open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ӏаьрбийн хӀорд

**Ӏаьрбийн хӀорд** (, , , , , ) — ХӀиндин Ӏапказан къилбаседехьара долчу декъан хӀорд бу. Ӏаьрбийн ахгӀайренца малбузехьа а, ХӀиндистан ахгӀайренца а малбалехьа кӀеззиг бу.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьрбийн хӀорд
Сомалийн мотт

**Сомалийн мотт** (я **сомали́**) Кушитийн меттанийн гена афразийн доьзалан йукъара мотт.

## Билгалдахарш

Категори:Меттанаш
Идрис

**Идрӣс** (), Товрат чохь **Ахнӯх**, **Ханӯх** () — иза исламан дуьххьарлерчу пайхамарех цхьаъ ву. Динийн ламасташкахь ма-бохху, Адам а, Шис а дӏаваьллачул тӏаьхьа, дуьххьара шега пайхамаралла делларг ву иза.

## Силсила
Товрат чохь иза «Ахнух» ибн Ярад ибн Мухӏалаил ибн Къинан ибн Аннуш ибн Шис ибн Адам ву. Иза Нухь пайхамаран дедайх ву.

## Исламехь
Идрис — иза Къуръан чохь Дала бийцинчу пайхамарех цхьаъ ву. Адам берех дуьххьара шега пайхамаралла делларг ву иза, Адам а, Шис а дӏаваьлла чул тӏаьхьа. Цунна Идрис цӏе тиллина цо дукха жайнаш йаздеш хилла дела. И ву дуьххьара къоламца йаздинарг а, бедарш тегнарг а, тегна хӏума тӏейоьхнарг а, ткъа цул хьалха цӏокарчий йухуш хилла наха. Иштта дуьххьара герз караэцнарг а, керста нахаца леттарг а, астрономи а, хьесап дан а хаа гӏиртинарг а ву иза.

Къуръан чохь шозза хьахош ву:

Мухьаммад пайхамаро дийцина ша Исраъ а, миӀраж а олучу буьйсанна стигал ваьккхинчу хенахь, йоьалгӀачу стигалахь шена «Идрис» гира аьлла.

### Идрис — иза [[Ильяс]] вуй?
Асхьабех цхьаболчу Ӏеламнаха а, царал тӀаьхьабаьхкинчара а аьлла: «Идрис» а, «Ильяс» а цхьанан пайхамаран цӀе йу. Ильяс — Идрис ву, ткъа Идрис — Ильяс ву. ӀабдуллахӀ ибн МасӀуда ша айат доьшучу хенахь: ﴾سَلَامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ﴿ цо олура: ﴾سَلامٌ عَلى إدْرَاسِينَ﴿. Иштта цо олуш хилла: «Ильяс — иза Идрис ву».

Ибн Касира толийна дош, и шиъ тайп-тайпанара ву аьлларг ду, Идрис Ильяс вац.

## Билгалдахарш

Категори:Исламан адамаш абатца
Бану ХӀашим

**Бану ХӀашим**, **ХӀашимхой** () — иза Ӏаднанин Ӏаьрбийн тайпа а, къурайшин тайпанех цхьа тайпа а ду. Оцу тайпанах хилла ву Мухьаммад пайхамар, ХӀашиман кӀентан кӀентан кӀант хилла волу.

Категори:Бану ХӀашим
Барак Обама

**Барак Хьуссейн Обама-жимаха волу** (; вина 1961 шеран 4 август — Гонолулу, Гавайи, АЦШ) — 44-гӀа Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн президент ву. 2009-чу шеран Дуьнен Нобелин совгӀатан Лауреат а ву.

Дуьххьарлера Афроамерикахо ву, Ӏаьржачу аматехь волу президент ву, иштта Африкин а, Ӏаьрбийн схьайаьлла фамили йолуш а ву.

## Билгалдахарш
Суьлхьанаш

**Суьлхьанаш, Субхьат** (), **мисбахьат** (), **теспахь** ‎‎) — исламехь лелош долу суьлхьанаш ду.

## Билгалдахарш

Категори:Ислам
Куфият

**Куфият** () — божарийн коьрта туьллу ду, гӀарадаьлла ду Ӏаьрбийн мехкашкахь. Цо малхах ларйо адамийн йуьхь, гӀамарах а, шелонах а. Шораделла даьржина ду иза Ӏаьрбийн гӀум-аренашкахь.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьрбийн духар
Алеманнойн меттан га

**Алеманнойн меттан га** — немцойн меттан га даьржина Германин къилбехьа. 

## Билгалдахарш

Категори:Немцойн мотт
Хьанифалла

**Хьанифалла** (‎‎ *Аль-Хьанифийят*‎) — иза ИбрахӀиман миллат ду. Иза хӀора а жӀарашна Ӏибадатдарах дӀа а вирзина, Делера хаам йа пайхамаралла а доцуш, шен амалца Цхьаъволчу АллахӀана Ӏибадатдаре тевжиначун къастам бу. Ислам дино ма-бохху иза догтешна хилар ду Ӏамалйарца а, аларца а, Дела массо а хӀума Кхуллушверг а, Шеца накъост воцуш Ша Цхьаъ а ву аьлла тешар а.

## Хьостанаш
Бусалбан син урхалладар

**Бусалбан син урхалладар** (дац. БСУ) — Бусалба неха леррина вовшахтохар ду, Муфтийца куьйгалла а деш. Бусалбан син урхалладар дукхах долу Советан Союзан хиллачу мехкашлахь ду. Дуьххьара Син урхалладар кхоьллина хилла Екатерина II Императоран указца.
Рейган, Рональд

**Рональд Peйгaн** (; вина 6 февраль 1911 — 5 июнь 2004) — 40-гӀа Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн президент а ву, 1989 шарахь Маршонан Нобелин совгӀатан лауреат а ву.

## Билгалдахарш

Категори:Адамаш абатца
Ан-Набави маьждиг

**Ан-Набави маьждиг** ( *[Ал-Масжиду-н-Набави]* — «Пайхамаран маьждиг») — иза Мадинатехь долу маьждиг ду, ислам динехь шолгӀа йеза лоруш йолу меттиг а йу, Маккахь долчу Аль-Хьарам маьждигал тӀаьхьа.

И маьждиг Мухьаммад пайхамарна ﷺ лерина дина ду. Оцу маьждиган баьццара нартол чохь дӀавоьллина ву Мухьаммад пайхамар ﷺ а, цуьнан сахьаби а, стунда а волу Абу Бакр ас-Сиддикъ а, цуьнан сахьаби Ӏумар ибн аль-Хаттӏаба.

## Кхин хьажа
* Мадинат
* Ислам
* Мухьаммад
* КаӀбат
* Макка

## Билгалдахарш
Туьхчар

**Туьхчар** () — ДегӀастанан ГӀазгӀумкийн керла кӀоштара эвла йу.

Иза йу Тухчаран йуьртан меттиган административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀазгӀумкийн керла кӀоштан нах беха меттигаш
Чаравали

**Чаравали** — ДегӀастанан ГӀазгӀумкийн керла кӀоштара эвла йу.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀазгӀумкийн керла кӀоштан нах беха меттигаш
КанӀан

**КанӀан** (финикийн. **kĕnaʿan**,  , ) — Йалта  хьекъа ахбеттан малхбузехьара дакъа. «КанӀан» ([ārāṣ] **kĕnaʿan**) боху дош, «**таьӀна-цӀен** мохк бохург хила тарлуш ду»; Ширачу заманахь мадарра аьлча Финикейхь олуш хилла КанӀан, ткъа библейн заманахь — оцу мехкан латтанаш хилла Евфратан къилбаседа-малхбузен гола тухучу меттигера малхбузенга кхин Урдан тӀера Лаьттайуккъера хӀордан йисте кхаччалц.. ХӀинца йолу ханна латта Шеман, Ливанан, Исраилан а, Урданан а йукъа догӀуш ду. КанӀан латта кхин довзаш ду «Сатийсина мохк» аьлла.

## Билгалдахарш

Категори:Библейн меттигаш
РамаллахӀ

**РамаллахӀ** ( (), ) — Урдан хин малхбузен хийистан юккъера ПалестӀинан гӀала, Эль-Бира уллехь. Иза ю Къудс-ГӀалина 13 километрехь къилбаседехьа.

1993 шарахь дуьйна ПалестӀинан автономин административан коьрта гӀала ю, Иза йина Ослохь хиллачу сацамашца 2013 шарахь цӀе хийцина ахкъобалйина ПалестӀина Пачхьалкх аьлла..

Бахархой  27 460 адам (2007). Гергарчу хьесапехь ах бахархой керста-Ӏаьрбий, ткъа важа дакъа — бусулба-Ӏаьрбий.

## Билгалдахарш

Категори:ПалестӀина
Ӏаданан айма

**Ӏаданан айма** (, ) Индин океанан Ӏаьрбийн хӀордан дакъа ду. Йохалла — 890 км. Айман къилбаседа йист Ӏаьрбийн ахгӀайрена ю (Йемен пачхьалкх). Къилбаседа а, малхбузен а йистош Африкин континент (Сомали а, Джибути а). Малхбузехь Таджура айма ю. Малхбален доза лоруш ду Гвардафуй меран меридиан (51°16’E).

Айма ЦӀен хӀордца вовшахтуху Баб-эль-Мандебан хидоькъес. Айма ю экономикин лараме, ГӀажарийн аймера мехкадаьтта Европе кхоьхьу хина некъ санна.

XXI бӀешаран юьхьехь кхузахь пираташ балебаьлла.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьрбийн хӀордан аймаш
Категори:Йеменан географи
Категори:Джибутин географи
Категори:Сомалин географи
Категори:Азин аймаш
Категори:Африкин аймаш
ГӀажарийн айма

**ГӀажарийн айма** (, *Фарс*;) — ГӀажарийчоьнан а, Ӏаьрбийн ахгӀайрен а юккъехь йолу айма. Цхьанакхетта Ормузан айма Оманан аймах, Ӏаьрбийн хӀордах а, ХӀиндин Ӏапказах а. Гидрологин хьолаца хӀорд бу.

ГӀажарийн айман йистера пачхьалкхаш ю Оман, Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ, СаӀудийн Ӏаьрбийчоь, Катар, Бахрейн, Кувейт, Ӏиракъ а, ГӀажарийчоь а. ГӀажарийн аймах кхеташ ду хи Шатт-эль-Ӏараб, иза кхолла луш ду Тигр а, Евфрат а вовшахкхетча.

Айман майда — , йохалла — 926 км, шоралла — 180—320 км, юккъера кӀоргалла — 50 м, максималан — 102 м.

## Билгалдахарш
Баб-эль-Мандебан хидоькъе

**Баб-эль-Мандебан хидоькъе** — «бӀаьрхийн ков (гӀайгӀанаш)») — Ӏаьрбийн ахгӀайрен (Йемен пачхьалкх) а, Африкин а, (Джибути пачхьалкх а, Эритрей а) юкъехь йолу хидоькъе. Вовшахтуху ЦӀен хӀорд Ӏаьрбийн хӀордан Аденан аймаца.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Азин хидоькъеш
Категори:Африкин хидоькъеш
Категори:ХӀиндин Ӏапказан хидоькъеш
Категори:ЦӀен хӀорд
Категори:Ӏаьрбийчоьнан хӀорд
Категори:Йеменан географи
Категори:Джибутин географи
Категори:Эритрейн географи
Ормузан хидоькъе

**Ормузан хидоькъе** , *Хормоз*) — гата, стратегин лараме хидоькъе, вовшахтуху къилба-малхбалехьа Ӏоманан аймаца, ткъа къилба-малхбузехьа ГӀажарийн аймаца. Къилбаседехьара йист ГӀажарийчоьнан долахь ю, ткъа къилба — Ӏаьрбийн Цхьанатоьхна Эмиратийн а, аханклав Ӏоманан а долахь.

## Билгалдахарш

## Билгалдахарш

Категори:Ӏоманан географи
Категори:ГӀажарийчоьнан географи
Категори:ХӀиндин Ӏапказан хидоькъеш
Категори:Азин хидоькъеш
Категори:ГӀажарийн айма
Категори:Хормозган
Сиб

**Сиб** (**Эс-Сиб**) — Ӏоманан гӀала, Маскат регионан административан центр, кхин иштта цӀе йолу вилайетан а. Иза ю Маскатан агломерацин дакъа. Бахархой 286 121 адам (2008, мах хадор).
## Билгалдахарш

Категори:Ӏоманан гӀаланаш
СаӀудийн риял

**СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан риял (риал)** (‎‎) — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан 
Паччахьаллин леррина официальни ахчанан барам бу.

### Хьалхара банкноташ

Категори:СаӀудийн Ӏаьрбийчоь
Андаманийн хӀорд

**Андаманийн хӀорд** (, , , ) — ХӀиндин Ӏапказан аххоттабела хӀорд, иза бу малхбалехьа Индокитай а, Малакка а цӀе йолу ахгӀайренийн, къилбехьа Суматра цӀе йолу гӀайрена юккъехь, Андаманийн а, Никобарийн гӀайренаш а (цара Бенгалан аймах дӀакъасто) малхбузехьа.
## Билгалдахарш

Категори:ХӀиндин Ӏапказан хӀордаш
Категори:ХӀиндин географи
Категори:Мьянман географи
Категори:Малайзин географи
Категори:Индонезин хӀордаш
Категори:Таиландан географи
Категори:Андаманийн хӀорд
Категори:Малайзин Экорегионаш
Ӏоманан айма

**Ӏоманан айма** ( — *Khalīj ‘Umān*,  — *Daryâ-ye ‘Omân*) — Ормузан хидоькъе чухула Ӏаьрбийн хӀорд, ГӀажарийн аймах тухуш йолу айма.

Айман йохалла 450 километр, шоралла — 330. Максимальни кӀоргалла — 3694 метр. Къилбаседа йистош долахь ю ГӀажарийчоьнан а, Пакистанан а, къилба — Оманан а, Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмиратийн а (малхбузехь).

## Билгалдахарш

Категори:Ӏоманан аймаш
Категори:ГӀажарийчоьнан аймаш
Категори:ХӀиндин Ӏапказан аймаш
Арафурийн хӀорд

**Арафурийн хӀорд** (, ) — ХӀиндин Ӏапказан йистан хӀорд иза бу Австралин, Керла Гвинейн а, Танимбар а Кай а цӀе йолу гӀайренийн юккъехь.
## ЦӀе
ХӀордан цӀе схьаяьлла ю альфураш (alifuru, harafuru цӀе йолу халкъан цӀарах.

## Билгалдахарш


Категори:Индонезин хӀордаш
Хокон VII паччахьан хӀорд

**Хокон паччахьан VII хӀорд** (норв. *Kong Haakon VII Hav*) — Къилба Ӏапказн Атлантикин Ӏапказан секторехь болу хӀорд иза бу Малхбален Антарктидан йистехь.
## Билгалдахарш

## Хьажа иштта
* Атлантикин Ӏапказ
* Малхбален Антарктида
* Норвеги

Категори:Къилба Ӏапказан хӀордаш
Категори:Категори:Адамийн цӀарах цӀерш йолу хӀордаш
Дюрвилан хӀорд

**Дюрвилан хӀорд** () — Тийна Ӏапказан секторан Къилба Ӏапказан хӀорд, 136° а, 148° а малхбален дохаллин юкъахь. Йстошкара латтанаш Аделин латта (Малхбален Антарктида).

## Билгалдахарш

* Карта Антарктиды с прилегающими морями 
* http://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2037-dUrville-Sea.html

Категори:Къилба Ӏапказан хӀордаш
Дюрвиль
Дейвисан хӀорд

**Дейвисан хӀорд** () — ХӀиндин секторан Къилба Ӏапказан йистан хӀорд иза бу Антарктидан йистошкахь. 
## Хьажоргаш
* Карта Антарктиды с прилегающими морями 
* http://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2010-Davis-Sea.html

 
Категори:Къилба Ӏапказан хӀордаш
Космонавтийн хӀорд

**Космонавтийн хӀорд** — Къилба Ӏапказан  ХӀиндин секторан хӀорд иза бу Антарктидан йистошкахь, Эндербин латта а, Рисер-Ларсенан хӀордан юккъехь, царна юккъехь ду Гуннерус дукъ, ткъа иза  ХӀиндин Ӏапказ чохь ду. Восточные берега Эндербин латтан малхбален йист Космонавтийн а ДоттагӀаллин хӀордан а доза ду. Майда 698,6 эзар км². КӀоргалла 4798 м. Цуна тӀехь даиман дӀахьош йолу ша бу, дукху айсбергаш ю.

ЦӀе тиллина 1962 шарахь Советски Антарктидан экспедицин декъашхоша дуьххьара космонавтийн цӀарах.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Карта Антарктиды с прилегающими морями 
* http://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2027-Cosmonauts-Sea.html

Категори:Къилба Ӏапказан хӀордаш
Категори:Адамийн цӀарах цӀерш йолу хӀордаш
Майда

**Майда** — иза терахьийн башхаллонаш билгалйаран шинна цхьанаэшшара (тӀапа йа гомалла) геометрин фигураш йу.

Категори:Майда
Къилбаседа-Кавказан Федералан гуо

**Къилбаседа Кавказан Федералан гуо** — Россин Федерацин федералан гуо бу.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Моусонан хӀорд

**Моусонан хӀорд** (),  Къилба Ӏапказ ХӀиндин Ӏапказан секторан хӀорд, иза бу Малхбален Антарктидан йистошкахь. 
## Хьажоргаш
* Карта Антарктиды с прилегающими морями 
* http://repartee.ru/2012/04/mousona/ 

Категори:Къилба Ӏапказан хӀордаш
Рисер-Ларсенан хӀорд

**Рисер-Ларсенан хӀорд** () — Къилба Ӏапказан хӀорд иза бу Мод паччахьан латтан йистошкахь (Малхбален Антарктида). 

## Хьажоргаш
* Карта Антарктиды с прилегающими морями 
* http://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2031-Riiser-Larsen-Sea.html

 
Категори:Къилба Ӏапказан хӀордаш
Категори:Мод паччахьан латта
Россан хӀорд

**Россан хӀорд** — Къилба Ӏапказан Тийна Ӏапказан секторан хӀорд, иза бу Викторин латтан а, Мэри Бэрдан а йистошкахь (Малхбален Антарктида), Адэр а, Колбек мерийн юкъехь (170° м. д. — 158° м. д.). 
## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Карта Антарктиды с прилегающими морями 

Категори:Къилба Ӏапказан хӀордаш
Росс
Ӏусман ибн Ӏаффан

**Абу Ӏабдулла́хӀ Ӏусма́н ибн Ӏаффа́н аль-Умави́ аль-Къураши́** (; 576, ТӀаиф йа Макка, Хьиджаз — 656, Мадинат, Рашидунин халифат) — иза Рашидунин халифатан кхоалгӀа халиф ву 644—656 шерашкахь урхалладина, Мухьаммад пайхамаран ﷺ йуххера накъост а, цуьнан нуц а ву. Йалсаманица кхаъбаьккхинчу иттаннах цхьаъ ву. Ислам дине баьхкинчу хьалхарчарах цхьаъ ву. Цуьнан цӀе йоккху *«Зун-Нурайн (Ши нур дерг)»* олий, хӀунда аьлча цо Мухьаммад пайхамаран ﷺ ши йоӀ йалийна хилла, дуьххьара Рукъайят йалийна, и дӀакхелхинчул тӀаьхьа Умм Кулсум а.

Ӏусман дуьххьара Хьабашийн лаьтта тӀе хӀижрат динарг ву, ислам дин лардархьама, цул тӀаьхьа цунна тӀаьхьахӀиттира бисина хӀижрат деш болу мухӀажираш. Цул тӀаьхьа шолгӀа хӀижрат дина цо Мадинате. Делан элча ﷺ вара цуьнах тешаш а, цуьнан лерам беш а, и дукхавезаш а, и эхь хеташ хилла дела а, цо шен даьхний бусалба нахана гӀо деш дӀахьовзош хилла дела а. Цуьнга йалсаманица кхаъбаьккхина цо, иштта шахӀид волуш дӀакхелхар ву аьлла хаам а бина.

644-чу шарахь Ӏумар дӀакхелхинчул тӀаьхьа, шура (совещани) хиллачул тӀаьхьа Ӏусманна байӀат дира халиф хоттарца. Цуьнан халифат лаьттира шийтта шарахь гергга. Цуьнан урхаллехь чекхдаьккхира Къуръан цхьаьнатохар а, Маккара Аль-Хьарам маьждиг а, Мадинатера Пайхамаран маьждиг а шордар а. Иштта цуьнан урхаллехь схьадехира масийтта мехкаш а, исламан халифат а шорйелира.

Цуьнан халифатан шолгӀачу декъехь, шийтта шарахь лаьттина долу, питанан хиламаш гучубевлира, и йамарта вере кхачийна болу, цуьнан 82 шо долчу хенахь. И дӀавоьллина Мадинатера аль-БакъиӀ олучу кешнашкахь.

## Дахар дӀайаздар
Ӏусман ибн Ӏаффан вина 576-чу шарахь ТӀаифехь, цхьаболчара Маккахь вина аьлла. Бану Умайят тайпанах хилла ву и, къурайшин баккхийчу элех долчу тайпанах. Цуьнан да Ӏаффан Абу Суфьян ибн Хьарбан девешин кӀант ву. Ӏусман вара сий долуш а, таро йолуш а жахӀилийн заманахь. Къурайшех кӀорггера хьекъал, кхетам болуш а, царна дукхавезаш а вара. Цкъа шен дахарехь хӀуьппалгна сужуд дина а, йа чагӀар мелла а вац иза.

## Билгалдахарш

Категори:Сахьабаш
Категори:Йалсаманица кхаъбаьккхина итт
СаӀад бин Абу Ваккъас

**СаӀад бин Абу Ваккъас **() — Мухьаммад-пайхамаран накъост ву, 17 шо кхаьчча дуьххьара ислам тӀеэцначерех цхьаъ ву. Вевзаш ву пачхьалкхан гӀуллакххо а, баьчча а. Иштта дика вевзаш стаг ву, исламан гӀуллакх бахьана долуш нехан цӀий Ӏанийначарех. ЙукъавогӀуш ву итт лараме болчу Мухьаммад-пайхамаран накъостех.

## Билгалдахарш

Категори:Сахьабаш
Лазаревн хӀорд

**Лазаревн хӀорд** — Къилба Ӏапказан Атлантикин секторан хӀорд, иза  Антарктида 0 а, 14° в.д а йукъахь. Мод паччахьан латтан уллехь бу.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Карта Антарктиды с прилегающими морями 

Категори:Къилба Ӏапказан хӀордаш
Категори:Мод паччахьан латта
Категори:Михаилан Лазареван цӀарах йолу объкташ
Категори:Адамийн цӀарах цӀерш йолу хӀордаш
Нохчийчоьнан хӀост

**Нохчийн Республикин хӀост** — иза Нохчийн Республикин билгало ю. ЧӀагӀйина ю декхарш кхочуш деш волчу хинволчу Нохчийчоьнан президента Сергей Абрамовас 2004 шаран 22 июнехь.
Сомован хӀорд

**Сомован хӀорд** — Къилба Ӏапказан Тийна Ӏапказан секторера хӀорд, иза бу Викторин латтан уллехь (Малхбален Антарктида).  

## Билгалдахарш

Категори:Къилба Ӏапказан хӀордаш
Уэдделлан хӀорд

**Уэдделлан хӀорд** () — Къилба Ӏапказн Атлантикин Ӏапказан секторан хӀорд, иза бу Малхбузен Антарктидан йистошкахь, малхбузехьа Антарктикан ахгӀайрена а, малхбалехьа Котсан латтана юккъехь.


File:Small_Tabular_Icebergs_(26376305448).jpg
File:Antarctica Weddell Sea region relief location map.png


## Хьажоргаш

* Карта Антарктиды с прилегающими морями 

Категори:Адамийн цӀарах цӀерш йолу хӀордаш
Категори:Къилба Ӏапказан хӀордаш
Ирландхойн хӀорд

**Ирландхойн хӀорд** (, , ) — Атлантикин Ӏапказан хӀорд, иза бу малхбалехьа Йоккха Британин а, малхбузехьа Ирландин гӀайренийн йукъехь (51° 40' — 54° 30' къ. ш. а, 3° — 6° м. д. а). Цуна къилбаседехьа йу Шотланди, малхбузехьа — Республика Ирланди а, Къилбаседа Ирланди а. ХӀордан къилбехьа йу Уэльс малхбалехьа йу — Ингалс. Къилба-малхбузехьа йу Сийлахь Георган хидоькъе, къилбаседехьа йу — Къилбаседа хидоькъе, царна дехьа хӀорд Кельтийн хӀордах а, Ӏапказах а кхета. Майда 100 км² герга, дуккха кӀоргалла 175 метр.

## Билгалдахарш


Категори:Ирландин географи
Категори:Йоккха Британи географи
Ируаз хӀорд

**Ируаз хӀорд**, Ируа́зан хӀорд, Ируа́  хӀорд ( , ) — Атлантикин Ӏапказан йукъара хӀорд, иза бу Сен а, Уэссан а гӀайренийн юкъахь, Бретанин йистошкахь. Ируаз хӀордан ду дозанаш къилбаседехьа а, малхбузехьа а Кельтийн хӀордаца, ткъа къилбехьа Бискайн аймаца.

## Билгалдахарш

Категори:Атлантикин Ӏапказан хӀордаш
Категори:Францин географи
Категори:Бретанин географи
Категори:Йистера хӀордаш
Лабрадоран хӀорд

**Лабрадоран хӀорд** — Атлантикин Ӏапказан дакъа, иза бу Лабрадор, Ньюфаундленд а, Гренландин а йукъехь. Майда — 840 эзар км², кӀоргалла — 4316 м. Координаташ: .

## Литература
* Clarke, R.A. & J.-C. Gascard. The Formation of Labrador Sea Water. Part I: Large-Scale Processes&nbsp;//&nbsp;*Journal of Physical Oceanography*, Volume&nbsp;13, Issue&nbsp;10 (October 1983), pp.&nbsp;1764–1778.
* Clarke, R.A. & J.-C. Gascard. The Formation of Labrador Sea Water. Part II: Mesoscale and Smaller-Scale Processes&nbsp;//&nbsp;*Journal of Physical Oceanography*, Volume&nbsp;13, Issue&nbsp;10 (October 1983), pp.&nbsp;1779–1797.
* Dickson, R. From the Labrador Sea to global change&nbsp;//&nbsp;*Nature*, Vol.&nbsp;386 (1997), pp.&nbsp;649–650.
* Talley, L.D. & M.S. McCartney. Distribution and Circulation of Labrador Sea Water&nbsp;//&nbsp;*Journal of Physical Oceanography*, Volume&nbsp;12, Issue&nbsp;11 (November 1982), pp.&nbsp;1189–1205. http://ams.allenpress.com/perlserv/?request=get-abstract&issn=1520-0485&volume=012&issue=11&page=1189

Лабрадор
Категори:Канадан хӀордаш
Категори:Гренландин географи
Саргассийн хӀорд

**Саргассийн хӀорд** — Атлантикин Ӏапказ чохь антициклонан го баккхаран меттиг, дӀаэхаро йихкина: малхбузехьа йу — Гольфстрим, къилбаседехьа йу — Къилбаседа-Атлантикин дӀаэхар, малхбалехьа йу — Канарийн дӀаэхар, къилбехьа йу — Къилбаседа Экваторан дӀаэхар. 

## ЦӀе
Саргассийн хӀордан цӀе тиллина кхузахь хин бецаш Саргассаш йолу дера.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Саргассы впервые отсняты из космоса  — Membrana.ru, 7 июня 2007
* Моря Атлантического океана
Скошан хӀорд

**Скошан хӀорд (Ско́ти)** () — Къилба Георги, Къилба Сандвичан а. Къилба Оркнейн а гӀайренийн йукъара хӀорд. Докъа долу дакъа  Атлантикин Ӏапказ юкъахь ду, ткъа жиманиг — Къилба Ӏапказан. 

## Билгалдахарш

## Литература
* Грушинский, А.&nbsp;Н., Медведев, П.&nbsp;П., Строев,&nbsp;П.&nbsp;П., Булычев,&nbsp;А.&nbsp;А. «Толщина земной коры, нарушение изостазии и тектоническая эволюция моря Скоша»&nbsp;//&nbsp;Доклад, представленный на Сагитовских чтениях 2006, Москва, ГАИШ МГУ, 6 февраля 2006.

Категори:Атлантикин Ӏапказан хӀордаш
Категори:Къилба Ӏапказан хӀордаш
ДоттагӀаллин хӀорд

**ДоттагӀаллин хӀорд** () — Къилба Ӏапказан ХӀиндин секторехь болу хӀорд. Майдп 258 эзар км² Къилба дакъан кӀоргалла 500 м, къилбаседа 3000 м. 
## Хьажоргаш
* Карта Антарктиды с прилегающими морями 

Категори:Къилба Ӏапказан хӀордаш
Альборан (хӀорд)

**Альбора́н** (, ) — Лаьттайуккъера хӀордан уггаре малхбузен хӀорд.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Альборан Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. Поспелов Е. М. 2001.

Категори:Лаьттайуккъера хӀордан хӀордаш
Балеарийн хӀорд

**Балеарийн хӀорд** () — Пиренейн ахгӀайрена малхбален йистехь болу хӀорд, Лаьттайуккъера хӀордан Балеарийн гӀайрена акваторин дӀакъестана бу. Майда 86 эзар км², йукъара кӀоргалла 767 м, максимальни 2132 м. 
## Литература
* Словарь современных географических названий / Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. — Изд. 2-е, испр. и доп., электронное. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.

Категори:Испанин географи
Категори:Лаьттайуккъера хӀордан хӀордаш
Лигурийн хӀорд

**Лигурийн хӀорд** лигурийн ширачу халкъан цӀарах, Рона хина аренахь Ӏаш хилачу; , , , ) — Лаьттайуккъера хӀордан дакъа иза бу Корсика гӀ-е, Эльба гӀ-е юккъехь а Генуэзийн айман йистехь. ХӀордан йистошкахь ю Франци, Монако а, Итали а. Майда — 15 эзар км², йукъара кӀоргалла — 1200 м, жима — 2546 м.  

Коьрта порташ: Генуй (порт), Савона, Специ (Итали), Ницца (Франци).

## Билгалдахарш

Категори:Италин географи
Категори:Францин географи
Категори:Лаьттайуккъера хӀордан хӀордаш
Тирренийн хӀорд

**Тирренийн хӀорд** (, , , , ) — Лаьттайуккъера хӀордан дакъа иза бу Италин малхбузехьарчу йистошкахь, Апеннинийн ахгӀайре (Италин регионийн Тоскана, Лацио, Кампани а, Калабрия а) кхин Сицили а, Сардини а Корсика а гӀайренийн юкъехь.


Категори:Италин географи
Бристолан айма

**Бристолан айма** йа **Бристолан татол** (; ) — Атлантикин Ӏапказан айма Йоккха Британин къилба-малхбезен дакъехь. 

## Галерей

Файл:Sunrisebristolchannel.jpg|
Файл:Bristol Channel from Porthkerry.jpg|
Файл:Bristol.channel.ilfracombe.arp.750pix.jpg|


Категори:Атлантикин Ӏапказан аймаш
Категори:Англин аймаш
Категори:Уэльсан аймаш
Гвинейн айма

**Гвинейн айма** (, , , ) — Атлантикин Ӏапказан айма, иза бу Гвинейн йистехь.

## Билгалдахарш


Категори:Атлантикин Ӏапказан аймаш
Категори:Африкин аймаш
Мексикин айма

**Мексикин айма** (, , ) — Атлантикин Ӏапказан малхбалехьара чоьхьара айма.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Разлив нефти в Мексиканском заливе — текущее положение
* Метастазы Мексиканского залива 


Категори:Атлантикин Ӏапказан хӀордаш
Мэн (айма)

**Мэн** () —  Къилбаседа Америкин айма.

Айма йу Кейп-Код а, Керла Шотланди а ахгӀайренийн йуккъехь. Максимум кӀоргалла — 329 метр.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Gulf of Maine Research Institute

Категори:Атлантикин Ӏапказан аймаш
Категори:Керла Шотландин аймаш
Категори:Нью-Брансуикан аймаш
Категори:Нью-Гэмпширан географи
Категори:Массачусетсан географи
Категори:Мэнан аймаш
Сийлахь Лаврентин айма

**Сийлахь Лаврентин айма** (; ) — Дуьнена тӀера уггаре йоккха эстуарий, Сийлахь Лаврентин эрк Атлантикин Ӏапказах кхеташ ду Къилбаседа Америкин малхбалехьара йистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Атлантикин Ӏапказан аймаш
Категори:Канадан аймаш
Категори:Эстуарии
Категори:Квебекан аймаш
Категори:Нью-Брансуикан аймаш
Категори:Керла Шотландин аймаш
Йоккха Бельт

**Йоккха Бельт** — малхбалехьа Лолланн а, Зеланди а, малхбузехьа Лангеланн а, Фюн а гӀайренийн юкъехь йолу хидоькъе. 

## Литература
* 

Категори:Датхойн хидоькъеш
Ӏаьржа тӀулг

**Ӏаьржа тӀулг, Хьаджар аль-Асвад** () — ХаьжцӀийн КаӀбатан пенан уллохь болу тӀулг бу. Исламан дийцарехь, Ӏаьржа тӀулг хьалха ялсаманехь хилла, оцу хенахь малик хилла а боху цхьаболчу Ӏеламнаха, кӀайн лепаш а хилла боху.

## Кхин хьажа
* КаӀбат
* Ислам
Эгейн хӀорд

**Эгейн хӀорд** (, ,  — «Белое море»), дукху гӀайренаш долу (2000 герга) ахоттабелла хӀорд Лаьттайуккъера хӀордан малхбаленгара дакъан тӀехь, иза бу Балканийн ахгӀайрена, Жима Ази а, Крит гӀа-е а юкъехь. 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Статья в БСЭ
* Вид с воздуха на Эгейском море
Босфор

**Босфо́р** ( «Стамбулан хидоькъе», ) — Европина а, Жима Азин а юкъехь йолу хидоькъе, вовшахтуху Ӏаьржа хӀорд Мармаран хӀордаца.  Хидоькъен шена агӀорахь ю Туркойчоьнан йоккха гӀала Истамбул.

Хидоькъен йохалла 30 км герга. Къилбаседехьа максимальни шоралла 3700 м., минимальни шоралла — 700 метр. Фарватеран кӀоргалла 33 тӀера 80 м. кхаччалц.

## Билгалдахарш

Категори:Босфор
Категори:Истамбул
Категори:Туркойчоьнан хидоькъеш
Категори:Фраки
Гибралтаран хидоькъе

**Гибралтаран хидоькъе** (, , , ) — Пиренейн ахгӀайрена а, Африкин а юкъехь йолу халкъашна юккъера хидоькъе, вовшахтуху  Лаьттайуккъера хӀорд Атлантикин Ӏапказаца.

## Билгалдахарш

Категори:Европин хидоькъеш
Категори:Африкин хидоькъеш
Категори:Атлантикин Ӏапказан хидоькъеш
Категори:Лаьттайуккъера хӀордан хидоькъеш
Дарданеллан хидоькъе

**Дарданеллан хидоькъе** йа **Геллеспо́нт** ( — шира желтойн ширъелла цӀе; , Чанаккале — туркойн хидоькъен йистера гӀала) — Европин Галлиполи ахгӀайрена а, Жима Азин а юкъехь йолу хидоькъе. 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Panoramio — Фотографии от ---=XEON=--- > Dardanellen 

Категори:Атлантикин Ӏапказан хидоькъеш
Категори:Туркойчоьнан хидоькъеш
МусӀаб бин Ӏумайр

**МусӀаб бин Ӏумайр** () — иза Мухьаммад-пайхамаран  накъостех цхьаъ ву, Мадинатехь ислам даржарца чӀогӀа дика накъосталла дина цо. Маккара бусалба наха эккхабар бахьана долуш, иза Эфиопе дӀакхалха везаш вара, йуха Макка схьавеъча Мадинате а дӀавахар иза, керла бусалба нахана ислам Ӏамо. 625 шарахь Ухьудан гӀазотехь велла иза.
Ухьудан гӀазот

**Ухьудан гӀазот** () хилла 625 шаран 23 мартехь (3 шаран 3 шаввалехь хӀ.) Ухьуд лам тӀехь. Оцу гӀазотехь бусалба нехан куьйгалхо хилла Мухьаммад, а къурайшин куьйгалхо хилла Абу Супьян ибн Хьарб.

Оцу тӀам тӀехь вийна Мухьаммадан деваша — Хьамзат а, МусӀаб а кхиберш .
Буьрса Иван

**IV Буьрса Иван Васильевич** (; вина 1530-чу шеран 25-гIа августехь Коломенски йуртахь, Москох йуххехь; кхелхина 1584-чу шеран 28 мартехь, Москох) — Йерриг Русин а, Москохан а сийлахь-воккха эла ву, йерриг Русин хьалхара паччахь (1547).

## Билгалдахарш

Категори:Оьрсийн паччахьаш
Датхойн хидоькъе

**Датхойн хидоькъе** — Гренланди а, Исланди а гӀайренийн юккъера хидоькъе. Вовшахтуху Гренландин хӀорд Атлантикин Ӏапказаца. Шоралла 260 герга километр.Дукха кӀоргалла фарватерехь 227 м. 

## Хьажа иштта
* Датхойн хидоькъеш
## Билгалдахарш

Категори:Гренландин хидоькъеш
Категори:Атлантикин Ӏапказан хидоькъеш
Категори:Къилбаседа Шен Ӏапказан хидоькъеш
Категори:Исландин географи
Категори:Европин хидоькъеш
Каботан хидоькъе

**Каботан хидоькъе** (, ) — иза йу Канадан малхбалехьара дакъан тӀехь, йохалла 110 км.

## Билгалдахарш

Категори:Атлантикин Ӏапказан хидоькъеш
Категори:Канадин хидоькъеш
Категори:Керла Шотландин хидоькъеш
Категори:Ньюфаундлендан а, Лабрадоран а хина объекташ
Айюб

**Айюб** () — Исраилан къоман ваийтина пайхамарех цхьа пайхамар. Библин тӀехь хьехош ву Иоб цӀарца. Айюб пайхамаран  истори Къуръан тӀехь хьехош йу цатешачарна цунах хьехам масала хилийта, тӀаьххьаре а АллахӀа шех тешаш волчунна гӀо муха до гойту.

## Истори
Цуьнан нана ЛутӀ пайхамаран  йоӀ хилла. Айюб хьажийна вара Димашкъ гергарчу къаьмнашна. Иза чӀогӀа хьал долуш а, ларам болуш а стаг вара, массо а иэшонехь волчунна гӀодора. Иза къаьсташ вара дика даран амалашца, нийсонца, Делах даггара кхерарца. Амма гӀараваьлла иза шен собар бахьнехь.

Цуьнан боккха доьзал бара, шортта зударий а бара. АллахӀан зиен лиира Айуб, йоцачу хенахь цуьнан берриг бахам дӀабаьккхира. ЖаӀун куьце а даьлла иза хаийтинчу шайтӀане элира шен мел хилла бахам АллахӀан бу аьлла, цуьнга иза шадерг дӀадаккхало цуьнга, массо хӀума а Делан лаамца хуьлу аьлла.

ШолгӀачу халачу зиерехь чӀогӀа мохк бегийна цуьнан массо а бер делира. ШайтӀано, берийн хьехархочун куьце даьлла деана хаийтича, Айюба жоп делира, шен бераш шена деллера АллахӀа, цуьнга муьлххачу хенахь а уьш шегара дӀадахалур ду аьлла.

ТӀаккха АллахӀа Айюбан хала цамгар яийитира, цамгар бахьнехь иза меттах ца хьалора. Пайхамар витира массо а гергарчу наха, зуда йоцучо, иза собарца хьожуш йара шен цомгашчу майрачуьнга. ТӀаккха Айюба хастам бира АллахӀан, Цуьнан лааман къера вара иза. ШайтӀано гӀалахь эладит даржийра, Айюбан ноткъанаш йина чевнаш гӀалин кхечу бахархошна тӀеевр йу аьлла, гӀалахоша эккхийра Айюб шен зудчуьнца гӀалара. Зудий-майрий охьахевшира гӀалан йистте. ВорхӀ шарахь, шен цамгар йоллушехь, Айюба цкъан а арз ца дира шен хьолах. ШайтӀа гӀиртира Айюбан зудчуьнга иза витийта, амма аьтту ца белира.

АллахӀа тӀеийцира цуьнан дуӀа, дахийтира цунна Джабраил малик кхаъца, АллахӀа комаьршша совгӀат лур ду хьуна хьан собарна а, доьналлийна а массо а балана хьалха аьлла. Джабраилан омарца, Айюба ког туьйхира, оцу меттиге шовда делира, цуо цуьнан хьогалла а яйира, чевнаш а тойира. АллахӀа йухадерзийра Айюбан цуьнан могашалла, бахам, бераш.

Ца кхета Къуръанан омар: «Схьа а иэций хьайн кара курс, тоха цуьнца, къинош а ма летаде!» — маьӀна доккху, хьалха шен зудчунна, иза АллахӀа Айюбан гӀо дийр хиларх шекйаларна, кхел йийр йу аьлла дина ният кхочушдаран хьокъехь долу омар санна.

АллахӀа совгӀат дина цунна цхьацца тамашийна хӀуманаш дан хьуьнара делла.

Айюб ваьхна 254 шарахь.

Айюбан цӀарах йоьхку цхьа могӀа Шемара, Палестинера, Мисрара, Йуккъера Азера топонимаш. Айюбан дуӀа леладо бусалбачара цамгаршна дуьхьала хӀайкалш дой.

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Бала лайна Айюб
Дейвисан хидоькъе

**Дейвисан хидоькъе** — Гренландин а, Баффинан латта гӀайренан а юкъехь йолу хидоькъе (Канадан провинци Нунавут). 
## Билгалдахарш

Категори:Атлантикин Ӏапказан хидоькъеш
Категори:Нунавутан хидоькъеш
Категори:Гренландин хидоькъеш
Дрейкан хидоькъе

**Дрейкан хидоькъе** я **Серпийн хӀорд** — Атлантикин Ӏапказ а, Тийна Ӏапказ а къилба дакъош вовшахтуху (Къилба Ӏапказ шакъастича ах йа йерриг цуна йукъа йан мега). 

## Хьажоргаш
* 
* 
*   -->

Категори:Антарктидан хидоькъеш
Категори:Чилин хидоькъеш
Категори:Тийна Ӏапказан хидоькъеш
Категори:Атлантикин Ӏапказан хидоькъеш
Хидоькъе
Апиа

**А́пиа** () — Самоа маьрша пачхьалкхан коьрта гӀала а, цхьаъ бен йоцу гӀала а, порт а.

## Билгалдахарш

Категори:Океанин коьрта гӀаланаш
Категори:Самоа
Ла-Манш

**Ла-Ма́нш** ( [МФА: ] — «рукав»,  [МФА: ] — «ингалсан татол») — Францин а, Йоккха Британин а юккъехь йолу хидоькъе. 
## Билгалдахарш


Категори:Атлантикин Ӏапказан хидоькъеш
Категори:Францин хидоькъеш
Категори:Йоккха Британин хидоькъеш
Жима Бельт

**Жима Бельт** — малхбузехьа Фюн а, Эрё а малхбалехьа Альс а, малхбузехьа Ютландин йукъехь йолу хидоькъе. Вовшахтуху Балтикан хӀорд Каттегат цӀе йолу хидоькъех.

Хидоькъен йохалла йу 50 километр, шоралла хийцалуш йу 800 метр тӀера 28 километр тӀе, жима кӀоргалла фарватерехь — 12 метр, максимальни — 75 метр.

## Хьажа иштта
* Йоккха Бельт

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Датхойн хидоькъеш
Каттегат

**Каттега́т** (, ) — Ютланди ахгӀайрена малхбален йистан а, Скандинавин ахгӀайрена къилба-малхбузен дакъан а юккъехь йолу хидоькъе. 
## Билгалдахарш

Категори:Датхойн хидоькъеш
Категори:Скандинави
Керчан хидоькъе

**Керчан хидоькъе** (, ) — Азов-хӀорд Ӏаьржа хӀордах туху хидоькъе. 

## Билгалдахарш

Категори:Керчан хидоькъе
Категори:Боспоран пачхьалкх
Категори:Шира Риман географи
Флоридан хидоькъе

**Флоридан хидоькъе** () — Мексикан айма а, Атлантикин Ӏапказ а вовшахтухуш йолу хидоькъе.

## Хьажоргаш
* Договор между США и Кубой

Категори:Мексикан айма
Категори:Атлантикин Ӏапказан хидоькъеш
Категори:АЦШн хидоькъеш
Категори:Флоридан географи
Категори:Кубан хидоькъеш
Биньямин

**Биньямин бин Якъуб** () — иза Якъуб-пайхамаран  шийтталгӀа кӀант ву, цуьнан ненан цӀе йара Рахьиль бинт Лабан, цо вина цуьан ваша вара Юсуп, церан тӀаьхье Бани Исраиль йара.
Библи

**Би́бли** ( —  — «книшка»,  — папирус ду, арахецна Библ олучу юьртахь) — текстийн канонически гулам бу, иза деза лоруш иудаизмехь а, керсталлехь а..

## ЦӀе
Жуьгтийша шайн еза книшкаш билгалъяьхна цӀерашца: «Яздар», «Жайна», «Весет», «Весетан книшкаш», «Закон а, Пайхамарш а». Керсташа керлавесетийн яздарш билгалдаьхна цӀерашца: «Инжил», «Апостол».

## Хьосташ
Скагеррак

**Скагерра́к** (*Skagerrak*) — Скандинавин ахгӀайрена а, Ютландин а юкъехь йолу хидоькъе, Каттегат хидоькъе чухула вовшахтуху Къилбаседа хӀорд Балтикан хӀордах. Йохалла 240 км, шоралла 80—90 км. КӀоргалла 700 метр Норвегийн траншей йолчехь.

## Бухара са долу хӀумнаш

Файл:Heringsschwarm.gif|*[[Clupea harengus]]*
Файл:Scsco u0.gif|*[[Scomber scombrus]]*
Файл:Pandborealisind.jpg|*[[Pandalus borealis]]*


## Суьрташ

Файл:Jylland.Skagerrak.jpg
Файл:Jytland.Skagerrak2.jpg
Файл:VKyhn_Kandestederne.jpg
Файл:Skagerrak-2005-IV-13_ubt.jpeg


Категори:Датхойн хидоькъеш
Категори:Скандинави
Эресунн

**Э́ресунн** (, ), иштта **Зунд** () — Зеланди (Дани) а, Скандинавин ахгӀайрена а (Швеци) юккъехь йолу хидоькъе. 

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Датхойн хидоькъеш
Категори:Швецин хидоькъеш
Юкатанан хидоькъе

**Юкатанан хидоькъе** — Юкатан ахгӀайрена а, Кубан а юккъехь йолу хидоькъе. Вовшахтуху Мексикан айма Карибийн хӀордах. 
## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Карибийн хӀордан хидокъеш
Категори:Къилбаседа Америкин хидоькъеш
Категори:Кубан хидоькъеш
Мессинан хидоькъе

**Мессинан хидоькъе** (, ) — Сицилин малхбалехьара йистан а, Калабрин къилбехьара йистан а юкъехь йолу хидоькъе. 

## Суьрташ


Файл:Straitmess.jpg|Мессинан хидоькъе
Файл:Strait of Messina from Dinnammare.jpg|Сицилера хьаьжча


## Билгалдахарш

Категори:Сицилин географи
Категори:Мессина
Категори:Италин хидоькъе
Категори:Лаьттайуккъера хӀордан хидоькъеш
Инжил

**Инжи́л** ( — «*дика хаам*» схьадаьлла  — «*диканиг а, беркат а*»,  — «*хаам*, *кхаъ*»; ) — иза ӏийса пайхамаре ﷺ Аллахӏа доссийна жайна ду. Исламан ӏакъидатехь иза исраилхошка доссийна Аллахӏан гергара элчаналла ду, уьш Муса пайхамаран ﷺ шариӏатах йухабевлла, дӏабирзиначул тӀаьхьа а, дуьненан хӏумаллин къийсамаш шайна тӏаьхьа тоьллачул тӏаьхьа а. И элчаналла ду Дела цхьаъ варна тӏедоьгӏна а, дуьнен чохь суьпа хиларна а, Тӏаьххьарчу Дийнах тешарна а, цуьнан хьелашна а. Цундела баккъалла а, ӏийса пайхамар ﷺ исламан динехь а волуш, Ибрахӏиман ﷺ миллатах а волуш, Дела цхьаъвеш хилла ву, Цуьнца накъост вечарех хилла вац.

Къуръан чохь Дала омра дина бусалба нахе ӏийса пайхамаре доссийначу Инжиле ийман дилла аьлла. Ткъа цуьнца ийман диллар иза иманан арканех а, цуьнан баххех а цхьа дакъа ду. Бакъарат сурат чохь хьаха ма-дарра:

## Инжил Ӏаьрбийн меттан дошам чохь
Инжил Ӏаьрбийн меттан дошам чохь желтойн (грекийн) маттара дош ду, цуьнан маьӏна «кхаъ» бохург ду. Зударийн роде даьккхича «агӏо» аьлла маьӏна долу цуьнан, ткъа божарийн роде даьккхича «жайна» аьлла долу.

## Къуръан чохь Инжил хьахор
Къуръан чохь массийта меттехь хьахийна ду Инжил:

## Инжил харцхьадаккхар
Къуръан чохь хьахийна ду Инжил хийцина а ду, харцхьадаьккхина а ду аьлла, цунах «тахьри́ф» олу. Цундела ваийтина ву Дала Мухьаммад пайхамар ﷺ нах ислам дине кхойкхуш, керла шариӏат дохьуш, Таврат а, Инжил а Аллахӏера хилар тӏечӏагӏдеш.

Къуръан чохь Дала массийта меттехь хьахийна ду Инжил харцхьадаьккхина хилар:

## Насараллехь
Библи шина декъе йекъалуш йу: хьалхарчу декъах «Шира Весет» олу, иза Таврат ду, вуьшта аьлча Муса пайхамаран экъанаш ду, Давуд пайхамаран Забур (Мизмараш) а. И дукхах дерг ӏебархойн маттахь йаздина ду. Ткъа шолгӏачу декъах «Керла весет» олу, вуьшта аьлча Инжил ду и, цуьнан кхаьънашна тӏейаздина ма-хиллара веаммо: Маттас а, Маркъуса, Лукъас а, Яхьяс а, цул тӏаьхьа элчанийн белхаш а. Оцу дерриге а жайнех Библи олу керстнаша (насараша).

## Бусалба стага Инжил дешаран хьукма
Исламан ӏакъидатехь важиб ду бусалба стагана Къуръанца кхачо йар Тавратах а, Инжилах а. Баккъалла а, и шиъ Сийлахь долуш, Аллахӏа доссийна ши жайна ду, делахь а, жуьгташа а, насараша а и шиъ харцхьадаьккхина хийцина ду. Къуръан доссийначул тӀаьхьа Инжил чур хьукманаш а, динан белхаш а Дала дӏадаьхна ду, Ӏийсан ﷺ шариӏат Мухьаммадан ﷺ шариӏатца хийцина ду.

## Билгалдахарш

Категори:Инжил
Категори:Керсталла
Аргентинан боьра

**Аргентинан боьра** — Атлантикин Ӏапказан бухара боьра, иза йу Къилба Америкин охьена, Къилба-Атлантикин дукъан, Риу-Гранди акъари Къилба-Антилан дукъан къилбаседа декъан а йуккъехь.

Боьрана кӀоргалла 6681 м. 

## Билгалдахарш

Категори:Атлантикин Ӏапказан бухара боьраш
Категори:Аргентинан хина объекташ
ӀабдуллахӀ ибн МасӀуд

**Абу Ӏабдуррахьма̄н Ӏабдулла̄хӀ ибн МасӀӯд ибн ГӀа̄фил аль-ХӀазлӣ** (; ) — иза Мухьаммад пайхамаран ﷺ сахьаби (накъост) а, умматан факъихӀ а, мукъриъ а, дукха хьадисаш дийцина мухьаддис а ву. Дуьххьара ислам тӀеэцначарах йолхалгӀаниг а, йалсаманица кхаъбаьккхинчарах цхьаъ а ву иза. Эфиопе а, Мадийнате а ши хӀижрат динчарах а, шина къилбанна тӀекхиъначарах цхьаъ а ву иза. Иза ву-кх Маккахь дуьххьара Къуръан чӀогӀа дешнарг. Иза ву-кх Бадран гӀазотехь Абу ЖахӀлан корта а баьккхина, Мухьаммад пайхамарна ﷺ и хьалхабиллинарг.

## Биографи
ӀабдуллахӀ кхиъна Маккахь, шен да МасӀуд ибн ГӀафил Ӏийначу меттехь. Иза дуьххьара ислам дине баьхкинчу асхьабех вара. ЙолхалгӀа ислам тӀеэцнарг лоруш ву иза, кхечара 22 тӀаьхьа хилла а боху.

## Хьосташ
Къилба-Атлантикин дукъ

**Къилба-Атлантикин дукъ** — Атлантикин Ӏапказ Йуккъера-Атлантикин дукъан коьрта дакъа, иза ду Чейн кагдаран къилбехь (экваторан уллехь).

## Хьосташ
* 

Категори:Ӏапказийн дукъаш
Категори:Атлантикин Ӏапказ
Африкин-Антарктикин дукъ

**Африкин-Антарктикин дукъ** — ХӀиндин Ӏапказ бухара дукъ, иза ду 0—35° м.д. юккъехь. Къилба-Атлантикин дукъан дакъа.

## Билгалдахарш

## Хьосташ
* .

Категори:Ӏапказийн дукъаш
Категори:ХӀиндин Ӏапказ
Бразилин боьра

**Бразилин боьра** — Атлантикин Ӏапказан бухара боьра, иза йу Къилба-Атлантикин дукъан малхбузехьа.

## Билгалдахарш

Категори:Атлантикин Ӏапказан хи бухара боьраш
Категори:Бразилин географи
Венесуэлан боьра

**Венесуэлан боьра** — Атлантикин Ӏапказан малхбузен декъан тӀера, Карибийн хӀордан чуьра боьра.

## Хьосташ
* ''Венесуэльская котловина'' .

Категори:Атлантикин Ӏапказан хи бухара боьраш
Категори:Карибийн хӀорд
Категори:Венесуэлан географи
Анголан боьра

**Анголан боьра** — Атлантикин Ӏапказан къилба дакъехь хин бухара боьра, Африкин материкан охьена юккъехь, 

## Билгалдахарш

## Хьосташ
* .

Категори:Атлантикин Ӏапказан бухара боьраш
Рахьиль

**Рахьиль бинт Лабан** () — Якъуб пайхамаран  шолгӀа зуда йу, цуьнан ненавеши Лабанан йоӀ а, Юсупан а, Биньяминан а нана йу.
Гвинейн боьра

**Гвинейн боьра** — Атлантикин Ӏапказан хи бухара боьра.

## Билгалдахарш

## Хьосташ
* Глубины и рельеф дна.

Категори:Атлантикин Ӏапказан хи бухара боьраш
Кайман (апари)

**Кайман** —  Карибийн хӀорд чуьра апари иза йу Ямайкан а, Кайманийн гӀайренийн а йуккъехь. 
## Хьажоргаш
* Cayman Trench — Britannica Online Encyclopedia

Категори:Карибийн хӀорд
Категори:Ӏапказийн кӀаьгнаш
Кайманийн гӀайренаш

**Кайманийн гӀайренаш** () — Вест-Индехь долу Йоккха Британин хӀордал дехьара латта, иза ду Карибийн хӀордан тӀехь.

Долахь ду гӀайренаш Йоккха Кайман, Жима Кайман а, Кайман-Брак а.

Майда — 264 км². Бахархой — 54 397 стаг (2010) — мулаташ, кӀайниш, неграш. 4/5 дукху бахархой Йоккха Кайман гӀайренна тӀехь Ӏаш бу. Административан центр йу — Джорджтаун.

Бахархойн белхаш — туристийн хьашташ кхочушдар, уьнтIапхьидаш кхиор.

Официалан цӀе — Кайманийн гӀайренаш (KY, CYM).

## Билгалдахарш

Категори:Къилбаседа Америкин пачхьалкхаш
Капан боьра

**Капан боьра** — Атлантикин Ӏапказан хи бухара боьра, иза йу Африкин, Юккъера-Атлантикин дукъ а, Китийн дукъан а йуккъехь.

## Хьосташ
* .

Категори:Атлантикин Ӏапказан хи бухара боьраш
Китийн дукъ

**Китийн дукъ** — Атлантикин Ӏапказн хи бухара дукъ, иза ду Африкин материкан охьена тӀера Тристан-да-Кунья гӀайренаш тӀе кхаччалц.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏапказийн дукъаш
Категори:Атлантикин Ӏапказ
Рейкьянес (дукъ)

**Рейкья́нес** () —  Атлантикин Ӏапказан чуьра йуккъера-Ӏапказийн дукъ, Исландин Рейкьянес цӀе йолу ахгӀайренна къилба-малхбузехьа 1350 км. Йуккъера-Атлантикин дукъан коьрта дакъа.

## Хьост
* .

Категори:Исландин географи
Категори:Ӏапказийн дукъаш
Категори:Атлантикин Ӏапказ
Давуд

**Да́вуд** (; ) — иза исламан пайхамар а, Тӏалут дӏаваьллачул тӀаьхьа Бану Исраил къоман шолгӀа паччахь а ву.
## Билгалдахарш
КъатӀурат

**КъатӀурат** () — Товратехь ма-бохху, иза Делан доттагӀ ИбраьхӀиман  йоьалгӀа зуда ю. Цо ИбраьхӀиман ялх бера дина: Замран, Якъшан, Мадин, Мидьян, Шабиякъ а, Шухьа а.

Категори:Исламан адамаш абатца
Категори:ИбраьхӀим
Асенат

**Асенат** (, ) — Юсуп-пайхамаран зуда йу. Цо иза йалийначу хенахь Мисаран паччахь вара Эхнатон (ВоьалгӀа Аменхьотеп). Юсупан а, Асенатан а ши кӀант вара: Манисса а, Ифраим а.

## Билгалдахарш

Категори:Ислам
Шира Мисар

**Шира [[Мисар]]** — иза Мацахлера дуьненан историн регионан цӀе а, культурин йоккха цивилизаци а ю. Африкин къилбаседа-малхбалехьа хилла, йохалла Нилан хи лахара лелаш долчу меттехь.

Категори:Мисар
ХӀарун

**ХӀа̄рун** йа **ХӀарон** (;  *Арон* — «лекха», «лам», «серлонан лам», «хьехархо», «дешна волу») — иза исламан пайхамар а, Муса пайхамаран ваша а ву, исраилхошка ваийтина. ИбрахӀиман динашкахь (жуьгталлехь а, насараллехь а, исламехь а) Делан пайхамарех цхьаъ а, кохӀен (мозгӀар) а, веза стаг а лоруш ву иза. ХӀарунах лаьцна болчу хаамийн хьосташ схьаэцна ду динийн тексташ чуьра: Жуьгтийн Библи чуьра а, Ширачу Весет чуьра а, Къуръан чуьра а. Къуръано а, Библин Ширачу Весето а ма-бохху, ХӀарун шен вешица Мусаца Мисарахь Ӏийна, ПирӀунийн заманахь.

## Гергарло
Жуьгтийн хьосташкахь цуьнан гергарло иштта деана ду: ХӀарун ибн Ӏимран ибн Къахӏат ибн Лави ибн Яӏкъуб ибн Исхьакъ ибн ИбрахӀим, аьлла. Шен вешел Мусал кхо шо воккха вара а олу иза.

## Къуръан чохь

ХӀарун Къуръан чохь ткъаннал сов хьахийна ву. Наггахь Мусан гӀоьнча ву аьлла хьаха а во иза: ﴾**Баккъалла а, Мусага Жайна [Товрат] делира Оха. Цуьнан ваша ХӀарун цуьнан гӀоьнча а вира Оха**﴿ [Къуръан 25:35]. Цхьадолчу айаташкахь иза цуьнан метта къамелдийриг ву аьлла а ду: ﴾**Сан ваша ХӀарун сол а говза ву маттана. Иза а ваийтахь соьца, сан гӀоьнча а вай, со бакъ хилар цо тӀечӀагӀдийр долуш. Баккъалла а, кхоьру-кх со цара со харцварна**﴿ [Къуръан 28:35]. Къуръано ХӀарунна Мусаца цхьаьнахиларехь йоккха меттиг а, боккха лерам а луш болу дела, цо керстдо (бакъ ца до) ХӀаруна дашо эса дарна, Муса воцучу хенахь жуьгташа шен Ӏибадатдина долу. И эса динчу стеган цӀе «ас-Са̄мири» йу: ﴾**Цо [Дала] элира: «Баккъалла а, Оха зерна тӀе хӀоттийна хьан къам, хьо цуьнах дӀакъаьстинчул тӀаьхьа, ткъа ас-Самирис тиларе бигна уьш»**﴿ [Къуръан 20:85].

## Хьосташ
Пуэрто-Рико (апари)

**Пуэрто-Рико апари** — Карибийн хӀордан а, Атлантикин Ӏапказан а дозанна тӀехь йолу апари. 

## Билгалдахарш

Категори:Карибийн хӀорд
Категори:Атлантикин Ӏапказ
Категори:Ӏапказийн кӀаьгнаш
Лабрадоран боьра

**Лабрадоран боьра** — Атлантикин Ӏапказан хи бухара боьра, иза йу Рейкьянес а, Йуккъера-Атлантикин дукъ а, Лабрадор ахгӀайренна а, Гренланди гӀайренна а хи бухара охьенийн йуккъехь.

## Билгалдахарш

## Хьосташ
* .

Категори:Атлантикин Ӏапказан хи бухара боьраш
Категори:Канадин географи
Бокс

**Бокс** ( — ботт, яьшка, ринг) — спортан хьакхадаларан тайпа, леррина каранаш дихкина буй тухуш вовшахлатар. 

## Билгалдахарш

Категори:Бокс
Урду

**Урду́** (шен цӀе: ) — ХӀинди-Европин меттанийн йукъара мотт. 

## Билгалдахарш
ХӀуд

**ХӀӯд** () — иза исламан пайхамар ву, Нухьан кӀентан Саман тӀаьхьенах схьадевллачу, делла дӀадевллачу Ӏаьрбийн тукхамех долчу «Ӏад» къоманна ваийтина. Къуръан чохь 7-зза хьехийна ву иза. Цуьнан цӀе тиллина ду Къуръан чуьра 11-гӀа «ХӀуд» сурат. Жуьгтийн тексташкахь иза Нухьан кӀентан кӀант Ӏабир ву боху, ХӀудан силсила цуьнчух тера йогӀуш йолу дела.

## Силсила
ХӀудан силсилан хьокъехь Ӏеламнах бекъабелла кхаа дашана тӀехь:
* **ХӀуд** ибн ӀабдуллахӀ ибн Раббахь ибн аль-Хулуд ибн Ӏад ибн Ӏавс ибн Ирам ибн Сам ибн Нухь.
* **ХӀуд** ибн ӀабдуллахӀ ибн Раббахь ибн Хьарис ибн Ӏад ибн Ӏавс ибн Ирам ибн Сам ибн Нухь.
* **ХӀуд** ибн Шалахь ибн Арфахшаз ибн Сам ибн Нухь ибн Ламик ибн Маттушалахь ибн Идрис ибн Ярад ибн МахӀлаил ибн Къинан ибн Ануш ибн Шис ибн Адам.

## Къуръан чохь
ХӀуд хьахийна ву Къуръанан аш-ШуӀараъ сурат чохь:

ХӀуд сурат чохь:

Аль-АӀраф сурат чохь:

## Хьосташ
Шамханов, Идрис

**Идри́с Шамха́нов** (1994 шеран 5 март) — нохчийн боксёр, Россин чемпионатан совгӀатхо, Россин спортан говзанча. Цо чекхйаьккхина Нохчийн пачхьалкахн университет.

## Спортан кхиамаш
* 2009 шарахь кегирхойн йукъахь дуьненан чемпион;
* кегирхойн йукъахь шозза Европин чемпион (2008, 2010).
* 2014 шарахь Россин чемпионат — 3 меттиг.
## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Къилбаседа-Америкин боьра

**Къилбаседа-Америкин боьра** — Атлантикин Ӏапказан хи бухара боьра, иза йу Къилбаседа-Атлантикин дукъан, Къилбаседа Америкин материкин охьена а, Вест-Индин гӀайренийн хибухара айалуш долу Ӏадан а йуккъехь.

## Хьосташ
* .
* .

Категори:Атлантикин Ӏапказан хи бухара боьраш
Категори:АЦШн геологи
Сезам урам

**Сезам урам** () — халкъашна йукъара берийн дешаран телевиденин программа, иза духхьара эфире яьлла 1969 шаран 11 ноябрехь коммерци йоцу Америкин PBS цӀе йолу зӀе тӀехь.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШн телепередачаш
Яхья

**Яхья́ бин Закарийя́** () — пайхамар ву, жуьгтийн къоман ваийтина вара Ӏисан  пайхамараллин декхар бакъ хилар чӀагӀдан, Закария пайхамаран  кӀант а ву. Библехь лоруш ву «Иоанн Креститель», аьлла. Къуръанчохь 5-зза хьехош ву. Исламан дийцаршкахь ма-бохху Яхья – иза пайхамар хилла, Ӏийсан пайхамаралла хилар дӀакхайкхинарг а, цунах теша а тешна, цо гӀо дина цунна жуьгташна йукъахь хьехам барца.

## Биографи
Закария пайхамаран  а, цуьнан зудчун Элизабетан а дукха хена дуьйна цхьа бера ца хилла, тӀаккха иза АллахӀе доьхуш вара шена кӀант валарца. Аллахӏа тӀеэцна хилла цуьнан дехар, цуьнга маликаш а дахкийтина, кхаъ баьккхира цуьнга. Закарийя 100 шо долуш хиллачу хенахь шекваьлла маликаш дийцинчух, цо хаьттина цаьрга и дешнаш бакъхиларан хаам барх. Хаам гучубаьлла кхаа дийнахь Закарийя вистцахуьлуш ӏан веза аьлла.

## Кхин хьажа
* Закарийя
* Ӏиса
* Марьям

## Хьосташ
ЮшаӀ ибн Нун

**ЮшаӀ бин Нун** () — исламан пайхамар ву, исраилан къоман ваийтина вара, Муса-пайхамаралла  тӀаьхьа. Библийхь лоруш ву Иисус Навинца. Нунан кӀант ЮшаӀ Къуръанехь 23-за хьехош ву.

Категори:Исламан адамаш абатца
Юнус

**Юнус** (), шех **Зун-Нун** олург ( «чӏара берг») — иза исламан пайхамар а, Къуръан чохь хьахийначу пайхамарех цхьаъ а ву. Къуръан чохь воьазза хьахийна ву, цу чуьра уьтталгӏачу суратна цуьнан цӏетиллина.
Зул-Кифл

**Зуль-Кифль** () — исламан пайхамар ву, Къуръанехь кхинболчу пайхамаршна йукъахь хьехош ву.
Шис

**Шӣс** (; , *Ше̄с* — «хьал»*,* «бух»*,* «чӀагӀдар», ) — иза исламан пайхамар а, Адам пайхамаран а, Хьавваан а кхоалгӀа кӀант ву, Къабилий, ХӀабилий дӀаваьллачул тӀаьхьа. Иза Къуръан чохь хьахийна вац, амма Мухьаммад пайхамаран ﷺ хьадисашкахь хьехийна ву. Библи чуьра ДӀадоладаран жайно ма-бохху, Шис дуьнен чу ваьлла ХӀабил вийначул тӀаьхьа. Хьавваа Далла шукардира Цо шена иза валарна, ХӀабилан метта.

Исламан дийцарехь хьахадо цунна хьикмат деллера аьлла, цундела цунна хууш хилла ХӀорд тӀебалар маца хир ду а, буьйсанан ламазан кеп а. Бусалбан а, насарийн а, жуьгтийн а дино ма-бохху, адамийн силсила (генеалоги) Шисера схьайаьлла йу, ткъа ХӀабилан цхьа а бер ца хилла, ткъа Къабилан кӀентий, ХӀорд тӀебаьллачу хенахь белла, хӀара исламан дийцарехь ма-бохху ду. Иштта дийцаршкахь деана ду, исламан ламастан масех пхьола цуьнгара схьайаьлла йу аьлла, масала, дийнатийн маӀех ахкарш (йехк) йар.

## Дахар дӀайаздар
### Исламехь
Исламан литературехь ма-бохху, Шис дуьнен чу ваьлла Адаман бӀе сов шо долчу хенахь. Адама Шис тӀехӀоттийна хилла элчаналлин мохь дӀабахьарна а, шен хьалхарчу берашна тӀехь куьйгалладарна а. Цуьнга доссийла хилла 50 хьарчораш (сухьуф).

Шис дӀавоьллина ву Ан-Наби Шис олучу эвлахь, БикъаӀан тогӀенийн лаьмнашкахь, Ливанехь. Цигахь цуьнан цӀарх дина маьждиг а ду.

### Насараллехь
Юбилейн таптар чохь Александрийн Ӏадатехь ма-бохху, Шис дуьнен чу ваьлла Ӏаламан шеран 130-чу шарахь. Шел диъ шо жима йолу шен йиша Азура йалийна цо, ӏ. ш. 231-чу шарахь. Ткъа Ӏ. ш. 235-чу шарахь, Азурас шен кӀант Ануш вира. Шис Ӏийсан дайн список йукъавогӀуш ву, Лукъан Инжилан чохь ма-бохху 3:23–38.

### Жуьгталлехь
Рашис боху Шис Нухьин деда а, ХӀорд тӀебаларх кӀелхьардевллачу массо а адамийн да а ву. Гностицизмехь, Шис Къабило вийна волчу шен вешин ХӀабилан когаметтаниг ву олий, къаставо. Садр Олам РаббахӀа ма-аллара, Шис дуьнен чу ваьлла Ӏаламан рузманан 130-чу шарахь. ХӀажжадат чохь ма-бохху, цуьнан 33 кӀант а, 23 йоӀ а хилла. Садра Олама ма-аллара, Шис кхелхина Ӏ. ш. 1042-чу шарахь.

## Хьосташ
Ильяс

**Илия, Ильяс** () — исламан пайхамар ву.

## Хьосташ

Категори:Абатца исламан адамаш