Ельцин, Борис Николаевич

**Е́льцин Бори́с Никола́евич** (, ССРС, РСФСР, Уралан область, Буткин кӀошт, Бутка эвлахь — , Россин Москохахь) — советийн а, Россин а партин, пачхьалкхан, политикин гӀуллакххо. Россин хьалхара президент (1991—1999); 1991 шеран ноябрехь — 1992 шеран июнехь цхьаьна хенахь коьртехь хилира «хийцамхойн правительствон». 1992 шеран мартера май кхаччалц Россин Федерацин Дуьхьалонан министран декхарш кхочуш дира.

ССРС Лакхара Советан Союзан Кхеташонан 10-гӀа а, 11-га а кхайкхаман (1979—1989) депутат; ССРС Лакхара Советан Президиуман (1984—1988) декъахо. ССРС Халкъан депутат а, ССРС Лакхара Кхеташонан Къаьмнийн Кхеташонан (1989—1990) декъахо. РСФСР Халкъан депутат а, РСФСР Лакхара Кхеташонан председатель (1990—1991).

ССКП декъахо (1961—1990), ССКП ЦК декъахо  (1981—1990); партехь даржашкахь хилла: Свердловскан ССКП обкоман хьалхара секретарь (1976—1985), ССКП ЦК секретарь (1985—1986), ССКП Москохан гӀалин комитетан хьалхара секретарь (1985—1987).

Историн йукъавахана хьалхара дерриг халкъо хаьржина Россин куьйгалхо санна, Россин радикалан йукъараллин-политикин а, экономикин а хӀоттаман реформатор санна. Ельцинан урхаллин мур билгалабелира 1991 шарахь Августан путчца а, Советийн Союз йохарца а, 1992 шарахь механ либерализацица а, приватизацица а, РФКПн дуьхьалонца а, 1993 а, 1999 а шерашкахь импичмент йан гӀортарца а, Лакхара Кхеташо  эккхорца а, 1993 шеран Конституци тӀеэцарца а, Хьалхара нохчийн тӀемца (1994—1996) а, ШолгӀа нохчийн тӀом болабаларца а, ткъа кхин а 1998 шеран дефолтца а.

## Жималла а, къуоналла а
Вина 1931 шеран 1 февралехь Уралан областан Бутка эвлахь (хӀинца Свердловскан областан Талицин кӀошт) байталбаьхначу ахархойн доьзалехь. Иштта йаздина ша Ельцина мемуарашкахь. Ельцин вина йуьрт хилар къуьйсу луларчу Басмановски эвлано. Хьалхара президентан биографо Минаев Бориса ма-йаздарра, ЕльцингӀар баха а баьхнера Басманово эвлахь, «амма шина эвлан больница лаьттара нисса Буткехь», цигахь дуьнен тӀевелира Ельцин Борис. ТӀаьхьа Ельцина дагалоьцура:
…ЕльцингӀеран доьзало, чекисташ Казане тептар тӀехь ма-йаздарра, сельсоветера пхи гектар латта эццера лело. «Революцел хьалха ден бахам кулакхийнчух бара, цуьнан хин хьер а, хӀаваан хьер а, ялтаорург а йара, шен бацош ялхой бара, 12 гектар гергга ялташ дара, ша цӀевнаш боьхку ялтахьокхург а, пхи говр а, биъ етт а…» Йара, йара, йара… Цунна бехке а вара — дукха болх барна, дукха шенан тӀелацарна. Ткъа советийн Ӏедалан везара эсала, гуш воцу, хьалха ца лелхарг. Онда, хьекъале, къегина нах цунна ца безара, ловза а ца бора.
Ткъе итталгӀачу шарахь доьзал «арабаьккхира». Деденгара гражданийн бакъонаш дӀайехира. Цунна шенан тӀейиллира йуьртбахаман налог. Доцца аьлча, лаг тӀе цамза таӀийра, иза царна дика а хаьара. Деда «къайлавелира»…

Ельцин Борисан деда — Ельцин Игнатий Екимович (1875—1936) — хьалдолу ахархо, кулак, 1930 шарахь араваьккхина хьажийра Надеждинске), Уралан областе. Денана — Ельцина Анна Дмитриевна (1887—1941).

Ельцин Борисан нана — Ельцина Клавдия Васильевна (ден фамили Старыгина, 1908—1993), ахархойх, тегархо.

Ельцин Борисан да — Ельцин Николай Игнатьевич (1906 шеран 27 июнь — 1977 шеран 30 май), гӀишлошйархо. 1934 шеран 28 апрелехь Николай шен вешица Андрианца а, кхин веа белхалочуьнца лецира, уьш бехке бира «гуттаренна а белхалошна йукъахь советашна дуьхьала агитаци ярна, шайн Ӏалашо хӀоттийна белхалойн чкъор дохо, долчу бакъонан низаман нах реза ца хилийтархьама. Даарца а, духарца а йолу халонаш дуьхьала етташ, кестта тӀом бера бу, Советийн Ӏедал духур ду бохуш эладиташ даржох, гӀиртира гӀуо дог-ойла кхолла. Агитаци лелира займашна дуьхьала, жигара дуьхьала бара австрин белхалошна гӀодарна.» 1934 шеран 23 майхь ГӀезалойн АССР ОГПУ ПП кхаамма РСФСР ЗК 10 пунктан 58-гӀа йаззамца (советашна дуьхьала пропаганда а, агитаци а) суд йина НБЛ 3 шо хан туьйхира. 1934 шеран 28 майхь шен вешица этапе вахийтира ЧГӀХК Дмитлаге, цигахь кхел чекхйаьккхира Москох-Ийдал татол доккхуш, болх бира йукъара а, гӀодаран а белхаш беш Талдоман кӀоштахь.

Николай Игнатьевич чувоьллина волуш, ЕльцингӀеран доьзал — цуьнан зуда Клавдия Васильевна а, кӀант Борис а, арадаьккхира барак чуьра, уьш чубитира цуьнца чохь волчу Казанерачу лоьран Петров Василий Петровичан зудчо Петрова Елизавета Ивановнас. К. В. Ельцинин прописка йира № 32 йолчу цӀа чохь ЙалхолгӀа Союзан урамехь (1956 шарахь цӀа дехьадаьккхира Карагандин ураме, 1999 шарахь цигахь хилира Б. Н. Ельцинан зуда Н. И. Ельцина).

1936 шеран 29 сентябрехь Н. И. Ельцин дика леларна хенал хьалха мукъаваьккхира чувоьллинчура, 1936 шеран октябрь болалуш йухавирзира Казане, оццу цӀа чу охьахиира. Кхуззахь 1937 шарахь Николайн а, Клавдиян а ЕльцингӀеран хилира шолгӀа кӀант — Михаил, цуьнан жӀаран нана хилира Василийн а, Елизаветин а ПетровгӀеран йоӀ Нина.

1937 шарахь ЕльцингӀар йухабаьхкира Урале, цигахь Н. И. Ельцина пхьеран болх бира  Березникехь химкомбинат йеш, ткъа масех шо даьлча хилира заводан гӀишлошйаран декъан хьаькам.

Ельцинан бералла дӀайахара Перман областера Березники гӀалахь, циггахь чекхйаьккхира ишкол (хӀинца № 1 йолу А. С. Пушкинан цӀарах йолу ишкол). Ельцинан официалан биографица а, МХГӀ хаамашца а, дика доьшура, классан староста вара, амма гӀуо лелара, летара берех. Ткъа Ю. Борисёнокан а, В. Эрлихманан а йаззамехь чӀагдо, Ельцин «билгала ца велира дика мах хадорца». ВорхӀ класс чекхйаьккхинчул тӀаьхьа Ельцин дуьхьала велира берашна етташ, шен цӀахь болх бойтуш хьийзочу классан куьйгалхочун. Иза бахьнехь дӀаваьккхира ишколера «берхан билетаца», амма, партин гӀалин комитете вахана, деша таро йира кхечу ишколехь.

Ельцинан аьрру куьйган ши пӀелг бацара, пӀелган йуьхьиг йацара. Ельцина дийцарехь, уьш дехира, граната йелла гӀертачу хенахь иза иккхина. И верси шеконе йуьллу Кара-Мурза Сергейс а, Мухин Юрийс а. ПӀелгаш ца хиларна Ельцин эскарехь а ца хилла.

1955 шеран 8 апрелехь шен куьйга йазйинчу автобиографица, 1949 шарахь дӀахӀоьттира Уралан политехникин С. М. Кировн цӀарах институтан гӀишлошйаран факультете, 1955 шарахь чекхйаккина иза «инженер-гӀишлошйархо» квалификацица «Промышленностан а, гражданийн а гӀишлошйар» говзаллица. Автобиографехь Ельцина хоуьйту, ша 1952 шарахь «цомгуш хилла шо йукъара далийтар». "Исповедь на заданную тему" (Хаттам, еллачу теманна) чохь Ельцина йаздо, шен дипломан белхан тема «Телевизионан бӀов» йара бохуш. Боккъала а йолу Ельцина дипломан тема лерина йара кӀоран шахтин чура болх бина гӀирсаш арабоху чамин зӀе йарах лаьцна, историкан Тимоти Колтона дийцарехь, цхьан а «доккха хӀума дац иза».

Студентийн шерашкахь дика ловзура волейболах, гӀалин гулйина командин йукъахь ловзура, ССРС спортан говзанча хилира. 1952 шарахь вара РСФСР хьалхейаккхаран зонин къийсамашкахь дакъа лоцу Молотовн областан зударийн волейболан командин тренер (командо йаьккхира 6-гӀа меттиг).

## Профессионалан а, партин а гӀуллакх
1955 шарахь институт чекйаьккхича хьажийра «Уралтяжтрубстрой» тресте, цигахь цхьаьна шарахь масех говзалла караерзийра, цул тӀаьхьа тайп-тайпана гӀишлошйаран объекташкахь болх бира пхьар, декъан хьаькам. 1957 шарахь хилира трестан гишлошйаран урхаллин прораб. 1961 шарахь Компарте велира. 1963 шарахь хӀоттийра Свердловскан цӀеношдаран комбинатан коьрта инженер. 1966 шарахь дуьйна — Свердловскан ЦӀДК директор.

1963 шарахь Свердловск гӀалан Кировн кӀоштан партин кхолламан XXIV конференцехь массо а реза волуш хаьржира ССКП гӀалин конференце векал. XXV кӀоштан конференцехь хаьржира ССКП Кировн кӀоштан кӀошкоман декъахо а, Свердловскан областан конференце ССКП векал а.

## Фильмографи
### Кинохь гайтар
* «Три августовских дня» (Августан кхо де),  шо, режиссёр Жан Юнг, президент Ельцинан роль ловзийна Скороход Александра.
* «Полицейская академия 7: Миссия в Москве» (Полицин академии 7: ГӀуллакх Москохахь,  шо, режиссёр Алан Меттер, Ельцинан роль йуха а ловзийна Скороход Александра.
* «Не послать ли нам… гонца?» (Геланча вахийтича хӀун дара теша),  шо, Елисеев Виктор 
* «Президент и его внучка» (Президент а, цуьнан йоьӀан йоӀ),  шо, Табаков Олег. ХӀокху суьртехь Ельцин Россин Президентан прототип ву.
* «Неизвестный путч» (Ца йевза путч),  шо, Ельцинан роль ловзийна Новиков Владимира.
* «Ельцин. Три дня в августе» (Ельцин. Кхо де августехь),  шо, режиссёр Мохов Александр, Борис Николаевичан роль ловзийра Назаров Дмитрий.
* «Назарова Маргарита»,  шо, командировке вахийтина къона Ельцин Борисан роль ловзийна актёра Марухин Сергейс.
* «Так сложились звёзды» (Иштта хӀиттина седарчий),  шо, Ельцин Борисан роль ловзийра Гуськов Алексей.
* «Пьяная фирма» (Ехна фирма),  шо, Ельцин Борисан роль ловзийра Колтаков Сергейс.

### Документалан фильмаш
* «Царь Борис» (Паччахь Борис) (Йоккха Британи, ВВС, 1997).
* «Президент Всея Руси» (Йерриг Русан Президент) (Росси, НТВ, 1999—2000).
* «Б. Н.» (Росси, ВГТРК, 2006).
* «Борис Ельцин. Прощание с эпохой» (Ельцин Борис. Муьрца Ӏа дика яр) (Росси).
* «Борис Ельцин. Жизнь и судьба» (Ельцин Борис. Дахар а, кхоллам) (Росси, ВГТРК, 2011).
* «Борис Ельцин. Первый» (Ельцин Борис. Хьалхара) (Росси, Хьалхара канал, 2011).
* «Борис Ельцин. Отступать нельзя» (Ельцин Борис. Йухавала мегар дац) (Росси, Хьалхара канал, 2016).

## Билгалдахарш
;Билгалдахарш

;ТӀетовжар

## Литература

* 
* *[[Воронин, Юрий Михайлович|Воронин Ю. М.]]* Стреноженная Россия. Политико-экономический портрет ельцинизма. М.: Республика, 2003. — 656 с. — 2000 экз. — ISBN 5-250-01871-8
* *[[Докторов, Борис Зусманович|Докторов Б. З.]], [[Ослон, Александр Анатольевич|Ослон А. А.]], [[Петренко, Елена Серафимовна|Петренко Е. С.]]* Эпоха Ельцина: мнения россиян. Социологические очерки. — М.: Фонд «Общественное мнение», 2002. — 382 с. — ISBN 5-93947-006-8
* Ельцин — Хасбулатов. Единство, компромисс, борьба. — М., 1994
* *[[Коржаков, Александр Васильевич|Коржаков А. В.]]* Борис Ельцин: от рассвета до заката. — М.: Интербук, 1997, — 480 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-88589-039-0
* *[[Коржаков, Александр Васильевич|Коржаков А. В.]]* Борис Ельцин: от рассвета до заката. Послесловие. — М.: Детектив-Пресс, 2004. — 552 c. — ISBN 5-89935-063-6
* *[[Коржаков, Александр Васильевич|Коржаков А. В.]]* Ближний круг «царя Бориса». — М.: Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Спецхран. Сенсационные мемуары). — 3000 экз. — ISBN 978-5-4444-0052-4
* *Кривопуск Ю. А.* «У мечты должны быть крылья». Эпоха Ельцина глазами простых людей. — М., 2011. — ISBN 978-5-91039-030-4
* 
* *[[Лигачёв, Егор Кузьмич|Лигачёв Е. К.]]* Борис был не прав. — М.: Алгоритм, 2012. — 320 с. — (Политические тайны XXI века). — 3000 экз. — ISBN 978-5-4438-0089-9
* *[[Млечин, Леонид Михайлович|Млечин Л. М.]]* Формула власти. От Ельцина к Путину. — М., 2000
* *[[Млечин, Леонид Михайлович|Млечин Л. М.]]* Борис Ельцин. Послесловие. — 2007
* *[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]* Глупость или измена? Расследование гибели СССР. М.: «Крымский мост», 2011. — 864 с. — ISBN 978-5-89747-068-6
* *[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]* Расстрел «Белого дома». Чёрный октябрь 1993  М.: «Книжный мир», 2014. — 640 с. — ISBN 978-5-8041-0637-0 (2-е дополненное издание книги "1993: Расстрел «Белого дома».)
* *[[Попцов, Олег Максимович|Попцов О. М.]]* Тревожные сны царя Бориса. — М.: Алгоритм, 2011. — 368 с. — (Эпоха Ельцина). — 3000 экз. — ISBN 978-5-4320-0021-7
* *[[Суханов, Лев Евгеньевич|Суханов Л. Е.]]* Три года с Ельциным. Записки первого помощника. — М., 1992
* *[[Сушков, Андрей Валерьевич|Сушков А. В.]], [[Разинков, Сергей Львович|Разинков С. Л.]]* Руководители Свердловской области: первые секретари обкома ВКП(б)—КПСС и председатели облисполкома. 1934—1991: биографический справочник.  — Екатеринбург: Банк культурной информации, 2003. — 287 с. — 300 экз. — ISBN 5-7851-0455-5
* *[[Хинштейн, Александр Евсеевич|Хинштейн А. Е.]]* Ельцин. Кремль. История болезни. — 2007
* *Черняк А.* Кремль 90-х: Жертвы и фавориты Бориса Ельцина. — М.: Алгоритм, 2011. — 256 с. — (Эпоха Ельцина). — 3000 экз. — ISBN 978-5-9265-0701-7
* *[[Шевцова, Лилия Фёдоровна|Шевцова Л. Ф.]]* Режим Бориса Ельцина. — М., 1999
* Коктейль Полторанина: Тайны ельцинского закулисья.  М.: «Алгоритм», 2013. — 224 с. — («Наследие царя Бориса»). — ISBN 978-5-4438-0357-9
* Эпоха Ельцина. Очерки политической истории. — М., 2001
* Yeltsin, Boris. *Against the Grain*. London: Jonathan Cape, 1990.
* Yeltsin, Boris. *The Struggle for Russia*. New York: Times Books, 1994.
* Shevtsova, Lilia. *Yeltsin’s Russia: Myths and Reality*. Washington: Carnegie Endowment for International Peace, 1999.
* 

## Хьажоргаш

* Не хочу писать мемуары… — интервью (август 2006)
* Известия: Егор Гайдар о Борисе Ельцине
* *Джон Кэмпфнер.* «Ельцин принёс России лучшее и худшее» — Статья в газете Дейли Телеграф, переведённая на русский язык. 24.04.2007
* *Гвен Даэр.* Человек, который разрушил Россию 25.04.2007
* *Борис Ихлов.* «Что говорят о Ельцине»
* *[[Рой Медведев]].* «Борис Ельцин. От Ипатьевского дома до храма Христа Спасителя»
* *Дмитрий Шляхтин.* «На смерть Ельцина»
* Первый президент России. Памяти Бориса Ельцина
* Изъятие видеоархива оператора Ельцина
* 
* Неизвестный разговор писателя Александра Зиновьева с Борисом Ельциным: «Запад вам аплодирует за то, что разваливаете страну» Статья в Комсомольской правде, 23 Сентября 2013
* Встреча Бориса Ельцина и Билла Клинтона в Стамбуле. Расшифровка // «Коммерсантъ» от 01.09.2018

Категори:Политикин династеш
Категори:Россин президенташ
Категори:ССКП ЦК Политбюрон декъахошка кандидаташ
Категори:ССКП ЦК секретараш
Категори:ССКП ЦК дакъойн куьйгалхой
Категори:ССКП Свердловскан обкоман хьалхара секретараш
Категори:ССКП Москохан горкоман хьалхара секретараш
Категори:РСФСР гуонашкара ССРС халкъан депутаташ
Категори:Россин Лакхара кхеташонан декъахой (1990—1993)
Категори:ССРС волейболисташ
Категори:Перестройка
Категори:А. М. Горчаковн мидал йелларш
Категори:Казанан сийлахь гражданаш
Категори:Ереванан сийлахь гражданаш
Категори:Туркменистанан сийлахь гражданаш
Категори:ССРС министраш
Категори:Россин Федерацин Дуьхьалонан министраш
Категори:Уралан техникин университетера арахецнарш
Категори:Новодевичьи кешнашкахь дӀабоьхкинарш
Категори:Россин теннисан сийлаллин зал
Категори:Самарин областан сийлахь гражданаш
Категори:Россин мемуархой
Категори:РСФСР гуонашкара ССРС Лакхара Кхеташонан Союзан Кхеташонан депутаташ
Категори:ССРС Лакхара Кхеташонан Союзан Кхеташонан 10-гӀа кхайкхаман депутаташ
Категори:ССРС Лакхара Кхеташонан Союзан Кхеташонан 11-гӀа кхайкхаман депутаташ
Категори:ССРС Лакхара Советан Президиуман декъашхой
Категори:РСФСР Лакхара Кхеташонан председателаш
Категори:Адамаш:Августан путч
Категори:Адамаш:Березники
Категори:ССКП XXVI гуламан векалш
Категори:ССКП XXVII гуламан векалш
Категори:ССКП XXVIII гуламан векалш
Категори:Инженераш-гӀишлошйархой
Категори:Адамаш:Казань
Категори:ССКП йукъара бевлларш
Категори:Россин халкъан депутаташ
Категори:РФ Правительствон председателаш
Категори:XX бӀешеран политикаш
Категори:Ельцин Борис
Категори:ССРС Лакхара Кхеташонан Къаьмнийн Кхеташонан декъахой (1989—1991)
Категори:Крапови берет йелларш