open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1972 шо

* Жайнин дуьненайукъара шо (ЮНЕСКО)

## Хиламаш
### Январь

* 1 январь
** ВКЪКХ инарлин секретарь хӀоьттина Курт Вальдхайм.
** Венесуэлан президента Кальдера Рафаэла кхайкхийна 1952 шеран АЦШца болу махлелоран барт бохор, бакъонаш цхьаъ (цхьатерра) йоцун дела.
* 2 январь — Оманан султана Къабус бен СаӀийда правительствон коьртехь волу шен денваша Тарикъ бен Теймур дӀа а ваьккхина, ша кабинетан коьрте хӀоьттина.
* 7 январь
** АЦШ президента Никсон Ричарда официалан кхайкхийна ша шолгӀачу президентан муьран харжамашна йукъахь дакъалаца ойла йолуш хилар.
** Ивис тӀера SE-210 бохам — Питуэзан гӀайренийн исторехь уггаре боккханиг (104 велла).
* 9 январь — Чилехь оппозици гӀерта чоьхьарчу гӀуллакхийн министр социалист Хосе Тоа дӀаваккха. Президента Альендес дехьавоккху иза тӀеман министран дарже.
* 10 январь — Дакке юхавирзина Пакистанехь набахтера мукъаваьккхина Бангладешан маршо къийсаман тхьамда Муджибур Рахьман. 12 январехь цуо тӀе ца лаьцна мехкан президентан дарж, дӀаделла иза Чоудхури Абу Сайедан (1973 шеран 24 декабрь кхаччалц), шен карахь дитина Бангладешан премьер-министран даржера Ӏедал (1975 шеран 26 январь кхаччалц).

## Оцу шарахь хилларг
* Республика кхолларна 50 шо кхачарна а Нохч-ГӀалгӀай Республикин йелла Октябрьски революци орден (1972 шеран 6 декабрь)
* Баккхи кхиамаш бахьнехь, СССРн 50 шо кхачарна а Нохч-ГӀалгӀай АССРн йелла Халкъашна доттӀагӀалин орден (1972 шеран 29 декабрь)

## Оцу шарахь бинарш
* Абдул-Азиев, Хасан (1972 шеран 19 апрель) — нохчийн самбист, дзюдоист, паргӀат кепар латархо, дзюдон тренер;
* Бисултанов, Хасан (1972 шеран 20 январь) — хӀинца Турцехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, 2-за СССР чемпион, Европин чемпион, дуьненан чемпионатехь дато совгӀатхо, 2000 шарахь Олимпиадан чемпион;
* Магомадов, Зелимхан (1972 шеран 24 апрель) — нохчийн дзюдоист, абсолютни йозаллин категорехь Россин чемпион а, совгӀатхо а, масийттуза Европин чемпион, масийттуза дуьненан чемпионатан совгӀатхо;
* Умаров, Аслуддин (1972 шеран 1 август) — нохчийн боксёр-профессионал, шозза Къилбаседера Америкин WBO федерацин чемпион;

## Оцу шарахь белларш
* Гадаев, Магомед-Салах (1909 шеран 6 декабрь — 1972 шеран 24 декабрь) — нохчийн поэт, йаздархо, драматург, Ӏилманча;
* Димаев, Умар Димаевич (1908 шеран 1 октябрь — 1972 шеран 26 декабрь) — нохчийн музыкант а, композитор а, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артист.
* Нкрума, Кваме (1909 шеран 21 сентябрь — 1972 шеран 27 апрель) — Ганин философ, социолог, политолог; Ганас маршо яккхинчула тӀехь хьалхара премьер-министр а, хьалхара президент, фельдмаршал.
27 май

## Оцу динахь бинарш

* Ибн Хальдун (1332 шеран 27 май — 1406 шеран 17 март) — Ӏарбийн бусулбан философ, историк, ойланча.
* Багаев, Дэги Имранович (1942 шеран 27 май — 2015 шеран 25 май) — паргӀата кепара латаран нохчийн тренер, СССР Сийлахь тренер, Россин Сийлахь тренер, Нохчийн Республикехь паргӀата кепара латаран бухбиллинарг;

## Оцу динахь белларш

* Айдамиров, Абузар Абдулхакимович (1933 шеран 29 октябрь — 2005 шеран 27 май) — Нохчийн Республикин Халкъан йаздархо, публицист.
* Неру, Джавахарлал (1889 шеран 14 ноябрь — 1964 шеран 27 май) — дуьненахь гӀарвелла политикин гӀуллакххо, Индин хьалхара премьер-министр.

Категори:27 май
23 ноябрь

## Оцу динахь бинарш

## Оцу динахь белларш

* Акаев, Лом-Али (1990 шеран 23 ноябрь) — нохчийн греко-риман латархо.
* Мусаев Магомед Мусаевич (1915 шеран 15 июнь — 1999 шеран 23 ноябрь) — йаздархо, драматург

Категори:23 ноябрь
1978 шо

## Оцу шарахь хилларг
* Хьайиллина шуьраформатан кинотеатр «Юбилейный» (1978 шеран 23 февраль);
* Хьайиллина Л. Н. Толстойн музей (1978 шеран 9 сентябрь).

## Оцу шарахь бинарш
* Башхаджиев, Тамерлан (1978 шеран 26 октябрь) — нохчийн пауэрлифтер, Россин Кубкан совгӀатхо, дуьненан чемпион, Россин халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
* Назаев, Муслим (1978 шо) — нохчийн штангист, Бельгин чемпион, СССР спортан говзанча хила кандидат.

## Оцу шарахь белларш
* Ахтаев, Увайс Мажидович (*Вася Чечен*, 1930 шеран 26 декабрь — 1978 шеран 12 июнь) — нохчийн баскетболист, СССР вовшахтоьхна тобанан декъашхо.
* Муталибов Зайндини Абдулхалимович (1922 шеран 15 сентябрь — 1978 шо) — йаздархо, поэт;
* Саламов, Абдулхалим Асхабович (1899 шо — 1978 шеран 18 апрель) — нохчийн политик, юкхараллин гӀуллакххо, Ӏилманча, Къилбаседера Кавказехь Ленинан орден йелла хьалхара стаг;
1979 шо

## Оцу шарахь хилларш
* 1979 шеран 10 мартехь талламхой тобанас гучудаьккхина Уранан хӀозаш.

## Оцу шарахь бинарш
* Аласханов, Тимур Зайндиевич (1979 шеран 22 февраль) — хьалхара нохчийн фигурист, Россин Кубок якххинарг, Казахстанан чемпион, Россин спортан говзанча;
* Ботаев, Заур Амалудинович (1979 шеран 6 май) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Европин чемпион, дуьненан чемпионатан совгӀатхо, масийттуза Россин чемпионатийн совгӀатхо.

## Оцу шарахь белларш
* Дуда Энгиноев (1919 шеран 25 июнь — 1979 шеран 22 октябрь) — ГӀарвалар Ордени кхаа даржан кавалер.
* Дикаев Магомед Джунаидович (1941 шеран 1 сентябрь — 1979 шеран 29 октябрь) — поэт.
1980 шо

## Оцу шарахь хилларг
* Схьайиллина Нохч-ГӀалгӀай Пачхьалкхан педагогически институт (1980 шеран 28 ноябрь)

## Оцу шарахь бинарш
* Маргошвили, Давид (1980 шеран 11 август) — нохчийн (кисто) дзюдоист, Европин чемпион а, совгӀатхо а. Гуьржийн дзюдон гулйина тобанан декъашхо;
* Мицаев, Магомед Исаевич (1980 шеран 3 сентябрь) — нохчийн каратист, Россин а, Японийн а, Европин а, дуьненан а чемпион а, совгӀатхо а, Ӏаьржа доьхка долушверг, карате Кёкусинкай 1-ра дан долуш верг, Россин спортан говзнча;
* Мусаев, Ахмед (1980 шо) — нохчийн самбист а, ийина кепар латархо а, чуччавахан латаран 2000 шарахь Россин чемпион, чуччавахан латаран 3-за Россин Кубок яккхинарг, тӀеман самбо Россин а, Европин а чемпион, дукха Йерригроссин а, халкъашна юккъера турнирийн толамхо, тренер;
* Халидов, Мамед Саидович (1980 шеран 17 июль) — Польшехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо.

## Оцу шарахь белларш
* Зубайраев Яраги (1917 шеран 22 октябрь — 1980 шо) — театран артист;
* Высоцкий, Владимир Семёнович (1938 шеран 25 январь — 1980 шеран 25 июль) — оьрсийн поэт, композитор, эшархо, йаздархо, советан актёр, РСФСРн Сийлахь артист (1986 шо — *веллачул тӀехь*), СССРн Пачхьалкхан совгӀатан лауреат (1987 шо — *веллачул тӀехь*).
* Леннон, Джон (1940 шеран 9 октябрь — 1980 шеран 8 декабрь) — британин рок-музыкант, эшархо, поэт, композитор, художник, йаздархо. «The Beatles» тоба кхоьллинчарах а, декъашхойх а цхьаъ;
* Магомедов, Султан Лутаевич (1937 шеран 4 май — 1980 шеран 20 декабрь) — нохчийн эшархо, композитор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь артист, йукъараллин гӀуллакххо;
* Сартр, Жан-Поль (1905 шеран 21 июнь — 1980 шеран 15 апрель) — французийн философ, йаздархо, драматург, педагог. 1964 шарахь литературин Нобелин совгӀатан лауреат (тӀе ца ийцира);
* Хичкок, Альфред (1899 шеран 13 август — 1980 шеран 29 апрель) — ингалсан а, америкин а кинорежиссёр, продюсер, сценарист.
1982 шо

## Оцу шарахь хилларг
* 30 сентября — Къинхьегаман кхиамаш бахьнехь а, 50 шо кхачарна а Нохч-ГӀалгӀай АССРн йелла Къинхьегаман ЦӀе байракхан орден (1982 шо).

## Оцу шарахь бинарш
* Агаев, Рустам Арбиевич (1982 шеран 1 май) — нохчийн паргӀат кепар латархо.
* Умиев, Зелимхан Зайндиевич (1982 шо) — нохчийн самбист.

## Оцу шарахь белларш
* Идрисов Абухани (1918 шо — 1982 шо) — Советски Союзан Турпал
Рино

**Рино ** () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Невада штатера гӀала.

## Истори

Рино  гӀала йиллина  шарахь.

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

## Суьрташ

Image:Reno_BLC.jpg
Image:Reno with mountains.png
Image:Reno2002.jpg
File:University of Nevada Reno 2009.jpg
Image:Reno, Nevada photo D Ramey Logan.jpg


## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Невада штатан гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:АЦШ гӀаланаш
1983 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Дургаев, Хизир (1983 шеран 2 февраль) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Россин чемпионатан совгӀатхо, Россин абсолютни чемпион России, Россин абсолютни Кубкан толамхо;
* Исаев, Беслан (1983 шеран 3 октябрь) — ийина кепар латарха, паргӀат кепар латаран Россин спортан говзанча;
* Ордашев, Арби Умарович (1983 шеран 28 март) — нохчийн спортсмен, тхэквондон Россин чемпион, Россин халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
* Саритов, Рамзан (1983 шеран 28 июнь — 2012 шеран 18 апрель) — нохчийн паргӀат кепар латархо.
* Эльдаров, Хож-Ахмед — пауэрлифтер, Россин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Россин спортан говзанча.

## Оцу шарахь белларш
* Музаев, Нурдин Джамалдинович (1913 шеран 15 октябрь — 1983 шо) — йаздархо, поэт, драматург, гочдархо, Ӏилманча, филологин Ӏилманийн кандидат, хьехархо, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, СССР йаздархойн бертан декъашхо;
* Идрисов, Абухаджи (1918 шеран 17 май — 1983 шеран 22 октябрь) — Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, иччархо, лакхара сержант, Советски Союзан Турпал.
1985 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Бетербиев, Артур Асильбекович (1985 шеран 21 январь) — нохчийн боксёр-профессионал.
* Дугазаев, Тимур (1985 шеран 18 сентябрь) — Германехь вехаш волу нохчийн спортхо (джиу-джитсу, кикбоксинг, самбо, бокс).
* Жеребцова, Полина Викторовна (1985 шеран 20 март) — йаздархо-документалист, поэтесса.
* Масхадова, Аминат (1985 шеран 21 август) — еза атлетикан а, паргӀата кепара латаран а яхьаллонашкахь дакъа лоцуш йолу хьалхара нохчийн йоӀ, Россин спортан говзанча, масийттаза Россин еза атлетикин чемпионатийн а, турнирийн а толамхо а, совгӀатхо а.
* Саритов, Альберт Рамазанович (1985 шеран 8 июль) — нохчийн паргӀата кепара латархо, Россин чемпион, дуьненан чемпионатан совгӀатхо, Россин халкъашна юккъера даржан спортан говзанча.
* Шихабов, Муса Салаудиевич (1985) — нохчийн кикбоксёр, Кхазакхстанан а, Россин а, дуьненан а чемпион, Беркут цӀе йолу латархойн клубан коьрта тренер, Ночийн Республикин кикбоксинган федерацин президент.
* Халиев, Адам (1985) — ийина кепара латархо.
* Хасханов, Руслан (1985 шеран 20 январь) — ийина кепара латархо, КъФГ панкратионан чемпионийн Кад баьккхинарг, Россин а, Европин а, Азин а, дуьненан а джиу-джитсун чемпион, 10-за Россин тӀеман самбон чемпион, дуьненан тӀеман самбон чемпион.
* Эдисултанов, Ислам (1985 шеран 23 октябрь) — нохчийн боксёр, Россин чемпионатан дато совгӀатхо, Дуьненан латаран говзаллийн ловзарийн толамхо.

## Оцу шарахь белларш
* Дениев, Ӏальви Ӏелин воӀ (Сутарби, 1932 шеран 15 май — 1985 шеран 25 май) — нохчийн артист, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист.
1987 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Агуев, Арби (1987 шеран 7 декабрь) — Австрехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо;
* Бердукаев, Сулейман (1987 шеран 19 ноябрь) — нохчийн боксёр, Россин чемпионатан совгӀатхо, Россин спорта говзанча;
* Вакаев, Шейх-Магомед (1987 шеран 30 октябрь) — нохчийн дзюдоист а, самбист а, Россин дзюдон чемпион, Россин самбон чемпионатан дато совгӀатхо, Россин дзюдон Кубок яккхинарг, дзюдон Еврокубок яккхинарг, дуках халкъашна юккъера яхьаллонийн толамхо а, совгӀатхо а, Россий халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
* Гойгереев, Бекхан Салавдинович (1987 шеран 22 май) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Россин а, дуьненан а чемпион;
* Отарсултанов, Джамал Султанович (1987 шеран 14 апрель) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Россин а, Европин а, дуьненан а чемпион а, совгӀатхо а, Олимпиадан чемпион, Россин Сийлахь спортан говзанча;
* Сагаипова, Макка Умаровна (1987 шеран 14 февраль) — нохчийн эшархо.

## Оцу шарахь белларш
* Идаев, Юсуп Шамсуддинович (1938 шеран 25 июнь — 1987 шеран 5 май) — Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь артист;
* Моребис, Владимир Алексеевич (?-1987) — советски боксан тренер, РСФСР Сийлахь тренер;
* Энди Уорхол (1928 шеран 6 август — 1987 шеран 22 февраль) — америкин художник, продюсер, дизайнер, йаздархо, коллекционер, кинорежиссёр, поп-артан а, хӀинцлера искусствон а исторехь сийлахь воккху стаг. «Homo universale» идеологин бухбуллархо.
1991 шо

## Оцу шарахь хилларг
* Россин Федерацин Закон араделла «Политикин таӀзарш бохамбинарш юхаметтахӀотторах лаьцна» («О реабилитации жертв политических репрессий») (1991 шеран 18 октябрь)

## Оцу шарахь бинарш
* Балатханов, Вадуд (1991 шеран 28 август) — Финляндехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, Финляндин чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо, Къилбера пачхьалкхийн чемпион;
* Берсанукаев, Якуб Розакович (1991 шеран 4 декабрь) — нохчийн ийина кепар латархо, профессионалашна юкъахь Россин кикбоксинган чемпион, дуьненан чемпион, 4-за Россин Къилбан чемпион, 3-за Россин чемпион, Халкъашна юккъера даржан Россин спортан говзанча;
* Демильханов, Арби Юнусович (1991 шеран 19 декабрь) — нохчийн дзюдоист, Россин чемпионатан совгӀатхо;
* Джабраилова, Замира Юсуповна — нохчийн модель.
* Ибрагимов, Максуд Муртазалиевич (1991 шеран 2 февраль) — нохчийн дзюдоист.
* Лабазанов, Чингиз Суйлеманович (1991 шеран 18 апрель) — нохчийн греко-риман кепар латархо, дуьненан чемпион;
* Магомедов, Ислам Курбанович (1991 шеран 8 февраль) — нохчийн греко-риман латархо.
* Пасхаев, Бувайсар Алуевич (1991 шеран 29 январь) — нохчийн кикбоксёр, шозза Россин чемпион, Россин Кубок яккхинарг, Европин чемпион, дуьненан Кубкан совгӀатхо, профессионалашна юкъахь дуьненан чемпион;
* Тухугов, Зубайра (1991 шеран 15 январь) — ийина кепар латархо, Fight Night версин Европин чемпион;
* Чужигаев, ИбрахӀим Суманович (1991 шеран 16 июль) — нохчийн самбист а, ийина кепар латархо а, Россин а, Европин а панкратионан чемпион, Россин кунг-фун чемпионатан дато совгӀатхо, дукха халкъашна юккъера къийсамийн толамхо;
* Шамилов, Якуб Джамбекович (1991 шеран 25 апрель) — нохчийн дзюдоист, Россин чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо;
* Эдилов, Абдулкерим Халидович (1991 шеран 25 ноябрь) — ийина латаран Россин а, дуьненан а чемпион, тӀеман самбон Москохан чемпион.

## Оцу шарахь белларш
* Бислиев, Абдул-Хамид Махмудович (1944 шеран 1 июнь — 1991 шеран 11 ноябрь) — физикин-математикин Ӏилманийн доктор, профессор, Нохчийн пачхьалкхан университетан проректор, СССР мисарболатан хиламийн коьрта говзанчах цхьаъ.
* Эдилов Хасмагомед (1922 шеран 16 ноябрь — 1991 шо) — поэт.
1988 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Абаев, Ӏимран (1988 шеран 11 ноябрь) — нохчийн ийина кепар латархо.
* Альбиев, Ислам-Бека Саид-Цилимович (1988 шеран 28 декабрь) — 2008 шарахь греко-римски латаран Олимпиадан чемпион;
* Аюбов, Алихан (1988 шеран 19 март) — нохчийн Греко-римски латархо, Россин чемпионатан совгӀатхо, Дуьненан тобанийн Кубок яккхинарг;
* Бибулатов, Магомед (1988 шеран 22 август) — Францехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо, Францин чемпион, 4-за кик-джитсун дуьненан чемпион;
* Кацаев, Ӏадлан Зелимхан воӀ (1988 шеран 20 февраль) — нохчийн футболист, «Терекан» ахтурсло;
* Пасхаев, Ӏумар Алуевич (1988 шеран 31 август) — нохчийн кикбоксёр, Россин а, Европин а, дуьненан а чемпион, дуьненан Кубок яккхинарг, профессионалашна юкъахь Европин чемпион, Россин Сийлахь спортан говзанча;
* Тайсумов, Майрбек Махаевич (1988 шеран 8 август) — ийина кепар латар
хо;
* Уциев, Ризван Рашитович (1988 шеран 7 февраль) — нохчийн футболист, турсло, «Терек» клубан капитан;
* Халиев, Хасан Сираждиевич (1988 шеран 3 август) — нохчийн ийина кепар латархо, масийттуза Россин чемпион, чуччавахана латаран Евразин чемпион, кикбоксинган Европин а, дуьненан а чемпион, профессионалашна юкъахь w5 версин кикбоксинган дуьненан чемпион, II дуьненан латарийн говзаллийн ловзарийн толамхо;
* Халиев, Хусейн Сираждиевич (1988 шеран 3 август) — ийина кепар латархо;
* Хамзаев, Магомед (1988 шо) — ийина кепар латархо, Къилбера Россин тӀеман самбон чемпион, Ӏаьржа хӀордан Кубкан дато совгӀатхо, шутфайтинган дуьненан чемпион;
* Эдиев, Исмаил Ибрагимович (1988 шеран 16 февраль) — нохчийн футболист, турсло.
1989 шо

## Оцу шарахь хилларг
* Советски эскар Афганистанера арадаькхина (1989 шеран 15 февраль)

## Оцу шарахь бинарш
* Абдулвахабов, Азиз Абулапаевич (1989 шо) — ийина кепар латархо, Россин тӀеман самбон Кубкан совгӀатхо, Европин панкратионан чемпион, дуьненан универсальни латаран чемпион;
* Альдиев, Мохьмад Хьусейнович (1989 шеран 4 ноябрь) — ийина кепар латархо, Европин а, дуьненан а панкратионан чемпион;
* Бисултанов, Адлан Делимбекович (1989 шеран 15 август) — самбист а дзюдоист а, Россин самбон чемпионатан совгӀатхо, Россин самбон абсолютный чемпион, самбон Европин чемпион, дзюдон Россин а, Европин а бронзан совгӀатхо.
* Дукаев, Бекхан Лечиевич  (1989 шеран 19 август) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Россин чемпионатан совгӀатхо, Россин спортан говзанча;
* Дураев, Альберт (1989 шеран 5 январь) — ийина кепар латархо, Россин самбон чемпион, тӀеман самбон Дуьненан Кубкан совгӀатхо, «Единство» цӀе йолу тӀеман говзаллийн фестивалин совгӀтахо, тӀеман говзаллийн дуьненан ловзарийн грэпплинган дато совгӀатхо, самбо Россин спортан говзанча;
* Жамалдаев, Салман (1989 шеран 17 февраль) — нохчийн ийина кепар латархо, шутбоксинган дуьненан чемпион, Россин панкратионан чемпион;
* Жамбеков, Сайд-Эми (1989 шеран 13 январь) - нохчийн дзюдоист;
* Ибрагимов, Ӏадлан Усамович (1989 шеран 2 февраль) — нохчийн паргӀат кепар латархо.
* Магомадов, Ильяс Салманович  (1989 шеран 21 июль) — нохчийн греко-риман латархо, Россин чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо, кегирхойн йукъахь Европин чемпион, Россин спортан говзанча;
* Мачукаев, Эльдархан (1989 шо) — ийина кепар латархо, Россин чуччавахана латаран чемпион, кик-джитсун дуьненан чемпион, халкъашна юккъар грэпплинган а, тӀеман самбон а турнирийн толамхо;
* Мусаев, Асланбек (1989 шеран 23 март) — ийина кепар латархо;
* Чичаев, Умар (1989 шо) — ийина кепар латархо, Европин а, дуьненан а тхэквондон чемпион, кикбоксинган Россин спортан говзанча;
* Якубов, Герман (1989 шеран 21 апрель) — ийина кепар латархо, чуччавахана латаран Россин чемпион.

## Оцу шарахь белларш
*Дали, Сальвадор (1904 шеран 11 май — 1989 шеран 23 январь) — испанхойнн художник, график, скульптор, режиссёр, йаздархо, сюрреализман гӀарвелла векал.
* Дудаев, Шараудин Успахаджиевич (1939 шеран 25 декабрь — 1989 шеран 21 ноябрь) — нохчийн футболист, тренер.
1992 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Абуев, Магомед Лечаевич (1992 шеран 3 сентябрь) — нохчийн штангист, Казахстанан чемпион, Россин 2013 шеран еза атлетикан чемпионатан дато совгӀатхо;
* Аухадов, Апти Хамзатович (1992 шеран 18 ноябрь) — нохчийн штангист.
* Вахаев, Умар (1992 шеран 15 январь) — нохчийн ийина кепар латархо, грэпплинган Россин чемпион;
* Махажиев, Рахман Саламбекович  (1992 шеран 5 май) — нохчийн ийина кепар латархо, 5-за джиу-джитсун Россин чемпион, кобудон а, грэпплинган а Россин чемпион, грэпплинган дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо (2010), джиу-джитсун дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо (2011), ийина кепар латаран Россин а, Европин а чемпион, Россин спортан говзанча;
* Селена Гомес (1992 шеран 22 июль) — америкин актриса а, илланча а;
* Харченко, Луиза (1992 шеран 5 июль) — самбистка а, дзюдоистка а, 2011 шарахь Россин дзюдон чемпионатан бронзан совгӀатхо, самбон а, дзюдон а Россин спортан говзанча.

## Оцу шарахь белларш
* Айдамирова, Марьям Ахмедовна (1924 шеран 1 январь — 1992 шеран 2 ноябрь) — нохчийн эшархо, пондарча, композитор, Нохч-ГӀалгӀай АССРн Халкъа артист, РСФСР Сийлахь артист;
* Ахматова, Раиса Солтамурадовна (1928 шеран 13 декабрь — 1992 шеран 29 январь) — Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан поэтесса;
* Дитрих, Марлен (1901 шеран 27 декабрь — 1992 шеран 6 май) — немцойн а, америкин а актриса а, эшархо а;
* Рай, Сатьяджит (1921 шеран 2 май — 1992 шеран 23 апрель) — гӀарвелла индийн кинорежиссёр, сценарист, берийн йаздархо, композитор, продюсер, кинокритик, иллюстратор, хьалхара индийн Оскаран лауреат;
* Садаев, Умар Абдулаевич (1960 шо — 1992 шеран 18 июль) — нохчийн футболист, Соьлжа-ГӀалара «Терек» тобанан ловзархо;
* Сулаев, Магомет Абуевич (1920 шеран 20 сентябрь — 1992 шеран 11 ноябрь) — йаздархо, поэт;
* Шахбулатов, Аднан Маккаевич (1937 шеран 25 ноябрь — 1992 шеран 4 июнь) — Нохч-ГӀалгӀай АССРн культурин Сийлахь белхало, композитор;
1993 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Вагаев, Абубакар (1993 шеран 14 апрель) — нохчийн ийина кепар латархо;
* Гаургашвили, Гиви (1969 шеран 23 апрель — 1993 шеран 13 сентябрь) — нохчийн дзюдоист, СССР а, СНГ а, Россин а чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а, халкъашна юккъера турнирийн толамхо, СССР халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
* Малигов, Адам Увайсович (1993 шеран 6 май) — нохчийн штангист, Россин чемпион, Европин чемпионатан совгӀатхо;
* Солтыханов, Адлан Исаевич (1993 шеран 28 июль) — нохчийн спортсмен, карате Кёкусинкай яхьаллонашкахь дакъа лоцуш волу, Россин чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, Европин чемпионатан совгӀатхо;
* Хибалов, Мухамад (1993 шеран 23 январь) — нохчийн штангист, Россин чемпион;
* Яшуев, Ислам Хусейнович (1993 шеран 23 январь) — нохчийн дзюдоист, Россин чемпион, Россин спортан говзанча.

## Оцу шарахь белларш
* Мамилов, Руслан Израилович (1928 шеран 7 ноябрь — 1993 шеран 25 февраль) — скульптор;
* Феллини, Федерико (1920 шеран 20 январь — 1993 шеран 31 октябрь) — италийн кинорежиссёр. Цо яккхина фильмаш пхиъ «Оскар» совгӀат деккхина.
30 апрель

## Оцу динахь хилларг
* Схьайиллина граждански тӀеман турпалхойн памятник (1973 шеран 30 апрель)

## Оцу динахь бинарш

* Гаусс, Карл Фридрих (1777 шеран 30 апрель — 1855 шеран 23 февраль) — гӀарвелла немцойн математик, механик, физик, астроном.
* Киркоров, Филипп Бедросович (1967 шеран 30 апрель) — СССР а, Россин а эстрадан эшархо, актёр, композитор, продюсер.

## Оцу динахь белларш

* Гитлер, Адольф (1889 шеран 20 апрель — 1945 шеран 30 апрель) — национал-социализман бухбиллинарг а, коьрта декъашхо а, КхозлугӀа рейхан диктатуран бухбиллинарг, Национал-социалистан немцойн белхалойн партин баьчча (*фюрер*), Германин рейхсканцлер, Германин фюрер, Вермахтан коьрта куьйгалхо ШозлугӀа дуьненан тӀамтӀехь.

Категори:30 апрель
1997 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Байсангуров, Хьасан Увайсович (1997 шеран 14 июнь) — боксёр.

## Оцу шарахь белларш
* Авторханов, Абдурахман Геназович (1908 шеран 3 октябрь — 1997 шеран 24 апрель) — историк-советолог, йаздархо.
1999 шо

## Оцу шарахь белларш
* Мусаев Магомед Мусаевич (1915 шеран 15 июнь - 1999 шеран 23 ноябрь) - йаздархо, драматург
* Стэ́нли Ку́брик (1928 шеран 26 июль — 1999 шо 7 март) — америкин кинорежиссёр, продюсер. XX бӀешеран шозлугӀа охехь массарелла Ӏаткъаме болу кинематографистех цхьаъ.
2000 шо

## Оцу шарахь хилларг
* Алдехь спецопераци яш 105 стаг вийна (2000 шеран 5 февраль)
* Ахмат Кадыров Нохчийн Республикин Администрацин куьгалхо хоттийна (2000 шеран 12 июнь)

## Оцу шарахь белларш
* Эсамбаев, Махмуд Алисултанович (1924 шеран 15 июль — 2000 шеран 7 январь) — советски нохчийн балетан артист, эстрадан хелхархо, хореограф, актёр, СССРн Халкъан артист (1974 шо), Социалистически Къинхьегаман Турпал (1984 шо).
* Абдурахманов, Канти (1916 шо — 2000 шеран 28 март) — Советан Эскиран старшина, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Россин Федерацин Турпал (1996 шо).
* Цебиев, Ахмед Магомедович (1935 шеран 1 январь — 2000 шо) — нохчийн физик, техникин Ӏилманийн кандидат, радиоэлектроникехь а, радиозӀенехь а цхьана гучуяккхаран а, 26 кхоьллинарган а автор, 50 монографин автор.
* Насуханова, Ляля Андарбековна (1939, Йоккха АтагIа, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР — 2000 шеран январь, Къилбаседа ХӀирийчоь) — хьалхара нохчийн лётчица а, парашютистка а, летчик-инструктор, авиацин спортан СССР Сийлахь спортан мастер, йукъараллин гӀуллакххо.
* Куцель, Феликс Петрович (1945 шеран 10 октябрь — 2000 шеран 18 апрель) — дзюдон СССР Сийлахь тренер (1991 шо).
* Бажаев, Зия Юсупович (1960 шеран 11 июль — 2000 шеран 9 март) — нохчийн бизнесмен, «Альянс» компани кхоьллинарг.
2002 шо

2002

## Оцу шарахь белларш
* Ахмадов Умар Ахмадович (1927 шеран 25 октябрь — 2002 шо) — йаздархо
* Эдисултанов Шита Шамсудинович (1937 шеран 30 август — 2002 шеран 7 август) — культурин Сийлахь белхало, Нохч-ГӀалгӀай АССРн Халкъан артист.
1885 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Магомаев Абдул–Муслим (1885 шеран 18 сентябрь – 1937 шеран 28 июль) – композитор

## Оцу шарахь белларш
* Виктор Мари Гюго (1802 шеран 26 февраль, Безансон — 1885 шеран 22 май, Париж) — Французийн йаздархо (поэт, прозаик, драматург), французийн романтизман куьйгалхо а, теоретик а. Французийн академин декъашхо (1841 шо).
1996 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Башаев, Тамерлан (1996 шеран 22 апрель) — дзюдоист.
* Борчашвили, Адам (1996 шеран 30 декабрь) — Австрехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист.
* Дунаев, Тамерлан (1996 шеран 11 июнь) — Бельгехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист.
* Исламханов, Сулейман (1996 шеран 21 январь) — Австрехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист.

## Оцу шарахь белларш
* Абубакаров, Сайпудин (1956—1996) — акробат, СССР а, дуьненан а чемпион;
* Анзорова Балкан Анзоровна (1923 шеран 24 декабрь — 1996 шо) — поэтесса;
* Вагапов Якуб (1933 шеран 16 сентябрь — 1996 шо) — лингвист;
* Кибиев Мусбек Магомедович (1937 шеран 7 август — 1996 шо) — поэт;
* Саидов Билал (1914 шеран 10 июнь — 1996 шо) — поэт, драматург;
2003 шо

## Оцу шарахь хилларг
* Нохчийн Республикин Конституци кхоьллин (2003 шеран 23 март)

## Оцу шарахь белларш
* Оздарбиев Майради Висмурадович (1943 шеран 18 октябрь — 2003 шеран 10 август) — экономически Ӏилманийн кандидат, профессор
2004 шо

Смешарики

## Оцу шарахь белларш
* Айдаев, Юша Ахъядович (1938 шеран 20 март — 2004 шеран 1 июнь) — нохчийн Ӏилманча, филологин Ӏилманийн доктор, профессор, Россин Ӏалман Ӏилманийн академин академик, Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин вице-президент, Нохчийн Республикин Ӏилманийн Сийлахь гӀуллакххо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР культурин Сийлахь гӀуллакххо;
* Зайнди Байхаджиев (1948 шеран 10 январь — 2004 шо) — поэт;
* Кадыров Ахмад-Хаджи Абдулхамидович (1951 шеран 23 август — 2004 шеран 9 май) — Нохчийн Республикин президент.
2006 шо

## Оцу шарахь белларш
* Ибрагимов Хамзат (1934 шеран 10 июль — 2006 шо) — химин Ӏилманан доктор, профессор
* Сайдулаев Хасан Хамидович (1947 шеран 18 май — 2006 шо) — поэт, публицист
* Нагиб Махфуз (1911 шеран 11 декабрь — 2006 шеран 30 август) — гӀарвелла мисаран йаздархо, драматург, сценарист, Нобель совгӀатан лауреат (1988 шо).
2008 шо

## Оцу шарахь хилларг
* Соьлжа-ГӀалин юккъахь хьадиллина маьждиг «Нохчийчоьн Дог» (2008 шеран 17 октябрь)
* Соьлжа-гӀалахь йолаелла дуьненаюккъар кинофестиваль «Ноев ковчег» (2008 шеран 13 июнь)
* Соьлжа-гӀалахь хьайиллина Суворовски тӀеман училище (2008 шеран 1 сентябрь)
* Пачхьалкхан символикех доьзна Нохчийн Республикин закон тӀелецна (Пачхаьлкхан хӀост а, байракх а йуцуш) (2008 шеран 15 май)
* Альбиев Исламбек Цилимович (1988 шеран 28 декабрь) 2008 шарахь греко-римски латаран Пекинехь хилчу Олимпиадан олимпийски чемпион хили.

## Оцу шарахь белларш
* Магомаев, Муслим Магометович (1942 шеран 17 август — 2008 шеран 25 октябрь) — советски, азербайджанийн, Россин операн а, эстрадан а эшархо, композитор, актёр, СССР Халкъан артист;
2009 шо

## Оцу шарахь хилларг
* Кунт-хьажа цӀарах Россин бусалба университет хьайиллина (2009 шеран 20 август)
* Нохчийн Республикин чохь терроризман дуьхул оперцин режим дӀаяккхина. И де Машеран Де аьлла билгалдекхина ду (2009 шеран 16 апрель).

## Оцу шарахь белларш
* Саид Шаипов (1934 шеран 1 январь — 2009 шо) — ЧИАССР Сийлахь артист, фольклорист
* Сергей Михалков (1913 шеран 13 март — 2009 шеран 27 август) — советан а оьрсийн поэт, драматург, публицист.
Зезагийн беш

**Зезагийн беш** — къастийна меттиг ю (барамехь), цу тIехь кхиош хил тарло зазагаш, буц ле кхин хаза акха яраш.

## Билгалдахарш

## Хьажа. кхин

## Хьажорагаш
* Flower Garden
* National Gardening Association

Категори:Зезагашлелор
Хизаза

**Хизаза** — олу вай маттахь цхьан хIуман чуьра ара а техна охьа догIучу хих.

## Кхин суьрташ

Image:Type Petropalovskoy fortress through the fountain in St. Petersburg.jpg|Невахь долун хизаза
Image:Kemerovo Drama Theatre.jpg|Кемеровра хизаза
Image:Water fountain near the art museum in Milwaukee, Wisconsin 6178.jpg|Хизаза оц Cudahy Gardens,  Висконсин
Image:Ahmet Cesmesi.jpg|Хизаза султан Ахмед III (1728), Стамбул, Топкапера койнаш хьалхар
File:Tne_Schonen_Brunnen_on_the_Hauptmarkt_in_Nuremberg.jpg|Нюрнбергера коьрта майданера хизаза
File:Fontana di Trevi IMG 4074.jpg|Рум. Хизаза Треви
File:Klagenfurt Lindwurmbrunnen 2009.jpg|Клагенфурт. Саьрмикан хизаза
File:Fountain Rometta IMG 4167.jpg|Десте олу ц1ийн кертара, рометта олу хизаза
File:Bellagio casino fountain feature (medium quality).ogv|Лас-Вегасера хелха долу хизаза


## Билгалдахарш

## Хьажа. кхин

## Хьажорагаш

* Дуьнен чуьра 10 хизаза
Лаьтбуьйр

**Лаьтбуьйр** —  уггаре лаьтта юкъера дакъа ду лаьтбуьйра, масийта латта чIкъоьрнаш юкъахь, цу юкъахь доцуш эчиг да дац, иштта кхин йолу хIумнаш. Юкъера лаьтбуьйран тIе ю лаххара — 2900 км. Юкъерачу барамехь лаьтбуьйран гуо бу — 3,5 тыс. км. Иза къастало кхечу лаьттах шен чIагIаллийца, цуьнан шоралла ю 1300 км иштта лелана агIо ю йоккхалехь лаххар 2200 км, оцу юкъехь йовхо хьала йолу 5000 С, оцун люсталлийн чIаго ю оц 12,5 т/м³ барамехь, йозалла тIе йазйалар 361 ГПа (3,7 млн атм). Буьйран базал — 1,932 кг.

## Билгалдахарш

## Литература
* Geochemical Evidence for Excess Iron in the Mantle Beneath Hawaii Munir Humayun, Liping Qin, Marc D. Norman

## Хьажа. кхин

## Хьажорагаш
* Anders Scherstén, Re-Os, Pt-Os and Hf-W isotopes and tracing the core in mantle melts

Категори:Латта
Палай

**Палай** — тIекхуллу оба йу, довкъасто къедано, килсан чохь йуху, ама тегар тайпнара хуьлу, иштта керстачу пачхьалкхашкахь хьехачу меттигашкахь тIекхуллу.

Вай междигашкахь лелайо, молланаш шайна тIекхуллуш, рузбанехь хьехам беш, ле кхечу меттигехь, оцера тегар кхечу кепар хуьлу.

## Билгалдахарш

## Хьажа. кхин

## Хьажорагаш
*Палай 

Категори:Палай
Сервиз

**Сервиз** — пхьегIаш олу йуа хIум лелочу гIирсах, къахьал, чай иштта кхин йаахIум йуучу чоьчохь лелочу хIумнех. ПхьегIаш хьалха йохку йаахIум йуучу шун тIе ле хьеший баьхкича. ПхьегIаш хуьлу массо кепара.

## Билгалдахарш

## Хьажа. кхин

## Хьажорагаш

Категори:ПхьегӀаш
Эвла

**Эвла**, **Пхьа** — нах беха меттиг. Эвла олу гӀаланал жима а, кӀотарал йоккха а йолучу нах бехачу меттигах. Хьалхьа нохчаша лелош хила "Пхьа" боху дош, Нохчийчоьнан ломахь дукха йу "пхьа/пхьеда" дош чакхенгахь долуш нах бехаш хила меттигаш, масала ЦӀайн-пхьеда. 

## Хаам

Эвла нохчийн маттахь нах бехаш болучу меттигах олу, Ӏойл йу и итт цӀа йа цхьа бӀе цӀа бе цигахь дацахь и нах бехаш болу меттигехь. Иштта Эвла олучу дешах схьадаьлла ду кхин долу нохчийн диалектехь долу дешнаш. Йуьрт боху дуош туьркийн къаьмнийн дош ду, и нохчийн маттахь лелор нийса дац аьлла йаздина дукха йаздархой бу.

## Билгалдахарш

## Хьажа. кхин
* ГӀала
* Кхаьлла
* Йурт
* КӀотар

## Хьажоргаш
Соьлжа (эрк)

**Соьлжа** (, ) — Къилбаседа Кавказан малхбален декъера эрк, Теркан аьтту га.

Дохалла — 278 км, бассейнан майда — 12 000 км². Хьост — Доккха Кавказан дукъан къилбаседа басе 1200 м лакхахь. Хин даржаран йукъара барам 3800 г/м³: шарахь хино охьахьо 12,2 млн тонн латта а, гӀум а. Леладо аренашна хи дуьллуш.

## Соьлжан некъ
Соьлжа долало ломан Ушкорт массиверчу шешкара, цигара Учхутан ломан рагӀ йоькъуш, шина Сугулта а, Соьлже а ломан чӀоже кхочу. Кхин дӀа ГӀалгӀайчухула къилбаседехьа доьду 37 км гена. Эккажакъоьнгий-Йурт уллехь Соьлжа арадолу масех генца, 12 км охьадоьду Эльдархан-ГӀала кхаччалц. Кхузахь хи малхбалехьа доьрзий Заки-Эвла кхаччалц охьадоьду, ткъа цигара 85 км охьадахчи Терках кхета.

## Хин раж
Соьлжан чохь хи даиман а шорта хуьлу. ЧӀогӀа а, дукха а догӀнаш даьхкичи хи дестий 4 м кхаччалц хьаладала таро ю. Хи деста апрель-май беттанашкахь, Ӏаьнан лайнаш дешачу хенахь а, алсама догӀнаш догӀучу хенахь а.
XIX-XX бӀешерашкахь хи гӀорадора, дерриг аьлча санна, цхьаццанхьара хи чехка долу меттигаш йоцурш. Масалаш ду, оьрсийн эскарш шан тӀехула артиллерица а, безачу мохьца а Соьлжех довлуш, амма тӀаьхьарчу хенахь хи гӀорош дац, Кавказехь климат кӀадъялар бахьнехь. 

## Бахамехь пайда иэцар
XIX бӀешарахь нохчаша Соьлжин бердаш йисттера хьун хьокхий, бӀаьста хи дистича охьайохьуьйтура ГӀизлара йохка.
Соьлжан хи леладо аренашна хи дуьллуш, чӀара лоцуш.

## Геннаш
Аьрру геннаш: Хьач-хи.
Аьтту геннаш: Ӏасс, Валарг-хи, Гиха, Марта, ГӀой, Орга, Бас, Гумс.

## Соьлжан тӀиера нах беха меттигаш
Соьлжан тӀехь ю:
* гӀаланаш – МагӀас, Несара, Эльдархан-ГӀала, Соьлжа-ГӀала, Гуьмсе.
* ярташ – Нижни Комгарон, Сунжа, Эккажакъоьнгий-Йурт, БурскӀелхе, Пхьилинкъоьнгийн-Йурт, Обарг-Йурт, Сипсо-ГӀала, Эна-Хишка, Шовдана-Йурт, СемаӀашка, Закан-Йурт, Хаьмбин-Ирзе, ГӀуларе, Ӏалхан-ГӀала, Ӏалхан-Йурт, Чурт-тогӀи, Баса-ГӀала, БоргӀане.

## Филателехь

* 1965 шарахь арахийцира исбаьхьаллин марка латийна конверт «Соьлжа-ГӀала. Соьлжа эркан бердйист».
* 1972 шарахь арахийцира исбаьхьаллин марка латийна конверт изза цӀе йолуш.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Теркан гаьннаш
Категори:Къилбаседа ХӀирийчоьнан хиш
Категори:ГӀалгӀайчоьнан хиш
Категори:Нохчийчоьнан эркаш
28 февраль

## Оцу динахь хилларг
* Болхбан йолаелла Нохчийн Википеди (2005 шеран 28 февраль).

## Оцу динахь бинарш

* Гилагаев, Хас-Мохьмад Саид-Магомедович (1970 шеран 28 февраль) — нохчийн футболист.

## Оцу динахь белларш

Категори:28 февраль
Балур

**Балур** — шен чохь 24 % сов дашан окись *(PbO)* (йа барийн окись *(BaO))* йолу башха кепара ангали. Дашан оксид тӀетохаро сов боккху ангалин дӀасаозоран гайтам а, цунна чуьра серлонан дисперси а (ювелиран агӀора — «бос ловзар», «цӀе»). Ткъа барийн оксид тӀетохаро дӀасаозоран гайтам бен сов ца боккху. Дашае оксид тӀетохаро кхин а сов доккху ангалин пластикин хьал, цуьнца цхьаьна, иза кечдаран таронаш — сенаш дахар, агар, иштта кхин а. Балуран сенаш дахаро, мехала тӀулгийн сенаш дахар санна, таро ло балуранна шен хьелаш дӀасаозоран а, дисперсин а гайтамашца дуьззина гайта. 

Кечдо дашан оксид PbO кремнезёмца, натрийн йа калийн цхьаьнатохарца (содица йа поташца) лалош, кхин оксидаш кӀезг-кӀезиг тӀетухуш. Дашан-калийн-силикатан ангалеш деза ду киранан ангалел а, амма уьш атта лела, дан атта а ду. Цуо таро ло PbO лакхара концентрацеш лело а, лахара — щелочан металлан — атта лаларан зие а ца деш. PbO дукха хиларо дӀасаозоран а, дисперсин а лакхара гайтамаш ло — цхьацца оптикин йуххедилларшна чӀогӀа ладаме йолу ши параметр. Оццу амалаша текхан пхьегӀаш а, исбаьхьаллин кхолламаш а хазбеш долу дашан ангалешна ло лепар а, къегар а.

## Балуран ангали
**Балуран ангали** — шена чохь 13—23 % дашан оксидаш а, 17 % калийн оксидаш а долу дашан-силикатан ангали ду. Балуран ангалех йо лакхара дикаллин пхьегӀаш а, декоративан хӀумнаш а. Цуьнан ду лакхара луьсталла, чекх са гар, зӀаьнарш дӀасаозор, къегар, амма лахара йовхонан дуьхьала латтар кхечу тайпана ангалел.

Даша хиларан а, билгала сенаш нисдаран а бахьнехь, балуран хӀумнаш къаьста ша-кепара къегина хиларца а, дукха беснашца къегарца а. Хаза дека. Балу ролу кхин а лакхара дикаллин венецин а, чехин а ангалех. Исбаьхьаллин ангалин (балур) хатӀ — даздаран-парадан, сувениран-совгӀатан хуьлу.
Балуран хӀумнаш кечйаран хьесапаш: агар, сенаш бахар, шардар.

Ангалин массин дашан оксид тӀетохар леладора ангали даран йуьххьехь дуьйна, шира Мисрахь а, Месопотамехь а. ТӀаккха а, балур мелла а таханлерачу кепехь ца даьккхина 1676 шарахь бен ингалсан говзанчо Рейвенскрофт Джорджа (George Ravenscroft).

Дуьненайукъара код, цуо гойту, дашан ангали йухадан таро хилар

### Россехь болх беш йолу заводаш
* Дятьковон балуран завод, Дятьково
* Гусевн балуран завод, Гусь-Хрустальни
* Бахметьевн балуран завод, Никольск

### Беларуссин болх беш йолу заводаш
* Ангалин завод «Неман», Берёзовка

### Къевлина заводаш
* Ленинграданисбаьхьаллин ангалин завод; сацийна 1997 шеран 29 январехь 
* «ЦӀен Гигант» завод, Никольск; сацийна 2008 шо чекхдолуш
* Таганроган металлургин заводан балуран дакъа, Таганрог; арахецар сацийна 2012 шо чекхдолуш
* Борисовн балуран Ф. Э. Дзержинскийн цӀарах завод, Борисов
* Первомайски ангалин завод, Смоленскан область

## Хьажа кхин а
* Гусь-Хрустальни
* Дятьково а, Дятьковон балур а
* Ламанан балур
* Кристаллаш
* Swarovski
* Уранан ангали

## Билгалдахарш

*

Категори:Балур
ХӀумнаш йуьтту у

**ХӀумнаш йуьтту [[у]]** — куьйгашца хӀумнаш йитта аттон дина у, иза ду кечдина чекх даьхна Ӏуьргаш долуш, хи охьа дахийта, йуьтту хӀума хица тӀада а йой саба хьокхуш оцу у тӀе хьокха, оц у тӀе хьакхар бахьан хӀу ду аьлча, и кегийра бӀаран гуш йоцу беха моду чекх йилийта даьхна Ӏуьргаш, Ӏуьргехула и моду охьа йахийта Ӏалашо йолуш леладо у.

## Билгалдахарш

## Хьажа. кхин

## Хьажорагаш
* When were washboards invented? // Old and interesting: History of domestic paraphernalia 
 

Категори:Йиттар
У

**У** — Херхаца хеда деш кечдийна у ду хӀара, 100 мм а шоралла кхи шозза томма хир долуш. Аннаш кеч до диттех хенца, дитти цӀандина ханнашах. Уьш леладо цӀинош деш йа иштта кхечу меттехь, чу хотто маьнга беш йа шун деш, говра ворда, тхов туьллуш, иштта дуккха а хӀумнаш йеш.

## Анни барам
**Ша тайпнара анни барам**
* Томмал, мм: 16, 19, 22, 25, 32, 40, 44, 50, 60, 75.
* Шорал (хедийна аннаш), мм: 75, 100, 125, 150, 175, 200, 225, 250, 275.
* Дахал, м: оц 1 кху 6,5 хьовзарца 0,25; чу хӀума йутту хӀуман — оц 0,5 м хьовзарца 0,1 м; говзахон — от 0,9 до 6,3 м хьовзарца 0,3.
Долш долу аннаш, томмала а шорала хедийна аннаш:

Говза таган кечдийра ду аннаш кху барамашца чуч а тохалуш: 63хӀ60; 90х90; 90хӀ25; 50х300; 63х300; 75х300;

## Билгалдахарш

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш
Категори:Херхах баькхина гIирс
Саба

**Саба** —  коча ле декъа хуьлу саба, оцу сабан йукъахь йу жирга хIуманаш, иза лела до хица ле кечлуш - цIано йеш, луьчуш, тIейуха хIум йуьттуш. Сабанаш хуьлу массо а кепар, хаза хьож йолуш, дика цIано йеш.

## Билгалдахарш

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

Категори:Йиттар
Категори:Саба
Соьлже

**Соьлже** — Соьлжа-ГӀалин кӀоштан йукъахь а хилла, хӀинца гӀaлина йукъа тоьхна эвла йу.

## Географи
Лаьтташ йу Соьлжа эркан аьтто берд тӀехь, Соьлжа-ГӀалина малхбалехь. Уллера йарташ: къилбседа - малхбалехь Чурт-ТогӀи, къилбседа - малхбузехь Ӏалхан-Чурт, къилбехьа Хан-ГӀала, малхбалехь Беркат-Йурт.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
ВаларгтӀе

**ВаларгтIе** — Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштара эвла. Бахархой — 8023 лерина 2010 шарахь.

Иза йу ВаларгтIе йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Валарг-хи олучу хийистехь, ТIаьхьа-Мартанан къилба-малхбузехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбааседехьа йу — Заки-Эвла, Къилбаседа-малхбалехьа йу — Хаьмбин-Ирзе а, ГӀулара а, Къилбаседа-малхбузехьа йу — ШаӀми-Юрт, къилбехьа йу — Таьнги-Чу, къилбаа-малхбузехьа йу — Нитти-КӀотар а, Шалажа а, къилбаа-малхбалехьа йу — Роьшни-Чу, малхбалехьа йу — ГихтӀа, малхбузехьа йу — Котар-Юрт.

## Истори
Генарчу заманахь Ӏаьржачу лаьмнашкахь лаьттачу Валарг-кӀотаран  бахархоша шайн ялташ дуьйчу меттигашкара Валарг-хи. татол а даьккхина. дерзийна Шалажан чу, оцу меттигах олу «Валгхуоша хи чутеснача». .

## Тейпанаш
Юртахь Ӏаш доллу тайпанаш:
* аьккхий,
* бей (бацой), 
* цӀонтарой, 
* пешхой, 
* галай (виелхой), 
* мулкъой, 
* чӀаьнтий, 
* тумсой, 
* нижалой, 
* кей, 
* цхьорой, 
* айткхаллой, 
* маьлхий, 
* нашхой, 
* чӀинхой.

## ГӀарбоьвлла бахархой
Гайтукаева, Бана Мустафаевна — нохчийн поэтесса, Нохчичоьна а, Россин а яздархойн союзашан декъашхо.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏалхан-Йурт

**Ӏалхан-Йурт** — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштан эвла йу. Бахархой — 8 860 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Ӏалхан-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Соьлжа-ГӀалина 15 км къилбаседа-малхбузехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Октябрьски эвла йу, къилбаседа-малхбузехьа — Іалхан-ГІала, ГIуларе а Хьамби-Ирзу а эвланаш йу, къилба-малхбузехьа —  Хьалха-Марта гӀала а ГихтӀа эвла а йу, къилба-малхбалехьа — ГӀойтӀа эвла йу.

## Истори
Ӏалхан-Йуьрт 1767 шарахь йилина йу. 1834 шеран картин тӀехь кхузахь йу Курчала. Шир заман чохь, 1826-1840 шарашкахь Ӏалхан-Йурт йоьвзаш хилла Курчала олуш, уггара хьалха цигахь хоьвшина баха нохчий тайпана курчалой, цул совноха курчалой шир кешнаш ду эвлан йукъехь, кхиъа совнох дукхох болу бахархой бу уьша. Из гойту йуха эвла йилна нохчаша.

1869 шарахь И. Айвазовскис "Ӏалхан-Йуьрт" цӀе йолуш сурт дилира.    

1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь Ӏалхан-Йурт эвлан цӀе Айвазовское аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе йуха меттахӀотта йира.

## Бевзушболу йуртара нах
* Сатуев, Хусейн Джунидович (1939 шаран 11 апрель — 1995 шаран 6 февраль) — нохчийн поэт, СССР йаздархойн бертан декъашхо (1979).

## Билгалдахарш

Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
ГӀой-Чу

**ГӀой-Чу** — Нохчийн Республикин Хьалха-Мартанан кӀоштан эвла йу. Бахархой — 5078 леррана 2010 шарахь.

Иза йу ГӀой-Чу йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу ГӀой олучу хийистехь, Хьалха-Мартанан къилба-малхбалехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — ГӀой-Йист эвла йу, къилба-малхбале — ЧӀишка эвла йу, малхбалехьа — Олхазар-КӀотар эвла йу, малхбузехьа — Мартан-Чу эвла йу.

## Истори
1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь ГӀой-Чу эвлан цӀе Комсомольское аьлла хийцинера. Йуьртан тохарлера цӀе йуха меттахӀотта йина.

## Тайпанаш
Юртахь Ӏаш доллу тайпанаш:
* мулкъой,
* чӀохой,
* гухой,
* гендарганой,
* беной,
* пешхой,
* орсой,
* чӀебарлой,
* чун-гурой.

## Билгалдахарш

Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Мартан-Чу

**Мартан-Чу** — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштан эвла йу. Бахархой — 5983 (2010 шо).

Иза йу Мартан-Чу йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Мартан олучу хийистехь, Хьалха-Мартанан къилбехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседехьа — Хьалха-Мартан гӀала йу, къилбседа-малхбалехьа — ГӀой-Йист эвла йу, къилбседа-малхбузехьа — Роьшни-Чу эвла йу, малхбузехьа — Таьнги-Чу эвла йу, малхбалехьа —  ГӀой-Чу (Комсомольское) а, Олхазар-КӀотар а эвланаш йу.

## Истори
1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь Мартан-Чу эвлан цӀе Грушевое аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе йуха меттахӀотта йира.

## Тайпанаш
* Гендаргной
* БелгӀатой

## Билгалдахарш

Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Таьнги-Чу

**Таьнги-Чу** — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштара эвла.

Иза йу Таьнги-Чу йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Мартан олучу хийистехь, Хьалха-Мартанан къилбехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — ГӀой-Йист эвла йу, къилбаседа-малхбузехьа — Роьшни-Чу эвла йу, къилба-малхбалехьа — Мартан-Чу эвла йу.

## Истори
1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь Таьнги-Чу эвлан цӀе «Липовка» аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе юха меттахӀотта йира.

## Бахархой

## Тайпанаш
Таьнги-Чуьра тайпанаш:
* Беной
* Хьакъмадой
* Гендаргной
* Зумсой

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Дай-Аре

**Дай-Аре, Лулара-йурт** () — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштан йурт йу.

Иза йу Октябрьскан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Йурт йу Эндерейн тогlи йукъехь, Соьлжани Мехкдаьттани шина дукъе йукъехьа, Соьлжа-ГӀалина къилба-малхбузехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбехьа — Ӏалхан-ГӀала эвла йу, къилба-малхбузехьа — Заки-Эвла эвла йу, къилбаседа-малхбалехьа — Красностепновски эвла йу.

## Билгалдахарш

Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
ЧӀишка

**ЧӀишка** — Нохчийчоьнан Шуьйтан кӀоштара эвла.

Иза йу ЧӀишкан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла ю ЧӀаьнтий-Орг олучу хийистехь, Соьлжа-ГӀалин къилбехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу — Лаха-Варанда (Шуьйтан кӀошт), къилбаседа-малхбузехьа йу — Олхазар-КӀотар, къилбаседа-малхбалехьа йу — Дубин-Эвла, къилба-малхбузехьа йу — Лаха-Варанда, къилба-малхбалехьа йу — Ярашмаьрда а, Зоннах а, малхбалехьа йу — Доча-Борзе.

## Истори
1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь ЧӀишка эвлан цӀе Пионерское аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе йуха меттахӀотта йира.

## Билгалдахарш

Категори:Шуьйтан кӀоштан нах беха меттигаш
Мескар-Эвла

**Мескар-Эвла** — Нохчийчоьнан Шелан кӀоштара эвла. Бахархой — 10368 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Мескар-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Жалкх олучу хийистехь, Шелан къилбседехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседа-малхбузехьа — Устрада-ГӀала йу, къилбседа-малхбалехьа — Джалка эвла йу, къилбехьа — Гермчига эвла йу, малхбузехьа — БердакӀел эвла йу, малхбалехьа — Цоци-Эвла йу.

## Истори
1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь Мескер-Эвлан цӀе Рубежное аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе йуха меттахӀотта йира.

## Билгалдахарш

Категори:Шелан кӀоштан нах беха меттигаш
Шалажа

**Шалажа** — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштара эвла.

Иза йу Шалажа йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Шалажа олучу хийистехь, Хьалха-Мартанан къилба-малхбузехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Котар-Йурт, къилбаседа-малхбузехьа — Нитти-КӀотар а, Ӏашхой-КӀотар, къилбаседа-малхбалехьа — ГихтӀа, малхбалехьа — Гихчу а, Роьшни-Чу а.

## Истори
Дийцарехь цӀеран этимологи йу Шала + жа, Шала цӀе йолучу стаган жа. Эвла йиллале кхузахь хилла Шалин жа кхобуш меттиг.

1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь Шалажа эвлан цӀе «Подгорье» аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе йуха меттахӀотта йира.
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Роьшни-Чу

**Роьшни-Чу** — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштан эвла йу. 5195 бахархой леррана 2010 шарахь.

Иза йу Роьшни-Чуйн йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Роьшни олучу хийистехь, Хьалха-Мартанан 7 км къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседанехьа — ГихтӀа эвла йу, малхбузехьа — Гихчу эвла йу, малхбалехьа — Таьнги-Чу эвла йу.
## Бахархой

## Истори
1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь Роьшни-Чу эвлан цӀе «Лесное» аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе йуха меттахӀотта йира.

## Билгалдахарш




Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
ГихтӀа

**ГихтIа** — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштан эвла йу.

Иза йу ГихтIин йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Гихта олучу хийистехь, Хьалха-Мартанан къилбаседа-малхбузехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — ГӀулара а, Iалхан-Юрт а эвланаш йу, къилбаседа-малхбузехьа — Хьамби-Ирзу а, ШаӀми-Юрт а, ВаларгтӀе а эвланаш йу, къилбехьа — Роьшни-Чу эвла йу, къилба-малхбузехьа — Гихчу эвла йу, къилба-малхбалехьа — Хьалха-Марта гӀала йу, малхбузехьа — Котар-Юрт эвла йу, малхбалехьа — ГӀойтӀа эвла йу.

## Истори

### Шира хан
Н. И. Штанько цӀе йолучу Ӏилманчо бина белхашан тӀетоьвжача ГихтӀа лаьттачу меттахь нах беха ши эзар шо ду.

### 19-гӀа бӀаьшаре
19-гӀачу бӀаьшарахь ГихтӀа Нохчийчоьнан йаккхийчаре цхьа эвла хилла. Кавказехь хиллачу тӀамехь доккха дакъа лецара цу эвлара наха. 1825-гӀа шарахь инарла Греков хьалха ваьла волуш эскар деар Жима Нохчийчоьчу. ГихтӀахь цара кхузахь дӀалечна вол ши обарг схьа ваьхча, йуртахоша лура вац аьла чӀагӀо йира. Амма цул тӀеха царски эскар гондах йола кӀотарш йаго боьла белира. ТӀаьххаре и ши гӀебартло обарг йуртара вакх вийзира гихтхойша. Гихтахь герз тухуш хьенахь царски эскар юкъара гӀалгӀи билгал бойлира

1840-гӀа шарахь йуртан уллехь боккха тӀом хилара царски эскарица, инарла А. В. Галафеев хьалха а волуш. Эца отряд юкъахь М. Лермонтов вара. Цо цул тӀаьха цу латтарехь лаьцна ше гӀара йала стихотворени йаза йира. 

### Махкар даьхна хан
1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь ГихтIа эвлан цӀе «Благодатное» аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе йуха меттахӀотта йира.

## Бахархой
Бахархой — 11744 леррана 2010 шарахь.

къаьмнийн хӀоттам (2002):
* нохчий — 9 644 стаг (99,5 %),
* оьрсий — 17 стаг (0,2 %),
* гӀалгӀай — 1 стаг (0,1 %),
* украинаш — 3 стаг (0,1 %).

## Билгалдахарш

Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Тейде

**Тейде** (*Teide*) — Испанехь уггара лекха лам. Иштта дуьненчохь уггар лекхи тӀапламашна юккъехь кхозлугӀа меттигехь бу иза. Тейде 3718 метр хӀорда сизал лекха бу. И лам бу Тенерифе гӀайре тӀехь (Канаран гӀайренаш).

## Сурташ

Сурт:El_Teide_landscape.jpg|"Марсин" пейзаж Къоман парк Тейде
Сурт:Echium Wildpretii at The Teide.jpg|ТӀаплам Тейде.
Сурт:Panorama Teide BW.jpg|ТӀаплам Тейде.
Сурт:Tejde.JPG|ТӀаплам Тейде.
Сурт:Finger tejde.JPG|"ПIелг" Тейде.
Сурт:Teide 3d - version2.gif|Тейде 3D.


## Виртуальни тур
Виртуальни тур - 26 панорама.
*  Пеший поход по кальдере Las Canadas с восхождением на вершину Pico del Teide 
*  VR-tour - Tracking and Climbing "Caldera las Canadas - Pico del Teide" 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* GLOBAL VOLCANISM PROGRAM 
* Volcano Live
* Volcano World
* Global Volcanism Program — Tenerife — Summary 

Категори:Испани