Пхий (къам)

**Пхий** — ломан Пхейн-Мехкан орамера гуьржийн этнографин тоба йу, беха Йоккхачу Кавказан къилба басешкахь Пхийн Арагви хин бассейнехь а, Орга хин лакхенашкарчу къилбаседа басешкахь а. Советийн заманахь а Ӏалашдина шайн ламастан оьздангалла — духар, герз, гӀиллакхаш, хӀусамаш, кхин дӀа а. 1950-гӀа шераш чекхдовлуш пхий нуьцкъала кхалхийра акъари тӀе, иза бахьнехь ломан лакхара эвланийн цхьа дакъа дассаделира.

## Мотт
Пхийша буьйцу гуьржийн мотт, чӀогӀа ийна бу Кавказан тайп-тайпанчу меттанашца, царех гуьржашна кхета хала а долуш.

## Дин
Шортта шира килсийн саьлнаш йалахь а, пхийн амалехь керсталлин лар елахь а, амма церан цхьан а кхетам бац ала мегар дара керсталлех. Уьш — жӀарашна гӀуллакхдечарех, бӀатилла хиларх буьззина а бара.

Лашари-Джуари (Къиега-ЖӀар — Тамарин кӀентана Георгийн лерина, иза пхийша а, шуойша а веза лору, жӀар) чохь йолу Хамар эвлара килс, хӀинца а йу бӀатиллачеран а, тамашийна хӀуманех тешачеран а йукъ.

Пхий бӀаьрза теша Гомари олучу синах, цуо шайна гӀодо боху цара. И дин ийна дуккха бӀатиларца, царна хетара ша-кепара, шортта фанатикаш баьржира царна йукъахь шайха лакхара цӀуй ду бохуш, кхин тӀе халкъо леерам а беш: цара лелош хилла сийлаллин меттигаш, уьш боцург царна тӀебаха нах баьхьаш а ца хилла. Ӏиданашкахь лакхара цӀуйша схьайоху килсийн сийлаллаш, гойту халкъан, ткъа уьш геннара хьовсу цаьрга, тӀаккха цара боьху къинхетам шеш сий дечунга. Халкъо сагӀийна луш хилла мекхан бепиг, уьстагӀий, ткъа уьш цӀуйн карадоьдуш хилла. Лашари-Джуарин — уггаре лерамечу жӀаран, уггаре дукха сагӀа дахьа. Дуьйцура, цунна дахьа уьстагӀийн барам 2 эзар хилара шарахь. Ала мегар ду, оцу лакхара цӀуйша урхалла деш хилла халкъан тӀехь шайна ма-луъу. Наггахь цара кхерадора адам шайн жӀарийн оьгӀазлонца, ткъа уьш кӀадъялийтархьама керла сагӀа дезара.

## Оьздангалла а, бахам а
Пхийн коьрта болх — бежний а, уьстагӀий а, латта а лелор бу: кхиайо кенан культураш. Иштта пхийша говза кечбо тӀаргӀа: кӀадеш дуцу, пазаташ юцу. Цул сов кхиина ю тегаран говзаллаш, дечиг агар, дешийн а, эчиган а пхьолаш. Суьрташ долчу 1913 шеран 18 августехь арадаьллачу «Искры» журнал тӀехь:  **Леш долу тайпа**. Пхий, жима леш долу кавказан тайпа (6,5 эзар са), деха хала тӀекхачалучу Арагва хин лакхенашкара атагӀашкахь. Шеш кӀезиг белахь а, уьш чолхе этнографин иэдалар ду, вовшешца тӀемаш болуш, оцу меттигашкахь ловчкъа меттиг лохуш, тайп-тайпанчу къаьмнех бевддачарех схьабовлар тера ду. Меттаца пхий герга бу гуьржашна, хӀетте а церан меттадакъанах Гуьржийчоьнан юккъехь бехарш ца кхета. Амалаш: хьаша тӀеэцар, дукха лер, куралла, цхьаьнцце саца ца ло сихалла. Оцуо гуттаренна а цӀий Ӏанадойту, иттаннаш бойуш, чевнашъеш. Иза бахьнехь пхий даиман а, аренан белхашкахь а герзах боьттина хуьлу. Дин агӀора пхий — официалан керста бу — йисина дуккха а цӀуй динан, бусалба динан, европахойн аматаш. Цара даздо бусалбачеран пӀераска а, жугтийн шота а, керсталлин кӀиран де а. Ламасташ кхочушдан церан дийнна цӀуйн иерархи, сагӀа доккху меттигаш, сагӀан лело пхьегӀаш, цӀийн сагӀанаш ду. Цхьаццама латта леладо, амма коьртаниг даьхнийлелор а, таллар а ду. Таллархой чӀогӀа дика бу. Иллюстрированный журнал «Искры» от 18 августа 1913 года № 32 .

## Амалаш
Луьра климато а, лаьттан къоьлло а амалаш кхуллу бахархойн, уьш хьалха шайн луларчу шуойшла а, тушинашла а алсама къола деш хилла.

Дахарехь пхий сиха бац, хьаша эцаран гӀиллакхан леерам бо, амма церан божарий чӀогӀа малончаш бу, хӀусамера болх берриг зударшна буьту. Пхийн зударий чӀогӀа къахьоьгуш бу, цара латта леладо, даьхнашка хьовсу, уьш шийлачу хенахь хӀусамашна гергахь дуьту.

Пхийн духар тера ду гуьржийчух, цара массо а ламанхойн духаран дакъош схьаэцна, уьш даиман а девнехь хилла лулахошца, цундела даиман герзах боьттина хилла. Цара лелош хилла герз — топ, тапча, тур, шаьлта, пал; цхьаццама гӀагӀ а, корта а, кӀесаркӀаг а, юьхьан дакъа а ларде аьчкан куьй а.

## ХӀусамаш
Церан хӀусамаш гуьржийнчух тера хилла, уьш йеакӀуо а, чӀапа тхов болуш а хилла, ткъа цхьацца хӀусамашна агӀонаш тӀехӀиттина пирамида кепара бӀевнаш хилла. Цхьацца эвланашкахь хилла иштта тӀулгех йина гӀишлош, мостагӀ тӀелетчи массо а бахархой лочкъуш.

## Антропологи
Антропологица пхий бу кавказан тайпана, йуккъерачул лекхуо, мезокефалаш айсина, цкъаццӀа сира-баьццара бӀаьргаш а, сирла-хьаьрса месаш а йолуш.

## Пхий исбаьхьаллин литературехь
* Гайдар Аркадий «Всадники неприступных гор» («ТӀе ца довлало лаьмнийн береш») — 1927, дийцар.
* Джавахишвили Михаил «КӀайн кач» — 1925, роман.
* А. Чжимбэ «Ӏиношкара нах: пхийн дахарера роман» — 1928, роман, В. А. Гурко-Кряжинан «Пхийн альпашкахь» очеркца.
* Е. Бобинская, К. Гертель «Месть Кабунаури» («Кабунаурин чӀира» — 1931, дийцар.
* Исбаьхьаллин фильм «Пхийн баллада» (1966).

## Суьрташ
Изображение: Khevsur clansmen, ca. 1910.JPG|Пхий ламастан духаршца а, герзашца а, 1901 шо.
Файл: Khevsur woman C 1881.jpg|Пхийн зуда ламастан духарца, 1881 шо.
Файл: Shatili village, Georgia.jpg|ЧӀагӀйина эвла Шатили.
Файл: Khevsurian in Shatili.jpg|Шатилира пхий.
Файл: Khevsur_warriors_wearing_their_traditional_armor.jpg|ТӀемлой


## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Фотокаталог Музея антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера) РАН 
*  
* Sword and Buckler Fighting among the Lost Crusaders 
* Михаил Синельников Принесенные ветром, или Таш и Тоголок «Дружба Народов» 2002, № 5
*  
* Беляев И. Т.  По Хевсурии
* ГРУЗИНСКИЕ ПЛЕМЕНА В ГОРАХ КАВКАЗА

## Литература
* 

Категори:Гуьржий