open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сан-Николау (Сантарен)

**Сан-Николау ** () — Португалин Сантарен гуонан йукъара фрегези. ЙукъайогӀуш йу  цӀе йолучу муниципалитетан.

## Географи

 кӀошташ. Майда — .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Португалия // Все страны мира / авт.-сост. Т. К. Варламова. М.: РИПОЛ классик, 2008. — 608 с. — (Библиотека энциклопедических словарей). ISBN 9785386009687 С. 120

Категори:Сантарен кӀошташ
Категори:Португалин фрегезеш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Демократи

**Демократи** ( - кхузахь δῆμος «къам» + κράτος «Ӏедал») — политикин система йу. Пачхьалкхана урхалла даран политикин система а, халкъан Ӏедалан принципшан тӀехь кхоллайелла концепцеш йийцарехь лелайо «демократи» термин. Желтойчохь кхоллайелла иза, хӀунда аьлча цигахь кхочушхилла халкъан Ӏедал долу пачхьалкхан урахаллан концепци. Къам хьост долу пачхьалкхан урахаллин система йу иза.

Халкъан бакъо йу шен товш долу Ӏадаташ харжа а, гармоникан дахаран а, пачхьалкан кхиарехь а оьшуш нормаш тӀеэцар а. Демократин пачхьалкехь йукъараллин хьашташца кхоьллина, хӀора стаган луш ю билгалйаьккхина бакъонаш а, декхарш а.

## Демократин форманаш

Категори:Демократи
Бзаров, Георгий Николаевич

**Гео́ргий Никола́евич Бза́ров** () — советски эскаран гӀуллакхо, подполковник, Советски Союзан Турпал.

## Биографи
Вина 1911 шеран 1 майхь Къилбаседа ХӀирийчоьнан Правобережны кӀоштан Шира Батакоюртахь юртбахамхон доьзаллехь.

Цо чекхйаьккхира БуритӀехь йолу хьехархойн техникум а,  партийн курсаш а. Цул тӀаьхьа цо комсомольски болх бан волавелира.

1932 шарахь иза РККА дӀакхайкхира. 1936 шарахь цо чекхйаьккхира Орджоникидзевски эскаран гӀашсалтин доьшийла. 1939 шарахь иза ВКП(б) декъашхо хилира.

### Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом
Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом бола ма белла иза фронте вахара. 1943 шеран 29 сентябрехь подполковник Бзаров, 32-гӀа гвардейски кхиссархойн полкан куьйгалла деш (12-гӀа  гвардейск кхиссархойн дивизи, 61-гӀа арми, Юккъара фронт), Глушец (Гомельски область, Лоевски к1ошт) юртан уллехь Днепрал дехьа йелира. Полкас плацдарм схьа а йаьккхина дивизин некъ беккхира. 1943 шеран 23 ноябрехь Бзаровна чоьлхе чов йира, иза Днепран сехьа а веккхира. Радуль юртахь госпиталехь Георгий Бзаров велира. Иза дӀавоьллина Черниговски областан Репкински кӀоштан Радуль юртахь.

1944 шеран 15 январехь (веллачултӀехь) цунна йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

## СовгӀаташ
* Медаль «Дашо Седа»;
* Ленинан орден;
* ЦӀен Седан орден;
* Мидалш.

## Дагахьлаттавар
* 1975 шеран 15 апрелехь Бзарован цӀе тиллина Владикавказехь болу ураман.

## Литература

* *Ларина В. И.* «...Заслуживает присвоения звания «Герой Советского Союза» (Бзаров Г. Н.) // Их именами названы улицы. — Орджоникидзе: Ир, 1979. — С. 158—161.

## Хьажоргаш
* 

Категори:ССКП декъахой
Категори:Ленинан орден йелларш
Категори:Советски Союзан Турпалхой
Категори:Адамаш абатца
Мирзоян, Александр Багратович

**Мирзоя́н Алекса́ндр Багра́тович** (, Бакохахь, Азербайджанийн ССР, ССРС) — советийн футболист. 1980-гӀа шерашкара Москохан футболан клубан «Спартакан» ловзархо, турсло, штатера пенальтист. Тахана — Россин футболан Ветеранийн союзан председатель. РФС НТК декъахо.

## Биографи
Арахецна «Нефтяникан» кечаман тобан футболан ишколо. 1976 шарахь чекхйаьккхина Эрмалойн Пачхьалкхан физикин оьздангаллин институт. Тренерийн Лакхар Ишколо (ТЛИ)  арахецна говзаллица тренер-хьехархо. Йуккъера турсло. Штатан пенальтист. Спортан говзанча, Физикин оьздангаллин хьакъ долу белхало. ССРС жимахойн гулйина командин левзина матчийн барамца рекордхо. ССРС гулйина командехь левзина 2 матч  (1979—1980 шерашкахь). ССРС чемпионаташкахь — 231 матч, 15 гол.

## ХӀинца
Россин футболан Ветеранийн союзан президент (ФВС). Россин Футболан Союзан (РФС) Президентан хьехамча. РФС президент волчура Экспертан кхеташонан жоьпаллин секретарь. РФС Ветеранийн комитетан председателан гӀовс. РФС Техникин Комитетан декъахо.

## Кхиамаш
* *командин:*
** **[[Футболех ловзаран ССРС чемпионат|ССРС чемпион]]**: 1979
** **[[Футболех ловзаран ССРС  Кад|ССРС Кад]] баьккхинарг**: 1975
** **ССРС Кедан** финалхо: 1976 (б), 1981
** 1969 шарахь жимахошна йукъара УЕФА Кедан (Европин чемпионатан) борзанан совгӀатхо — Командин капитан.
* *долара:*
** ССРС уггаре дика 33 футболистан исписка (2): № 3 — 1975, 1980
** 1994 шеран Дерриг дуьненан Ветеранийн ловзарийн чемпион тренер а, ловзархо а волуш.

## Хьажоргаш
* Официальный сайт 
* Российский Футболан Союз (РФС)
* Профиль на сайте «Сборная России по футболу» 
* Биография на сайте болельщиков ФК «Спартак» Москох
* Григорян А. Г. Честь играть в футболке «Арарата» — Газета «Урарту» № 18 2002 г.

Категори:ССРС футболисташ
Категори:Футболех ловзаран ССРС гулйина командин ловзархой
Категори:ФК «Нефтчи» Бакох ловзархой
Категори:ФК «Арарат» Ереван ловзархой
Категори:ФК «Спартак» Москох ловзархой
Категори:ССРС футболан тренераш
Категори:ФК «Спартак» Кострома тренераш
Категори:ФК «Локомотив-НН» тренераш
Микаил Маликан цӀарах килс

Микаил Маликан Килс (оьрс. *Храм Архистратига Божия Михаила)-* Соьлжа-гӀалахь XIX-чу шарахь йина керста килс.

Килсан ансамбль архитектурин хӀоллам бу. Нохч-ГӀалгӀайн АССР-ан Министрийн Советан 413 № йолу Сацамца Пачхьалкхан Ӏуналлехь ю. XX-чу бӀешаран 80-чу шарашкахь килс а, килсан цӀено а цӀе кибарчигах йина куцчкъор долуш яра. **Дуьххьара нохч-оьрсийн тӀом** болабалле Нохч-ГӀалгӀайн республикехь болх беш шин килсах цхьаъ яра.

### Килсан йоца истори
XIX-чу бӀешарахь Соьлжа-гӀалахь теркера гӀалагӀазкхий Ӏаш бара. Уьш керстанаш бара. Масех килс яра цу хенахь Соьлжа-гӀалахь. ГӀалагӀазкхийн гӀолоцург Делан Микаил Малик дара, церан лаам бара цун цӀарах килс ян. 1868-чу шарахь гӀоьнна тесна ахч вовхаштухуш цара болабира килсан гӀишло яран белхаш. ТӀулгах деш дара пенаш. Епархин кехаташ тӀехь дуьйцу,1890-чу шарахь белхаш сецара, ткъа 1892-чу шарахь килсан чохь хьалхара гӀуллакхаш дӀекхехьа доладира.

20-чу бӀешаран 80-чу шарашкахь килс а, килсан цӀено а цӀе кибарчиган куцчкъор долуш яра.

Шин тӀемашкахь хӀаллакйира килсан гӀишло. 2004-чу шарахь Россин Дуьхьало яран Министерстван дакъош дуьззина доцуш гӀо дарна тӀамо йохийна килс меттахӀоттийра. Федералан програмца Россин Госстрой фондер Соьлжа-гӀалахь килс ян ахч билгалдаьккхира. Хилла Нохчийн Республикин Президенто А. Д. Алхановс а, Премьер-министр Р. А. Кадыровс а жигара дакъалецира килсан гӀишло меттахӀоттош.

2006-чу шарахь белхаш чекхделира, ткъа чоьхьар белхаш (сийлахь нехан сарташ дӀахӀоттор а, пенаш хаздар а, чоьнаш кечъяр а) тӀаьхьо бен чекх ца делира.

2009-чу шеран 26 апрелехь Архиепископ Феофанс серлаяьккхира килсан чоь. Хилларг даз дарехь дакъа лецара Федерацин Советан хьалхара вице-спикер волу Александр Торшинс а, Нохчийн Республикин Президенто Р. А. Кадыровс а. Архиепископо дехар дира Кадыров Рамзаниг  килсе оьху нахан комплекс ян. И гӀишло ян хилла республикин онкологин диспансер латта делира епархин.

### МозгӀарш:

# Иосиф (Орехов) (1935—1941, 1942—1945)
# Пётр Нецветаев (1992—1995)
# Анатолий Чистоусов (1995—1996)
# Евфимий (Беломестный) (1996—1997)
# Захария (Ямпольский) (1999)
# Варлаам (Пономарёв) (2004—2011)
# Григорий (Куценко) (2011-2016)
# Сергий (Абазов) (2016-2018)
# иеромонах Амвросий (Марченко) (2018 шеран август дуьйна)
Категори:Килсаш
Сийлахьчу Кхолхонан Килс (Париж)

**Сийлахь Кхолхонан Килс** (оьрс. *Свято-Троицкий собор я Российский духовно-культурный православный центр*; фр. *Cathédrale de la Sainte-Trinité de Paris et Centre Spirituel et Culturel Orthodoxe Russe)*- Парижахь йиъ гIишло чуйогӀу комплекс:

* Оьрсийн Керста Килсан Корсунски епархин Сийлахь Кхолхонан коьрта килс
* тӀетоьхна дешаран йукъ
* гайтаман зал
* амфитеатр
Абадиания

**Абадиания** () — Бразилин Гояс штатера муниципалитет.

## Географи

Муниципалитетан майда — .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бразилин картанаш
* Бразилин муниципалитетийн порталаш

Категори:Гояс штатан муниципалитеташ
Категори:Бразилин муниципалитеташ
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Бицаев, Сергей Владимирович

**Серге́й Влади́мирович Бица́ев** () — кемахо-истребитель, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, 4-ча истребительни авиацин армин 269-гӀа истребительни авиацин дивизин 845-гӀа истребительни авиацин полкан звенон командир, Советски Союзан Турпал (1945 шо), майор.

## Биографи
Сергей Бицаев вина 1922 шеран 15 майхь Христиановски юртахь (хӀинца Къилбаседа ХӀирийчоьхь Дигора цӀе йолу гӀала) юртбахамхон доьзаллехь.

1939 шарахь цо чекхйаьккхира №1 йолу йуккъера  школа (хӀинца Советски Союзан Турпалийн Сергей Бицаеван а, Александр Кибизован а цӀарах йолу № 1 йолу йуккъера школа) а, Дигорин юртбахаман рабфак а. Оццу хенахь цо доьшуш вара БуритӀера аэроклубехь. 1941 шарахь цо чекхйаьккхира аэроклуб. Цул тӀехьа иза дӀакхайкхира ЦӀен Эскаре. 1943 шарахь цо чекхйаьккхира Краснодарера эскаран авиацин кемахойн школа. Оццу шарахь иза тӀамтӀе дӀавахара. Цо тӀомбира Ленинградски а, Волховски а, 3-гӀа Прибалтийски а, 2-гӀа Белорусски фронташкахь. Иза вара «Як-9» кема лелош.

ТӀема хенахь иза тӀемавелира 263-за, дакъа лецира 84 хӀаваан латарехь а, цо ша чудаитира  15 мостагӀийн кема а. 1945 шарахь Бицаев лейтенант а вара, 2-гӀа Белоруссин фронтан 269-гӀа истребитилин дивизин 845-гӀа истребителин полкан звенон  командир.

1945 шеран 18 августехь цунна йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

ТӀом чекхбаьлча иза Советан Эскарехь сецира. Цо дакъалецира Толаман Парадехь. 1946 шарахь иза хилира КПСС декъашхо. Иза вара эскаран доьшийлан эскадрилин куьйгалхо. Цуьнан дешархойн йукъахь вара космонавт Валерий Быковский.

1960 шарахь иза майор волуш хенахь запасе вахийтира. Иза цкъа хьалха Ӏийра Каунасехь, тӀаккха БуритӀе вахийтира. Велира 1962 шеран 22 мартехь.

## СовгӀаташ
* «Дашо Седа» мидал;
* Ленинан орден;
* ЦӀен Байракхан орден;
* Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман 1-ра даржан орден;
* Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман 2-гӀа даржан орден;
* ЦӀен Седан орден;
* мидалш.

## Дагахьлаттавар
Дигорехь цхьана ураман Бицаеван цӀе а тиллира, цунна Турпалийн Аллейхь хӀоллам а хӀоттийра. Дигорера № 1 йолу йуккъера школан Советски Союзан Турпаллийн Сергей Бицаеван а, Александр Кибизован а цӀе тиллира.

## Билгалдахарш

## Литература
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* *Муриев Д. З.* Осетии отважные сыны. — Орджоникидзе: Северо-Осетинское изд., 1974.
* *Бетоева М. Д.* Дорогами мужества. Книга 1. Владикавказ, 2010.

## Хьажоргаш
* Бицаев Сергей Владимирович

Категори:БуритӀехь дӀабоьхкинарш
Категори:ССКП декъахой
Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман пилоташ
Категори:Ленинан орден йелларш
Категори:Советски Союзан Турпалхой
Категори:Адамаш абатца
Никель (Акмолан область)

**Никель** — Кхазакхстанан Акмолан областан Есилан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кхазакхстанан индексаш 

Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш
Категори:Есилан кӀоштан нах беха меттигаш
Лузерна

**Лузерна** () — Италин Трентино — Альто-Адидже регионера коммуна. Лаьтташ йу  провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Трентино — Альто-Адидже йукъара гӀаланаш
Андижанан область

**Андижанан область** () — Узбекистанан регион.

Административан центр — гӀала Андижан.

## Билгалдахарш

Категори:Узбекистанан областаш
Бухаран область

**Бухаран область** () — Узбекистанан регион.

Административан центр — гӀала Бухара.

## Билгалдахарш

Категори:Узбекистанан областаш
Каракалпакийчоь

**Каракалпакийчоь** (, ) — Узбекистанан регион.

Административан центр — гӀала Нукус.

## Билгалдахарш

Категори:Узбекистанан республикаш
АрташесгӀар

**АрташесгӀар** я **АрташесянгӀар** () — Йоккха Эрмалойчоь паччахьан некъий, кхоьллина Арташес I-чо, урхалла дина в. э. 190 шо хь. - 12/14 шерашкахь. Арташес I-чуьнан кӀентан кӀанта Аршака кхоьллина некъийн лахара геннаша, урхаллехь яра луларчу Иберехь вайн эрал 90 - 30 шераш хьалха.

Коьрта шахьарш — Ервандашат, Арташат (вайн эрал 176 шо хьалха дуьйна), Тигранакерт (вайн эрал 77—69 шо хьалха).

Титулаш лелайора «паччахь» (тагавор) а, «паччахьийн паччахь» а («аркаиц арка» (արքայից արքա), Тигран II-чуьнан тӀера дуьйна).

## Некъий схьабовлар
Некъий схьабевлла Арташес I хилла селевкидгӀеран паччахьан Антиох III Сийлахьчун сатрап. Антиоха III-гӀа румхошна вайн эрал 190 шо хьалха Магнезера тӀамехь эшначул тӀехьа Арташес I, Рум реза хиларца, ша кхайкхийра Йоккха Эрмалойчоьнан паччахь.

## Иберин Ӏарш тӀера паччахьийн исписка
# Аршак I (Арташес; в. э. 90 — 78 шо хь.), Йоккха Эрмалойчоьнан паччахьан Арташес I-чуьнан кӀентан кӀант, хила тарло, Артавазд I-чуьнан кӀант
# Артак (в. э. 78 — 63 шо хь.), Аршак I-чуьнан кӀант
# Фарнаваз II (63 — 30), Артакан кӀант
:: *в. э. 30 шо хь. — 1 даржера вожийна*
: 4. Фарсман I (1 — 58), Фарнаваз II-чуьнан йоьӀан кӀант

## Хьост
* Хронологическо-генеалогические таблицы по всемирной истории в 4 тт. Автор-составитель В. В. Эрлихман. Том 1. Древний Восток и античность. Византия и Закавказье. Россия, СССР, СНГ. Восточная Европа. Москва — 2002.

## Хьажа кхин а
* Эрмалойчоьнан историн хронологи

## Билгалдахарш

Категори:АрташесгӀар
Категори:Эрмалойчоьнан истори
Категори:Шира Гергара Малхбален некъий
Категори:Кавказан пачхьалкхийн некъий
Абзам

**Абзам** () — Австрин Тироль федералан латтана йукъара коммуна. Инсбрук-Ланд гуонан йукъайогӀу.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
* Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Категори:Тироль латтана гӀаланаш
Категори:Австрин гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Шенгелия, Георгий Рамазович

**Шенгелия Георгий Рамазович** (; 1979 шеран 30 январь) — гуьржийн футболист, тӀелатархо. Шенгелия Рамазан кӀант.

## Биографи
ССРС гулйина командин хилла ловзархочун Шенгелия Рамазан кӀант. Профессионалийн карьера йолийра 1995 шарахь кутаисин «Торпедохь», цигахь кхаа шарахь левзира 64 матч, чутуьйхира 13 гол. 1998/99 шарахь левзира «Самгурали» а, «Динамо» (Тиблиси) а йукъахь, цул тӀаьхьа левзира цхьацца шарахь тиблисин «Динамохь» а, «Локомотивехь» а. 2001 шарахь йоцучу хенан йухавеира «Торпедо» Кутаиси. 2001/02 шо доьдуш долуш Шенгелия кхелхира Кипре, цигахь контракт йаздира «Аполлон» Лимасол клубца. Цунна йукъахь Кипран чемпионатехь левзира 11 матч, чутуьйхира 7 гол. Шо чекхдаьлчи дехьавелира кхечу кипран «Дигенис Акритас» клубе, кхин а левзира 12 матчехь, чутуьйхира 2 гол. Гуьржийчу йуха веина, левзира «Сиони» а, «Локомотив» а клубашкахь, ткъа карьера чекхйаьккхира кутаисин «Торпедохь». Профессионалан тӀегӀанера тӀаьххьара шарахь левзира 3 матчехь.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Гуьржийчоьнан футболисташ
Категори:ФК «Торпедо» Кутаиси ловзархой
Категори:ФК «Самгурали» ловзархой
Категори:ФК «Динамо» Тиблиси ловзархой
Категори:ФК «Локомотив» Тиблиси ловзархой
Категори:ФК «Аполлон» Лимасол ловзархой
Категори:ФК «Дигенис Акритас» ловзархой
Категори:ФК «Сиони» ловзархой
Дроздов, Юрий Алексеевич

**Дроздо́в Ю́рий Алексе́евич** (1972 шеран 16 январь, Горячеводски, Ставрополан мохк) — советийн а, Россин а футболист, ахтурсло, турсло; тренер.

## Биографи
Кхийна Футболан говзанчин ишколо а, ставрополан РОШИСПо а. Хьалхара тренер — Юлыгин Владимир.

Дуьххьарлера клуб хилира пятигорскан «Машук», цунна йукъахь левзина шина матчехь. 1989 шарахь дехьавелира москохан «Звезда» йукъа, ткъа цигара «Динамо» (Москох) йукъа.

1993 шарахь дехьавелира «Локомотив» Москох команде, цигахь гӀаравелира. Масийттаза Россин чемпионатан мидалш йехира, 2002 шарахь чемпион хилира. Россин чемпионатехь левзина 321 матчехь.

Левзина ССРС а, Россин а кегийрхойн гулйина командашкахь. Россин гулйина командехь левзина 10 матчехь, 1999 – 2001 шерашкарчу муьрехь.

## Кхиамаш
;Командин
* Россин чемпион: 2002
: Россин чемпионатан детин совгӀатхо (4): 1995, 1999, 2000, 2001
: Россин чемпионатан борзанан совгӀатхо (3): 1992, 1994, 1998
* Россин Кад баьккхина (4): 1995/96, 1996/97, 1999/2000, 2000/01
: Россин Кедан финалхо: 1997/98
* УЕФА Кад баьккхинчеран Кедан ахфиналхо: 1998, 1999
* Кхазакхстанан Кад баьккхина: 2005
* 2006 шеран Россин хьалхейаккхаран хьалхара дивизионан толамхо.
* Кегийрхойн дуьненан чемпионатан борзанан совгӀатхо: 1991

;Долара
* Россин 33 уггаре дика футболистийн исписка (4): № 1: 2000; № 2: 1999; № 3: 1995, 1998

## Шен дахар
Кхо бер — иштта футболисташ бу: Никита (вина 1992), Илья (вина 2000), Анастасия (йина 2003).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль на официальном сайте ФК «Химки»

Категори:ССРС футболисташ
Категори:Россин футболисташ
Категори:Футболех ловзаран Россин гулйина командин ловзархой
Категори:ФК «Машук-КМВ» ловзархой
Категори:ФК «Динамо» Москох ловзархой
Категори:ФК «Динамо-2» Москох ловзархой
Категори:ФК «Локомотив» Москох ловзархой
Категори:ФК «Локомотив-д» Москох ловзархой
Категори:ФК «Алания» ловзархой
Категори:ФК «Астана-1964» ловзархой
Категори:ФК «Химки» ловзархой
Категори:ФК «Витязь» Подольск ловзархой
Категори:ФК «Локомотив-Казанка» ловзархой
Категори:Россин футболан тренераш
Категори:ФК «Сахалин» тренераш
Категори:ФК «Краснодар-2» тренераш
Бунимович, Юрий Эммануилович

**Юрий Эммануилович Бунимович** (), Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Балтийски флотан тоьллачарех кеманхойх-торпедоносцах цхьаъ, Советски Союзан , гвардин лакхара лейтенант.

## Биографи
Вина 1919 шеран 13 мартехь БуритӀехь эчиг некъан белхалон доьзаллехь. Оьрсий, кхоьчу хьосташ дийцарехь - жуьгтий. И жима волуш хенахь цуьнан да дӀавелира. Бунимович Пятигорскехь Ӏаш вара. Школа чекхйаьккхича иза гӀалан аэроклубехь болх беш вара  метеослужбан тидамча. Шен болх чекхбаьлча цо кеманан дешар Ӏамадора. Цхьа хан ялча иза спортан кеманхо хилира.

1938 шо дуьйна иза Эскаран флотехь вара. 1940 шарахь цо чекхйаьккхира Ейскан эскаран-хӀордан авиацин доьшийла. 1941 шарахь иза Балтикан флоте веара. Цигахь иза вара 57-гӀа штурман авиацин полкехь лахара кеманхо.

ТӀом бола ма белла иза фронтехь вара. Цхьа хан ялча цо Ил-4 цӀе йолу торпеданаш лелош долу кема Ӏамийра. 1942 шо дуьйна иза тӀом бан волавелира 1-ра гвардин минийн-торпедийн полкан 3-чу эскадрильехь. Ши бутт баьлча иза звеноно командир хӀоттийра. Бунимовичс дакъа лецира Ленинградан гонах болу тӀамехь. 1942 шаран июнехь цо шен хьалхара мостагӀийн хинкема хӀаллакдира. Цуьнан штурман вара Михаил Советский.

1943 шеран октябрь болалуш хенахь гвардин лакхара лейтенант Бунимовичс 98-за тӀема а велира, 38700 т хин барамалла йолуш 6 транспорт а, танкер а, 2 ханан хина кема а,  аэродромашкахь летташ долу масийтта кема а хӀаллакдира. 3 мостагӀийн кема цо чудаийтир хӀаваан латарашкахь. Иза хилира Балтикан тоьллачу торпедаш лелош болу кеманхойх цхьаъ.

1944 шарахь цхьаьна шарйалаз экипажан шозза торпеда кхоссар нис ца делча, Бунимовичан а, Советскийн а и экипаж Ӏамаян лиира. Бунимовичас шен Ӏемаш волу штурман схьаийцира, Советскийс — Ӏемаш волу кеманхо.

1944 шеран 13 январехь Ил-4 хенахӀоттам талла тӀемаделира. Масийтта сахьт даьлча и кема шен аэродроман уллехь хенахӀоттам талхар бахьнехь охьадуьйжира. Йерриг экипаж йелира.

Экипаж дӀайоллира Ленинградехь долу Волковски лютерански кешнашкахь.

## СовгӀаташ
1944 шеран 22 январехь цунна Советски Союзан Турпалан цӀе йелира. Цул совнах цуьна йара Ленан орден а, ЦӀен Байракхан орден а, мидалш а.

## Дагахьлаттавар
* Бунимовичан цӀе тиллина Пятигорскехь болу ураман.

## Билгалдахарш

## Хьосташ
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь кхелхинарш
Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман пилоташ
Категори:Ленинан орден йелларш
Категори:Советски Союзан Турпалхой
Категори:Белларш Санкт-Петербургехь
Категори:Адамаш абатца
Гагиев, Александр Максимович

**Александр Максимович Гагиев** () — советски эскаран хӀордан кеманхо, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпалхо (1945), полковник.

## Биографи
Гагиев вина 1922 шеран 16 июнехь Горски АССРн Буритехь гӀуллакхон доьзаллехь. ХӀирий. Йуккъера школа чекхйаьккхинчул тӀехь цо шина шарахь дийшира электромеханизацин техникумехь. Оццу хенахь иза вара аэроклубехь доьшуш.

1939 шаранхь иза ЦӀен Эскаре дӀа а кхайкхина Ейски эскаран хӀордан авиацин доьшийле хьажийра. Доьшийла чекхйаьккхинчул тӀехь иза вахара Тийна океанан ВВСн 4-гӀа минин а, торпедан авиацин полке. 1944 шеран май дуьйна Гагиев Балтийски флотан 8-гӀа минийн а, торпедийн а авиацин дивизин 51-гӀа минийн а, торпедийн а авиацин полкехь ву. Цо тӀом бира А-20 «Boston» цӀе йолу кемантӀехь. 1944 шеран аьхкенахь иза дӀехьавеккхира Балтийски флотан ВВСн 1-ра гвардин минийн а, торпедийн а авиацин полке. 1944 шеран 5 июлехь Гагиеван экипажас хьалхара мостагӀийн хинкема хӀаллакдира. 1944 шеран октябрь кхачале Гагиевс 28-за тӀема а велира, 4 хинкема а, 1 хин буха лела кема а, цхьаъ мостагӀийн истребитель а хӀаллак а дира. В воздушных боях сбил один вражеский истребитель.

1945 шеран 6 мартахь Гагиеван Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

ТӀема хенахь Гагиевс 106 тӀема а велира, 27500 т хин барамалла йолу 6 хинкема а хӀаллакдира. Кхиъ массийта хинкема талха а дира йа доккха зен дира.

ТӀом чекхбаьлча Гагиев Балтийски флотехь сецира. 1953 шарахь цо чекхйаьккхира Ленинградехь йолу Эскаран хӀордан академи. 1975 шарахь Гагиев отставке велири. Цу хенахь иза полковник вара. Иза цкъа хьалха Ленингардехь Ӏаш вара, тӀаккха Москва дӀавахара. Цо цхьана Ӏилманийн талларан институтехь коьрта инженеран болх бира. 1981 шеран 30 сентябрехь Гагиев велира. Иза дӀавоьллина Москвахь Николо-Архангельски кешнашкахь.

## СовгӀаташ
* «Деши Седа» мидал (06.03.1945).
* Ленинан орден (06.03.1945).
* ЦӀен Байракхан орден — кхоъ (13.10.1944; 24.10.1944; 23.05.1945).
* ЦӀен Седан орден (26.10.1955).
* Орден «За службу Родине в Вооружённых Силах СССР 3-й степени» (30.04.1975).
* Мидалш.

## Билгалдахарш

## Литература
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман пилоташ
Категори:Ленинан орден йелларш
Категори:Советски Союзан Турпалхой
Категори:Авиацин полковникаш (ССРС)
Категори:Адамаш абатца
Категори:Белларш Москохахь
Азербайджанан футболан федерацийн ассоциаци

**АФФА — Азербайджа́нан футбо́лан федера́цийн ассоциа́ци** () — Азербайджанехь футболан терго а, урхалла ден кхоллам. Штаб-квартира Бакохахь йу. Болх беш йу регионийн офисаш. ДӀакхоьхьу къоман чемпионат, мехкан кад, суперкад, мехкан гулйина командин ловзарш. Йерриг футболан гӀодеш, кхиош, гӀарайоккхуш болх дӀабохуьйту. АФФАс лелош йу суьдхойн корпус. Азербайджанан арбитрийн декъан председатель ву Мамедов Хагани.

## Истори

Хьалхара футболан клубаш йан йолийра 1905 шарахь. И командаш дукхаха дерг йара Бакохан йаккхийра мехкдаьттан промыслан компанийн.

Хьалхара официалан чемпионат дӀайаьхьира Бакохахь 1911 шарахь, толамхо хилира Ингалсан мехкдаьттан компанин «Британин клуб» цӀе йолу команда.

1912 шарахь Бакохан футболистех вовшахтоьхна азербайджанийн команда левзира хьалхарчу дуьненайукъарчу матчехь Тиблисехь, «Сокол» командин дуьхьала, толам а баьккхира 4:2 чоьтаца.

1929 шарахь Азербайджанан гулйина командо дӀадаьхьира шайн хьалхара доттагӀаллин ловзарш Иранан гулйина командица ТехӀранехь, массо а матчашкахь туьйлира йоккхачу чоьташца — 4:0, 4:1, 11:0.

1991 шарахь маьрша йаьллачул тӀаьхьа, 1991 шеран мартехь кхоьллира АФФА — Азербайджанан футболан федерацийн ассоциаци. 1991 шарахь АФФА дӀаийцира УЕФА а, ФИФА а йукъа. Оццу шарахь гулйина команда ловза йолаелира 1996 шеран Европин чемпионатан харжаман матчашкахь.

## Хьажа кхин а
* Шеран футболисташ Азербайджанехь (АФФА)

## Хьажоргаш
* Официальный сайт АФФА — Ассоциации футбольных федераций Азербайджана 
* Профиль на сайте «fifa.com» 
* Профиль на сайте «uefa.com» 

Категори:Футбол Азербайджанехь
Азербайджан
Категори:Азербайджанан спортан федерацеш
Категори:1992 шарахь кхоьллина кхолламаш
Нохчийн маттахь хан билгала йоккху дешнаш

**Нохчийн маттахь хан билгала йоккху дешнаш**
## ТӀедогӀу а, чекхдевлла а шераш билгалдахар
**Кхушара** – карара шо билгаладоккху куцдош.

**Йухашара** – тӀедогӀу шо билгаладоккху куцдош.

**Стохка** – дайна шо билгаладоккху куцдош.

**Лурчах** – дӀадаьллачу шерал хьалхара шо билгаладоккху куцдош.

## ТӀедогӀу денош билгалдахар
**Тахана** — карара дийнан хан билгалайоккху куцдош.

**Кхана** – тӀедогӀу де билгаладоккху куцдош.

**Лама** – кханенал тӀаьхьара де билгаладоккху куцдош.

**Ула** – ламенал тӀаьхьара де билгаладоккху куцдош.

**ЦӀака** – улал тӀаьхьара де билгаладоккху куцдош.

**ЦӀаста** – цӀакал тӀаьхьара де билгаладоккху куцдош.

**ЦӀула** – цӀастал тӀаьхьара де билгаладоккху куцдош.

**ЦӀумока** – цӀулал тӀаьхьара де билгаладоккху куцдош.

## ДӀадевлла денош билгалдахар
**Селхана** – хьалхара де билгаладоккху куцдош.

**Стомара** – селханлерачул хьалхара де.

## Де-буьйсанан хенаш билгалъяхар
**Тховса** – тӀейогӀу буьйса билгалйоккху куцдош.
 
**Сийсара** – селханера буьйсе билгалйоккху куцдош.
АЦШ гражданийн тӀом

Америкин Цхьанакхетта Штаташкахь Гражданийн тӀом (инг. *American Civil War*) — 1861—1865 шерашкахь Америкин Цхьанакхетта Штаташкахь хилла тӀом. Иштта а «Къилбаседан а, Къилбан а юккъахь тӀом» олу цунах.  

ТӀом болабелира Къилбаседан цхьайтта штат Америкин Цхьаьнакхетта Штаташ чуьра араяла лаам болуш хиларна. Цара кхоьллира Америкин Штаташан Конфедераци, доцца аьлча Конфедераци. Америкин Цхьаьнакхетта Штаташ урхалла а, цуьнан муьтӀахь хилла штаташах *Барт* (инг. the Union) олура.

*Лолла* дара тӀеман коьрта бахьана. Лай бацабар даьржина дара Къилбан Штаташкахь а, Конфедераци чу йогӀуш йолу 11 штаташкахь а. Амма Къилбаседан штаташкахь лолла магийна дацар. Лолла дӀадаккха сацам бина волу Авраам Линкольн Америкин Цхьанакхетта Штаташан президент хаьржинчул тӀаьхьа, Конфедерацин штаташ *Барт* чуьра арайовла гӀоьртар. *Бертан* хетарехь, штаташан бакъо яцар дӀакъаста. Лай бацабеш пхиъ штат йисира **Бертахь**. Царах «дозанера штаташ» олура. Хьалхара, *Бертан* тӀамехь лолла дӀаяккха Ӏалашо яцар. Дерриг 1862-чу шарахь хийцаделар.

1861-чу шеран 12-чу апрелехь Конфедерацин ницкъаш Къилбера Каролинехь *Бертан* эскаран карахь йолу Форт Саммер гӀопан тӀелатарца болабелира тӀом. Деа шарахь лаьттира тӀом. Къилбан доккха зенаш дира. 1862 шо кхаччалц къилбаседанан штаташкахь дара латарш. Ткъа 1862-гӀа шарахь дуьйна къилбера штаташкахь.

ТӀаьххьара толам баьккхара *Барто*. Цо толам баккхарца лолла дӀаяьккхира массо а штаташкахь.

## Билгалдахарш
Абано-Терме

**Абано-Терме** () — Италин Венето регионера коммуна. Лаьтташ йу Падуя провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Венето йукъара гӀаланаш
Крутые Горки (Акмолан область)

**Крутые Горки** — Кхазакхстанан Акмолан областан Сандыктаунан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кхазакхстанан индексаш 

Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш
Категори:Сандыктаунан кӀоштан нах беха меттигаш
Самаркандан область

**Самаркандан область** () — Узбекистанан регион.

Административан центр — гӀала Самарканд.

## Билгалдахарш

Категори:Узбекистанан областаш
Сурхандарьинан область

**Сурхандарьинан область** () — Узбекистанан регион.

Административан центр — гӀала Термез.

## Билгалдахарш

Категори:Узбекистанан областаш
Платеро, Рамон

**Пердомо Платеро Рамо́н** (; хууш дац — 1950 шеран 5 август, Сантус) — уругвайн футболан тренер.

## Карьера
Платеро куьйгаллехь вара Уругвайн гулйина командин Къилба Америкин чемпионатехь, цигахь уругвайхоша толам баьккхира. Оццу шарахь гулйина командо баьккхира Ньютонан Кад, ткъа кхин а ши шо даьлча — Липтонан кад. 1919 шарахь Рамон дӀакхелхира Бразиле, цигахь коьрте хӀоьттира «Флуминенсен», цуо толам баьккхира Рио-де-Жанейро чемпионатан штатан къовсамехь. КӀеззиг куьйгалла дира «Сантосан». 1921 шарахь иза хилира коьрта тренер «Фламенго» клубан. 13 майхь командо цуьнан куьйгаллица дӀайаьхьира хьалхара матч «Бангуца», цигахь цхьан а ца туьйлира  (3:3). Цуьнан куьйгаллехь клуб йерриг левзира 9 матчехь, царех кхааннехь туьйлира, ши матч цхьан а ца тоьлуш чекхйаьлира. И шо чекхдаьлча уругвайхо «Васко да Гамин» тренер хилира. Хьалхарчу шарахь дуьйна клубан аьтту белира Рио-де-Жанейро чемпионатан В серехь тола, ткъа цул тӀаьхьара шиннехь — штатан чемпионан ши титул. «Васкон» коьрта тренер волчу муьрехь, Платеро куьйгалла деш вара Бразилин гулйина командин къилбаамерикин чемпионатехь, цигахь бразильхоша йехира детин мидалш. Цул тӀаьхьа тренеро болх бира «Ботафогохь», шозза «Палмейрасехь», «Васко» и «Сан-Паулу».

## Кхиамаш
* Къилба Америкин чемпион: 1917
* Ньютона Кад баьккхинарг: 1917
* Липтонан Кад баьккхинарг: 1919
* Рио-де-Жанейро штатан чемпион: 1919, 1923, 1924

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Players and Coaches in all Four Main Teams of Rio de Janeiro
* Профиль на ogol.com.br

Категори:Уругвайн футболан тренераш
Категори:Футболех ловзаран Уругвайн гулйина командин тренераш
Категори:Футболех ловзаран Бразилин гулйина командин тренераш
Категори:ФК «Флуминенсе» ловзархой
Категори:ФК «Сантос» ловзархой
Категори:ФК «Фламенго» ловзархой
Категори:ФК «Васко да Гама» ловзархой
Категори:ФК «Ботафого» ловзархой
Категори:ФК «Палмейрас» ловзархой
Категори:ФК «Сан-Паулу» ловзархой
Ӏовхойн Бота-мирза

**Ӏовхойн Бота-мирза**, ден агӀора: **Шихмурзин** — нохчийн мехкада, вевзаш волчу Ӏовхойн Ших-мирзин кӀант. Схьавалар нохчийн Ширча-Ӏовх эвлара, хӀинца ДегӀастанан Казбековн кӀоштахь. Историн документашкахь хьахаво нохчий феодал олий.

1588 шеран ноябрехь 16 кхачале Ӏовхойн Бота-мирза тӀелаьцнера Москох Русин паччахьа Федор Ивановича, Бота веънера Терк йистера пхиъ Ӏовхо уллохь волуш. Дукха хьосташкахь хьеха во нохчийн феодал санна.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* Чечня и Россия Русско-чеченское ратное братство: история и современность

Категори:Къилбаседа Кавказан истори
Категори:Адамаш:Нохчийчоь
Категори:Нохчийчоьнан истори
Гамберале

**Гамберале** () — Италин Абруццо регионан  коммунера эвла.

## Географи

## Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* Gino Moliterno, ур. (2003). Encyclopedia of Contemporary Italian Culture. Routledge; Routledge World Reference. ISBN 0415285569.
* Catherine B. Avery, ур. (1972). The New Century Italian Renaissance Encyclopedia. Simon & Schuster. ISBN 0136120512.
* Итали // Итали — Кваркуш. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 11).

Категори:Абруццо регионан нах беха меттигаш
Категори:Италин нах беха меттигаш