open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хьалха-Марта

**Хьалха-Марта, МартантӀе ** — Нохчийчоьнан гӀала, Хьалха-Мартанан кӀоштан административан центр. Таханлерачу дийнахь гӀала лоруш йу.  шарахь биначу талламо гойтина бахархой барам  стаг.

## Географи

ГӀала  Рошни-хи олучу хийистехь йу, Соьлжа-ГӀалина къилб-малхбузехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседехьа Ӏалхан-Йурт эвла йу, къилбседа-малхбузехьа — ГихтӀа а, ШаӀми-Йурт а эвланаш йу, къилбседа-малхбалехьа — ГӀойтӀа эвла йу, къилба-малхбалехьа — ГӀой-Йист эвла йу, къилба-малхбузехьа — Роьшни-Чу а, Гихчу а эвланаш йу.

## Истори

### 1917 шо кхачале

Хьалха-МартантӀехь нах беха 2500 шо герга хьан йу. Къилба агӀонехь Ани-Ирзо олуш археологически памятник йу. Цу чура Г. А. Вертеповс 1900-1901 шарахь борзан хьумнаш ехийра VI -IV бӀешар заманар. Бойсан-Ирзах карийна кобански материалаш Паччалкхан историн музеях оьхкуш йу.  

Эвла кхоллаелла гергарчу хьесапехь XVIII бӀешарахь, и йиллина тайп-тайпана нохчийн тайпанаш. Цу хьенахь Хьалха-Марта йолчехь билгал йахна йу: ДжаргӀан-Йурт, Пешхой, Гендаргеной, ЧӀинхой ишт кхи дӀа йол йарташ

Шамилан имаматехь Хьалха-Марта Жима Нохчийчоьнан центр йара.

СССР йолучу хенахь Хьалха-Марта цӀарахчу кӀоштан центр йара.

1944 шеран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, иштта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе «Красноармейское» аьлла хийцина.

1810 шеран 3 майхь эвлан къилбаседехьа 10 километрехь Соьлжа хина йистехь, цунах Мартан хи кхеттачехь, Россин паччахьан эскаро Усть-Мартановский цӀе йолуш редут йина, маситта баттахь бен иза ца йитира.

XIX бӀешеран цхьалхачу йуххьенца эвла маситтазза паччахьан эскаро йохийна 1822 шеран 1-5 февралехь Хьалха-Марта а, уллера ГӀойта а Греков, Николай Васильевич полковникас команда яларца йохийра. Эвланийн уллехь аманаташ схьайаьхира.

1990 шарахь Хьалха-Мартан гӀала статус елира.

## Бахархой

## Тайпанаш
Хьалха-Марта гӀалахь дехаш долу тайпанаш:
# беной,
# белгӀатой,
# чӀинхой,
# нашхой,
# гендаргной,
# нихалой,
# тӀерлой,
# шарой,
# пешхой,
# цӀонтарой,
# чӀаьнтий,
# хӀимой,
# зумсой
# ГӀордалой кхин.

## ГӀарабевлла бахархой

### ГӀалара схьабаьлларш
* Закаев, Ахмед Халидович — Ичкерин инарла.

### ГӀалахь бинарш
* Бажаев, Зия Юсупович (1960 шеран 11 июль — 2000 шеран 9 март) — нохчийн бизнесмен, «Альянс» компани кхоьллинарг.
* Гучигов, Али Аюбович (1914 шо — 1957 шеран 29 сентябрь) — нохчийн XX бӀешеран хьалхаран эхан пачхьалкхан гӀуллакххо, Сийлахь-боккха даймехкан тӀеман декъашхо.
* Седаев, Мухади Мовладиевич (1962 шеран 8 сентябрь) — нохчийн штангист, масийттуза СССР чемпион а, СССР Кубок яккхинарг а.
* Димаев, Умар Димаевич (1908 шеран 1 октябрь, — 1972 шеран 26 декабрь) — нохчийн музыкант а, композитор а, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артист, вевзуш волу музыкантан а, композиторан а Али Димаеван да.
*Билу-Хьаж (1852 шерахь,--1925шерахь)--- нохчийн дешан саг. 1921-1925 шершкахь нохчийн къам пархатдаккхаран т1емнаш йуккъехь хьалхваьлла лелла декъашо. Кхелхина Ростовехь набахтехь. Тайпан гендаргно

## Билгалдахарш

Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Нохчийчоьнан гӀаланаш
Гуьмсе

**Гуьмсе** () — Гуьмсан кӀоштан центр, Нохчийчоьнан гӀала йу. Гумс хин тӀехь йиллина йу Гуьмсе. Соьлжа-ГӀалара 40 км малхбалехьа.
Гуьмсе Нохчийчоьнан шозлагӀа гӀала ларалуш йу.

## Географи

ГӀалахула оха дохуш ду Гумса-хи. Къилба агӀор Илсхан-Йурт йу, къилбаседа агӀор Бота-Йурт (Комсомольски) йу, малхабуза агӀор Мелчу-Хи йу. Гуьмсан къилба агӀорахь Гайран-Корт лам бу 428 метр лекха болуш.

## Истори

Гуьмсе гӀала йу Гуьмса-хи йистехь хьа-хил йу жима кӀотарех, эвланех цигахь Ӏаш хилла Нажи-Йуьртан кӀоштар тайпанаш оьрсаша царах «качкалыковцы» йа гӀумкаш «гӀашалкхахой» олуш хилла. Шира заман чохь цигахь хилла: ГӀойболтан-КӀотар, Замин-Йурт, Аслаханан-Йурт, Жима-Шовдана-Чоь, Ӏапин-КӀотар, Ӏумаханан-Йурт, Дуокин-КӀотар, ЭгӀашбатойн-КӀотар, Алкин-Ирзе, Барин-КӀотар, ТӀарин-Ирзе, Ботин-КӀотар, Виситан-Ирзош, Гиехин-Ирзе, Дуьрдин-Ирзе, Сумсин-ТогӀе, Сираждин-Ирзе, ГӀанин-Боьра, Чиекхин-ТогӀе. Цигахь хьлха заман чохь Гуьмсе хи йистехь XVII жима кӀотарш йиллнна Ӏаш хилла гӀоьрдалой, айткхалой, чартой, цӀоьнтарой, эгӀишбатой, хӀокхy тайпанийн неха шира кешнаш ду цигахь из гойту из нохчаша йиллнна хиллара.

## Гуьмсехь бинарш
* Курбанов, Лечи Алхазурович (1978 шаран 9 апрель) — нохчийн каратист а, кикбоксер а.

## Бахархой



### Къаьмнаш

## Галерей

файл:Ворота в Гудермес.jpg|Гуьмсан гӀап
файл:Гудермес.jpg|ГӀишлош
файл:Гудермес-сити.jpg|Гуьмсе-сити
файл:IMG 20180423 081416Гудермес.jpg|Гуьмсе


## Билгалдахарш

## Литература
*  Сайт Гудермесского муниципального района 

Категори:Нохчийчоь
Категори:Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
ДудагӀеран Мусан-воӀ ЖовхӀар

**ДудагӀеран Мусан-воӀ ЖовхӀар** — (1944 шеран 15 февраль (паспорт тӀeхь) Ялхара, Нохч-ГӀалгӀайн АССР — 1996 шеран 21 апрель, Гихчу, Нохчийчоь). 1991 шарахь, Нохчийчохь хиллачу харжамашкахь ДудагӀеран ЖовхӀар Нохчийчоьнан Мехк-да хаьржира. 1991 шо кхаччалц Советан суран инарла. Стратегийн кеман дивизин коьртанча хилла ЖовхӀар Эстонехь (Тарту). Тайпан цӀечо ву.

## Джовхарах лаьцна
ДудагӀеран ЖовхӀар 1944 шеран 15 сели баттахь, Ялхарахь (Галайн-ЧӀожан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР) вина, — (хӀинца Ӏашхой Мартан кӀошта). Джовхар, доьзалехь ворхӀолгӀа бера дара (шаберш: 9 бера). Джовхар вина барх де даьлча, церан доьзал массо нохчийн къам санна шийлачу Сибрех бахийтира, Павлодарскийн КӀошта, Казахийн ССР.

1957 шарах шен доьзалца Даймахка вуха вирзина, Джовхар гӀалахь охь хиира. 1959 шарахь № 45 ишкол йеккхира. Дешна ваьллачулла тӀаьхьа, тока-белхало балха хоьттира Джовхар СМУ-5 олучу меттехь. Оцу балхахь а волуш, суьйран № 55 ишколехь 10 — гӀачу классехь доьшуш вара.

## Джовхаран лерина
  1996 шарахь Нохчийн Пачхьалкхан Паччахьан Омрийца, Соьлжа-ГӀалийн цӀе ДудагӀеран ЖовхӀаран безамна Джовхар-гӀала тиллира.

Дуьхьар ЖовхӀаран лерина «мемориальный у» 20 июлехь 1997 ш. Эстонин Тарту гӀалахь, «Барклай» Хьешан цӀийнан пена тӀе туьхира. Йаздина дара:

*ХӀокху цӀа чохь 1987—1991 шерашкахь [[Нохчийн Республика Нохчийчоь|Нохчийн Пачхьалкх Ичкерин]] дуьхьарлера Паччахьо болх бина.*.

### Урамаш, майданаш

### Босни а, Герцеговина а

* Горажде, ДудагӀеран ЖовхӀар урам

### Латви

* , Рига, ДудагӀеран ЖовхӀар урам (1996 шо)

### Литва

* Вильнюс, ДудагӀеран Жовхаран сквер ,

### Польша

, Варшава, ДудагӀеран ЖовхӀаран майда (2005 шо)

### Украина
* , Хмельницки, ДудагӀеран ЖовхӀар урам (2015 шо)
* , Ивано-Франковск, ДудагӀеран ЖовхӀар урам
* , Львов, ДудагӀеран ЖовхӀар урам (1996 шо)
* , Киев, ДудагӀеран ЖовхӀар урам (2019 шо)

### Нохчийчоь

Соьлжа-ГӀала, ДудагӀеран ЖовхӀаран парк

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Нохчийн Республика Нохчийчоь
Категори:Нохчийн лётчикаш
Курув

**Курув** () — Польшин гӀала йу, Куруван Люблинан воеводаллин гминан административан центр. Курувкe шовдан тӀех йу и гӀала. Оцу гӀалахь дехаш 2800 адам ду (2006).

Курув XII бӀешарахь йиллина йу.

Курувехь 1923 шарахь вина Войцех Ярузельский.

## Хьажоргаш
* Вики Курувех ляцна
* Гмина Курув 

Категори:Польшин гӀаланаш
Росси

**Росси** () иштта официалан **Росси́н Федера́ци** (; практикехь аббревиатурах а пайда оьцу **РФ**) — малхбалехьара Европин а, Къилбаседа Азин а пачхьалкх йу. Бахархой — 146 519 759 адам ду (2016-чу шарахь лерина). Мехкан йоккхалла — 17 125 246 км². Дуьненахь хьалхар меттехь йу мехкан йокхаллица, 9 меттехь бахархойн дукхаллица.

Коьрта гӀала — Москох йу. Пачхьалкхан мотт — оьрсийн мотт бу.

Федеративни дӀахӀоттаман ийна республика йу. 2012-чу шеран майхь президентан болх Владимир Путинас дӀаэцна, правительствон председатель — Дмитри Медведев ву.

Россин Федерацин хӀоттаман йукъа 85 субъект йогӀу, 22 — республика а, 9 — йист а.

## ЦӀе

## Регионаш
### Областаш

### Мехкаш

# Алтайн мохк (Барнаул)
# Камчаткин мохк (Петропавловск-Камчатски)
# Хабаровскан мохк (Хабаровск)
# Краснодаран мохк (Краснодар)
# Красноярскан мохк (Красноярск)
# Пермийн мохк (Пермь)
# Приморьен мохк (Владивосток)
# Ставрополан мохк (Ставрополь)
# Байкалдехьара мохк (Чита)

### Республикаш

Image:Republics of Russia1.png|
poly 1 278 17 278 16 290 6 292 Адыгейчоь
poly 262 335 276 327 286 341 287 348 278 353 262 345 Республика Алтай
poly 119 266 134 252 150 264 129 293 Башкирийчоь
poly 382 278 406 272 419 283 387 336 342 328 343 315 372 323 Буряти
poly 83 335 83 322 67 323 68 335 ДегӀаста
poly 52 312 64 311 63 325 54 325 ГIалгIайчоь
poly 0 321 9 318 13 330 2 334 ГӀебартойн-Балкхаройчоь
poly 31 285 52 281 55 299 43 307 ГӀалмакхойчоь
poly 18 267 31 267 30 281 21 281 Кхарачой-Чергазийчоь
poly 108 120 117 133 103 172 72 150 Карели
poly 159 165 217 181 171 218 125 213 Коми Республика
poly 96 207 116 207 118 237 98 229 Республика Марий Эл
poly 78 226 58 248 70 263 91 241 Мордови
poly 350 111 474 38 475 246 381 255 Якути
poly 26 346 24 330 9 334 9 348 Къилбаседа ХӀирийчоь
poly 97 246 115 240 123 255 115 266 ГӀезалойчоь
poly 332 318 333 342 293 346 290 334 Республика Тыва
poly 125 226 142 235 129 249 120 244 Удмурти
poly 283 300 303 313 288 328 Хакаси
poly 68 207 88 206 89 225 70 221 Чуваши
desc bottom-right


## Истори

## Хьажа иштта
* Пачхьалкхийн могӀам

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* www.gov.ru 
* Статистика 

Категори:Росси
Бакъ волчу Ӏийсан килс

**Бакъ волчу Ӏийсан килс** маьхза килс ю, дӀахӀоьттина Пекинехь (Цийчоь) 1917-чу шарахь. Тахана шовзткъe пхиъ махкахь бу Ӏаш 1.5 миллион цуьнан декъашхой. И килс ю протестанти кериста динан йукъайогӀуш, ткъа яьржина иза Америкехь 20-гӀа бӀешарахь. Яра и килс Китайхь 1949-чу шарахь коммунисташ Ӏедале бахккалц, маьршачу кхаъ килсанех цхьаъ. Цуьнан Ӏалашо ю къаьмнашна йукъахь кериста дин даржадар а, Ӏийса Пайхамаран шозлагӀа вали хилар даржадар а. Пасхан Рождество ца даздо цара. 1967-чу шарахь бакъ волчу Ӏийсан килсан Интернациональни Гулам дӀахӀоьттина Лос-Анджелесехь, АЦШ.
Килсан 10 коьрта бакъонаш:
* Са
* ЖӀара дер
* Holy Communion
* Шот
* Feet washing
* Ӏийса Пайхамар
* Библи
* Кхалхар/валар
* Килс
* Къематан де

Файл:True Jesus Church Olive Garden Training Centre.jpg|Бакъ волчу Ӏийсан килс Малайзехь
Файл:Big root church.JPG|Бакъ волчу Ӏийсан килс Фучжоу


## Билгалдахарш

Категори:Динаш
Исланди

**Исла́нди** (  — «шенийн пачхьалкх» йа «шена пачхьалкх») — гӀайренан пачхьалкх Европин пачхьалкх йу. И мохк бу цхьан гІайрен тІехъ.

## Административан йекъайалар

Исландин административан дакъош ду сисла (sýslur) а гӀаланийн гуош а (*kaupstaður*) (царех цхьаъ пачхьалкхан коьрта гӀала ю), сислаш чохь йу гӀаланаш а  коммунаш а (*sveit*)

|}

## Билгалдахарш

Категори:Исланди
Норвеги

**Норвеги** (, ) — Къилбаседа Европин Скандинавин ахгӀайренан тӀехь йолу пачхьалкх, цуьна йукъабогӀу уллера дуккху кегий гӀайренаш, цул совнах Шпицберген (Свальбард) цӀе йолу архипелаг йу, Къилбаседа Шен Ӏапказан чохь болу Ян-Майен а, Чена а гӀайренаш. Норвегин хӀордал дехьара мохк бу  Атлантикин Ӏапказан къилба декъехь болу Буве цӀе йолу гӀайре. Кхин Норвеги Антарктикан латтанашна претензеш йолуш йу, 1961 шеран конвенцин йукъа догӀуш долу — Петран I гӀайре а, Мод паччахьан латта а.

Пачхьалкхан цӀе схьайаьлла шираскандинавийн дешах  — «къилбаседе некъ».

Урхаллин кеп — конституцин монархи, пачхьалкхан дӀахӀоттаман кеп — унитаран. Король — ХаральдV, премьер-министр — Эрна Сульберг. Норвеги йекъалуш йу , уьш йу 5 официлан йоцу регионаш.

Коьрта гӀала йу — Осло.

Норвеги йукъайогӀуш йу Скандинавин паспортан барт а, Шенгенан зонан а.

## Административан дакъош

2017:

* Нур-Норге (Къилбаседа Норвеги):
** фюльке Нурланн — административан центр: Будё;
** фюльке Тромс — административан центр: Тромсё;
** фюльке Финнмарк — административан центр: Вадсё;
* Трёнделаг (Йуккъера Норвеги):
** фюльке Нур-Трёнделаг — административан центр: Стейнхьер;
** фюльке Сёр-Трёнделаг — административан центр: Тронхейм;
* Вестланн (Малхбузен Норвеги):
** фюльке Мёре-о-Румсдал — административан центр: Молде;
** фюльке Согн-ог-Фьюране — административан центр: Лейкангер;
** фюльке Хордаланн — административан центр: Берген;
** фюльке Ругаланд — административан центр: Ставангер;
* Эстланн (Малхбален Норвеги):
** фюльке Осло — административан центр: Осло;
** фюльке Акерсхус — административан центр: Осло;
** фюльке Эстфолл — административан центр: Мосс;
** фюльке Бускеруд — административан центр: Драммен;
** фюльке Вестфолл — административан центр: Тёнсберг;
** фюльке Телемарк — административан центр: Шиен;
** фюльке Хедмарк — административан центр: Хамар;
** фюльке Оппланн — административан центр: Лиллехаммер;
* Сёрланн (Къилба Норвеги):
** фюльке Эуст-Агдер — административан центр: Арендал;
** фюльке Вест-Агдер — административан центр: Кристиансанн.

## Географи
## Истори

Bryggen (6-2007).jpg|Берген
Geiranger2.JPG|Geiranger
Sognefjord, Norway.jpg|Sognefjord
Vippetangen2.jpg|Осло
Vegaoyan.jpg|West Norway coast
Mixed_Picea_(Spruce)_forest_from_Vestfold_county_in_Norway.jpg|Forest
Norway National House.JPG|Norway Tradional House
Troll_A_Platform.jpg|Oil platform


## Билгалдахарш

Категори:Скандинави
Категори:Норвеги
Категори:Конституцийн монархи
Москох

**Москва** — иза Россин Федерацин нана-гӀала а, федерацин мехал гӀала а, Федерацин Йуккъера гуон а, Москван областан а центр а йу, амма оцу областан йукъайогӀуш йац иза. Иза Россин дукха бахархой болу гӀала йу — 11 977 988 стаг. Бахархойн дуккхалица дуьненан 10 гӀаланех цхьаъ йу иза.

Россин Малхбузехь а, Москва хин тIехь йу, Малхбале-Европин аренахь. Федерацин субъект хиларе терра, Москва Московски а, Калугин областашца доза долуш йу.

Туристски гIарайаьлла меттиг йу Москва. Цуьнан Кремль, Красная площадь, Новодевичий монастырь и Церковь Вознесения в Коломенском ЮНЕСКО-н дерригдуьнен адамийн тIаьхьаллин спискан йукъахь йу.

## ДоттагӀий-гӀаланаш
 Москохан доттагӀий-гӀаланийн а гӀаланийн-партнёрийн а могӀам:

**ГӀала-партнёр:**
: 1.  — Париж (1992)
: 2.  — Лиссабон
: 3.  — Омск
: 4.  — Тюмень (2013)

**ДоттагӀий-гӀаланийн сийдеш цӀераш ю:**
*Урамаш:*
*Бакинская улица
*Ереванская улица
*Алма-Атинская улица
*Вильнюсская улица
*Варшавски шоссе
*1-й Рижский переулок
*Рижский проезд
*Ферганская улица
*Ташкентская улица
*Донецкая улица
*Киевская улица
*Харьковская улица
*Ялтинская улица
*Таллинская улица

*Станци метро:* 
*Братиславская
*Киевская
*Пражская
*Римская
*Севастопольская
*Рижская

*Махбаран меттигаш:*
*Белград
*Бухарест

*Хьешийн цӀенош:*
*Севастопольская

## Бахархойн дукхалла

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный портал Мэра и Правительства Москвы 
* Форум Москвы

Категори:Россин гӀаланаш
Категори:Москох
Рейкьявик

**Рейкья́вик** (, ; мадарра «*кӀур туьсу бухта*») — Исландин коьрта гӀала а йокха гӀала а, а кхин йукъаралла а.
Бахархойн дукхалла — 118 814 стаг (2012), гӀаланаш-спутникашцан — 200 000, герга и хуьлу 63 % пачхьалкхан массо бахархой (319 575). ХӀара йу дуьненан тӀехь пачхьалкхан уггар къилбседера коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Исланди
Категори:Исландин гӀаланаш
Швеци

**Швеци** (швед. ) — Европин мохк, Скандинавера пачхьалкх.

## Географи
## Истори
## Ленаш

## Билгалдахарш

Категори:Швеци
Категори:Конституцийн монархий
Дани

**Дани** ( ) — Европин мохк, Скандинавий чохь.

## Географи
## Истори
## Данин регионаш

## Билгалдахарш

Категори:Дани
Категори:Конституцийн монархи
Австри

**А́встри** (, МФА: ), официалан цӀе — **Австри́н Респу́блика** () — Йуккъера Европин пачхьалкх. Бахархой – 8,46 млн стаг, мохк — 83 879 км². Бахархойн барамца дуьненахь 94-гӀа меттигехь йу, ткъа майданца 112-гӀа йу.

Коьрта шахьар — Вена. Пачхьалкхан мотт — немцойн.

Федеративан пачхьалкх, парламентан республика. 2020 шеран 7 январехь дуьйна федералан канцлер ву Курц Себастьян.

## Географи
Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Германи, Чехи, къилбехьа — Итали, малхбалехьа — Словаки, Мажаройчоь, малхбузехьа — Швейцари.

## Суьрташ

Файл:Old Danube in Vienna IMG 6117.jpg|ТӀай
Файл:FaschinaJoch.JPG|
Файл:203 Lustenau.JPG|
Файл:ArgenfallBerggut.JPG|
Файл:LochauSkylineB.JPG|
Файл:Firstkalb-dornbirn-first.jpg|
Файл:Tilisunasee im August um 6 Uhr 30.JPG|
Файл:Feldkirch Vorarlberg Panorama.jpg|
Файл:Kapf Panorama Rheintal.jpg|
Файл:Nesslegg, Schröcken 2.jpg|


## Австрин мехкаш

## Хьажа иштта
* Пачхьалкхийн могӀам

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Австри а ЕБ
* TA 
* Карта Австри

 


Категори:Пачхьалкхаш — Европин бертан декъашхой
Хановер

**Хановер** - Германин гІала йу. Иза лахар саксони [нидерзаксен] коьрта гІала йу. Иза Гамбург а , Бремен а тIех кхозлах ёккь гIала йу къилбаседе немцо пачхьалкех. Хановер коьртан гIала Лаха Саксони.

## Билгалдахарш

Категори:Германи
Категори:Германин гӀаланаш
Категори:Германин нах беха меттигаш
Лихтенштейн

**Лихтенштейн** ( ) — Европин жима  пачхьалкх. Коьрта гӀала Вадуц.

## Географи
## Истори
## Административан йекъайалар

## Юкъараллаш

## Билгалдахарш

Категори:Лихтенштейн
Итали

**Итали** ( ) — Европин мохк. Коьрта гӀала йу Рум.

## Географи
ДӀалоцу Апеннин ахгӀайре.

Дозанашца йу Франци къилбседа-малхбузехьа (дозанна дохалла — 488 км), Швейцари (740 км) а Австри а (430 км) — къилбседехьа Словени — къилбседа-малхбалехьа (232 км). Кхин чоьхьара дозанаш ду Ватиканаца (3,2 км) а Сан-Мариноца а (39 км).
## Суьрташ

Файл:Electronic departure sign at Stazione Termini (Rome).jpg|Терминира вокзал
Файл:Rom 2007 -Ciampino Airport- by-RaBoe 004.jpg|Риман аэропорт Чампино
Файл:Spanish.steps.arp.jpg|Испанин майда
Файл:Fontana di Trevi IMG 4074.jpg|Фонтан Треви


## Регионаш

## Истори
## Билгалдахарш
Сан-Марино

**Сан-Марино** *()* — Къилба Европехь микропачхьалкх йу. Иза йуьззина го бина йу Италино. Дуьненахь пхоьалгӀа жима пачхьалкх йу, латтан барам 61 км² бен бац. Цуьнан коьрта гӀала Сан-Марино гӀала йу.

## Географи
## Истори
## Сурташ

Файл:San Marino Palace of Government.jpg
Файл:San Marino (Ortstafel).jpg
Файл:Monte Titano Panorama.jpg
Файл:San Marino.jpg


## Билгалдахарш

Категори:Европа
Категори:Сан-Марино
Категори:Республика
Ватикан

**Ватика́н** (, ) (, , иштта наггахь олу **Пачхьалкх-гӀала Ватика́н**) — Европин мохк бу.

Дуьненахь уггара жима пачхьалкх ю, Риман латтанашна йукъахь а йолуш, Италийца дхьахьейо и дукхахболчу наха. Шен пачхьалкха цӀе кхоллайаларна бахьан Mons Vaticanus олуш болу гу бу. Латинера vaticinia нохчийн матте даьккхича — «Пал тасаран меттиг» бохург ду. Католикан бух Ӏуьллу меттиг йу Ватикан, иштта Риман Папа вехаш Ӏа меттиг ю

## Географи

## Истори
Антични хенахь Ватикан латта даьсса дара, шен тӀаьхь Ӏаьш адмаш доцуш, хьунд аьлч Хьалхалера Римехь и меттиг къайле лоруш хилла дера.
326 шарахь, керстан дин доьссан чул тӀаьхьа Ватикан латтанаш тӀехь нах Ӏе буьйла белира.

## Notes

## Билгалдахарш

Категори:Ватикан
Малта

**Малта**   - Европин мохк.

## Географи
## Истори
## ГӀаланаш


Файл:Малта. Валетта.jpg|Валлетта
Файл:Валетта. Осень.jpg|Валлетта. Гуьйре
Файл:Валетта .jpg|Валлетта - портан гӀала
Файл:Набережная Слима.jpg| Слима. ХӀордан йист
Файл:Ноябрь в Слима.jpg|Слима. Гуьйре
Файл:Слима.jpg| Валлетта
Файл:Слима строится.jpg|Слимера керла гӀишлош
Файл:Слима. Типичная улица.jpg|Тайпаналлин урам


## Билгалдахарш

Категори:Малта
Шипсарийн мохк

**Швейцари** (, , , ) — Европин мохк.

## Географи
Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Германи, къилбехьа — Итали, малхбалехьа — Австри, малхбузехьа — Франци.

## Истори
## Регионаш


: 1 ISO 3166-2:CH
: 2 Кхолла йела хан 1979 шо.


## Сурташ

сурт:Bundeshaus Bern 2009, Flooffy.jpg|
сурт:Bundesgericht-VD.jpg|
сурт:Schweiz graubuenden sent.jpg|
сурт:Gotthard-Strassentunnel Nord-Süd-8915.jpg|
сурт:Milouf-suisse.jpg|
сурт:Swiss Army marching Fcb981.JPG|


## Билгалдахарш

Категори:Швейцари
Категори:Федерацийн Республика
Испани

**Испа́ни** (, , , ), официалан цӀе — **Короле́вство Испа́ни** (, , , ) — Европин маьрша пачхьалкх, Пачхьалкхан коьрта гӀала Мадрид йу.

## Географи
Тейде Испанин уггар лекхи лам бу. Цуьнан хӀордан сизал локхалла 3718 метр йу, Иза бу Тенерифе олучу гӀойре тӀехь (Канаран гӀайренаш).

## Бахархой
Испанин бахархой оьцу шарашкахь: 
* 1 ш. — 6,5 млн стаг.;
* 500 ш. — 4,5 млн стаг.;
* 1000 ш. — 6 млн стаг.;
* 1300 ш. — 11,3 млн стаг.;
* 1500 ш. — 6,2 млн стаг.;
* 1800 ш. — 11,55 млн стаг.;
* 1900 ш. — 18,6 млн стаг.;
* 1932 ш. — 24,1 млн стаг.;
* 1959 ш. — 29,9 млн стаг.;
* 1977 ш. — 36,3 млн стаг.;
* 2009 ш. — 45,97 млн стаг.

Испанен бахархой 46,16 млн стаг ду лерина 2011 шаран октябрьехь.

ГӀаланашкахь бехаш болу бахархой — 76 %. Луьсталла — 79,7 стаг./км².

## Истори
## Автономин йукъаралла цара коьрта гӀаланаш а


Файл:Plaza de Cibeles - Palacio de Communicaciones Madrid 2002.jpg|Мадрид
Файл:Pont Triana.jpg|Севилья
Файл:Las Palmas de Gran Canaria-Panoramic view over the city.jpg|Лас-Пальмас-де-Гран-Канария
Файл:Coruña GDFL2005 04.JPG|Ла-Корунья


Файл:Ciudad de Burgos.jpg|Бургос
Файл:Toledo Skyline Panorama, Spain - Dec 2006.jpg|Толедо
Файл:Cathedral palma mallorca spain 01 2007 08 15.jpg|Пальма-де-Мальорка
Файл:Port of Alicante 4.jpg|Аликанте


## Билгалдахарш


Категори:Конституцийн монархий
Португали

**Португа́ли** (, [puɾtuˈɣaɫ], миранд. *Pertual*), официалан цӀе **Португа́лийн Респу́блика** (, миранд. *República Pertuesa*) — континентан Европера уггар малхбузехьара пачхьалкх. Иза йу Пиренейн ахгӀайренан къилба-малхбузехь, къилбаседехьа а, малхбалехьа а Испаница доза ду, къилбехьа а, малхбузехьа а Атлантикин Ӏапказ бу. Пачхьалкхан цӀе Порту () олучу гӀалин цӀерах схьайаьлла йу.

## Административан дакъа

### Коьрта гӀала
* Лиссабон

ГӀала йу Тежу олучу хийистехь. Коьрта гӀалин латта 84 км² ду. Бахархой — 556 797 стаг Йокха Лиссабон (гӀалин йисташца) — 2750 км² бахархой 2,1 млн стаг.

ГӀалин мэр — Антониу Луиш Сантуш да Кошта.

### Кхин гӀаланаш

* Визеу
* Авейру
* Бежа
* Брага
* Браганса
* Виана-ду-Каштелу
* Вила-Нова-де-Гайа
* Гимарайнш
* Каштелу-Бранку
* Ковильян
* Коимбра
* Лейрия
* Оливейра-де-Аземейш
* Порталегре
* Портиман (Портимау)
* Порту
* Сантарень
* Сейшал
* Сетубал
* Фару
* Фатима
* Фигейра-да-Фош
* Шавеш
* Эвора
* Элваш.

## Географи
Португали йу — Евразин континентан уггар малбузера пачхьалкх. Иза йу Пиренейн ахгӀайрен къилба-малхбузехь. лаьтта тӀехь Испанеца доза ду (1 214 км). Кхин Португалин йукъа догӀуш ду Азоран гӀайреш а, Мадейра ахгӀайре а.

## Истори
## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Travel and Tourism office website
* Previsão do Tempo - Weather forecast for Portugal

Категори:Португали
Мы, беларусы

**** (ce. Тхо, Белоруссаш ду) — Белоруссин шатлакхан илли.

## Шатлакхан Иллин текст

## Гочдар
Мы, белорусы — мирные люди, 
Сердцем родной мы земле отданы.
Искренне силы накапливать будем,
Свободной рабочей семьи мы сыны.

Славься, земли нашей светлое имя,
Славься, народностей братский союз!
Наша любимая мама-Отчизна,
Вечно живи и цвети, Беларусь!

Вместе с собратьями храбро веками
Родину мы от врагов охраняли,
В битвах за судьбы, за волю в сраженьях
Знамя победное мы добывали!

Славься, земли нашей светлое имя,
Славься, народностей братский союз!
Наша любимая мама-Отчизна,
Вечно живи и цвети, Беларусь!

Дружба народов — сила народов —
Наша судьба, что сверкала в веках.
Гордо ж возвейся в ясные выси,
Знамя победное — радостный флаг.

Славься, земли нашей светлое имя,
Славься, народностей братский союз!
Наша любимая мама-Отчизна,
Вечно живи и цвети, Беларусь!

## Зурма

File:My Belarusy 1.png|Вокал, 1 агӀо
File:My Belarusy 2.png|Вокал, 2 агӀо
File:My Belarusy instr.jpg|Пондар-гӀирсан, 1 агӀо
File:My Belarusy instr2.jpg|Пондар-гӀирсан, 2 агӀо


## Сайтош
* VIDEO a Зурма ЛадугІу

Категори:Белорусси
Монако

**Монако** ()'' — кегий Европин мохк.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш

Категори:Монако
Люксембург

**Люксембург** (, , , ) — Европин жима пачхьалкх.

## Географи
## Истори
## Административан йекъайалар
Люксембурган административан 3 гуо бу:
# Гревенмахер
# Дикирх
# Люксембург.

## Билгалдахарш

Категори:Люксембург
Категори:Великое Герцогство
Бельги

**Бе́льги** (, МФА: ; , ), юьззина официалан кеп — **Паччахьалла Бельги** (, , ) — Европин къилбаседа-малхбузен декъа тӀехь йолу пачхьалкх. ЕБ, ООН, НАТО декъашхо. Майда — 30 528 км², бахархой — 11 414 214 стаг. Коьрта кӀала — Брюссель.

Къилбаседехьа доза ду Нидерландашца, малхбалехьа Германица, къилба-малхбалехьа Люксембургца, къилбехьа а, малхбузехьа а Францица. Къилбаседа-малхбузехьа Къилбаседа хӀорд бу.

Урхаллин тайпа — конституцин парламентан монархи, административан-мехкан тайпа — федераци.

## Географи
## Истори

## Билгалдахарш

Категори:Бельги
Нидерландаш

**Нидерландаш** ( , ) — Европин мохк.

## Географи
## Истори
## Административан йекъайалар



## Notes

## Билгалдахарш

Категори:Нидерландаш
Категори:Конституцийн монархи
Йоккха Британи

**Йо́ккха Брита́ни** (схьадаьлла  ), йа **Цхьа́ьнато́ьхна паччахьа́лла** ( , доцца: ), йуьззина официалан кеп — **Йо́ккха Брита́нин а, Къи́лбасе́да Ирла́ндин а Цхьа́ьнато́ьхна Па́ччахьалла** (), — континентан Европин къилбаседа-малхбузера гӀайренан пачхьалкх.

## Административан йекъайалар

## Хьажа иштта
* Пачхьалкхийн могӀам

## Билгалдахарш


Категори:Европин бертан хилла пачхьалкхаш — декъахой
Категори:ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой
Ирланди

**Ирланди** (*[[Ирландхойн мотт|Ирландхойн маттахь]]*: Éire, ( , Poblacht na hÉireann;  , местн. ) — Европин мохк.

## Географи
## Истори

## Провинцеш

## Графстваш

## Билгалдахарш

Категори:Ирланди
Категори:Республика
Франци

**Пéренгийчоь** (, ), официалан цӀе — **Пéренгийн Респу́блика** (, ), — трансконтиненталан пачхьалкх, цунна йукъахь йу Малхбузен Европин йоккха территори а, хӀордал дехьара регионаш а, территореш а. Коьрта гӀала — Париж. Республикин девиз — «Маршо, Нийсалла, Вежаралла», цуьнан принцип йу — хьалкъан урхалла, халкъо а, халкъана а.

Пачхьалкхан цӀе схьайаьлла франкаш цӀе хиллачу ширагерманхойн тайпанийн  этнонимах. Пéренгийчоьнан дукхах болу бахархойн схьабалар ду ийна галло-романхойн, цера мотт бу романхойн тобана йукъара.

## Географи
Уллера пачхьалкхаш: къилбседехьа — Йоккха Британи, къилбаседа-малхбалеххьа — Бельги, Германи, Швейцари, малхбалехьа — Итали, къилба-малхбузехьа — Испани.

## Истори
## Францин административан йекъайалар

## Билгалдахарш

Категори:Франци
Андорра

**Андорра** (, , ) — Европин пачхьалкх.

## Истори
## Андорран байракхаш а, ХӀосташ а

### Байракхаш

Файл:Flag of Andorra.svg|Андорран байракх
Файл:Hypothetical flag of Andorra la Vella.svg|Андорры-ла-Велья байракх


### ХӀосташ

Файл:Coat of arms of Andorra.svg|Андорран ХӀост 
Файл:Escut d'Andorra la Vella.svg|Андорра-ла-Вельи ХӀост
Файл:Escut de Canillo.svg|Канильо ХӀост
Файл:Coat of Arms of La Massana.svg|Ла-Массанан ХӀост
Файл:Escut d'Ordino.svg|Ордино ХӀост
Файл:Escut de Sant Julià de Lòria.svg|Сант-Жулия-де-Лорин ХӀост
Файл:Escut d'Encamp.svg|Энкампан ХӀост
Файл:Escut d'Escaldes-Engordany.svg|Эскальдес-Энгордань ХӀост


## Андорран йукъараллаш

## Хьажа иштта
* Пачхьалкхийн могӀам

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Андорра
* Андоррех лаьцна хаамаш
* Андорра маьрша йаларх лаьцна йаззамаш 1933 оц 1940 шарца
Финлянди

**Финля́нди**, **Суомийчоь** (, ; официалан цӀе **Финля́ндин Респу́блика**, , ) Европин пачхьалкх.

## Географи
## Истори
## Административан йекъайалар

#### ГӀаланаш



## Билгалдахарш

Категори:Финлянди
Категори:Унитаран пачхьалкхаш
Стритбол

thumb|Америкера стриитбол саревновани
**Стриитбол** (ингалсан мотт *street*, *basketball*) иза ю спотанна баскетбол тейп, инглазийн махкара хъа ял йолу. 1990 шаршках дюнян тех яржан. Стриитбол-правилша бокъ ёлу баскетбол къезиг къеч агIора ю.

## Къортниг, Деша бух
Дош *Стриитбол* (ингалсан ма дара елча *street basketball* й *playground basketball*) Adidas йина йолу мача серие бихан т1е доьдаш ду.

*Стриитбол* олуш хенаха *street basketball* даг лоцу; Стриитбол европех дуккха жим наха ловзуш бу. Вуну чоха Стриитбол ю Rapех а Hip-Hopех а хакъ луш. Rapерш а ац спорт тэйпнех док ловза дела, шей зурмнаш кех и цIе ёку дела.

*Стритболех* ловзуш йолу меттигашках шей тейнара бакъонаш хуьлу, хунд аьлча хора ловзу меттех болу ловзарчара и бакъонаш хуьйцу дела. Вуну чIогIа лоруш хуьла буьркех дик ловза хууш верг, иза атта доцу дела. Дик ловз мел хуIу хаз ловзу ола: и спорт ю акробатичный а, сих а, шера а, непредсказуемы а. Говзала чIогIа лору, хунд аьлч доьхьал ловзш вег цец волун дела. Дик ловзуш верга ву тйолна, шиена доьхьал верг цец векьча, лаьтта вах тоьхча а (*Ankle-Breaker*) й буьрка ведаран чу тоьхча а. Доьхьал ловзучун тIех валара, цъа а трик ца яш, дац цун юккъе дохуш. Буьрка шиен доьхьал волчуна когаш юккъе чекхаяккхича а ю чIогIа лоруш трик.

Уггара чӀогӀу Стриитбол ловзу меттиг ю Rucker Park олуш йолу Нью-Йоркера Стритбол меттиг.

## Баскетболица йолу башхонаш

Спортзале чохь:
* 3 ловза 3ан дёхал цхьан ведарца
* судъя возуш ловза. *offense calls* (шя йин чо кейк эза фауль)
* зоне чура чу тохарна ло 1 бъяг, 2 меттан. Зоне арар чу тёхана чуна ло 2 бъя, 3 меттан.
* хане хожш ца ловз. Ловзуш хенах цъ халхе ел йолу бергш гӀовшах кетталц ловза (11, 15 й 21 бъяг тъе качалца)
* кугш бахарн доза каст ца до. Бюрка леттах ца тухуш мега 2 й 3 ког бакь.
* Бюрк койсан меттах, бюрк ца кус ирах. Бюрка офенсех хилчунга дьа ло.
* бъяг бекан чунг дӀало бюрк (*Winners' Ball* , й *make it take it*)
* Бюрк чу тёхан чунга дӀало бюрка пасс а луш (*Check*)
* Ребоунд нийс елча зонера ара вала веза.

## Хьажорагаш

* And 1 америкера профессионалш
* Streetball.co.uk - Ингалсан маттах йолу стриитбол-сайт

Категори:Спорт
Эстони

**Эсто́ния** ( ), официалан цӀе — **Эсто́нин Респу́блика** () — Къилбаседа Европехь, Балтикин хӀордан малхбален бердаца, Финийн а, Ригин а айманашца лаьтта пачхьалкх. Малхбалехьа доза ду Россица (дозанийн дохалла — 324 км), кътлбехьа — Латвица (333 км). Къилбаседехьа, Финийн айман чухула хӀордан доза ду Финляндица. Къилбаседехьа а, малхбузехьа а Балтикин хӀордан хиш ду. Коьрта шахьар — Таллин гӀала.

## Административан йекъайалар

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

; Официальные сайты государственных учреждений
* Эстонская Республика
* Рийгикогу (парламент)
* Президент Эстонии
* Правительство Эстонской Республики
* Канцлер юстиции
* Государственный суд
* Государственная канцелярия 
* ''Министерство иностранных дел''
* Департамент Полиции и Пограничной службы
* ''Законодательство Республики Эстония''

; Информаци
* 
* Карта Эстонии
* 
* ''Estonica — энциклопедия об Эстонии'' 
* Банк знаний об Эстонии 
* Эстонская культура
* Гид по Эстонии на русском языке 
* Моя Эстония — сайт об Эстонии сегодня: новости, события, люди

Категори:Эстони
Категори:Пачхьалкхаш — Европин бертан декъашхой
Латви

**Ла́тви** ( ), официалан цӀе — **Латви́н Респу́блика** (), — Къилбаседа Европера пачхьалкх. 2024 шеран 1 февралехь мах хадорца, бахархойн барам хилира  стаг (дуьненахь 153-гӀа меттиг). Мохк —  (дуьненахь 122-гӀа меттиг). Мехкан къилбаседера къилбехьа йохалла 250 км, ткъа малхбузера малхбалехьа — 450 км. Латвин доза ду Эстоница къилбаседехь, Российца — малхбалехь, Белоруссица — къилба-малхбалехь, Литваца — къилбехь.. Йекъало 119 административан-мехкан декъе, царех 110 мехкаш ду, 9 — мехкан статус йолу республикин гӀала йу. Коьрта шахьар — Рига. Пачхьалкхан мотт — латышийн.

Унитаран пачхьалкх, парламентан республика. Президент — Эдгарс Ринкевичс (2019 шеран 8 июлехь дуьйна), премьер-министр (официалан даржан цӀе — Латвин министрийн президент) — Кариньш Кришьянис (2019 шеран 23 январехь дуьйна).

## Географи
Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Эстони, къилбехьа — Литва, малхбалехьа — Росси, Белорусси.

## Истори
### Яккхи гӀаланаш

## Билгалдахарш

Категори:Латви
Литва

**Литва́** ( ), официалан цӀе — **Литва́хойн Респу́блика** () — Европин къилбаседан декъера пачхьалкх.

## Географи
Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Латви, къилбехьа — Польша, малхбалехьа — Белорусси.

## Шир ха

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 
* Портал «Всё о Литве»
* 
* Lithuania. CIA Chiefs of State and Cabinet Members of Foreign Governments 
* 


Категори:Пачхьалкхаш — Европин бертан декъашхой
Польша

**Польша** () — Европин мохк бу.

## Географи
Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Росси, Литва, къилбехьа — Чехи, Словаки, малхбалехьа — Белорусси, Украина, малхбузехьа — Германи.

## Бахархойн дукхулла

## Туризм
Поландин содоIу меттигаш:

* Августов
* Буско-Здруй
* Голдап
* Домбрувно
* Едлина-Здруй
* Гижицко
* Ивонич-Здруй
* Колобжег
* Кудова-Здруй

* Лёндек-Здруй
* Мушина
* Наленчув
* Пивнична-Здруй
* Полчин-Здруй
* Поляница-Здруй
* Рабка-Здруй
* Сверадув-Здруй

* Сопот
* Устронь
* Цехоцинек
* Щавно-Здруй
* Закопане

## Поландан кIошташ

## Истори
## Билгалдахарш
## Хьажоргаш
* polska.pl

Категори:Польша
Беларусь

**Белорусси**, **Беларуси**, **Беларусь** Белоруссин Республика (, ) — Европин мохк бу.

## Бахархой

Белорусаш (83,7 %), 
оьрсий (8,3 %), 
полякаш (3,1 %), 
украинаш(1,7 %), 
жуьгтий (0,1 %). 
ГӀалийн бахархой — 74,3 %.

## Географи
Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Литва, Латви, къилбехьа — Украина, малхбалехьа — Росси, малхбузехьа — Польша.

## Истори
## Билгалдахарш

Категори:Пачхьалкхаш
Чехи

**Чехи** () - Европин мохк йу.

## Географи
Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Польша, къилбехьа — Австри, Словаки, малхбузехьа — Германи.

## Истори

## Регионаш

## Сурташ
 
сурт:Stechovice reservoir Vltava 7328.JPG|
сурт:Interior of St. Vitus Cathedral Prague 01.jpg|


## Билгалдахарш

Категори:Чехи
Словаки

**Слова́ки** (), официальни цӀе — **Слова́кийн Респу́блика** () — Йуккъера Европера пачхьалкх. Бахархойн дукхалла 2001 шарахь ларарца 5,4 миллион стаг, латта — 48&nbsp;845 км².

Коьрта гӀала — Братислава. Пачхьалкхан мотт — словакийн.

## Географи
Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Польша, Чехи, къилбехьа — Мажаройчоь, малхбалехьа — Украина, малхбузехьа — Австри.
## Истори
## КӀошташ мехкашца

* Банскобистрицки мохк
** Банска-Бистрица
** Банска-Штьявница
** Брезно
** Детва
** Крупина
** Лученец
** Полтар
** Ревуца
** Римавска-Собота
** Вельки-Кртиш
** Зволен
** Жарновица
** Жьяр-над-Гроном
* Братиславски мохк
** Братислава I
** Братислава II
** Братислава III
** Братислава IV
** Братислава V
** Малацки
** Пезинок
** Сенец
* Жилинский мохк
** Битча
** Чадца
** Долны-Кубин
** Кисуцке-Нове-Место
** Липтовски-Микулаш
** КӀошт Мартин
** КӀошт Наместово
** КӀошт Ружомберок
** КӀошт Турчьянске Теплице
** КӀошт Тврдошин
** КӀошт Жилина
* Кошицки мохк
** КӀошт Гелница
** КӀошт Кошице I
** КӀошт Кошице II
** КӀошт Кошице III
** КӀошт Кошице IV
** КӀошт Кошице-периферия
** КӀошт Михаловце
** КӀошт Рожнява
** КӀошт Собранце
** КӀошт Спишска Нова Вес
** КӀошт Требишов
* Нитрански мохк
** КӀошт Комарно
** КӀошт Левице
** КӀошт Нитра
** КӀошт Нове Замки
** КӀошт Шаля
** КӀошт Топольчаны
** КӀошт Злате Моравце
* Прешовски мохк
** КӀошт Прешов
** КӀошт Сабинов
** КӀошт Бардейов
** КӀошт Свидник
** КӀошт Вранов-над-Топлёу
** КӀошт Левоча
** КӀошт Кежмарок
** КӀошт Стара Любовня
** КӀошт Попрад
** КӀошт Медзилаборце
** КӀошт Гуменне
** КӀошт Снина
** КӀошт Стропков
* Тренчински мохк
** КӀошт Бановце-над-Бебравоу
** КӀошт Илава
** КӀошт Миява
** КӀошт Новое Место-над-Вагом
** КӀошт Партизанске
** КӀошт Поважска Бистрица
** КӀошт Прьевидза
** КӀошт Пухов
** КӀошт Тренчин
* Трнавски мохк
** КӀошт Дунайска Стреда
** КӀошт Галанта
** КӀошт Глоговец
** КӀошт Пьештяны
** КӀошт Сеница
** КӀошт Скалица
** КӀошт Трнава

## Билгалдахарш

Категори:Словаки
Румыни

**Румы́ни**, **Романи** () — Къилба-малхбален Европин пачхьалкх. Бахархойн дукхалла 19 миллион стаг (2011 шо), латта — 238 391 км².

Коьрта гӀала — Бухарест. пачхьалкхан мотт — румынийн.

## Географи
Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Украина, къилбехьа — Болгари,  малхбалехьа — Молдави, малхбузехьа — Серби, Мажаройчоь.

## Истори

## Билгалдахарш

Категори:Пачхьалкхаш
Болгари

**Болга́ри** (), официалан юьззина цӀе — **Респу́блика Болга́ри** ( ) — къилба-малхбалехьарчу Европин пачхьалкх. Бахархойн дукхалла 7 364 570 стаг (2011 шо), латта — 110 993 км². Коьрта гӀала — Софи. Болгарийн мотт пачхьалкхан коьрта мотт бу.

## Географи
## Истори
### Административан йекъайалар

## Болгарин регионаш

* **Болгарин къилбаседера а къилба-малхбалера а регион»**
** Болгарин къилбаседа-малхбузен регион
*** *[[Видинан область]]*
*** *[[Врацан область]]*
*** *[[Ловечин область]]*
*** *[[Монтанан область]]*
*** *[[Плевенан область]]*
** Болгарин къилбаседа-йуккъера регион
*** *[[Великотырновон область]]*
*** *[[Габровон область]]*
*** *[[Разградан область]]*
*** *[[Русен область]]*
*** *[[Силистран область]]*
** Болгарин къилбаседа-малхбален регион
*** *[[Варнан область]]*
*** *[[Добричин область]]*
*** *[[Тырговиштен область]]*
*** *[[Шуменан область]]*
** Болгарин къилба-малхбален регион
*** *[[Бургасан область]]*
*** *[[Сливенан область]]*
*** *[[Старозагоран область]]*
*** *[[Ямболан область]]*
* **Болгарин къилба-малхбузен а, къилба-йуккъера а регион**»
** Болгарин къилба-малхбузен регион
*** *[[Благоевградан область]]*
*** *[[Кюстендилан область]]*
*** *[[Перникан область]]*
*** *[[Софин область]]*
*** *[[Софи (область)|Софи-град]]*
** Болгарин къилба-йуккъера регион
*** *[[Кырджалин область]]*
*** *[[Пазарджикан область]]*
*** *[[Пловдиван область]]*
*** *[[Смолянан область]]*
*** *[[Хасковон область]]*

## Болгарин областаш

## Билгалдахарш
Желтойчоь

**Желтойчоь** ( , Elláda), официалан цӀе — **Желтойн Респу́блика** ( , Ellīnikī́ Dīmokratía) — Къилба Европин пачхьалкх.

## Географи
Къилбехьа Европин мохк бу. Балканан аххал-алий тӀeхь. Къилбаседехьа Албаница, Македоница, Болгарица дозанаш ду. Къилбседа-малхбалехьа Туркойчоьца ду. Эгейн-хи ду малхбалехьа, Ионан-хи ду малбалалехьа, къилбехьа Йукъалаттaн а, Критан хиш цани.

## Истори
3 эззар шо хьалха, вайн чагӀ тӀекхачале, Крит алий тӀехь йукъ йаьлла вуно-хьекъал долуш миноян цивилизаций а, церан Ӏилма, низам дӀай-схьа даханера оцу дуьнена межена тӀехь.

Желтой мохк лоруш бу малбалале агӀoна хьекъалийн нана, демократийн а, малхбалале агӀона филосопийн а, физики-математикий Ӏилман а, театран а, Даймохк. Желтойн мотт бу ХӀинди-Европин меттан тоба йукъахь уггар йеха Истори йолуш. 34 бӀешо ду желтойн шай йоза долуш, церан йозан абатехь кхоьллина латинийн а, Кириллан йозанаш а.

## Желтойчоьнан керла административан йекъайалар


## Билгалдахарш

Категори:Желтойчоь
Титаник

**«Тита́ник»** (*RMS Titanic*, *SS Titanic*) — инглазийн лайнер дар «Олимпик» класса. Из дара уьггаре дохк пассажирийн цІеркема дуьненахь ше хенахь. Оц кемна дола деш яр компании «Уайт Стар Лайн». Дуьххьара рейс еш хена 14 апреля 1912 ш. айсберган тIeкхетан а 2 сахьт 40 минот ялч хи бух дахна из. 2223 пассажир а команд юккъех дин дисан 706 адам. Оц катастрофахь лацна яхкан ю дукха филмаш.

## Билгалдахарш

## Кхин хьажа

* Титаник (фильм, 1997)
Молдави

**Молдова** () — Европин пачхьалкх.

## Административан йекъайалар

* Бэлцин жудец (Judeţul Bălţi)
* КахӀулан жудец (Judeţul Cahul)
* Кишинёв (муниципалан кхоллам)
* Кишинёван жудец (Judeţul Chişinău)
* Единецан жудец (Judeţul Edineţ)
* ГӀагӀаузийчоь (автономин мехкан кхоллар)
* Лэпушнан жудец (Judeţul Lăpuşna)
* ОрхӀейн жудец (Judeţul Orhei)
* Сорокан жудец (Judeţul Soroca)
* Дубэсарин жудец (административан кхоллар)
* Тараклин жудец (Judeţul Taraclia)
* Тигинан жудец (Judeţul Tighina)
* Унгенин жудец (Judeţul Ungheni)

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш

Категори:Молдави
Категори:Смешаннан республика
Ӏаьнаран турбина

**Ӏаьнаран турбина** — йовхонан мотор бу, шена чуьра Ӏаьнан ницӀкъ бахьан долуш болх беш болу. Ӏа йоккхуш йолчу пеш чуьра Ӏа, биргӀанашна чухула роторан гондхьа чӀагӀйина йолу нийса са болчу белашна тӀе а кхочий, ротор хьовза йо.

## Кхин хьажа

* Ӏаьнаран мотор

## Линкаш
* Introduction to the steam turbine 

Категори:Мотораш
Категори:Физика
Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ

**Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ**, кхин а цӀераш **Ӏамарк** () в мире уггаре а вон пачхьалкх ю иза. Церан доза ду къилбехьа коммунисташца, къилбехьа лайн къинхьегамца.

Викингаш дӀабоьвлча Керла-Дуьненан йисте испанхой кхаьчча.1492 шарахь октябрь баттахь испанхойн экспедици кхечир Сан-Сальвадор аьлла гӀайре тӀе,шайн куьгаллехь Христофор Колумб а волуш.
1507 шарахь лотарингийн географо Мартин Вальдземюллерс Керла-Дуьненан Америка аьлла цӀе тилла сацам бина, флорентийн хӀордталлархочун цӀарах Америго Веспуччи. Эцу хенахь Ӏамерика таллам болабелла. 1513 шарахь испанхойн конкистадорас Хуан Понсе де Леонс дӀабилна гӀайренах Флорида, циггахь 1565 шарахь кхоллаелла дуьххьарлера даиман йолу европейски колони, цара кхоьллана Сент-Огастин аьлла шахьар.1530 шо чекхдолуш Эрнандо де Сотос дӀайилна Миссисипи, кхи дӀа Арканзас хи долче кхаьчча иза.

ХӀара мохк карийнарг Христофор Колумб ву, испанхо а волуш ша къомах. Цунна ша дӀайилнаг ХӀинди йу моьттуш хилла, амма иза бакъ ца хиллера. Европахой хӀорд-кеманахь адамаш далош АЦШ махкахь шай колониш кхолла буьйлабелира, амма индейш шайбоца наханна реза бацара.

Таханалерачу дийнахь АЦШ дуьненчохь уггаре чогӀа пачхьалкх лораш йу.

## Суьрташ

Файл:2ID Recon Baghdad.jpg|Америкин эскар БагӀдадехь
Файл:Acela pair Boston South snow.jpg|Бостонера чехка цӀерпошт Acela Express
Файл:US Capitol from NW.JPG|Конгрессан гӀишло
Файл:MPDC cruiser 130.jpg|Вашингтонера полицин машен
Файл:WhiteHouseSouthFacade.JPG|Къайн цӀа
Файл:NIH Clinical Center south entrance.jpg|Вашингтонера больница
Файл:RFK Stadium aerial photo, 1988.JPEG|Стадион
Файл:Washington National Cathedral in Washington, D.C..jpg|Вашингтонера килс 


## Административан йекъайалар

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Цхьанатоьхна Штаташ: ХьагI а, Безам а
Мухьаммад Ӏали (боксёр)

**Мухьаммад Ӏали** — америкин боксёр ву. Дуьненан чемпион хил ву. Цун ненас тиллина йол цӀе йу Касиус Клей (Cassius Marcellus Clay). Из вин ву 17 январехь 1942 шарахь. 1975 шарахь цо бусулб дин тӀeэцна а цӀе хийцан, цу доьндер олу цунахь Мухьаммад Ӏали.

## Билгалдахарш

Категори:Боксёраш
Элча

**Расу́л** () **РасулуллахӀ** () — исламан пайхамар (наби) ву, шега керла жайна доссийнарг а, керла шарӏ деанарг а.

Элчанех лоруш бу: Нухь, ИбраьхӀим, Муса, Ӏиса а, Мухьаммад а.

## Билгалдахарш
Мухьаммад Ӏали (маьӀнаш)

* '''Мохаммед Али''' — америке боксёр, хилаз дуьненан чемпион хил ву.
* '''Мохаммед Али''' — Египтийн кедив.
Эвандер Холифилд

**Э́вандер**  (, вина 1962 шаран 19 октябрехь) — америкин боксёр, профессионалашна йуккъехь дуьненан чемпион (1990—92, 1996—99), борзан совгӀатхо 1984 шарахь хилла йолу Олимпиадан.

## Билгалдахарш

Категори:Боксёраш
Рокки Марчиано

**Рокки Марчиано** (1923 шеран 1 сентябрь — 1969 шеран 31 август) — Америкин боксёр, дуьненан чемпион 9/23/1952-11/30/1956. Цуьнан рекорд (49 толам) хӀинцца кховлан йац. Рокки Марчиано Италера иммигрантийн кӀант вар.

## Линкаш
* [kino.kulichki.com/boxing/marchiano.htm Биографи (оьрсийн маттахь)]

Категори:Боксёраш
Умаров, Доку Хаматович

**Умаров, Доку Хаматович** (оьрсийн маттахь — **Доку Умаров**; вина 13 апрелахь 1964 ш. — 2013/2014) — Нохчийн Пачхьалкхан Нохчийчоь паччахь ву. Из президент хаьржина ву Шурас, Садулин Абдул-Халим кхелхина чул тӀаьхьа.

## Цуьнах лаьцна

Вина ву Хьорснехь, ШуьтӀа кӀоштехь. Тайпана Мулкъо ву. Нефтяной Институт йаьккхина ву.

Дуьххьара нохчи-оьрсийн тIом тӀехь «Борз»-спецназийн куьйгалхо хилла ву. 1996 шарахь цунна йелла званий *бригадан [[инарла]]*.

1997 шарахь, июнехь, секретарь СНБ хӀоттийна из Аслан Масхадовас, амма 1998 шарахь дӀаваьккхина иза, хӀунда аьлча иза Масхадовна оппозицехь хилдела.

Шозлоха нохчи-оьрсийн тІом болуш хенахь Докка Умаров лазийна вара, гӀалар ар волуш. Масхадовас Малхбузе фронте амир(2002 шо) а директор СНБ(2004 шо) хӀоттийна иза.

2004 шарахь, 21 августехь, Докки Умарови эскаро гӀалин рейд йина.

2 июнахь 2005 шарахь Садулин Абдул-Халимо Д.Умаров вице-президент хӀоттийна.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Видео-интервью а хьехам нохчийн маттахь
* «Бандерівець»-издани ел интервью (оьрсийн маттахь) 
* Бусулб нехан кхайкъам (оьрсийн маттахь) 

## Хьажа. кхин

Категори:Нохчийн Республика Нохчийчоь
Сагаипова, Макка Ӏумаран йоӀ

**Сагаипова Макка Ӏумаран йоӀ** (1987 шеран 14 февраль, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — нохчийн эшархо, Нохчийн Республикин Халкъан артист, Ӏумар Сагаиповн йоI.

Из йу 6 шо кхаччултӀехь дуьйна эшарш лекхуш. Цо йазйина 2 альбом. Макка Сагаипова йара МГУ экономикин факультетахь доьшуш.

Иза гӀарйалла кегирхойна йазйина эшараш бахьнехь. Оцу эшарашкахь йу цхьана ийна кавказан мукъамаш а, таханлера аранжировкаш а, карла деккхина йовзуш йолу шира дешнаш а. Цо арахецна ши альбом, сольни концерташ а йина Россехь а, кхоьчу пачхьалкхашахь а. Цо локху нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь. Иштта и йевзаш йу «Ловзар» ансамблехь хелхара йаларна.

## Биографи
Макка Сагаипова ю гӀарваьлла нохчийн пондарча Умар Сагаипован йоӀ. 6 шо кхаьчча дуьйна эстрадехь эшараш лекха йолайелира. 8 шо кхаьчча иза «Ловзар» ансамблехь хелхаяла Ӏама йолайелира. 15 шо кхаьчча иза нахана евзира цо локхучу «Хаза кӀант» цӀе йолу эшар лекча. И эшар йуккъерачу телевидинехь гайтича нахана чӀогӀа хазахьийтира.

Цо дийшира Москохан эстрадан а, джазан доьшийлахь а, Москохан пачхьалкхан социальни университетехь а. 2003 шарахь цо йазйира альбом «Со хьан йоӀ йу, Нохчийчоь», Пачхьалкхан Кремлин гӀалин сценехь лоьвзира. Хьалхара альбом чӀогӀа гӀарайелира ДегӀастехь. Оцу альбоман тӀера эшараш радиохь а, телевиденехь а лоькхуш йара.

2003 шарахь Макка Сагаипова йара Шамо цӀе йолу суьлийн эшархоца цхьана эшар локхуш. Кхоно иза йара Махачкалахь концерташ луш. Цуьнан концерташка дукха нах богӀура. Иштта иза йара кхоьчу пачхьалкхашахь концерташ луш (масала, Бельгехь). 2005 шарахь цо арахийцира 2-гӀа диск «Безам». Цхьана хенахь иза йара Парижехь Ӏаш. 2011 шарахь иза цӀа йирзира.

## Дискографи
;*Со хьа йоI ю — Нохчийчоь* (2004)
* Даймохк
* Вола
* Ловзар
* Безам
* Мавлид
* Шийла мох
* Бабийн КӀант
* Ӏаржи бӀаргаш
* Денош
* Sa Gat Del
* Люблю тебя
* ГӀургӀезаш
* ЦайогӀиту
* Хаза кӀант
* Сатийсар
* *Хаза йоI*
* *Хьабиби*
* Ревнивый Кавказ
* Кийра цӀелетта
* Са ойла хьоца ю
* Хьоца Бен Дахар дац
* *Сирла седа*
* *Ахь дӀахаита*

;«Безам» (2005)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Макка Сагаипова
* Чечня FREE.RU — Макка Сагаипова
* Портал Макки Сагаиповой на Youtube

Категори:Нохчийн эстрадан артисташ
Чагаев, Руслан Шамилович

**Руслан Чагаев** (1978 шеран 19 октябрь, Андижан, Узбекистан) — Узбекистанера боксёр, дуьненан чемпион WBA категорехь.

## Латараш

## Хьажоргаш
* 
* Официальный сайт Руслана Чагаева 
* Матч-реванш Валуева с Чагаевым назначен на 31 мая 
* Руслан Чагаев защитил титул против Мэтта Скелтона 
* Профайл Руслана Чагаева на boxing.de 
* Профайл Руслана Чагаева на boxrec.com 
* Лучшие бои Руслана Чагаева 
* Интервью и видео с Русланом Чагаевым 

Категори:Боксёраш
Словени

**Слове́ни** (), официалан цӀе — **Респу́блика Слове́ни** () — Йуккъера Европера пачхьалкх. Пачхьалкхан латта 20 253 км². Бахархойн дукхалла 2009 шарахь ларарца — 2 005 692 стаг.

Коьрта гӀала — Любляна. Пачхьалкхан мотт — словенийн.

## Географи
Дозанехь йолу пачхьалкхаш: къилбседехьа Австри, малхбузехьа Итали.
## Истори
## Регионаш
# Горишка
# Гореньска
# Обално-Крашка
# Нотраньска-Крашка
# Средняя Словения
# Южная Словения
# Засавска
# Нижняя Посавска
# Савиньска
# Корошка
# Помурска
# Подравска

## Билгалдахарш

Категори:Словени
Олафур Рагнар Гримссон

**Олафур Рагнар Гримссон** (; ) —  1943 шеран 14 май) Исландин Президент ву. Иза Исландин 5-гӀа президент ву. 1996 шеран 1 августехь дуьххьара иза хаьржинера президент. Цул тӀехьа иза кхиъ деуза йухахержинера. Цул хьалха Исландин президент вара Вигдис Финнбогадоттир.

## Доьзал
Цуьна хьалхара зуда, Гудрун Катрин Дорбергсьдоттир, лейкеми а хилла йеллера. Цьуна шолгІа зуда, Доррит Муссайеф, Исраилера йу.

200px|left|thumb|Бессастадир, Алфьтанес, Рейкьявик. ХІуьттаре президента Исланде

## Хьажоргаш
* Сайт Президента Исланде

Категори:Исландин президенташ
Категори:Исландин политикаш
Хорвати

**Хорвати** () — Европин пачхьалкх. Коьрта гӀала Загреб.

## Бахархой

Бахархойн дукхалла — 4 284 889 стаг. 
:Къаьмнийн хӀоттам, (2011):
* хорваташ (90,42 %),
* сербаш (4,36 %),
* боснийцаш (0,17 %),
* венграш (0,33 %),
* итальянаш (0,42 %)
* словенаш (0,25 %),
* цигонаш (0,4 %),
* албаной (0,41 %),
* чехаш (0,22 %)
* македоной (0,1 %)
* черногорой (0,11 %)
* кхин (1,98 %).

## Жупанеш а, цара центраш а

*Картин тӀехь йолу номершцан*

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш

Категори:Хорвати
Категори:Республика
Серби

**Респу́блика Се́рби** () — къилба-малхбалера Европера пачхьалкх, иза Балканийн ахгIайрен а Паннонин арена тӀехь йу, Сербин хӀордан йист йац. 2000 шарахь дуьйна ООН декъашхо, 2012 шеран 1 мартехь дуьйна официально йелла Евробертан декъашхочун статус.

## Географи
## Истори
## Билгалдахарш

Категори:Серби
Мажаройчоь

**Мажаройчоь** ( ) — Европин мохк бу.


Файл:DonauknieVisegrad.jpg|Вишеград (Мажаройчоь)
Файл:Hortobagy-ziehbrunnen.jpg
Файл:Kekesteto1.JPG|Кекеш
Файл:Diosgyorvar.jpg|Диошдьёр
Файл:DoboIstvan.jpg|Эгер


## Медье





## Географи
## Истори
## Билгалдахарш

Категори:Мажаройчоь
__БАЦ_ЧУЛАЦАМ__