open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ВегӀтгӀиоь

**ВегӀтгӀиоь** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — ИзегӀ. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ИзегӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Байоь (кантон)

**Байоь (кантон)** () — Францин кантон, лаьтта Лаха НогӀманди регионехь. Кантонан департамент — Кальвадос. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Кальвадос департаментан кантонаш
Категори:Францин кантонаш
Иф (Кальвадос)

**Иф** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Лаха НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — Кальвадос. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Кальвадос департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
КгӀуазий

**КгӀуазий** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта СантгӀ-Валь-де-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ а, ЛуагӀ а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ЭгӀ а, ЛуагӀ а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
АгӀпажон-суьгӀ-СегӀ (кантон)

**АгӀпажон-суьгӀ-СегӀ (кантон)** () — Францин кантон, лаьтта ОвегӀнь регионехь. Кантонан департамент — Канталь. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Канталь департаментан кантонаш
Категори:Францин кантонаш
Ид (коммуна)

**Ид** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь регионехь. Коммунан департамент — Канталь. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Канталь департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Бельтираш

**Бельтираш** (, дукх. Т. *пилтірлер*) — хакасийн къоман этнографин тоба, сагайхойн дакъа. Хакасийн меттан бельтирийн меттадакъа лелориш. Дуьххьарлера тептарийн хаамаш бу XVII бӀешеран 30-гӀа шерашкара.

Оьрсийн йозанан хьосташца, ГӀиргӀазойн латтан Алтыран улусан Бельтирийн аймак йевза 1635 шарахь дуьйна. XVIII бӀешарахь Бельтирийн латта дара Абакан эркан аьтту бердашца, Арбатын тӀиера Табатан тӀекхаччалц. 1822 шарахь бельтираш тайпан бакъонашца йукъабахара Сагайн аренан кхеташон.

XIX бӀешо йуккъе даххалц бельтираш йора сеокийн тоба, иза кхоллаелира Алтыран улусах йисинчу  гӀиргӀазойн аймакех а, Алтайра, Тувара, Шорера, Джунгарера мухажирийн кегийрачу тобанех а. Уьш охьахевшира Абаканан йуккъенашка.

ТӀаьхьо, XIX бӀешарахь, уьш ийра сагайхойх, шеш сагайн сеок лара буьйлабелира  .
Шайн цӀе хӀокху тайпанна елира коьрта сеокан цӀарах — «Пилтір». Оцу этнониман этимологи хьалайоьду шина маьӀне.

Хьалхарниг царех даладо ,  белхашкахь, цара билгаладоккхура, бельтираш — эркийн хикхочешкара нах бу, хикхочернаш (хакасийн «пилтір» — «хикхоче») (Потапов, 1957, с. 234; Боргояков, 1973). XVIII—XIX бӀешерашкахь бельтираш баха а бехира Йуккъерачу Абаканан тогӀин чуьра цуьнан геннийн Аскизан, Есин, Тёян,Таштыпан, Матуран хикхочешкахь.

Амма билгалдаккха деза, бельтирийн тайпанан тоба оьрсийн тептаршкахь йевзаш хилар XVIII бӀешо кхачале а, оцу хенахь уьш кхечухьа бехаш бара. Цундела гӀоле тӀеэцало  белхашкахь гайтина кхин ойла — хакасийн маттахь, гайтинарг доцуш, кхин маьӀна а ду «пилтір» дешан — «метисаш».

## Литература
* 
* Бахрушин С. В. Енисейские киргизы в XVII в. // Научные труды III. Избранные работы по истории Сибири XVI—XVII вв. Ч. 2. История народов Сибири в XVI—XVII вв. М.: Издательство Академии Наук СССР, 1955.
* Козьмин Н. Н. Хакасы: ист.-этногр. и хозяйств. очерк Минусинского края. — Иркутск: Изд. Иркут.секции науч. работников Рабпроса, 1925. — Х, 185 с. — (Краеведческая сер. № 4 / под ред. М. А. Азадовского; вып. V).

Категори:Хакасин истори
Категори:Сибрехан истори
Категори:Хакасийн сеокаш
Бесермянаш

**Бесермя́наш** (шеш шайха олу — *бесерман*; , ) — Россера финнийн-угорийн жима къам, деха Удмуртин къилбаседа-малхбузехь 41 эвлахь, царех 10 — цхьа къам бен доцуш йу.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
БегагӀ (кантон)

**БегагӀ** () — Францин кантон, лаьтта БгӀетань регионехь. Кантонан департамент — Кот-д’АгӀмогӀ. 
## Географи
. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Кот-д’АгӀмогӀ департаментан кантонаш
Категори:Францин кантонаш
ГгӀас-Уьзель

**ГгӀас-уьзель** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БгӀетань регионехь. Коммунан департамент — Кот-д’АгӀмогӀ. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Кот-д’АгӀмогӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Кот-д’АгӀмогӀ

**Кот-д’АгӀмогӀ** (, , мадарра «хӀордан йист») — Францин малхбален декъера департамент,  БгӀетань регионан департаментех цхьаъ. Къепан лоьмар — 22. Административан центр — Сен-БгӀиоь.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Францин департаменташ
Уьзель (кантон)

**Уьзель** () — Францин БгӀетань регионера дӀайаьккхина кантон, департамент Кот-д’АгӀмогӀ. ЙукъайогӀуш йара Сен-БгӀиоь гуонан.

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Кот-д’АгӀмогӀ департаментан кантонаш
Категори:Францин кантонаш
Ажен (КгӀоьз)

**Ажен** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Лимузен регионехь. Коммунан департамент — КгӀоьз. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:КгӀоьз департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Бе (Мозель)

**Бе** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Мозель. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Мозель департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Ам (НогӀ)

**Ам** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — НогӀ. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:НогӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Альбан (кантон)

**Альбан** () — Францин кантон, лаьтта Къилба-ПигӀенейш регионехь. Кантонан департамент — ТагӀн. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ТагӀн департаментан кантонаш
Категори:Францин кантонаш
Ле-ГӀьоль

**Ле-гӀоль** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Къилба-ПигӀенейш регионехь. Коммунан департамент — ТагӀн. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ТагӀн департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Монтинье

**Монтинье** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — ШагӀанта. 
## Географи
. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан мотт -  Французийн мотт бу.

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ШагӀанта департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Ла-Шапель-Сент-УьгӀсен

**Ла-Шапель-Сент-уьгӀсен** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта СантгӀ-Валь-де-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — ШегӀ. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ШегӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Боже

**Боже** — Словенин  йукъараллера эвла.

## Географи
Майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Словения // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Словения // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.

Категори:Словенин нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Же (ХӀордан йистера ШагӀанта)

**Же** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пуату — ШагӀанта регионехь. Коммунан департамент — ХӀордан йистера ШагӀанта. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ХӀордан йистера ШагӀанта департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
КлегӀак

**КлегӀак** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Ло а, ГагӀонна а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Ло а, ГагӀонна а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Ла-Валле

**Ла-Валле** () — Италин Трентино — Альто-Адидже регионера коммуна. Лаьтташ йу  провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Трентино — Альто-Адидже йукъара гӀаланаш
Ле-Ше

**Ле-Ше** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Пуьи-де-Дом. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Пуьи-де-Дом департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Адзилоне-Ампадза

**Адзилоне-Ампадза** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Корсика регионехь. Коммунан департамент — Къилба Корсика. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Къилба Корсика департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Му (коммуна)

**Му** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — Од. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Од департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Ве (КогӀгӀез)

**Ве** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — КогӀгӀез. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:КогӀгӀез департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Венарсаль

**Венарсаль** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Коррез. . ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Коррез департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Аббан-Дессу

**Аббан-Дессу** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Ду. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Ду департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Ла-ГӀусьегӀ

**Ла-ГӀусьегӀ** () — Францин гӀала-коммуна, НогӀманди регионан ЭгӀ департаментан йукъа йогӀу. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ЭгӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
ТугӀнедо-Буа-УьбегӀ

**ТугӀнедо-Буа-уьбегӀ** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ЭгӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Ла

**Ла** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БгӀетань регионехь. Коммунан департамент — ФинистегӀ. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ФинистегӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Ком (ГагӀ)

**Ком** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БгӀетань регионехь. Коммунан департамент — ГагӀ. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ГагӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Сантан

**Сантан** () — Португалин Порту гуонан йукъара фрегези. ЙукъайогӀуш йу  цӀе йолучу муниципалитетан.

## Географи

 кӀошташ. Майда — .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Португалия // Все страны мира / авт.-сост. Т. К. Варламова. М.: РИПОЛ классик, 2008. — 608 с. — (Библиотека энциклопедических словарей). ISBN 9785386009687 С. 120

Категори:Порту кӀошташ
Категори:Португалин фрегезеш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
АвагӀе (Франци)

**АвагӀе** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта СантгӀ-Валь-де-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — ЛуагӀ а, ШегӀ а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ЛуагӀ а, ШегӀ а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
УьгӀгон

**уьгӀгон** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Ландаш. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Ландаш департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Ае

**Ае** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — ЛуагӀа. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ЛуагӀа департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Ло (коммуна)

**Ло** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Ду. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Ду департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Со (Ло)

**Со** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — Ло. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Ло департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Авангард (футболан клуб, Подольск)

**«Аванга́рд»** — Россин Подольскера хилла футболан клуб. 2008 шарахь клубо хьалхара меттиг баьккхина ЕФК йукъара Россин хьалхеяккхарехь *(Москохан область)*, бакъо яьккхира ШолгӀа дивизионехь ловза.

2010 шеран 3 декабрехь «Витязь» футболан клубан инарлин директоро Поляков Юрий Михайлович кхайкхийра подолскан шиъ клуб «Витязь» а, «Авангарда» а цхьаьнатохарх.

## Хьалхара цӀераш
* 2001—2005: «Витязь‑2»
* 2006—2007: «ЗИО‑Подольск»
* 2008—2010: «Авангард»

## Стадионаш
* 2006 - 2008 шерашкахь, клуб ша йолуш, цӀера матчаш ловзура «Зенит» стадион тӀехь. 2009—2010 шерашкахь матчаш ловзийра «Труд» а, «Планета» а стадионаш тӀехь.

## Кхиамаш
* Москохан областан Футболан футбола Кад баьккхинарг **(2)**:2006, 2007.
* МФК баьккхинарг: 2007.
* «Москохан бухара» зонаш, МФЛ толамхо: 2008.
* ШолгӀа дивизионехь «Центр» зонехь 3-гӀа меттиг: 2009.
* Россин Кедан 1/8 финале ялар: 2009/10.

## Клубан рекордаш
; Уггаре боккха толам
: *МФЛ*:
:: 11:3 — «Лобня-Алла-2» (Лобня) (2006)
:: 9:1 — «Текс» (Ивантеевка) (2008)
: *ШолгӀа дивизион*:
:: 5:0 — «Ника» (Москох) (2009)
; Уггаре боккха иэшам
: *МФЛ*:
:: 1:3 — «Истра» (2007), «Фортуна» (Мытищи) (2008).
: *ШолгӀа дивизион*:
:: 0:4 — «Авангард» (Курск) (2009)

## Ловзаран статистика

2012 шарахь цунах йира ФК «Авангард» футболан ишкол, 2014 шарахь йира «Футболан говзаллин академи „Авангард“».

## Хьажа кхин а
* Витязь (Футболан клуб, Подольск)
* Подолье (Футболан клуб, Подольскан к\ошт)

## Хьажоргаш
* Гостевая книга Avangard Football 1947
* Футбольный Подольск — fcpodolsk.ru
* Статистика на сайте КЛИСФ
* История клуба

## Билгалдахарш

Категори:2010 шарахь дӀасахецна футболан клубаш
Категори:Москохан областан футболан клубаш
Категори:Подольска спортан клубаш
Лакхара (Ӏам)

**Лакхара** (, , ) — Къилбаседа Америкера Ӏам, Даккхий Ӏаьмнийн системера уггаре боккха а, кӀорга а Ӏам. Майданца дуьненахь уггаре боккха теза Ӏам бу (82,7 эз. км²), дуьненахь шен барамца шолгӀа бу, Каспий-хӀордал 5-за жима. Ӏам лаьтта Канадан а, АЦШ а дозанехь — къилбаседехьа лаьтта канадан провинци Онтарио, малхбузехьа а, къилбехьа а — америкин штаташ Миннесота, Висконсин, Мичиган.

## ЦӀе
Оджибве маттахь Ӏомах олу *Gichigami*, иза «доккха хи» бохург ду. «Гайаватех йиш» чохь Лонгфелло Генри Уодсворта и цӀе язйина «Gitche Gumee» аьлла.

## Билгалдахарш
Амбиуь-Шато

**Амбиуь-Шато** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пеи-де-ла-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — Мен а, ЛуагӀа а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Мен а, ЛуагӀа а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Макан-КӀотаран йуьртан меттиг

**Мака́н-КӀотаран йуьртан ме́ттиг** — Россин Федерацин Нохчийчоьн Теркан кӀоштан муниципалан кхоллам.
Административан центр — Макан-КӀотар.

## Истори
Йуьртан меттиган статус а, дозанаш а хӀиттийна № 16-РЗ йолу 2009 шеран 20 февралехь даьллачу Нохчийн Республикин «Муниципалан кхоллам Теркан кӀошт а, цунна чуйогӀу муниципалан кхолламех а, церан дозанаш хӀиттадарех а, царна йогӀу муниципалан кӀошт а, йуьртан меттиг а статус йаларех а лаьцна» цӀе йолчу Законаца.

## Бахархой

## Йуьртан меттиган хӀоттам

## Билгалдахарш

Категори:Теркан кӀоштан муниципалан кхолламаш
Категори:Нохчийчоьнан йуьртан меттигаш
Ка (Манш)

**Ка** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — Манш. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Манш департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Аи (МагӀна)

**Аи** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — МагӀна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:МагӀна департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Бернуллин закон

**Бернуллин законо** (иштта *Бернуллин уравнени*, *Бернуллин теорема* я *Бернуллин интеграл*) хӀоттайо тӀуналлин Ӏоврийн стационаран сихаллин а, цуьнан Ӏаткъаман а йукъара уьйр. Оцу законаца, нагахь Ӏоврийн асан йохаллийца тӀуналлин Ӏаткъам айалахь, тӀаккха лелачу хин сихалла охьайолу, иштта юханехьа а хуьлу. Законо Бернуллин интеграл кепара дукхаллин барам гайтар идеалан тӀуналлин гидродинамикан  уравненин интеграци яран жамӀ ду (аьлча а озадалар а, йовхо чекхъялийтар).

## Истори
ХӀинцалерачу Бернуллин уравненех терра тӀеттӀа ца таьӀа тӀуналлин меттиган жамӀ, зорба туьйхира 1738 шарахь Бернулли Даниила. ХӀинцалера кепара интеграл зорба туьйхира Иоганн Бернуллис 1743 шарахь тӀеттӀа ца таьӀа тӀуналлин меттиган, ткъа кхин цхьацца тӀеттӀатаьӀа тӀуналлин меттигашна — Эйлера 1757 шарахь.

## ТӀеттӀа ца таьӀа тӀуналлин чуьра Бернуллин интеграл

## Комментареш

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
*
* 

## Хьажоргаш
* Русский перевод трактата Даниила Бернулли, в котором впервые появляется интеграл (закон) Бернулли

Бернулли
Категори:Гидравлика
Категори:Гидроаэромеханика
Категори:ЦӀеран законаш а, низамаш а
КгӀаон (Майенн)

**КгӀаон** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пеи-де-ла-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — Майенн. 
## Географи
. 

## Gallery

File:Craon F streets D771 D22.JPG|Monument at crossing streets D771 and D22.
File:La Puce Craon hamlet France.jpg|left|thumb|210px|Hamlet of La Puce


## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Майенн департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Шамм

**Шамм** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пеи-де-ла-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — Майенн. Кхузахь климат багӀамехь Уь, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа багӀамехь-шийла хуьлу. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Майенн департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Бо (МогӀбиан)

**Бо** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БгӀетань регионехь. Коммунан департамент — МогӀбиан. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:МогӀбиан департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
АвгӀе

**АвгӀе** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — НьевгӀ. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:НьевгӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Биш

**Биш** — Словенин  йукъараллера эвла.

## Географи
Майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Словения // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Словения // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.

Категори:Словенин нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Мораш (Португали)

**Мораш** () — Португалин Визеу гуонан йукъара фрегези. ЙукъайогӀуш йу  цӀе йолучу муниципалитетан.

## Географи

 кӀошташ. Майда — .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Португалия // Все страны мира / авт.-сост. Т. К. Варламова. М.: РИПОЛ классик, 2008. — 608 с. — (Библиотека энциклопедических словарей). ISBN 9785386009687 С. 120

Категори:Визеу кӀошташ
Категори:Португалин фрегезеш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Аббевиль-Сен-Луьсьян

**Аббевиль-Сен-Луьсьян** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Уаза. 
## Географи
. 

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Уаза департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Плаи (Смоленскан кӀошт)

**Плаи** () — Россин Федерацин Смоленскан областан Смоленскан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Смоленскан кӀоштан индексаш

Категори:Смоленскан областан Смоленскан кӀоштан нах беха меттигаш
Беллу-суьгӀ-Уьин

**Беллу-суьгӀ-уьин** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — ОгӀн. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ОгӀн департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Ам (Па-де-Кале)

**Ам** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Па-де-Кале. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Па-де-Кале департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Санган

**Санган** () — Бразилин Санта-Катарина штатера муниципалитет.

## Географи

Муниципалитетан майда — .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бразилин картанаш
* Бразилин муниципалитетийн порталаш

Категори:Санта-Катарина штатан муниципалитеташ
Категори:Бразилин муниципалитеташ
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Авез (Пуьи-де-Дом)

**Авез** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Пуьи-де-Дом. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Пуьи-де-Дом департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Анвеч

**Анвеч** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — Малхбален ПигӀенейш. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Малхбален ПигӀенейш департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Авангард (футболан клуб, Сормово)

**«Ракета»** — Горькера (Сормово кӀошт) советийн футболан клуб.
АллегӀйо

**АллегӀйо** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Сона а, ЛуагӀа а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Сона а, ЛуагӀа а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
ВувгӀе-суьгӀ-Уьин

**ВувгӀе-суьгӀ-уьин** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пеи-де-ла-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — СагӀта. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:СагӀта департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Бирараш

**Бирараш** (бирарийн маттахь "эрк йистера бахархой") — Тунгусо-маньчжурийн мотт буьйцу къам. Цера дукхалла 2 000 стаг 1883 шарахь. Деха Амуран областера Бурея а, Амур а хишца.

## Дахар
Дукхах дерг беха толлуш, кхерсташ. Алсама охьахевшина бахархой Бурейн лаьмнел лакхахьа байн аренашкахула, цигахь латта а леладо, хасбошмаш а юьй. Церан яккхийра а, кегийра а эвланаш дӀасакхийсина Амуран шинне а бердашкахула Бурейн хикхочене кхаччалц а, кхин дӀа а.

## Этимологи а, даржар а
Бирарийн маттахь къоман цӀе «эрк йистера бахархой» бохург ду, Кхин тӀе церан эрк – «бира» Амур дац, ткъа Нюман-бира ду, цундела кхечу къаьмнаш а схьаэцна и цӀе Бурея аьлла, жимма галдаьккхина. Нюман-бира тӀиера хьалха уьш кхелхина Селемджан лакхенашка, цунна чухула Амур чу а кхаьчна, ткъа цул тӀаьхьа кхин а даьржина. Амур тӀаьхь царна аьхна а долуш хьена латта а карийна цхьа дакъа охьахевшина латта лело. Бирарех шира хаамаш битина Поярков куьйгаллехь волу оьрсийн экспедицис (1646). ХӀинца Бирараша шайн тунгусийн аматаш яйина, шуьйра мочхалаш ца хиларна тера богӀу маньчжурех. 

Амуран мохк Россех схьатоьхначул тӀаьхьа кхелхина Цийн махка Кумара эркан бердашка.

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Амии (Сена а, МагӀна а)

**Амии** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сена а, МагӀна а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Сена а, МагӀна а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Арсаханов Исраил

**Арсаханов Исраил Ӏабдул-Хьамидан воӀ** (1916 шеран 16 декабрь, Бони-Эвла, Хаси-Эвлан гуо, Теркан область, Россин импери — 1989 шеран 25 октябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР) — филологин Ӏилманийн доктор, профессор. РСФСР-н Ӏилманан хьакъволу гӀуллакххо. Исраилан де цӀе йара Ӏабдулгамид.

## Биографи
Вина 1916 шеран 16 декабрехь Теркан областан (хӀинца ДегӀаста), Хаси-Эвлан гуонахь. Дешна Шури-ГӀаларчу хьехархойн училищехь, Ленинградерчу университетан филологин факультетехь. 1959-чу шарахь дуьйна белхаш бо Нохч-ГӀалгӀайн Ӏилманан-талламан институтехь а, Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институтехь а (тӀаьхьо — университет). Еххачу хенахь оцу институтан нохч-гӀалгӀайн филологин кафедрин куьйгаллехь лаьтта.

### Белхаш
Ӏилманан дуккха а белхийн автор ву профессор И.Арсаханов. Царах коьрта лара догӀу: Аккинский диалект в системе чечено-ингушского языка. Грозный, 1959; ХӀинцалерчу нохчийн меттан лексика. «Известия ЧИНИИИЯЛ» Т. 5, Грозный 1964; Чечено-аварские языковые встречи. Тезисы докладов. Махачкала, 1965; Чеченская диалектология. Грозный, 1969. Ӏилманан белхан лаккхара мах хадош, Арсаханов Исраилна совгӀат динера «РСФСР-н Ӏилманан хьакъволу гӀуллакххо» сийлаллин цӀе йаларца.
### Валар
Ӏилманчин кхалхар хилла 1989-чу шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчий
Заза

**Заза** () — шала зезаган гергара чоьхьара дакъа до зезаган вовшахтоьхна жаз. Зазанера жазан барам хаъал хийцабала тарло доьзале хьаьжжина, амма уггаре дукха хаало заза 3 (цхьа дакъа дерш) йа 5 (ши дакъа дерш) жазан декъалуш дерш.

## Классификаци
Зазанах **[[тӀеттӀалеттажаздерг]]** (*corolla gamopetala*) олу, нагахь мелла а жазанаш вовшах леттехь. **[[Къаьстинажаздерг|Къаьстинажаздолчу]]** зазан (*corolla choripetala*) жазнаш вовшех къаьстина ду. ЦкъаццӀа жазнаш бух тӀаьхь а ца леташ, чеккхенгахь тӀеттӀалата тарло, иштта такой зезан гергарлонах олу **калиптра**. Зазан башха тайпа — **[[полла тайпана заза]]**.

Дерриг зазанаш иштта декъало *нийсачарна*, йа *актиноморфанчарна* (*corolla actinomorpha*) а, *харцчарна*, йа *зигоморфанчарна* (*corolla zygomorpha*). Актиноморфан зазанах кхин а олу *дуккхасимметрин*, хӀунда аьлча цунна чухула йаккха тарло масех симметрин экъа. Зигоморфан заза *цхьасимметрин* хуьлу, хӀунда аьлча цунна чухула симметрин цхьа сема бен ца йолу.

Зазан кеп тайп-тайпана хуьлу, кхечарна йукъахь къастало зазанийн лахара кепаш:
* **турбанийн заза**, кхоллало жаз дерриг дохаллийца аьлча санна вовшах летича (цхьанашеран кхахьпа);
* **горгалийн заза**, доккхаха долу декъехь турба хилла вовшах летта, ткъа цул тӀаьхьа декъало масех жазан (рапунцель горгали);
* **муцӀаркуйнах тера заза**, горгалийн зазанах тера ду, бух тӀаьхь жазанаш турбакепара вовшех лета хуьлу, ткъа кхин дӀа дӀасайоьду тайп-тайпанчу агӀонашка (тонка);
* **чкъургкепара заза**, цуьнан жазанаш кӀеззиг долу декъехь тӀеттӀалетта турба хилла, *къамкъарган йуьхьиг*, йухасеттина цхьаьна экъанехь аьлча санна, хаало паргӀата дакъа, цунах *дӀасаттор* олу (ножан хьуьнан вероника);
* **меттан заза**, герга ду турбанан зазан, амма ду мотткепара агӀонашка дӀасадоьду тӀеттӀалетта жазанийн дӀасаттор (цикори гуттар а хуьлу);

* **ши балда долу заза**, шина тера доцучу декъех-*[[Балда (ботаника)|балданех]]* лаьтта, йухасаттарца долу заза (зеленчукан яснотка);
* **полла кепара заза**, вовшах летта зигоморфан заза, цуьнан 5 жазан шайн долара цӀераш йу, къастало барамашца а, кепашца а (маӀаш йолу лядвенец);
* **цамзалгийн заза**, цхьаъ йа масех жазан тайп-тайпана херолин йохалла хуьлу, цунах цамзалг олу (цхьаъ ах фунтан ангрекум);

## Литература
* 
* *Биология. Современная иллюстрированная энциклопедия*. Гл. ред. А. П. Горкин; М.: Росмэн, 2006.

Категори:Зезаг
Ду (Де-СевгӀ)

**Ду** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Де-СевгӀ. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Де-СевгӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Ай (Сомма)

**Ай** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сомма. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Сомма департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Альбфей-ЛагагӀд

**Альбфей-ЛагагӀд** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — ТагӀн а, ГагӀонна а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ТагӀн а, ГагӀонна а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Венансо

**Венансо** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Луаран латтанаш регионехь. Коммунан департамент — Вандея. . ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Вандея департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
НотгӀ-Дам-де-ГӀьез

**НотгӀ-Дам-де-гӀез** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пеи-де-ла-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — Вандей. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Вандей департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Мененгаи

**Мененгаи** (маа: *Декъий долу меттиг*) — Дуьненна тӀаьхь шен барамца шолгӀа тӀапломан кратер ю.

Мененгаин кратер Кенехь бу, Накуру гӀалан гергахь. Цуьнан локхалла — 2278 метр. Мененгаи юьйцуш къамел хьуьлу «тийна» тӀапломан кальдерех. Кратеран диаметр — 12 километр. Цуьнан бохь тӀиера кратеран йисте гӀаш а кхачало. Кхин дӀа кратеран пенаш охьанехьа чукхозу 500 метр гергга кӀорге, ткъа тӀапломан бух тӀехь ю Ӏаламан заповедник.

Шен цӀе Мененгаин йелла 1854 шарахь масайн шина тайпана юкъахь цӀий Ӏанош хилла тӀом чекхбаьлчи, эшийначу агӀонан бӀенаш тӀемлой кратеран чукхийсар бахьнехь.

## Хьажоргаш
* Volcano Live

## Билгалдахарш

Категори:Турсан тӀаплаьмнаш
Категори:Дийшина тӀаплаьмнаш
Категори:Кенин тӀаплаьмнаш
Кведа-Квалити

**Кведа-Квалити** () — Гуьржийчоьнан Имеретин Зестапонин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 2561 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Зестапонин муниципалитетан нах беха меттигаш
Бетин

**Бетин** () — Бразилин Минас-Жерайс штатера муниципалитет.

## Географи

Муниципалитетан майда — .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бразилин картанаш
* Бразилин муниципалитетийн порталаш

Категори:Минас-Жерайс штатан муниципалитеташ
Категори:Бразилин муниципалитеташ
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
АндгӀи

**АндгӀи** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Йонна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Йонна департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
ДоттагӀаллийн матч

**ДоттагӀаллин матч** — мехкан чемпионатан йа кедан гуранчохь дӀахьо спортан къовсам. ДоттагӀаллин матчан декъашхошна жамӀ башха ладаме а дац, ловзар хаза а, дика а хилчахьа. Иштта матчаш дукхах дерг йо рогӀера чемпионат дӀаяьлча йа йолаялале. Цул сов, матчехь тардолийта низаман тӀиера дӀабовлар а, масала, ловзархой барам боцуш хийцар, таӀзарш ца дар, кхин а.

ДоттагӀаллин матчийн Ӏалашо ю тактикан тренировкаш, вовшех буолийтаран, ловзаран а, стандартийн комбинацеш кечъяр, командан юкъахь ловза кандидаташ зиер, командан къовсамашна коьрта хӀоттам билгалбаккхар.

Къоман командийн дуьненайукъара доттагӀаллин матчаш кӀеззиг къаьста, юьззина статистика лелорца, куьйгаллера спортан кхолламо бехкам бан тарло низам дохорна тӀаьхь.

 Категори:Спортан терминологи
Со (О-де-Сен)

**Со** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — О-де-Сен. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:О-де-Сен департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Е (Сен-МагӀитим)

**Е** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — Сен-МагӀитим. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Сен-МагӀитим департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Ла-ГӀуь-Сен-ПьегӀгӀ (Сен-МагӀитим)

**Ла-ГӀуь-Сен-ПьегӀгӀ** () — Францин гӀала-коммуна, НогӀманди регионан Сен-МагӀитим департаментан йукъа йогӀу. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Сен-МагӀитим департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Татаркино (Томскан область)

**Татаркино** () — Россин Федерацин Томскан областан Чаинскан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат континенталан йу, йовхачу аьхкенца а, шийлачу Ӏаьнца а, тӀуналла цхьабосса йу, хенан хӀоттаман элементаш хийца дукха сиха ло, боцучу хенан муьрехь (масех дийнахь йа сахьтехь). Меттигера климат, хьалхарчу шерашкахь санна хийца ца луш схьайогӀу, иза доьзна ду Малхбуза-Сибрехан акъарин тӀехуларчу хӀаваийн массийн чолхечу циркуляцех эвла шера а, массо агӀора йиллина а йу, къилба-малхбале йоцург, цуо аьтту бо Арктикин а, Атлантикин а, Йуккъерчу Азин а хӀаваан массашна кхуза чуйахка. Цундела циркуляцин процессаш Малхбуза-Сибрехан тӀехула массо а хенахь дакъалоцу арктикин а, бараман а хӀаваан массаш, ткъа аьхка кхин тропикера а. ХӀаваан массаш дӀахьо циклонийн а, антициклонийн а системехь, цуо хенан хӀоттам областехь цхьаьна эшшар ца лоттуьйту, шо шере мел деле ловзаш хуьлу иза.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.

## Билгалдахарш

Категори:Чаинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Сомма-Ломбардо

**Сомма-Ломбардо** () — Италин Ломбарди регионера коммуна. Лаьтташ йу Варесе провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Ломбарди йукъара гӀаланаш
Кадырова Аймани цӀарах маьждиг

**Кадырова Аймани цӀарах маьждиг** — Нохчийчура УстаргӀардой гӀалара маьждиг. Деллина 2014 шеран 16 майх. ЦӀе тиллина Нохчийн Республикин дуьххьарчу президентан зудчуна цӀарах.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан маьждигаш
Земо-Кури

**Земо-Кури** () — Гуьржийчоьнан Мцхета-Мтианетин Ахалгорин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 97 стаг  (1989 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Ахалгорин муниципалитетан нах беха меттигаш
Ахьмат Арена

**«А́хьмат Аре́на» ([[Кадыров, Ахьмад Абдулхамидович|Кадыров Ахьмад-Хьаьжин]] цӀарах спорткомплекс)** — «Ахьмат» футболан клубан цӀера стадион. Лаьтта Соьлжа-ГӀалахь Садаев Ӏумаран цӀарах урам тӀаьхь, чухоьа 30 597 хьажархо. Йина 2006—2011 шерашкахь.

## Истори
2004 шарахь Россин президента Путин Владимира тӀедилларца, финансаш йелла Кадыров Ахьмадан цӀарах Центран стадион йан. Проектан-сметан документаци йира 2005 шарахь. Стадион йан йолийра 2006 шарахь, йира пхеа шарахь гергга, и болх дӀабаьхьира Федералан Ӏалашон программица. 2011 шеран бӀаьста эксплуатаци дӀаделла спорткомплексан коьрта дакъа — 30 эзар меттиган спортан арена. Спорткомплекс йу хӀокху заманан архитектурехь, йарца а, проектаца а уггаре дикачех цхьаъ Россин йерриг къилбехь. Белхаш дӀабаьхьира УЕФАн а, ФИФАн а стандарташца.

Стадион тӀаьхь йу малхбузен трибуна А 9 эзар меттиган, малхбален Б 21 эзар меттиган, заьӀапхойн меттигаш а йу кечйина. «Ахьмат Аренехь» хӀоттийна аналоган видеотергонан система. Йерриг спорткомплексна тӀаьхь хиттийна 432 камера, царех 9 — урхалла данлуш йу.

«Ахьмат Арена» дӀайиллира 2011 шеран 11 майхь. Стадион дӀаелларан программан йукъайогӀура лазеран шоу а, нохчийн а, дуьненан а эстрадан гӀарабевлла артистийн ловзарш — Си Си Кэтч, Тото Кутуньо, Аль Бано, Крейг Дэвид. Дуьххьарлера матч хилира оццу дийнахь: арене йелира команда «Кавказ» а, цунна йукъахь левзира Кадыров Рамзан, Каноков Арсен, Исаев Никита, Дасаев Ринат (коьрта тренер вара Россин президентан йуьззина бакъонаш йолу КЪСКФО векал, Хлопонин Александр), куьйгаллехь Марадона Диего волу «дуьненан гулйина команда», цунна йукъахь левзира йукъара бевлла гӀарабевлла футболисташ — Франческоли Энцо, Фигу Луиш, Барези Франко, Костакурта Алессандро, Саморано Иван, Бартез Фабьен, Папен Жан-Пьер, Фаулер Робби, кхин а. Команда «Кавказ» туьйлира жамӀ 5:2 долуш. 2011 шеран 20 майхь стадион тӀаьхь хилира Россин футболан премьер-лиган хьалхара официалан матч. Соьлжа-ГӀалара «Терк» толам баьккхира «Анжигара» — 1:0.

2012 шеран 31 майхь стадион хилира Европин стадионийн ассоциацин а, кхерамазаллин а (ESSMA) декъашхо. 2012 шеран ноябрехь стадион йукъайахна уггаре дукха нах оьху бӀе футболан стадионашна. «Ахьмат Аренин» тӀе йуккъера барам 19 572 хьажархо вогӀуш «Терк» рейтингехь 88-гӀа могӀане йаьлла.

## Къийсамаш
* 2011 шеран 7 августехь «Терк» — «Спартак» (Москох) матчан 79-гӀа минотехь цӀеххьана дӀаелира серло. Матч сацийра, цул тӀаьхьа 50 минот йаьлча ловзар карладаьккхира.
* 2013 шеран 1 июнехь стадионо тӀеийцира 2012/2013 шерийн Россин Кедан финал, цхьаьнакхийтира ЦСКА а, «Анжи» а. Матч дӀайаьлча пенальтеш тоьхна туьйлира москохой.
* 2014 шеран 6 июлехь стадион тӀаьхь WBA версица безачу барамехь рожера дуьненан чемпион дарж къовсуш летира Чагаев Руслан а, Окендо Фрес а, Чагаевн толамца чекхделира иза.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный сайт
* 
* 
* 

* 

Категори:Соьлжа-ГӀалин футболан стадионаш
Категори:Кадыров Ахьмадан сийн цӀераш техкина объекташ
Боккха Борбало

**Боккха Борбало** () — Коьрта Кавказан дукъан Пшав-Пхейн дукъан лам, иза бу Гуьржийчоьан махках.

Кхузахь ю даккхийчу хинийн хьосташ: Иори, Алазани — дукху хинийн генаш а, цул совнах къилбаседехьа доьдуш долу (Андаки — Орга хина га а, Теркан бассейнан), малхбалехьа доьдуш ду (Ӏаьндийн гӀойхи, ГӀойхина бассейнан). Борбалон къилбехьа дӀакъаьсташ ду шиъ лаьмнийн генаш, цигахь ю хидоькъе: Картлийн дукъ — Пшавийн Арагви, Иори хиний юкъахь, Кахетин дукъ — Иори, Алазани (дерриге ду — Кура бассейнехь).

Борбало лам (къилбаседехьа лаьтташ болу ТӀуьйли-ломаца) Коьрта Кавказан дукъан геологин доза ду; иштта, Борбало ломан малхбузехьара меттиг ю дукхачу хьолехь эруптин тайпана (гранит, кристаллин сланец, порфир кхин а), ткъа малхбелехьа меттиг — сацкъар-латтан сланец, гӀум тайпана ю).

Боккха Борбало ломан хӀордан сизал локхалла ду 3294 м, къилбаседа-малхбалехьа лаьтта Жима Борбало — 3134 м.

Малхбалехьа (къилба-малхбалехьа) Боккха Борбало ломана Хидоькъен дукъ дӀахеда Куро-Аракан аренах (мадарра аьлча Коьрта Кавказан дукъан малхбале декъехь дукъаш дац, 1-2 лаьмнийн генаш бен Бабадаг — Шемахы, Пирсагат д. — Лянгябизан дукъ уллохь) — Барбало уллохь ду Алазань-Авторанан aтaгӀa, Иоран чӀаплам (Ширакан гӀум-аре). Уллохь малхбалехьа ю Мтатушетин заповедник (Мта-Тушети), Бансан дукъ (2928 м) Коьрта дукъехула а, (чоьхьарагуьржийн) а Торгвас-Абано курортехула а (1800—1850 м; Бансан дукъан гергахь, Стори хина тӀехь). Малхбузехьа ду — Датвис-Джварисгеле дукъ (2676 м).

## Литература
* 
* 

Категори:Кавказан лаьмнаш
Категори:Гуьржийчоьнан лаьмнаш
Кного

**Кного** () — Гуьржийчоьнан Шида-Картлин Ередвин муниципалитетан эвла. Белоти эвлан йукъараллин йукъайогӀу. лаьтташ ю Патара-Лиахви хина йистехь, хӀордан сизал локхалла ю 2100 м, эвла ю Ередви гӀалина 54 километрехь, ю Цхинвали — 61 километрехь. Бахархойн дукхалла 0 стаг  (1989 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Ередвин муниципалитетан нах беха меттигаш
Жима Борбало

**Жима Борбало** () — Гуьржийчоьнан Кахети регионан Ахметан муниципалитетера лам. Иза бу Тушети-Пхейхь. Боккха Борбалон къилбаседа-малхбалехьа. ХӀордан сизал локхалла ду 3134 м.

## Литература

Категори:Кавказан лаьмнаш
Категори:Гуьржийчоьнан лаьмнаш
Гури (Гуьржийчоь)

**Гу́ри** ( guria;  guriis mxare) — Гуьржийчоьнан хӀинцалера административан мохк а, историн  мохк а. Административан центр а, йокха гӀала а — Озургети.

## Административан йекъайалар
Гури мехкан йукъахь йу кхоъ муниципалитет (2006 шо кхаччалц — кӀошт). 2016 тӀера 2018 шш. кхаччалц Озургети гӀалина муниципалитет статус йелира (мехкан муьтӀахь йолу гӀала йара).

**[[Гуьржийчоьнан гӀаланаш|ГӀаланаш]]**: Озургети (14785 стаг, ларар 2014 ш.), Ланчхути (6395 стаг).

**[[Гуьржийчоьнан гӀалин кепара эвланаш|ГӀалин кепара эвланаш]]**: Кведа-Насакирали (2898 стаг, ларар 2014 ш.), Лаитури (2697 стаг), Наруджа (2148 стаг), Чохатаури (1815 стаг), Уреки (1166 стаг).

## Истори
«Гури» топоним дуьххьара карайо Псевдо-Джуаншер цӀе йолу гуьржийн хроникехь 800 шо герг.

1352 шарахь Гури маьрша феодалан мохк хилира Варданидзе-Дадиани цӀе йолу элийн тайпана, ткъа 1463 шарахь кхоллайеллира маьрша **[[Гурин олалла]]**. Оцу хенахь цуьна йукъадогӀуш дара хӀинцлерачу Аджари докха дакъа а Батуми гӀала а.

**Мехкан къаьмнийн хӀоттам<br>(2014 шарахь)**


Ӏосман империца тӀемаш гӀелйина Гури 1810 шарахь Россин протекторатан кӀелйахара, цул тӀехьа 1829 шарахь Россин империн йукъа йахара. 1819 а, 1841 а шерашкахь Гури махкахь гӀаттам иккхира.

1840 шарахь кхоьллира Гурин уезд Озургети гӀалахь центр а йолуш Гуьржийн-Имеретин губернина йукъахь. 1846 шарахь иза губерни дӀасаийикъира, Гурин уезд Кутаисин губернехь дӀатуьхира. Цуьна йукъахь мохк 1918 шо кхаччалц лаьттира. Оцу хенахь Гури 100% гуьржийн мохк бара, Россин имперера оьрсий йа кхидолу къаьмнаш кхузахь даьржина дацара.

XX бӀешеран йуьхьехь кхузахь йара Гурин республика.

1918 шарахь Гури Гуьржийн демократин республикин йукъа туьйхира, иштта иза лаьттира 1921 шеран марта кхаччалц.

Гуьржийн Советийн Республика (тӀаьхьо ССР Гуьржийчоь) кхоьллича Гурин уезд кӀезигчу хенахь ша йоллучохь йисира, цул тӀехьа 3 кӀошт йира. Мехкан коьрта гӀала — Озургети — 1929—1991 шерашкахь цӀе йара Махарадзе.

1995 шарахь Гуьржийчохь кхоьллира мехкаш, Гури хилира оцу мехкийн (*мхаре*) йукъара цхьаъ, мадарра аьлча историн цӀе официалан йукъайаькхира.

## Бахархой
2018 шеран 1 январехь ларарца махкахь бара 110 524 бахархой, 2014 шеран 1 январехь — 138 800 бахархой.

2014 шарахь ларарца 113 350 бахархой, 2002 шерахь ларарца — 143 357 стаг (пачхьалкхан бахархойх 3,3 %).

Гурин дукхахаболу бахархой бу гуьржий, этнографин тоба — **[[гурийш]]** (*гурулеби*).

**Гурин кӀоштанийн къаьмнийн хӀоттам (2014)**

## Карта
Картин легенда:

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоьнан мехкаш
АвгӀенвиль (Эссонна)

**АвгӀенвиль** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Эссонна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Эссонна департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Маньоь

**Маньоь** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Эн. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Францин гӀаланаш
Категори:Эн департаментан коммунаш
Ванати

**Ванати** () — Гуьржийчоьнан эвла:
* Ванати — Квемо-Картлин Болнисин муниципалитетан эвла;
* Ванати — Шида-Картлин Ередвин муниципалитетан эвла.
Бруи (Пскован область)

**Бруи** () — Россин Федерацин Пскован областан Усвятин кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Усвятин кӀоштан индексаш 

Категори:Усвятин кӀоштан нах беха меттигаш
Гуьржийн къоман куьйгайозан тептарийн центр

**Гуьржийн къоман куьйгайозан тептарийн центр**, хьалха Куьйгайозан тептарийн институт ( [сака́ртвелос хелна́церта эро́внули це́нтри] — Гуьржийчоьнан Ӏилманийн Академин йукъара Ӏилманан центр, хьалха хилла Гуьржийчоьнан ӀА Куьйгайозан тептарийн Кекелидзе Корнелийн цӀарах институт. 1958 шарахь Гуьржийн ССР ӀА (кхоьллина 1929 шарахь) Гуьржийчоьнан академик С. Н. Джанашиан цӀарах музейн куьйгатептарийн декъан бух тӀаьхь бина Ӏилманан-талламан кхоллам. Институтехь Ӏалашдеш ю тептарийн ладаме коллекци оьрсийн, эрмалойн, грекийн, гӀажарийн, Ӏаьрбийн, туркойн, азербайджанийн, жуьгтийн, кхечу а меттанашкахь.

## Истори
Куьйгайозан тептарийн къоман центр кхоьллина 1958 шарахь «Гуьржийчоьнан Ӏилманийн академин Куьйгайозан тептарийн институт» аьлла. Иза кхоьллира Гуьржийчоьнан къоман музейн Куьйгайозан тептарийн декъан коллекцин бух тӀехь. Институт йиллинчех цхьаъ а, хьалхара директор а вара агванийн абат дуьххьара дӀайиллина волу Илиа Абуладзе (1901—1968). 1962 шарахь институтан цӀеран тӀетуьйхира «Кекелидзе», гуьржийн филологан а, литературин историкан а Корнели Кекелидзен сийнна. 1968 - 1989 шерашкахь Институтан директор яра Гуьржийчоьнан Ӏилманийн академин академик Елена Метревели. 1989 - 2006 шерашкахь директор вара Гуьржийчоьнан Ӏилманийн академин декъашхо-корреспондент Заза Алексидзе. 2006 шарахь дуьйна институтан директор ву Буба Кудава.

2006 шарахь «Гуьржийчоьнан Ӏилманийн академин Куьйгайозан тептарийн Корнели Кекелидзе цӀарах институт» дӀаяьккхира, иза хийцира публикан бакъонца йогӀу юридически юьхь кхолларан новкъа - «Корнели Кекелидзе Куьйгайозан тептарийн институт» аьлла. 2007 шеран 23 майхь дуьйна Институтан белхалоша кховдорца, цуьнан цӀе хийцира «Куьйгайозан тептарийн къоман центр». Оцу лаамна гӀолецира Дешаран а, Ӏилманан а министралло, къобал бира правительствос.

## Структура
Центран административан гӀуллакхан урхалла до директоро, ткъа Ӏилманан талламашна, белхашна тӀехь урхалла до Ӏилманчийн кхеташоно. Цул сов, Центран юкъайогӀу кхин структураш: дакъош а, лаборатореш а. ХӀинца ду бархӀ дакъа (Кодикологи, ХьостӀамор а, дипломатика а, Архиван таллам, Фондийн урхалла, Гайтамаш, Дешар , Библиотека, Говзаллийн истори) а, шиъ лаборатори а (Ӏалашдаран а, тодаран а, терхье яккхаран).

### Директор
Куьйгайозан тептарийн къоман центран директоро урхалла до Центран административан белхан. КхоалгӀа агӀонашца директор Центран официалан векал ву, жоп ло Центран болх законехь, хьекъалехь, эффект йолуш а хиларх.

Куьйгайозан тептарийн къоман центран Уставаца, Ӏилманчийн кхеташоно директор деа шарна хоржу. Оцу даржан лакхара бехкам бу Ӏилманчан лакхара тӀегӀа а, белхан, лаххара а, пхеа шеран зеделларг.

Центран директоран гӀовс ву, директор воцучу хенахь цуьнан декхарш кхочуш до цуо. ХӀинца Центран директор ву Буба Кудава.

## Хьажоргаш
* Сайт ГНЦР (анг.яз.)
* Институт рукописей

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоьнан къоман Ӏилманийн академи
Категори:Малхбале Ӏаморан институташ
Чардак (Гоьксун)

**Чардак** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан КахӀраманмараш провинцин (ил) Гоьксунан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:КахӀраманмараш провинцин нах беха меттигаш

Категори:КахӀраманмараш провинцин микрокӀошташ

Категори:Гоьксунан микрокӀошташ

Категори:Гоьксунан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Монсоро гӀала

**Монсоро гIала** () — Францин гӀала, исбаьхьаллин музей. Лаьтта Луаран латтанаш департаментера Монсоро коммунехь.

## Билгалдахарш

Категори:Франци
КахӀраманмараш (ил)

**КахӀраманмараш** () — Туркойчоьнан ил (провинци), административан центр — гӀала КахӀраманмараш.

## Географи
КахӀраманмараш — йу Лаьттайуккъера хӀордан регионан уггаре малхбалехьара провинци. Дозанашца йу илаш Османийе, Адана, иштта регионаш а Йуккъера Анатоли, Малхбален Анатоли, Къилба-Малхбален Анатоли.

## Административан йекъайалар

Ил йекъалуш йу ис кӀоште:

# Афшин (Afşin)
# Андирин (Andırın)
# ЧагӀлайанджерит (Çağlayancerit)
# Экиноьзуь (Ekinözü)
# Элбистан (Elbistan)
# Гоьксун (Göksun)
# КахӀраманмараш (Kahramanmaraş)
# НурхӀак (Nurhak)
# Пазарджик (Pazarcık)
# ТуьркогӀлу (Türkoğlu)

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоьнан илаш