open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дуьненайукъара берийн жайнийн де

**Дуьненайукъара берийн жайнийн де** даздо 2 апрелехь, Андерсен Х. К. винчу дийнахь. Йукъадаьккхина 1967 шарахь коммерцин боцучу кхолламо Берийн а, кегийрхойн а литературин дуьненайукъара кхеташо (IBBY). Оцу дийнахь IBBYс шина шарахь цкъа Андерсен Х. К. цӀарах совгӀат ло йаздархочун — берийн жайнин авторна а, берийн жайнин художник-иллюстраторна а.

Дагадеана Дуьненайукъара берийн жайнийн де кхолла гӀараяьллачу немцойн йаздархочун Лепман Йеллийна.

ХӀора шарахь оцу Дуьненайукъарчу дийнан спонсор хуьлу IBBY къоман кхолламех цхьаъ. Муьлхха хуьлий а яздархойх а, художникех а цхьаъ автораш хуьлу берашка хаам бохьуьйтуш а, цуьнца догӀу плакат дохуьйтуш а. ТӀаккха и хаам а, плакат а леладо IBBYс кхечу мехкашкахь.

## Хьажа кхин а
* Дерриг дуьненан жайнин а, авторийн бакъонийн а де
* Андерсен Х. К. цӀарах совгӀат
* Дуьненайукъара яздархойн де
* Дуьненайукъара берийн телевизионан а, радион де

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Международный день детской книги на сайте IBBY 
* Совет по детской книге России

Категори:Дуьненайукъара денош
Категори:2 апрелан Ӏиданаш
Категори:Берийн литература
Фарук Кутлу

**Матхмут Фарук Кутлу** (вин. 1962 шеран 5 июнь, Кахраманмараш) — Туркойчохь вехаш волу нохчийн исбаьхьалча. 1978 - 1984  университетехь дешна.

## Гайтамаш
* 2007- Исбаьхьалчин галерей - "Иэсехь тачанаш"
* 2007- Пресс-музей Исбаьхьалийн галерей - «Иэсехь тачанаш»
* 2008- Муниципалан исбаьхьалийн галерей Бешикташ - «Иэсехь тачанаш»
* 2009- Пресс-музей Исбаьхьалийн галерей - «Кавказера тачанаш»
* 2010- Исбаьхьалийн галерей Vakıfbank Odakule - «Кавказера тачанаш»
* 2010- Пресс-музей Исбаьхьалийн галерей - 
* 2011- Исбаьхьалийн галерей Сакарья - 
* 2011 - Галерей Дюздже Бейедиеси - "МаршагӀойла, Кавказ"

## Галерей

Бенойн БойсгӀар.jpg|Бенойн БойсгӀар


## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоьнан исбаьхьалчаш
Категори:XX бӀешеран исбаьхьалчаш
Категори:XXI бӀешеран исбаьхьалчаш
Земо-Гургениани

**Земо-Гургениани** () — Гуьржийчоьнан КӀахетин Лагодехин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 444 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Лагодехин муниципалитетан нах беха меттигаш
1147 шо

## Хиламаш
		
* 1147—1162 — Исландин къилбаседан епископ хӀоттийна Бьёрн Гильссон.
* Дуьххьара Осло хьахаяр.
* 4 апрель — дуьххьара Москох хьахийна Ипатьевн тептарехь.
* Португалхоша Сантарен йаьккхина. Октябрь — жӀарахойн гӀоьнца йаьккхина Лиссабон.
* Апрель — Ӏабд аль-Муъмина Марракеш схьа а йаьккхина,тӀаьххьара эмир Исхьакъ ибн Ӏали вийначул тӀаьхьа хӀаллакйо АльморавидгӀеран импери.
* Альмохадан инарлас Беррас ибн Мухьаммад аль-Масуфис йоккху Севилья.
* 1147—1172 — Мурсийн эмират (деаззалгӀа).
* Валенси а, Тортоса а Мурсех схьатохар.
* Кастильхоша Альмери йаьккхина.
* 1147—1149 — Арагонхоша Лерида, Тортоса а яккхар.
* 1147—1152 — Швабин герцог Фридрих Гогенштауфен ву.
* Генрих Лоьма тӀедуьллу Бавари шен юхаерзаяр, ца елрзийча, аьттонза тӀом болабо император Конрадца.
* Герцогаш Генрих Лом а, Альбрехт Ча а коьртехь жӀарахой тӀелета коьртехь эла Никлот волчу ободриташна а, лютичашна а.
* 1147—1152, 1167—1168 — Швабин герцог Фридрих III Барбаросса ву.
* Румера гӀаттам. Брешин Арнольда эккхаво Румера папа Евгени (1100-1155 гергга). Папа Евгени Франци воьду, цигахь керла жӀарахойн тӀелатар кечдо. Бернар Клервоскин хьехамаш (1090—1153).
* 1147—1149 — ШолгӀа жӀарахой тӀелатар (Францера (паччахь Людовик VII) а, Германера а (император Конрад III) рыцарш). Царна гӀолецира Мануил Комнина.
Къаьмнаш цхьаьнакхетаран де

**Беларусин а, Россин а къаьмнаш цхьаьнакхетаран де** даздо 2 апрелехь хӀунда аьлчи, оцу дийнахь 1996 шарахь куьг йаздина Белоруссин а, Россин а йукъаралла йаран барт кӀелахь. Кхин а шо даьлчи оццу дийнахь куьг йаздина Беларуссин а, Россин а Союз йаран барт кӀелахь.

1997 шарахь РФ ЦБ арахецна оцу хиламан лерина иэсан нахарт.

## Хьажа кхин а
* Союзан пачхьалкх

## Билгалдахарш

Категори:Россин Ӏиданаш
Категори:Белоруссин Ӏиданаш
Категори:2 апрелан Ӏиданаш
02
Категори:1996 шо Россехь
Категори:1996 шо Белоруссехь
Пона

**Пона** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — ДогӀдонь. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ДогӀдонь департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Абу (эвла)

— Японера Ямагути префектуран Абу уездехь лаьтта эвла. 

## Билгалдахарш
Тхэквондо

**Тхэквондо́** (), кхин а ***таэквондо́*** (схьадаьлла ) — корейн тӀеман говзалла. Амале башхалла — леташ жигара когаш лелор; тухуш а, ларлуш а. «Тхэквондо» дош кхолладелла кхаа дашах: [тхэ] «хьиеша» + [квон] «буй» + [до] «некъ, хьесам, Ӏамола, дао». Чхве Хон Хи бакъонца:

## Билгалдахарш
Куьзга

**Ку́ьзга** — серло (я кхин зӀаьнарш тоха лерина йолу шера тӀехуле). Уггаре девза масала — экъа куьзга.

## Истори
Археологашна карийна хьалхалера Борзан муьрера кегийра куьзганаш гӀелех, дешийх, платинех дина.

Куьзганийн керла истори лору XIII бӀешерера, ткъа нийсо аьлчи — 1240 шерера, оцу хенахь Европехь Ӏемира аьнгалих пхьегӀаш йуса. Бакъ долу аьнгалин куьзга дар лору 1279 шарахь, оцу хенахь италин мозгӀар-францисканхо Джон Пекам йаздина аьнгалин тӀе дуткъа чкъор гӀелий дилларан хьесапах лаьцна.

Куьзга дар иштта дара. Пхьеро турбан чухула пхьегӀан чу дуттура лалийна гӀелий, иза даржара цхьабосса чкъоьраца аьнгалин тӀехула, ткъа гарголг шелбелчи, иза бохабой кийсигаш йора. Хьалхара куьзга дика ца хилла: чутаьӀна герагаш гӀеххьа галдоккхура сурт, амма иза хилира къегина а, цӀена а.

XIII бӀешарахь Голландин бахархоша караерзийра цӀахь куьзга даран технологи. Цунна тӀаьхьа йахара Фландри а, немцойн пхьерийн гӀала Нюрнберг, цигахь 1373 шарахь кхоллайелира дуьххьарлера куьзган цех.

1407 шарахь венецера вежарша Данзало дель Галлос ийцира фламандхошкара патент, Венецис цхьаъ ах бӀешарахь латтийра венецин дика куьзганаш даран монополи. Венеци цхьаъ хилла ца Ӏара куьзганаш дечу меттигех. Венецин пхьераша серло дика тохийтархьама  куьзганан хӀоттамех деший а, борза а тухура. Цхьаьна венецин куьзганах доьхура жима хӀордан кеманах доьххург, ткъа башха доккха а доцучу барам 100х65 см болчу куьзганах доьхура 8000 сов ливр, цуьнан барамехь долу Рафаэлан суьртах — 3000 гергга ливр. Куьзганаш чӀогӀа деза дара. Эца а, гулдан а таро яцара хьалдолчу элийн а, паччахьийн а бен.

XVI бӀешо долалуш Мурано гӀайрен тӀиера вежарша Андреа ДоменикогӀара бийкъира бохалла бовха аьнгалин цилиндр, цуьнан эхигаш шарйира цӀеста текха тӀехь. Нисделира экъан куьзган дегӀ, къаьстиш дара къегарца, цӀена аьнгалин чекх сагарца а, цӀоналлийца а. Иштта куьзгано, горгалган кийсигаш санна сурт галл ца доккхура. Иштта хилира коьрта хилам куьзганаш даран исторехь.

## Билгалдахарш

### Комментареш

### Лелина хьосташ

## Литература
* 
* 
* Бабайцев А. В. Символы зеркала и зеркальности в политике // Философия и будущее цивилизации: Тез. докл. и выступлений IV Рос. филос. конгр., 24—28 мая: В 5 т. / МГУ. — М.: Соврем. тетради, 2005. — Т. 5. — С. 9—10.
* 
* 
* 
* 

Категори:Геометрин оптика
Категори:Куьзга
ЗазаргӀана

**ЗазаргӀана  () ** — Нохчийчоьнан Шуьйтан кӀоштан дIаяйна эвла йу.

## Лаьцна дийцара
Зазаргlана эвла ваштарой тайпано йилна хилла эвла йу Ваштар хи тlехьа, Улус-Кертани а, Зурзукъани йукъехь .

## Бахархой

## Йуртахь бинарш

## Билгалдахарш

Категори:Шуьйтан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Нохчийчоьнан дӀаяйна нах беха меттигаш
Жима-Чечана

**Жима-Чечана () ** — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштан тахан лера Соьлжа-Гlала йолчехь хилла йухайна хилла эвла йу.

## Лаьцна дийцара
Къилбаседа Кавказера гӀаскхийн сурхойн урхаллийн баьччан сацамца, 1818 шарахь «Крепость Грозная» аьлла йиллина хилла йолу гӀопах Нохчийчоьнан коьрта гӀала хилира. ГӀаскхийн а, кхечу меттанашкахь «Грозный» олуш йара Нохчийн коьрта гӀала, амма нохчийн маттахь «Соьлжа-ГӀала» олура, Соьлжа хин тӀехь йиллина хилар бахьна долуш. ГӀап йогӀар бахьан, Нохчийчоь гӀода йукъера лоцуш, лаьмнех аренаш хада йеш, Нохчий кхера бан дара. Грозный гӀап йуьгӀира, хӀаллак йина Кули-Йурт, Алхан-Чу, Жима-Чечана, Соьлже лаьттинчохь.

## Бахархой

## Йуртахь бинарш

## Билгалдахарш

Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Нохчийчоьнан дӀаяйна нах беха меттигаш
Турсан чӀож

**Турсан чӀож** (кхин **Трусо**; , ) — Гуьржийчоьнан къилбаседа-малхбалера а, Россера а чӀож. ЧӀожан доккхаха долу дакъа долахь ду Мцхета-Мтианетин мехкан Казбегин муниципалитетан. Савитиси шаломан гергара жима тархийн дакъа долахь ду Россин Федерацин юкъарчу Къилбаседа ХӀирийчоьн республикин.

Лаьтта Кавказан къилбаседа басехь. Шорта туьханийн хьосташ хиларна цунах олу «Нарзанийн чӀож».

## Географи
Къилбаседа-малхбузехь доза тоьхна шина лома юькъо Батсигпарс а, Сивераут а, цунна дехьа йолало Росси (Къилбаседа ХӀирийчоь), малхбузехь — Кавказан дукъ (Келан акъари), цунна дехьа лаьтта Къилба ХӀирийчоь, къилба-малхбалех — ТӀеман-Гуьржийн некъ, къилбаседа-малхбалехь — Башлам.

## Билгалдахарш
ХӀукӀайн адамаш

**ХӀукӀайн адамаш** я **Кавказан адамаш** (, кхин а ) — историн а, оьздангаллин-этнографин а термин, леладо тайп-тайпанчу контексташкахь.

Терминан маьӀна хенаца хийцало. Цхьацца хӀинцалерачу мехкашкахь, масала Керла Латта тӀехь (АЦШ), бахархой дукха хан йоццуш массашкахь кхалхар бахьнехь, чуйоьлла колониалан менталитетан классификаци пачхьалкхо къаьмнашца ца йо, ткъа расашца йо, кхетам «хӀукӀайн адамаш» хӀоьттина юкъадаьлла хӀора дийнан а дахарехь официалан а, бахаман а тӀегӀанехь. Башха къаьста иза расашна йукъара девне юкъаметтигаш йолчу мехкашкахь (АЦШ, КЪАР).

## Истори
«ХӀукӀайн» термин чӀогӀа яьржина колониалан талламашкахь а, европахоша Америкехь, Азехь, Африкехь XV—XX бӀешарахь колониалан лецна мехкашкахь а. Цигахь хӀукӀайн кхетам дуьхьала хӀоттабо хӀукӀайн йоцучу расашна, царна цӀераш йелла шайн бесашца. Дуьненахь кӀайн чкъор долуш адамаш дац (альбиносаш доцурш) дуьххьал дӀа. Иштта дуьненахь дац можа чкъор дерш (азихой), цӀиен чкъор дерш (индахой) я берриг Ӏаьржа берш (хӀуӀаьржа), амма иштта билгалонаш йина адамаша шайн юкъахь.

Европахойн колонизаци йолийнера Испанис а, Португалис а, ткъа расизм а, европахойн билгало хӀукӀайн санна йолаелла кхин европин пачхьалкхаш колониалан арене евлча бен. «ХӀукӀайн расан» кхетам историца билгала критереш йолуш ца хилла. XVI бӀешарахь португалхоша «хӀукӀайчарна» юкъатухара Ӏаьрбой, хӀиндахой, ций, ткъа АЦШхь XIX бӀешарахь «хӀукӀайчарна» йукъара дӀабахора ирландхой а, италихой а. XX бӀешо долалуш «хӀукӀайн расин» юкъатуху европахой а, церан тӀаьхье а, жуьгтий боцурш, уьш «хӀукӀайн» лара болийра ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлчи.

КхоалгӀачу Рейхехь «хӀукӀайн боцучу» бахархошна дуьхьала (жуьгтий, цигонаш) хӀиттийра дерриг административан хьесапаш, царна юкъахь гучубелира керла некъ — Ӏилманан расизм (псевдоӀилман теори). Цул сов, хӀукӀайнарш гуттаренна а питанца дуьхьала туьйсура «хӀукӀайн боцучарна». Иштта юкъабаьлла кхетам «Можа кхерам», «Малхбале чугӀортар», кхин а.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀукӀайн адамаш
Автономи

**Автоно́ми** ( — «*шен законаш*») — ша хилар, субъектан шеш хӀиттийначу хьесапийн бух тӀаьхь лела таро йа бакъо хилар.

## Терминан истори
Юьхьанца антикаллин муьрехь автономи олура Ширчу Румо грекийн полисашна луш йолу шайн законашца баха бакъо, амма руман администрацин тергонехь. Нисса аьлча автономи дикка готта шайш урхаллин бакъонийн дакъа дара Румо «Элефтери» цӀе а тиллина, совгӀата дина.

## Философи
Философехь *автономи* — шен хьекъало а, эхь-бехко а хьажадо, хилар ша долу хьесап ду (Кант); адаман, эхь-бехк долу субъект санна, таро хилар ша дала шен законан бух тӀаьхь. Субъектан *[[Гетерономан этика|гетерономин]]* дуьхьала — аьлча а, леларан гӀиллакх «арахьара» тӀеэцар — ша ойла а йина, шен ойланца ца деш иза.

Автономи иэшарх кхетта хилла грекийн философаш Демокрит а, Сократ а. Массера а йукъара леларан хьесап санна, автономи кхайкхийна руман-католикийн килсан авторитаризман дуьхьала ваьллачу Лютера. Автономи этика агӀора иэшаран ойла йина Шефтсберис, Хатчесона, ткъа теоретикан рогӀан кепахь Канта а (автономин этика).

Иэхь-бехкан автономис таро ло, адаман сий а, дикалла а ларъеш, маьрша хила социалан хӀиттамех, Ӏедалан диктатех, модех, кхечеран ойланех, дахаран халонашна а, кхерамашна а хьалха ца воха.

## Психологи
Психологехь а, берийн психоанализехь а автономин-гетерономин шала термин юкъайаьккхина Пиаже Жана, берийн гетерономи а, баккхийчеран автономи а къасторхьама. Белхан механикца цуьнан бух бу контраст тӀаьхь, инфантилан вазаран а, кхечу агӀора бераш дозуш хиларан а, баккхийчеран гуш йолу маршонан (я маршоне гӀертаран) юкъахь. Пиажес гайтина автономин а, гетерономин а юкъахь йолу чӀогӀа уьйр а, уьш вовшешца йозуш хилар а. Масала, невротиках возуш хиларо (гетерономи) — гойту цамгаран хьал, цомгуш волу воккханиг автономин хила веза, амма лазарца цунна ша гетеронмин, возуш волуш хета.

1963 шарахь Пиажен тӀаьххье Эриксон Эрика юкъайаьккхина чолхе термин: «иэхьан а, шеконан а дуьхьала автономи» — нийса а, дика кхетош а шен «адаман дахаран тӀегӀан» формула йаьккхина *бархӀаннах* *шолгӀаниг* билгалдаккхархьама. Гергарчу вастаца гайтина тӀегӀа йогӀу психоанализан классикан теорин цӀогана тӀегӀанца, цуьнца сфинктеран терго — автономе кхачар ду.

## Пачхьалк а, бакъо
Бакъонийн кхетамехь, автономи — цхьаьнакхетаршна, адамийн чкъоьрнашна, корпорацешна луш йолу бакъо ю, шайн норманашца а, низамца а билгалчу дозанашкахь цаьрга куьйгалла дайтархьама.
Аймантобе

**Аймантобе** — Кхазакхстанан Жамбылан областан Байзакан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кхазакхстанан индексаш 

Категори:Жамбылан областан нах беха меттигаш
Категори:Байзакан кӀоштан нах беха меттигаш
Наьрт

**На́ьрташ** — адаман кепара йаккхий садолу хӀуманаш.

* Титан, гекатонхейр, гигант, циклоп олуш хилла антикан мифологехь.
* Нефилим — инжилан адамаш, хьахадо Пхеа жайнахь ().
* Фомор кельтийн мифологехь.
* Турс германин-скандинавин мифологехь.
* Воккха Тылль () эстонской мифологехь.
* Торк Ангех () эрмалойн мифологехь.
* Тепегёз () — цхьа бӀаьрг болу наьрт тюркийн мифологехь.
* Куйва саамийн мифологехь.
* Гундыр коми-зырянийн а, коми-пермхойн а.
* Нартийн эпос чергазийн мифологехь.
* Рабле Франсуан «Гаргантюа а, Пантагрюэль а» романан турпалаш.
* Огра «Эткаш йоьхна цициг» туьйранехь.
* Бробдингнеган бахархой Свифт Джонатанан «Гулливер кхерстар» романан шолгӀачу декъехь.
* Къуоначу Прокофьев Сергейн иштта цӀе йолу операн коьрта турпал.

## Литература
* *[[Плюшар, Адольф Александрович|Плюшар А.]]* Энциклопедический лексикон, том 9. — Типография А. Плюшара; С.-П., 1837. — с. 260 (Великанъ).
* .
* 

## Хьажоргаш

* 

Категори:Наьрташ
Ӏийса, Мухьаммад

**Мухьаммад Ӏийса** (; ,  — , Сан-Фернандо) — тринидадан футболист а, футболан тренер а.

## Билгалдахарш
Актогай

*Актогай (Алматан область)
*Актогай (Атыраунан область)
*Актогай (Жамбылан область)
*Актогай (Карагандан область)
*Актогай (Малхбален-Кхазакхстанан область)
*Актогай (Павлодаран область)
Фашистийн концлагершкара тутмакхаш мукъабахаран дуьненайукъара де

**Фаши́стийн ко́нцла́гершкара ту́тмакхаш мукъаба́харан дуьне́найукъара де** — иэсан терахь, даздо хӀора шарахь 11 апрелехь.

## Истори

ШолгӀа дуьненан тӀом болуш нацистийн Германин махкахь а, цуьнан бартхойн мехкашкахь а, цара дӀалецна мехкашкахь а яра (набахташ йоцуш, геттош) 14&nbsp;000 концентрацин лагер. Тутмакхаш нацисташа багабора крематорийн пешаш чохь (цкъацца дийна болушехь), садукъдора газан камеракахь, ницкъ бора, нуьцкъаш лелабора, мацалла болуьйтура, цунна тӀе гӀор дӀадаллалц болх бойтура; тутмакхашкара цӀий оьцура вермахтан салташна, царна тӀаьхь ирча медицинан зиераш дора, адамашна тӀаьхь керла препараташ зиера.

1945 шеран мартехь Бухенвальдан (уггаре йоккха концентрацин лагерь) лагерехь оьккху герзаца гӀаттам, иза боккху чубоьхкинчеран интеркъаьмнийн ницкъаша. Бухенвальд концлагерь америкин эскарш чудаьхкича, гӀовттамхоша хӀеттале тергоне лецира валаран лагерь. Иза бахьнехь, нацисташ (СС хой) ца кхиира шайн ирча зуламийн лараш яйа, тутмакхийн тешаллаш хезира дуьненайукъара Нуьрнберган трибуналан. 11 апрелехь — америкин эскарш Бухенвальдан лагере чудахаран де — тӀеийцира ВКЪКХс Ӏидан терахь, оцу дийнахь дуьнено даздо «Фаши́стийн ко́нцла́гершкара ту́тмакхаш мукъаба́харан дуьне́найукъара де».

Берриш гитлерхойн тергонан кӀеларчу мехкашкахь, концлагершкахь, баларан лагершкахь, набахташкахь латтош вара 18&nbsp;000&nbsp;000 стаг. Царех 11 миллион сов хӀаллаквира. Кхелхинчарна йукъахь — 5 млн ССРСн гражданин, ткъа кхин а тайп-тайпанчу мехкашкара 6 миллион жуьгтий. ХӀора пхеалгӀа тутмакх бер дара (кхин а ирча терхьаш а ду: «чубоьхкина бара 20 миллион сов стаг дуьненан 30 махкара, 12 миллион араваллалц ца ваьхна»).

## Хьажа кхин а
* Фашизмах бохам баьллачеран иэсан дуьненайукъара де
* Холокостах бохам баьллачеран иэсан дуьненайукъара де

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Международный день освобождения узников фашистских концлагерей. Статья сайта ria.ru от 11.04.2018
* День освобождения узников фашистских концлагерей. Справка
* Восстание узников Бухенвальда. 60 лет спустя 

Категори:Дуьненайукъара денош
Категори: Дуьненайукъара бакъо
Категори:11 апрель
БегӀель

**БегӀель** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — НогӀ. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:НогӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Бекичев, Иван Дмитриевич

**Иван Дмитриевич Бекичев** (1928 шеран 10 декабрь) — советски скульптор, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Исбаьхьаллин сийлахь гӀуллакххо, РСФСРн Сийлахь исбаьхьалча (1972), ССРСн исбаьхьалчийн бертан декъашхо (1960).

## Билгалдахарш

Категори:XX бӀешеран скульптораш
Келес

**Келес** () — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Бурса провинцин (ил) Келеснан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Бурса провинцин нах беха меттигаш

Категори:Бурса провинцин микрокӀошташ

Категори:Келеснан микрокӀошташ

Категори:Келеснан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Макинск

**Макинск** — Кхазакхстанан Акмолан областан Буландынан кӀоштара гӀала. Код КАТО — 114020100.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кхазакхстанан индексаш 

Категори:Буландынан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш
Маковка (Костанайн область)

**Маковка** — Кхазакхстанан Костанайн областан Мендыкариннан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кхазакхстанан индексаш 

Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш
Категори:Мендыкариннан кӀоштан нах беха меттигаш
Прали

**Прали** () — Италин Пьемонт регионера коммуна. Лаьтташ йу Турин провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Пьемонт йукъара гӀаланаш
Квемо-Ламбало

**Квемо-Ламбало** () — Гуьржийчоьнан КӀахетин Сагареджон муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 3021 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Сагареджон муниципалитетан нах беха меттигаш
Шайо эрк тӀиера тӀом

**[[Шайо (эрк)|Шайо]] эрк тӀиера тӀом** (*Сайо, Дуьра эрк; Мохи чӀоьжехь*) — 1241 шеран 11 апрелехь хилла Мажаройчоьнан паччахьан Бела IV-гӀачун а, цуьнан вешин, Хорватин герцоган Коломанан а эскарна цхьаьна агӀора, коьртехь Батый, Шибан, Кадан, Субэдэй волу Монголийн империн эскаршна йукъара вукха агӀора тӀом, иза хилира 1236—1242 шерашкахь монголаш малхбуза бахаран гуранчохь, Къилба-малхбуза Русин а, Юккъера Европин а 1240—1242 шерашкахь тӀелетачу хенахь. Мажарийн-хорватийн эскаран тӀех боккха иэшам хилира.

## Бахьнаш
1240 шарахь, монголаш Русин тӀелетачу хенахь, Мажаройчоьнан  паччахьо Бела IV-гӀачо тӀе ца ийцира шен йоьӀан Аннин деина захало, хьалха Черниговн Михаил Всеволодовичан кӀентан Ростиславан, тӀаьхьа шен йоьӀан Констанцин деина захало Галицин Даниил Романовичан кӀентан Леван деина, уьш шешша Мажарчу а богӀуш. ХӀора уьш бахкар хронологица доьзна ду Киевн монголаш кхерам тасарца.

Монголийн коьрта ницкъаш, Галич схьаяьккхинчул тӀаьхьа, 1241 шеран 12 мартехь Карпатийн дукъ Мункач (Мукачево) а, Унгвар (Ужгород) а хадош тӀелетира Мажаройчоьнна, 16 мартехь монголийн хьалхара тоба (Шибан, 10 эз. бере) гучуелира Пешт кӀелахь. Каданан корпус яхара къилба маршрутца, Молдавехула а, Трансильванехула а, хӀаллак йина мажарийн гӀаланаш Варадин, Арад, Перг, Егрес, Темешвар, амма коьрта тӀом болалуш дӀакхийтира коьртачу тобанах.

## Шина агӀонан ницкъаш
Монголийн эскар, галицин-волынан латтанаш тӀиера тӀелетира Юккъера Европин, иза 100 эз.ст. гергга бара, кхин тӀе, Польше яхара коьртехь Байдар волу 3 эзар стаг, ткъа коьрта ницкъаш бекъна кхаа тобане Мажаройчоьнан дуьхьала хьажийра..

Гильом де Рубрукан хаамашца, 1253 шарахь Мажаройчоьнан паччахьан эскар 30 эзар дара. Амма и мах хадийра монголаш чубаьржинчул тӀаьхьа. ТӀемал хьалха мажарийн эскарх схьакхийтира Хорватин герцоган Коломанан эскар, мажарийн-хорватийн эскаран барам хила тарлора 60 эзар сурхо..

Джувейнис мах хадабо мажарийн ницкъийн (*башгирдийн*) 450 эз. сурхо, хьахабо Шибанан хаам, *уьш шозза алсама бу монголийн эскарал*. Рашид ад-Дина терачу дийцарехь яздо 400 эз. сурхочух, амма, и хилам дӀахьо 1236 шеран Ийдалан Булгаре.

## Билгалдахарш
Космонавтикан де

**Космона́втикан де** — даздора хьалха ССРСхь, ткъа тӀаьхьа Россехь а, кхечу Советийн хиллачу мехкашкахь 12 апрелехь. Терахь хӀоттийна дуьххьара адам космосе хьаладахарна сий деш.

## Истори а, даздар а
1961 шеран 12 апрелехь советийн космонавт Гагарин Юрий космосан «Восток-1» цӀе йолчу кеманахь хьалахецна «Байконур» космодромера, дуьненахь дуьххьара Дуьне планетан орбитан гуо баьккхина. Дуьнена гергарчу космосан есаллехь тӀома лелар хилира 1 сахьт 48 минот.

Советийн Союзехь Ӏида хӀоттийна ССРС Лакхара Советан Президиуман омарца 1962 шеран 9 апрелехь. Даздо **Космонавтикан де** цӀарца. И Ӏида хӀоттийна шолгӀачу ССРС космонавта Титов Германа кховдорца, иза дехарца вистхилира ССКП ЦК 1962 шеран 26 мартехь.

Оццу дийнахь, 1968 шеран ноябрехь хиллачу 61-гӀа Дуьненайукъара авиацин федерацин Инарлин конференцин протоколца (п. 17) а, 1969 шеран 30 апрелехь ССРС авиацин спортан федерацис кховдорца Дуьненайукъара авиацин федерацин сацамца а, даздо **Дерриг дуьненан авиацин а, космонавтикан а де**.

Россин Федерацехь космонавтикан де даздо 1995 шеран 13 мартан № 32-ФЗ «Россин тӀемлойн сийн а, иэсан терахьийн а деношха» цӀе йолу Федералан законан 1.1 статьяца.

## [[Адам космосе дахаран дуьненайукъара де]]

2011 шеран 7  апрелехь ВКЪКХ Инарлан Ассамблейн леррина хиллачу пленаран ховшаршкахь тӀеэцна резолюци, цуо официалан кхайкхийна 12 апрель Адам космосе дахаран дуьненайукъара де. Резолюцин соавтор хилира 60 сов пачхьалкх.

## Оцу дийнан кхин хиламаш
Адам дуьххьара космосе дахана нисса ткъа шо даьлчи, 1981 шеран 12 апрелехь йолийна америкин «Спейс Шаттл» программица дуьххьарлера пилоташ болу тӀомалелар.

Шиннен а сийна дуьненан дукхачу гӀаланашкахь 2001 шарахь дуьйна дӀахьо суьйренан мероприяти «Юрьевн буьйса». ДӀахьуруг бу правительствон боцу кхоллам Космосан чкъоьран консультативан совет (*[[:en:Space Generation Advisory Council|Space Generation Advisory Council]]*), цуо цхьаьнатуху дуьненан 60 махкара  декъашхой.


Файл:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|Ю. Гагарин. ССРС, 1964
Файл:1967 CPA 3476.jpg|А. Леонов. ССРС, 1967
Файл:1972. День космонавтики.jpg|ССРС, 1972
Файл:The Soviet Union 1990 CPA 6193 stamp (Cosmonautics Day. 'Mir' space complex and cosmonaut).jpg|"Мир". ССРС, 1990
Файл:Stamp of Kazakhstan 115.jpg|Кхазакхстан, 1996
Файл:RR5714-0010R.png|Юбилейная монета Банка России "50 лет первого полёта человека в космос", Росси, 2011
Файл:Stamp 2011 Gagarin (1).JPG|Украина, 2011
Файл:Значок 12 Апрель День космонавтики.jpg|Значок 12 Апрель День космонавтики


## Хьажа кхин а
* Юрьевн буьйса
* Космосан эскарийн де
* Гагарин, Юрий Алексеевич

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* История праздников День авиации и День космонавтики 
* День космонавтики в официальных документах СССР

Категори:12 апрелан Ӏиданаш
Космонавтика
Категори:Россин иэсан денош
Категори:Космонавтика оьздангаллехь
Космонавтика
Космонавтика
Категори:Йукъайевлла 1962 шарахь
Космонавтика
Дадар

**Дада́р**:
* Дадар (бакъо) — шен лаамца ша чувоьллина меттиг йитар.
## Фильмы, сериалы, анимация
* «Дадар» — фильм (АЦШ, 1948, *Escape*).
* «Дадар» — фильм (Япон, 1950, *Datsugoku*).
* «Дадар» — фильм (АЦШ, 1972, *The Getaway*).
* «Дадар» — фильм (АЦШ, 1975, *Breakout*).
* «Дадар» — фильм (ГДР, 1977, *Die Flucht*).
* «Дадар» — фильм (Франци, 1978, *La Carapate*).
* «Дадар» — Ленинградан телевизионан ши сери йолу телефильм (Росси, 1988).
* «Дадар» — анимацин фильм (Росси, 1990).
* «Дадар» — фильм (АЦШ / Япон, 1994, *The Getaway*).
* «Дадар» — телесериал (Япон, 2002, *逃亡 / Tôbô*).
* «Дадар» — фильм (АЦШ, 2005, *Runaway*).
* «Дадар» — фильм (Росси, 2005).
* «Дадар» — телесериал (АЦШ, 2005—2009, 2017, *Prison Break*).
* «Дадар» — телесериал (Росси, 2010).

## Хьажа кхин а
* «Котаман бун чуьра дадар» — мультфильм (Йоккха Британи / АЦШ / Франци, 2000).
* «Алькатрасара дадар» — фильм (АЦШ, 1979).
* «Лос-Анджелесера дадар» — фильм (АЦШ, 1996).
* «Нью-Йоркера дадар» — фильм (Йоккха Британи / АЦШ, 1981).
* «Шоушенкера дадар» — фильм (АЦШ, 1994).
Колла

**Колла** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Лакха ЛуагӀа. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Лакха ЛуагӀа департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
КӀотар

**КӀо́тар** (, ; дукх. терахь *кӀотарш*) — жима нах беха меттиг, лаьтта цхьаьна, йа масех хӀусаман бахамах; къаьстина бахам а болуш ша лаьтта ахархойн кертах. КӀотаран вахархочух олу *кӀотархо*.

Историн кӀотарш йаьржира дукха хьолахь Малороссехь. XVIII бӀешарахь йукъевлира гӀазакхийн кӀотарш иштта Дон а, Кубань а тӀехь. КӀотар чохь хуьлура цӀенош (латта тесна а, эрз биллина а поппар хьаьхна цӀа), тоьла, гӀунаш, божалш, хасбошмаш, бошмаш.

Шор мел ло эвла, йурт хуьлу кӀотарх, амма нах бехачу меттиган цӀеран йукъахь «кӀотар» дош диса а тарло (масала, ӀамтӀе-КӀотар. Иштта, Ростовн областехь йара кӀотарш 250 гергга цӀа а долуш, коьртехь хоржу атаманаш а болуш. Шолоховс  Тийна Дон романехь йаздо 211 сурхо вала таро йолу Татарски кӀотарах лаьцна.

Россин имперехь донан а, кубанан а гӀазакхийн кӀотар — гӀалан махка йукъара нах хевшина, шен административан урхалла доцу меттиг. Цхьацца гӀаланийн (масала, Елизаветински гӀала) кӀотарш бахархой алсама болуш йара шеш схьайевллачу гӀаланел. Йаккхий хилла кӀотарех шеш лаьтта гӀаланаш хуьлура, аьлча а хилла ша лаьтта йукъараллин йуьрт, цунна тӀейазбина гӀазакхийн бахархой а. Малхбален гӀазакхийн эскаршкахь *кӀотаран* аналог хилла гӀалан *[[посёлок]]*.

КӀотарийн бахархойн коьрта болх хилла — йуьртабахам. КӀотархоша кхиайора котамаш, гӀезаш, гезарий, дара цицигаш, жӀалеш.

Столыпинан йуьртабахаман хийцамаш бечу муьрехь, 20 бӀешо долалуш, кӀотарш чӀогӀа йаьржира Россехь. Дакъойн кӀотарш йахкар къобал дора Ахархойн банкан ссудан политико, ткъа кхин а Ӏедалан агрономин гӀоьнан системо а. Дакъойн латта лелоро гӀелйира гӀопаллин тӀаьхьало. Октябран революци хиллачул тӀаьхьа, латта Ӏедалан доладоккхучу хенахь ахархоша дӀаехира дукхаха йолу кӀотарш, алсама центран-Ӏаьржалаьттан а, ийдалйисташкарчу а губернешкахь. КӀотарш йиса а йисина, кхин дӀа кхиира нэпан шерашкахь малхбузехь а, къилбаседа-малхбузехь а. Массанхьа колхозаш йохкучу хенахь, йуьртабахаман дакъойн кепах тормоз хилира колхозаш яхкарна. КӀотарш дӀаяхар чекхдаьккхира 1941-45 шш. Сийлахь-Боккха Даймохкан тӀом болабалале.

Кхечу меттанашкахь кӀотаран аналог хила тарлора: хутор (Россехь), ферма (Британехь), ранчо (Америкехь), фольварк (Польшехь), мыза (Финляндехь, Эстонехь, Ингерманландехь), вилла (Италехь). 
КӀотар кхин а олу гӀазакхийн взводан барамера эскаран декъах.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 
*Значение слова хутор
*
*Поселения заднепрских мест при образовании Новой Сербии в 1745 году, представленные в рапорте от 9 января 1752 года Сенату.

Категори:Йуьртан нах беха меттиг
Категори:ГӀазакхийн урхалла
Категори:Йуьртан географи
Гуьржийн абат

.

**Гуьржи́йн йо́за** — цхьацца картвелийн меттанаш, уггаре хьалха гуьржийнчо а лело абатан йоза, ткъа иштта наггахь леладо мегрелийн, сванийн, кхин а меттанаша. Доьшу аьрру агӀонера аьтту агӀорхьа. Таханлера гуьржийн абат лаьтта 33 элпех; даккхий элпаш абатехь дац, амма кортошкахь а, кхин цхьацца меттигашкахь а дерриг дош яздан тарло лакхара а, лахара а арадоху элементаш доцуш, нисса йогӀу шина асан юкъахь (хьажа суьрте) — иштта яздар кхечу абаташкара даккхийн элпийн аналог лору, цунах олу «мтаврули». Оцу кепара гуьржийн йозан символаш Юникод юкъатоьхна 11.0 верси тӀиера йолмйна.

Гуьржийн абатан бух тӀехь йира барон Услара «Кавказан абат», Кавказан йоза доцу меттанашна фиксаци ярхьама. 1938—1954 шерашкахь гуьржийн йоза (кхин тӀе хьаьркаш тоьхна) кхин а леладора абхазийн а, хӀирийн а (Къилба ХӀирийчоьнна) меттанаша.

## Историн очерк

Картвелистикехь ю тайп-тайпана гипотезаш гуьржийн абатал хьалхарчу абатах лаьцна. Тайп-тайпанчу теорешца, цуьнан бух бу Ӏарамийн, грекийн я коптийн йозан тӀаьхь. Немцойн Ӏилманчо Х. Юнкера, иранан меттан говзанчо, аратеттира мхедрули а, хуцури а, эрмалойн абатан санна Ӏарамийн-пехлевийн йозан бух тӀаьхь хиларан верси, кхин тӀе гайтира эрмалойн йозанах дозуш доцу хуцурин йоза аршакидийн пехлевих далар. Юнкерца, мхедрули йоза хуцурин курсиван кеп санна лара мегар ду.

Дуьненан историн Ӏилманехь уггаре шуьйра яьржира V—VII бӀешеран эрмалойн хьосташкахь бух болу ойла, цуьнца дуьххьарлера гуьржийн йоза — *мргвловани* — кхоьллинарг ву Месроп Маштоц (иштта 405 шарахь эрмалойн абат кхоьллина волу). Амма и чӀагӀо бакъ ца карайо эрмалойн доцу хьосташкахь. Гуьржийн йоза Маштоца кхолларан гипотеза къобал йо яккхийчу энциклопедеш а, академикан Ӏилманчаша а. А. Г. Периханяна а, Дж. Гриппина а дийцарехь, тарло, Месроп Маштоц дуьххьал дӀа гуьржийн йоза даьккхинарг вацахь а, амма тӀаьхьарниг цуо дакъа ца лаьцчи кхоллалур йолуш яцара.

## Билгалдахарш
Таьлланг

**Таьлланг** — дуткъа а, деха а тайп-тайпанчу гӀодан (бецан йа дечиган) цӀе, уьш йу коьртаниг  тайпана, ткъа иштта кхин цхьацца кепара  тайпана; готтачу маьӀнехь леладо дукха хьолахь кемсийн маргӀалшна а,  берриг доьзална а. Наггахь таьлланг харц олу йерриг кемсийн ораматах.

Башха хьа́сан гӀоьнца таьлланг хьаьрча ораматех а, кхин гӀортолех а, цуо таро йо шен коьрта функцеш кхочушйан — йерриг ораматан гӀо дан и кхин дӀа а кхиийта. Цуьнан иштта Ӏалашо йу вегетативан дебийтар. КӀеда хьесий алсама хиларо таьллинган саттар ло, экамалла ца хуьлийта, тарло маргӀал тоян нагахь лазайахь. Таьлланг сетташ хиларо таро ло ораматан орамат дийна йисийта, нагахь гӀортол кагйелла меттиг хилахь.

Дукха хьолахь таьлланг бахьнехь кхуьуш йолу ораматаш къовсало орамат-«гӀортолца» (серло а, даар а къовсуш) йа таро хуьлу цунна зулам дан.

## Хьажа кхин а
* Тиекха ораматаш
* Таьллангаш хьерчар

## Билгалдахарш

Категори:МаргӀал
Категори:Кемсаш
ВаххӀаб

**ВаххӀаб**, *аль-ВаххӀаб* ( — «дерриг луш верг») — теоним, АллахӀан 99 цӀерах цхьаъ. ЦӀеран этимологин бух бу Ӏаьрбийн хандешан «вхӀб» орам тӀехь — «совгӀат дала». ЦӀе ю Аль-Ӏимран сурехь (3:8) а, Суод сурехь (38:9, 38:35). 

Уггаре яьржина цунах яьлла антропоним ю цӀераш Ӏабд аль-ВаххӀаб («Дерриг луш волчуьнан лай»), Вахб («дар») а, ИхӀаб («совгӀат далар»). 

Историографехь «ВаххӀаб» цӀе уьйр йолуш ю гӀараяьллачу терминца ваххӀабий.
;Антропонимика
* Ӏабд аль-ВаххӀаб ибн Сулейман — ваххӀабизман да.
* Мухьаммад бин Ӏабдул-ВаххӀаб
* ВахӀб ибн Ӏабд Манаф — Мухьаммад пайхамаран  ненан да.
* ВахӀб ибн Мунаббих — хьадисаш Ӏамориг.
* Ӏабд аль-ВаххӀаб ибн Ӏабд ар-Рахьман (787—823) —  РустамгӀеран некъийн урхалча.
* ВахӀаб, Вагаб, Вагап — тайп-тайпанчу къаьмнийн транскрипцин варианташ.
** Казибеков, ВахӀаб Гаджиевич
** Сулейманов, Ӏабдул-ВахӀаб Бекбулатович
** Дыдымов, Ӏабдул-ВахӀаб

* ВахӀаби, Маджалли  — друзех схьавалар долу израилан политик.
* ВахӀби, Хайфа  — ливанан актер-аьзни.
* ВахӀби аль-Бури — ливийн политик.

## Билгалдахарш

## Литература
*  

Категори:Ӏаьрбийн цӀераш
Категори:ВаххӀабизм
Раздолье (нах беха меттигаш)

**Раздолье** — нах беха меттигийн цӀераш:

## Росси
* Раздолье — Башкортостанан Караиделан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Башкортостанан Краснокамскан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Белгородан областан Красногвардейскан кӀоштара кӀотар.
* Раздолье — Брянскан областан Стародубан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Владимиран оюластан Кольчугински кӀоштара эвла.
* Раздолье — Волгоградан областан Быковскан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Воронежан областан Семилукин кӀоштан эвла.
* Раздолье — ДегӀастанара Тарумовкан кӀоштан эвла.
* Раздолье — Ивановн областан Вичугски кӀоштара эвла.
* Раздолье — Иркутскан областан Усольски кӀоштара эвла.
* Раздолье — Кемеровн областан Топкински кӀоштара эвла.
* Раздолье — Курганан областан Белозерскан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Курганан областан Макушинан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Курскан областан Касторнин кӀоштара эвла.
* Раздолье — Курскан областан Курчатован кӀоштара кӀотар.
* Раздолье — Ленинградан областан Приозерскан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Мордовин Ромоданован кӀоштара эвла.
* Раздолье — Москохан областан Клинан кӀоштан эвла.
* Раздолье — Нижегородски областан Вадан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Нижегородски областан Гагинан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Новгородан областан Боровичин кӀоштара эвла.
* Раздолье — Оренбурган областан Северни кӀоштера эвла.
* Раздолье — Пскован областан Пскован кӀоштара эвла.
* Раздолье — Ростовн областан Бели Калитван кӀоштара кӀотар.
* Раздолье — Самарин областан Челно-Вершинин кӀоштара эвла.
* Раздолье — Свердловскан областан Турински Слободан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Тулин областан Узловин кӀоштара эвла.
* Раздолье — Тулин областан Щёкинан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Тюменан областан Армизонскан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Ульяновскан областан Базарни Сызганан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Ярославлан областан Ярославлан кӀоштара эвла.

## ГӀирма
*ГӀирма Россина а, Украинина а йукъахь къовсаме мохк бу, [[де-факто]] Россин йукъахь бу*
* Раздолье — Симферополан кӀоштара эвла.

## Украина
* Раздолье — Днепропетровскан областан Покровскан кӀоштара дӀайаьккхина эвла.
* Раздолье — Днепропетровскан областан Синельниковн кӀоштара эвла.
* Раздолье — Донецкан областера Александровскан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Запорожьен областан Вольнянскан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Кировоградан областан Александровскан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Кировоградан областан Бобринецкан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Кировоградан областан Компанеевскан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Луганскан областан Беловодскан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Харьковн областан Красноградан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Харьковн областан Первомайскан кӀоштара эвла.
* Раздолье — Херсонан областан Геническан кӀоштара эвла.

## Хьажа кхин а
* Красни Раздолье
Оганаш

**О́ганаш** — цхьаьна гӀат тӀехь гӀишло чоьнашна йекъа лерина пенаш. Коьртаниг оганаш дораха (дуткъа, дай), чӀогӀа, гӀовгӀа чекх ца йолуш, тӀуналла чекх ца йолуш, цӀоналлийца оьзда, цӀеран дуьхьала лаьтташ хила деза.

Оганан Ӏалашоне хьаьжжина, церан цхьаболу бехкамаш тергал ца бо, йакӀезиг тергал бо. Масала, квартирашна йукъара оганаш, чуьра оганел алсама гӀовгӀа чекх ца йолуьйтуш хила деза, ткъа санитарийн чоьнийн оганаш — тӀуналлан дуьхьала лаьтташ хила деза, дика санитарийн-гигиенан хьолаш хила а деза.

Шен конструкцица уьш хила тарло монолитан йагуран, къевлина тахьтанийн гӀирсашца, дина прокатан боршамех йакегийра гӀишлошйаран гӀирсех (кибирчиг, гипсобетонан экъанаш йачопанбетонан блокаш, кхин а).

Дукха хьолахь уьш хуьлу стационаран конструкцеш, амма хила тарло вовшахйоккхуш а, хийцалуш а — дӀасайоьдуш, чуччайиллалуш.

Оганаш декъало:

гӀирсашца:
* дечиган;
* тӀулган;
* кхийран;
* гипсобетонан:
* гипсокартонан;
* аьнгалин а; кхин а
ТӀаьхьарчу хенахь дукха хьолахь леладо вовшахтосу а, вовшахдоху а, хьаьнгга а эцало конструкцех дина оганаш. Массо а оганаш деш берш гӀерта, уггаре а атта ога, цӀахь хуьлда иза йаофисехь хуьлда, муьлххачу белхалочуьнга вовшахтаслур долуш дан.

Технологин генаваларан амалан масала ду офисан-административан центрашкахь йукъарлонийн конструкцеш лелор, уьш йу

— вехачу хӀусамашкахь гипсокартонан оганаш;

— офисан оганаш;

— сантехникан оганаш;

Йерриг оцу системаша таро йира гӀишлошйаран процессийн технологийлла айа, тӀедачу процессашна (цеманц кегайар, кхин а) генавалар, объект йина йаьккхина сиха дӀайала.

И системаш чӀогӀа мобилан йу, хӀунда аьлчи дукхаха йолу компанеш кхуьуш цхьаьна меттигера кхечухьа дехьайолуш, цхьа хало йоцуш кхелха шайн сал-палца, кхин тӀе оганаш оьций.

## Литература
* Маклакова Т. Г., Нанасова С. М., Шарапенко В. Г., Балакина А. Е. — Архитектура, издательство АСВ, 2009, стр. 365.

Категори:ГӀишлошйаран элементаш а, конструкцеш а
Урду Википеди

**Урду Википеди** () — схьаеллина 2004 шаран январехь, урду маттахь йолу Википеди, Тахана Википеди чохь бу  . Массо нисдарийн дукхалла .
Категори:Википедин дакъош
Ага (хи-лаьттаниг)

**Бе́цан пхьид-а́га**, йа **а́га** () — бецан пхьидан доьзалера цӀога доцу хи-лаьттан дийнат, схьаялар Къилба а, Йуккъера а Америкера.

## Цунах лаьцна
Ага — бецан пхьидех уггаре йаккхийчарех шолгӀаниг (уггаре йоккханиг — Бломберган бецан пхьид): цуьнан дегӀ 24 см деха хуьлу (дукха хьолахь 15—17 см), йозалла — килограммал сов. Боьршаниш кӀеззига жима хуьлу стенчул. Аган цӀока чӀогӀа буьгалгаш йолуш, чхинташ кепара хуьлу. Бос къегина ца хуьлу: тӀехулара таьӀна-боьра йа сира даккхий таьӀна тӀеданаш долуш хуьлу; гай можо хуьлу, алсама боьра тӀеданаш долуш. Амалехь йу йаккхий коьртан шинне а агӀора лергашна уллера дӀовш доккху екхоаш а, даьӀахке бӀаьргашна тӀехулара баххьаш а. ЦӀокан пардонаш тӀехьара когийн бен дац. Кхечу буьйсенан кепийн санна, аган ана йоӀбӀаьргаш ду.

## Билгалдахарш
1653 шо

## Хиламаш
* Цхьа могӀа баккхий ингалсан-голландин хӀордан тӀемаш (хӀора агӀора 200 сов кема, 20-30 эз. ст., 6-8 эз. йоккха топ). Июнь-июль — коьртехь Мартин Тромп волу голландин флотан цхьа могӀа иэшамаш. Ингалсан флото гуо бина къевлина голландин бердйист.
* 20 апрель — Кромвела Йеха парламентан «цӀога» лаллар. Июль — Жима (Бербонан) парламент кхайкхар, цуьнан декъашхой факт хилла дӀахӀиттийна бара Пачхьалкхан кхеташоно. ХӀоттийна гражданийн зуда ялоран махбар, бакъонийн кодаш хӀитто комитет кхоьллина. 26 сентябрехь — «Ирландин хӀоттамах акт» дина. Ирландхой охьаховшо мохк белла Коннотехь. Декабрь — парламент дӀасахецна. 16 декабрехь — Пачхьалкхан кхеташоно тӀеэцна Ингалсан республикин конституци («Урхаллин герз»). Ӏедал декъна лорд-протекторан, Пачхьалкхан кхеташонна, парламентана йукъахь.
* 1653—1658 — Ингалсан лорд-протектор Кромвель Оливер (1599—1658) ву.
* Голландехь гӀалин лахенаш гӀевттина.
* Филипп паччахьо чӀагӀдина каталонхошна йелла йерриг маршонаш а, гӀоленаш а.
* Янсени жайнахь Ӏосаллин пхи хӀума далийна Папин булло.
* Голштинан герцога Россин схьавелла Анкудинов.
* Патриарх волчу Никонан Оьрсийн Килсан хийцамийн йуьхьиг.
* 1 август — Аввакуман мурид Неронов Сибрех хьажийна.
* Март — С.Чарнецкийн польшин-литван эскаро тӀемаш болийна Украинехь. 15 эзар долу эскар чудахна Брацлав махка. Богунан гӀазакхийн дакъоша мостагӀ гӀел а вина Монастырищен гергара тӀамехь вадийтира. Гуьйре — Украина агӀора таттаделира доккха Польшин эскар. Хмельницкийс лелайо партизанийн тӀеман тактика, ткъа тӀаьхьа Жванецан гуо бина, цунна чохь къовлабелла полякаш. Ислам-Гирей кӀелдахула барт бан волавелла Казимир Янаца. Жванец уллохь бинчу барто меттахӀоттадора Зборовн бертан хьал. Москохара Украине йахара В. В. Бутурлинан йоккха вакийлат.
* Чунминдао гӀайре Чжэн Чэнгуна дӀалацар. Цуьнан флот олалла деш йу Янцзы а, Доккха татолна а чохь.
* Махлелоран устав.

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1653 шарахь]]*
* 8 май — де Виллар Клод Луи Эктор, Франци баьчча, маршал-инарла (велла 1734)
* Пахельбель Иоганн, немцойн композитор (велла 1706).

## Белла
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1653 шарахь]]*
* 26 апрель — Фабер Матей (вина 1586), динан йаздархо, иезуит, католикийн мозгӀар.

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш
Дерриг дуьненан жайнин а, авторан бакъонийн а де

**Дерриг дуьненан жайнин а, авторан бакъонийн а де**
() — даздо 1996 шарахь дуьйна хӀора шарахь 23 апрелехь. Дерриг дуьненан де кхайкхийна 1995 шеран 15 ноябрехь ЮНЕСКОн 28-гӀа сессехь (резолюци № 3.18).

Сацам бира оьздангаллин ламасташ серлаяха а, кхион а Ӏалашо йолуш, ткъа иштта жайнаш хаарш даржоран уггаре ладаме гӀирс хиларан а, уггаре тешаме Ӏалашден хьесап хиларан а чот йина. Резолюцехь билгалдоккху оцу дийнахь жайнин гайтамаш а, базараш а яран эффекталла.

Сацам бечу хенахь чот йира «Жайнин де» хьалха дӀакхехьначу цхьа могӀа мехкийн а, кхолламийн а зиеделлачух.

Масала, Испанехь 1926 шарахь паччахьа Альфонс XIII-гӀачо куьг йаздира Испанехь *Испанин жайнин де* даздаран декретан кӀела, кӀеззиг дийцарш динчул тӀаьхьа сацам бира, и де даздийр ду 23 апрелехь — и де тӀеэцна Мигель Сервантес велла де ду аьлла (ма-дарра дийцича, историкашна хета, йаздархо 22 апрелехь велча санна, амма оцу хенан Ӏадаташца валаран де йаздеш хилла дӀавуллучу дийнан терахьца — 23 апрелехь). Барселонехь и де нисделла Каталонин «доладен» Сийлахь Георгин сийнна динчу Ӏиданца, оцу дийнахь жайнаш духкучара йоккха жайнин базар хӀоттийра. Нисса цигахь 1931 шарахь йукъадаьлла хӀора жайна оьцучун ровзан даларан Ӏадат .

Терахь хаьржина, ВКЪКХ сайт тӀехь гайтарца, 1616 шеран 23 апрелехь Мигель де Сервантес, Уильям Шекспир (ма-дарра аьлча 23-гӀа — сийлахь поэтан а, драматурган а кхалхаран терахь ду Юлианан рузманца, аьлчи а григорианан рузманца — 10 де тӀаьхьа хуьлу), Инка Гарсиласо де ла Вега кхалхарна иэсан лерина.

2002 шарахь дуьйна Москохахь оцу дийнахь жайнал сов совгӀатна ровзан а ло. И Ӏадат йукъадаьккхина Сервантесан институтан библиотекехь.

## 23 апрель — дуьненан литературин сийлаллин де

### Оцу дийнахь бина йаздархой
* Вальехо Мануэль (:en:Manuel Mejía Vallejo) (1923)
* Дрюон Морис (1918)
* Халлдор Лакснесс (1902)

### Оцу дийнахь белла йаздархой
* Инка Гарсиласо де ла Вега (1616)
* Мигель де Сервантес-и-Сааведра (1616)
* Пла Жозеп (1981)
* Памела Линдон Трэверс (1996)
* Уильям Шекспир (1616)

## Хьажа кхин а
* Дуьненайукъара йаздархойн де
* Дуьненайукъара берийн жайнийн де
* Дуьненайукъара долара интеллектан де
* Йукъараллин сийлаллин де

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Сайт ООН
*  «Всемирный день книг и авторского права» на сайте библиотеки им. Д. Хаммаршельда 
* резолюция ЮНЕСКО
* Послание Генерального директора ЮНЕСКО в 2007 году

Категори:Жайнаш
Категори:Авторан бакъо
Категори:ЮНЕСКОн дуьненайукъара денош
Категори:23 апрель
Асия бинт Музахьим

**Асия бинт Муза́хьим** () — Къуръанан персонаж, Муса пайхамаран  заманахь урхалла дина ПирӀунан зуда. Бусабачара лору уггаре сийлахь зударийн могӀаршкахь. Исламан хьадисашкахь дийцина, Мухьаммад пайхамара  Асия хьахийна исламан исторехь уггаре йеза йеа зудчун йукъахь, цхьаьна могӀара Марьямца (Ӏийса пахамаран  нана), Мухьаммад пайхамаран  хьалхара зудчуьнца Хадижат, цуьнан йоьӀаца ПетӀиматца.

## Истори
Асия ПирӀунан зуда хилла. Шен майрах тера йоцуш, иза беркате цӀена а, делах тешаш а зуда хилла. Шен бахаме хьаьжна ца Ӏаш, иза шен майра санна кура йацара. Цкъа Асия шен гӀарбашца еира Нил тӀе, царна карийра хино охьахьуш долу тускар. Асия дукха чехка схьадаккха аьлла омар дира, гӀарбашна тускар чохь кӀант карийра. Асияс майрачуьнга дийцира берах лаьцна, реза вира и бер кхаьа схьаэцийта. Цул тӀаьхьа Асияс Муса вакхо зуда хӀоттийра, шеко а йацара цуьнан и зуда беран нана хиларх. В исламском предании говорится о том, что Асия тайно поклонялась Богу, боясь наказания мужа и умерла во время пыток её мужа, обнаружившего её истинные убеждения.

Мухьаммад пайхамаран  хьадисашкахь хоуьйту, Асия ялсаманан зударех хьалхарчех хир хилар. Къуръан чохь Асия хьахайо массо а бусалбачарна масалан.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Муса
Асет

**Асия** я **Асет**
* Асия (, )) — зударийн а, кхазакхийн божарий а цӀе, маьӀна ду «дог оьцург», «дарба дийриг».
 
## ГӀарабевлла цӀархой
* зударий
** Асия бинт Музахим — Къуръанан персонаж, ПирӀунан зуда.
** Исаева, Асет Марцаровна — Нохчийн пачхьалкхан драман театран актриса, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артистка (1961), РСФСР Сийлахь артистка (13.9.1968). 
** Асет Хамзатова (в замужестве Гана́ева) — советийн нохчийн спортхо, акробатикехь Европин а, дуьненан а, ССРС а чемпион-аьзни, ССРС Кад баккхархо, ССРС дуьненайукъара классан спортан говзанча.

* кхазакхийн божарий
** Асет Найманбайулы — кхазакхий акын, илланча, композитор.
** Бейсеуов, Асет Коппаевич — советийн а, кхазакхстанан а композитор, Кхазакхийн ССР Хьакъдолу исбаьхьаллин гӀуллакххо (1986), Кхазакхстанан Халкъан артист (1991).
** Болганбаев, Асет Болганбаевич — советий кхазакхийн Ӏилманча, филологин Ӏилманийн доктор (1972).
** Исекешев, Асет Орентаевич — Кхазакхстанан Хьалхарчу Президентан Елбасы Фондан кхочушдаран директор.
** Мамбетов, Асет Секенович — классикан латарехь Кхазакхстанан спортан хьакъдолу говзанча (2008).
Дерриг дуьненан болх Ӏалашбаран де

**Дерриг дуьненан болх Ӏалашбаран де** — хӀора шарахь 28 апрелехь даздо Ӏида. Иза кхин а балха тӀехь белла я лазийна белхалойн иэсан дуьненайукъара де ду.

## Истори
Дерриг дуьненан болх Ӏалашбаран ден истори йолало 1989 шарахь дуьйна, оцу дийнахь профсоюзаша а, белхалоша а дӀадаьхьира «Беллачу белхалойн иэсан де» АЦШхь а, Канадехь а. Иза лерина дара балха тӀехь зулам даьлла я белхан меттигехь беллачарна. Итт шо сов даьлчи дуьненан 100 сов пачхьалкхехь дӀахьо адамийн а, хьаькамийн а болх ларбарца доьзна, тайп-тайпана кхочушдацаршна терго яхийта хьажийна йолу акцеш а, мероприятеш а.

Таханлерачу цӀарца Дерриг дуьненан болх Ӏалашбаран де дуьххьара даздина 2003 шарахь Дуьненайукъара белхан кхолламо кховдорца. Дуьненайукъара белхан кхолламо, официалан и де, баланийн масштабашна терго тӀеяхийта Ӏалашо йолуш кхоьллина. Дуьненайукъара белхан кхолламан хаамашца, дуьненахь белхан меттигехь хӀора дийнахь ле 5—6 эзар стаг, цу тӀе и терахь хӀора шарахь тӀекхеташ ду 10 % гергга. КӀезиг бац меттигаш, и иэшамаш болх луш болчара харж кхоо гӀертарх доьзна хиларца. Сурсаташ дарна йина харж кхерамазаллин техникин чоьтах меттахӀотто.

Дуьненайукъара белхан кхолламо цкъан а къобал ца дора белхалой оьцучеран дийцарш, белхан тӀиера бохамаш, профцамгарш «дӀакъасто йиш йоцу белхан дакъа ду» бахар.

## Дийнан тема
* 2018 — «Болх ларбар: къона белхалой башха экаме бу»

## Хьажа иштта
* Радиацин аварешкахь а, бохамашкахь а кхелхинчеран иэсан де
* Болх ларбар
* Россин Федерацин Белхан кодекс

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Всемирный день охраны труда (портал «Календарь праздников»)
* Эмблема ВДОТ в большем разрешении

Болх ларбар
Категори:28 апрелан Ӏиданаш
Болх ларбар
Категори:Болх ларбар
Арнауташ

**Арвани́таш**, **арнау́таш** (,   «албанхой») — албанхойн православин дин лело субэтносан тоба, XIV—XV бӀешерашкахь Албани йитина, балканехь къаьмнаш кхалхарца доьзна. Кхалхарш хилира франкократи чӀагӀъяларца, Византийн импери гӀелъяларца, Европе Туркой-Ӏусманхой чубахкарца. XX бӀешо доладаллалц арваниташ доккхаха дакъа дара Желтойчоь паччахьаллин бахархойн (20 % кхаччалц). Юккъера бӀешерашкахь арванитийн ненан мотт албанийн меттан башха меттадакъа дара — арванитийн мотт, тахана байна ала мегар ду. Ярташкара арнауташ, тӀаккха а, Ӏалашдина желтойн этносан къастар. Желтойн-албанхойн дозанера Корча гӀалан йисташкарчу арнаутийн жимачу тобанех схьаевлла Россин имперера а, ССРС хиллачура а албанхойн ерриг тобанаш барам 5 эз. ст. гергга волуш.

## Истори
Албанхой алсама кхелхира Греце XII - XV бӀешерашна юккъера муьрехь. Албанин историн махкара албанхой кхалхаран бахьна (коьртаниг мехкан къилба-малхбалера) хила тарло махкахь адам луьста Ӏар. Ша Албани тӀемаш хьейина йац 1204 шерал тӀаьхьа, Балканийн ахгӀайрен малхбален дакъа доцург. Цул сов, мохк юкъабахара юккъерачу бӀешерийн желтойн пачхьалкхана Эпиран деспотатан, иштта, цунах дакъа хилира жӀарахошна желтойн-православин дуьхьалонан. Оцу заманахь Эпиран желтой а, албанхой а, православи тӀеоьций, чӀогӀа гергара хуьлу оьздангаллин агӀора. ТӀаккха а дукхаха болу албанхойн мухажираш лоьхура, уггаре хьалха, шайн бахамца долу хьал тодар, тӀамо йохийна Грецера, шортта лаьттан дакъош кхаьчна, цара мехах тӀемаш бора, тайп-тайпана пачхьалкхийн эскаршца охьаховшура: дукха ерш желтойн пачхьалкхан кхоллараш, масала, Эпиран деспотат, Морейн деспотат, меттахӀоттийна Византий импери; кхин а — жӀарахойн Латинан импери, Венецин республика, Йоккха Влахи, Хункар-мохк, Генуэзан республика, кхин дӀа а).