open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ардапи

**Ардапи** () — Польшин Вармия-Мазурин воеводаллин  гминера эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
* Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Категори:Польшин нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Варми-Мазурин воеводаллин нах беха меттигаш
Ӏеттор

thumb|Ӏеттор
**Ӏеттор** - йиъна хӀума аракхоссар.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏеттор
Хель ахгӀайре

**Хель ахгӀайре** (, ,  или *Putziger Nehrung*) — Балтикин хӀордан йистера гӀамран оьсиг. Оьсиган дохалла ду 33 км, шоралла хийцало 300 метрера 3 километре. Хель оьсиго вовшахкъастайо Пуцкан айма (Гданан бухтан малхбузе дакъа) Балтикин хӀордах.

## Билгалдахарш

Категори:Польшин ахгӀайренаш
Балха тӀехь безам

**«Балха тӀехь безам»** () — 1977-чу шарахь йаьккхина йолу Эльдар Рязанов фильм ю.
## Сюжет

## Рольшкахь
* Андрей Мягков — *Анатолий Ефремович Новосельцев*
* Алиса Фрейндлих — *Людмила Прокофьевна Калугина*
* Светлана Немоляева — *Ольга Петровна Рыжова*
* Олег Басилашвили — *Юрий Григорьевич Самохвалов*
* Лия Ахеджакова — *Верочка*
* Людмила Иванова — *Шура*

## Билгалдахарш
Аккаунт

↖

**Аккаунт** ( «хьесапан дӀайаздар» тӀера) — компьютеран системин чохь Ӏалашбина цхьаьна лелорхочунах хаамаш, иза оьшу лелорхо вовзиттуш  (аутентификаци) а, иза шен долара хаамашна а нисдаран гӀирсана а тӀекхача. 

Аккаунт лело (кхечу дешнашца, цхьана цӀарца *системин чудовла*) дуккхачу хьолехь йазйан йеза цӀе (**логи́н**, ) а, пароль а. Цул совнах оьшуш хила мега кхин сов кхий информаци.

Интернет лелорхойн кхетам хила мега аккаунт долара агӀо йолуш санна, профиль, кабинет, шен долара а, кхин а хаамаш Ӏалашбина латто меттиг, лелорхочо цхьана билгалчу интернет-ресурсехь йазйеш йолу.

## Билгалдахарш

Категори:Аккаунт
Лазам

thumb|Дахар лазар
**Лазам** йа **лазар** - физиологийн тамбоцуш синхаам.

Категори: Лазар
Категори: Физиологи
Хьаткъа

thumb|Хьоткъан банка

**Хьаткьа** йа **чиш** - коча экскременташ. 

Категори: Физиологи
Категори: Экскременташ
Гебремариам Алана Тадеге

**Гебремариам Алана Тадеге** (бел. **Алана Тадэгэ Гебрэмарыям;** йина 1997-чу шарахь бекарг-беттан 7-чу дийнахь) — беларусийн граждански активист йу. Беларусин бакъонашларйаран йукъарлоно политикан тутмакх санна лоруш йу.

Аланас чекхйаьккхина Минскера 61 лоьмар йолу ишколан физикин-математикин класс, иза тӀехдика доьшуш йара. Цул тӀаьхьа чекхйаьккхина Белоруссийн Пачхьалкхан Медицинин Университет, цуьнан говзалла «Стоматологи» йара. Доьшуш йолчу хенахь Ӏилманан гӀуллакхаш деш йара. 2018-чу шарера дуьйна йукъараллин гӀуллакхаш кхочушдеш йара, «Задзіночанне беларускіх студэнтаў» (Белоруссийн студентийн цхьанакхетар) цӀе йолчу организацин куьйгаллехь хилла иза. Иштта UNI проектан декъашхошца болх баран менеджер йара,  «Акадэмія студэнцкага лідарства» дешаран программин ментор йу. «Моладзевы блок» цӀе йолу боламан жигархо йу.

2020-чу шеран Беларусин президентан харжамашкахь йаккхий харцонаш лелийначул тӀаьхьа протесташ йолайелира, уьш къизаллица хьашира, ткъа тутмакхшна ницкъ бира. Оцу муьрехь пачхьалкхехь хьал меттахӀотторан Координационан кхеташонан коьртачу декъе йукъайахара иза.

2020-чу шеран лахьанан-баттахь Тихановская Светланас къонахойн а, студентийн а гӀуллакхийн векал йира цунах, 2020-чу шеран лахьанан (ноябран) 12-чу дийнахь Аланин а, кхиболу ЗБС-ан жигархойн петаршкахь лехамаш бира, уьш дӀалецира, йуха Пачхьалкхан Кхерамазаллин Комитете (КГБ) дӀабигира.

Лахьанан 13-чохь хиира, Алана КГБ-н СИЗО чохь латтош юйла. Цунна дуьхьал долийра Беларусь Республикин Бехктакхаман кодексан 342 артикалца 1-чу декъаца (Йукъараллин низам дохош гӀуллакхаш лелор) зуламан гӀуллакх.

2020-чу шеран лахьанан (ноябран) 18-чу дийнан схьа дуьйна пхийтта организацино, царна йукъахь *бакъонашларйаран йукъ «Весна», Белоруссийн журналистийн ассоциаци, Белоруссийн Хельсинкан Тоба, Белоруссийн ПЕН-центр*, Алана политикан тутмакх хилар къобалдира.

2021-чу шеран бекарг-беттан (мартан) 16-чохь Беларусин Талламан комитето Аланан а, кхиболчу ЗБС-н жигархошна  дуьхьал хьалхара бехкаш кховдийра.

## Билгалдахарш

Категори:Белоруссин политикаш
Дикачу сатийсаман мара

**Дикачу сатийсаман мара** (, ) — Кап ахгӀайренан тӀера мара, лаьтта Кейптаунан къилбехьа, Къилба-Африкин Республика.

## Билгалдахарш

Категори:Атлантикин Ӏапказ
Мусик

**Мусик**, **Музик** (, ; , субстантивацин билгалдош  — *муса, [[муза]]* тӀера) — иссбаьхьаллин тайпа.
Категори:Музыка
Пшехлево

**Пшехлево** () — Польшин ХӀордан воеводаллин  гминера эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
* Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Категори:Польшин нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:ХӀордан воеводаллин нах беха меттигаш
Хенан маьӀгаш

thumb|Зударийн хенан маьӀгаш
thumb|Божарийн хенан маьӀгаш
**Хенан маьӀгаш**

Категори:Лахарчу юхан анатоми
Экскременташ

мини
**Экскременташ** (боьхаллаш) - организм доьналла даххаш: хьацар, хьаткъа, Ӏеттавойту массаш, боьхаллаш, хӀаваъ, бер хиллачул хилларг (цӀа, xӀyйн оболочкаш).
## Литература

Категори:Физиологи
Категори: Экскременташ
Матье, Мирей

**Мире́й Матье** (; йина. , Авиньон) — французийн эшархо, цуьна йазйина йолу эшарш йоьхкина 133 млн тираж альбом, цул сов 55 миллион сов синглаш дерриге дуьйненахь.

## Билгалдахарш

Категори:Шансонье
Расаев Хьусейн

**Расаев Хьусейн** (, ТӀехьа-Марта, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, СССР) — советийн, Россин, нохчийн, композитор, продюсер, илланча а, 500 сов иллин автор а, Россин халкъан артист, Кхазакхстанан  халкъан артист, Нохч-ГӀалгӀайчоьнан  халкъан артист, Кхарачой-Чергазийчоьнан халкъан артист кхин а. Расаев Хьусейна локху иллеш нохчийн а, оьрсийн маттахь. Сийлаллин халкъашна йуккъера ассоциацин декъахо “Генералы мира за мир”.

## Биографи
Вина 1969 шеран 26 майхь(28 июнехь) ТӀехьа-Мартахь, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, СССР, советийн, Россин, нохчийн илланча, 500 сов иллин автор а, композитор, поэт, продюсер. 

## Билгалдахарш

Категори:Нохч-ГӀалгӀайчоьнан халкъан артисташ
Категори:Кхарачой-Чергазийчоьнан халкъан артисташ
Категори:Россин халкъан артисташ
Категори:Кхазакхстанан халкъан артисташ
Нохчийн Республикин халкъан артист

**Нохчийн Республикин халкъан артист** — лакхара сийлахь цӀе «Нохчийн Республикин халкъан артист», луш йу театран, музыкин, циркан, эстрадан, киноисбаьхьалин тайпанера гӀарадаьлла гӀулакхаш дарна. ЙукъайогӀу Нохчийчоьнан пачхьалкхан совгӀатийн системин. СССР пачхьалкх йохале цӀе йара «Нохч-ГӀалгӀайн халкъан артист».

## СовгӀатах лаьцна

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийн Республикин совгӀаташ
Гетагазова Ӏайнаъ Мохьамадан йоӀ

**Гетагазова Ӏайнаъ Мохьамадан йоӀ** (; 1984 шеран 13 декабрь, БуритӀе) — гӀарайаьлла гӀалгӀайн а, нохчийн а эшархо, композитор, телеведущи, Шахбулатов Аднанан цӀарах йолучу пачхьалкхан филармонин солистка. Нохчийн Республикин халкъан артист а, ГӀалгӀайчоьнан халкъан артист (2020 ш.) а. Цунна репертуарехь йу иштта гӀарайаьлла эшарш «Фаьра хьазильг», «Ала сога», «БӀаьсти яьлча», «Хоза йоӀ» кхийн йолу композицеш а.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийн Республикин халкъан артисташ
Категори:ГӀалгӀайчоьнан халкъан артисташ
Гаплотоба L3 (Y-ДНК)

**Гаплотоба L3 (Y-ДНК)** — Y-ДНК-гаплотоба, чӀогӀа йаьржина йу ХӀиндехь, Пакистанехь, ОвхӀанехь а, планетан кхечу регионашкахь а.

L3 йу йерриге Къилба Азехь тайп-тайпана луьсталлица, максимум лакха йолу кӀорга популяцешкахь Къилбаседа Пакистанехь, Малхбузен Пакистанехь, Белуджистанехь, Къилбаседа ОвхӀанехь, Къилба ХӀиндехь. Карайо Таджикистанехь а, Туркойчохь а, цул совнах кӀезиг луьсталлица Иранехь. Эзар шерашкахь хенан йохаллехь хӀара боьрша стеган ген чӀогӀа лахарчу луьсталлица йолуш йара Кавказехь, Европехь Йуккъерчу Азехь.

## Билгалдахарш

## Хьажа иштта

## Билгалдахарш

L3
Категори:Европин палеоантропологи
Бабарико Виктор

**Бабариков Виктор Дмитриевич** (белор. *Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка*; вина 1963-чу шеран лахьанан (ноябран) 9-чу дийнахь, Минскехь) — белорусийн банкир а, йукъараллин, политикин гӀуллакххо ву. 2020-чу шарахь Беларусь Республикин Президентан харжамашкахь кандидат вара. Бабарико Виктор- политикин тутмакх, меценат ву.

2021-чу шеран мангалан (июлан) 6-чохь Беларусь Республикин Лакхарчу Кхело иза бехкевина баккхийчу барамашкахь кхаьънаш эцарна, 15 шарна чувоьллина.

### Доьзал
ЦӀийннана Марина — «Шанс» цӀе йолчу фондан Ӏуналлин кхеташонан куьйгалхо йара, йелла Мадейрехь 2017-чу шеран хьаьттан (августан) 15-чохь, дайвинг йечу хенахь. Бераш:

КӀант Эдуард (вина 1990-чу шеран кхолламан (январан) 22-чохь), бизнесмен, «Улей» краудфандинган майданан кхоллархо,

ЙоӀ Мария, Австралехь Ӏаш ю.

## Билгалдахарш

Категори:Белорусийн банкираш
Сокуле (Бильскан повет)

**Сокуле ** () — Польшин Люблинан воеводаллин  гминера эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
* Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Категори:Польшин нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Люблинан воеводаллин нах беха меттигаш
Ӏамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан Департамент

Американ Цхьанатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департамент (инг. *United States Department of State* я *State Department*), — Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн мехка урхаллин кхочушдаран Ӏедалан федералан меже ю. Цо Президентаца консультацеш дӀахьо, дуьненайукъара юкъаметтигаш латтайо, кхечу арахьарчу гӀуллакхийн министраллин белхаш кхочушдо.

Кхийолу кхечу арахьарчу гӀуллакхийн министраллаш санна иза кхоьллира 1789-чу шарахь, цу хенахь пачхьалкхан кхочушдаран департамент яра иза. Цунна тӀехь декхарш дара, масала  Цхьанатоьхначу Штатийн арахьара политика дӀаяхьар а, дозанал дехьа йолчу дипломатин миссишна тӀехь урхалла дар, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Кхолламехь Цхьанатоьхна Штаташ йовзийтар.

Цул сов, Пачхьалкхан Департаменто болх бо кхечу пачхьалкхашкахь социалан, политикин программаш дӀахьучу коммерци лелош йоцучу организацешца.

АЦШ пачхьалкхан секретарь ву департаментан куьйгаллехь.
Термидорианан харцам

**Термидорианан харцам** (фр. Chute de Robespierre) — 1794-чу шеран мангалан беттан (июлан) 27-чохь Францехь хилла пачхьалкхан харцам бу. Сийлахь французийн карчамехь йоккха меттиг дӀалоцуш де ду иза. Харцам чекхбаьллачул тӀаьхьа дӀалецира Максимилиан Робеспьера. Юха Робеспьерин, цуьнан агӀончийн кортош дехира. Дакъалацархоша, толамхоша хилларг билгалдаьккхира «Термидоран 9-чохь хилла Революци» йа «Термидоран 9-чохь хилла гӀаттам» аьлла.
Хинса

**Хинса** () — хинсанийн  доьзалера олхазарийн тайпа, уьш деха хӀордийн бердйистошкахь а, чоьхьара Ӏаьмнийн бердйистошкахь а. 

## Билгалдахарш

Категори:Хинсаш
ХӀордан хинса

**Морская чайка** () — хинсанийн (Laridae) доьзалера олхазарийн тайпа.

## Билгалдахарш

Категори:Хинсаш
Ӏоман хинса

**Ӏоман хинса**, йа **эркан хинса** (), — хинсанийн (Laridae) доьзалан *[[Chroicocephalus]]* тайпанера жима олхазарийн тайпа, цара бенош до Евразин мехкашкахь, цул совнах Канадин атлантикин бердайистошкахь. 

## Билгалдахарш

Категори:Хинсаш
Биринджи Кузанли

**Биринджи Кузанли** () — Азербайджанан Агдаман кӀоштара дӀатесна эвла. Бахархойн дукхалла 0 стаг (2016 шо).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Агдаман кӀоштан нах беха меттигаш
Социалистийн доларниг лечкъорца къийсам латтабен дакъа

**Социалистийн доларниг лечкъорца къийсам латтабен дакъа** *([[Оьрсийн мотт|оьрсийн маттахь]] Отдел по борьбе с хищениями социалистической собственности (ОБХСС))* — Советийн Социалистийн Республикийн Бертан чоьхьарчу гӀуллакхийн системин дакъа ду. Цо къийсам латтабора организацешкахь а, махлелоран пачхьалкхан хьукматашкахь а, хьаштхойн, индустрийн, долахьчу кооперацешкахь а, кечден меженашкахь а, сберкассашкахь а социалистийн долалла лечкъорца, иштта спекуляцица.

Болх беш яра 1937-чу-1946-чу шерашкахь Советийн Социалистийн Республикийн Бертан Чоьхьарчу ГӀуллакхийн Халкъан Комиссариатан декъехь, 1946-чу-1991-чу шерашкахь ССРБ-ан Чоьхьарчу ГӀуллакхийн Министраллин декъехь.

Категори:ССРС-н экономика
Апостолан даржехь лоруш волчу Сийлахьчу Элан Владимиран килс (ХӀинжа-гӀала)

Апостолан даржехь лоруш волчу Сийлахьчу Элан Владимиран килс (оьрсийн маттахь Храм Святого Равноапостольного Князя Владимира) — ХӀинжа-гӀалера килс ду. Лаьтташ ду Ленинан майданехь. Оьрсийн Ортодоксан килсан ХӀинжа-гӀалин епархин юкъадогӀуш ду.

Категори:ХӀинжа-ГӀала
Липняк (гмина Сувалки)

**Липняк ** () — Польшин Подлясьен воеводаллин  гминера эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
* Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Категори:Польшин нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Подлясьен воеводаллин нах беха меттигаш
Кузанли

**Кузанли** () — Азербайджанан Агдаман кӀоштара эвла. Бахархойн дукхалла 13 002 стаг. Лаьтташ йу Карабахан гена йоцуш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Агдаман кӀоштан нах беха меттигаш
Праган дефенестрацеш

**Дефенестраци** (латинан маттера *de* — схьадаккхар, *fenestra* кор) — стаг йа цхьа хӀума аракхоссаран сацам бу. Чехийн историн а, политикин а феномен ю. Гена дӀайоьдуш тӀаьхье йолу хилларг ду.

Чехин исторехь шозза хилла Прагин дефенестраци: хьалхара 1419-чу шарахь, шолгӀа 1618-чу шарахь. Дефенестраци бахьана долуш Чехехь а, йистерчу пачхьалкхашкахь а дехха литтина девнаш. Чехийн исторехь кхиъ ши хилларг «дефенестраци» санна лара мегар ду.

**Прагин хьалхара дефенестраци** — динан къийсаман эпизод ю. Оцу муьрехь 1419-чу шеран мангалан (июлан) 30-чохь гуситийн радикалаш байина гӀалин кхеташонан декъашхой. Хьалхара дефенестраци тӀера болабелла гуситийн тӀемаш. Уьш литтина 1436 шо кхаччалц.
Адигоьзаьлбаьйли

**Адигоьзаьлбаьйли** () — Азербайджанан Агдаман кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Агдаман кӀоштан нах беха меттигаш
Аделаида Лайтнинг

**«Аделаида Лайтнинг»** () — австралин профессионалан зударийн баскетболан клуб, ловзуш йу Зударийн къоман баскетболан лигехь (ЗКъБЛ). Командин база йу Аделаидехь (Къилба Австрали штатехь).

Клуб кхоьллира 1993 шарахь сихха баккхий кхиамаш бехира, ЗКЪБЛ коьрта командех хилира иза хӀунда аьлча цунна йукъахь ловзуш йара  оцу хенан уггаре дикачех баскетболхо Спорн Рэйчел, ткъа тренерийн штабан коьртехь йара зударийн КъБл хилла ловзархо Стирлинг Джен. Уьш болуш клуб охьа ца йелира йоьалгӀачу меттигал гуттаренна ловзуш йара турниран финалашкахь, 2004 шарахь уьш дӀабахначул тӀаьхьа а, 2009/10  шо кхаччалца а. «Аделаида Лайтнинга» бархазза дакъа лецира йоккхачу финалехь, толамаш бехира 1994, 1995, 1996, 1998, 2008 шерашкахь, кхин а ийшира коьртачу шеран ловзаршкахь 1997, 2000, 2019 шерашкахь.

## ЗКЪБЛ йаккхийчу финалашкахь дакъалацар
«Аделаида Лайтнинг» клубо дакъа лецира ЗКЪБЛ бархӀ йоккхачу финалехь, царех пхеаннах толам баьккхира.

## Тренераш

## СовгӀаташ

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори: Австралин зударийн баскетболан клубаш
Категори:Зударийн КъБЛ клубаш
Категори:Аделаидин Спортан клубаш
Йоккха Екатеринийн гӀала

**Екатеринийн гӀала** (иштта евзуш ю рогӀера цӀершца — *Йоккха Царскосельски гӀала, Йоккха Екатеринийн гӀала, Йоккха гӀала, Шира гӀала*) — хьалхалера императорийн гӀала (*паччахь а, цуьнан цӀийнан нах а беха гӀишло)* ю. Кхаа оьрсийн паччахьан — 1-чу Екатеринан, Елизавета Петровнан, 2-чу Екатеринан — официалан аьхкенан резиденци яра. ГӀала лаьтташ ю хьалхалерачу Царское селохь (хӀинца Пушкин-гӀала).

Россиян оьздангаллин тӀаьхьенан объект ю.

ГӀишло хьалайоьттина 1717-чу шарахь оьрсийн зуда-паччахь йолу 1-чу Екатеринан буьйрца. Цуьнан цӀарах ю и гӀала. XVIII-чу бӀешерахь масийттазза юхахӀоттийна, ткъа цуьнан таханлера кеп тӀаххьара барокко ю.

Советийн заманчохь гӀали чохь музей схьайиллина. Еха хан-зама ю и меттахӀоттош. Белхаш дӀахьуш бу Ленинградан ишколан реставратораш.
Саутсайд Флайерз

**«Саутсайд Флайерз»** () — австралин профессионалан зударийн  баскетболан команда, ловуш ю  Зударийн къоман баскетболан лигехь (ЗКъБЛ). Иза ловзу Данденонгехь (Виктори).

Категори: Австралин зударийн баскетболан клубаш
Категори:Зударийн КъБЛ клубаш
Категори: Викторин спортан клубаш
Малхбузен Азербайджан

**Малхбузен Азербайджан** () — Иранан остан, административан центр — Урми.

## Административан йекъайалар
Останехь йу 14 шахрестан:
# Бокан
# Мехабад
# Маку
# Миандоаб
# Накаде
# Ошнавийе
# Пираншехр
# Сельмас
# Сердешт
# Текаб
# Урмия
# Хой
# Чалдоран
# Шахиндеж

## Билгалдахарш

Категори:Иран
Фрэнсис Померой Нейсмит цӀарах совгӀат

**Фрэнсис Померой Нейсмит цӀарах совгӀат** () — хӀора шеран баскетболан совгӀат, луш дара кхаж тасаран жамӀашца уггаре дикачу NCAA баскетболан турниран арахецархочунна, цуьнан локхалла 183 см (6 фут) сов йацахь божаршна, 173 см (5 фут 8 дюйм) сов йацахь зударшна, юьхьанца зударийн локхалла 168 см (5 фут 6 дюйм) лекха хила йиш йацара, цара локхалла юккъера барамал кӀеззиг лоха хилча гойту инзаре говзалла. СовгӀатан цӀе йелла баскетбол кхоьллина волу Нейсмит, Джеймса йалийна кхаьбба йолчу йоьӀан Фрэнсис Померин цӀарах. Божаршна совгӀат юкъадаьккхира  Баскетболан тренерийн къоман ассоциацис (БТКъА) () дуьххьара делла Пердью УниверситетЕРА  Келлер, Биллин 1968/69 шарахь. Зударийн совгӀат кхоьллина Баскетболан тренерийн зударийн ассоциацис (БТЗА) () дуьххьара делла Луизианин Технологин университетера Малки, Киман 1983/84 шарахь.

Фрэнсис Померой Нейсмитан совгӀат тӀаьхьарчу хенахь ло 1-ра дивизионехь студентийн спортан къоман ассоциаци (NCAA)къийсамашкахь дакъа лаьцначу баскетболхошна, хьалха лора массо а дивизионийн векалшна. Божаршна йукъахь Кеньонан Колледжера Ринка, Джон (1970) а, Саскуэханнан университетера Шиб, Майк (1978) а хилла 2-гӀа а, 3-гӀа а дивизионийн толамхой, ткъа зударшна юкъахь Къилба Нью-Гэмпширан Университетера  Дабровски, Джули а (1990), Хопкинс Джонсан Университетера Додрилл, Эми (1995) а, Арнольд, Энджи (1998) а, лауреаташ хилира кхоалгӀачу дивизионера.

## Хьажоргаш
*  
*  
* 

Категори: NCAA баскетболан совгӀаташ‎
Абад

**Абад** () — Азербайджанан Агдашан кӀоштара эвла.

## Этимологи
Дуьххьарлера эвлан цӀе — Ават (Авад). ЦӀе схьайаларан ши верси йу. Хьалхара — цӀе схьайолу тюркийн ГӀиргӀазойчуьра кхелхина ават тайпанах. ШолгӀа, халкъан — цӀе схьайолу ширделла меттадекъан дешах «ават» (къух). 1917 шарахь эвлан цӀе хийцира Авад аьлла, тӀаьхь-тӀаьхьа цунах хилира «Абад».

## Истори
Эвла йиллина 1809 шарахь.

Авад эвла 1913 шарахь Елизаветполан губерни административан-мехкан йекъарца йукъайодара Арешан уездан Авадан йуьртан йукъараллин.

## Бахархой

## Климат

Шеран йуккъера хӀаваан температура хуьлу +24.3 °C. Йуьртахь семиаридан климат.

## Инфраструктура
Эвлахь ду поштан дакъа.

## Билгалдахарш

Категори:Агдашан кӀоштан нах беха меттиг

Категори:Агдашан кӀоштан нах беха меттигаш
Смоленскан гуо (1514)

** 1513—1514 шерашкахь Смоленскан гуо лацар** — 1512—1522 шерашкахь оьрсийн-литвахойн тӀом болуш паччахь а, сийлахь эла а волу Василий III-гӀа коьртехь волчу  оьрсийн эскаро Смоленскан кхузза гуо лацар. Царех тӀаьхьарниг аьтту болуш хилира , гӀала йаьккхира, цул тӀаьхьа бӀе шарахь гергга иза лаьттира Оьрсийн пачхьалкхан йукъахь.

## Литература
* 
* *Лобин А. Н.* Битва под Оршей. СПб., 2011.

## Хьажа кхин а
* Оршин гергара тӀом
* 1512—1522 шерашкара Оьрсийн-литвахойн тӀом
* Оьрсийн-литвахойн тӀемаш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Смоленск (Русско-литовская война, 1512—1522)\\проект «Хронос»

 Категори: XVI бӀешерахь гуонаш лецар
Категори:тӀемаш абатца
Категори:Оьрсийн пачхьалкхан тӀемаш
Категори:ТӀемаш Россехь
1514
Категори:1513 шо
Категори:1514 шо
Категори:Сийлахь Литвахойн олаллин тӀемаш
Категори:1513 шарахь лецна гуонаш
Категори:1514 шарахь лецна гуонаш
ЦӀий

**ЦӀий** (лат. *sanguis)* — организман чуьра тӀуьна а, лела а вовшахтасаран хьаса. Лаьтта тӀуьначу хьолехь — плазмех — а цунна чохь йолчу кепатоьхна дакъолгех (клеткех а, клеткех евллачех а): эритроцитех, лейкоцитех, тромбоцитех. Лела къевлина пхенийн системехула тоьтту цхьаьна эшшара детталучу аго дегӀан кхечу хьесех кхетта а дац гистогематикин пардо хиларна.

БукъадаьӀахк йолчеран цӀийн цӀен бос бу (сирлачун тӀера таьӀна-цӀен тӀекхаччалц) эритроциташкахь кислород  дӀахьогемоглобин хиларна.Адаман  кислородах дуьзна цӀий (некъийн) сирла-цӀен хуьлу, иза доцург (пхенийн) алсама таьӀна хуьлу. Цхьайолчу моллюскийн а, гезгийн тайпанийн а цӀий (нийса аьлча, гемолимфа) айсийна хуьлу гемоцианинан бахьнехь.

Юккъера барам стеган цӀийн барам 5,2 л, зударийн — , ткъа дуьнен тӀедевлла берийн — . ЦӀийн дозаллин дакъа воккхачу стеган хуьлу 6—8 %.

Адаман цӀий кхоллало цӀий доккху гӀодан  клеткех, церан барам бу 30 000 гергга, коьртаниг даьӀахкан тӀамрехь, ткъа кхин а дуткъа йуьхьанпейеран бляшкашкахь, тимусехь, йекхоийн шоддашкахь а Ӏонжарехь а.

ЦӀий Ӏамош долу медицинин декъах гематологи.
## Билгалдахарш
АгӀабаьйли

**АгӀабаьйли** () — Азербайджанан Агджабедин кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Агджабедин кӀоштан нах беха меттигаш
Молладжафарли

**Молладжаьфаьрли** () — Азербайджанан Агстафан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Агстафан кӀоштан нах беха меттигаш
Абасханли

**Абасханли** () — Азербайджанан АгӀсуйн кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:АгӀсуйн кӀоштан нах беха меттигаш
Огастус, Сеймон

**Сеймон Делиция Огастус** (; йина 1984 шеран 30 апрелехь, Батон-Руж гӀалахь, Луизиана штат, АЦШ) — америкин профессионалан баскетболхо, левзина Зударийн къоман баскетболан ассоциацин  «Лос-Анджелес Спаркс»клубехь. Хаьржира 2006 шеран ДКъБА драфтехь хьалхарчу раундехь хьалхарчу лоьмарца «Миннесота Линкс» клубо. Ловзуш йара свингмэнан позицехь. Кхузза олимпийн чемпион а, дуьненан чемпион а. 2011 шарахь хилира ЗКъБА чемпион а, финалан серин MVP а.
## Билгалдахарш

Категори: АЦШ баскетболхой
Категори:Баскетболех ловзаран АЦШ гулйина командин ловзархой
Категори:Баскетболех ловзаран Олимпийн чемпионаш
Категори:АЦШ Олимпийн чемпионаш
Категори:2008 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш
Категори:2012 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш
Категори:2016 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш
Категори:Баскетболхой 2008 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболхой 2012 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболхой 2016 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:«Миннесота Линкс» ловзархой
Категори:ЗБК «Динамо» Москох ловзархой
Категори:ЗБК «Галатасарай» ловзархой
Категори:ЗБК «Спарта&К» ловзархой
Категори:ЗБК «Динамо» Курск ловзархой
Категори:«Лос-Анджелес Спаркс» ловзархой
Чоькачйалар

[thumb|[Ротавирусийн электронан микрограмма]]
**Чоькачйалар**, **чохьлазар**, **чуьйна** йа **диарей** - лазар, коча боьхаллаш.

## Билгалдахарш

Категори:Лазар
Аьрчиван

**Аьрчиван** (, ) — Азербайджанан Астаран кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Астаран кӀоштан нах беха меттигаш
Сим (Азербайджан)

**Сим** () — Азербайджанан Астаран кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Галерей

Sım kəndi (8).jpg|
Sım kəndi (9).jpg|
Sım kəndi (12).jpg|
Sım kəndi (4).jpg|
Sım kəndi (10).jpg|
Sım kəndi (13).jpg|
Sım kəndi (1).jpg|
Sım kəndi (6).jpg|


## Билгалдахарш

Категори:Астаран кӀоштан нах беха меттигаш
Есенин Сергей

**Есенин Сергей Александрович** — оьрсийн поэт ву, керлачу ахархойн поэзин а, лирикин а векал ву. Тайп-тайпанчу муьрашкахь шен исбаьхьаллехь цо гайтина социал-демократин ойланаш, карчаман (революцин) а, Даймехкан а, йуьртан а, Ӏаламан а, безаман а васташ.
Бадамдар

**Бадамдар** () — Азербайджанан Бакохан Сабаилан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Бакохан нах беха меттигаш
Билаьджаьри

**Билаьджаьри** () — Азербайджанан Бакохан Бинагадин кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Бакохан нах беха меттигаш
Кхара шахӀар

**Кхара шахӀар** () — Бакох гӀалин малхбалехьарчу кӀоштийн цӀе, уьш хьалха гӀалин йистош йара, цигахь XIX чакхенгахь — XX йьхьангахь Нобель вежарийн нефтан индустри йара.

## Билгалдахарш

Категори:Бакох
Константинополь йожар

**1453-чу шарахь Константинополь йожар** (жел. Άλωση της Κωνσταντινούπολης, тур. *İstanbul’un fethi, Kostantinopolis Kuşatması*; итал. *Assedio di Costantinopoli, Caduta di Costantinopoli*) — османийн султан волу 2-чу Мехмедан эскаро Византийн империн нана-гӀала Константинополан го лацар. Го лацар доладелла 1453-чу шеран оханан/апрелан 6-чу дийнахь, чекхдаьлла оцу шеран хӀутосург/май беттан 29-чохь османийн эскара шахьар дӀалацарца. Константинополь йожар Малхбален Руман (Византийн) импери хӀаллакьхилар билгало яра.

1453-чу шарахь Византийн импери Пелопоннес олучу ахгӀайренан дозанашкахь жима а еллера, иштта империна йукъайогӀуш йара Эгейн, Мармаран хӀорданаш а, Константинополан йистош а. Ткъа Османийн империн ницкъ чӀагӀлуш бара, цунна дуьхьало латто гӀора дацара Византийн империн.

1-ра Баязед волчу хенахь дуьйна османийн султанаш масийттаза го лаьцна хилла Константинополна (1393—1394 шш, 1394—1402 шш, 1411 ш., 1422 ш.). Ткъа цу муьрехь цера гӀала дӀалаца аьтто ца белира, амма Балканаш тӀехь шайн Ӏуналла (контроль) хӀоттийра.

ТӀаьххьара го лацар доладелла 1453-чу шеран оханан/апрель баттахь. Ромейш орца дийхира Малхбузехьа Ӏаш болчу нахе, царна гӀо дан еара жима итальянийн контингент. Дерриг а цхьаьна долуш Константинополь ларъеш вара ворхӀ йа бархӀ эзар стаг, царна йукъахь 5 эзар ромей вара. Османийн эскар дикка алсамаллица царел тоьлуш дара: 2-чу Мехмедан доьзткъа эзар салти а вара, цхьа бӀе ткъа хӀордкема а дара.

1453-чу шеран хӀутосург/май беттан 29-чу дийнахь шин баттахь дуьхьало йинчул тӀаьхьа Константинополь юьйжира.

Византийн тӀаххьара император XI-гӀа Константин тӀамехь велира. 2-гӀа Мехмед йоьжна гӀали чу веара, цуьнан куьйгаллица Константинополь дӀалаьцна бахьана долуш цунах Фатих (тур. Fatih — даккхархо) олу.

1923-чу шарахь Османийн импери йохале Константинполь пачхьалкхан коьрта шахьар яра.
Чуллу (Магсудлу, Агдаман кӀошт)

**Чуллу** () — Азербайджанан Агдаман кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Агдаман кӀоштан нах беха меттигаш
Токатчи

**Токатчи** () — 1983 шарахь йаьккхина туркойн комедин фильм, иза йаьккхина Натук Бентана, коьрта ролехь ловзуш вара Кемал Сунал.

## фильмехь левзинарш
* Кемал Сунал (Ӏосман)
* Назан Саатчи (Emine)
* Шевкет АлтугӀ (Шевкет)
* Али Шен (Хьасан АгӀа)
* Уьнал Гуьзел (Kara/Karbonat Erol)
* СуьхӀейл ЕгӀрибоз (Sarı Recep)
* СелахӀаттин Фират (Deli Sait)
* ЗухӀал Уьстуьнташ (Ӏосманан нана)
* МухӀтесен Дурукан (Ӏосманан да)
* Накки Киванч (Руьстем)
* Зеки Сезер (азартехь ловзург)
* Шереф Чокшекер (Аминатин нана)
* Джилал Донат
* Четин Башаран
* Зеки Алпан

## Билгалдахарш

Категори:Туркойн фильмаш
Категори:1983 шеран фильмаш
ХӀак Йолу

**ХӀак Йолу** (, ) — 1971 шарахь Туркоша а, гӀажароша а цхьана йаьккхина фильм.

## фильмехь левзинарш
* Джуьнейт Аркин ... Али
* Нилуьфер ... Мельтем 
* ГихӀангир Гаффари ... ГихӀангир 
* Суьлейла Енер 
* АхӀмет Онук
* Жале Кипер 
* Седат Осма
* Али Мири

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Туркойн фильмаш
Категори:ГӀажарийн фильмаш
Black Lives Matter

thumb|right|200px|
**Black Lives Matter (BLM; Ӏаьржачийн дахар а ду маьӀне)** ― Ӏаьржачийн хьокъехь йолу расизмна а, иштта царна тӀехь ницкъбарна а, къаьсттина полицин шогаллина а, дуьхьала болу йукъараллин болам бу.

Категори:АЦШ йукъаралла
Сикстин капелла

**Сикстин капелла** (лат. *Sacellum Sixtinum*; итал. *Cappella Sistina*) — Ватиканера хьалхалера цӀенойн килс ду. Хьаладоьттина 1473-1481-чу шерашкахь руман папин ӀV-чу Сикстин буьйрца. Цуьнан цӀе лелош ю капелла. Архитектор Джордже де Дольчи вара. Таханлерачу дийнахь Капелла музей ю. Иза Ренессанс (*Европехь Ӏилманаш, исбаьхьаллаш кхиаро заза хецна зама*) олучу муьран хӀоллам бу. Циг чохь керла папа хоржуш конклаваш дӀахьо.
МалкочогӀлу Джем Султан

**МалкочогӀлу Джем Султан** (; ) — Ремзи Айдин Йентуьркас йаьккхина историн фильм. ГӀарабаьллачу Джунейт Аркин а, Йентуьрк а цӀерш йолу актерийн дукхачу йукъара цхьа проект. Фильм туркоша историн фильмийн йукъара йу. Фильм йу Айхан БашогӀлу, МалкочогӀлу комиксийн персонажехь лаьцна. 

## фильмехь левзинарш

## Билгалдахарш

Категори:Туркойн фильмаш
Категори:ГӀажарийн фильмаш
Кхор

**Кхор** () —  доьзалера стоьмийн  а, декоративан дитанийн а коьлийн тайпа.

## Билгалдахарш

Категори:Кхор
Араз (Бейлаганан кӀошт)

**Араз** () — Азербайджанан Бейлаганан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Бейлаганан кӀоштан нах беха меттигаш
Дача (Кировоградан область)

**Дача** () — Украинин Кировоградан областан Александрин кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кировоградан областан индексаш 

Категори:Александрин кӀоштан нах беха меттигаш
Ален Делон

**Але́н Фабье́н Мори́с МагӀсе́ль Дело́н** (; вин. 1935 шеран 8 ноябрь, Со, Франци) — французийн театран а, кинон а актер, кинорежиссёр, сценарист, продюсер.

## Билгалдахарш

Категори:Исбаьхьаллин а, литературин а французийн орденан командораш
Категори:Сийн легионан орденан эпсарш
Категори:Франци проектан йаззамаш
Алексеевски (Сочи)

**Алексеевски** () — Россин Федерацин Краснодаран мехкан Сочин гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Сочин гӀалин гуонан индексаш 

Категори:Сочин гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Богушевка (Тамбовн область)

**Богушёвка** () — Россин Федерацин Тамбовн областан Петровскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Ӏаламан а, ландшафтийн а амалаш йоьзна йу цуьнан географин хьолах – эвла лаьтта Оьрсийн акъарин йуккъехь, цунна тӀиера акъарин муьлххачу дозане эзар километр йу. Алсама хуьлу долу континенталан барамера хӀаваъ, Эвла хӀордашна гена латтарех  доьзна ду. Цуо областан климат барамера континенталан йо. Окан-Донан акъари тӀехь климат алсама континенталан йу, уллорчу гунаш тӀехьчулла. Эвла лаьтта кӀеззиг къилбаседехьа Сибрехан а, Азорийн а максимумашна йуккъехь долчу лакхарчу Ӏаткъаман дукъал, цундела бу кхузахь луларчу Владимирехь йа Рязанехьчул алсама, гӀийлачу мехца, бекхна хенан хӀоттам. Оцун тӀе мехаш дукхах дерг къилбан а, къилба-малхбален а ду, бӀаьста а, Ӏай а муххале а. оцу агӀора хьокху аьхка а, бӀаьста а йокъаллин мехаш, ткъа Ӏай – дарц.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Петровскан кӀоштан индексаш 

Категори:Тамбовн областан Петровскан кӀоштан нах беха меттигаш
Зевзалг

**Зевзалг** () —  тобанера олхазарийн тайпа, (*Regulidae* доьзалехь цхьаъ бен дац.

## Билгалдахарш

Категори:Олхазарш
Берийн церебралан паралич

**Берийн церебралан паралич** — нервийн системин проблема йолу цамгарийн тоба, цамгар йерг шен лаамца лела ца ло. 

## Билгалдахарш

Категори:Церебралан паралич
Никел, Джули

**Дон Никел Джули** (; йина 1958 шеран 13 декабрехь, Порт-Норланга, Къилба Австрали, Австрали) — австралин профессионалан баскетболхо, левзина зударийн къоман баскетболан лигера (ЗКъБЛ) «Норланга Тайгерс» клубехь, йайн форвардан позицехь. Австралин баскетболан сийлаллин залан декъахо 2010 шарахь дуьйна.

Категори:Австралин баскетболхой
Категори:Баскетболех ловзаран Австралин гулйина командин ловзархой
Категори:Баскетболхой 1984 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболисташ 1988 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:«Норланга Тайгерс» ловзархой
Категори:Австралин баскетболан сийлаллин залан декъахой
Алнабат

**Алнабат** () — Азербайджанан Каьдаьбаьйн кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Каьдаьбаьйн кӀоштан нах беха меттигаш
Йухари Раьфаьдинли

**Йухари Раьфаьдинли** () — Азербайджанан Фуьзулин кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Фуьзулин кӀоштан нах беха меттигаш
Охлобыстин, Иван Иванович

**Иван Иванович Охлобыстин** () — оьрсийн театран а кинон актёр ву.
## Биографи

## Фильмографи
* 1991 — Нога
* 2001 — Даун Хаус
* 2010-2016 — Интерны
* 2018 — Временные трудности
## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Россин актёраш
2009 шеран КъБА драфт

**[[КъБА 2009/2010 шарахь|2009 шеран]] [[КъБА драфт]] ** хилира Нью-Йорк штатера Нью-Йоркехь, «Мэдисон-сквер-гарден» зал чохь 25 июнехь. Драфтал 60 де хьалха 103 ловзархочо шайн цӀераш кховдийра драфте: царех америкин колледжашкара 74 студент а, 29 ФЦШ дозанал арахьа ловзу кхечу махкара а ловзархоша. 55 ловзархочо тӀаьхьа шешша чуделла кехаташ схьаийцира, драфтехь бисира 39 АЦШ ловзархо а, 10 кхин махкахо а. Царна юкъахь баца автоматаца драфте баха бакъо йолу ловзархой. Драфт гайтира АЦШ ESPN каналехь. 2009 шеран драфтехь хьалхара харжаман бакъо елира 2009 шеран 19 майхь хилла лотерейн жамӀашца, «Лос-Анджелес Клипперс» команда. 2009 шеран драфтехь дуьххьара дакъалецира «Оклахома-Сити Тандер» клубо, 2008 шеран июль кхаччалц Сиэтлехь хилла «Сиэтл Суперсоникс» команда.
Охлобыстина, Оксана Владимировна

**Оксана Владимировна Охлобыстина** () — советан, оьрсийн, театран а, кинон а актриса йу.

## Биографи

## Фильмографи
* 1987 — Катенька
* 1989 — Авария — дочь мента
* 1990 — Сделано в СССР
* 1991 — Мигранты
* 1991 — Волкодав
* 2007 — Софи
## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Россин актрисаш
Категори:ССРС актрисаш
Казачий Брод

**Казачий Брод** () — Россин Федерацин Краснодаран мехкан Сочин гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Сочин гӀалин гуонан индексаш 

Категори:Сочин гӀалин гуонан нах беха меттигаш
ПагӀли (Франци)

**ПагӀли** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Йонна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Йонна департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Курулуш: Осман

**Курулуш: Осман** () — туркойн историн хиллачеран сериал, иза МехӀмет БоздагӀ цӀе йолучу продюсерс кхоьллина йу. Дирилиш ЭртугӀрул сериалан сиквел.

## Билгалдахарш

Категори:2019 шеран телесериалаш
ЗКъБЛ 2005/2006 шарахь

**ЗКъБЛ 2005/2006 шарахь** — зударийн къоман баскетболан лигин (ЗКъБЛ) 26-гӀа шо, иза чекхйаьллачул тӀаьхьа чемпион, доьазлгӀа, хилира «Канберра Кэпиталз» команда.

РогӀера чемпионатехь дакъалецира бархӀ командо, стохка санна, царех цхьамма, «Аделаида Лайтнинга», шина шеран йуккъехь шен цӀе хийцира «Аделаида Феллас» аьлла. РогӀера чемпионат оцу шарахь йолайелира 30 сентябрехь, ткъа чекхйелира 29 январехь, цуьнан MVP къобал йира «Буллин Бумерс» командин свингмен Хибберт Катрина. «Данденонг Рейнджерс» команда Ӏамориг, Фокс Гэри, къобал вира шеран тренер, «Австралин спортан институтан» командера Бишоп Эбби  — шеран керла ловзархо хилира. Официалан 2005/2006 шеран хьалхейаккхар  чекхйелира 18 февралехь, оцу хенахь «Канберра Кэпиталз» командо иэшийра финалан матчехь «Данденонг Рейнджерс» команда 68:55 чоьтаца, ткъа финалан MVP къобал йира «Кэпиталзан» центровой Джексон Лорен.

Категори:ЗКъБЛ 2005/2006 шарахь
Гемопоэз

**Гемопоэз** (схьадаьлла , цӀий а,  — даккхар, кхолладалар а), цӀий кхоллар — букъадаьӀахк йолчеран цӀийн клеткаш, лейкоциташ, эритроциташ, тромбоциташ кхиаран а, кхолларан а процесс. Классификаци йо эмбрионан (кийрара) а, постэмбрионан а гемопоэзан.

## [[ЧӀерий]]н гемопоэз
Лакхара букъадаьӀахк йолчарех къаьсташ, чӀерийн йац даьӀахкан тӀум а йекхоийн шеддаш а, гемопоэз хуьлу ретикуляран синцитий (жӀаийн аппарат, жаннаш, йекхоан меже) йукъахь йолчу меженашкахь а, ткъа кхин а жӀарийн аппаратан пхенийн эндотелешкахь а, дегнашкахь а, Ӏонжарехь а, цхьацца меттигашкахь, чоьрийн мазехь а. ДаьӀахкан чӀерийн цӀий кхолларан коьрта меже  ду жаннийн хьалхара дакъош, гемопоэз йоьду кхин а йекхоийн меженашкахь а, Ӏонжарехь а. ЧӀерийн башхалла йу цӀийн йукъахь кхиина йевлла а, иштта къона а эритроциташ хилар, эритроцитийн хӀоьънаш бу.

## [[Декхашдерш|Декхачеран]] гемопоэз

Декхачеран гемопоэз йо цӀий кхуллучу меженаша, уггаре хьалха — даьӀахкан цӀен тӀум ан миелоидан хьесаша. Лимфоцитийн цхьа дакъа кхуьу йекхоийн шеддашкахь, Ӏонжарехь, шалго Ӏийдаргехь, цара даьӀахкан цӀен тӀумца цхьаьна йо цӀий кхуллу меженийн система.

Ерриг клеткийн хьалхарниг — цӀийн кепара дакъолгаш — йу даьӀахкан тӀуман гемопоэзан гӀодан клеткаш, царашина кепара дифференци йан тарло: миелоидийн клеткийн хьалхарчаьрга а (миелопоэз), йекхоийн клеткийн хьалхарчаьрга а (лимфопоэз).

### [[Миелопоэз]]
Миелопоэзехь ( — даьӀахкан тӀум +  — йар, кхоллар) даьӀахкан тӀумехь кхоллало цӀийн кепара дакъолгаш: эритроциташ, гранулоциташ, моноциташ, тромбоциташ. И клеткаш кхиаран процессах олу эритропоэз, гранулоцитопоэз, моноцитопоэз, мегакариоцитопоэз. Миелопоэз хуьлу турба кепара а, балда кепара а даьӀахкийн херонашкара эпифизашкахь лаьттачу миелоидан хьесашкахь. Миелопоэз чохь хуьлу хьесах, олу миелоидан. Адаман миелопоэзан башхалла йу  дифференциацин процессехь клеткийн кариотайпа хийцадалар, тромбоцител хьалхарниш йу полиплоидан мегакариоциташ, ткъа эритробластех эритроциташ хуьлуш дӀадовлу [Клеткийн хӀоъ|хӀоьънаш]].

### Декхачеран эмбрионан гемопоэз
Эмбрионан тӀегӀанехь гемопоэз хийцало онтогенезехь. Адаман эмбрион кхиаран хьалхарчу тӀегӀанашкахь гемопоэз йолало Симан ахкарган мезодерма стамлучехь, эритроидан клеткаш кхуьу 16—19 дийнахь, соцу кхиаран 60-гӀа дийнахь, цул тӀаьхьа цӀий кхолларан функци дехьайолу доӀахе а, Ӏонжаре а, лимфопоэз йолало шалго Ӏийдаргехь (цунах олу гепатоспленотимийн тӀегӀа). ЦӀий кхуллучу меженех тӀаьххьарчо онтогенезехь кхуьу цӀен даьӀахкан тӀум, цуо коьрта роль ловзайо постэмбрионалан гемопоэзехь. ДаьӀахкан тӀум кхиа йолало симан ахкаргера гематопоэз дӀайаьллачул тӀаьхьарчу муьрехь, цхаьна ханна доӀахехь а, жигара кхуьу шалго Ӏийдаргехь а. ДаьӀахкан тӀум чеккхенца кхоллайелла йаьллачул тӀаьхьа доӀахан гемопоэзин функци лагӀло.

## Хьажа иштта
* ЦӀийн цамгарш
* Гемопоэзин гӀодан клеткаш

## Билгалдахарш

## Литература
* *Анисимова И. М., Лавровский В. В.* Ихтиология. — Высшая школа, 1983
* *Manuela Tavian, Bruno Peault*. Embryonic development of the human hematopoietic system. Int. J. Dev. Biol. 49: 243—250 (2005)

*
БаьхӀрамбагӀ

**БаьхӀрамбагӀ** () — Азербайджанан Гоьйгоьлан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Гоьйгоьлан кӀоштан нах беха меттигаш
Балигчи (ХӀаджигабулан кӀошт)

**Балигчи** () — Азербайджанан ХӀаджигабулан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:ХӀаджигабулан кӀоштан нах беха меттигаш
Марино, Анджела

**Анджела Даниэла Марино** (; йина 1986 шеран 3 февралехь Уаиукухь, Керла Зеланди) — италихойх схьайалар долу керлазеландин профессионалан баскетболхо, левзина зударийн къоман баскетболан лигехь, ловзар дӀахьо турслочун амплуахь. Шозза Зударийн КъБЛ чемпион (2006, 2008).

Керла Зеландин къоман гулйина командин йукъахь дакъа лецира 2004 шеран Олимпийн ловзаршкахь  Афинехь а, 2008 шеран Пекинехь а, цул сов детин мидалш йехира  Мельбурнера 2006 шеран ДоттагӀаллин ловзаршкахь а, 2007 шеран Керла Зеландера Океанин чемпионатехь а.

## Хьалхара шераш
Марино Анджела йина 1986 шеран 3 февралехь Уаиуку гӀалахь (Окленд регион), Окленд гӀалин къилба-малхбузен йисттехь, цуьнан кхо йиша йу.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профайл на сайте fiba.com
* Профайл на сайте wnbl.com.au
* Профайл на сайте eurobasket.com
* Олимпийская статистика на сайте Sports-reference.com

Категори:Баскетболисташ 2004 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетболхой 2008 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Керла Зеландин баскетболхой
Категори:Баскетболех ловзаран Керла Зеландин гулйина командин ловзархой
Категори:«Канберра Кэпиталз» ловзархой
Категори:«Перт Линкс» ловзархой
Категори:«Аделаида Лайтнинг» ловзархой
Хёрст, Натали

**Хёрст Натали ** (; йина 1983 шеран 8 апрелехь, Канберрехь, Австралин коьрта гӀалин мохк, Австрали) — австралин профессионалан баскетболхо, левзина зударийн къоман баскетболан лигехь ловзар дӀахьо турслочун позицехь. ВорхӀазза зударийн КъБЛ чемпион (2000, 2002, 2003, 2006, 2007, 2009, 2010). Австралин къоман гулйина командин йукъахь хилла кхузза Океанин чемпион (2009, 2011, 2013).

## Биографи
Хёрст Натали баскетболех ловза йолаелла ша йинчу гӀалахь Канберрехь. Дуьххьарлера профессионалан клуб хилла меттигера «Канберра Кэпиталз». 12 шарахь цуо йаьккхина Зударийн къоман баскетболан лигин 6 титул, цу тӀе 2009 шарахь лерина финалан матчан MVP. Екатеринбургера Дуьненан лигин 2006/07 декъахо, цигахь хилира уггаре дика бомбардир (63 очко) а, пасаш дӀалург а (13зза дӀаелла) командехь.

Дуьненан баскетболан шеран заманашна йукъахь (аьхкенан беттанаш) Хёрст 2009 шерера 2012 шо кхаччалц левзира Квинслендан баскетболан лигехь («QBL») «Гладстон Порт Сити Пауэр» командехь, цуьнца кхузза толам базбира турнирехь.

2010 шарахь Натали дӀайахара Франце, цигахь тӀаьхьий-хьалхий 2 шарахь левзира «Пэйс д’Экс Баскет». Баскетболхо, Eurobasket.com сайтан версица, шозза йукъайахара Францин чемпионатан «сийлаллин пхеанна» хьалхейаккхаран итт уггаре дика иччархошна йукъахь хилла. 2012 шарахь Хёрста контракт йаздо Мажаройчоьнан баскетболан цхьаьна «грандаца» «ХАТ-АГРО ЮНИЦА». Дьёран командина йукъахь Наталис йоху Мажаройчоьнан чемпионатан «детин» мидалш, дакъалоцу ФИБА Евролигехь, массо турнирашкахь хуьлу уггаре дика иччархо. Eurobasket.com сайтан версица иза къобал йо 2012/13 шеран Мажаройчоьнан хьалхейаккхаран уггаре дика турсло а, кхечу мехкан ловзархо а, йукъатоьхна «сийлаллин пхеанна» . 

Даймахкахь хиланза кхо шо даьлча, 2013 шарахь спортхо йухайирзира «Канберра Кэпиталз» йукъа. Команда «ЗКъБЛ» плей-оффе ца кхаьчначул тӀаьхьа Натали йуха а дӀайоьду Европе, чекхдоккху 2013/14 шо в Туркойчохь. 2014 шеран аьхка иза йухайоьрзу МАжарчу, цигахь контракт йаздо «ПЕАС-Печца».

Хёрст йу Бангкокера аьхкенан Универсиадин — 2007 чемпион, цигахь финалехь иэшийра Россин гулйина команда 85:65 чоьтаца. Иштта къоман гулйина командина йукъахь баскетболхочо тӀаьхьий-хьалхий кхузза йаьккхира Океанин чемпионат.

## Кхиамаш
* Океанин **чемпион**: 2009, 2011 , 2013
* WNBL **толамхо**: 2002, 2003, 2006, 2007, 2009, 2010
* Универсиадин**чемпион**: 2007
* WNBL **финалхо**: 2001
* Мажаройчоьнан чемпионатан **детин** совгӀатхо: 2013
* Квинслендан баскетболан лигин («QBL»)**толамхо**: 2009, 2010, 2011

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профайл на сайте fiba.com
* Профайл на сайте sportstg.com
* Профайл на сайте wnbl.basketball
* Профайл на сайте eurobasket.com

Категори:Австралин баскетболхой
Категори:«Канберра Кэпиталз» ловзархой
Категори:ЗБК «Экс-ан-Прованс» ловзархой
Категори:ЗБК «Дьёр» ловзархой
Категори:ЗБК «Хатай» ловзархой
Категори:ЗБК «Гожув-Велькопольски» ловзархой
Категори:«Бендиго Спирит» ловзархой
Категори:«Аделаида Лайтнинг» ловзархой
Сийлахь Иштванан де

**И́штван I Сийлахьверг** (*Сийлахь Иштван*; кхин а *Стефан*; , ; 970/975 гергга — 1038 15 август) — нитранан эла (995—997), сийлахь эла (, 997 шарахь дуьйна) а, Мажарчоьнан паччахьаллин  хьалхара паччахь (1000/1001 шерашкахь дуьйна)  АрпадгӀеран некъий. Мажарой керсталле балабарна безачу нахах тоьхна. Лору католикаша а, православерчара а. Мажаройн тайпанаш чеккхенца цхьаьнатоьхна шен Ӏедалан кӀела, ша цхьаъ урхалча хилла.

## Хьажоргаш
* Татьяна Гусарова. Иштван I и начало венгерской государственности 

Категори:Бинарш X бӀешарахь
Категори:X бӀешеран Европин урхалчаш

Категори:АрпадгӀар
Категори:Мажарчоьнан беза нах
Категори:Католикийн беза нах
Категори:X бӀешеран Европин урхалчаш

Категори:АрпадгӀар
Категори:Мажарчоьнан беза нах
Категори:Католикийн беза нах
Категори:Православин беза нах
Категори:XI бӀешеран керсталлера беза нах
Категори:Беза нах абатца
Категори:Канонизаци йина паччахьаш
Категори:Дохкобевлларш
Боьйуьк Маьрджанли

**Боьйуьк Маьрджанли** ( — *«Йоккха Марджанлы»*) — Азербайджанан Джаьбраилан кӀоштара эвла.

## Бахархой
«1886 шеран Чоьхьара Кавказан мехкан бахархойх лаьцна доьзалийн испискашна йукъара даьккхина статистикин жамӀийн» хаамашца Марджанлин йуьртан йукъараллин Боьйуьк Маьрджанли эвлахь хилла 151 цӀа, ваьхна 664 азербайджан (гайтина «гӀезалой» санна), уьш динца бара суннийш а, ахархой а.

1976 шарахь эвлахь ваьхна 4331 стаг. Бахархой бамба лелош бара, кӀа дуьйра, чилла а, даьхний а леладора. Эвлахь йара йуккъера а, 2 бархӀ классан а ишколаш, библиотека, оьздангаллин цӀа, клуб, дарбанан цӀа, 2 зӀенан дакъа.

Азербайджанан ца бевлла кхелхина а, бевдда а нахаца болх баран пачхьалкхан комитетан хаамашца 2020 шарахь, эвлан  вахархо ца ваьлла кхелхина ву

## Географи
Эвла аренашкахь йу,  Аракс эркан аьрру бердаца,  кӀоштан йукъан Джебраилан малхбалехьа.

## Истори
Эвланах хьалха олура Марджанлы, йиллина XIX бӀешарахь Маралян эвлан латта тӀехь Марджанлы тайпанан доьзалша, уьш кхалхийра Лянбяран эвлара (хӀинца — Бардин кӀоштахь), иза долахь йара карабахан ханан ИбрахӀим Халил-ханан кӀента кӀентан Джафаркули-ханан. ТӀаьхьуо Марджанлы эвлара кхелхина доьзалийн цхьа тобано, йиллира  эвла. Дуьхьала лаьтта эвла йу Чоджук-Марджанлы.

Россин империн йукъахь йолуш Боьйуьк Маьрджанли эвла Елизаветполан губернин Джебраилан уездан йукъахь йара.

Советийн шерашкахь эвла йукъахь йара Азербайджанан ССР Джебраилан кӀоштан Мехдилин сельсоветан.

Карабахан тӀом болчу хенахь, 1993 шарахь эвла къобал йанза Ламанан-Карабахан Республикин тергоне кхечира.

2020 шеран 27 сентябрехь ШолгӀа карабахан тӀом болуш Боьйуьк Маьрджанли а, кхин масех эвла а йухайирзира Азербайджанан куьйгакӀела.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Джаьбраилан кӀоштан нах беха меттигаш
Гелдаганан маьждиг

**[[Гелдагана]]н маьждиг** ду юртан юккъехь лаьтташ. Иза схьадиллина 2011 шеран 25 октябрехь. Цунна тиллина Нохчийчоьнан Парламентан председателин Даудан Хожахьмадан Мохьмадан ненан Даудова Маккан цӀе.

## Галерей

Мечеть_в_селе_Гелдагана_Курчалоевского_района.jpg|Маьждиг буьйсанна


## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Мечеть имени матери героя России 

Категори:Гелдагана
Категори:Маьждигаш
Категори:2011 шо Нохчийчоьхь
Кивраг

**Кивраг** () — Азербайджанан эвла. Каьнгаьрлин кӀоштан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Каьнгаьрлин кӀоштан нах беха меттигаш
Бахишли

**Бахишли** () — Азербайджанан Хизин кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Галерей

Baxışlı 1.jpg|
Baxışlı 2.jpg|
Baxışlı 3.jpg|
Baxışlı (Ataçay).jpg|Атачай


## Билгалдахарш

Категори:Хизин кӀоштан нах беха меттигаш
Йергуьдж (Хачмазан кӀошт)

**Йергуьдж** () — Азербайджанан Хачмазан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Хачмазан кӀоштан нах беха меттигаш
Просоди (лингвистика)

**Просо́ди** ( — уозадар, тӀаьхьара эриг; иштта *просо́дика*) — фонетикин дакъа, цуо къастадо иштта леран башхаллаш, масала, чӀогӀалла, ницкъ/жигаралла, дохалла, эшарпхенаш, глоттализаци, палатализаци, мукъаза аз к мукъа озан тӀетовжаран тайпа, коьртачарна тӀеоьшу кхин хьесапаш а, артикуляци аз. Просодин дакъолгаша кхочуш йо мотт буьйцуш сегментийн (дешдекъехь, дешехь, синтагмехь, фразехь, кхин дӀа а) массо а меттан тӀегӀанашкахь, цара кхочушйо маьӀна къасторан роль. Просодин гуран чохь Ӏамайо амалаш кхеторан субъективан тӀегӀа Суперсегментан меттан дакъа (къамелан локхалла, чӀогӀалла, дохалла), кхин а цуьнан физикин аспект (лестам, жигаралла, хан).

Просодин дакъолгаш кхуллу автономин системаш, царех уггаре ладаме лору дешдекъан тон, иза Ӏамайо тонологис; дешдакъа уозор, иза Ӏамадо рамках Акцентологис, фразин интонацин гуран чохь, иза Ӏамайо моттхааро, интонологи санна.

Хьалха цхьа могӀа фонетикин талламашкахь термин «просоди» синоним йара термин «интонацин» — шийн а термино билгалйоккху суперсегментан меттан гӀирсан функцин система. хӀинцалера белхашкахь интонацеш лору суперсегментан гӀирсаш, уьш кхочушйо йеккъа фразин тӀегӀанехь, ткъа просодеш — дерриг меттан декъан тӀегӀанехь.