техникуме. 1955 шарахь иза чекхйаьккхира. Хьажийра Гипропищепроме техник-архитектор дарже, цигахь шина шарахь болх бира. 1-ра разрядан дика лыжашхо хиларна дуккха а дакъалецира Москохан хьалхейаккхарехь спортан «Пищевик» йукъараллин командан йукъахь.

1956 шарахь дӀахӀоьттира Москохан авиацин институтан радиофакультетан суьйренан декъе, Гипропищепромера балхара дӀайелира. МАИ физкультуран а, спортан а кафедро гӀо лаьцна 1957 шарахь дехьайаьккхира оццу факультетан дийнан декъе. МАИхь доьшучу хенахь дуккха а аьттонца дакъалецира институтан гулйинчу командан йукъахь спортан «Наука» йукъараллин лыжашан хьалхейаккхарехь.

1958 шарахь маре йахара, 1961 шарахь йоӀ хилира Ирина, метахӀоьттина говза лыжашхо санна спортан говзанчан кандидат. Йуха а лакхара спортан кхиамаш бехира, ССРС спортан говзанча хилира. Мехкан гулйинчу команде кхайкхира, цхьаьна кечам бира ССРС дуккхаза а чемпионка хиллачу Колчина Алевтиница.

1962 шарахь чекхйаьккхира МАИ, Радиоприборашйаран ӀТИ (РПӀТИ) радиоинженер балха хьажийра. Шенна тема а йелла, аьттонца из адӀайаьхьира.

1966 шарахь кхоьллира зударийн лыжашан команда «Метелица». 2010 шо кхаччалц йисира командан ца хийцало капитан а, Дуьненайукъара йукъараллин «Дуьненайукъара полюсан экспедицин-спортан центр „Метелица“» кхолламан президент а.

1966 - 2010 шерашкахь Кузнецова Валентинин куьйгаллийца кечйина дӀайаьхьна 16 автономин арктикан а, 3 антарктикан а экспедици, Скандинавин а, Къилбаседа Европин а мехкашкахула 4 автохахкар.

2010 шеран 3 сентябрехь Валентина Михайловна лазар кхетта сихха йелира. ДӀайоьллина Востряковски кешнашкахь.

## «Метелица» дуьненан полюсашкахь"
2011 шарахь араделира Кузнецова Валентина Михайловнин Соловьева Ирина Бояновница цхьаьна йаздина жайна, «„Метелица“ Дуьненан полюсашкахь».

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  
*  
* 10-летию перехода команды Метелица к южному полюсу посвящается… Турклуб МАИ

Категори:Метелица
Категори:Полюсхой
Категори:ДӀабоьхкинарш Востряковски кешнашкахь
Категори:Москохан авиацин институтера арахецнарш
Категори:ССРС лыжашхой
Категори:Россин лыжашхой
Кузнецова, Галина Кузьминична

**Кузнецова Галина Кузьминична** (1912—2005) — советийн а, Россин а театран актриса, хьехархо.

## Биографи
Йина 1912 шеран 20 июнехь Петарбухехь.

1931 шарахь Кузнецовас чекхйаьккхира Ленинградан хореографин доьшийла (хӀинца Балетан А. Я. Ваганован цӀарах академи), дийшира Ваганова Агриппина Яковлевна йолчохь.

1931—1940 шерашкахь болх бира Ленинградан академин операн а, балетан а С. М. Кировн цӀарах театрехь а (хӀинца Мариински театр), 1940—1959 шерашкахь — ССРС Пачхьалкхан академин Йоккха театрехь.

Цул тӀаьхьа болх бира Новосибирскан операн а, балетан а театрехь, Польшера Варшаван операн а, балетан а театрехь балетмейстер-репетитор даржехь; хьийхира Вл. И. Немирович-Данченкон цӀарах МИАТ Ишкол-студехь (1960—1962), ЙЙерригроссин гастролийн-концертан бюрохь (1962—1965), Москохан опереттан театрехь (1967—1968), Москонцертехь (1971), Мисрара КъахӀиран оперехь (1972—1973), Варшаван операн а, балетан а театрехь (1973—1974), Германера Берлинан Штаатс-оперехь (1974—1978).

Йелла 2005 шеран 4 январехь Москохахь. ДӀайоьллина Новодевичьи кешнашкахь (дакъа 10, могӀа 8).

Кузнецова Галинех лаьцна йаздина актёра а, режиссёра а Тихомиров Павела шен жайнахь «Актёрийн цӀа. ТӀаьххьара тӀараштохар» коьртехь «Дахар а, бӀаьрхиш а, безам а…», Москох : Алгоритм, 2012.

### Доьзал
* Ваша — Ленинградан драман А. С. Пушкинан цӀарах театран артист Кузнецов Георгий Кузьмич (1908—1947).
* Кхузза марехь хилла:
** хьалхара майра — хелхарча а, балетмейстер а, ССРС халкъан артист, Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо Чабукиани Вахтанг Михайлович;
** шолгӀа майра — циркан артист Макеев Владимир Капитонович, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь тӀепаза вайра;
** кхоалгӀа майра — операн йишлакхархо а, режиссёр а, ССРС халкъан артист Канделаки Владимир Аркадьевич.
* ЙоӀ — Йоккха театран артистка Канделаки Натэлла Владимировна.

## СовгӀаташ
* СовгӀаташ дина «Сийлаллин Билгало» орденца, «Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамтӀехь сийлахь къахьегаран», «Къинхьегаман ветеран», «Ленин Владимир Ильич вина 100 шо кхачаран» мидалшца.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Имена в истории танца

Категори:Новодевичьи кешнашкахь дӀабоьхкинарш
Кузнецова (Тюменан область)

**Кузнецова** () — Россин Федерацин Тюменан областан Голышманован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт  Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Голышманован кӀоштан индексаш

Категори:Голышманован кӀоштан нах беха меттигаш
Анадырь

**Ана́дырь** ( (къиба а, кӀоргенан чукчий), *Въэӈын* (къибаседа чукчий)) — Россин къилбаседа-махбалехьара гӀала,  Чукчийн автономин гуонан административан центр.

Россин уггаре малхбалехьара гӀала, иза ю дозанера зонехь.

## Билгалдахарш
Кузнецова, Алина Вацлавовна

**Кузнецова Алина Вацлавовна** (1938 24 июль) — советийн а, россий а театран актриса, Россин халкъан артист, 1966 - 2013 шерашкахь Краснодаран академин драман Горькийн цӀарах театран актриса.

## Биографи
Йина 1938 шеран 24 июлехь Украинин ССР Киев гӀалахь. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш кхалхийра Воронежан областе.

Болх бира архитектурин-реставрацин пхьалгӀехь копи йаккхархочун даржехь, йезархойн театрехь ловзийра шен хьалхара ролаш. 1957 шарахь, нисса оцу жимачу театрехь, цуо ловзийра Машенькан роль — культан, Афиногенован. Цуьнан тидам бина хиллера, экзаменаш йоцуш дӀаийцира Киевн академин И. Франко цӀарах театрера театран студе.

1960 шарахь чекхйаьккхира Киевн академин И. Франкон театрера театран студера Ӏаморан курс. Шен говзаллица театран болх болийра Ужгородан драман театрехь, йуьхьанца кегийра ролаш ловзайора, тӀаккха — Украинин классикера гуш йолу ролаш, тӀаьххьара — Арбузовн Таня.

Болх бира Армавиран драман театрехь. Цхьаьна шарахь бен болх ца бира цуо кхузахь, амма нисса оцу шарахь гира иза Краснодаран мехкан драман М. Горькийн цӀарах театран коьртачу режиссеран Куликовский Михаил Алексеевичан. 

1966 шарахь йеира Краснодаре, дуккха а шерашна Краснодаран мехкан драман М. Горькийн цӀарах театран актриса хилира. Дукха ролаш ловзийра. Нисса кхузахь къобал бира, мах хадийра цуьнан актрисин белхан. 2013 шарахь йитира театр, садаӀа лира цунна.

## СовгӀаташ
* РСФСР хьакъ долу артист (31.01.1975).
* Россин халкъан артист (19.10.1995).

## Театрера белхаш
**[[Краснодаран академин драман театр]]**
* Нина - «Маскарад» М. Лермонтовн
* Инга - ««Делашца» къовсавалар» А. Делендикан
* Инна - «Ламасте гулам» В. Розовн
* Лика - «Сан миска Марат» А. Арбузовн
* Ефросинья Дерюгина - «Кхоллам» П. Проскуринан
* Марина, къена баба - «Ваша Ваня» А. Чеховн
* Денана - «Безам болу бархӀ зуда» Р. Томан
* Понсия - «Бернарда Альбан цӀа» Федерико Гарсиа Лоркин
* Фелицата Герасимовна Кукушкина - «Са йолу меттиг» А. Островскийн
* Глафира — «Берзлой а, уьстагӀий а» А. Островскийн
* Белотелова — «Бальзаминовс зуда йалор» А. Островскийн
* Рита Осянина — «ЦӀийдаларш кхузахь тийна ду» Б. Васильевца
* Кабанова — «Йочана» А.Н. Островскийн
* Кабанова — «Йочана» А.Н. Островскийн
* Миссис Квикли — «Виндзорера кхаьрда зударий»
* Екатерина II — «Дика ду цӀа, амма хьовзамаш бу чохь»
* Екатерина II — «Капитанан йоӀ» А. Пушкинца
* Мод - «Гарольд а, Мод а» (Жан-Клод Каррьер, Колин Хиггинс).

## Фильмографи
Кузнецова Алинин кинохь цхьа болх бу:
*  — Ӏаламат хаза пуьташийн де (фильм-спектакль), Луиса.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Алина Кузнецова
Кузнецова, Галина

**Гали́на Кузнецо́ва**:
* Кузнецова, Галина Кузьминична (1912—2005) — советийн а, Россин а театран актриса, хьехархо.
* Кузнецова, Галина Николаевна (1900—1976) — оьрсийн поэт а, йаздархо а, мемуархо а.
Кузнецова, Евгения Петровна

**Кузнецо́ва Евге́ния Петро́вна** (1980 18 декабрь, Ленинград, ССРС) — Россин, ткъа тӀаьхьа Болгарин, гимнаст, Олимпийн ловзарийн детин совгӀатхо. Россин хьакъ долу спортан говзанча.

## Карьера
Кхиийна Петарбухан Пушкинан кӀоштан СДЮШОР.

15 шо долуш Олимпийн ловзаршкахь Атлантехь Евгенияс йаьккхира детин мидал командийн къовсамехь.

Иза хилира шозза дуьненан чемпионатийн детин совгӀатхо, шозза туьйлира Европин чемпионатехь.

2001 шарахь сацам бира Болгарин командин йукъахь болх бан. Оцу шарахь дуьненан хьалхейаккхарехь Кузнецовас йаьккхира 15-гӀа меттиг командийн къовсамехь, ткъа Афинера Олимпиадехь Евгения хилира 93-гӀа абсолютан къовсамехь, 81-ра брусаш тӀехь, 46-гӀа хен тӀехь.

## СовгӀаташ
* «Даймехкан гӀуллакхдарна» II тӀегӀан орден (1997 шо 6 январь) — *пачхьалкхан гӀуллакх деш 1996 шеран XXVI аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь лакхара спортан кхиамаш гайтарна*

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Россин гимнасташ
Категори:Болгарин гимнасташ
Категори:Гимнасташ 1996 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Гимнасташ 2004 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Детин совгӀатхой 1996 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Спортан гимнастикан Европин чемпионаш
Кузнецова

**Кузнецо́ва** — оьрсийн  фамилин зударийн кеп , ткъа кхин а топоним.

## Фамили лелориш ==</noinclude>
### А
* 
* Кузнецова, Александра Артёмовна (гӀоле йевза *Шура Кузнецова*; йина 1988) — Россин йишлакхархо, музыкант.
* Кузнецова, Алеся Вячеславовна (1992) — Россин дзюдоист.
* Кузнецова, Алина Вацлавовна (йина 1938) — актриса, Россин Федерацин халкъан артистка. 
* 
* Кузнецова, Антонина Михайловна (йина 1941) — актриса, режиссёр, театран хьехархо, ГИТИС сценан къамелан кафедран профессор, РФ халкъан артистка.
* 

### В
* 
* Кузнецова, Варвара Григорьевна (1912—1977) — советийн этнограф-чукчашӀаморхо.
* 

### Г
* 

### Е
* Кузнецова, Евгения Петровна (род. 1980) — Россин а, болгарийн а гимнастка.
* 
* Кузнецова, Елена Архиповна (1918—2008) — советийн театран актриса.

### И
* 

### К
* Кузнецова, Клавдия Степановна (1916—1998) — советийн профсоюзан гӀуллакххо, ЕЦСГС секретарь, ССРС ЛС депутат.

### Л
* 
* Кузнецова, Любовь Алексеевна (йина 1928) — советийн а, россий а каллиграф, жайнийн зорбан исбаьхьалча.
* Кузнецова, Ляля Мендыбаевна (йина 1946) — фотограф.

### М
* 

### Н
* 
* Кузнецова, Нина Петровна (йина 1926) — Бурятин Ӏилманан хьакъ долу гӀуллакххо, РФ хьакъ долу лор.
* Кузнецова, Нинель Фёдоровна (1927—2010) — Ӏилманча-бакъонча, криминолог, РФ хьакъ долу Ӏилманан гӀуллакххо, МПУ хьакъ долу профессор.

### О
* 

### П
* Кузнецова, Павлина Ивановна (1898—1941) — советийн донан гӀалагӀазакхи, Гражданийн тӀеман декъашхо.
* Кузнецова, Полина Викторовна (Вяхирева; йина 1987) — Россин гандболистка.

### Р
* Кузнецова, Раиса Ивановна (йина 1957) — Украинин йишлакхархо (сопрано).

### С
* 

### Т
* 

### У
* Кузнецова, Устинья Петровна (1757—1808) — яикан гӀалагӀазакхи, Ахархойн тӀеман заманахь (1773—1775) маре йелла йолу Е. И. Пугачёвга.

### Ф
* Кузнецова, Фаина Константиновна (1927—2019) — советийн спортхо, пийсиг хьакхарехь тренер.

### Х
* Кузнецова, Христина Анатольевна (харц цӀе — *Тина*; йина 1982) — Россин йишлакхархо, композитор, аранжировщик.

### Э
* Кузнецова, Эра Васильевна (1927—1988) — советийн лингвист, Уралан пачхьалкхан университетан филологин факультетан профессор.

### Шала фамилеш
* Кузнецова-Новолейник, Домникия Иларионовна (1886—1962) — авиатор, хьалхара зуда-пилот.
* Кузнецова-Руф, Анастасия Александровна (йина 1983) — Россин исбаьхьалча.
* Бурлюк-Кузнецова, Людмила Давидовна (1884—1968) — исбаьхьалча, график; литератор.
* Чернявская-Кузнецова, Мария Макаровна (1853—1891) — оьрсийн актриса.

## Топоним
* Кузнецова — Россин эвла, Архангельскан область, Плесецкан кӀошт.
* Кузнецова — Россин эвла, Свердловскан область, Гарин гӀалин гуо.
* Кузнецова — Россин эвла, Тюменан область, Голышманован кӀошт.
* Кузнецова — Соликамскан гӀалин гуонара эвла, Пермийн область. 
* Кузнецова — Кудымкаран кӀоштара эвла, Пермийн область.
* Кузнецова — Пермийн мехкан Соликамскан кӀоштара эвла.

## Хьажа кхин а
* 
* 
* Кузнецовск
* 

## Билгалдахарш
Кузнецова, Екатерина Васильевна

**Кузнецова Екатерина Васильевна** (1901 21 август — 1978 20 февраль) — советийн йуьртан бахаман хьалхелелорхо, Костромин областан Костромин кӀоштан «12 Октябрь» колхозан хьелийозархо, Социалистийн Къинхьегаман Турпалхой (1949).

## Биографи
Йина 1901 шарахь Костромин губернехь Саметь эвлахь ахархойн доьзалехь. Оьрси.

Йуьхьанцара ишкол чекхйаьккхинчул тӀаьхьа гӀо дан йолайелира фермехь меттигерчу хьелийозархошна. 1930 шарахь меттигерачу "12-гӀа Октябрь" колхоз йукъайахара, болх бан йолайелира аренаш лелоран бригадехь.

1936 шарахь хьелийозархо болх бан ферме дехьайелира, цигахь къахьийгира пенсе йаххалц. Луларчу xӀy дика даьхнийн совхозехь "Караваевохь" даьхна "Костромин тайпана" даьхнашна Ӏуналла деш йара.

1948 шарахь Кузнецовас 8 аттера йаьккхира 5032 килограмм шура шеца 197 килограмм шуран хьоналла а йолуш.

ССРС Лакхара Советан Президиуман 1949 шеран 4 июлехь деллачу омарца, даьхнийлелорехь лакхара сурсаталла кхачарна Кузнецова Екатерина Васильевнин йелира сийлахь цӀе Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо Ленинан орден а, «Марс а, ЖӀов а» мидал а луш.

Пенсе йахара 1959 шарахь.

Дахаран тӀаьхьара шерашкахь йехира ша йинчу эвлахь. Йелира 1978 шеран 20 февралехь. дӀайоьллина эвлан кешнашкахь. 

## СовгӀаташ
* Дешин седа «Марс а, ЖӀов а» (04.07.1949)
* Ленинан орден (04.07.1949)
* Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орден (23.07.1948)
* Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орден (16.08.1950)
* Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орден (17.09.1951)
* кхин мидалш.

## Билгалдахарш

### Литература
* Костромское созвездие. Ярославль. 1975.

## Хьажоргаш

Категори:Хьелийозархой
Кузнецова, Елена Архиповна

**Кузнецова, Елена Архиповна** (1918 — 2008, Дон-тӀера-Ростов) — советийн театран актриса, РСФСР халкъан артист.

## Биографи
Кузнецова Елена Архиповна йина 1918 шарахь. Дийшира Омскан театран доьшийлехь.

1940-гӀа шерашкахь ролаш ловзийра Омскан драман театр.

1946—1952 а, 1954—1990 а шерашкахь Ростовн драман М. Горькийн цӀарах театран актриса йара.

Йелла 2008 шарахь.

## СовгӀаташ

* РСФСР хьакъ долу артист (1956).
* РСФСР халкъан артист (1982).

## Театрера белхаш
### Ростовн драман театр
* «ШийтталгӀа буьйса» Шекспир Уильяман
* «Дийна дакъа» Толстой Леван
* «Цигон»
* «ТӀаьххьара хан»
* «Оршот де хала ду»
* «Доьзал» И. Поповн — *Мария Александровна Ульянова*
* «Сан кӀант Володя» Ю. Яковлевн — *Мария Александровна Ульянова*

## Иэс

* Дон-тӀера-Ростон Советийн урамера № 44 йолу цӀен тӀийра Мемориалан у: «ХӀокху цӀа чохь болх а беш даьхна: ССРС халкъан артист Завадский Юрий Александрович 1936—1940 шерашкахь, Россин халкъан артист Никитин Александр Алексеевич 1940—1954 шерашкахь, Россин халкъан артист Кузнецова Елена Архиповна 1954—1990 шерашкахь». ХӀоттийна 2013 шарахь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  
* 
* 

Категори:Адамаш:Омскан академин драман театр
Категори:Адамаш:Ростовн драман М. Горькийн цӀарах театр
Кузнецова, Лариса Александровна

**Кузнецова Лариса Александровна** — Россин муниципалан гӀуллакххо, 2002 - 2009 шерашкахь Москох гӀалан Перово кӀоштан урхаллин корта.

## Биографи
Йуккъера ишкол чекхйаьккхинчул тӀаьхьа деша хӀоьттира Москохан энергетикан институте. Институт чекх а йаьккхина, диплом схьаэцначул тӀаьхьа лараран центрехь инженер-электрик болх бира.

Перово кӀоштан урхаллин коьртан гӀовс йолучу хенахь кхин а дийшира Москохан экономикин а, бакъонан а институтехь.

2002 шеран 12 мартехь Кузнецова Лариса Перово кӀоштан урхаллин коьртан декхарш кхочушдан дарже хӀоттийра кӀоштан Гуламо Урхаллин корта харжалц. Омаран куьг йаздира Москохан мэро Лужков Юрийс.

2009 шеран 26 майхь дӀайаьккхира пенсии йоьду хан кхаьчна. Урхаллин коьртан дарже веира Тимофеев Всеволод.

## Долара дахар
Марехь йу, ши йоӀ а ю:
* Мария. Чекхйаьккхина Москохан энергетикан институт, доцент а, Ӏилманийн кандидат а.
* Лариса. Чекхйаьккхина Физкультуран институт. Спортан говзанчин кандидат канкеш куьцара хехкарехь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* ИСКУССТВО «ДЕРЖАТЬ СПИНКУ»

Категори:МЭИ арахецнарш
Категори:Перово кӀоштан урхаллин кортош
Кузнецова, Мария Владимировна

**Кузнецо́ва Мари́я Влади́мировна** — советийн а, Россин а театран, кинон актриса, Россин хакъдолу артист (2005).

Кузнецова Мария йина Ленинградехь. 1975 шарахь чекхйаьккхира Ленинградан театран, музыкин, кинематографин институтан актёрийн факультет. 1975 шарахь дуьйна болх беш йу Александрински театрехь (Петарбух), цигахь ловзайо классикан а, керлачу заманан а репертуаран ролаш.

1977 шарахь дуьйна ловзайо Ленинградан ТВ телеспектаклийн а, телефильмийн а эпизодийн ролаш.

1995 шарахь дуьйна ловзайо «Ленфильм» киностудин кинон эпизодийн ролаш.

## СовгӀаташ
* Россин хьакъдолу артист (2005)
* Никан совгӀаташ (2002). Уггаре дика зударийн ролан Къоман кинематографин совгӀат «Ника» (Тхьамдан зуда «Телец» фильмехь).
* Емалчийн оьрсийн гильдин совгӀатан лауреат (2001) — уггаре дика зударийн роль («Телец»).

## Фильмографи

### Актриса
# 2014 — ВорхӀалгӀа руна — *Ирина Михайловна Кротова*
# 2012 — Бух боцу Ӏин — *Светлана Ивановна, къанбеллачкеран цӀенна директор*
# 2011 — ТӀаьххьара гар — *Виктория Петровна Брежнева*
# 2009 — Шала дар — *Татьяна Степановна*
# 2009 — Таллам бан йухадерзо — *Лидия Тимофеевна, театран декоратор*
# 2007 — Травести — *исбаьхьаллин куьйгалхочун секретарь*
# 2006 — Ахьа йуьтур йац со — *режиссёран гӀоьнча*
# 2005 — Холодильник а, кхин а (телесериал) — *баба*
# 2005 — Фаворит (телесериал) — *Елизавета*
# 2005 — Кукоцкийн чолхе гӀуллакх — *Василиса Гавриловна*
# 2005 — Классикан корта (фильм)
# 2005 — Космос синхаам санна — *нана*
# 2004 — Итальянец — *мадам Жанна*
# 2004 — Вина де — *Катерина*
# 2003 — Заборскийн кӀуркӀманин къайле — *баба Катя*
# 2003 — In One Breath: Alexander Sokurov's Russian Ark (видео) — *Catherine the Great*
# 2002 — ХӀордан седан кавалераш — *Валентина*
# 2002 — Императоран безам — *Екатерина Михайловна*
# 2002 — Олигарх — *проводница*
# 2002 — Оьрсийн къовллаг — *[[Екатерина II]]*
# 2001 — Дуьйн ницкъ-1 — *Юркин нана*
# 2000 — Телец — *[[Крупская]]*
# 1999 — Къоман кхерамазаллин агент -1 — *туькан куьйгалхо* ("Горгонан медуза" серера)
# 1997 — Йохийна панарийн урамаш — *Чола*
# 1994 — Безаман чкъург
# 1992 — БӀаьргаш
# 1987 — Болх мичхьа бен бацара теша... (ТВ)

### Актриса дубляжа
# 2012 — 007: «Скайфолл» координаташ — *M*
# 2009 — Аватар — *Грэйс Огустин*
# 2009 — Нускалийн тӀом — *Марион Сент-Клэр*
# 2008 — Дуьне сецна дийнахь — *Реджина Джексон*
# 2008 — Къинхетаме даган квант — *M*
# 2006 — Казино Рояль — *M*
# 2006 — Код Да Винчи — *йиша Сандрин*
# 2004 — Паччахь Лом 3: Хакуна матата — *Тимонан нана*
# 2004 — Берг ма тоха — *Мэгги*
# 2003 — Немо лоьхуш — *Шаптал*
# 2002 — Умри, но не сейчас — *M*
# 2001 — ТӀаьххьара фантази — *Джейн*
# 2000 — Мичхьа йу ворда, чувак? — *Mrs. Crabbleman*

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Поклонение «Тельцу»
* 
* Александринский театр о Марии Кузнецовой.

Категори:Россин аз ден актераш
Сакари (ил)

**Сакари** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан йукъара провинци (ил), лаьтташ йу къилбаседа-малхбузен декъа тӀехь, Ӏаьржа хӀордан бердйистехь. Административан центр йу Адапазари.

## Административан йекъайалар

Сакари ил йекъалуш йу 16 кӀоштана, царах 3 йу Адапазари гӀалин йукъахь йу (иза йу *Сакари меркези* — Сакари илан йуккъера административан кӀошт):
 
# Адапазари (Adapazarı)
# Акйази (Akyazı)
# Арифийе (Arifiye)
# Феризли (Ferizli)
# Эренлер (Erenler)
# Гейве (Geyve)
# ХӀендек (Hendek)
# Карапуьрчек (Karapürçek)
# Карасу (Karasu)
# Кайнарджа (Kaynarca)
# Коджаали (Kocaali)
# Памукова (Pamukova)
# Сапанджа (Sapanca)
# Сердиван (Serdivan)
# СоьгӀуьтлуь (Söğütlü)
# Таракли (Taraklı)

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоьнан илаш
Кузнецова, Мария Павловна

**Кузнецова (Абрамова) Мария Павловна** (1924—2003) —  текстилан суьртан исбаьхьалча, РСФСР Исбаьхьалчин бертан Ивановн кхолламан декъашхо 1948 шарахь дуьйна, РСФСР Пачхьалкхан И. Е. Репинан цӀарах совгӀатан лауреат (1975).

## Биографи
Мария Павловна йина 1924 шеран 22 июлехь жимачу гӀалахь Судиславлехь (хӀинца Костроман область) совдегархочун Абрамовн тӀаьхьенах волчун доьзалехь. 1930 шарахь доьзал кхелхира Кинешма гӀала.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болалуш Мария Павловнин 17 шо дара. Иза балха йахара фабрике, фронтан рицкъ латторхьама. ТӀом чекхбаьлча кхелхира Иваново гӀала. 

1946 шарахь «1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамтӀехь сийлахь къахьегаран» мидалца совгӀат дира.

1950 шарахь мааре йахара Кузнецов Михаил Филипповиче (агаран пхьар, ССКП декъашхо). Церан ши кӀант хилира.

Мария Павловна йелла 2003 шеран 6 апрелехь.

## Дешар а, гӀуллакх а
Чекхйаьккхира Ивановон Химик-Технологин техникум говзаллица исбаьхьалча-прикладник, цул тӀаьхьа болх бан йолайелира Н. А. Жиделёвн цӀарах текстилан фабрикехь говзаллица текстилан суьртан исбаьхьалча.

1948 шарахь дуьйна Кузнецова Мария Павловна — РСФСР Исбаьхьалчин бертан Ивановн кхолламан декъашхо.

Шен болх бахьнехь иза махкахула кхоллараллин командировкашкахула дукха лелара, царна йукъахь ССРС хилла республикашка а (Балтикайистан а, Узбекистанан а, кхин а). 

Цуьнан кӀадеш тӀиера оригиналан суьрташна дукха хьолахь лакхара мах лора исбаьхьаллин кхеташонашкахь.

## СовгӀаташ
* РСФСР Пачхьалкхан И. Е. Репинан цӀарах совгӀат (1975) — Ивановн областан текстилан фабрикашкахь, шортта арахеца, лакхара исбаьхьаллин керлачу кепийн кӀадеш дарна.
* «1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамтӀехь сийлахь къахьегаран» мидал (1946)
* «Къинхьегаман ветеран» мидал (1980)

## Хьосташ
*  

Категори:ССРС исбаьхьалчаш
Категори:Россин исбаьхьалчаш
Категори:ССРС Исбаьхьалчийн бертан декъашхой
Категори:Бинарш Костроман губернехь
Абрамова, Анастасия Ивановна

**Абра́мова Анастаси́я Ива́новна** (, Москох — 26 июнь 1985, циггахь) — оьрсийн балерина. РСФСР Хьакъдолу артист (1947).

## Биографи
Балетан емалчин, харц цӀе Трувит йолу, А. И. Абрамовн йиша. 1917 шарахь чекхйаьккхира Москохан хореографин доьшийла, цуьнан хьехархой бара В. Д. Тихомиров, Горский, Е. В. Гельцер, Е. О. Вазем. 1918 - 1948 шерашкахь болх бира Йоккха театрехь. Уггаре гӀарайаьлла хан еина 20-гӀа шерашна, оцу хенахь иза йара Йоккхачу театран коьртачу солистех цхьаъ. Абрамован халхар къасталуш дара ира говзаллица; башха дика нислора цуьнан сиха хелхаран боларш. Хьалхара коьрта парти
* 1922- **Лиза** П. Гертелан «Эрна лардалар» балетехь 
Кхин партеш:
* **Маша** П. И. Чайковскийн «Щелкунчик» балетехь 
* **Балерина** И. Ф. Стравинскийн «Петрушка» балетехь.
* **Аврора** П. И. Чайковскийн «Йижина хаза йоӀ» балетехь 
* 1924 шеран 12 сентябрехь дуьххьара йира **Сванильдан** парти Горскийн хореографица карлайаьккхинчу Делиб Леон «Коппелия» балетехь (Экспериментан театран сценин тӀиера Йоккха театр).
* **КӀайн пишу** П. И. Чайковскийн «Йижина хаза йоӀ» балетехь
* **Коломбина** С. Н. Василенкон «Карнавал» балетехь, карлайаккхар В. А. Рябцевн.
* 1924 шеран 21 декабрехь — дуьххьара ловзийра **Пьереттан** парти  балетмейстера В. А. Рябцевс керла хӀоттийна Р. Е. Дригон «Арлекинада» балетехь (цӀе «Арлекинан миллионаш»).
* **Паччахь-аьзни** Ц.Пунин «Конёк-Горбунок» балетехь 
* **Тао Хоа** Р. М. Глиэран «ЦӀен петӀамат» балетехь, балетмейстерш Тихомиров а, Л. А. Лащилин а.
* **Маьлха-Аьзни**, **Десте** «Золушка» балетехь 
* 1930 шеран 30 мартехь — дуьххьала ловзийра **Метельщицы** парти В. А. Оранскийн «Футболист» балетехь, балетмейстераш Л. А. Лащилин а, И. А. Моисеев а
* 1932 шеран 24 январехь — дуьххьала ловзийра балетмейстера А. И. Чекрыгина хӀоттийна М. М. Фокинан «Шопенина» балетан керлачу хӀоттаман парти.
* 1933 шеран 6 июлехь — дуьххьала ловзийра **Жаннин** парти Б. В. Асафьевн «Парижан алу» балетехь, балетмейстер В. И. Вайнонен.
Ж.Бизен «Кармен», А. П. Бородинан «Эла Игорь» оперийн хореографин сценашкахь кхоьллира къегина битаме васташ.

Жигара болх бира балетмейстерца К. Я. Голейзовскийца цуо куьйгалла дечу студехь. Студис дукха цӀераш хийцира йоцачу хенахь, амма уггаре йевзаш йерг, «Москохан камеран балет». Дукха гастролаш йира башха концертан лоьмаршца: «Прелюд» Рахманиновн, «Вальс» Крейслеран Рахманиновс тоярца, «Оьрси» Чайковскийн музыкица, кхин а). И болх битира 1948 шарахь.

СовгӀат дина «Сийлаллин Билгало» орденца (02.06.1937).

## Литература
* Ивинг В. П., А. И. Абрамова, М., 1928
* Русский балет: Энциклопедия. — М.: Большая Российская энциклопедия; Согласие, 1997. — 632 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85370-099-1
* Театральная энциклопедия в 6 т. Гл. ред. П. А. Марков. — М.: Советская энциклопедия

Категори:Балеринаш
Категори:Москохан хореографин доьшийло арахецнарш
Абрамова, Анастасия Лаврентьевна

**Абра́мова Анастаси́я Лавре́нтьевна** (жималлехь — **Токунова**, 1915—2012) — советийн Ӏилманча-бриолог.

## Биографи
Йина 1915 шеран 26 октябрехь Петарбухехь белхалочуьнан Токунов Лаврентий Сергеевичан а, цуьнан зудчун Мария Клементьевнин доьзалехь. 1933 шарахь дуьйна болх бира Гельц Максан цӀарах заводехь, чертёжник даржехь, оццу хенахь дийшира Ленинградан университетан белхалойн факультетехь. 1934 шарахь деша дӀахӀоьттира ЛПУ биологин факультете ЛГУ, хаьржира морфологин а, лакхара ораматийн систематикан а кафедра, цигахь дийшира профессор Буш Николай Адольфович волчохь.

Анастасия Лаврентьевнин дуьххьарлера Ӏилманан йаззам арабелира зорбане 1938 шарахь, иза лерина бара хийцало суланех (*Festuca varia*). 1937 шарахь марзделира корсамкепарчийн флора Ӏамор. 1939 шарахь тӀаьх дика чекхйаьккхира Ленинградан университет, кхин дӀа дийшира аспирантурехь.

1939 шарахь Анастасия Лаврентьевна мааре йахара шен цхьаьна курсехь дешначу Абрамов Иван Ивановиче (1912—1990). Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш Абрамова-Токунова Анастасия шен йоьӀца (Абрамова Людмила Ивановна, йина 1940 — биологин Ӏилманийн кандидат) кхалхийра Череповеце, цул тӀаьхьа — Башкирийчоь. 1944 шарахь кхелхира Сталино гӀала, тӀом чекхбаьлча кхин дӀа дийшира ЛПУ аспирантурехь Корчагин Александр Александровичан куьйгаллехь, иштта аьхкенан практика а йора студенташца.

1946 шарахь дуьна Анастасия Лаврентьевнас болх бира ССРС ӀА Ботаникан институтан лахара Ӏилманан белхахо. 1947 шарахь цунна делира биологин Ӏилманийн кандидатан тӀегӀа, *[[Meesiaceae]]* а, *[[Catoscopiaceae]]* а доьзалийн монографи. 1954 шарахь дуьйна Абрамова Анастасия йара лакхара Ӏилманан белхахо.

А. Л. Абрамовас дакъалецира «ССРС зирхан ораматийн флораш» йаздарна.

1979 шарахь Анастасия Лаврентьевна пенсе йахара.

2012 шеран 6 августехь Абрамова Анастасия Лаврентьевна йелира 96 шо долуш.

## Цхьайолу Ӏилманан публикацеш
* 
* 
* 
* 

## А. Л. Абрамован цӀе тиллина ораматаш
* 

## Литература
* 

Категори:ССРС ботаникаш
Категори:Россин ботаникаш
Категори:Россин ботаникаш
Категори:Ботаникаш абатца
Категори:XX бӀешеран ботаникаш
Категори:Бриологаш
Категори:Зударий-ботаникаш
Категори:РӀА Ботаникан В. Л. Комаровн цӀарах институтан белхахой
Абрамова, Зоя Александровна

**Абрамова Зоя Александровна** (1925 19 март Потепеньки эвла, Ярославлан губерни, РСФСР, ССРС — 2013 31 октябрь, Петарбух, Росси) — советийн, Россин историк а, археолог а, историн Ӏилманийн доктор, профессор.

## Биографи
Йина Ярославлан губернера Потепеньки эвлахь. 1946 шарахь деша хӀоьттира ЛПУ историн факультете, 1951 шарахь тӀехдика мах хадорца йазбира дипломан болх. 1952 шарахь дуьйна болх бира ЛОИА-МОьИИ декъехь. Масех диссертаци йаздира, церан теманаш: «*Палеолитин говзалла ССРС махкахь*» а, «*Евразин палеолитин говзаллехь адам диллар*» а. 1972 шарахь хилира историн Ӏилманийн доктор, РӀА МОьИИ лакхара Ӏилманан белхахочун даржехь йара.

1960 шарахь дуьйна Абрамовас дукха хан йойура Енисейн палеолит Ӏамош, цунна Красноярскан хи латтийлан гена йоцуш карийра  иттаннаш палеолетийн иэсаш.

1980 шарахь З. А. Абрамован куьйгаллица Брянскан областан Погаран кӀоштан Юдиновохь, Судость эркан йистехь, лоттийлин ахкарш дира, цунна тӀехула 1985 шарахь йоьгна баккхал, кхин дӀа ахкарш дича гучудевлира вайн деношка кхаьчна масех тоьла. Аьхкира Кокорево, Афонтовн лам, Новосёлово эвла, Тыштык эркан тӀиера лоттийлаш. 1970-гӀа шерашкахь талламаш бира Минусинскан боьрахь, Абаканан а, Енисейн а шина эркан йукъахь, ахкарш дира кхин а дуккха а меттигашкахь.

## Библиографи
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Историн Ӏилманийн докторш
Категори:ССРС археологаш
Категори:ССРС историкаш
Категори:Россин археологаш
Категори:Россин историкаш
Категори:РӀА МОьИИ белхахой
Категори:Зударий-археологаш
Категори:Палеолитоведаш