open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аджар (Килис)

**Аджар** () — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатолин Килис провинцин (ил) Килисан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Килис провинцин нах беха меттигаш

Категори:Килисан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
АхӀлатли (Кофчаз)

**АхӀлатли** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Киркларели провинцин (ил) Кофчазнан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Киркларели провинцин нах беха меттигаш

Категори:Кофчазнан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Адали (Кованджилар)

**Адали** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин ЭлаьзигӀ провинцин (ил) Кованджиларан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:ЭлаьзигӀ провинцин нах беха меттигаш

Категори:Кованджиларан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Чат (НевшехӀир)

**Чат** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин НевшехӀир провинцин (ил) НевшехӀиран кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:НевшехӀир провинцин нах беха меттигаш

Категори:НевшехӀиран кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
АгӀаччами (ОгӀузлар)

**АгӀаччами** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Чорум провинцин (ил) гӀала/кӀошт. ОгӀузларан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Чорум провинцин нах беха меттигаш

Категори:ОгӀузларан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Акова (Кадирли)

**Акова** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регион (Туркойчоь) регионан Османийе провинцин (ил) Кадирлинан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Османийе провинцин нах беха меттигаш

Категори:Кадирлинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Шмарни (Фатежан кӀошт, ОКТМО 38644444131)

**Шмарни** () — Россин Федерацин Курскан областан Фатежан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Фатежан кӀоштан индексаш 

Категори:Фатежан кӀоштан нах беха меттигаш
Ризе (гӀала)

**Ризе** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Ризе провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Ризенан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Туркойчоьнан гӀаланаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Самсат

**Самсат** () — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатолин Адийаман провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Самсатан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Адийаман провинцин нах беха меттигаш

Категори:Самсатан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
КайабагӀлар (Курталан)

**КайабагӀлар** () — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатоли регионан Сиирт провинцин (ил) Курталанан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Сиирт провинцин нах беха меттигаш

Категори:Курталанан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Чаллидере (Лалапаша)

**Чаллидере** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регион регионан Эдирне провинцин (ил) Лалапашан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Эдирне провинцин нах беха меттигаш

Категори:Лалапашан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
АгӀадибек (Маден)

**АгӀадибек** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатоли регионан ЭлаьзигӀ провинцин (ил) Маденан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:ЭлаьзигӀ провинцин нах беха меттигаш

Категори:Маденан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Аксакли (Муджур)

**Аксакли** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатоли регионан КиршехӀир провинцин (ил) Муджуран кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:КиршехӀир провинцин нах беха меттигаш

Категори:Муджуран кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Ташкести (Мудурну)

**Ташкести** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регион регионан Болу провинцин (ил) Мудурнунан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Болу провинцин нах беха меттигаш

Категори:Мудурнунан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Джевдетийе (Османийе)

**Джевдетийе** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регион (Туркойчоь) регионан Османийе провинцин (ил) Османийенан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Османийе провинцин нах беха меттигаш

Категори:Османийенан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Соснови Бор (Ковылкинан кӀошт)

**Соснови Бор** () — Россин Федерацин Мордовин Ковылкинан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат билгалйолу шен Оьрсийн акъарийн йуккъера бараман асанера физика-географин хӀоттамца, ткъа цуьнан амалехь ду хаа а луш шеран заманаш хийцайалар. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ковылкинан кӀоштан индексаш 

Категори:Ковылкинан кӀоштан нах беха меттигаш
Деречине (СултандагӀи)

**Деречине** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан АфйонкарахӀисар провинцин (ил) СултандагӀинан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:АфйонкарахӀисар провинцин нах беха меттигаш

Категори:СултандагӀинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Синджик

**Синджик** () — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатолин Адийаман провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Синджикан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Адийаман провинцин нах беха меттигаш

Категори:Синджикан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Акйайла (Тилло)

**Акйайла** () — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатолин Сиирт провинцин (ил) Тиллонан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Сиирт провинцин нах беха меттигаш

Категори:Тиллонан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Акчасу (СоьгӀуьт)

**Акчасу** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регион регионан Биледжик провинцин (ил) СоьгӀуьтан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Биледжик провинцин нах беха меттигаш

Категори:СоьгӀуьтан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Акимли (Йедису)

**Акимли** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин Бингоьл провинцин (ил) Йедисунан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Бингоьл провинцин нах беха меттигаш

Категори:Йедисунан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Чаталолук (СушехӀри)

**Чаталолук** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатоли регионан Сивас провинцин (ил) СушехӀринан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Сивас провинцин нах беха меттигаш

Категори:СушехӀринан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Акдамла (Шавшат)

**Акдамла** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регион регионан Артвин провинцин (ил) Шавшатан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Артвин провинцин нах беха меттигаш

Категори:Шавшатан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Улубей (Ушак)

**Улубей** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан Ушак провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Улубейнан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Ушак провинцин нах беха меттигаш

Категори:Ушакан Улубейнан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Кат (ТурхӀал)

**Кат** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регион регионан Токат провинцин (ил) ТурхӀалан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Токат провинцин нах беха меттигаш

Категори:ТурхӀалан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
ХӀуьйуьклуь (Йалвач)

**ХӀуьйуьклуь** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регион (Туркойчоь) регионан Испарта провинцин (ил) Йалвачан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Испарта провинцин нах беха меттигаш

Категори:Йалвачан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Бычки (Фатежан кӀошт, ОКТМО 38644408116)

**Бычки** () — Россин Федерацин Курскан областан Фатежан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Фатежан кӀоштан индексаш 

Категори:Фатежан кӀоштан нах беха меттигаш
Мусина, Валерия Александровна

**Мусина Валерия Александровна** (йина 1987 шеран 18 августехь Москохахь,) - Россин баскетболхо, левзина Россин къоман командехь.

## Карьера
2009 шарахь Мусина кхин дӀалевзира Спарта а, К а Москохан область Видни. Зударийн Евролигин финалехь иза ца левзина. 2010 шарахь йоьду Польшера CCC Полковице. Оцу клубехь 2013 шарахь хуьлу Польшин къоман чемпион. 2013 шарахь иза иштта хилира Польшин Кедан толамхо а. 2017 шарахь иза дӀайелира баскетболера.

2013 шарахь Россин гулйина командехь Мусинас дакъалецира Европин чемпионатехь.

## Шен дахар
Валерийан кхин а йиша Раиса йу, иза а иштта левзина Спарта & К Видни а, CCC Полковице а йукъахь, ткъа кхин а левзина Россин гулйина командехь.

## СовгӀаташ
* Польшин къоман чемпион: 1
** Толамхо: 2013 шарахь
** ШолгӀа: 2011, 2012, 2014 шерашкахь
** КхоалгӀа: 2017 шарахь
* Польшин Кедан толамхо: 1
** Толамхо: 2013 шарахь
** Финалхо: 2014 шарахь

## Арахьара хьажорг
* Профиль ФИБА

## Билгалдахарш

Категори: Россин баскетболхой
Ӏаьнжолг

**Ӏаьнжолг** ( — туоло) —  доьзалера цхьаьнашеран йа дуккхашеран бецан ораматийн тайпа. ЛаьттайуккъерахӀордан-паннонан-понтийн тайпа.

## Латинан цӀе
Тайпанан Латинийн цӀе схьайолу  ( Энейн зудчун цӀарах —ширажелтойн мифологера Калидонан паччахьан) — ораматан иштта  цӀе лелийна Теофраста а, Диоскорида а.

### Таксономи
**Ӏаьнжолг**   могӀарера  доьзалан  бухара доьзалан триба тайпана йукъадоьду.

## Ботаникан сурт
ГӀаш могӀара, дийна, ларакепара я херхкепара хедийна.

Зезаг боьрша а, стен а, гӀеххьа кегий, лаьтта канкепара-девзаган, гӀадаьлла зазанца. Кедалг бухахь 6—12 асанца я ланцетца гӀаш, лахарчу декъехь хӀиттаделла. Заза лекха хуьлу 20, наггахь 30 мм гергга, жазаш озийна мӀаре, бух тӀехь шога, чобаьлла. Дургалан цӀузам цилиндран, наггахь дерзина, амма дукха хьолахь чоьшца.

Бот екъаелла, 8—25 цхьа бен болу беттанаш, даиман а тӀемаш доцуш, букъ тӀехь тӀебаьлла, пурхнехьа пхенаца, дерзина я чобаьлла. ХӀуш патаркепара.

## Иэшар а, лелор а
Дарбанан орамат санна Ӏаьнжолг йевза лаххара а X бӀешарахь дуьйна, хьахайо Авиценнан белхашкахь.

Ӏаьнжолган орам лелабо:
* Чопайоккхург — дуурган промышленностехь.
* Медицинехь а, ветеринарехь а — шет дӀайоккху гӀирс санна, таблеткаш я шатӀ кепара.

## Литература

* 
* 

## Билгалдахарш

Категори:Мальванаш
Категори:Европин флора
Категори:Дарбане ораматаш
Акшар (Аджипайам)

**Акшар** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан регионан Денизли провинцин (ил) Аджипайанан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Денизли провинцин нах беха меттигаш

Категори:Денизли провинцин микрокӀошташ

Категори:Денизли микрокӀошташ

Категори:Аджипайа кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Алпаслан (Мерам)

**Алпаслан** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатоли регионан Кони провинцин (ил) Мерамнан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Кони провинцин нах беха меттигаш

Категори:Кони провинцин микрокӀошташ

Категори:Мерамнан микрокӀошташ

Категори:Мерамнан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Ташбаши (Нуьтуьрге)

**Ташбаши** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатоли регионан Малати провинцин (ил) Пуьтуьргенан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Малати провинцин нах беха меттигаш

Категори:Малати провинцин микрокӀошташ

Категори:Пуьтуьргенан микрокӀошташ

Категори:Пуьтуьргенан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Гараж (фильм, 1979)

«**Гараж**» — 1979-чу шарахь йаьккхина йолу Эльдар Рязанов фильм ю.
## Сюжет

## Рольшкахь
* Лия Ахеджакова — *Елена Павловна Малаева*
* Ия Саввина — *Лидия Владимировна Аникеева*
* Светлана Немоляева — *жена научного сотрудника НИИ Евгения Ивановича Гуськова*
* Валентин Гафт — *Валентин Михайлович Сидорин*
* Георгий Бурков — *Виталий Кузьмич Фетисов*
* Вячеслав Невинный — *Карпухин*
* Андрей Мягков — *Семён Александрович Хвостов*
* Леонид Марков — *Павел Константинович Смирновский*
* Игорь Костолевский — *сын товарища Милосердова, археолог*
* Анастасия Вознесенская — *Алла Алексеевна Кушакова*
* Ольга Остроумова — *Марина*
* Глеб Стриженов — *Александр Григорьевич Якубов*

## Билгалдахарш
ХӀошин (ХӀилван)

**ХӀошин** () — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатоли регионан Шанлиурфа провинцин (ил) ХӀилваннан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Шанлиурфа провинцин нах беха меттигаш

Категори:Шанлиурфа провинцин микрокӀошташ

Категори:ХӀилванан микрокӀошташ

Категори:ХӀилванан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Еха новкъа

**Еха новкъа** () — 1956-чу шарахь йаьккхина йолу Леонид Гайдай фильм йу.
## Сюжет

## Рольшкахь
* Сергей Яковлев — *Василий Кругликов*
* Кюнна Игнатова — *Раиса Федосеева*
* Леонид Губанов — *Дмитрий Орестович*
* Владимир Белокуров — *Аристарх Илларионович Латкин*
* Никифор Колофидин — *Спиридон Кругликов*
* Александр Антонов — *Павел Григорьевич Федосеев*
* Георгий Бударов — *Михаил Иванович Копыленков*
* Владимир Покровский — *проезжий*
* Иван Рыжов — *жандарм*
* Аполлон Ячницкий — *Арабин*

## Билгалдахарш
Кхечу дуьненара невца

**Кхечу дуьненара невца** () — 1958-чу шарахь йаьккхина йолу Леонид Гайдай фильм йу.
## Сюжет

## Рольшкахь
* Ростислав Плятт — *Семён Данилович Петухов*
* Георгий Вицин — *Пётр Петрович Фикусов*
* Вера Алтайская — *Нина Павловна*
* Рина Зелёная — *мать Нины*
* Анастасия Зуева — *Анна Михайловна*
* Мария Кравчуновская — *тётя Поля*
## Билгалдахарш
Кхозза денвелла

**Кхозза денвелла** () — 1960-чу шарахь йаьккхина йолу Леонид Гайдай фильм йу.
## Сюжет

## Рольшкахь
* Алла Ларионова — *Светлана Сергеевна*
* Георгий Куликов — *Аркадий Николаевич Шмелёв*
* Наталья Медведева — *Анна Михайловна Шмелёва*
* Всеволод Санаев — *Иван Александрович Стародуб*
* Константин Сорокин — *Василий Васильевич Киселёв*
* Николай Боголюбов — *Казанский*
* Надежда Румянцева — *Любаша Соловьёва*
* Нина Гребешкова — *Зоя Николаевна*
* Николай Погодин — *Николай*
* Геннадий Павлов — *Антон, шофёр*
* Владислав Баландин — *милиционер*
* Владимир Лебедев — *Морковкин*
* Виктор Шиханов — *Игорёк*
* Ольга Наровчатова — *Натка Казанская*
* Никита Мисик — *Лёша*
* Алексей Крыченков — *Гешка Киселёв*
## Билгалдахарш
Пёс Барбос и необычный кросс

«**Пёс Барбос и необычный кросс**» — 1961-чу шарахь йаьккхина йолу Леонид Гайдай фильм йу.
## Сюжет

## Рольшкахь
* Георгий Вицин — *Трус*
* Юрий Никулин — *Балбес*
* Евгений Моргунов — *Бывалый*
* Пёс Брёх — *Барбос*

## Билгалдахарш
Петрово-Красноселье

**Петрово-Красноселье** () — Украинин Луганскан областан Красни Лучин гӀалин кхеташон йукъайогӀу гӀала.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Луганскан областан индексаш 

Категори:Красни Лучин гӀалин кхеташо
Бизнесхой

**Бизнесхой** () — 1962-чу шарахь йаьккхина йолу Леонид Гайдай фильм йу.
## Сюжет

## Рольшкахь
### «Дороги, которые мы выбираем»
* Владлен Паулус — *Акула Додсон*
* Александр Шворин — *Боб Тидбол*
* Виктор Громов — *мистер Уильямс*
### «Родственные души»
* Ростислав Плятт — *хозяин квартиры*
* Юрий Никулин — *грабитель*

### «Вождь краснокожих»
* Георгий Вицин — *Сэм*
* Алексей Смирнов — *Билл Дрисколл*
* Сергей Тихонов — *Джонни Дорсет, он же Вождь Краснокожих*

## Билгалдахарш
Буьйсанан экипаж

**Буьйсанан экипаж** () — 1987-чу шарахь йаьккхина йолу Борис Токарев фильм ю.
## Сюжет

## Рольшкахь
* Игорь Пьянков — *Сергей Петухов («Петух»)*
* Фёдор Переверзев — *Николай Головин («Балда»)*
* Павел Лопуховский — *Сазонов («Малыш», «Молодой»)*
* Анастасия Деревщикова — *Нина Мадонова («Мадонна»)*
* Людмила Гладунко — *Вера Игоревна Мадонова*
* Николай Рыбников — *Никитин*
## Билгалдахарш
АйдогӀду (Мерам)

**АйдогӀду** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатоли регионан Кони провинцин (ил) Мерамнан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Кони провинцин нах беха меттигаш

Категори:Кони провинцин микрокӀошташ

Категори:Мерамнан микрокӀошташ

Категори:Мерамнан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Шийтта гӀант

«**Шийтта гӀант**» () — 1971-чу шарахь йаьккхина йолу Леонид Гайдай фильм йу.

## Сюжет

## Рольшкахь
* Арчил Гомиашвили — *Остап Бендер*
* Сергей Филиппов — *Киса Воробьянинов*
* Михаил Пуговкин — *отец Фёдор*
* Гликерия Богданова-Чеснокова — *Елена Станиславовна Боур*
* Наталья Варлей — *Елизавета Петровна (Лиза) Калачёва*
* Наталья Воробьёва — *Эллочка Щукина («Эллочка-людоедка»)*
* Нина Гребешкова — *Мусик / царица Тамара*
* Наталья Крачковская — *мадам Грицацуева*
* Клара Румянова — *матушка Катерина Александровна Вострикова*
* Георгий Вицин — *монтёр Мечников*
* Николай Горлов — *Виктор Михайлович Полесов*
* Савелий Крамаров — *одноглазый председатель шахматной секции в Васюках*
* Юрий Никулин — *Тихон*
* Виктор Павлов — *Коля*
* Готлиб Ронинсон — *Кислярский*
* Роман Филиппов — *Никифор Ляпис-Трубецкой, поэт-халтурщик*
* Григорий Шпигель — *Александр Яковлевич («Альхен»)*
* Владимир Этуш — *Андрей Михайлович Брунс*
* Игорь Ясулович — *Эрнест Павлович Щукин*

## Билгалдахарш
Бешейлуьл (Гоьрдес)

**Бешейлуьл** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан Маниса провинцин (ил) Гоьрдеснан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Маниса провинцин нах беха меттигаш

Категори:Маниса провинцин микрокӀошташ

Категори:Гоьрдеснан микрокӀошташ

Категори:Гоьрдеснан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
ЭртугӀрул Гази (Коджасинан)

**ЭртугӀрул Гази** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатоли регионан Кайсери провинцин (ил) Коджасинаннан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Кайсери провинцин нах беха меттигаш

Категори:Кайсери провинцин микрокӀошташ

Категори:Коджасинанан микрокӀошташ

Категори:Коджасинанан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Келес (Туркестанан область)

**Келес** — Кхазакхстанан Туркестанан областан Сарыагашан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кхазакхстанан индексаш 

Категори:Туркестанан областан нах беха меттигаш
Категори:Сарыагашан кӀоштан нах беха меттигаш
Паздрайтис, Альвидас

**Паздрайтис, Альвидас** (вина 1972 шеран 20 июлехь) – Кретингера литвахойн хилла баскетболхо, Литван гулйина баскетболан командин йукъахь цуо йаьккхина 1992 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан мидал. ХӀинца иза Даллас Мавериксан талламча ву. Иза левзина Статиба Вильнюс, Нептуна Клайпеда, Сакалаи Вильнюс клубашкахь. Иза паргӀата велира 28 шо долуш. 2011 шеран июнехь цунах хилира Даллас Мавериксан скаут волуш КъБА чемпион. Иза левзина пачхьалкхан Макнис университетехь]].

## Билгалдахарш

## Арахьара хьажоргаш
*databaseOlympics
*Profile

Категори:Баскетболисташ 1992 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:БК «Ритас» ловзархой
Категори:Литван баскетболхой
Категори:Олимпийн ловзарийн совгӀатхой
Категори:БК Нептунас ловзархой
Категори:1992 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхо
Категори:Байн форвардаш
Категори:Кретингин спортхой
Дидим

**Дидим** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан Айдин провинцин (ил) Дидимнан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Айдин провинцин нах беха меттигаш

Категори:Айдин провинцин микрокӀошташ

Категори:Дидимнан микрокӀошташ

Категори:Дидимнан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Серинтепе (Батталгази)

**Серинтепе** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатоли регионан Малати провинцин (ил) Батталгазинан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Малати провинцин нах беха меттигаш

Категори:Малати провинцин микрокӀошташ

Категори:Батталгазинан микрокӀошташ

Категори:Батталгазинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Высоцкас, Арунас

**Висоцкас Арунас** (вина 1965 шеран 7 декабрехь) - мукъаваьлла литвахойн баскетболхо,  бакетболех ловзаран Литван гулйина командин а, Каунасера Жальгирисан а ловзархо. Иза вара Веза тӀелатархо, 200 см лекха а, 108 кг веза а волуш. Висоцкас хӀинца литвахойн баскетболан БК Каунас Триобет командин тренеран гӀоьнча ву. Иза левзина БК Жальгирис (1985–1996), Атомерому Пакс (1996–2000), Статиба Йонава (2000–2001) клубашкахь.

## СовгӀаташ а, кхиамаш а
* Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхо - 1992
* Европин чемпионатан детин совгӀатхо - 1995

## Хьажоргаш
* 
* Articles. FIBA.

Категори:Литван баскетболхой
Категори:БК «Жальгирис» ловзархой
Категори:Баскетболисташ 1992 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой
Категори:Аьхкенан Олимпийн ловзарийн совгӀатхой
Категори:1992 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн совгӀатхой
Категори:Каунасера спортхой
Туьркели (Экиноьзуь)

**Туьркели** () — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан КахӀраманмараш провинцин (ил) Экиноьзуьнан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:КахӀраманмараш провинцин нах беха меттигаш

Категори:КахӀраманмараш провинцин микрокӀошташ

Категори:Экиноьзуьнан микрокӀошташ

Категори:Экиноьзуьнан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Николаевка (Курскан кӀошт, ОКТМО 38620412161)

**Николаевка** () — Россин Федерацин Курскан областан Курскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Курскан кӀоштан индексаш 

Категори:Курскан областан Курскан кӀоштан нах беха меттигаш
Улуирмак (Мерам)

**Улуирмак** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатоли регионан Кони провинцин (ил) Мерамнан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Кони провинцин нах беха меттигаш

Категори:Кони провинцин микрокӀошташ

Категори:Мерамнан микрокӀошташ

Категори:Мерамнан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Йунусемре (Алпу)

**Йунусемре** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатоли регионан ЭскишехӀир провинцин (ил) Алпунан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:ЭскишехӀир провинцин нах беха меттигаш

Категори:ЭскишехӀир провинцин микрокӀошташ

Категори:Алпунан микрокӀошташ

Категори:Алпунан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
1692 шо

## Хиламаш
* 1692—1698 — Ганноверан Курфюрст Люнебург Эрнест-Август ву.
* Туркойн эскарша схьайаьккхина Цетинье.
* Императоран декрето, Цийчохь законе даьккхина керсталла.
* Керлачу Ингалсехь Салемехь «Эшапашна тӀехьа таллар». 10 йоӀ а, 2 йоккха стаг а бехке йина бозбунчаллехь. Кхин бӀенашкахь нахана ницкъ бина, царех 19 ирх оьллина.
* 7 июнь — Ямайкехь мохкбегийна 7,5 магнитуда 7,5 йолуш, дохийна Порт-Ройял гӀалин доккхаха долу дакъа (Ямайка). 2 эзар гергга стаг велла мохкбегор а, цунами а бахьнехь, кхин 3 эзар гергга стаг кхелхина чевнех а, йаьржинчу цамгарех а.

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1692 шарахь]]*

## Белла
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1692 шарахь]]*
* Фальветти Микеланджело, хьалхарчу бароккон муьран итальянхойн композитор (вина 1642).
* Фельтен Иоганн, немцойн актёр, театран гӀуллакххо, немцойн театран хицамча (вина 1640).

## Хьажа кхин а
19 Майис (Кечиоьрен)

**19 Майис** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатоли регионан Анкара провинцин (ил) Кечиоьреннан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Анкара провинцин нах беха меттигаш

Категори:Анкара провинцин микрокӀошташ

Категори:Кечиоьренан микрокӀошташ

Категори:Кечиоьренан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Петракова, Анна Викторовна

**Петракова Анна Викторовна** (йина 1984 шеран 4 декабрехь Будапештехь, Мажаройчоь) — Россин профессионалан баскетболхо, левзина бакетболех ловзаран Росийн чемпионат. Дуьненайукъара классан Росийн спортан говзанча.

## Биографи
Цуьнан хьалхара тренер хилла А. К. Орехов, ткъа хьалхара профессионалан команда хилира «Глория». 2001 шеран аьхка Петракова Анна дӀайахара АЦШ. Цигахь цуо пхеа шарахь дийшира Луизиана штатан университетехь, царех хьалхара деа шарахь левзира университетан баскетболан командехь. 2006 шарахь Анна йухайирзира Россех, цунах хилира Казанан «Нуран» ловзархо. 2007/08 - 2008/09 шерашкахь хилла Москохан областера «Спартакан» ловзархо, амма Петракова Анна шозза аренде йелира «Вологода-Чевакатин» а, «ЦСКА» а. Зударийн ЦСКА (Москох) йохийначул тӀаьхьа 2009 шарахь левзина Петарбухара «Спартак» йукъахь, йуха а «Вологода-Чевакатехь». 2011 шеран аьхка контракт дира Курскан «Динамоца». 2012 шеран 31 майхь УГМК (Екатеринбург) йукъайахара . 2014/2015 шо дӀадаьхьира Динамо Москох йукъахь, ткъа 2015-2016 шина шеран йукъахь йуха а УГМК йукъайеира.

## Кхиамаш
Сан Белт конференцин (АЦШ) Шеран ловзархо: 2004
* Евролигин **толамхо**: 2013.
* Евролигин **борзанан совгӀатхо**: 2014
* Европин суперкад **баьккхинарг**: 2013
* Россин чемпионатан борзанан овгӀатхо: 2009.
* Универсиадин **детин** совгӀатхо: 2007
* Европин чемпион (18 шо кхачанза зудабераш): 2002
* Европин чемпион (20 шо кхачанза зудабераш): 2004
* Россин **чемпион**: 2013, 2014, 2016, 2017
* Россин кад баьккхинарг''': 2013, 2014, 2017
* ФИБА Европин кад баьккхинарг: 2012

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль на сайте ЖБК Динамо Москох
* Профиль на сайте ФИБА Европы

Категори:Россин баскетболхой
Категори:Баскетболхой 2012 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:БК «Вологда-Чеваката» ловзархой
Категори:ЗБК «Динамо» Курск ловзархой
Категори:ЗБК «Динамо» Москох ловзархой
Категори:БК УГМК ловзархой
Категори:ЗБК ЦСКА Москохан ловзархой
Категори:ЗБК «Спарта&К» ловзархой
БахӀчелиевлер (ХӀилван)

**БахӀчелиевлер** () — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатоли регионан Шанлиурфа провинцин (ил) ХӀилваннан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Шанлиурфа провинцин нах беха меттигаш

Категори:Шанлиурфа провинцин микрокӀошташ

Категори:ХӀилванан микрокӀошташ

Категори:ХӀилванан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
КарахӀуьйуьк (Аджипайам)

**КарахӀуьйуьк** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан регионан Денизли провинцин (ил) Аджипайанан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Денизли провинцин нах беха меттигаш

Категори:Денизли провинцин микрокӀошташ

Категори:Денизли микрокӀошташ

Категори:Аджипайа кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
ЙозйатагӀи (Имранли)

**ЙозйатагӀи** () — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Сивас провинцин (ил) Имранлинан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Сивас провинцин нах беха меттигаш

Категори:Имранлинан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Гуьрпинар (Айанджик)

**Гуьрпинар** () — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Синоп провинцин (ил) Айанджикан кӀоштара эвла.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Синоп провинцин нах беха меттигаш

Категори:Айанджикан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Ань Лушань

**Ань Лушань** (; 703 шо гергга — ) — Цийчоьнан согдихойх схьавалар долу происхождения тӀеман хьаькам (цзедуши), цуо 755 шарахь айина боккха гӀаттам, Ӏалашо йара паччахьаллера Тан некъий бохор а, империн коьрта шахьар дӀалацар а, Чанъань. Ань Лушанан гӀаттам хилира кхаа танан императоран паччахьаллин фон, цхьаццамма мах хадорца, цуо хӀаллаквира Цийчоьнан 36 млн вахархо, йа оцу хенахь хилла дуьненан бахархойн йалхалгӀа дакъа.

## Хьалхара шераш
Ань Лушанан да схьаваьллера согдихойн элех, тюркийн каганан гӀуллакхехь вара (Ань — Бухарин цийн цӀе). Тюркийн каганат йохаро а, цул тӀаьхьа шайна йукъахь хиллачу тӀемаша АньгӀеран доьзалан бовда бийзийтара танан императоран Сюаньцзунан керта.

Цийхоша генара схьа дуьйна дика мах хадабора аренашкарчеран тӀеман говзаллин, лууш гӀуллакхехь хьалхатоьттура уьш. Керла баьхкинчеран Ӏуналча лорура хьалхара министр Ли Линьфу, иза ларлуш вара даржерачу цийхойх, хӀунда аьлча паччахьан кертарчу гӀуллакхашкахь уьш зиеделла хиларна цара шен гӀуллакх талхорах коьруш.

## Коьрта шахьрара уьйранаш
Ань Лушань дуьххьара хьахаво некъийн хроникехь 736 шарахь, оцу хенахь, къилба Маньчжурехь талламан тобанан баьчча волуш, цуо сихвелла гӀурт бина берриг шен салтий байира, иза бахьнехь веран кхел йира. Паччахьан кертара Ӏаткъаме Ӏуналчаш йукъагӀортар бахьнехь цунна гечдира, кхин тӀе даржехь хьала а ваьккхира. Гумилёв Лева билгалдаккхарехь, «паччахьан текха тӀехь бежарш бохкалой хууш, цуо кхаьънашна ахча ца кхоадора, цундела иза сиха даржашкахь ойура» Иштта, 741 шарахь Ань Лушанан Инчжоура корпусан тӀехь хьаькмалла делира. 742 шарахь, дозанан эскарех итт корпус йинчул тӀаьхьа, цунах хилира Пинлу гуонан цзедуши; 744 шарахь хьаькмалла делира кхин а Фаньян гуонна тӀаьхь, ткъа 751 шарахь кхин а Хэдун йелира. 754 шарахь Ань Лушана шена дийхира коьрта хьаькмалла хӀазнан реманашна тӀехь, дала а делира цунна.

## Баьлла пайда
Ань Лушанан гӀаттамехь коьрта роль тюркюташ чӀогӀа а ца ловзийра, уйгураш санна, цуо гайтира Танан пачхьалкхан ледарлонаш, уьш шайн дозанаш лардарехь аренашхойн-мехах салташна тӀетевжина Ӏаш бара. Ань Лушань веллачул тӀаьхьа йах шо даьлча гӀаттам лагӀбелира, тӀаккха танан император шайн дайн коьрта шахьра цӀавирзира, кхин тӀе цуьнан мах хилира гӀовттамхойн тхьамданашна гечдар, цара цуьнан Ӏедал лоруш а дацара.

## Билгалдахарш

## Литература
* E. G. Pulleyblank. *The Background of the Rebellion of An Lu-Shan*. London: Oxford University Press (1955).
* Howard S. Levy, *Biography of An Lu-Shan* (1960).
* Н. Я. Бичурин (Иакинф). *Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена*. М-Л. АН СССР, Институт этнографии им. Миклухо-Маклая. (1950)

Категори:ТангӀеран муьран баьччаш
Категори:VIII бӀешеран бӀаьччой
Категори:Тюркюташ
Категори:ГӀовттамийн куьйгалхой (Цийчоь)
Категори:VIII бӀешеран гӀовттамийн куьйгалхой
Категори:Политика бахьнехь байинарш
Категори:Шийлачу герзаца байинарш
Категори:Адамаш:Согдиана
Кеннеди Дж. Уолтеран цӀарах совгӀат

**Кеннеди Дж. Уолтеран цӀарах совгӀат** () — баскетболан йаздархойн говзаллин ассоциацис () йукъараллин а, диканаш даран а гӀуллакхехь ша гайтина ловзархочун йа тренеран хӀора шарахь луш долу КъБА совгӀат. СовгӀат дала долийна 1974/75 шарахь дуьйна, цӀе тиллина оцу даржехь 1963-1975 шерашкахь болхбинчу  лигин шолгӀачу комиссаран Кеннеди Джеймс Уолтеран цӀарах. Йаздархойн Ассоциацин декъашхой билгалвоккху лигин ловзархо, цул тӀаьхьа кхаж тосу 150 гергга ассоциацин декъахочо. Уггаре дукха кхаьжнаш гулбинчу ловзархочунна совгӀат ло. СовгӀат ло йукъараллин диканаш дарехь уггаре доккха дакъалаьцначунна. Масала, Гарнетт Кевинан совгӀат делла 2006 шарахь Катрина цӀе тиллина мох-дерцах зулам хиллачарна 1,2 млн АЦШ доллар даларна.

Титул хӀинца лелош верг ву «Кливленд Кавальерсан» форвард Джеймс Леброн. Йукъадаьккхинчу хенахь дуьйна, совгӀат делла 35-за. «Детройт Пистонсан» ловзархошна уггаре дукха кхаьчна совгӀат — 5. Цкъа бен ца делла сов шина ловзархочунна цхьаьна — 1985/86 шарахь Купер Майклан а, Спэрроу Рорин а. Дивац Владе а, Мутомбо Дикембе а, Нэш Стив а, Далемберт Самюэль а — АЦШ арахьа бина и титул йаьккхинарш бу. Мутомбос бен ца йаьккхина и титул шозза. Лейден Френк а, О’Тул Джо а бен вац ловзархо а воцуш и совгӀат делла. Лейденан совгӀат делира 1983/84 шарахь, иза «Юта Джазан» коьрта тренер волуш. О’Тулан совгӀат делира 1994/95 шарахь, иза «Атланта Хоксан» физикин кечаман тренер волуш.

## Билгалдахарш

*  1967 шо кхаччалц КъБА коьртан даржах президентан олура, цул тӀаьхьа хийцаделира комиссар аьлла.
*  Шина стагана цхьанне совгӀат дина шо билгалдаьккхина.

## Хьосташ

## Хьажоргаш
* Список победителей на сайте NBA.com

Категори:КъБА совгӀаташ
Баликесир

**Баликесир** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Баликесир провинцера гӀала.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоьнан гӀаланаш
Айдин

**Айдин** () — Туркойчоьнан Эгейн регионера гӀала.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоьнан гӀаланаш
Ван (гӀала, Туркойчоь)

**Ван** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин Ван провинцера гӀала.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоьнан гӀаланаш
Толмачево (Курскан кӀошт, ОКТМО 38620412181)

**Толмачево** () — Россин Федерацин Курскан областан Курскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Курскан кӀоштан индексаш 

Категори:Курскан областан Курскан кӀоштан нах беха меттигаш
Ветра, Гундарс Юрьевич

**Ве́тра Гу́ндарс Ю́рьевич** (; вина1967 шеран, 22 майхь Вентспилсехь, Латышийн Советийн Социалистийн Республика, ССРС) — советийн а, латышийн а профессионалан баскетболхо, левзина вайн форвардан позицехь. ССРС спортан хьакъ долу говзанча. ХӀинца — баскетболан тренер.

## Карьера
Баскетболех ловзаран ССРС чемпионатан  лакхарчу лигехь дебют хилира 17 шо долуш (1984/85 шо), цуо хийцира ВЭФан стартан пхеаннах лазийна Валтерс.

Левзина ССРС гулйина командехь. ЕЧ-89 борзанан совгӀатхо. 1990 шеран дуьненан чемпионатан детин совгӀатхо.

Испанера олимпиадел хьалхарчу турнир йолуш контрактан куьг йаздира КъБА «Миннесота Тимбервулвз» командица. Олимпиада-92 чекхйаьлча вахара керла клубе. Амма КъБА карьера ца нисйелира, ловзархочун хетарехь, командера коьрта тренерийн хьелаш чӀагӀделла ца хиларна (Ветра волуш уьш шиъ хийцавелира). Дерриг КъБАхь 1,5 шарахь «Тимбервулвз» йукъахь дӀа ца даьхьна 13 ловзар бен. 1993 шеран декабрехь контракт йаздира Континентан баскетболан ассоциацин (КБА) клубаца «Рочестер Ренегейдца».

1992 шарахь Латвин баскетболан федерацин Ӏаткъаме хьаьжна ца Ӏаш Ветра а, кхин гӀараваьлла латвин баскетболист Миглиниекс Игорс а сацам бира Барселонера Олимпийн ловзаршкахь Цхьаьнатоьхна командинйукъахь ловза, хӀунда аьлча цуьнан ловзархоша ССРС йохале барт бинера Олимпиадехь цхьаьна ловза. Цхьаьнатоьхна командин гулйина командо йаьккхира турнирехь йоьалгӀа меттиг.

1994—1995 шерашкахь левзира Латвера «ВЭФ-Адажи» (Рига) а, БК Броцены (Рига) а йукъахь. 1995 шарахь Ерёмин Станислава кхайкхина дехьавелира БК ЦСКА.

ЦСКА йукъахь Россин доьазза (1996, 1998—2000) чемпион хилира.

ЦСКА йукъахь 2000 шеран Къилбаседаевропин баскетболан лигин (NEBL) чемпион 2000.

ЦСКА йукъахь цӀе тиллира — «Гунча». Дукха деза Ӏалам, некъбар. Цхьаьна хенахь левзира гольфах, амма тӀаьхьо цунах самукъа ца долура. Шен цхьаьна интервьюхь Ветрас дӀахьедира, гольфан тӀе шен ойла йахара, йуьхьанца иза «цхьа керла хӀума» хиларна. Мукъа хан доьзалца йоккхуш гӀоле хета. Дукхадеза даар — стоьмаш. Хьоме жайна — «Пхьар а, Маргарита а».

## Статистика

### Статистика КъБАхь

## Билгалдахарш

## Литература
* 100 лет российского баскетбола: история, события, люди: справочник / Автор-составитель В. Б. Квасков. — М.: Советский спорт. — 274 с.: илл. ISBN 5-9718-0175-9

## Хьажоргаш
* Гундарс ВЕТРА: "ПРИШЛОСЬ НЕМНОЖКО ПОМЕНЯТЬ «ОРИЕНТАЦИЮ»
* Хомичюса заменит Ветра 
* Главный тренер УГМК Гундарс Ветра: Первые очки в НБА забил Майклу Джордану

Категори:ССРС баскетболхой
Категори:Латвин баскетболхой
Категори:БК ВЭФ ловзархой
Категори:БК «Уралмаш» ловзархой
Категори:БК ЦСКА Москох ловзархой
Категори:«Миннесота Тимбервулвз» ловзархой
Категори:БК «Броцены»
Категори:БК «Галатасарай»
Категори:БК «Ливорно»
Категори:Баскетболех ловзаран ССРС гулйина командин ловзархой
Категори:Баскетболисташ 1992 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Латвин баскетболан тренераш
Категори:БК «Баронс»  тренераш
Категори:ЗБК ЦСКА Москох тренераш
Категори:БК УГМК тренераш
Категори:БК «Спартак-Приморье» тренераш
Категори:БК «Спартак» Петарбух тренераш
Категори:ЗБК «Динамо» Курск тренераш
Куделин, Игорь Александрович

**Куделин Игорь Александрович** (вина 1972 шеран 10 августехь, Таганрогехь, РСФСР, ССРС) — советийн а, Россин а баскетболхо, левзина тӀелета турслочун позицехь.

## Карьера
* Красный Котельщик (Таганрог)
* 1991—2001 — ЦСКА (Москох)
* 2001—2002 — Локомотив (Минвод)
* 2002—2003 — УНИКС (Казань)
* 2003—2007 — Локомотив (Дон-тӀера-Ростов)

Ловзархочун профессионалан карьера чекхйаькхина 2007 шарахь.

* 2008—2009 — БК МИИТ (Москох) — Москохан Баскетболан Лига

## Кхиамаш
* 1998 шеран дуьненан чемпионатан детин совгӀатхо
* 1997 шеран Европин чемпионатан борзанан совгӀатхо
* 9-за Россин чемпион ЦСКА йукъахь
* 1996 шарахь Россин чемпионатехь кхоьссира 44 очко москохан «Динамон»
* 2004 шеран февралехь  Россин Суперлигин матчехь кхоьссира 47 очко тулин «Арсеналан»

## Доьзал
Зуда а йу, йоӀ Анастасия а йу. Зуда шозлагӀа йалийна 2014 шарахь. Зуда Майя, кӀант Илья.

## Хьажоргаш
* Интервью в газете «Спорт-Экспресс» от 1 марта 2004 года
* Куделин вернулся в Ростов 
* Честное баскетбольное: Игорь Куделин — *1 февраля 2018 года*

Категори:ССРС баскетболхой
Категори:Россин баскетболхой
Категори:БК ЦСКА Москох ловзархой
Категори:БК «Локомотив-Кубань» ловзархой
Категори:БК УНИКС ловзархой
Категори:БК «Простеёв» ловзархой
Категори:Баскетболан Россин гулйина командин ловзархой
Категори:Москохан Баскетболан Лигин ловзархой
Малхбален Азин мехкийн саммит

Малхбален Азин саммит () — хӀора шарахь лакхахь цхьаьнакхетар, Малхбален а, Къилба-Малхбален а Азин 16 пачхьалкхан куьйгалхойн форум. 2011 шарахь декъалалла шордира 18 мехке кхаччалц, форуме кхайкха болийра АЦШ а, Россин а мехкийн куьйгалхой. Лакхенашкара хьалхара цхьаьнакхетар хилира 2005 шеран 14 декабрехь Куала-Лумпурехь, (Малайзи).

МАС Азин-Тийнаокеанан регионан лидерийн йукъара оьшуш йолу политикин а, экономикин а белхан шуьйрачу гуонан къамелийн коьрта майда йу. Оцу форматера цхьаьнакхетарш хуьлу хӀора шарахь КъМАПА лакхарчу тӀегӀанара белхашца дихкина. 

Шайн секкретариат форуман йац, цуьнан функцеш кхочушйо Джакартехь (ХӀиндонези) йолчу КъМАПАн секретариато. Берриг сацамаш саммиташкахь тӀеоьцу консенсусца.

МАС 18 махкахь дуьненан бахархойх 50 % бахархой бу, 55 % гергга цхьаьнатоьхна  ДЧС.

## МАСан гӀуллакх
МАСан белхан профилан агӀонашна йукъадогӀу финансийн, энергетикин, гуонахьара хьал лардаран, сихха реагировани йаран, могушаллаӀалашйаран, дешаран, регионан цхьаьна уьйр хиларан сферашкахь цхьаьнагӀуллакдар.

ХӀора шарахь дӀахьо МАС мехкийн министрийн а, лакхарчу даржерачеран а профилан агӀора цхьаьна болх барехь.  

### Энергетикехь цхьаьнагӀуллакхдар
МАСан гуранчохь энергетикехь цхьаьнагӀуллакхдаран коьрта хьесапийн формула йу Малхбален Азин Энергокхерамзаллин декларацехь, иза тӀеэцна 2-гӀачу саммитехь ВАС (2007 ш.). 

Документехь эффектаца а, экологиллица а дагорг лелоран а, энергин ламаста хьостех дазар лагӀдар а, углеродан шимусталла аракхийсар лагӀдаран а, гидроэнергетикин, гражданийн атоман энергин чоьтах айар энергоэффекталла а, энергоресурсаш кхиорехь пачхьалкхан йоцу инвестицеш шорйаран, йиллина, конкуренци йан лур йолу йерриг тӀегӀанашкара экономикин аьргалла латтор йолу регионан а, дуьненайукъара а базараш кхоллар а Ӏалашонаш хӀиттийна.

Климат, энергетика, гуонахьара хьал хийцайаларан декларац, тӀеэцна МАСан 3-гӀачу саммитехь (2007 ш.), билгалдина ду арахецараллин энергочухоам а, энерги йайар а лагӀдаран Ӏалашо йолу белхаш дӀабахьар, экономикин коьрта секторшкахь энергоэффекталла шорйаран технологеш йаржор а, кхиор а.

## Саммитийн исписка

## Хьажа кхин а
* Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн ассоциаци

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* ASEAN-Australia Development Cooperation Program: About the East Asia Summit
* The East Asia Summit: Issues and outcomes
* The Council on East Asian Community
* East Asia New Multilateralism Hopes
* http://kremlin.ru/events/president/news/59128
* https://tass.ru/info/4721615

Категори:Дуьненайукъара конференцеш
Балинци

**Балинци** — Къилбаседа Македонин Къилба-Малхбален регионан эвла. Валандово йукъараллин йукъайогӀу.

## Географи

Майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X.
* База на податоци МАКСтат . Државен завод за статистика.

Категори:Къилбаседа Македонин нах беха меттигаш
Категори:Къилба-Малхбален регионан нах беха меттигаш
Цицешть

**Цицешть** — Румынин Арджеш жудецан  коммунера эвла. Иза  коммунан центр.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

## Арахьара хьажоргаш
*  
*  
Категори:Румынин нах беха меттигаш
Категори:Арджеш жудецан нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
1612 шо

## Хиламаш

* Галилейс йина микроскоп, цуьнан гӀоьнца Ӏамайодора сагалматаш.
* Лейпцигехь профессор Мегисер Иерониман куьйгаллица арахоьцу дуьненах дуьххьарлера гӀезалойн меттара жайна.
* Минин Кузьмас а, Пожарский Дмитрийс а кхуллу Нижни Новгородан халкъан бӀо, цара тӀаьхьа мукъайаьккхира Москох полякийн-литвахойн интервентех.
* 2 март — Лжедмитрий III-чун хьалхарчу бӀон ханна йолчу правительствон байӀат дар.
* Июль — Лжедмитрий III-гӀа велла.
* Аьхке — Москоха кхаьчна коьртехь гетман Ходкевич волу мехах болчу салтийн ладаме ницкъаш. 24 июль — Москоха кхаьчна шолгӀа бӀон дакъош. 20 август — БӀон коьрта ницкъаш тӀекхаьчна Москохан. 24 август — Ходкевич хӀаллакина, цуьнан эскар йухадаьлла Вязьма тӀе. 22 октябрь — Штурм а, Ций-гӀала йаккхар. 26 октябрь — Кремлан полякийн гарнизонан капитуляци.
* Персин а, Ӏусманан империн а йукъара машар. Туркоша-Ӏусманаша йойу Малхбузен Иран, Азербайджан, Малхбален Эрмалойчоь, Кахети, Картли, Кхурдистан, Диярбекир, Мосул.
* Персин а, Ӏусманан империн а йукъара машар. Туркоша-Ӏусманаша йойу Малхбузен Иран, Азербайджан, Малхбален Эрмалойчоь, Кахети, Картли, Кхурдистан, Диярбекир, Мосул.
* Ингалсан кеманаша Суратан уллехь хӀаллакйира португалин эскадра. Ост-ХӀиндин компанис кхоьллира Суратехь шен фактори.
* 1612—1616 — Баффин Уильяман ингалсан экспедицеш (1584—1622) хилира Къилбаседа-малхбузен некъ лохуш.
* Симон Марийс Европехь дуьххьара йаздина Андромедан дохкалла

## Литература

## Белла
*Хьажа иштта: [[:Категори:Белларш 1612 шарахь]]*

* 24 сентябрь — Вологдин Галактион, Оьрсийн килсан мозгӀар.
* Иосиф Заоникиевски

## Хьажа иштта
Штольцальпе

**Штольцальпе** () — Австрин Штири федералан латтана йукъара коммуна. Мурау гуонан йукъайогӀу.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
* Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Категори:Штири латтана гӀаланаш
Категори:Австрин гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Къоман музыка

**Къоман музыка**, **музыкин [[фольклор]]**, **ламастин музыка** — халкъан музыкин-поэтин кхолларалла, халкъан кхоллараллин дакъасто йиш йоцу дакъа ду, иза лаьтта, дукхаха дерг, барткхолларан кепехь, дайш тӀаьхьенашка дӀа а луш. Къоман музыка йерриг йукъараллин-историн формацешна (барткхолларан а, йозанан а) йевзаш хиларна, цуьнга халкъан кхоллараллин компоненте санна хьевсина ца Ӏаш, кхин шуьйрачу маьӀнехь, музыкин говзаллин генне (ораме) санна хьажа веза. Коьртачех цхьа га, дукха хьолехь дусту гӀарайаьллачу а, академин а музыкица. Иштта «къоман музыка» терминан билгало а йу — ша даьккхина къоман йа оьздангаллин ламастин музыка аьлла. Къоман музыка Ӏамош йу музыкин фольклористика.

Иоганн Готфрид Гердер (1744—1803) хилла теорин агӀора къоман музыкех йаздина уггаре хьалхарчех цхьа Ӏилманча. Цуо, кхин хьалхара талламчаша санна, гойтура музыкин а, Ӏаламан а йукъара нисса йолу зӀе. XIX бӀешарахь къоман музыка «Ӏаламан музыка» ца ларахь а, уггаре кӀезигниг лорура, гӀалин Ӏаткъам хиланза Ӏаламера музыка. Оцу хенан талламчаш хьоьжура коьртаниг лахарчу белхашка: йуй теша классикин а, къоман а музыкин йукъахь уьйр, иштта гой теша къоман музыкин маттахь йа боларехь схьайаларан а, кепийн а ларраш. Къоман музыкех кхетаран уггаре доккха маьӀна хилла музыкин-этнографин талламийн, уьш бира Йоккха Британехь америкин филологан Чайлд Френсис Джеймсан (1825—1896) а, Малхбален Европехь мажарийн композиторан а, фольклористан а Барток Белин (1881—1945) а куьйгаллица.

## Ламастин къоман музыка

*Ламастан къоман музыка*, коьртаниг кхуллу эвлара бахархоша, йехачу заманахь Ӏалашйо шелаамалла, йуьззина дуьхьала лаьтта къона а, йозанан а ламасталлин профессионалан музыкина. Малхбузен кепара композиторийн музыкех къаьсташ, ламастан къоман музыка нисса дӀа ца йазло пхеаасанан нотацица, Ӏаморан ламастан хьесап — барта Ӏамор. Амма профессионалалла амалехь йозанан музыкин ламаста хилла ца Ӏа, барта профессионалан музыкин говзалла йукъайаьлла халкъан кхоллараллин чохь цуьнан меженаш санна, царна йукъахь европин кхетамца, шалаамаллин, фольклорах дӀакъастийна профессионалан говзалла йолу къаьмнийн а (масала, кхазакхийн, гӀиргӀазойн, туркменийн). Йу, билгалчу барамехь дуьхьала хӀотто фольклоран ламасташ (масала, хӀиндин *[[Рага|раги]]*, иранан *[[Дестгях|дестгахаш]]*, Ӏаьрбийн *[[мукъам]]аш*) йолу, кхин а бартан профессионалан оьздангаллаш.

## Литература
* *Алексеев Э. Е.* Фольклор в контексте современной культуры: рассуждения о судьбах народной песни. — : Советский композитор, 1988. — 237 с.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* *Выхристюк А. Н.* Аутентичный фольклор 
* Жанры музыкального фольклора: что это такое и какие они бывают?
* История народной музыки
* Музыкальный фольклор 
* Фольклор музыкальный 
* *Юдина В. И.* Проблема локальности музыкального фольклора в культурологическом ракурсе

*
Категори:Халкъан оьздангалла
Назарбаев, Нурсултан Абишевич

**Нурсулта́н Аби́шевич Назарба́ев** ( ; 1940 шеран 6 июль, э. Чемолган, Карасайн кӀошт, Алматан область, Кхазакхийн ССР, ССРС) — советийн а, кхазакхийн пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакхо. Кхазакхстанан кхерамзаллин советан председатель, Кхазакхстанан конституцин советан декъахо 2019 шеран 19 мартехь дуьйна.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан