open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чубахкинача

**Чубахкинача** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара эвла. Бахархой - 13-15 стаг.

## Географи
Эвла йу Шара-Орга олучу хийистехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — Батин овл, къилбаседа-малхбузехьа — Дургойн овл, къилба-малхбузехьа — ДӀай а, ЦӀиндойн овла а, къилба-малхбалехьа — Нохч-Кела а, Маънех а Инкота а.

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Эбуз овл

**Эбуз овл** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Шара-Орга олучу хийистехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Макажа а, Ӏалхан овл а ЦӀикара а, къилбаседа-малхбалехьа — Ихара а, Къоьзана а, къилба-малхбузехьа — ТӀундакхуо а, Тунжайн овл а Буне а, къилба-малхбалехьа — Куланха а, Хьаркъаруо а.

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Къоьзана

**Къоьзана** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара эвла.

## Географи
Эвла йу Къоьзана Ӏаман гена йоцуш, Веданан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбалехьа — Хо.

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Нохч-Кела

**Нохч-Кела** () — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара эвла.

Иза йу Нохч-Келан йуьртан меттиган административан центр.


Сурт:Вид двора жителя аула Нахчу-Келой.jpg|Нохч-Кела (1926 шо)


## Билгалдахарш

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Макажа

**Макажа** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара эвла.

Иза йу Макажан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Чожо олучу хийистехь, Шара-Орган къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбузехьа — Тунжайн овл а, Буне а, къилбаседа-малхбалехьа — Хой, къилбаседа-малхбузехьа — Нохч-Кела, къилбаседа-малхбалехьа — Арие овл, къилбехьа — Сада.


Сурт:Кладбище аула Макожой.jpg|МакIажа кешнаш 1926 шо


## Билгалдахарш

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Нижала

**Нижала** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Нижлойн-Ахк олучу хийистехь, Шара-Орган малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Богачара а, Хьевхьа цӀогуние а, къилбаседа-малхбалехьа — Жубиг овл а, ГӀези овл а, къилба-малхбалехьа — Батин овл а, Ачол а.

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Батин овл

**Батин овл** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Шара-Орга олучу хийистехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбехьа — Кула, къилбаседа-малхбузехьа — Дургойн овл, къилба-малхбузехьа — ДӀай а, Чубах-Кенерой а, ЦӀиндойн овла а Нохч-Кела а, къилбаседа-малхбалехьа — Торсунан овл, къилба-малхбалехьа — Макажа а, Буне а.

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Миммайн овл

**Миммайн овл** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Шара-Орга олучу хийистехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Бекхай овл а, Чуьрейн мохк а Ӏарпи овл а, къилбаседа-малхбалехьа — Торсунан овл а, Ригахуо а, къилба-малхбузехьа — ПатӀайн овл а, Ачол а Кула а, къилба-малхбалехьа — Арие овл а, ЧӀара овл а Желашка а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Бекхай овл

**Бекхай овл** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Шара-Орган къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Чуьрейн мохк а Ӏарпи овл а, къилбаседа-малхбалехьа — Торсунан овл, къилба-малхбузехьа — Ачол а, Батин овл а Кула а, къилба-малхбалехьа — Миммайн овл а, ПатӀайн овл а ТӀушик овл а.

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Чуьрейн мохк

**Чуьрейн мохк** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Нижлойн-Ахк олучу хийистехь, Шара-Орган малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — БагӀай овл а, Нижала а, къилбаседа-малхбалехьа — Ӏарпи овл а, Пхьарайн овл а, къилба-малхбалехьа — Бекхай овл а, Ачол а, къилба-малхбалехьа — Чубахкинача.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Ачол

**Ачол** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Кулойахк олучу хийистехь, Шара-Орган къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Ӏарпи овл, къилбаседа-малхбузехьа — БагӀай овл а Чуьрейн мохк а, къилбаседа-малхбалехьа — Бекхай овл а, Миммайн овл а ПатӀайн овл а, къилба-малхбузехьа — Батин овл а, Чубахкинача а Нохч-Кела а, къилба-малхбалехьа — Кула а Арие овл а.

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Кула

**Кула** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Кулойахк олучу хийистехь, Шара-Орган къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Батин овл а, Чубах-Кенерой а, къилбаседа-малхбалехьа — ПатӀайн овл а, ТӀушик овл а Миммайн овл а, къилба-малхбузехьа — Нохч-Кела а, Монахой а Инкота а, къилба-малхбалехьа — Арие овл а, ЦӀикара а.

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
ЧӀара овл

**ЧӀара овл** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Шара-Орган къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Арие овл а, Желашка а, къилба-малхбузехьа — Ӏалхан овл а, ЦӀикара а Буне, къилба-малхбалехьа — Макажа а, Ихара а.

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Саьрбала

**Саьрбала** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Шара-Орга йистехь, Шара-Органа къилбаседа-малхбузехьа.

Уллера нах бехаш метттигаш: Лаьшкарана къилбаседа-малхбузехьа, Нуйна къилба-малхбалехьа, Хьал-Келана къилбаседахьа

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Чарадойн овла

**Чарадой-Эвла** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Шара-Орга олучу хийистехь, Шара-Орган къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — ЦӀиндойн овла а, ДӀай а, къилбаседа-малхбалехьа — Чубах-Кенерой а, Маънех а Инкота а, къилба-малхбузехьа — КӀеса (Шаройн кӀошт), на къилба-малхбалехьа — Бассахуо.

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Богачара

**Богачара** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Нижлойн-Ахк олучу хийистехь, Шара-Орган къилбаседа-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: малхбузехьа —  Хьала-Кела а, Мусолт-Эвла а, къилбаседа-малхбалехьа — Хьевхьа цӀогуние а, Жубиг овл а, ГӀези овл а, къилба-малхбалехьа — БагӀай овл а, Нижала а Дургойн овл а, къилба-малхбузехьа — Шара-Орга.

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Босо кӀуотар

**Босо кӀуотар** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Шара-Орга олучу хийистехь, Шара-Орган къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Нижала, къилбаседа-малхбузехьа — Дургойн овл, къилбаседа-малхбалехьа — БагӀай овл а, Чуьрейн мохк а Батин овл а, къилба-малхбузехьа — ДӀай а, ЦӀиндойн овла а, къилба-малхбалехьа — Нохч-Кела а, Чубахкинача а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
КӀайчу-Юхе

**КӀайчу юххие** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

Эвла йу Акха-Бассан къилбседа-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседехьа — Шалажа а Гихчу а, къилбседа-малхбалехьа — Хьорсана.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Каргалински

**Каргалински** (Кхара-Кхаьлла) — Нохчийчоьнан Шелковскан кӀоштан эвла. 

Иза йу Каргалинскан йуьртан меттиган административан центр.

## Бахархой

; Къаьмнийн хӀоттам

## Билгалдахарш

Категори:Шелковскан кӀоштан нах беха меттигаш
Бороздиновски

**Бороздиновски** — Нохчийчоьнан Шелковскан кӀоштара эвла.

Иза йу Бороздиновскан йуьртан меттиган административан центр.

## Бахархой

## Географи

Йурт лаьтта Теркан аьрру бердаца, кӀоштан центран Шелковскан къилба-малхбалехьа,  Ставрополь — Крайновка шоссе тӀехь ( Червленная — Кизляран участок). Йуртан къилбаседехьа а, къилбехьа а Къилбаседа Кавказан цӀерпоштнекъ бу (къилба-малхбузехьа ю Бороздиновски разъезд)   .

Уллера нах беха меттигаш ю: къилбаседа-малхбалехьа — Новомонастырски, Краснооктябрьски а, ГӀизлар гӀала а ( ДагӀаста ), къилбаседа-малхбузехь — Сары-Су эвла а, Новокрестяновски эвла (Дагестан), Рыбалко (ДагӀаста), малхбалехьа, къилба-малхбузехь —  Дубовски йурт, къилбехьа —  Заречни (ДагӀаста).

Юьртан малхбалехьа ду Бороздински ирригацин канал (иза схьадолу кхин а къилбехьа, Дельтан каналера, иза шен рогӀехь Теркан га ду). Кхин дӀа, ГӀизларан уллехь, ю Таловка хи тӀехь йолу Копайски ГЭС (иштта Дельтан каналан дакъа). Копайски ГЭС-н дехьа Таловка хи кхаа декъе декъало: ша Таловка хи, Прорва хи (я Бороздински Прорва), Шира Теркан гаьннан коьрта канале боьду канал (Шира Терка, Таловка санна, Дельтан канал схьадолу). Юьртан къилба-малхбалехьа, ГӀизларе боьдучу шоссе тӀехь, лаьтта Бороздиновски диттан Ӏаламан хӀоллам, билгалъяьккхина леррина ларйина Ӏаламан меттиг, къоман маьӀна долу.
## Билгалдахарш

Категори:Шелковскан кӀоштан нах беха меттигаш
Дубовски

**Дубовски** — Нохчийчоьнан Шелковскан кӀоштара эвла. Бахархой — 2039 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Дубовскан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Шелковскан кӀоштан нах беха меттигаш
Старогладовски

**Старогла́довски** (2008 шо кхаччалц **Старогла́дковски**) () — Нохчийчоьнан Шелковскан кӀоштан гӀала.

Старогладовскин йуьртан меттиган административан йукъ а, цхьаъ бен йоцу нах беха меттиг а.

## Географи
Станица лаьтта Теркан аьрру бердаца, кӀоштан центран Шелковскан къилба-малхбалехьа,  Ставрополь — Крайновка шоссе тӀехь ( Червленная — Кизляран участок). Къилбаседа Кавказан цӀерпоштнекъан боьду станицана малхбузехьа ( Старогладковски сайдинг лаьтта къилба-малхбузехь)   .Уллера нах беха меттигаш ю: къилба-малхбалехьа ю Курдюковски эвла, къилба-малхбузехь ю Воскресеновски эвла, ткъа къилба-малхбалехьа ю Ургалай а, Хамаматюрт а ( ДегӀастан ). Республикан коьртачу шахьаре Соьлжа-ГӀала кхаччалц (некъанца) 80 километр ю, ткъа кӀоштан коьрта гӀала - Шелковски(Мохне)  кхаччалц 14 километр ю.

Эвлан къилбседехьа яккхий ирригацин каналаш ду: Науран-Шелковски филиал, Шелковски коллектор, Северан коллектор. Церан гаьннаш: Огородни а, Телячий а каналаш, ша юьртахула Терке дӀадоьлху. Старогладовскана къилбехьа лаьтта кхин цхьа цу тайпа га — Казинцевн канал. Къилба-малхбузехь Ӏуьллу масех баккхий Ӏамийн синтар: къилбаседехьара къилбехьа: Солёни, Йоккха, Черкасски ( Бударь ). Цара цхьаьна кхуллу Степная Жемчужина (Аренан жовхӀар) гидрологин Ӏаламан хӀоллам .

## Истори

1813 шарахь юрт  Теркан бердан уллера 1-2 миль гена йакхира, хи хьаладилар бахьана долуш  . Старогладковски яра Гребенскан полкан декъашхо, ткъа 1845 шарахь дуьйна — Кавказан линейни казакийн эскаран Кизляран казакийн полк . Кавказан линейни эскар дӀадаьккхинчул тӀаьхьа иза яра Терекан областан Кизляран департаментан дакъа . 1870 шарахь Кизляран полк Гребенскийца цхьаьнатоьхна, кхоьллина Кизляран-Гребенски казакийн полк . 1851-чу шарера 1854-чу шаре кхаччалц цу юьртахь ваьхна, шен дуьххьарлера произведенеш язйина оьрсийн йаздархо Лев Толстой . 1874 шарахь юьртахь 230 доьзал дара 1400 вахархо а волуш, цигахь бехаш бара православин керста нах а, шира динан нах а, юртахь цхьа килс яра  .

ХХ-гӀа бӀешо чекхдолуш – ХХӀ-гӀа бӀешо долалуш юьртан цӀе хийцаелира. Хьалха хилла цӀе «**Старогладковски**» топографин картанаш тӀехь лелош елахь а    , нисло «Старогладовски» вариант лелоран меттигаш (уггар хьалха меттигерчу бахархоша). 2008 шарахь и вариант яра официальни санна чӀагӀйина Шелковски кӀоштахь муниципалитеташ кхолларан хьокъехь долчу законехь  .
## Билгалдахарш

Категори:Шелковскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Теркан гӀазакхийн эскаран гӀаланаш
Сары-Су

**Сары-Су** — Нохчийчоьнан Шелковскан кӀоштара эвла.

Иза йу Сары-Су йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Сулла-Чубутла татолан малхбалехьа, Шелковскан къилбаседехьа 43 км (некъаца).

Кхузара Соьлжа-ГӀала йу — 134 км (некъаца). Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбалехьа йу — Бороздиновски, Дубовски а, Каргалински а, къилбехьа йу — Мирни, малхбузехьа — Восход, малхбалехьа йу — Кизляр а, Краснооктябрьски а (ДегӀаста), къилбаседа-малхбалехьа йу — Новокрестьяновски, Новомонастырски а, Степное  (Дагестан).

## Билгалдахарш

Категори:Шелковскан кӀоштан нах беха меттигаш
Бурунски

**Бурунски** — Нохчийчоьнан Шелковскан кӀоштара эвла.

Иза йу Бурунскан йуьртан меттиган административан центр (цуна йукъайогӀу э. Бурунски, э. Зелёни, э. Песчани э. Рунни).

## Бахархой

Къаьмнийн хӀоттам:
# нохчий — 793 адам.
# ногӀий — 68 адам.
# оьрсий — 23 адам.
# гӀумкий — 20 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Шелковскан кӀоштан нах беха меттигаш
Воскресеновски (Нохчийчоь)

**Воскресе́новски** — Нохчийн Республикера Шелковскан кӀоштан эвла. Кхуллу Воскресеновски йуьртан меттиг.

## Географи

Лаьтта Теркан аьрру бердаца. Эвлахула чекхболу некъ  Ставрополь—Крайновка; къилба-малхбалехьа, новкъаца  Гребенски—Хаси-Эвл, лаьтта Теркан тӀехула диллина Гребенски тӀай, цуо уьйр латтайо Шелковскан кӀоштан ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштаца. Малхбузехьа чекхйолу Къилбаседа-Кавказан цӀерпоштнекъан аса.

Гергара нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Старогладовски гӀала, къилбехьа — Гребенски гӀала, къилбаседа-малхбалехьа — ярташ Ургалай а, Убийхьажиотар а (ДегӀаста), малхбалехьа — ИбрехӀимотар эвла (ДегӀаста), къилба-малхбалехьа — эвланаш Уцмиюрт, Гребенски Мост, Дзержински (ДегӀаста).

Эвлан 2-3 км къилбаседа-малхбузехьа лаьтта гидрологин Ӏаламан иэс Буц-аренан хазна меттиг.

## Истори

Воскресенски эвла йиллина 1895 шарахь. 1900 шарахь 8 кер яра, коьрта бахархой — оьрсийн, молоканаш.

1977 шарахь Россин Лакхара Советан Президиуман Омарца Ново-Воскресенски кӀотаран цӀе хийцира Воскресенски эвла аьлла.

## Бахархой

2002 шеран бахархой багарбаран хаамашца, эвлахь вехара 694 стаг, царах 362 боьрша стаг, 332 зуда.

; Къоман хӀоттам
1926 шеран Ерригсоюзан бахархой багарбаран хаамашца, бахархойх 100 % оьрсий бара.

2002 шеран бахархой багарбаран хаамашца, 63 % бахархой ногӀий, ткъа 32 % — нохчий бара.

2010 шеран бахархой багарбаран хаамашца:

## Билгалдахарш

Категори:Шелковскан кӀоштан нах беха меттигаш
Червлённи-Узлови

**Червлённи-Узлови́** — Нохчийчоьнан Шелковскан кӀоштан гӀала. Кхуллу Червлённи-Узловин йуьртан меттиг.

## Галерея

Файл:Въезд в Червленную-Узловую.jpg|Червленни-Узлови хьаьрк
Файл:Червлени-Узловин маьждиг.jpg|Рузбанан маьждиг
Файл:Червлени-Узловин пошта.jpg|Пошта
Файл:Червлени-Узловин станци.jpg|ЦӀерпоштнекъан станци
Файл:Червлени-Узловин станцин платформа.jpg|Станцин экъа
Файл:Червлени-Узловин станцера некъ.jpg|ЦӀерпоштнекъ
Файл:Червлени-Узловин ишкол.jpg|Ишкол
Файл:Червлени-Узловин берийн беш.jpg|Берийн беш "Тополек"
Файл:Червленни-Узлови, Мохнена кIошт.jpg|Червлени-Узлови, Мохнена кIоштан картан тӀехь


## Билгалдахарш

Категори:Шелковскан кӀоштан нах беха меттигаш
Восход (Нохчийчоь)

**Восход** — Нохчийчоьнан Шелковскан кӀоштара эвла.

Сары-Су йуьртан меттиган йукъайогӀу.

2009—2010 шш. эвлахь дина маьждиг.

## Билгалдахарш

Категори:Шелковскан кӀоштан нах беха меттигаш
Мирни (Шелковскан кӀошт)

**Мирни** — Нохчийчоьнан Шелковскан кӀоштара эвла.

Сары-Су йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Шелковскан кӀоштан нах беха меттигаш
Песчани (Нохчийчоь)

**Песчани (Гlуьмашка)** — Нохчийчоьнан Шелковскан кӀоштара дӀатесна кӀотар.

Бурунскан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

2002 шарахь мел адам деха дагар динера Гlуьмашка олу кlотарахь, 97 бахархой lаш бара (52 боьрша нах и 45 зударий), 94 % бахархой нохчий, тlкъа тахана дlатесна кlотар йу.

## Билгалдахарш

Категори:Шелковскан кӀоштан нах беха меттигаш
Оьрза-Эвла

**Оьрза-Эвла** — Нохчийчоьнан Шелковскан кӀоштара эвла. Бахархой — 303 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Оьрза-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Шелковскан кӀоштан нах беха меттигаш
Зандакъ

**Зандакъ** — Нохчийчоьнан Нажи-Йуьртан кӀоштара эвла. Бахархой — 5006 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Зандакъан йуьртан меттиган административан центр.

## Истори

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, иштта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Дагбаш аьлла хийцина. Эвла баьхкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна иштта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

## ГӀарабаьлла бахархой
* Алдамов, Алибек-Хаджи (1850 — 9 март 1878) — Нохчийчохь а, ДегӀастанахь а 1877 шарахь хиллачу тӀеман  баьчча.

## Билгалдахарш

Категори:Нажи-Йуьртан кӀоштан нах беха меттигаш
Пхьача

**Пхьача** — Нохчийчоьнан Нажи-Йуьртан кӀоштан йурт.

Бенан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Нажи-Йуьртан кӀоштан нах беха меттигаш
Гуьржи-Мохк

**Гуьржи-Мохк** —  Нохчийчоьнан Нажи-Йуьртан кӀоштара эвла.

Бенан йуьртан меттиган йукъайогӀу.
## Географи
Эвла йу Ястий йистехь, Нажи-Юртан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу — Гендаргана а, Зандакъ-Ара а, къилбехьа йу — Стерч-Керчашка, къилба-малхбузехьа — Пхьача, къилбаседа-малхбалехьа йу — Даьттаха.

## Билгалдахарш

Категори:Нажи-Йуьртан кӀоштан нах беха меттигаш
Керла Замай-Йурт

**Керла Замай-Йурт** — Нохчийчоьнан Нажи-Йуьртан кӀоштан  эвла йу.

Мескетан йуьртан меттиган йукъа йогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Нажи-Йуьртан кӀоштан нах беха меттигаш
СоврагӀа

**СоврагӀа** — Нохчийчоьнан Нажи-Йуьртан кӀоштан эвла.

Ӏалларан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Географи
Эвла йу Ясси а, Ястий а цӀе йолу хийн йукъехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу — Бетт-Махка а, Шовхала-Берд а, къилбаседа-малхбалехьа йу — Айти-Мохк, къилбехьа йу — Хьочи-Ара, къилба-малхбалехьа йу — РогӀа-КӀажа а, Ишхой-Отар а, малхбузехьа йу — Ӏалара.

## Галерей

Совраги (2).jpg|СоврагӀа


## Билгалдахарш

Категори:Нажи-Йуьртан кӀоштан нах беха меттигаш
РогӀа-КӀажа

**РогӀа-КӀажа** — Нохчийчоьнан Нажи-Йуьртан кӀоштан эвла.

Иза йу РогӀа-КӀажан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Нажи-Йуьртан кӀоштан нах беха меттигаш
Бешал-Ирзе

**Бешал-Ирзе** — Нохчийчоьнан Нажи-Йуьртан кӀоштан йурт.

Шовхала-Бердан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Нажи-Йуьртан кӀоштан нах беха меттигаш
Хьакъмада

**Хьакъмада** — Нохчийчоьнан Шаройн кӀоштара эвла.

Иза йу Хакмадан йуьртан меттиган административан центр..

## Билгалдахарш

Категори:Шаройн кӀоштан нах беха меттигаш
КӀеса

**КӀеса («КIесой») йа КIенса ** — Нохчийчоьнан Шаройн кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Шара-Орга олучу хийистехь, ХӀимойн къилбаседа-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбалехьа — БутӀи а Кенхи а, къилба-малхбузехьа — ХӀима, къилбаседехьа — Нохч-Кела, къилбаседа-малхбалехьа — Буне.

## Билгалдахарш

Категори:Шаройн кӀоштан нах беха меттигаш
Алпатово

**Алпа́ту** — Нохчийн Республикин Невран кӀоштан эвла. Алпатун йуьртан меттиган административан центр йу (цунна чу йогӀу Алпату а, Свободни а).

## Географи

Лаьтта Теркан аьрру бердаца, Дон-тӀера-Ростов — Бакох цӀерпоштнекъан тӀех (цӀерпоштнекъан станци Алпатово Къилбаседа-Кавказан цӀерпоштнекъан йукъара). Гергара эвланаш: малхбузехь — Ишоре гӀала, къилбаседа-малхбузехь — Рубежни эвла, Къилба-малхбалехь — Новр-ГӀала а, Чернокозово эвла а, къилба-малхбузехь — ЧӀулга-Юрт.

### Микротопоними
* Аьхкина барз – лаьтта эвлан къилбаседа агӀора Алпатун баьрзнийн тобанехь. Барз цхьана хенахь аьхкина хазна лохучара, цунах дуьйцу баьрзан цӀеро.
* Свободни кӀотар (хӀинца эвла) – лаьтта Алпатун къилбаседехьа, йукъаягӀара Алпатун йуьртан советан.
* «Наурский» чагӀаран совхозан № 3 йолчу декъан поселок.
* Степной кӀотар – йукъаягӀара Алпатун йуьртан советан.
* ЦӀерпошнекъан Алпатово станцин цӀерпоштнекъахойн поселок, эвлан къилба декъехь лаьтта.

## Истори
Эвла йилина 1925 шарахь цӀерпоштнекъан разъезд Алпатово аьлла. 1926 шарахь кхузахь 8 керт бен ца хилла, коьрта бахархой — великоруссаш. Административан агӀора йукъахь хилла Къилбаседа-Кавказан мехкан Теркан гуонан Невран кӀоштан Новр-ГӀалан йуьртан советан (йукъ — Новр-ГӀала).

Ислам дин тIеэцна Дмитрий (Яков) Алпатов цӀе йолу гIалагIазакхи хилла Кавказан тIамехь нохчийн агӀора дехьаваьлла, оьрсашна дуьхьала тIом бина. Нохчаша цунах обарг Яшка олуш хилла, нохчийн къоман доттагI лоруш а хилла, 1856 шарахь оьрсашна каравахна. Виеран кхел йина вийна цхьаьна барз тӀехь (тӀаьхьа цӀе йелла Алпатовн барз).

## Бахархой

; Къоман хӀоттам
2002 шеран Ерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца бахархойн къоман хӀоттам:

2010 шеран Ерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца бахархойн къоман хӀоттам:

## Дин
Юьртахь доккха рузбан маьждиг а ду, жамаIатан маьждиг а ду.

## Инфраструктура
1929-1931 шерашкахь йуьйгӀира совхозан центран керт. Эвлан йукъахь йуьйгӀира нах беха шала тӀекӀела йина гӀалан кепара хӀусамаш, царна чохь бехара белхалой а, гӀуллакхехь берш а, йира пошт, кинотеатр, оьздангаллин цӀа. Эвлахь йу йуккъера а, йуьхьанцара а ишколаш, йиллина газ, диллина хи.

## ГӀарабевлла бахархой
* Малиновский, Василий Тимофеевич — Советийн Союзан Турпалхо.

## Галерей

Файл:IMG 20180318 113037Указатель.jpg|Некъан хьаьрк
Файл:IMG 20180318 112851Алпатура некъан маьждиг.jpg|Алпатура некъан маьждиг
Файл:Памятник погибшим в годы ВОВ в с. Алпатово.jpg|Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь кхелхинчарна йоьгӀна иэс
Файл:Алпатовера рузбан маьждиг.jpg|**Алпатовера керла рузбан маьждиг**


## Билгалдахарш

Категори:Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Левобережни (Нохчийчоь)

**Левобережни** — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла.

Иза йу Левобережнин йуьртан меттиган административан центр.

## Галерей

Файл:В Левобережную.jpg|Левобережне
Файл:Въезд в село Левобережное.jpg|Йуьртан чубогӀу некъ
Файл:Мечеть с. Левобережное.jpg|Маьждиг
Файл:Мечеть в селе Левобережное (Чечня).jpg|Маьждиг
Файл:Левобережни, Невран кIошт.jpg|Левобережни Невран кӀоштан картан тӀехь.


## Билгалдахарш

Категори:Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Новотерски

**Новотерски** — Нохчийчоьнан Невран кӀоштан эвла.

Иза йу Новотерскан йуьртан меттиган административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Рубежни (Нохчийчоь)

**Рубежни** — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла

Иза йу Рубежнин йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Йурт Теркан аьрру бердаца лаьтта; юьртан къилбехьа доьду Невран Дотационни ирригациони канал, къилбехьа — Невран-Шелковски гаьнна канал.

Уллера нах беха меттигаш ю: къилба-малхбалехь — Свободни эвла, къилба-малхбузехь — Дальни эвла, къилба-малхбузехь — Ишоре эвла, малхбалехь — Алпату-КӀотар .

## Билгалдахарш

Категори:Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Керла Солкушино

**Керла  Солкушино ** — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла. Бахархой — 2257 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Керла Солкушинан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Фрунзенски (Нохчийчоь)

**Фрунзенски** — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла. Бахархой — 1522 леррана 2019 шарахь.

Иза йу Фрунзенскан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Йурт Теркан къилбехьа Ӏуьллу, Невран-Шелковски ирригациони каналан къилбаседа бердаца. КӀоштан коьрта гӀала Новре - малхбалехьа йу. Юьртан коьрта дакъа лаьтта каналан къилбехьа; къилбаседа бердаца, цхьа жима урам бен бац. Жимма къилбехьа, хӀинца дӀатесна  Бежанов цӀе йола жима йурт а хилла, артезианан гӀу а йолуш.

Уллера нах беха меттигаш ю: къилба-малхбалехь — Семиколодцев-КӀотар йу, къилба-малхбузехь — Козлов-КӀотар а, Постни йурт а, къилба-малхбузехь — Новотерски юрт а, Юбилейни эвла а, къилба-малхбалехь — Керла Солкушин а, Обильни йурт а, Ульяновски эвла а 

## Бахархой
1984 шеран хаамашца Фрунзенскехь гергарчу хьесапехь 1,2 эзар вахархо вара  . 2002 шеран бахархойн дӀаяздарца, юьртахь дехаш вара 1263 адам, царех 620 божарий а, 643 зударий а, царехь 98% нохчий бара  . 2009 шеран 1 январехь цу юьртахь вехаш вара 1341 стаг хила  .

## Билгалдахарш

Категори:Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Савельевски (Нохчийчоь)

**Савельевски** — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла. Бахархой — 2530 стаг, лерина 2019 шарахь.

Эвла Савельевскан йуьртан меттиган административан центр йу.

## Географи

Лаьтта Теркан аьрру бердаца, къилба-малхбалехь кIоштан йукъ йолчу Новр-ГӀалан. Цу тIе эвла хин йисттехь йац, ткъа кIеззиг бердан гена йу — Терканний, эвланий йукъахь татолийн машанаш а, хьун а йу. Савельевскин къилбаседа йисттехула боьду автомобилан некъ  Ставрополь—Крайновка а, Къилбаседа-Кавказан цIерпоштнекъан аса (эвлахь йу цIерпошт соцу меттиг Калиновски). Эвлан къилбаседехьа доьду хи дуьллу Ленинан цIарах татол.

Гергара эвланаш: къилба-малхбалехь — Гал-ГӀала а, Новотерски а, 10 км къилбаседа-малхбузехь — Макан-ГӀала, малхбузехь, Теркан дехьа берда тIехь — Макане а, Лаха Невре а, малхбалехь — Ульяновски эвла, къилбаседехь — Мирни кIотар, къилбехьа, иштта Теркан дехьа берд тIехь — Макан-КӀотар.

### КIотарш
* Быловн кIотар – даьхний лело кIотар лаьттина Савельевскин къилбаседа агIора. Былов – оьрсийн фамили.
* Ситниковн кIотар – лаьтта Савельевскин къилбаседа-малхбале агIора. Ситников – оьрсийн фамили.

### Топонимаш
* Алдаркую – Савельевски эвлан къилбаседа-малхбалехьара гIу йолу меттиг. ЦIе, билггала, тюркийн маттах яьлла: «Алдар» - долара цIе, «кхую» - гIу. Ма-дарра «Алдаран гIу».
* Батыркую – Савельевски эвлан къилбаседа-малхбалехьара гIу йолу меттиг Батыркинан кIотар лаьттинчохь. ЦIе, билггала, тюркийн маттах яьлла: бух «Батыр» - ногIийн долара цIе (Турпал), «кхую» - гIу. «Батыран гIу».
* Громовн барз – Савельевски эвлан къилбаседехьара кешан барз болу меттиг. Громов – оьрсийн фамили.
* Зайкинан барз – Савельевски эвлан къилбаседехьара юккъера бIешерийн кешан барз. Зайкин – оьрсийн фамили.

## Истори
Савельевски эвла кхоьллина 1886 шарахь, иза хилира Теркан гIазакхийн эскаран кхузткъе иттолгIа а, тIаьххьара а эвла. Кхоьллина иштта цIе хиллачу Гал-ГӀалан кIотаран меттехь. 1874 шарахь Теркан областан Соьлжа-ГIалан гуон гIазакхийн «Теркан аьрру бердаца ДегIастане новкъа лаьтта» Савельевски эвлахь дара 44 цIа, 205 вахархо (103 боьрша а, 102 стен а), бехара оьрсий (шираламастхой), дара ламазан шираламастхойн цIа.

Эвла йукъайогIура Теркан областан ГIизларан декъан.

1926 шарахь Савельевски эвла йукъайодара Къилбаседа-Кавказан мехкан Теркан гуон Невран к\оштан Савельевски сельсоветан. 1926 шеран бахархой багарбаран жам\ашца эвлахь вехара 1170 стаг, царех оьрсий — 1151.

## Бахархой

2002 шарахь бахархой багарбаран терхьашца, эвлахь бехара 2 239 стаг (1052 боьрша а, 1187 стен а), 97 % бахархой бара нохчий.

Эвлан бахархойн къоман хIоттам 2010 шеран Ерригроссийн бахархой багарбаран жамIашца:

## Билгалдахарш

Категори:Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Чернокозово

**Чернокозово** — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла. Бахархой — 3085 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Чернокозован йуьртан меттиган административан центр.


Чернокозовская мечеть.jpg|Чернокозовра маьждиг
Чернокозовская школа.jpg|Чернокозовра ишкол
IMG 20180531 101203ФКУ ИК-2.jpg|Чернокозовра лецначу нехан колони


## Билгалдахарш




Категори:Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Дальни (Нохчийчоь)

**Дальни** — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла.

Ищерскан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Кречетово (Нохчийчоь)

**Кречетово** — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла. Бахархой — 244 леррана 2010 шарахь.

Ищерскан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Постни (Нохчийчоь)

**Постни** — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла.

Калиновскан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Обильни (Нохчийчоь)

**Нохчийн-Кlотар  (Обильни)** — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла. Салт-ГӀалин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Истори

1877 шарахь тахана лера Обильни эвлана йухехь масийта нохчийн кlотараш хилла, нохчаша жа а божа бажош а нах lаш а меттиган жими кlотараш хилла.

## Билгалдахарш

Категори:Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Ульяновски (Нохчийчоь)

**Ульяновски** — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла. Бахархой — 1229 леррана 2019 шарахь.

Иза йу Ульяновскан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла лаьтта кӀоштан центран – Новр-ГӀалан 30 км къилбаседа-малхбалехьа, 4 км къилбаседехьа Новотерскин а, цӀерпоштнекъан «Терек» станцин а, Гал-ГӀалан 12 км къилбаседехьа.

## Билгалдахарш

Категори:Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Семиколодцев

**Семиколодцев «Ворхlа-Гlуьнашка»** — Нохчийчоьнан Невран кӀоштан эвла йу.

Салт-ГӀалин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Невран кӀоштан нах беха меттигаш

{{Chechen-geo-
Аьхкинчу-Борзе

**Аьхкинчу-Борзе** — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла. Бахархой — 1889 леррана 2010 шарахь

Иза йу Аьхкинчу-Борзен йуьртан меттиган административан центр.

## Истори

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, иштта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Ново-Ритляб аьлла хийцина. Эвла баьхкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна иштта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча юха баха.

## Галерей

Файл:IMG 20180616 100038Аьхкинчу-Барзойн юьртахь.jpg|Аьхкинчу-Борзехь
Файл:IMG 20180616 100043Аьхкинчу-Барзойн маьждиг.jpg|Аьхкинчу-Борзера маьждиг
Файл:IMG 20180616 100312Придорожная мечеть по дороге в Ахкинчу-Барзой.jpg|Ахкинчу-Борзе воьдучу новкъара маьждиг
Файл:IMG 20180616 100451Придорожная мечеть по дороге в Ахкинчу-Барзой1.jpg|Ахкинчу-Борзе воьдучу новкъара маьждиг (неI йолу агIо)
Файл:IMG 20180616 100449Место отдыха путников по дороге в Ахкинчу-Барзой.jpg|Ахкинчу-Борзе воьдучу новкъара къулли
Файл:Аьхкинчу-Борзе, Курчалойн кIошт.jpg|Аьхкинчу-Борзе, Курчалойн кIоштан картан тӀехь


## Билгалдахарш

Категори:Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
БӀачи-Йурт

**БӀачи-Йурт** — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштан  эвла йу. Бахархой — 16485 леррана 2010 шарахь

Иза йу БӀачи-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

## Истори

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, иштта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Первомайск аьлла хийцина. Эвла баьхкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна иштта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

## Галерей

IMG 20180616 101908БIаьчи-Юрт.jpg|БIаьчи-Юрт
IMG 20180616 101927БIаьчи-Юртахь.jpg|БIаьчи-Юртахь
IMG 20180616 101946БIаьчи-Юртара жама1ат маьждиг.jpg|БIаьчи-Юртара рузбанан маьждиг
IMG 20180616 103337БIаьчи-Юртара кешнаш.jpg|Кладбище
IMG 20180616 104547БIаьчи-Юртара спорткомплекс.jpg|Спорткомплекс
IMG 20180616 104714БIаьчи-Юртара администраци.jpg|Администраци
IMG 20180616 104850БIаьчи-Юртара туькнаш.jpg|Туькнаш
IMG 20180616 104904БIаьчи-Юртара заправка.jpg|Заправка


## Билгалдахарш

Категори:Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏусум-КӀотар

**Ӏусум-КӀотар** — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла.

Ялхой-Мохкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Географи
Эвла йу Курчалой-Эвлан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу  — Джигурты, къилбаседа-малхбалехьа йу  — Ахкинчу-Борзой, къилбаседа-малхбузехьа йу  — Ники-Хита, къилбехьа йу  — Бельты, къилба-малхбалехьа йу  — Ялхой-Мохк, къилба-малхбузехьа  — Хиди-Хутор.

## Билгалдахарш

Категори:Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
НикӀи-ХитӀа

**НикӀи-ХитӀа** — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла.

РегIитӀан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Коьран-Бена (Курчалойн кӀошт)

**Коьран-Бена** — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла.
## Географи
Эвла йу Гумс эрк йистехь, Курчал-Эвлана къилбаехь, Ачаршкана малхбала-къилбаседехь, Эна-Кхаьллана къилбаседехь, РегӀатӀана къилба-малхбалехь, Белтана а, Ялхой-Мохкана малхбузехь.

Хьиди-КӀотаран йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
ЖагӀ-Ӏинан кӀотар

**ЖагӀ-Ӏинан кӀотар**, **ЖагӀи-КӀотар**, **Айт-Кхаьлла** — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла.

Энакхаьллан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
ГӀой-Йист

**ГӀой-Йист** — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштара эвла.

Иза йу ГӀой-Йистан йуьртан меттиган административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш




Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Доулт-Мирзан-КӀотар

**Доулт-Мирзан-КӀотар** () — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштара эвла.
ГӀой-Йистан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Географи
КӀотар йу ГӀой хийистехьа, Хьалха-Мартана малхбалехьа, ГӀой-Йистана къилбседехь, ГӀойтӀана къилбехьа, Йоккха АтагӀана малхбузехьа.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Керла ЧӀаьнка-Йурт

**Керла ЧӀаьнка-Йурт** — ДегӀастанан Баба-Йуьртан кӀоштара эвла.

Иза йу Керла ЧӀаьнка-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
Иза Йуьртан къилба-малхбузехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа йу — Убийхажиотар, къилбаседа-малхбалехьа йу — Туршунай, къилба-малхбалехьа йу — Гермчки, къилба-малхбузехьа йу — Уцми-Йурт.

## Истори
Эвла йиллина Ӏовхоша, цуна цӀе хӀинци а хууш йац.
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Бабаюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Бабаюрт

**Бабаюрт** — ДегӀастанан эвла, Бабаюртан кӀоштан административан центр. Бахархой — 15529 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Бабаюртан йуьртан меттиган административан центр

## Географи
Эвла йу Ӏовхойн нийса арен тӀехь Астрахань-ХӀанжи-гӀала федерельни некъан тӀехь, ХӀинжа-гӀалина 90 км. къилбаседа-малхбузехь.

## Бахархой

2013 шарах мах хадорца 15 679 адам Ӏаш дара. ХӀинца кху кхаьмнаш долу йурт (2002 ), йуьтахь Ӏаш ду лахара къаьмнаш:
* гӀумкий — 8,086 (62,5 %)
* суьйлий — 1,930 (14,9 %)
* ногӀий — 1,594 (12,3 %)
* нохчий — 557 (4,3 %)
* даьргӀой — 204 (1,6 %)
* оьрсий — 188 (1,5 %)
* гӀазгӀумкий — 136 (1,1 %)
* кхиберш — 248 (1,8 %).

## Бевзаш болу бахархой
* Шпигун, Геннадий Николаевич (1947—2000) — Россин пачхьалкан гӀулакӀо, милицин инарла-майор.

## Билгалдахарш

Категори:Бабаюртан кӀоштан нах беха меттигаш
ТипагӀ

**ТипагӀ** (, ) — ДегӀастаан Агулийн кӀоштан административан центр. Бахархой — 2773 леррана 2012 шарахь.

Иза йу ТипагӀан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Акхуша

**Акхуша** () — ДегӀастанан Акхушан кӀоштан административан центр. Бахархой — 4697 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Акхушан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Акхушан кӀоштан нах беха меттигаш
Карата

**Карата** — ДегӀастанан Ашвадойн кӀоштан административан центр. Бахархой — 4153 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Каратан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Ашвадойн кIоштан нах беха меттигаш
БежтӀа

**БежтӀа** — ДегӀастанан эвла, БежтӀан дакъан а, БежтӀан йуьртан меттиган а административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:БежтӀан декъан нах беха меттигаш
Болак

**Болак** (, ) — Россин Федерацин эвла, ДегӀастанан Болакан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Болакан кӀоштан индексаш 

Категори:Ботлихан кӀоштан нах беха меттигаш
Шури-ГӀала

**Шури-ГӀала** (, ) — ДегӀастанан гӀала. Шури-ГӀалин кӀоштан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Буйнакскан кӀоштан нах беха меттигаш
Уркарах

**Уркарах** () — ДегӀастанан Дахадаевн кӀоштара административан центр. Бахархой — 1346 (2002 шо).

Иза йу Уркарахан йуьртан меттиган административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Дахадаевн кIоштан нах беха меттигаш
ГӀуниб

**ГӀуниб** () — ДегӀастанан ГӀунибан кӀоштан административан центр.

Иза йу ГӀунибан йуьртан меттиган административан центр.
## Бахархой

## Галерей

Файл:Aivazovsky-Aul Gunib in Dagestan.jpg
File:Гуниб_а.jpg
File:Гуниб_в.jpg
File:Гуниб_б.jpg
File:Барятинские ворота.JPG


## Билгалдахарш

Категори:ГӀунибан кӀоштан нах беха меттигаш
Меларда

**Меларда** — ДегӀастанан Гумбетан кӀоштан административан центр.

Иза йу Мелардан йуьртан меттиган административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Гумбетан кIоштан нах беха меттигаш
Дылым

**Дылым** — ДегӀастанан Казбековн кӀоштан административан центр. Бахархой — 8640 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Дылыман йуьртан меттиган административан центр.

## Истори
Дылым цӀе нохчийн орам болуш ю. Иза трансформаци хила нохчийн Дайн Лам дешах.

## Галерей

Дылым (2).jpg|Дылым
Дылым (3).jpg|Дылым
Дылым (4).jpg|Дылым
Дылым (5).jpg|Дылым
Дылым (6).jpg|Дылым
Мечеть в Дылыме (1).jpg|Дылым


## Билгалдахарш

Категори:Казбековн кӀоштан нах беха меттигаш
Маджалис

**Маджалис** — ДегӀастанан Кайтаган кӀоштан административан центр. Бахархой — 6815 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Маджалисан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Кайтаган кIоштан нах беха меттигаш
Керла-Кхаякент

**Керла-Кхаякент** — ДегӀастанан Кхаякентан кӀоштара коьрта эвла. 

Иза йу Керла-Кхаякентан йуьртан меттиган административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Кхаякентан кӀоштан нах беха меттигаш
Вачи

**Вачи** — ДегӀастанан Кулин кӀоштан административан центр. Бахархой — 817 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Вачин йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Кулин кӀоштан нах беха меттигаш
Курах

**Курах** — ДегӀастанан Курахан кӀоштара коьрта эвла йу. Бахархой — 5142 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Курахан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Курахан кӀоштан нах беха меттигаш
Кумух

**Кумух**, **ГӀумка** — ДегӀастанан ГӀазгӀумкийн кӀоштан административан центр. Бахархой — 1930 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Кумухан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:ГӀазгӀумкийн кӀоштан нах беха меттигаш
Магарамкент

**Магарамкент** () — ДегӀастанан эвла. Магарамкентан кӀоштара а, Магарамкентан йуьртан меттиган административан центр.

## ЦӀе
Магарамкентан шен цӀе кхаьчна хӀокху меттиге дуьххьара, бун тоьхна хиинчу, Кубан провинцера Магарамера.

### Климат
Кёппенан климатийн классификацица, Магарамкентан климат, герга йу субтропиканчун, довха, лаьтташ ло доцуш без Ӏаьнца а, тӀех йовха, екъа аьхкенца.

## Истори
Эвла йиллина XIX бӀешо долалуш. Кубан гӀаттаман декъашхо хилла гӀаттамхойн кюрин тобан коьртехь волу Махьмуд-эфенди Магарамкентера. Оцу муьрехь Магарамкент лаьтташ хилла Кюрин ханаллин а, Кубан провинцин а йуккъехь, шинне йукъах а ца йогӀуш. 1866 - 1928 шерашкахь Магарамкент Гюнейн наибаллин Кюрин гуонан йукъахь хилла. Куйсун а, Тагиркент а эвланашца цхьаьна кхоьллина Магарамкентан йуьртан йукъаралла. 1886 шарахь Магарамкентехь ваьхна 369 стаг. 1936 шарахь йиллина Магарамкентан № 1 йолу ЮДИ, ткъа 1964 шарахь йиллина Магарамкентан № 2 йолу ЮДИ, оцу хенахь йуьхьанцалера ишкол йара иза. 1965 шарахь Магарамкенте кхелхира Кансавкент, Билль-Биль, Газер эвланашкара бахархой, амма уггаре дукха кхелхира Целегюн эвлара.

## Бахархой



## Кхин тӀе
* Хореографин ансамбль «Магарамкент»

## ГӀарабевлла эвлахой
* Алахвердиев Арсен — советийн паргӀата кепара латархо, Европин кхоазза чемпион, ССРС чемпион а, чемпионатийн масийттаза совгӀатхо а, ССРС Спортан хьакъдолу говзанча (1973). ДегӀастанан АССРн Оьздангаллин хьакъдолу белхало (1972).
* Исмаилов Эльдер — дуьненайукъара къобал вина радиацин биофизикин говзанча.
* Ахмедов Герман — Россин лингвист а, методист а, текстан лингвистикан областера а, къоман ишколехь оьрсийн мотт хьехаран методикан а говзанча, филологин Ӏилманийн доктор.
* Казиев Нажмудин — Россин федерацин хьакъдолу металлург, 2 тӀегӀанера «Даймехкан гӀуллакхаш дарна орденца» совгӀат дина.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный сайт Муниципального района «Магарамкентский район» РД

Категори:Магарамкентан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:ДегӀастанан кӀоштийн центраш
Бони-Эвла

**Бони-Эвла**, кхин йоккху цӀерш **Бони-Ӏовх**, (1944 дуьйна официалан цӀе йу **Новолакское**) — ДегӀастанан Ӏовхойн кӀоштан административан центр.

Иза йу Бони-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
Эвла йу Хаси-эвлан 16 километрехь къилба-малхбузехьа, Ивги хина йистехь, Кешен-Эвлан дуьхьала.

## Бахархой

## Суьрташ

Файл:Мечеть в Банай-Аухе (1).jpg
Файл:Мечеть в Банай-Аухе (2).jpg
Файл:Мечеть в Банай-Аухе (3).jpg
Файл:Старая мечеть в с. Банай-Аух (1).jpg
Файл:Старая мечеть в с. Банай-Аух (2).jpg
Файл:Администрация МО Новолакский район (1).jpg
Файл:Вышка в с. Банай-Аух.jpg
Файл:Центр с. Банай-Аух.jpg
Файл:Банай-Аух (1).jpg
Файл:Банай-Аух (2).jpg
Файл:Банай-Аух (3).jpg
Файл:Банай-Аух (4).jpg
Файл:Банай-Аух (5).jpg
Файл:Банай-Аух (6).jpg
Файл:Банай-Аух (7).jpg
Файл:Банай-Аух (8).jpg
Файл:Банай-Аух (10).jpg
Файл:Банай-Аух (11).jpg
Файл:Банай-Аух (12).jpg
Файл:Боона-Эвлар ХIХ бI. маьждиг.jpg|**Боона-Эвлар ХIХ бI. маьждиг**
Файл:Боона-Эвлар юрта юкъара майда.jpg|**Боона-Эвлар юрта юкъара майда**


## Билгалдахарш

Категори:Ӏовхойн кӀоштан нах беха меттигаш
Терекли-Мектеб

**Терекли-Мектеб** — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан административан центр. 

Иза йу Терекли-Мектебан йуьртан меттиган административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
22 сентябрь

## Оцу динахь бинарш
* Майкл Фараде́й (1791 шеран 22 сентябрь — 1867 шеран 25 август) — ингалсан физик-экспериментатор а, химик а. Лондонан паччахьан йукъараллин (1824 шо) а, шорта кхоьчу Ӏилманийн организацийн декъашхо.

## Оцу динахь белларш
* Дагаев, Валид Шитаевич (1940 шеран 30 июнь — 2016 шеран 22 сентябрь) — нохчийн эшархо, музыкант, композитор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист, РСФСР Сийлахь артист, РСФСР Халкъан артист, Ахмат Кадыровн орденан кавалер.

Категори:22 сентябрь
Касумкент

**Касумкент** — ДегӀастанан Сулейман-Сталан кӀоштан административан центр. Бахархой — 13232 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Касумкентан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Сулейман-Сталан кӀоштан нах беха меттигаш
Ферми, Энрико

**Энри́ко Фе́рми** (; 1901 шеран 29 сентябрь, Рум — 1954 шеран 28 ноябрь, Чикаго) — гӀарвелла италийн а, америкин а физик-теоретик а, экспериментатор а. Цо доккха дакъа лецна таханлера физика кхуллуш. Иза ву квантан физикин бухбиллинчарах цхьаъ. 1938 шарахь цунна делла Физикин Нобелин совгӀат. 1939 шарахь иза эмиграцийн вахара АЦШ. Деи Линчеи Халкъан академин декъашхо (1935 шо), кхоьчу пачхьалкхара АН СССР член-корреспондент (1929 шо). Цо кхоьллина бета-распадан теори а, нейтронаш меллиш йаларан теори а. 1939 шарахь цо йукъайаьккхира цепной реакци кхетам. Кхоно цо дакъалецира атоман проектехь.

Цуьна цӀе тиллина Ферми — Диракан дӀасадекъаран а, Томас — Ферми моделан а, фермий химин элементан а, и. к. д.

## Дешархой
Фермис кхоьллина йоккха Ӏилманан школа. Цуьна дешархойн йукъахь хилларш Руман университетехь цо болх беш хенахь (1920-гӀа шераш — 1930-гӀа шераш):
* Эдоардо Амальди
* Франко Разетти
* Эмилио Сегре
* Бруно Понтекорво
* Джильберто Бернардини
* Джанкарло Вик
* Этторе Майорана
* Бруно Росси
* Джулио Рака
* Джузеппе Оккиалини
иштта кхиберш а.

1940-гӀа — 1950-гӀа шарашкахь:
* Герберт Лоуренс Андерсон
* Мюррей Гелл-Манн
* Марвин Леонард Гольдбергер
* Ли Цзундао
* Ян Чжэньнин
* Джеффри Фаукар Чу
* Оуэн Чемберлен
* Маршалл Николас Розенблют
* Джек Штейнбергер
иштта кхиберш а.

## Публикациш

### Жайнаш
* *Э. Ферми.* Молекулы и кристаллы. — М.: ИЛ, 1946.
* *Э. Ферми.* Элементарные частицы. — М.: ИЛ, 1953.
* *Э. Ферми.* Лекции о пи-мезонах и нуклонах. — М.: ИЛ, 1956.
* *Э. Ферми.* Квантовая механика. — М.: Мир, 1968 (2-е изд.).
* *Э. Ферми.* Научные труды. — В 2-х т. — М.: Наука, 1971-72.
* *Э. Ферми.* Термодинамика. — Харьков: Изд-во Харьк. ун-та, 1973 (2-е изд.).
* *Э. Ферми.* Лекции по квантовой механике. — М., 2000.
* *Э. Ферми.* Лекции по атомной физике. — М., 2001.

### Йазамаш
* УФН-14-7:О возможном нахождении элемента с атомным номером выше 92
* Э. Ферми, Э. Амальди, О. д’Агостино, Ф. Разетти, Э. Сегрэ. Искусственная радиоктивность, создаваемая нейтронной бомбардировкой. УФН. 1934
* Э. Амальди, О. д’Агостино, Э. Ферми, Б. Понтекорво, Ф. Разетти, Э. Сегрэ. Искусственная радиоактивность, создаваемая нейтронной бомбардировкой — II. УФН. 1935. выпуск 7
* УФН-32-1:Элементарная теория котлов с цепными ядерными реакциями
* Э. Ферми. Ядерные процессы при больших энергиях. УФН. 1952. том 46. номер 1

## Литература
* *Laura Fermi.* *Atoms in the Family*, University of Chicago Press, Chicago, 1954, pg. 123.
** *Л. Ферми.* Атомы у нас дома. — М.: ИЛ, 1959 (2-е изд.).
* Б. Понтекорво. Энрико Ферми (1901—1954) (К годовщине смерти). УФН
* *П. Лятиль.* Энрико Ферми. — М.: Атомиздат, 1965.
* *Б. Понтекорво.* Энрико Ферми. — М.: Знание, 1971.
* *Б. Понтекорво, В. Н. Покровский.* Энрико Ферми в воспоминаниях учеников и друзей. — М.: Наука, 1972.
* *Э. Сегре.* Энрико Ферми — физик. — М.: Мир, 1973.
* И. И. Гуревич, Я. А. Смородинский. Научные труды Энрико Ферми. 1974
* *Ю. А. Храмов.* Физики: Биографический справочник. — М.: Наука, 1983. — С. 275—276.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Биография учёного на сайте «Хиросима»
* Информация с сайта Нобелевского комитета
Хунзах

**Хунзах**, **ДжӀайа** — ДегӀастанан Хунзахан кӀоштан административан центр. Бахархой — 3767 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Хунзахан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Хунзахан кӀоштан нах беха меттигаш
Агвали

**Агвали** — ДегӀастанан ЦӀумадан кӀоштан административан центр. Бахархой — 2016 леррана 2002 шарахь.

Иза йу Агвалин йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:ЦӀумадан кӀоштан нах беха меттигаш
Кидеро

**Кидеро** — ДегӀастанан ЦӀунтӀан кӀоштан административан центр. Бахархой — 752 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Кидерон йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:ЦӀунтӀан кIоштан нах беха меттигаш
Хебда

**Хебда** — ДегӀастанан Шемалан кӀоштан административан центр. Бахархой — 2564 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Хебдан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Шемалан кӀоштан нах беха меттигаш
ТлаьратӀа (ТлаьратӀан кӀошт)

**ТлаьратӀа** () — ДегӀастанан ТлаьратӀан кӀоштан административан центр. Бахархой — 1773 (2002 шо).

Иза йу ТлаьратӀан йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:ТлаьратӀан кӀоштан нах беха меттигаш
Кизилюрт

**Кизилюрт** — ДегӀастанан гӀала, Кизилюртан кӀоштан административан центр. Бахархой — 43 854 леррана 2012 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Кизилюртан кIоштан нах беха меттигаш
Нохчийн Республика Ичкерин ТӀеман НицӀкъаш

## Истори
1990 шерахь Джовхар-гӀалахь цхьана кхетначу Нохчийн къоман Гуламехь дхьа кхайкхийра Нохчийчоь йозуш йоцуш пачхьалкх хилар. 1991 шерахь, пачахь волчу Дудаев Джовхарс Нохчийчоь йозуш цахиларан Омран тӀе куьг таӀийра. 1992 шерахь Парламенто тӀе лаьцна пачхьалкхан Низам леларе делира, цу тӀехь аьлла дара: «Нохчийчоь йозуш йоцуш, демократийн, бакъонийн пачхьалкх ю, нохчийн къомо шен лаамца кхоьллина». 1992 шарахь нохчийн Ӏедало федеративнийн бертан тӀе куьгтаӀор йемал дира.

Дудаев Джовхарс 1991 шерахь, № 2 Омран тӀе куьг а таӀийна, кхоьллира ТӀеман Министерство. Оцу омрийца, Нохчийчуьра йерриге тӀеман тобанаш министерствон куьйгалле яьхкира. 1991 шерахь тӀе куьг таӀийна № 16 Омран низамца «Нохчийчуьра йерриге тӀеман тобанаш паччахьан куьйгалле яьхкира». ТӀеман боккхах болу мохь ТӀеман НицӀкъийн Коьрта Кхеташонехь бара. Коьрта Кхетшонан Куьйгалхо вара инарл-лейтенант Шахабов Висхан. Коьрта Кхетшонан Куьйгалхочуьна гӀоьнча — Масхадов Аслан.

## Тleман Ницlкъаш
Нохчийн Пачхьалкхан Низамца, Тleман Ницlкъийн Коьрта Куьйгалхо паччахь ву.
### Кеп
* Тlеман Ницlкъийн Коьрта Штаб
* Къоман Гвардийн Пачахьан Полк
* Лерина гlуллакхийн Полк
* Танкийн полк
* Къаьстина Хlаваъ Кеманийн Тоба
* Хlаваъ Кеманийн lаморан Тоба
* Хlаваъ-транспортийн авиаци
* Тlеман колледж 
## Билгалдахарш

Категори:Нохчийн Республика Нохчийчоь
Дагестански Огни

**Дагестански Огни** — ДегӀастанан гӀала. Бахархой — 28 125 леррана 2012 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:ДегӀастанан нах беха меттигаш