open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мапучеш

**Мапучеш** (Mapuche) — Чилийн гӀайреш тӀера шира къам.

## Мапучешкара флаг

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Кстово (маьӀнаш)

*Кстово
*Кстово (Костроман кӀошт)
*Кстово (Некрасовскан кӀошт)
*Кстово (Няндоман кӀошт)
*Кстово (Пустошкан кӀошт)
*Кстово (Рыбинскан кӀошт)
*Кстово (Устюжнан кӀошт)
Кривой Озеро

## Росси
*Кривой Озеро (Краснояран кӀошт)
*Кривой Озеро (Нурлатан кӀошт)

## Украина
*Кривой Озеро (Николаевн область)
Кувшиново (маьӀнаш)

*Кувшиново
*Кувшиново (Брянскан область)
*Кувшиново (Вологдин область)
*Кувшиново (Волхован кӀошт)
*Кувшиново (Жукован кӀошт)
*Кувшиново (Калининскан кӀошт)
*Кувшиново (Москохан область)
*Кувшиново (Ржеван кӀошт)
*Кувшиново (Смоленскан область)
*Кувшиново (Чухломан кӀошт)
*Кувшиново (Юхнован кӀошт)
*Кувшиново (Ярославлан область)
Куйтун (маьӀнаш)

*Куйтун
*Куйтун (Байкалдехьара мохк)
*Куйтун (Буряти)
*Куйтун (Шелехован кӀошт)
Курденга

*Курденга (Плосковсккан йуьртан меттиг)
*Курденга (Шестаковсккан йуьртан меттиг)

## Хьажа иштта
*Курденьга
Курск (маьӀнаш)

*Курск
*Курск (Алтайн мохк)
*Курск (Ставрополан мохк)
*Курск (Код ОКТМО 41606432101)
*Курск (Код ОКТМО 41606432116)
Лаврентьевски

*Лаврентьевски (Иркутскан область)
*Лаврентьевски (Костромин область)
*Лаврентьевски (эрк)
Обор

**Обор** () — Россин Федерацин Байкалдехьара мехкан Петровск-Забайкальскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат луьра, чӀогӀа континенталан йу. Октябрехь дуьйна кхузахь хӀутту лакхара атмосферан Ӏаткъам. Йочанаш кӀезиг хуьлу, ткъа малх лепар кхузахь алсама хуьлу Ялтехь а, Кисловодскехь а чул. Оцу хенахь гӀийла мох а наггахь бен ца хуьлу. Оцу хьолашкахь латтано йойу дукха йовхо атмосферан дӀайалар бахьнехь, цуьнца кхетадо температуран инверсеш а, алссама тӀетаьӀӀа шелонаш латтар. Аьхке кхузахь йовха йу, цхьаццанхьа тӀех йовха йу, ткъа Ӏа шийла ду.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Якутскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+9.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Петровск-Забайкальскан кӀоштан индексаш 

Категори:Петровск-Забайкальскан кӀоштан нах беха меттигаш
Лая

## Бутан
*Лая (Бутан)

## Росси
*Лая (Свердловскан область)
*Лая (Коми Республика)
Ленск (маьӀнаш)

*Ленск
*Ленск (Калугин область)
*Ленск (Красноярскан мохк)
*Ленск (Пермийн мохк)
Хелхар

**Хелхар** — ритмин, дегӀ дагара сетор, дукхачу хьолехь хелха болу билгала композицеца а, музыкица. Хелхар, хила мега — ширачу исбаьхьалех цхьаъ: цо гойту ширачу хенахь стаган хаза хетар а, гӀайгӀа а кхечарга кховдор дегӀан гӀоьнца.

## Билгалдахарш

Категори:Хелхар
Лом (маьӀнаш)

*Лом (Антропован кӀошт)
*Лом (Богородскан кӀошт)
*Лом (Данилован кӀошт)
*Лом (Калязинан кӀошт)
*Лом (Касимован кӀошт)
*Лом (Кировн гӀалин гуо)
*Лом (Мари-Турекан кӀошт)
*Лом (Некрасовскан кӀошт)
*Лом (Осташкован кӀошт)
*Лом (Рыбинскан кӀошт)
*Лом (Судиславлан кӀошт)
*Лом (Тотьман кӀошт)
*Лом (Шалян гӀалин гуо)
*Лом (Яранскан кӀошт)
Лысково (маьӀнаш)

*Лысково
*Лысково (Антропован кӀошт)
*Лысково (Галичан кӀошт)
*Лысково (Ивановн область)
*Лысково (Калугин область)
*Лысково (Междуреченскан кӀошт)
*Лысково (Можайскан кӀошт)
*Лысково (Мытищин кӀошт)
*Лысково (Пошехоньен кӀошт)
*Лысково (Рузан кӀошт)
*Лысково (Рыбинскан кӀошт)
*Лысково (Смоленскан область)
*Лысково (Тверан область)
*Лысково (Челябинскан область)
*Лысково (Шекснан кӀошт)
Лиски (маьӀнаш)

*Лиски
*Лиски (Воронежан область)
*Лиски (Калининградан область)
*Лиски (Брянскан область)
Львов (Орловскан кӀошт)

**Львов** () — Россин Федерацин Ростовн областан Орловскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь амалехь йу бараман асанера бараман континенталан климат. Ӏа дукха хьолахь кхоьлина а, мохе а ду. Аьхке мохе а, йекъа а, йовха а йу. Климатан континенталан сипташ чӀагӀло мехкан къилбаседа-малхбузера къилба-малхбале. ТӀекхета йокъалла, йовхо. ЧӀагӀло мехаш, Ӏаьнан шелонаш. Климатан амалан башхалла йу маьлхан серло а, йовхо а шорта хилар. Дукха хуьлу барамера шораллин къилба зонин циркуляцин процессаш. Амма, Арктикера шийла массаш кхача тарло, масийттаза йан а тарло уьш.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Орловскан кӀоштан индексаш 

Категори:Ростовн областан Орловскан кӀоштан нах беха меттигаш
Львов (маьӀнаш)

*Львов
*Львов (Белгородан область)
*Львов (Таловин кӀошт)
Ляховичи (маьӀнаш)

*Ляховичи
*Ляховичи (Смоленскан область)
*Ляховичи (Стари Руссан кӀошт)
*Ляховичи (Демянскан кӀошт)
Май (маьӀнаш)

*Май (Горни улус)
*Май (Дубровкан кӀошт)
*Май (Климован кӀошт)
*Май (Куйбышеван кӀошт)
*Май (Стародубан кӀошт)
Макеевка (маьӀнаш)

*Макеевка
*Макеевка (Мордови)
*Макеевка (Нерчинскан кӀошт)
*Макеевка (Фатежан кӀошт)
*Макеевка (Щёкинан кӀошт)
Макушино (маьӀнаш)

*Макушино
*Макушино (Новгородан область)
*Макушино (Пскован область)
Малаховка (маьӀнаш)

*Малаховка
*Малаховка (Клетнян кӀошт)
*Малаховка (Озинкин кӀошт)
*Малаховка (Порхован кӀошт)
*Малаховка (Рославлан кӀошт)
*Малаховка (Рыльскан кӀошт)
Марс (маьӀнаш)

*Марс
*Марс (Аургазин кӀошт)
*Марс (Барятинан кӀошт)
*Марс (Красни Сулинан кӀошт)
*Марс (Кушнаренкован кӀошт)
*Марс (Малмыжан кӀошт)
*Марс (Орёлан область)
*Марс (Подгоренскан кӀошт)
*Марс (Рузан кӀошт)
*Марс (Целиннин кӀошт)
*Марс (Шаранган кӀошт)
Мантурово (маьӀнаш)

*Мантурово
*Мантурово (Ивановн область)
*Мантурово (Курскан область)
*Мантурово (Рязанан область)
Мариинск (маьӀнаш)

*Мариинск
*Мариинск (Свердловскан область)
*Мариинск (Республика Алтай)
Мариуполь (маьӀнаш)

*Мариуполь
*Мариуполь (Мордови)
*Мариуполь (Смоленскан область)
Ваба

**Ваба** — куьйга туху а, зеразакъан а инструмент, угаре ширачу инструментийн тайпанах цхьаъ, адамашна йевзаш йу жӀов, дӀам, диг, цел санна ширачу заманехь дуьйна. Ваба, йеш йу чӀогӀачу эчиган чуврах. Жимачу а, йайн йа вабах олу **монтиро́вка**.

## Билгалдахарш

Категори:Ваба
Советск (Кировн область)

**Сове́тск** (1918 шо кхаччалц — **Кука́рка**) — (1918—1925 шш. а, 1939 ш. дуьйна а) Россин Федерацин Кировн областан гӀала.  Советскан кӀоштан административан центр, кхуллу **Советскан гӀалин меттиг**.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Кировн областан гӀаланаш
Мали (маьӀнаш)

*Мали
*Мали (Белгородан область)
*Мали (Вожеган кӀошт)
*Мали (Ивановн область)
*Мали (Красноборскан кӀошт)
*Мали (Нижни Новгородан область)
*Мали (Пермийн мохк)
*Мали (Устьян кӀошт)
Мары (маьӀнаш)

*Мары
*Мары (Александро-Невскан кӀошт)
*Мары (Бутурлин кӀошт)
*Мары (Мордови)
Машина (маьӀнаш)

*Машина
## Росси
*Машина (Брянскан область)

## Украина
*Машина (Украина)
Медвенка (маьӀнаш)

*Медвенка
*Медвенка (Киреевскан кӀошт)
*Медвенка (Ленинскан кӀошт)
Машина (Житомиран область)

**Машина** () — Украинин Житомиран областан Житомиран кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Житомиран областан индексаш 

Категори:Житомиран кӀоштан нах беха меттигаш
Междуреченск (Коми Республика)

**Междуреченск** () — Коми Республикин Удорийн кӀоштара гӀалин кепара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Билгалдахарш

Категори:Удорийн кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Коми Республикин нах беха меттигаш
Междуреченск (маьӀнаш)

*Междуреченск
*Междуреченск (Ивановн область)
*Междуреченск (Самарин область)
*Междуреченск (Коми Республика)
Москох (маьӀнаш)

*Москох
*Москох (Лодзинскан воеводалла)
*Москох (Кировн область)
*Москох (Пскован область)
*Москох (Тверан область)
Мотыгино (маьӀнаш)

*Мотыгино
*Мотыгино (Пскован область)
*Мотыгино (Ярославлан область)
Травни

* Травни (Алтайн мохк)
* Травни (Бели Холуницан кӀошт)
* Травни (Курганан область)
* Травни (Новосибирскан область)
* Травни (Тюменан область)
Мулино (маьӀнаш)

*Мулино
*Мулино (Вологдин область)
*Мулино (Кировн область)
*Мулино (Костромин область)
*Мулино (Код ОКТМО 22631411101)
*Мулино (Код ОКТМО 22631411116)
Мытищи (маьӀнаш)

*Мытищи
*Мытищи (Гаврилов Посадан кӀошт)
*Мытищи (Большеселон кӀошт)
*Мытищи (Комсомольскан кӀошт)
*Мытищи (Макарьеван кӀошт)
Ананьеван кӀошт

**Ананьеван кӀошт** () — Украинин Одессан области къилба декъера дӀадаьккхина административан дакъа. Административан центр — Ананьев гӀала.

КӀошт дӀайаьккхина 2020 шеран 17 июлехь Украинин административно-территорин реформица.  КӀоштан территори йукъатоьхна шорйиначу Подольскан кӀоштана.

## Билгалдахарш

Категори:Украинин дӀайаьхна кӀошташ
Нарын (маьӀнаш)

*Нарын
*Нарын (Кхазакхстан)
*Нарын (ГӀалмакхойчоь)
*Нарын (Джидан кӀошт)
*Нарын (Заиграеван кӀошт)
*Нарын (Тува)
*Нарын (Хоринскан кӀошт)
Нарышкино (маьӀнаш)

*Нарышкино
*Нарышкино (Касимован кӀошт)
*Нарышкино (Милославскан кӀошт)
*Нарышкино (Мценскан кӀошт)
*Нарышкино (Нижни Новгородан область)
*Нарышкино (Тёпло-Огарёван кӀошт)
*Нарышкино (Тамбовн область)
*Нарышкино (Чаплыгинан кӀошт)
ЧӀагарш

**ЧӀагарш** — хазаллина лергаш тӀехь лело хӀуманаш, уьш хьала охка лергашна Ӏуьргаш даха деза.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
Категори:ЧӀагарш
Никитски

*Никитски (Белгородан область)
*Никитски (Волован кӀошт)
*Никитски (Воронежан область)
*Никитски (Домодедован гӀалин гуо)
*Никитски (Истран кӀошт)
*Никитски (Калязинан кӀошт)
*Никитски (Кимрин кӀошт)
*Никитски (Клинан кӀошт)
*Никитски (Куркинан кӀошт)
*Никитски (Курскан область)
*Никитски (Медынан кӀошт)
*Никитски (Неян кӀошт)
*Никитски (Раменскан кӀошт)
*Никитски (Талдоман кӀошт)
*Никитски (Ульянован кӀошт)
*Никитски (Ярославлан область)
*Никитски (Орёлан область)
Николаево

**Николаево** — Болгарин Старозагоран областера гӀала. Николаево йукъараллин центр.

## Географи

Майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Болгарин нах беха меттигаш
Категори:Старозагоран областан нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Новознаменка

*Новознаменка (Кулундан кӀошт)
*Новознаменка (Курьян кӀошт)
*Новознаменка (Тамбовн область)
NCAA йерригамерикин гулйина божарийн баскетболан команда 1970

**NCAA йерригамерикин гулйина божарийн баскетболан командаш** () — тайп-тайпана кхолламаша кхаж тасарца студентийн спортан къоман ассоциацин (NCAA) уггаре дика баскетболхойх хӀоттийна сийлаллин гулйина командаш.

## Истори
Дуьххьарлера йерригамерикин студентийн баскетболан гулйина команда хаьржира *[[College Humor]]* журнало, ткъа ша Christy Walsh Syndicate 1929 шарахь. 1932 шарахь мачийн Converse компанис зорба тоха йолийра йерригамерикин гулйина командин шен верси шен хӀора шеран «Converse Basketball Yearbook» журналехь, иза дора 1983 шо кхаччалц, журнал дӀакъовлалц. 1936 шарахь йиллира Helms Athletic Foundation, цуо ретроспективаца хӀиттийра 1905—1935 шерийн сийлаллин гулйина командаш, ткъа кхин а хӀора шарахь испискаш хӀиттайора 1983 шо кхаччалц. 1948 шарахь дуьйна *[[Ассошиэйтед пресс|Associated Press]]* арахецаралла йолайелира йерригамерикин гулйина командин шен верси.

## Консенсуалан гулйина командаш
Йерригамерикин командаш хӀитто МХГӀ тӀе мел кхета, NCAA билгалйоккхура консенсуалан йерригамерикин гулйина командаш 1905 шо кхаччалц. И командаш хӀиттийна йара шинна тӀера йалханна тӀекхаччалц медиа-хьостийн чоьтаца, студентийн баскетболан дукхаха болчу экспертийн ойла гайта лерина йара. ХӀинца Консенсуалан гулйина команда билгалайоккхуш лелайо йиъ команда, уьш кхуллу *Associated Press*, Баскетболан тренерийн къоман ассоциацис, Цхьаьнатоьхна Штатийн баскетболан журналистийн ассоциацис, *[[Sporting News]]* журнало. 1984 шарахь дуьйна NCAA консенсуалан гулйина команда билгалйаккха лелайо стандартан очкон система. Хьалхара гулйина командин йукъаваханчун ло кхо очко, шолгӀачун — шиъ, кхоалгӀачун — цхьаъ. ЙоьлгӀа йа кхин а лахарачун йукъарчарна цхьан а ца ло. Уггаре дукха очкош йаьхна пхи ловзархо (царна тӀе оццул гулйинарш) хьалхара гулйина командин йукъа туху, царел тӀаьхьара пхи ловзархо (царна тӀе оццул гулйинарш) — шолгӀачу гулйина командин йукъа туху.

### Консенсусан гулйина команда билгалйоккху кхолламаш
Тайп-тайпана шерашкахь консенсусан гулйина команда билгалйоккхура лахара кхолламаша а, МХГӀ а. 1905 – 1928 шерашкахь Helms Athletic Foundation версица йолу команда лорура NCAA «официалан» команда.

### Уггаре дика итт университет
Йерригамерикин консенсуалан хьалхара гулйина командин алсама ловзархой йукъакхаьчна уггаре дика итт дешаран меттиг. Йуьззина исписка ган таро йу хӀоккхехь.

## Билгалдахарш

Категори:1905 шарахь АЦШхь кхоьллина организацеш
Категори:NCAA баскетболан совгӀаташ‎
Новопетрово (Код ОКАТО 71207835000)

**Новопетрово** () — Россин Федерацин Тюменан областан Аромашеван кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт  Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Аромашеван кӀоштан индексаш 

Категори:Аромашеван кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белхан категори
Маьнга

**Маьнга** —  мебелан хӀума, леррина йу дӀабиша. ЦӀедош чохь дукхачу хьолехь дуьйшу чохь лаьтташ хуьлу.

## Билгалдахарш

Категори:Мебель
Николаево (маьӀнаш)

*Николаево
*Николаево (Бабушкинан кӀошт)
*Николаево (Белозерскан кӀошт)
*Николаево (Калугин область)
*Николаево (Нагорскан кӀошт)
*Николаево (Пскован область)
*Николаево (Пермийн мохк)
*Николаево (Советскан кӀошт)
*Николаево (Фалёнкин кӀошт)
Сопин, Андрей Алексеевич

**Сопин Андрей Алексеевич** (вина , Москохахь, Росси) — Россин профессионалан баскетболхо, ловзуш ву ловзар дӀахьо турслочун позицехь, ББА баскетболан клуб йукъахь.

## Карьера
Андрейн 7 шо долуш спортан «Тринта» ишколехь бераш дӀаоьцуш дара, ненананас Верковская Валентина Леонидовнас валийра цига, иза хьалха ловзуш хилла ленинградан «Буревестникехь». Тренер Шигин Андрей Вячеславовича Сопин шен тобане ийцира. 2013/2014 шарахь Андрей левзира ББА  БЖБЛ клубехь.

## Кхиамаш
*  Суперлигин 1 дивизионан борзанан совгӀатхо: 2018/2019
*  Россин кедан борзанан совгӀатхо: 2021/2022
*  РФБ кедан детин совгӀатхо: 2017
*  СБАЧемпион: 2016/2017

## Билгалдахарш

Категори:Россин баскетболхой
Категори:БК ББА ловзархой
Категори:БК «Темп-СУМЗ» ловзархой
Категори:БК «Руна-Баскет» ловзархой
Категори:Баскетболан Россин гулйина командин ловзархой
Сула (маьӀнаш)

*Сула (Большой Солдатскан кӀошт)
*Сула (Код ОКТМО 92617475111)
*Сула (Код ОКТМО 92617452121)
Ногкау (маьӀнаш)

*Ногкау
*Ногкау (Мизуран йуьртан меттиг)
*Ногкау (Ногкаун йуьртан меттиг)
*Ногкау (Ирафан кӀошт)
Октябрь (маьӀнаш)

*Октябрь
*Октябрь (Аксубаеван кӀошт)
*Октябрь (Баймакан кӀошт)
*Октябрь (Башкирийчоь)
*Октябрь (Бежецкан кӀошт)
*Октябрь (Кармаскалин кӀошт)
*Октябрь (Курскан область)
*Октябрь (Кигин кӀошт)
*Октябрь (Клепикин кӀошт)
*Октябрь (Климован кӀошт)
*Октябрь (Кораблинан кӀошт)
*Октябрь (Мишкин кӀошт)
*Октябрь (Мордови)
*Октябрь (Муслюмован кӀошт)
*Октябрь (Некоузан кӀошт)
*Октябрь (Подосиновецан кӀошт)
*Октябрь (Прокопьевскан кӀошт)
*Октябрь (Ставрополан мохк)
*Октябрь (Шадринскан кӀошт)
*Октябрь (Янтикован кӀошт)
Окуловка (маьӀнаш)

*Окуловка
*Окуловка (Котласан кӀошт)
*Окуловка (Пермийн мохк)
Орша (маьӀнаш)

## Белорусси
*Орша

## Росси
*Орша (Марий Эл)
*Орша (Пскован область)
*Орша (Калининскан кӀошт)
*Орша (гӀалин кепара эвла, Тверан область)
Колони

**Коло́ни** ( «охьахевшин меттиг») — кхечу пачхьалкхан (метрополеш) Іедалан кІелара, политикин а, экономикин а Іедалан маршо йоцу бозуш болу мохк, урхалла до башха ражан бух тІехь. Дукха хьолехь колонин ражо гражданашна бакъонаш ца ло метрополитенан гражданашца йусталуш. Цу тІе метрополийн гражданийн алсама Іедал а бакъонаш а йу орамера бахархойл. Колонеш йахкар — империалистийн пачхьалкхийн (метрополийн) Іаткъам шорбаран коьрта гІирс бу.

## Сурт хІоттор
Колонеш йахкаран шортта хьесапаш ду: Іаламан ресурсашна тІаьхь терго хІоттор тІера серлонан-экспансионизман тӀекхаччалц.

Ламастан колонин урхалла дора метрополин адамийн дуткъа чкъоьро а, меттигера элито а, ткъа официалан мотт хуьлура колонизаторан мотт, наггахь колонин орамера бахархойн мотт а. Колонийн бахархошка хьоьжура тайп-тайпана кхоллам — берриш лолла бохкар (маьрша пачхьалк Конго), дискриминаци (Британин ХІинди, Японин Корей) йа метрополин бахархойн бакъонашка дІанисбо (Французийн Гвиана).

Колониализман дуьхьала болу орамера къаьмнийн къовсам а, и ойла метрополийн бахархойн хаза ца гар бахьнехь, ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлча йуьйхира хьалхалера колонийн импереш, деколонизацин бохь кхечира 1960-гІа шерашкахь. Бакъ ду, цхьацца меттигашкахь цуо дІа ца йехира маьрша йевлла пачхьалкхийн экономика агІора йацор, тІаьхьарчарна хІинца а хаало экономикин таІзар, церан политикин маршонан формалан амал — хьажа неоколониализм.

## [[Метрополи|Метрополеша]] колонеш лецаран Іалашо
; Экономика, махлелор
* Іаламан а, адамийн а ресурсийн эксплуатаци, цхьа могІа меттигашкахь — цигахь бен йоцу, кІезиг йолу ресурсашка кхачар (царна йукъахь транзит), цаьрца дуьненан махлелоран монополизаци йан гІертар;
* Махлелоран некъийн, дӀайохка базарийн оптимизаци, кхин оьздангалла йолу йукъалела атта боцу мехкаш дӀабахар;

## Билгалдахарш

*
Княгинино (маьӀнаш)

*Княгинино
*Княгинино (Майскан йуьртан меттиг)
*Княгинино (Подлеснан йуьртан меттиг)
*Княгинино (Брейтован кӀошт)
*Княгинино (Буйн кӀошт)
*Княгинино (Владимиран область)
*Княгинино (Вологдин область)
*Княгинино (Клинан кӀошт)
*Княгинино (Новомосковскан кӀошт)
*Княгинино (Одоеван кӀошт)
*Княгинино (Пошехоньен кӀошт)
*Княгинино (Рогнединан кӀошт)
*Княгинино (Севскан кӀошт)
Павлово (маьӀнаш)

*Павлово
*Павлово (Вареговскан йуьртан меттиг)
*Павлово (Качановскан йуьртан меттиг)
*Павлово (Краснооктябрьскан йуьртан меттиг)
*Павлово (Кубенскан йуьртан меттиг)
*Павлово (Новленскан йуьртан меттиг)
*Павлово (Новосельскан йуьртан меттиг)
*Павлово (Погосскан йуьртан меттиг)
*Павлово (Сараевскан йуьртан меттиг)
*Павлово (Черскан йуьртан меттиг)
*Павлово (Яковцевскан йуьртан меттиг)
*Павлово (Бабушкинан кӀошт)
*Павлово (Бежаницин кӀошт)
*Павлово (Белозерскан кӀошт)
*Павлово (Боровскан кӀошт)
*Павлово (Вашкин кӀошт)
*Павлово (Велики Лукин кӀошт)
*Павлово (Велики Устюган кӀошт)
*Павлово (Владимиран область)
*Павлово (Всеволожскан кӀошт)
*Павлово (Вышни Волочёкан кӀошт)
*Павлово (Вязьман кӀошт)
*Павлово (Гаврилов-Яман кӀошт)
*Павлово (Гагаринан кӀошт)
*Павлово (Галичан кӀошт)
*Павлово (Залегощан кӀошт)
*Павлово (Калязинан кӀошт)
*Павлово (Кингисеппан кӀошт)
*Павлово (Кировскан кӀошт)
*Павлово (Ковернинан кӀошт)
*Павлово (Козельскан кӀошт)
*Павлово (Кологриван кӀошт)
*Павлово (Краснин кӀошт)
*Павлово (Крестцин кӀошт)
*Павлово (Лихославлан кӀошт)
*Павлово (Локнян кӀошт)
*Павлово (Любытинан кӀошт)
*Павлово (Марёван кӀошт)
*Павлово (Мосальскан кӀошт)
*Павлово (Мышкинан кӀошт)
*Павлово (Некоузан кӀошт)
*Павлово (Некрасовскан кӀошт)
*Павлово (Никольскан кӀошт)
*Павлово (Новосибирскан область)
*Павлово (Озёрскан кӀошт)
*Павлово (Острован кӀошт)
*Павлово (Парфеньеван кӀошт)
*Павлово (Пермийн мохк)
*Павлово (Печорин кӀошт)
*Павлово (Пижанкан кӀошт)
*Павлово (Починокан кӀошт)
*Павлово (Пыталован кӀошт)
*Павлово (Рамешкин кӀошт)
*Павлово (Рязанан область)
*Павлово (Санчурскан кӀошт)
*Павлово (Сафонован кӀошт)
*Павлово (Себежан кӀошт)
*Павлово (Сергачан кӀошт)
*Павлово (Соколан кӀошт)
*Павлово (Струги Краснин кӀошт)
*Павлово (Томскан область)
*Павлово (Троснан кӀошт)
*Павлово (Тулин область)
*Павлово (Уван кӀошт)
*Павлово (Удомлян кӀошт)
*Павлово (Уренан кӀошт)
*Павлово (Череповецан кӀошт)
*Павлово (Шарьян кӀошт)
*Павлово (Юрьевецан кӀошт)
*Павлово (Ярцеван кӀошт)
Павлодар (маьӀнаш)

*Павлодар
*Павлодар (Жердевкан кӀошт)
*Павлодар (Уварован кӀошт)
Пали (маьӀнаш)

*Пали
*Пали (Ленинградан область)
*Пали (Удмурти)

## Хьажа иштта
*Палий (Матвеев Курганан кӀошт)
*Палий (Неклиновскан кӀошт)
Островни (маьӀнаш)

*Островни
*Островни (Алтайн мохк)
*Островни (Берёзовскан гӀалин гуо)
*Островни (Курганан область)
*Островни (Лебяжьен кӀошт)
*Островни (Омскан область)
*Островни (Славскан кӀошт)
*Островни (Чукчийн автономин гуо)
Орша (гӀалин кепара эвла, Тверан область)

**Орша** () — Россин Федерацин Тверан областан Калининскан кӀоштара гӀалин кепара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Калининскан кӀоштан индексаш

Категори:Тверан областан Калининскан кӀоштан нах беха меттигаш
Малхбален-Кхазакхстанан область

**Малхбален-Кхазакхстанан область** () — Кхазакхстанан малхбален декъера область, дозанаш ду Российца а, Цийчоьца а.

Административан центр — Усть-Каменогорск гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Пенье (маьӀнаш)

*Пенье
*Пенье (Орловскан йуьртан меттиг)
*Пенье (Шемогодскан йуьртан меттиг)
*Пенье (Антропован кӀошт)
*Пенье (Владимиран область)
*Пенье (Калязинан кӀошт)
*Пенье (Кашинан кӀошт)
*Пенье (Конакован кӀошт)
*Пенье (Москохан область)
*Пенье (Некоузан кӀошт)
*Пенье (Пошехоньен кӀошт)
*Пенье (Рамешкин кӀошт)
*Пенье (Ярославлан область)
Пестово (маьӀнаш)

*Пестово
*Пестово (Боровенковскан йуьртан меттиг)
*Пестово (Домшинскан йуьртан меттиг)
*Пестово (Кулотинскан йуьртан меттиг)
*Пестово (Наговскан йуьртан меттиг)
*Пестово (Нижнешарденгскан йуьртан меттиг)
*Пестово (Пронинскан йуьртан меттиг)
*Пестово (Степановскан йуьртан меттиг)
*Пестово (Теплогорскан йуьртан меттиг)
*Пестово (Трегубовскан йуьртан меттиг)
*Пестово (Тулебельскан йуьртан меттиг)
*Пестово (Чуровскан йуьртан меттиг)
*Пестово (Антропован кӀошт)
*Пестово (Балашихан гӀалин гуо)
*Пестово (Борисоглебскан кӀошт)
*Пестово (Валдайн кӀошт)
*Пестово (Велики Лукин кӀошт)
*Пестово (Вилегодскан кӀошт)
*Пестово (Владимиран область)
*Пестово (Вологдин кӀошт)
*Пестово (Вышни Волочёкан кӀошт)
*Пестово (Кудашихан йуьртан меттиг)
*Пестово (Демянскан кӀошт)
*Пестово (Домодедован гӀалин гуо)
*Пестово (Зинякин йуьртан меттиг)
*Пестово (Западни Двинан кӀошт)
*Пестово (Зубцован кӀошт)
*Пестово (Большеселон кӀошт)
*Пестово (Калининскан кӀошт)
*Пестово (Кимрин кӀошт)
*Пестово (Кировн область)
*Пестово (Курганан область)
*Пестово (Леснойн кӀошт)
*Пестово (Лухан кӀошт)
*Пестово (Мошенскан кӀошт)
*Пестово (Мытищин кӀошт)
*Пестово (Новоржеван кӀошт)
*Пестово (Новосокольникин кӀошт)
*Пестово (Одинцовон кӀошт)
*Пестово (Павлово-Посадан кӀошт)
*Пестово (Пановон йуьртан меттиг)
*Пестово (Палкинан кӀошт)
*Пестово (Порхован кӀошт)
*Пестово (Пушкински Горин кӀошт)
*Пестово (Сокольскан кӀошт)
*Пестово (Торжокан кӀошт)
*Пестово (Тулин область)
*Пестово (Тюменан область)
*Пестово (Устьян кӀошт)
*Пестово (Шаранган кӀошт)
*Пестово (Аксёновон йуьртан меттиг)
*Пестово (Лугин йуьртан меттиг)
*Пестово (Ярославлан кӀошт)
Гайн кӀошт

**Гайн кӀошт** () — Оренбурган областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Гай.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Оренбурган область
Категори:Россин кӀошташ
Гай (гӀала)

**Гай** () — Россин Федерацин гӀала. Оренбурган областан Гайн кӀоштан административан центр.

## Климат
Кхузахь климат континенталан йу, йовха, бекъа мехашца, шийлачу Ӏаьнца, дика лаьттачу луон чкъоьраца. Ӏа къаьста гуттара а дацаре температурашца а, луьра шелонашца а. Аьхке дийнахь йекхна, йовха, алссама июлехь. Вегетацин мур 180 де гергга ду. Климатан амалийн сипатех йу йокъаллаш. Аьхка хуьлу йочанаш латта худа а ца кхуьу, хӀунда аьлчи лакхара хӀаваан температураш уьш чехка Ӏаьнаре йоху. Махкахь йочанаш цхьабосса ца хуьлу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Гайн кӀоштан индексаш 

Категори:Гайн кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Оренбурган область
Петропавловск (маьӀнаш)

*Петропавловск
*Петропавловск (Большой Соснован кӀошт)
*Петропавловск (Октябрьскан кӀошт)
*Петропавловск (Шумерлян кӀошт)
*Петропавловск (Якути)
Республика (маьӀнаш)

*Республика
## Росси
*Республика (Москохан область)

## Украина
*Республика (Донецкан область)
Малхбузен-Кхазакхстанан область

**Малхбален-Кхазакхстанан область** () — Кхазакхстанан малхбузен декъера область, дозанаш ду Российца.

Административан центр — Уральск гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Печенга

**Печенга** () — Россин Федерацин Мурманскан областан Печенган кӀоштара гӀалин кепара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, иза Къилбаседа поляран гуонан дехьа хиларо, йуккъерчу меттиго Европин а, Къилбаседа Шен Ӏапказан йукъахь, кхин тӀе Атлантикин довха хӀаваъ кхачаро а. Боккха Ӏаткъамбо климатан Кольски ахгӀайренан уллохула доьдучу Баренцевн хӀордан Нордкапан довха хино. ХӀорд гӀуорош бац.
чыХы

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Печенган кӀоштан нах беха меттигаш
Писцово (маьӀнаш)

*Писцово
*Писцово (Рязанан кӀошт)
*Писцово (Ярославлан кӀошт)
Подольск (маьӀнаш)

*Подольск
*Подольск (Баганан кӀошт)
*Подольск (Бакчаран кӀошт)
*Подольск (Башкирийчоь)
*Подольск (Горьковскан кӀошт)
Область (административан дакъа)

**О́бласть** — Белоруссин (*вобласць/область*), Болгарин (*област*), Кхазакхстанан (*облыс*), ГӀиргӀазойчоьнан (*облус*), Украинин (*область*), Эрмалойчоьнан административан-мехкан дакъа, Россин федералан йекъайаларан дакъа. 

Оьрсаша область дешца гочдо *[[вилайет]]* — Узбекистанан административан дакъа а, Таджикистанан а. Цхьайолу пачхьалкхашкахь область бохучу дешца догӀуш ду *[[регион]]* (, , ).

## Билгалдахарш

Категори:Область
Печенга (маьӀнаш)

*Печенга
*Печенга (Костромин область)
*Печенга (цӀерпоштнекъан станци, Мурманскан область)
Полони (маьӀнаш)

*Полони
*Полони (Боровичин кӀошт)
*Полони (Пскован область)
Мангистаунан область

**Мангистаун область** () — Кхазакхстанан къилба-малхбузен декъера область, дозанаш ду Узбекистанца а, Туркменица а.

Административан центр — Акхтау гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Полтава (маьӀнаш)

*Полтава
*Полтава (Куйтунан кӀошт)
*Полтава (Черткован кӀошт)
Къилбаседа-Кхазакхстанан область

**Къилбаседа-Кхазакхстанан область** () — Кхазакхстанан къилбаседа декъера область, дозанаш ду Российца.

Административан центр — Петропавловск гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Полярни (маьӀнаш)

*Полярни
*Полярни (Чукчийн автономин гуо)
*Полярни (Якути)
Почеп (маьӀнаш)

*Почеп
*Почеп (Валдайн кӀошт)
*Почеп (Вышни Волочёкан кӀошт)
*Почеп (Калининскан кӀошт)
*Почеп (Окуловкан кӀошт)
*Почеп (Сонкован кӀошт)
*Почеп (Торопецан кӀошт)
Пристень (маьӀнаш)

*Пристень
*Пристень (Валуйкин кӀошт)
*Пристень (Льгован кӀошт)
*Пристень (Ровенькин кӀошт)
*Пристень (Шебекинан кӀошт)
Прусси (маьӀнаш)

*Прусси
*Прусси (Пскован область)

## Хьажа иштта
*Пруссы (Коломнан кӀошт)
*Пруссы (Мытищин кӀошт)
*Пруссы (Порхован кӀошт)
Пустошка (маьӀнаш)

*Пустошка
*Пустошка (Астриловскан йуьртан меттиг)
*Пустошка (Вотолинскан йуьртан меттиг)
*Пустошка (Дубровскан йуьртан меттиг)
*Пустошка (Залучскан йуьртан меттиг)
*Пустошка (Куйски Нац. Вейскан йуьртан меттиг)
*Пустошка (Новолукинскан йуьртан меттиг)
*Пустошка (Рубиловскан йуьртан меттиг)
*Пустошка (Сорокинскан йуьртан меттиг)
*Пустошка (Тимошинскан йуьртан меттиг)
*Пустошка (Чернецовскан йуьртан меттиг)
*Пустошка (Шиковскан йуьртан меттиг)
*Пустошка (Архангельскан область)
*Пустошка (Бежаницин кӀошт)
*Пустошка (Вохман кӀошт)
*Пустошка (Выксан гӀалин гуо)
*Пустошка (Гатчинан кӀошт)
*Пустошка (Жарковскан кӀошт)
*Пустошка (Костроман кӀошт)
*Пустошка (Луган кӀошт)
*Пустошка (Некоузан кӀошт)
*Пустошка (Некрасовскан кӀошт)
*Пустошка (Неян кӀошт)
*Пустошка (Новодугинан кӀошт)
*Пустошка (Новоржеван кӀошт)
*Пустошка (Оленинан кӀошт)
*Пустошка (Пестован кӀошт)
*Пустошка (Поддорьен кӀошт)
*Пустошка (Порхован кӀошт)
*Пустошка (Пошехоньен кӀошт)
*Пустошка (Себежан кӀошт)
*Пустошка (Селижарован кӀошт)
*Пустошка (Соколан кӀошт)
*Пустошка (Спирован кӀошт)
*Пустошка (Сычёвкан кӀошт)
*Пустошка (Угран кӀошт)
*Пустошка (Холм-Жирковскан кӀошт)
*Пустошка (Холман кӀошт)
*Пустошка (Череповецан кӀошт)
*Пустошка (Шарьян кӀошт)
*Пустошка (Шекснан кӀошт)
Пушкино (маьӀнаш)

*Пушкино
*Пушкино (Глушковскан йуьртан меттиг)
*Пушкино (Городищенскан йуьртан меттиг)
*Пушкино (Абанан кӀошт)
*Пушкино (Амуран область)
*Пушкино (Аштаркханан область)
*Пушкино (Багратионовскан кӀошт)
*Пушкино (Благовещенскан кӀошт)
*Пушкино (Воскресенскан кӀошт)
*Пушкино (Вязьман кӀошт)
*Пушкино (Добринкан кӀошт)
*Пушкино (Домодедован гӀалин гуо)
*Пушкино (Износкин кӀошт)
*Пушкино (Кадошкинан кӀошт)
*Пушкино (Калининскан кӀошт)
*Пушкино (Кашинан кӀошт)
*Пушкино (Клетнян кӀошт)
*Пушкино (Костроман кӀошт)
*Пушкино (Красни Зарян кӀошт)
*Пушкино (Крутинкан кӀошт)
*Пушкино (Куртамышан кӀошт)
*Пушкино (Ленинскан кӀошт)
*Пушкино (Луган кӀошт)
*Пушкино (Медынан кӀошт)
*Пушкино (Можайскан кӀошт)
*Пушкино (Некоузан кӀошт)
*Пушкино (Неманан кӀошт)
*Пушкино (Нестерован кӀошт)
*Пушкино (Нижни Новгородан область)
*Пушкино (Новокузнецкан кӀошт)
*Пушкино (Ногинскан кӀошт)
*Пушкино (Омскан кӀошт)
*Пушкино (Перемышлан кӀошт)
*Пушкино (Прокопьевскан кӀошт)
*Пушкино (Промышленнин кӀошт)
*Пушкино (Раменскан кӀошт)
*Пушкино (Ромоданован кӀошт)
*Пушкино (Рубцовскан кӀошт)
*Пушкино (Рузаевкан кӀошт)
*Пушкино (Саратовн область)
*Пушкино (Сафонован кӀошт)
*Пушкино (Севскан кӀошт)
*Пушкино (Ухолован кӀошт)
*Пушкино (Хабаровскан мохк)
*Пушкино (Череповецан кӀошт)
*Пушкино (Щёкинан кӀошт)
*Пушкино (Юхнован кӀошт)
*Пушкино (Яранскан кӀошт)
Пущино (маьӀнаш)

*Пущино
*Пущино (Камчаткин мохк)
*Пущино (Рязанан кӀошт)
*Пущино (Сараин кӀошт)
*Пущино (Серпухован кӀошт)
*Пущино (Тамбовн область)
*Пущино (Чуваши)
Рамешки (маьӀнаш)

*Рамешки
*Рамешки (Грязовецан кӀошт)
*Рамешки (Большой Мурашкинан кӀошт)
*Рамешки (Ковернинан кӀошт)
*Рамешки (Кологриван кӀошт)
*Рамешки (Кстован кӀошт)
*Рамешки (Максатихан кӀошт)
*Рамешки (Молокован кӀошт)
*Рамешки (Нерехтан кӀошт)
*Рамешки (Никольскан кӀошт)
*Рамешки (Сокольскан кӀошт)
*Рамешки (Сонкован кӀошт)
РекӀа (Абхази)

**РекӀа** () — Гуьржийчоьнан Абхазин Очамчиран муниципалитетан эвла.

## Билгалдахарш

Категори:Очамчиран муниципалитетан нах беха меттигаш
კ

**კ**, **кӀани** (**კ**, ) — хӀинцалерачу гуьржийн абатан итталгӀа элп а, гуьржийн классикин абатан цхьайтталгӀа элп а. **კ** элпан аз нохчийн кӀ элпан озаца догӀуш ду.

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийн абат
Речица (маьӀнаш)

*Речица
*Речица (Дмитровскан кӀошт)
*Речица (Думиничин кӀошт)
*Речица (Жуковкан кӀошт)
*Речица (Калугин область)
*Речица (Карачеван кӀошт)
*Речица (Кромин кӀошт)
*Речица (Ливнин кӀошт)
*Речица (Льгован кӀошт)
*Речица (Навлян кӀошт)
*Речица (Почепан кӀошт)
*Речица (Смоленскан область)
*Речица (Тверан область)
Ровеньки (маьӀнаш)

*Ровеньки
*Ровеньки (гӀалин кепара эвла)
*Ровеньки (Пятихаткин кӀошт)
Ровеньки (Каменскан кӀошт)

**Ровеньки** () — Украинин Днепропетровскан областан Каменскан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Днепропетровскан областан индексаш

Категори:Украинин Каменскан кӀоштан нах беха меттигаш
Рогачев (маьӀнаш)

*Рогачев
*Рогачев (Волгоградан область)
*Рогачев (Краснодаран мохк)
Суми (маьӀнаш)

*Суми
*Суми (Новосибирскан область)
*Суми (Пензин область)
*Суми (Ярославлан область)
Черкасси (маьӀнаш)

*Черкасси
*Черкасси (Давлеканован кӀошт)
*Черкасси (Липецкан область)
*Черкасси (Тулин область)
*Черкасси (Курскан область)
*Черкасси (Пензин область)
*Черкасси (Стерлитамакан кӀошт)
*Черкасси (Уфан кӀошт)

## Хьажа иштта
*Черкаси (Карели)
*Черкаси (Челябинскан область)
Роман (маьӀнаш)

*Роман
## Болгари
*Роман (гӀала, Болгари)
## Росси
*Роман (Якути)

## Румыни
*Роман (Румыни)
Софи Шихаб

**Софи Шихаб** (йина 1944 шарахь Парижехь) — французийн журналистка.

Софи оьрсийн иммигрантех йу, цо Ӏамина Ӏаьрбийн мотт, Герга Малхбалера Росси кхачалц мехкашкахь болхбина Софес. Le Monde газетан лакхара репортер йара иза, оцу хенахь 1994 тӀера 1998 кхачалц иза Москох корреспондент болхбеш йара. Нохчийчохь хила хьалхара а, шолгӀа тӀеман йуьхьехь а цо гӀарабоькхира Нохчийчура тӀом, цо йора оьрсаш маьрша нах хьизабарах отчеташ. 1999 шарахь Нохчийчу некъаш дӀачӀаьгӀчи иза Нохчийчохь болхбеш йара.

Цул тӀехьа болхбира Ӏиракехь 2003 а, 2004 а шерашкахь, ткъа 2005 дуьйна болхбира Туркойчохь.

## Билгалдахарш

Категори:францин журналисташ
Рудни (маьӀнаш)

*Рудни
*Рудни (Белгородан область)
*Рудни (Башкирийчоь)
*Рудни (Жуьгтийн автономин область)
*Рудни (Свердловскан область)
*Рудни (Тулин область)
Рыбни (маьӀнаш)

*Рыбни
*Рыбни (Альменеван кӀошт)
*Рыбни (Волгоградан область)
*Рыбни (Гурьевскан гӀалин гуо)
*Рыбни (Каменан кӀошт)
*Рыбни (Костроман кӀошт)
*Рыбни (Мордови)
*Рыбни (Москохан область)
*Рыбни (Мотыгинан кӀошт)
*Рыбни (Николаевскан кӀошт)
*Рыбни (Ольховаткан кӀошт)
*Рыбни (Острогожскан кӀошт)
*Рыбни (Рыбнин кӀошт)
*Рыбни (Сахалинан область)
*Рыбни (Солонешнин кӀошт)
*Рыбни (Гавриловкан кӀошт)
*Рыбни (Моршанскан кӀошт)
*Рыбни (Тонкинан кӀошт)
*Рыбни (Целиннин кӀошт)
*Рыбни (Костанайн область)
Рязань (маьӀнаш)

*Рязань
*Рязань (Вилегодскан кӀошт)
*Рязань (Дорогобужан кӀошт)
*Рязань (Кимрин кӀошт)
*Рязань (Одинцован кӀошт)
*Рязань (Череповецан кӀошт)
Самара (маьӀнаш)

*Самара
*Самара (Жуьгтийн автономин область)
*Самара (Зиман кӀошт)
*Самара (Михайлован кӀошт)
*Самара (Тверан область)
*Самара (Тихвинан кӀошт)
Самарканд (маьӀнаш)

*Самарканд
*Самарканд (Кхазакхстан)
*Самарканд (ГӀезалойчоь)
Сараево (маьӀнаш)

*Сараево
*Сараево (Майскан йуьртан меттиг)
*Сараево (Альшееван кӀошт)
*Сараево (Вологдин кӀошт)
*Сараево (Зеленоградскан кӀошт)
*Сараево (Кичменгски Городокан кӀошт)
*Сараево (Нерехтан кӀошт)
*Сараево (Палкинан кӀошт)
*Сараево (Переславлан кӀошт)
*Сараево (Приволжскан кӀошт)
*Сараево (Рыбинскан кӀошт)
*Сараево (Сонкован кӀошт)
Светлогорск

*Светлогорск (Белорусси)
*Светлогорск (Калининградан область)
*Светлогорск (Красноярскан мохк)
*Светлогорск (Челябинскан область)
*Светлогорск (Нижни Новгородан область)
Сенно (маьӀнаш)

*Сенно
*Сенно (Ленинградан область)
*Сенно (Пскован область)
Сорокино (маьӀнаш)

*Сорокино
*Сорокино (Карамышевскан йуьртан меттиг)
*Сорокино (Качановскан йуьртан меттиг)
*Сорокино (Палкинскан йуьртан меттиг)
*Сорокино (Тямшанскан йуьртан меттиг)
*Сорокино (Александрован кӀошт)
*Сорокино (Бабынинан кӀошт)
*Сорокино (Боровичин кӀошт)
*Сорокино (Велики Лукин кӀошт)
*Сорокино (Вичуган кӀошт)
*Сорокино (Волхован кӀошт)
*Сорокино (Гдован кӀошт)
*Сорокино (Дедовичин кӀошт)
*Сорокино (Дмитриановскан йуьртан меттиг)
*Сорокино (Днон кӀошт)
*Сорокино (Жарковскан кӀошт)
*Сорокино (Знаменскан кӀошт)
*Сорокино (Истран кӀошт)
*Сорокино (Калязинан кӀошт)
*Сорокино (Карашскан йуьртан меттиг)
*Сорокино (Касимован кӀошт)
*Сорокино (Каширан кӀошт)
*Сорокино (Кимрин кӀошт)
*Сорокино (Кичменгски Городокан кӀошт)
*Сорокино (Краснин кӀошт)
*Сорокино (Красногвардейскан кӀошт)
*Сорокино (Красногородскан кӀошт)
*Сорокино (Краснознаменскан кӀошт)
*Сорокино (Кувшинован кӀошт)
*Сорокино (Курганан область)
*Сорокино (Лихославлан кӀошт)
*Сорокино (Лопатинан кӀошт)
*Сорокино (Лухан кӀошт)
*Сорокино (Манан кӀошт)
*Сорокино (Мытищин кӀошт)
*Сорокино (Нижни Ломован кӀошт)
*Сорокино (Никольскан кӀошт)
*Сорокино (Никольскан йуьртан меттиг)
*Сорокино (Опочкан кӀошт)
*Сорокино (Орёлан кӀошт)
*Сорокино (Пермийн мохк)
*Сорокино (Пестован кӀошт)
*Сорокино (Пестякин кӀошт)
*Сорокино (Печорин кӀошт)
*Сорокино (Поддорьен кӀошт)
*Сорокино (Пустошкан кӀошт)
*Сорокино (Пушкински Горин кӀошт)
*Сорокино (Рамешкин кӀошт)
*Сорокино (Рыбинскан кӀошт)
*Сорокино (Рязанан кӀошт)
*Сорокино (Саратовн область)
*Сорокино (Селижарован кӀошт)
*Сорокино (Сергиев Посадан кӀошт)
*Сорокино (Сланцин кӀошт)
*Сорокино (Сонкован кӀошт)
*Сорокино (Стари Осколан гӀалин гуо)
*Сорокино (Старицан кӀошт)
*Сорокино (Судогдан кӀошт)
*Сорокино (Талдоман кӀошт)
*Сорокино (Тулин область)
*Сорокино (Тюменан область)
*Сорокино (Угран кӀошт)
*Сорокино (Удомлян кӀошт)
*Сорокино (Ульянован кӀошт)
*Сорокино (Холм-Жирковскан кӀошт)
*Сорокино (Череповецан кӀошт)
*Сорокино (Шарыпован кӀошт)
*Сорокино (Ярославлан кӀошт)
Цхьорой

**Цхьорой** () — гӀалгӀай тайпа дехаш дара гӀулой хина йерриге бассейн дӀалаьцна, дукхах йолу йарташ аьтту бердйстехь хила, Нелх а, Коькке а йиссалц. Цхьорой мехкан дозанаш хила къилбехьа пхейшца, малхбалехьа нохчийн тайпанашца маьлхий, кей, аьккхий, къилбаседехьа орстхошца, малхбузехьа гӀалгӀайн хамхой тайпанца. Ширачу хьосташкахь цхьорой нохчийн къоман йукъатухуш бу, 1897 шеран энциклопедехь нахче бу аьлла билгалдина ду.

Кавказан таллархочу Бержес А. П. нохчи бу аьла билгал баьхна цхьорой.  

Цхьорой тайпана йу гаплотоба L3 иштта оцу тобана йукъадогӀу тайпанаш: аккхий, кей, белхорой, цорхой, харачой, чермой, кхин дишний, элистанжхой, пхьамтой, мужухой тайпанийн цхьадолу некъеш а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:ГӀалгӀайн тайпанаш
Сос

**Сос** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Ло а, ГагӀонна а. 
## Географи
.

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Ло а, ГагӀонна а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
ГӀалми

**ГӀалми** (, ) — Россин эрк, Теркан аьтту га, ГӀалгӀайчоьнан ЖӀайрахьан а, Несаран кӀоштанашкахула а, Къилбаседа ХӀирийчоьнан Пригородни а, Правобережни а, Кировн кӀошташкахула а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Теркан гаьннаш
Категори:ГӀалгӀайчоьнан эркаш
Категори:Къилбаседа ХӀирийчоьнан эркаш
Озёрскан кӀошт (Калининградан область)

**Озёрскан кӀошт** () — Калининградан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Озерск.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
*Абелино
*Аблучье
*Алешкино (Калининградан область)
*Антоновка (Озёрскан кӀошт)
*Багратионово
*Белабино
*Белински (Калининградан область)
*Богданово (Озёрскан кӀошт)
*Борок (Калининградан область)
*Боткино
*Валдайски (Озёрскан кӀошт)
*Васильевка (Озёрскан кӀошт)
*Вольни (Озёрскан кӀошт)
*Гаврилово (Озёрскан кӀошт)
*Демидовка (Озёрскан кӀошт)
*Донски (Озёрскан кӀошт)
*Дубрава (Озёрскан кӀошт)
*Дубровка (Озёрскан кӀошт)
*Жигулево
*Жучково (Озёрскан кӀошт)
*Задорожье (Калининградан область)
*Замостье (Калининградан область)
*Заозерни (Озёрскан кӀошт)
*Заполье (Озёрскан кӀошт)
*Зверево (Озёрскан кӀошт)
*Кадымка
*Камаричи
*Карамышево (Озёрскан кӀошт)
*Карповка (Озёрскан кӀошт)
*Климовка (Озёрскан кӀошт)
*Колхозни (Озёрскан кӀошт)
*Кольцово (Озёрскан кӀошт)
*Конево (Калининградан область)
*Константиновка (Озёрскан кӀошт)
*Красни Бор (Озёрскан кӀошт)
*Красноярски (Озёрскан кӀошт)
*Кругловка (Озёрскан кӀошт)
*Крушинино (Калининградан область)
*Кузьмино (Озёрскан кӀошт)
*Кутузово (Озёрскан кӀошт)
*Лесничье (Озёрскан кӀошт)
*Липки (Калининградан область)
*Лужки (Озёрскан кӀошт)
*Львовски (Озёрскан кӀошт)
*Мали Дубровка (Калининградан область)
*Мали Путятино
*Мальцево (Калининградан область)
*Медведевка (Озёрскан кӀошт)
*Междулесье (Озёрскан кӀошт)
*Междуречье (Озёрскан кӀошт)
*Мински (Озёрскан кӀошт)
*Мошенски (Калининградан область)
*Нагорни (Озёрскан кӀошт)
*Некрасово (Озёрскан кӀошт)
*Николаевка (Озёрскан кӀошт)
*Нилово
*Ново-Гурьевски
*Ново-Славянски
*Новостроево (Озёрскан кӀошт)
*Огородни (Озёрскан кӀошт)
*Озерск (Калининградан область)
*Олехово (Калининградан область)
*Опоченски
*Опушки (Озёрскан кӀошт)
*Осипенко (Калининградан область)
*Отрадни (Озёрскан кӀошт)
*Павлово (Озёрскан кӀошт)
*Пески (Озёрскан кӀошт)
*Плавни (Калининградан область)
*Погранични (Озёрскан кӀошт)
*Поречье (Озёрскан кӀошт)
*Порховски
*Праслово (Калининградан область)
*Прудни (Озёрскан кӀошт)
*Псковски (Гриммен)
*Псковски (Фридрихсберг)
*Резниково (Озёрскан кӀошт)
*Речкалово (Калининградан область)
*Россошанка
*Рубиновка (Озёрскан кӀошт)
*Ручейки (Калининградан область)
*Рязански (Калининградан область)
*Садови (Красноярскан йуьртан меттиг)
*Садовое (Новостриван йуьртан меттиг)
*Себежски
*Славкино (Калининградан область)
*Смирново (Озёрскан кӀошт)
*Солнечни (Озёрскан кӀошт)
*Столбовое
*Суворовка (Озёрскан кӀошт)
*Тихомировка (Озёрскан кӀошт)
*Ульяновски (Озёрскан кӀошт)
*Ушаково (Озёрскан кӀошт)
*Филипповка (Озёрскан кӀошт)
*Чернышевка (Озёрскан кӀошт)
*Чистополье (Озёрскан кӀошт)
*Шилово (Озёрскан кӀошт)
*Шишково (Калининградан область)
*Шматовка
*Шувалово (Озёрскан кӀошт)
*Юдино (Озёрскан кӀошт)
*Яблоновка (Озёрскан кӀошт)

## Билгалдахарш

Категори:Калининградан область
Категори:Россин кӀошташ
Хитч, Лью

**Льюис Руфус "Лью" Хитч** (вина 1929 шеран 16 июлехь Григгсвилль, Иллинойс – велла 2012 шеран 8 февралехь) – баскетболхо, америкахойн ловзархо, КъБАхь левзина йалх шарахь. 203 см лекха волуш иза левзина ницкъала форвардан позицехь.

### Плей-офаш

## Билгалдахарш

Категори:Иллинойсан баскетболхой
Категори:КъБА баскетболхой
Категори:Канзас Стэйт Уайлдкэтс ловзархой
Категори:«Миннеаполис Лейкерс» ловзархой
Категори:Милуоки Хокс ловзархой
Категори:Рочестер Ройалс ловзархой
Категори:Филадельфия Уорриорз ловзархой
Ступино (маьӀнаш)

*Ступино
*Ступино (Абакановскан йуьртан меттиг)
*Ступино (Ягницкан йуьртан меттиг)
*Ступино (Аштаркханан область)
*Ступино (Галичан кӀошт)
*Ступино (Городецан кӀошт)
*Ступино (Данкован кӀошт)
*Ступино (Дмитрован кӀошт)
*Ступино (Домодедован гӀалин гуо)
*Ступино (Зубцован кӀошт)
*Ступино (Большеселон кӀошт)
*Ступино (Камешкован кӀошт)
*Ступино (Куньян кӀошт)
*Ступино (Мантурован кӀошт)
*Ступино (Медынан кӀошт)
*Ступино (Мышкинан кӀошт)
*Ступино (Наро-Фоминскан кӀошт)
*Ступино (Новоржеван кӀошт)
*Ступино (Опочкан кӀошт)
*Ступино (Острован кӀошт)
*Ступино (Павловскан кӀошт)
*Ступино (Печорин кӀошт)
*Ступино (Рамонан кӀошт)
*Ступино (Савинан кӀошт)
*Ступино (Селижарован кӀошт)
*Ступино (Фурманован кӀошт)
*Ступино (Холмогорин кӀошт)
*Ступино (Челябинскан область)
*Ступино (Чкаловскан кӀошт)
Сычёвка (маьӀнаш)

*Сычёвка
*Сычёвка (Амуран область)
*Сычёвка (Нижнедевицкан кӀошт)
*Сычёвка (Смоленскан кӀошт)
*Сычёвка (Тамбовн область)
Струнино (маьӀнаш)

*Струнино
*Струнино (Ленинградан область)
*Струнино (Ясногорскан кӀошт)
Боббитт, Шеннон

**Шеннон Дениз Боббитт** (; йина 1985 шеран 6 декабрехь Бронксехь, Нью-Йорк, АЦШ) — америкин профессионалан баскетболхо, левзина зударийн къоман баскетболан ассоциацехь (ДКъБА). Иза хаьржира 2008 шеран ДКъБА драфтехь шолгӀачу раундехь йукъара пхийтталгӀа лоьмарца «Лос-Анджелес Спаркс» командо. Левзина ловзар дӀахьо турслочун позицехь.

Шеннон Дениз йина 1985 шеран 6 декабрехь Бронксехь, Нью-Йоркан континентан борохь, цуьнан пхи ваша ву, Энтони, Тайрон, Стиви, Юджин, Кристофер, ши йиша а йу, Шейрис, Дженнифер, ткъа йуьхьанцам дийшира циггахь Сент-Реймондсан йуккъерачу ишколехь, ткъа тӀаьхьарчу шина шарахь луларчу борохь Марри Бергтрауман йуккъерачу школехь, цигахь левзира меттигерачу баскетболан командашкахь.

## Студентийн карьера

## Профессионалан карьера

## Хьажоргаш
* Профайл на сайте WNBA.com
* Статистика в WNBA на сайте Basketball-reference.com 

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:«Лос-Анджелес Спаркс» ловзархой
Категори:ЗБК «Маккаби» Рамат-Ган ловзархой
Категори:ЗБК «Польковице» ловзархой
Категори:ЗБК «Раанана Герцлия» ловзархой
Категори:ЗБК «Элицур» Холон ловзархой
Категори:«Индиана Фивер» ловзархой
Категори:«Вашингтон Мистикс» ловзархой
Категори:ЗБК «Бешикташ» ловзархой
Татарск (маьӀнаш)

*Татарск
*Татарск (Смоленскан область)
*Татарск (Красноярскан мохк)
NCAA баскетболан турниран уггаре гӀарайаьлла ловзархо

**NCAA хьалхара дивизионан баскетболан турниран уггаре гӀараваьлла ловзархо** (; турнир «Йеаннан финал») хоржу америкин *[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]]* хааман-керлачеран агенталло. И студенташна хӀонс кхоьллина дуьххьара йелира 1938/39 шарахь Огайо штатан университетера  Халл Джиммин, ткъа зударшна студенташна — Луизианин технологин университетера Лоуренс Дженисан 1981/82 шерашкахь. Дукха хьолехь совгӀат кхочу толамхойн командин декъахочунна. И титул йаьккхина чемпион ца хилла тӀаьххьара ловзархо хилира Оладжьювон Хьаким 1983 шарахь, ткъа цхьаъ бен йоцу зуда хилира Стэйли Дон 1991 шарахь. Луисвиллан университетера Хэнкок Люка совгӀат даьккхира 2013 шарахь, ша стартан пхеанна йукъахь воцушехь. 2018 шарахь цуьнан кхиамаш карлабехира Виллановн университетера Дивинченцо Донтес.

Кхузза совгӀатан лауреат хилира турниран борзанан совгӀатхой: Лир Хэл 1956 шарахь, Хейман Арт 1963 шарахь, Билл Брэдли 1965 шарахь, кхин а цкъа — совгӀатхошна йукъа а ца кхаьчначу командин ловзархо, Чемберс Джерри 1966 шарахь, амма 1981 шерал тӀаьхьа хӀонс йаьккхинарг харжа буьйлабелира хьалхарчу шина командин йукъара. 1971 шарахь Портер Ховардан йелла титул бакъ йац аьлла дӀакхайкхийра, хӀунда аьлча цуо хьалха чӀогӀа NCAA бакъонаш йохийра, Америкин баскетболан ассоциацин (АБА) йукъахь ловзу профессионалан «Питтсбург Кондорс» клубаца контракт дина.

Шозза и совгӀат пхеа ловзархочунна бен ца делла, Кёрланд Бобна, Гроза Алексна, Лукас Джеррина, Алсиндор Льюна, Уолтон Биллна, цу тӀе Алсиндора бен иза кхузза ца йаьккхина. Зударшна йукъахь совгӀатан шозза лауреаташ хилира Миллер Шерил, Холдскло Чамик, Таурази Дайана, Паркер Кэндис, Стюарт Брианна, Стюарта бен ца йаьккхира хӀонс деазза, цунах хилира феноменалан баскетболхо. БархӀ ловзархочо, Эллисон Первиса, Энтони Кармелос, Дэвис Энтонис, Джонс Тайса, Миллер Шерила, Дэвис Клариссас, Эдвардс Тоняс, Стюарт Брианнас, титул йаьккхира хьалхара курсехь болуш. Кхечарел алсама и совгӀат даьккхира Лос-Анджелесера Калифорнин университетан баскетболхоша (9-зза) а, Коннектикутан университетан баскетболхоша  (11-за). Шозза, 2004 а, 2014 а шерашкахь, и сийлахь совгӀат даьккхира божарша а, иштта зударша а, цхьаьна университетан векалша, шоззе а уьш бара «Коннектикут Хаскисан» ловзархой. Оцу титулан карара совгӀатхой бу Виргинин университетан студент Кайл Гай а, Бэйлоран университетан студент Джексон Хлоя а.

## Испискин легенда

## СовгӀат даьккхинарш

### NCAA хьалхара дивизионан божаршна йукъара СВИ

### NCAA хьалхара дивизионан зударшна йукъара СВИ

## Хьажа кхин а
* Баскетболех ловзаран НАСС божарийн I дивизионан толамхойн а, финалхойн а исписка
* Баскетболех ловзаран НАСС зударийн I дивизионан толамхойн а, финалхойн а исписка

## Комментареш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 

Категори:Йукъадевлла 1939 шарахь АЦШхь
Категори:NCAA баскетболан совгӀаташ‎
Топки (маьӀнаш)

*Топки
*Топки (Липецкан область)
*Топки (Орёлан кӀошт)
*Топки (Покровскан кӀошт )
*Топки (Тулин область)
*Топки (эвла, Кемеровн область)
Валейко, Эдмундс

**Эдмундс Валейко** (; Вина , Рига, Латышийн ССР, ССРС) — латвин профессионалан баскетболхо а, тренер а.

## Билгалдахарш

Категори:Латвин баскетболхой
Категори:Баскетболех ловзаран Латвин гулйина командин ловзархой
Категори:Латвин баскетболан тренераш
Категори:БК «Екабпилс» тренераш