open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абсолютизм

**Абсолютизм**  — пачхьалкхан хӀоттам, хӀоьттина цхьа могӀа малхбузаевропин мехкашкахь Керла заманахь, и хӀоттам болуш лакхара Ӏедал (дукхах дерг, монархин) доза тоьхна дац векалийн институташца, конституцин пачхьалкхашкахь санна.

Термин *[[абсолютан монархи]]*, кхетайо паччахьан доза доцу Ӏедал санна, цуьнан кхин шуьйра маьӀна ду, амма *абсолютизм* термин *[[абсолютан монархи]]* терминца маьӀнийца тера ду, готта, луьра Ӏилманан маьӀнехь.

Абсолютизм хилла европин континентан пачхьалкхашкахь XVII а, XVIII а бӀешерашкахь алсама йолу пачхьалкхан кеп, цуьнан аьтту бора динан гӀуллакххоша, цара бохура лакхара Ӏедал делера ду, руман юристаш, къобал дора паччахьашкахь шира руман императорийн абсолютан Ӏедал. И пачхьалкхан кеп шен кхиаран апогей кхаьчна французийн паччахь Людовик XIV волуш, гуттаренна бохуш хилла волу шен гӀарадаьлла «*L’Etat c’est moi*» (Пачхьалкх — со ву). Историн термин санна «шира низам» (Ancien regime) кхетамо абсолютизм хийцина XIX бӀешерашна юккъехь.

Тайп-тайпанчу абсолютан монархийн социалан гӀортол вовшех тера йац. Керлачу хенан Европин абсолютан монархеш хилла элийн пачхьалкхаш, царна чохь йисина «гӀоле йина йукъаралла». Советийн историографехь абсолютизм кхоллаялар дихкира классийн къовсамца — олаллин а, буржуазин а (С. Д. Сказкин) я ахархойн а, олаллин а (Б. Ф. Поршнев). Тахана йаьржина ойланца, абсолютизм чӀагӀъяларан таро йина цхьа могӀа экономикин а, социалан а, оьздангаллин а хиламаша. 

Иштта, пачхьалкхан Ӏедал чӀагӀдалар доьхку сих-сиха хуьлучу тӀемашца (иза бахьнехь алссама налогаш туху), йохк-иэцар кхиарца (иэша йолало протекционистийн политика), гӀалана кхиарца а, царна чохь социалан хийцамаш хиларца а (гӀалийн йукъараллин социалан марталла йохар,  элий монархин герга бахар).

**Пачхьалкхан абсолютизм** централизацин маьӀнехь хилла, масала, Францехь Луи-Филиппан конституцин монархи йолуш а, Наполеон I-чун а, Наполеона III-чун а тӀеман деспотизм йолуш а.

## Хьажа кхин а
* Абсолютан монархи
* Серла йаьккхина абсолютизм

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш
*  Миф абсолютизма = The Myth of Absolutism: Change and Continuity in Early Modern European Monarchy. — Алетейя, 2003. — 272 с. — (Pax Britannica) —  ISBN 5-89329-569-2

Категори:Монархи
1775 год

## Хиламаш

### Европа
* 1775—1783 — Къилбаседа Америкера шен колонешца Ингалсан тӀом.
* Швецехь сихдо йукъараллин латтанаш декъар, дӀайоху чучча асанаш.
* Францера дааран сурсатийн халонаш. Дижонехь, Версалехь, Сен-Жерменехь, Парижехь гӀалин лаханехь карзахбийларш.
* 1775—1799 — Папа Пий VI (1717—1799).
* Австрехь хӀаллакйина дукхаха йолу чоьхьара йохк-иэцаран пошлинаш. Арахьара йохк-иэцаран пошлинаш тӀетоьхна.
* Къилбаседа Чехера а, Моравера а ахархойн . Ахархой Праган агӀора бахна. Иза охьатаӀо правительство кхоьссина дийнна эскар. Цхьа могӀа цӀий Ӏаьнначу тӀемашкахь ахархой хӀаллак бина.
* 7 май — Австрис а, Туркойчоьно а барт бина Истмалехь, цуьнца Российца долу дийцаршкахь Туркойчоьнан гӀо лацарна Австрин кхаьчна Буковина.
* 8 май — кхоьллина поштан станци Кривой Рог, тӀаьхьа гӀала — металлургин а, маьӀда даккхаран а центр хилла йолу.
* 15 июль — Австрин урхалчо эрцгерцог-аьзнис Мария Терезияс арадаьккхина декрет австрийн тайп-тайпанчу латтанашна йукъара маьӀ-маьӀӀехь таможнин дуьхьалонаш дӀаяхарх.
* 13 август — Чехера Мария Терезиян шолгӀа элан йолан патент, цуьнца доза тоьхна кхаа дийнан, регламент хӀоттийна ясакхан барамна а.
* Тверан областера Бежецкан гӀалан статус йелла.
* Император-аьзнин Екатерина II-гӀачун омарца, «*даймахкахь хилла гӀаттам буьззина бицбар*» Ӏалашо йолуш, Яик эркан цӀе хийцина Урал аьлла, Яицкан гӀала — Уральск, Яицкан гӀазакхийн эскар — Уралан гӀазакхийн эскар. Император-аьзнин Екатерина II-гӀачун августан манифестца дӀайаьккхина Запорожьен Сечь (июнь болалуш паччахьан эскарша дӀалаьцна йолу). Дукхаха болу гӀазакхий кхелхира Кубань тӀе.

## Билгалдахарш
Кхеламолх

**Кхе́ламолх** () —  доьзалера  тайпана кепара бецан орамат.

Евразин хьуьнан хьерча орамат, маскепара-чолхе хьесашца долу гӀаш долуш. Заза кӀаййо, шекъабесара дилх долуш.

## Ботаниках гайтар

Дерзина дукха шерийн 1,5 м деха хьийза гӀад бецан орамат. ГӀаш маскепара-чолхе, 10—20 дуьхь-дуьхьала 2 см деха гӀаш долуш, чекхдовлу геннашна декъаделла хьесашца. Дукха хьолахь дуьхь-дуьхьала долу гӀаш дӀасататтаделла хуьлу. ГӀан долалуш чечалкхаш санна хедийна, 4—6 мм.

## Таксономи
, Sp. Pl. 2: 734 (1753).

### Синонимаш
* 
* 
* 

## Билгалдахарш

## Литература
* 
*
Болниси (Болнисин муниципалитет)

**Болниси** () — Гуьржийчоьнан Квемо-Картлин Болнисин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1534 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Болнисин муниципалитетан нах беха меттигаш
Абу Бакр Мухьаммад ад-Дарбанди

**Абу́ Бакр Мухьа́ммад ибн Му́са ад-Дарбанди́** (; вина  а,  а шерашна йукъахь, Дербент — , БагӀдад) — воккха бусалба Ӏелам-стаг  ашӀарит, Кавказера хьалхара суьпаллин теоретик. «Райхьан аль-хьакаик ва-бустан ад-дакаик» жайнин автор («Бакъ долчу хӀусам а, кӀоргаллийн беш а») — супийн кхетамийн, бакъонийн, гӀиллакх-оьздангаллин энциклопедеш.

## Биографи

## Литература

* 
*  
* 
* 
* 

Категори:ДегӀастанан суьпеш
Дисвели

**Дисвели** () — Гуьржийчоьнан Квемо-Картлин Болнисин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 397 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Болнисин муниципалитетан нах беха меттигаш
1077 шо

## Хиламаш

* Папа Григорий VII-гӀачун а, Генрихом IV-гӀачун а йукъара дов, девзаш дара «Каноссе вахар» аьлла. 28 январехь Каноссан гӀап-гӀалахь цхьаьнакхийтира руман папа Сийлахь Руман империн императорца, оцу хенахь агӀонийн барт хилира.
* Немцойн феодалаш паччахь хоржу Швабин герцог Рудольф.
* Беневенто олаллах папин мохк хуьлу.
* Всеволод I Ярославичах Киевхь Сийлахь эла хилла.
* Болеслав II Майрачо гӀо до элан Изяслав Ярославичан Киев юхаерзош.
* Святополк Изяславич а, Владимир Всеволодович Мономах а Полоцкехь тӀелетира элан Всеслав Брячиславичан.
* 1077—1095 — Ладислав (Ласло) I-рачун урхалла Мажарчохь.
* 1077—1079 — Болгарера гӀаттам.
* Шеран юьхьиг — Михаил VII Дукас хӀоттийна малхбален эскарийн коьрта баьчча Никифор Вотаниат. Октябрь — Вотаниатан гӀаттам, иза чекхбелира Михаил VII-гӀачо император дарж дуьтуш.
* Туркой-сельджукаш дӀалоцу Никей.
* 1077/8—1086, 1092/3-1307/8 — сельджукийн Руман султанат Жимачу Азехь.
* 1077/8—1086 — Руман султан Сулейман I.
* 1077, ноябрь — 1081, февраль — Японехь Дзёряку (Сёряку) шераш.

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1077 шарахь]]*
## Белла
*Хьажа иштта: [[:Категори:Белларш 1077 шарахь]]*
* 25 апрель — Геза I, Мажарчоьн паччахь.
* 14 октябрь — Андроник Дука, византийн пачхьалкхан гӀуллакххо.
* Абу-ль-Фазл Бейхаки, гӀажарийн историк.
* Майтрипа, хӀиндин буддийн устаз.
* Шао Юн, цийчоьнан философ.

## Хьажа кхин а
Керч

**Керч** йа **бекх** — йеха, тӀе исхар тоханза чо болу кетар. 

Керч тоьгура дукха хьолахь кхакханах, амма лело тарлора цхьогалан, акха жӀаьлийн, пашбукъан цӀоканаш. Тоьгура даиман а чо чоьхьахь болуш . Русехь керч йоцуш новкъа бовлуш ца хилла.

## Йаьржина
Керч — уггаре даьржина Ӏаьнан барзакъ ду Россехь (цхьаццанхьа нохчаша **бекх** олу), Монголехь, Кхазакхстанехь. Йаржар кхетадо, кхакха кхерстачеран уггаре бораха а, баьржина а гӀирс хиларо, цара уьш миллионашкахь леладора. Тоьгу дукха хьолахь кхакханах йа пхьагалан цӀуоканах. Чо чоьхьа берзийна хуьлу; ца хилча ца долу дакъа ду кач — боккха, охьакарчош, цуо дика къовлу шийла мох болуш. Керч йеха хиларо а, лекха кач хиларо а, цунах уггаре даьржина Ӏаьнан барзакъ дира Евразин кхерстачеран, цуо дика къовлу дера аренан шийла мехех. Хан мел ели кхекхан керч йаьржира Русехь а, уггаре хьалха къечу нахана йукъахь, тӀаккха хьалдолчеран а. Дукха хьолахь миска наха керч тӀе исхар ца тухура, ткъа тегарш дора, амма иштта гуттаренна ца хилла. XVII бӀешарахь керчаш тӀе тайп-тайпана кӀадеш детта долийра (керча ден дарж лакхара мел хуьлу, кӀади а деза хуьлура), наггахь тегарш дора тӀе мӀарний а тоьгуш. XVII — XVIII бӀешо долалуш Русехь керч лелайора аьхка а, шен йукъараллин а, бахаман а статус гайтархьама. Кхерстачеран иза хӀора дийнан духар дара, хӀунда аьлча уьш бехаш бара жаш, реманаш кхобуш, кхекхий шорта дара церан.

## Хьажа кхин а

* ГӀовтал
* Йоца кетар
* ДабагӀа дина кетар

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* «Этимологический словарь русского языка», т. 4, , 1987, с. 118.

## Хьажоргаш
* Всё о мехах и шубах  (furexpo.ru)
* Краткая история тулупа (XIII—XVIII вв.) (archive.is)
* Тулуп.
Категори:Барзакъ
Абемама

**Абемама** () — Республика Кирибатин йукъара Гилбертан архипелаган атолл. Девза дукхах дерг, кхузахь 1892 шеран 27 майхь *«Роялист»* кеман капитана Дэвиса *«Гилбертан гӀайренашна тӀехула Британин протекторатан деклараци»* хӀоттаяр бахьнехь. Йоцучу хенахь кхузахь вехира иштта йаздархо Стивенсон Роберт Льюис.

## Географи
Атолл Абемама лаьтта Гилберта гӀайренашна юккъерачу декъехь. Гуонаха Тийна Ӏапказан хиш ду. 25 км къилба-малхбузехьа лаьтта Аранука гӀайре, 43 км къилба-малхбузехьа — Куриа. Гергара материк, Австрали, лаьтта 3500 км генахь.

## Билгалдахарш

Категори:Гилбертан гӀайренаш
Абсцесс

**Абсцесс** ( — иэхар) — дилхан хьасан ноткъаран хьу кхетар, чохь ноткъа а еш, ян тарло чкъоьран кӀеларчу клетчаткехь, дилхалахь, даьӀахкехь, ткъа иштта меженашкахь я царна юкъахь. Абсцесс хила тарло ша а (Ӏаьржа бӀаьрг), иштта гена яьлла кхин цамгарх (пневмони, лазвар, ангина — паратонзилляран абсцесс).

Абсцесс кхиар доьзна организман чу дилха дохийначухула я мазин пардо долчухула ноткъа яран микробаш кхачарца я цӀий лела а, екхоийн пхенех микробаш кхетарца, кхечу ноткъан хьостера. Организман дуьхьалонан реакци ю капсула яр, цуо доза туху могашчу хьесийн абсцесс хиларан.

## Этиологи
Абсцесс карзахйоккхург а, флегмон а ю ийна алсама стрептококкаш а, стафилококкаш а йолу микрофлора комплексехь чуьрийн а, кхин кепара а бактерешца. ТӀаьхьарчу шерашкахь гайтина анаэробийн (бактероидийн а, клостридийн а) флегмонан абсцесс кхиаран йоккха роль, ткъа иштта аэробан а, анаэробан инфекци а ассоциацеш. Цхьацца меттигашкахь абсцессаш а, флегмонаш а йоьллуш йина ноткъано, ца кхуьийта микроорганизмаш муьлххачу кхиаран хьолашкахь. Цуьнца, билгалчу барамехь, кхето мегар ду алсама хуьлу абсцессаш а, флегмон а тера доцучу тайпанан боларца.

## Клиникан сурт

Категори:Хирургин цамгарш
Категори:Хьу йолар
1710 шо

## Хиламаш
* Версалан гӀала йина йаьлла.
* Оьрсийн эскарша схьайаьккхина Рига, Дюнамюнде, Пернов, Аренсбург, Ревель, Выборг, Кексгольм, Эльблонг (Прусси).
* Кхаракхумийн кӀоштахь, кхаа жузан хьалхара кхурултайхь халкъан эскар вовшах тоха барт бина джунгарашна дуьхьала.
* 12 июнь — Выборг дӀало инарла Апраксинан оьрсийн эскаро гуо латтийначул тӀаьхьа.
* 27 июль — испанин эскарш эшна Сийлахь Руман империн, Цхьаьнатоьхна провинцийн, Йоккха Британин цхьаьнатоьхначу эскарел Альменарерачу тӀамехь.
* Эрцгерцог Карл Испанехь воьссина, ша Мадридехь паччахь кхайкхийна.
* Ракоцин эскар иэшийна австрихоша Рохманаш, Сольнок, Эгер йолчохь. Мажархой юхабевлла Мункачу.
* 1710—1711 —Молдавин эла Кантемир Димитрий Константинович (1673—1723) ву.
* Польшин сейм («Варшаван рада»). Полякаш чеккхенца йитина Аьрру бердан Украина а, Киев а.
* Ноябрь — Туркойн правительство чувоьллина оьрсийн векал ВорхӀ бӀевнан гӀап-гӀалан чу, Россин тӀом кхайкхийна.
* 1710—1713 — Туркойчоьнан Российца болу тӀом.
* Туркой а, яманхой а тӀелетта Ливанан. Цара дӀаваьккхира ШихӀаб тайпанара кайситийн эмир Хайдар, Ливанах йира ма-йарра пашалык.
* Пенджабера куьйгаллехь сикхийн секта а, 11-гӀа гуру Банда а йолу ахархойн гӀаттаман йуьхьиг. ГӀовттамхоша схьайаьккхина Сирхинд, хӀоттийна Ӏедал Малхбуза Пенджабан доккхаха долчу декъехь, Лахор тӀекхаьчна.
* 9 февраль — Петр I-рачун омарца, Россехь гражданийн абат юкъаяьккхина.
Дешархо

**Де́шархо**:
# дешархо тайп-тайпанчу дешаран меттигашкахь;
# цхьаьна хаарийн областера кхечунгара Ӏамолаш оьцуш волу стаг (зуда).

## Истори
Дешархо дош даьккхина «деша» дашах. Дош «деша» шен рогӀехь – схьадаьлла «дош» дешах.
И дош ду цхьа орам болуш дешнашца деша, дешар, дешна стаг.

## Дешархой [[Ӏалам диллар]]ехь
Суьртийн исписка:
* «Йуьртан ишкол». Альбер Анкер, швейцарин художник, 1831 — 1910
* «Дагардар. С. А. Рачинскин халкъан ишколехь». Оьрсийн художник Н. П. Богданов-Бельский, 1868-1945.  
* «Йуьртан ишкол». Морган Уэйстлинг, америкин художник, вина 1964 ш.  
* «Йуьхьанцара ишкол». Магнус Энкель, финнийн художник (1870-1925).
* «Хьехархочун совгӀат». Абрам М. Харьковский, советийн художник (1911-1995).
* «Ишколера тӀееш йолу Ӏамолаш». Дмитрий И. Пускин, советий художник (1919-1999).
* «Ца йина». Виктор А. Цветков, Россин художник, вина 1951 ш.

## Хьажа кхин а
* Адепт

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Дешар
Категори:Педагогика
Чоа

**Чоа**, йа **Чокхи** (; ; ; ; ;  ; ; ) — уггаре даьржина божарийн барзакъ Къилбаседа Кавказехь. Тахана иза лелош наггахь верг бен вац, ткъа иза леладо дезачу Ӏиданашкахь



## Литература

Категори:Чоа
1500 шо

## Хиламаш
* Дуьненан бахархой 500 миллион стаге кхаьчна.
* 5 январь — герцог Сфорца Лодовикон эскарша дӀалаьцна Милан.
* 26 январь — Яньес Пинсон, Висенте хилла хӀинцалера бразилин штатан Пернамбукун бердашкахь Бразилин латта тӀевоьссина дуьххьарлера европахо. Амма, цхьаболчу историкашна хетарехь португалхо Дуарте Пашеку Перейра () веина къилбаседа-малхбален Бразили 1498 шарахь, ши шо хьалха Яньес Пинсон Висентел а, Диего де Лепел а, Кабра́л Пе́дру А́лварешал а.
* 12 февраль — цхьаболчу историкашна хетарехь испанин конкистадораш коьртехь Диего де Лепе волуш биссира 5° 30' къ.ш. Къилба Америкин бердаш тӀе (тахана иза Бразилин мохк бу) 1500 шеран 12 февралехь, цигара дӀа къилбехьа бахара, Сан-Агустин мере кхаччалц (хӀинца Кабу-Бранку мара, 7° 09' къ.ш.).
* 17 февраль — Хеммингштедт эвлан гергарчу тӀамехь куьйгаллехь Вульф Изебранд волчу Дитмаршенан ахархоша иэшийра даниг эскар.
* 8 апрель — Францин паччахьа Людовик XII-гӀачо иэшийна герцог Сфорца Лодовико Новарера тӀамехь.
* 10 апрель — дӀайиллина Аугсбурган рейхстаг. Reichsexekutionsordnung  арахецарех, къамелаш дира империн Берлинан апелляцин суьдан кхел кхочушъяран низамех а, пачхьалкх 6 империн гуонна екъарх а.
* Горица графалла ГабсбургӀеран мехкех дӀатохар.
* Шо долалуш — Литвара элий Бельский Семен, Стародубский Семен Иванович, Новгород-Северский Василий Иванович Оьрсийн пачхьалкхе дехьабовлар.
* 1500—1503 — Оьрсийн пачхьалкхан Сийлахь Литван олаллаца болу тӀом.
* Аьхке — Дорогобужан гергара Ведроша эркан тӀиерачу тӀамехь литван эскар иэшийра оьрсийн эскаро, воевода эла Острожский Константин йийсаре кхаьчна. Оьрсийн эскарша дӀалаьцна Къилбаседа латта.
* Юха дуьйладелла Монголин а, Цийчоьнан а йукъара тӀемаш.
* 9 апрель — португалин хӀордахо Алвареш Кабрал Педру 13 кема долчу флотца ХӀинде вахана.
Аджанта

**Аджа́нта** () — ХӀиндера Махараштра штатера дукхаха йерг буддистийн динан гӀишлон-килсан хьехийн комплекс. 

Лан кепара тарх йу 29 хьех йолуш. Уьш йекъало шина коьрта тайпане — чайтья (ламазан залаш, йеха план йолуш, ши могӀа бӀогӀамаш апсида долуш пурхехь) а, вихара (йеакӀуо план йолу залаш, кхаа агӀора чоьнаш йа динан гӀуллакхан чоь Буддан жӀар йолуш, чуволуш йу тӀегӀа) а — буддийн мозгӀарийн йукъарадахаран чоьнаш.

Хьехан пенаш тӀиера йоза дуьненна а девза. Кийсигашна йукъахь дисина Ӏаламан суьрташ, — буддийн туьйранийн а, мифийн а суьрташ ду, амма шен кхетамца цуо дӀайоьллу йукъараллин дахаран панорама шен тайп-тайпанчу кепашца.

Динан гӀишлош тархаш огуш йаьхна масех бӀешарахь — вайн эрал I бӀешо хьалха йолийна вайн эран VII бӀешо кхаччалц (ма-дарра Ӏалам диллар къега V—VI бӀешерийн муьрехь). Уггаре жигара гӀишлошйар дира V бӀешо чекхдолуш — VI бӀешеран хьалхарчу декъехь, ницкъ болчу дравидийн Вакатакийн Харишенан некъийн паччахь (475—500 шерашкахь), Деканан а, цхьа могӀа Малхбуза ХӀиндин урхалча волуш. Оцу хенахь кхоьллина уггаре дика тӀулган суьрташ а, пена тӀиера суьрташ а Аджантан

XIII бӀешарахь ХӀиндехь буддизман маьӀна дов. МозгӀарша, оцу хенахь шайн барам лагӀбелла болу, тӀаьхь-тӀаьхьа йуьту Аджанта. 1983 шарахь динан цӀийнан комплекс «Аджанта» кхайкхийна дерригдуьненан тӀаьхьалон иэс.

## Хьажоргаш
* 
* Пещерные храмы Аджанты

## Билгалдахарш

Категори:ХӀиндин хьехийн динан гӀишлош
Категори:Махараштрин буддийн динан гӀишлош
Категори:ХӀиндера дерриг дуьненан тӀаьхье
Хулдара

**Хулдара** () — Гуьржийчоьнан Квемо-Картлин Марнеулин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 915 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Марнеулин муниципалитетан нах беха меттигаш
Шнайдер, Владимир Геннадьевич

**Шнайдер, Владимир Геннадьевич** (вина 1966 шеран 16 апрель, Армавир, Краснодаран мохк) — Россин историк, историн Ӏилманийн доктор. 100 сов Ӏилманийн белхийн автор, цу йукъахь йу 6 монографи. Армавиран пачхьалкхан педагогин университетан йукъара а, даймехкан а историн кафедран профессор. 1999 тӀера 2011 шш. кхаччалц АГПУ историн факультетехь декан болх бина. Ӏилманийн белхийн коьрта некъаш: Къилбаседа Кавказан халкхийн историн социокультурийн аспект; советийн къаьмнийн политика Къилбаседа Кавказехь 1917 - 1950-гӀа шш. чакхе; Къилбаседа Кавказан халкъийн депортацин, сибрех бахаран, реабилитацин истори; Къилбаседа Кавказехь историко-культурин интеграцин процессаш.

## Биографи
Вина 1966 шарахь Армавирехь, жимала а, къоналла а дӀайахара цигахь, ГӀобан пачхьалкхан университет чекхйаьккхина. Къилбаседа Кавказан халкхийн социалан историн корматаллехь, иштта талламбеш ву гӀалашкахь кхоллаелла этнокультурийн цхьанакхетаршна. 

## СовгӀаташ

## Библиографи
* Шнайдер В. Г. «Немецкие книги» АОАА как исторический источник - Москва|Берлин: Директ-Медиа, 2015
* Шнайдер В. Г. Социально-политические циклы в истории России : природа и механика - Москва|Берлин: Директ-Медиа, 2015
* Шнайдер В. Г. Советское нациестроительство на Северном Кавказе (1917 – конец 1950-х гг.) : закономерности и противоречия: монография - Москва|Берлин: Директ-Медиа, 2015
* Шнайдер В. Г. Советская национальная политика и народы Северного Кавказа в 1940–1950-е гг.: монография - Москва|Берлин: Директ-Медиа, 2015
* 
* Шнайдер В.Г., Шхачемуков Р.М., Койчуев А.Д. Становление и развитие рабочего класса на Северном Кавказе в конце XIX – начале ХХ вв.: историография проблемы // Вестник Адыгейского государственного университета. Вып. 3(224). 2018. С. 68-76
* Шнайдер В.Г. Октябрьская революция в контексте социально-политических циклов в истории России// Материалы Всероссийской научной конференции «Великая российская революция: формирование исторического сознания»/ Вестник Адыгейского государственного университета, 2017, Вып.4. – С. 276-277.
* Шнайдер В.Г. Методы и приемы исследования этнокультурной общины в городских условиях// Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. Часть 3. 2014. №5 (43). – С. 211-215.
* Шнайдер В.Г. Этнокультурная община в городских условиях: опыт локально-исторического исследования// Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. - Тамбов: Грамота, 2013. №5(31): в 2-х ч. Ч. II. – С. 215-220
* Голованова С.А., Шнайдер В.Г. Понятие "frontier" в современной кавказоведческой литературе// Вестник Адыгейского государственного университета. 2012, №3 (102). - С. 59-67.http://vestnik.adygnet.ru/files/2012.4/2184/golovanova2012_)4.pdf 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*Шнайдер В.Г. Рабочие Северного Кавказа (последняя треть XIX в. – февраль 1917 г.): становление социального слоя.  Армавир: Полипринт, 2016. – 176 с.http://magru.net/pubs/7715/RABOCHIE_SEVERNOGO_KAVKAZA_poslednyaya_tret_XIX_v_fevral_1917_g_STANOVLENIE_SOTSIALNOGO_SLOYA#3

## Билгалдахарш
Ялсаманера арабахар

Адам а, Хьава а **я́лсамане́ра а́раба́хар** — Хиламан жайнан дийцаршкара библин эпизод, йогӀу къине вожарал тӀаьхьа.

## Хьосташ а, комментареш а
Апокрифан Юбилейн жайнаца, къине иэгале Адам а, Хьава а ялсаманахь даьхна ворхӀ шарахь.

Къине иэгначул тӀаьхьа Дала олу (-):
* Лаьхьане: «*НаьӀалт хилла хьуна массо а даьхнашна а, аренан акхарошна а хьалха; хьо лелар бу хьайн гайн тӀаьхь, юур ю ахьа чан хьайн дерриг дахарехь; дов дуьллур ду хьуна а, хьан зудчунна а юккъе, хьан хӀунна а, цуьнан хӀунна а; цуо хьуна коьртах тухур ю, ткъа ахьа цуьнан кӀажанах каеттар ю.*»
* Хьавага: «*Совбоккхуш совбоккхур бу сингаттам хьан пхоралла долуш; цамгарехь бераш дийр ду; майра везийтар ву, иза хьуна тӀаьхь эла хир ву.*»
* Адамега: «*НаьӀалт хилла латтан хьуна хьалхара; сингаттамца дуур ду ахьа хьай дахарехь цунна тӀиера; баьӀаш а, кӀохцалш а кхиор ду цуо хьуна; юур ю ахьа аренан бецаш; хьацарца дуур ду ахьа бепиг, хьо схьаваьллачу латте верзалца, хьо а чан ю, чене юха а воьрзур ву.*»

Къине иэгначул тӀаьхьа «*тиллира Адама шен зудчунна цӀе: Хьава, хилира бехачеран массеран а нана. Делира Дала Адаман а, цуьнан зудчунна а цӀуканан духар, тӀе-кога юьйхира царна*». (-). Цул тӀаьхьа Адам а, Хьава а доьссира дуьнен тӀе.

Комментари : Элира рабби Аба бар Кагана: ДӀайиллира цунна Сийлахьчо, беркате ву Иза, дохковаларан неӀарш. «ХӀинца?..» — хаттар хӀоттадо «ХӀинца хӀун ду?». Дала хоуьйту, хьал юхадерзо йиш йолуш хилар, хьоьжу, адам дохко долуй теша. Цунна Адама нийса жоп ца ло, цунна бакъо ца ло Дахаран дитт тӀера даа. Дохко ца ваьллачул тӀаьхьа (ша къа динчул тӀаьхьа доцуш) Адам хьакъ долуш ца хилира гуттаренна а долчу дахарна.

## Керсталлин ламастехь
### Малик цӀеран турца

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Рассказ о некоторых изображениях грехопадения и изгнания из рая, Марина Аграновская

Категори:Шира Весетан суьрташ
Категори:Джаннат
ДӀаман де

**ДӀа́ман де** () — АЦШ а, Канадан а ламастан Ӏида, даздо хӀора шарахь 2 февралехь. Лору, оцу дийнахь шен Ӏуьргара ярайолу дӀаман тӀаьхьа терго ян еза. Цуьнан леларца хаьа бӀаьсте герга хилар. Тидамашца, нагахь де кхуьйлина делахь, дӀаман шен ӀиндагӀа ца го, паргӀата арайолу Ӏуьргара — тӀаккха, Ӏа кестта чекхдер ду бӀаьсте хьалха юлур ю. Нагахь де декхна делахь, дӀаман шен ӀиндагӀа а гой, цунах кхералой, юха Ӏуьрга лечкъа — кхин а ялх кӀирнаха Ӏа хир ду. АЦШ, Канадан масех гӀалахь а, эвланашкахь а оцу дийнахь фестивалаш йо, меттигнерачу дӀамашна-метеорологашна лерина, цара туристаш марзбо цига.

## Ӏида кхолладаларан истори
Шира Румехь 2 февралехь даздора Зун де. Метеорологин прогноз оцу дийнахь хӀоттайора самаяьккхина зун леларца, цунна шен ӀиндагӀа гина я ца гина. Малхбузен Европин къаьмнаша леладора и гӀиллакх гуттара тӀаьхьа болчу муьрехь а. Къилбаседа Германехь оцу хенахь самайолу даӀам (цхьаццанхьа — ча), цуьнан леларца а туьдура шелонаш яхъяларх а, бӀаьсте яларх а.

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* *Reichman F.* 1942. Groundhog day. American German Review. 8(3):11-13

## Хьажоргаш
* Официальный сайт Punxsutawney, Penn., Groundhog Club 

Категори:АЦШ Ӏиданаш
Категори:Канадан Ӏиданаш
Категори:2 февралан Ӏиданаш
Категори:Хенан-хӀоттам
Амина

**А́минат** (), **Ами́на** () — Ӏаьрбех йаьлла зударийн цӀе.

## ГӀарабевлла цӀархой
* Аминат бинт ВахӀб — Мухьаммад пайхамаран  нана.
*  — бусалба тӀемало, XV бӀешеран Нигерин  эмиратера хауса къоман паччахь-аьзни.
* Амина Ӏабдалла Арраф аль-Ӏумари — харц цӀе, кхоьллина америкин маршонан боламан жигархочо Тома МакМастера.
* Аминат Масхадова - еза атлетикан а, паргӀата кепар латаран а яхьаллонашкахь дакъа лоцуш йолу хьалхара нохчийн йоӀ, Россин спортан говзанча, масийттаза Россин еза атлетикан чемпионатийн а, турнирийн а толамхо а, совгӀатхо а.
* Амина ас-Садр - Ӏиракъан шиӀийн политикин а, йукъараллин а гӀуллакххо, йаздархо, публицист, зуда-Ӏилманча, исламан ӀилманашкахьмуджтӀахид тӀегӀане кхаьчна, Мухьаммад Бакир ас-Садран йиша а, накъост а, Мукътада ас-Садран ден йиша.
* Амина Умурзакова - театран а, кинон а актриса, Кхазакхийн ССРн Хьакъдолу артист (1958), Кхазакхийн ССРн халкъан артист (1965).
* Аминат Абдулманапова - советийн а, Россин а саьрхьойн поэтесса, прозаик, гочдархо, журналист, публицист. ССРС йаздархойн бертан декъашхо 1991 шарахь дуьйна. Россин журналистийн бертан декъашхо 2000 шарахь дуьйна.

## Литература
* Амина // Казахские имена. Словарь значений.
* Амина // Женские мусульманские имена. Словарь значений.
* Амина // Татарские, тюркские, мусульманские женские имена. Словарь терминов.

Категори:Ӏаьрбийн цӀераш
Сабуртало (кӀошт)

**Сабуртало** () — Тиблисин кӀошт.  Иза йу гӀалин къилбаседа йистехь, къилбехьа дозанашца йу Вера а, Ваке а, Кура хил дехьа йу — Дидубе.

## Билгалдахарш

Категори:Тиблиси
Самгори

**Самгори** () — Тиблисин кӀошт. 
## Билгалдахарш

Категори:Тиблиси
Ваке (кӀошт)

**Ваке** () — Тиблисин административан кӀошт. Лаьтта гӀалин къилба-малхбузен декъехь.
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Тиблиси
Ӏаьржа Ӏов

**Ӏаьржа Ӏов** — цӀечу чӀерийн Ӏов. 



## Йаккхар
Ӏаьржа Ӏов йоккху коьрта меттиг (90% дийнна дуьненахь) Каспий-хӀорд бу. 



## Хьажоргаш
* *Волынец А.* История черной икры.
* Виды икры
* Статья о чёрной икре в журнале Итоги № 03 / 710 (18.01.10) 
* Икра осетровых рыб в СССР
* Производство черной икры в Израиле. Фоторепортаж

Категори:Ӏов
Конгломерат (порода)

**Конгломерат** (схьадаьлла  — йоккха оьлане гулйо) — охьахиина ломан порода, вовшахлетта кхоъ хӀоттаман элемент: жагӀа йа горгалгаш, кеггарш кегийра юзучу хӀуманца (гӀум, алеврит, кхин а), вовшахтосу хӀума (цемент). Цементан меттана хила тарло карбонаташ, мергелаш, аьчган мусталла. Конгломераташна йукъахь кхин конгломераташ а хила тарло.

Конгломерат брекчех къастаран коьрта хьесап ду, тӀаьхьарчун йукъахь горгалг хилла жагӀан меьттана ира сонаш долу кеггарш хилар.

## Тайпанаш а, классификаци а
Тайпанаш хӀоттамца:
* Полимиктан конгломерат — шен хӀоттамца тайп-тайпана конгломерат.
* Мономиктан конгломерат — цхьатерра хӀоттам болу конгломерат.

Йукъакхеттачеран барамца екъар:
* Тархийн конгломераташ — йукъахь 10-100 см барам болу тӀулгаш хуьлу.
* Боккха жагӀан конгломераташ — йукъахь боккха 5-10 см барамехь жагӀа хуьлу.
* Юккъера жагӀан конгломераташ — йукъахь 2,5-5 см барамера жагӀа хуьлу.
* Жима жагӀан конгломераташ — йукъахь 1-2,5 см барамера жагӀа хуьлу.

Лаьттан чкъоьрашкахь латтарца йина классификаци:
* Базалан конгломераташ — лаьтта стоммаллин (свиташ) бух чохь, Ӏохку сен йа параллелан нийса цаярца ширачу ломан породашкахь
* Формацин чоьхьара конгломераташ — Ӏохку чкъоьрнаш кепара марталлин охьахааран кепашкахь. Кхоллало хино яржоран Ӏаткъамца йа кеггаран материал яран муьрашца

## Литература
* Конгломерат // Геологический словарь. Т. 1. М.: Недра, 1978. С. 350.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Конгломерат — описание

Категори:Кегйелла ломан породаш
Категори:Ломан породаш
Категори:Геологи
Россин Ӏилманан де

**Россин Ӏилманан де** — **[[8 февраль]]**. Юкъадаьккхина Россин президентан Б. Н. Ельцинан омарца 1999 шеран 7 июнехь.

Ӏида дуьххьара даздан долийна Россин Ӏилманийн академин 275 шо кхачар даздечу хенахь.

## Истори
И Ӏида Россин Ӏилманийн академи а, Академин университет (хӀинца — Петарбухан пачхьалкхан университет) а кхолларан терхьан лерина ду, уьш кхоьллина император Пётр I-рачун лаамца, урхалла дечу Сенатан омарца 1724 шеран 28 январехь (8 февралехь керлачу рузманца).

ССРСхь Ӏилманан де даздора апрелан кхоалгӀачу кӀиран дийнахь, хӀунда аьлчи 1918 шарахь 18 - 25 апрелехь В. И. Ленина «Набросок плана научно-технических работ» цӀе йолу болх язбина дера. Тахана а дуккха Ӏилманан коллективаш Ӏилманан де даздо «ширачу рузманца», аьлча а апрелан кхоалгӀачу кӀирандийнахь (2018 шарахь Ӏида нисделира 15 апрелехь).

## Хьажа кхин а
* Ӏилманан де
* Россин Ӏиданаш

## Билгалдахарш

Россин Ӏилма
Категори:Россин Ӏиданаш
Категори:8 февралан Ӏиданаш
Ӏилма
Категори:Ӏилма Россехь
ГӀумхой

**ГӀумхой** — нохчийн чӀебарлойн тукхамара тайп. Дукхаберш бехаш бу Нохчийчоьнан малхбале декъехь.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийн тайпанаш
Ӏабдул-Ӏазиз аз-ЗахӀир БиамриллахӀ

**Абу Насир Мухьаммад ибн Ахьмад аз-За́хӀир Биамрилла́хӀ** (;
1176—1226) — ӀаббасгӀеран некъийн багӀдадан халиф, Ахьмад ан-Насиран кӀант.

## Биографи
Паччахь лаьттина ис баттахь да веллачул тӀаьхьа. Шен урхаллин заманахь кхиина налогаш охьайаха а, чӀогӀа эскар дан а.
Лакха Неврен йуьртан меттиг

**Лакха Не́врен йуьртан ме́ттиг** — Россин Федерацера Нохчийчоьнан Теркан кӀоштара муниципалан кхоллам.

Административан центр — Лакха Невре.

## Истори
Йуьртан меттиган статус а, дозанаш а хӀиттийна 2009 шеран 20 февралехь Нохчийн Республикин Законаца № 16-РЗ «Муниципалан кхоллам Теркан кӀошт а, цунна юкъайоьду муниципалан кӀошташ а кхолларах, церан дозанаш хӀитторах, царан шен-шен статус муниципалан кӀоштан а, йуьртан меттиг а йаларех» цӀе йолчу.

## Бахархой

## Йуьртан меттиган хӀоттам

## Билгалдахарш

Категори:Теркан кӀоштан муниципалан кхолламаш
Категори:Нохчийчоьнан йуьртан меттигаш
Асия

__NOTOC__**А́сия** (; ; ; Assiah, 'Asiyah; Схьадаьлла орамах «ас»; «маьлхан мохк», йа «малхбален мохк»)

## Мохк
* *Асия* — дуьненан дакъа; йуьхьанца жима Лиди, цунна йукъайахара Иони а, Эолида а, цул тӀаьхьа йерриг Жима Ази; тӀаьхьуо йерриг Ази.
* Асия — Ширачу Румехь Жима Азин доккхаха дакъа дӀалоцу провинци.

## Динашкахь
* Асия — синан дуьненех деаннах тӀаьххьара (*Ацилот, Бериа, Иецира, Асиа*), уьш хилар къобалдо каббалас.
* *Асия* — библин цӀе (дуьненан дакъа дац):
** *Асия* (Маккавейн жайнашкахь) — селевкидгӀеран паччахьалла;
** *Асия* (Керла Весетехь) — руман провинци Асия.

## Нах беха меттигаш
* Асия — Японера гӀала.
* Асия — Японера эвла, лаьтта Фукуока префектуран Онга уездехь.

## Персонажаш
* Асия — ширагрекийн мифологехь океанида (Океанан йоӀ), Атлантан, Пхьарматан, Эпиметейн нана.
* Асия — ширагрекийн мифологехь нереидех цхьаъ.
* Асия (, )) — зударийн цӀе, маьӀна ду «дог оьцург», «дарба дийриг». Масала:
** Асия бинт Музахим — Къуръанан персонаж, ПирӀунан зуда.

## Кхин
* Асия — Уфара маьждиг.
* (67) Асия — астероид, дӀайиллина 1861 шарахь.
Лакха Ларс

**Лакха Ла́рс** () — эвла а, Россин Федерацин Къилбаседа ХӀирийчоьнан ТӀеман-Гуьржийн некъан тергонан-дехьавалийтаран пункт а. Куьйга кӀела ю БуритӀе гӀалан Затеречни кӀоштан, юкъайогӀу БуритӀен гӀалин гуон.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  
* Последние новости и события о работе КПП Верхний Ларс

Категори:Россин Федерацин Дозанан ТДП
Категори:БуритӀе гӀалин гуон нах беха меттигаш
Категори:ТӀеман-Гуьржийн некъ
Тропикан климат

**Тро́пикан кли́мат** — тропикашкара климат. Тропикан климатан амалехь ду температураш шеран заманашкахь кӀезиг техкар.

## Алисовн климатийн классификаци

Алисовн климатийн классификацица тропикан аса лаьтта субтропикан а, субэкваторан а асанашна йукъахь.

Тропикашкахь лахарчу аткъаман асана шинне агӀора экваторца йохалла лаьтта лакхарчу атмосферан Ӏаткъаман зонаш. Океанашна тӀехула кхузахь хуьлу пассатан климат гуттаренна а малхбален мехаш долуш, царех пассаташ олу. Хенан-хӀоттам кхузахь дикка бекъа хуьлу (500 мм гергга шеран йочанаш), барамера мархашца, аьхкенан йуккъера температура 20—27 °С, Ӏаьнан — 10—15 °С. Йочанаш цӀеххьана тӀекхета гӀайренийн мох хьоькху ломан басешкахь. Тропикан циклонаш дикка кӀезиг йу.

Оцу океанийн областашца латта тӀехь йогӀу тропикийн гӀум-аренийн зонаш йекъа тропикан климатца. Уггаре бовхачу беттан йуккъера температура Къилбаседа эхигехь 40 °С гергга йу, Австралехь 34 °С гергга. Африкин къилбаседехь, Калифорнин чоьхьарчу кӀошташкахь, терго йина Дуьненан уггаре лакхарчу температурийн — 57—58 °С, Австралехь — 55 °С гергга. Ӏай температураш охьайовлу 10 — 15 °С кхаччалц. Дийнахь-бусий температура чӀогӀа хийцало, амплитуда хила тарло 40 °С сов. Йочанаш кӀезиг хуьлу — 250 мм кӀезиг, дукха хьолахь шарахь 100 мм сов ца йовлу .

Дукхаха йолчу тропикан регионашкахь — Экваторан Африка, Къилба Ази а, Къилба-Малхбален Ази а, къилбаседа Австрали а — пассаташ хийцало муссонийн тропикан климатца. Кхузахь аьхка конвергенцин чоьхьара тропикан зона дӀахуьлу генна экваторан къилбаседехьа. Иза бахьнехь малхбален пассатан хӀаваан массаш хийцало малхбузан муссонашца, цунах доьзна ду кхузахь хуьлу йочанийн коьрта дакъа.

## Кёппенан климатийн классификацехь

## Билгалдахарш

Категори:Климат
Категори:Тропикаш
Цинубани (Боржомин муниципалитет)

**Цинубани** () — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахетин Боржомин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Боржомин муниципалитетан нах беха меттигаш
Абу Бакр ибн аль-Ӏараби

**Абу́ Бакр Мухьа́ммад ибн Ӏабдулла́хӀ аль-МаӀа́фири**, вевза **Абу Бакр ибн аль-Ӏараби́** (;
,  — , ) — йуккъера бӀешерийн Ӏаьрбийн историк, къеда, Къуръанан говзанча, факих. Бусалбанийн бакъонийн маликийн ишколан векал. Наггахь нах тилалой иза «веза супийн шайх» Ибн Ӏараби ву моьтту.

## Биографи
Вина Севильяхь 1076 шарахь (Хьиджран 468 шарахь). 1092 шарахь шен деца вахара малхбале. Цхьана хенахь дийшира Димашкъехь а, БагӀдадехь а. 1096 шарахь хьаьж дира. Хьаьж динчул тӀаьхьа йухавирзира БагӀдаде, цигахь кхин дӀа дийшира. Цуьнан хьехархошна йукъахь БагӀдадехь вара Абу Хьамид аль-ГIазали.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Sidi Abu Bakr ibn al-Arabi на dar-sirr.com
* Об Ибн аль-Араби на сайте sunnah.org.sa

Категори:Ӏаьрбийн историкаш
Категори:Исламан бакъоӀамораш
Категори:ШариӀатан суьдхой
Категори:Маликийш
1689 шо

## Хиламаш

* Январан чаккхе — Парламент-конвенто хаьржина Вильгельм Оранан а, Мария а яьсса йисинчу Ӏарш тӀе.
* 1689—1694 — Ингалсан паччахь-аьзни Мария II.
* 1689—1702 — Ингалсан паччахь Вильгельм III Оранан (Голландин штатгальтер).
* 13 февраль — Ингалс. Конвенто тӀеэцна «Бакъонийн деклараци». 3 июнехь — **Динашна собар хиларан акт**, цуо бакъо елира даржашка баха протестанташна-диссентерашна. Гуьйре — «Бакъонийн декларацех» «Бакъонех билль» йина.
* 31 май — шайн коьртехь Джейкоб Леслер волу гӀовттамхоша дӀалецира Америкера Нью-Йорк форт, кхоьллира шайн правительство. Леслеран гӀаттам охьатаӀийра британин эскаро 1691 шарахь.
* Ингалс «Аугсбурган лига» юкъакхетий Францица тӀом болабо.
* 6 октябрь Александр VIII-гӀа Руман папа хаьржина
* 1689—1691 — Папа Александр VIII-гӀа.
* Паччахьан йоӀ Софья йохор, Пётр I-ра ша урхалла дан волавалар.
* Чехехь (Коуржима кӀоштахь) ахархойн гӀаттам.
* Шеран чаккхе — Австрихой туркошла иэша буьйлабелла, юхабевлира. Сербера австрийн махка бевдира 60-70 эз. стаг гергга. Туркоша охьатаӀийра Сербера а, Македонера а гӀаттам.
* 30 март — Иезуиташ атеизман бехке вина, Варшаван базаран майданахь вагийна литван эла Казимир Лышински.
* март-май — В.В. Голицынан оьрсийн эскар ГӀирме дахар. Оьрсий коьрта тӀом ца беш юхабевлира Перекопера.
* Аьхке — Нерчинскехь Россин а, Цийчоьнан а йукъара дийцарийн юьхьиг. 27 августехь — Нерчинскан барт бина Россино а, Цийчоьно а. Амуран аьрру берд бисира маньчжурашкахь.

## Билгалдахарш
Абу Бакар (Джохоран султан)

**Абу́ Бакар** (3 февраль 1833, Сингапур — 4 июнь 1895, Лондон) — Джохоран султан, лору хӀинцалера Джохор кхоьллинарг, керлачу кепара волу хьалхара малайн урхалча.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Джохоран султанаш
Категори:Франц Иосифан орденан кавалераш
Категори:Нефритах белларш
Барч-дух

**Барч-дух** (femur) — адаман (дийнатийн тӀехьара юхан, олхазарийн, сагалматийн, кхин а) хенан маьӀиган а, голан йукъара лахарчу юхан проксималан дакъа ду.

## Адаман барч-духан анатоми
Барч-духан лакхара хьалхара доза ду чож, лакхахь тӀехьа — хенан маьӀгаш, лахахь — голел 5 см лакхахь.

### ДегӀан даьӀахкаш
Барч-духан цхьа даьӀахк бен йац — хенан даьӀахк.

### Фасцеш а, пхенаш а

### Дилха
Барч-духан урхалла до масех тоба барч-духан дилхо.
; Хьалхара тоба

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* О бедренной кости подробно.

Категори:Лахарчу юхан анатоми
Студент

**Студе́нт** (схьадаьлла  — хӀоьттина болх бийриг, Ӏамориг) — лакхара, цхьацца мехкашкахь юккъера дешаран меттигера дешархо. Шира Румехь, юккъерачу бӀешарахь а олура студенташ Ӏаморан процессехь болчарех. XII бӀешарахь университет кхоьллинчул тӀаьхьа термин лело йолийра цигахь доьшуш а, хьоьхуш а болчарна; Хьехархошна Ӏилманан цӀераш йукъайаьхначул тӀаьхьа (магистр, профессор, кхин а) — еккъа дешархошна лелийра.

Демографин къоьлла бахьнехь дийца даьккхина цӀеххьана охьаяккхар (1115 тӀиера 200 кхаччалц) махкара лакхара дешаран меттигаш (прогнозца, 2012 шарахь ишкол чекхйоккху берриг а 700 эз. дешархочо). Гергарчу шерашкахь дагахь бу балхара дӀабаха 100 эз. хьехархой (хӀора виоьалгӀаниг) студентийн барам хӀора шарахь 1 млн охьабаларна. До 2015 года сокращение профессорско-преподавательского состава составит 20−50 %.

2017 шарахь берриг Россера студентийн барам 4,4 миллион стаг ву 2009 шарахь хиллачу 7,4 миллионе хьаьжчи. Россин студенташна йукъахь болх бечеран процент тӀаьхьарчу итт шарахь 40-45 % хилира.

Дуьхьал долчу декъан студенташа доьшу лакхарчу дешаран меттигехь лекцешка ладугӀуш, семинарашкахь дакъа лоцуш, цул тӀаьхьа дӀало зачёташ а, экзаменаш а, бо курсан белхаш, дакъа лоцу практикехь шен говзаллийца, ткъа дешаран оьшу тӀегӀа чекхъдаьккхича бо дипломан болх. Массо мехкийн а, заманан а студентийн дахаран ца къаьста дакъа ду цуьнца новкъахо долу ша кхетар, шен дахарах а, йукъараллин а дахарах а ша кхетар, царна йукъахь дакъа лацар исбаьхьаллехь, белхашкахь, йукъараллин-политикин дахарехь.

Дуьхьала воцуш Ӏаморо а, суьйренан Ӏаморо а лелайо кӀеззига кхин бакъонаш: студенташ хуьлу ладугӀуш алссама Ӏевдина лекцийн курсашка, студенташ дукхаха дерг ца богӀу дешаран меттиге экзаменаш ялий бен.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Федеральный закон от 22.08.1996 г. № 125-ФЗ «О высшем и послевузовском профессиональном образовании»

## Хьажоргаш

15 веселых (иногда правдивых) фактов о студенте



Категори:Лакхара дешар
1762 шо

## Хиламаш
* 4 январь — Британис тӀом кхайкхийна Испанин а, Неаполан.
* Январь — Испанис тӀом болийна Ингалсан дуьхьала.
* 5 январь — Бранденбурган цӀен инзаралла: Россин император-аьзни Елизавета Петровна йеллачул тӀаьхьа, Ӏарш кхочу Пётр III-гӀачун, вевзаш волчу шен политикин безамца Пруссин а, пруссин паччахьан Фридрих II-гӀачун а.
* 8 январь — Малхбален Гуьржийчохь кхоллаелла Картли-Кахетин паччахьалла, формалан Иран йукъахь хилла йолу.
* Январь — Росси ВорхӀ шеран тӀеман йукъараелира. Дукха хан йалале машар а, тӀеман барт а бира Россин а, Пруссин а йукъахь.
* 1 март — Россин императоро Петр III-гӀачо Элий маьрша хиларах манифест арахецар.
* 5 май — Машаран барт бина Россин а, Пруссин а йукъахь.
* 22 май — Барт бина Швеци Пруссица болчу тӀеман йукъара йаккха.
* 26 май — Йоккха Британин премьер-министр (1763 шеран 8 апрель кхаччалц) хуьлу Стюарт Джон, 3-гӀа граф Бьют (ваьхна: 1713—1792).
* 19 июнь — Россин а, Пруссин а йукъахь бертан барт  бина.
* 9 июль — Пачхьалкхан харцам барца Екатерина II-гӀачо вожаво шен майра Петр III-гӀа Россин Ӏарш тӀиера.
* 21 июль — Пруссин эскаро хӀаллак до австрийн эскар Силезехь.
* 6 август — Парижан парламенто сацам бина Францехь иезуитийн орден дӀасахеца. Бахам схьабаккхар.
* 10 август — Британин эскаро дӀалоцу Гавана.
* 5 октябрь — Британин эскар чудоьду Маниле.
* 4 декабрь — Россин император-аьзнис Екатерина II-гӀачо арахецна манифест «Кхечу махкахошна Россихь баха ховша бакъо йаларх а, дозанал арахьа бевдда оьрсийн нах паргӀата цӀехьа берзарх» а цӀе йолу.
* 11 декабрь — Кхоьллина Петарбух а, Москох а тӀулгах йарх комисси.
* 16 декабрь — Австрин урхалчо эрцгерцог-аьзнис Мария Терезияс арахийцира мануфактура йаран луьра регламентах декрет.
* Бергенехь, Ставангерехь, Христианзундехь, Ромсдалехь ахархой карзахбевлла.
* Джаташ схьайаьккхина Агра,  — Дели. Царна йукъахь боьдуш къовсам бара.
* Клайва а, компанин кхин гІуллакххоша а кхоьллира монополин туьха, бетель, тонка духку йохк-иэцаран йукъаралла Бенгалехь, Бихарехь, Ориссехь.
*  дІайаьхьира коьрта шахьар Муршидабадера Монгхире, гулдеш ахча, герз, эскар. Цуо гІодан дош даьккхира Ауд навабегара.

## Іилма

## Музыка

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1762 шарахь]]*
* 29 апрель — Журдан Жан Батист, французийн бІаьчча Революцин а, Наполеонан а тІемнийн муьрера, Францин маршал (велла 1833)
* 20 июнь — Глазунов Иван Петрович, оьрсийн арахецархо а, жайнашдохкархо а (велла 1831).
* 12 август — Георг IV, Йоккха Британин паччахь хилла 1820 — 1830 шерашкахь (велла 1830)
* 27 октябрь — Граф Гийсберт Карл ван Гогендорп (велла 1834), голландин пачхьалкхан гІуллакххо, Нидерландийн арахьара гІуллакхийн министр.

## Белла
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1762 шарахь]]*
* 5 январь — Россин император-аьзни Елизавета Петровна.
* 17 июль — Россин император Пётр III-гІа.

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш
Ӏабдул-Вадуд

**Ӏабдул-Вадуд** — (Ӏабд (Ӏарб. عبد‎), вадуд – дезаш верг) — дезаш волчун лай. Бусалбачу нехан цӀе.
* Ӏабдул Вадуд Мунши — Бангладешехь 400 килса юкъахь йолу Делан Ассамблей кхоьллинарг.

;Фамили
* Абдулвадудов, Ӏумар Мадаевич (вина 1957 шо) — Россин нохчийн штангист а, пауэрлифтер а, Россин чемпион, ССРС спортан говзанча, Нохчийчоьнан еза атлетикан Федерацин вице-президент.
* Абу Мусаб Ӏабдул Вадуд — «Аль-Къаида Исламан МагӀрибехь» кхолламан тхьамда.
Киттийн а, дельфийн а дуьненайукъара де

**Киттийн а, дельфийн а дуьненайукъара де** () — Ӏида, юкъадаьккхина 1986 шарахь Дуьненайукъара китташ дайаран комиссис (). Иза даздо 23 июлехь, хӀунда аьлчи оцу дийнахь 1982 шарахь IWC кхажтесна коммерцин Ӏалашонца китташ дайар 1985/1986 муьехь дуьйна маггане а ца магдар.

Ца магдар ницкъе даьлла 1986 шеран 19 февралехь дуьйна. Цуьнан лерамна хӀора шарахь 19 февралехь даздо кхин цхьа Ӏида — Киттийн дерриг дуьненан де. Иза лору кхин декха дийнаташ Ӏалашдаран де а. Наггахь тайп-тайпана мехкийн экологин кхолламаш хьажадо и де хӀаллак хила герга яханчу цхьаьна кепарчу декхачу дийнатна.

## «Ӏилманан Ӏалашонна» китташ лецар

Дуьненайукъара китташ дайаран комиссис китташ лецаран болх ца магийча, Япон, санкцех кхераелла, бартан реза хила йийзира, амма шена кӀелдахьула болх бан меттиг йитира «Ӏилманан хьашташна китташ лецар» аьлла. 2007 шеран китташ леца йелла квота 950 кит хилира, аьлчи а хӀора дийнахь Японехь лоцура кхоъ гергга кит. Оццу шарахь японин китташ лецаран флотилин флагман «Ниссин-мару» тӀехь цӀе елира, тӀаккха «Ӏилманан» дайира 508 дийнат. И дар-дацар бахьнехь Японехь кховдийра китташ лецар церан пхоран муьрехь. Ӏилманан белхаш чекхдевлчи дийнатийн жижиг коьртаниг кхочу японин ресторананашка. Иштта Японехь дӀадоло гӀерта букъ бойна китташ лецар.

2010 шеран 19 февралехь Австралин премьер-министра Радд Кевина тӀедиллира Японин китташ лецаран болх сацор, кхерам тесира Гаагерчу дуьненайукъара зуламийн суьде Токион дуьхьала дов хьедан.

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш
Аслан (маьӀнаш)

**Асла́н** — цӀе а, фамили а:

* Аслан — лом, К. С. Льюисан «Нарнийн терхьаш» жайнин серийн персонаж.

## Долара цӀе
* Аслан ибн Шахмардан (1781—1836) — ГӀаз-ГӀумкхан урхалча.
* Аслан-бей — абхазийн эла 1808—1810 шерашкахь.
* Масхадов, Аслан Алиевич (1951 — 2005) — (1990-гӀа&nbsp;— 2000-гӀа&nbsp;шш.) Нохчийчохь хилла тӀеман жигара декъашхо, Нохчийн Республика Нохчийчоьнан тӀеман а, пачхьалкхан а гӀуллакххо. 1997 шеран январь тӀера 2005 шеран март кхаччалц — Нохчийн Пачхьалкхан президент.
* Баматалиев, Аслан (вина 1975 шо) — нохчийн штангист, Россин чемпионатийн совгӀатхо, Россин халкъашна юккъера даржан спортан говзанча.
* Раисов, Аслан Тимурович (вина 1990 шо) — Россин хоккейн «Буран» (Воронеж) клубан тӀелатархо, 2008 шарахь хилла юниорийн дьуненан чемпионатан дато совгӀатхо, хьалхара нохчийн хоккеист.

## Фамилеш лелориш
* Аслан, Ана-Василикия (1897—1988) — румынийн медик-геронтолог.
* Асланян, Луиза (1902 — 1945) — схьаялар эрмалойх долу французийн антифашист, коммунист, йаздархо-прозаик, поэтесса, французийн Дуьхьалонан боламан гӀарайаьлла гӀуллакххо.
* Асланов, Ӏази Ахьад охӀли (1910 — 1945) — советийн баьчча, гвардин инарла-майор, шозза Советийн Союзан Турпалхо.
* Аслан, Сиявуш (1935—2013) — Азербайджанийн академин драмин театран актёр.
* Аслан, Хатидже (йина 1962) — туркойн актриса.
* Аслан, Эрджюмент (вина 1976) — туркойн боксёр.
* Аслан, Юсуф (1947—1972) — Туркойчоьнан Халкъан-маршояккхаран эскар кхоьллинчех цхьаъ.

## Хьажа кхин а
* Арслан
ГӀалан а, хадаран а гӀуллакх даран боярийн кхел

**«ГӀалан а, хадаран а гӀуллакх даран боярийн кхел»** — дуьххьарлера оьрсийн дозанан гӀуллакхан устав, кечдина паччахьан Иван Грознин омарца лерринчу комиссис Оьрсийн паччахьаллин къилба а, къилба-малхбален дозанаш лардархьама, чӀагӀдина 1571 шеран 16 февралехь. Иштта лара мегар ду Россин исторера дуьххьара тӀемлойн устав.

## Хьалхара истори

XVI бӀешо долалуш дуьйна гӀирман гӀезалош а, ногӀаш а рожехь тӀелетарш дира Оьрсийн паччахьаллин Ӏалашо талораш а, лайш балор а йолуш. Оьрсийн Ӏедалан жоп хилира дуьхьалонан дуккха километрийн венизаш еш гӀап-гӀаланаш яхкар. ГӀопийн гарнизонаш таро хуьлура шайн ницкъашца юхатоха кегийра тӀелетарш, амма нагахь мостагӀийн даккхий ницкъаш тӀедогӀуш делахь иэшара доккха эскар. ГӀирмхой дукха сиха леларна, мобилизаци ян а, эскарш дехьакхийса а хан кӀезиг хиларна, москохан правительствон ладаме дара тӀелатарх сихха хаа а, тӀелатаран масштаб йовза а.

1558 шарахь болабелла Ливонан тӀом. ТӀом юьхьанца аьтту болуш хилира Оьрсийн паччахьаллин, цуо дуьхь-дуьхьал хӀиттийра йаккхий европин пачхьалкхаш: Литван Сийлахь олалла (1569 шарахь йукъайахана Речь Посполитин) а, Швеци а. ТӀемаш дина максимум ницкъийн Ӏаткъамца, цу тӀе тӀеман 25 шарахь 3 шарахь бен гӀирмхой тӀе ца леташ ца Ӏийна къилба дозанашна, аьлча а хьал ала мегар ду шина фронтехь тӀом беш дара.

1570 шеран сентябрехь Иван Грознин хаам беира гӀирмхойн коьртехь хан волуш доккха эскар тӀедогӀу аьлла, сацам бира ша а дуьхьала ваха Серпухов «гӀуллакхан нийса некъ лаха», аьлчи а ладаме тӀом бархьама. Цунна ийшира сацо кечам бина Ревелан тӀелатар. Амма мостагӀ каро аьтту ца белира. Путивлан воеводас Татев Пётра хаам баийтира, шен омарца хойн гӀазакхий хьовсийна Акха Ариене, гӀирман говрийн лар а ца карийна аьлла. Серпуховхь гулйина тӀеман кхеташоно дика жамӀ ца дира:

20 сентябрехь паччахьо сийлахь элас Иван Васильевича а, цуьнан кӀанта элас Иван Ивановича а тӀедиллира массо а боярашна а, воеводашна а, дерриг керланашка ладогӀар; хаамашка ла а дугӀуш паччахьан латта гӀуллакх дац Серпуховхь,  , паччахьан берех, даккхийчу адамех берриг гӀалагӀазкхаша аьшпаш боьттина.

Иштта, оцу хиламо гайтира, дозанан гӀуллакх ца ларадо шен Ӏалашонца, орамера хийца езар гайтира.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Оьрсийн пачхьалкхан документаш
Категори:Оьрсийн пачхьалкхера бакъонийн хьосташ
Категори:Дозанан эскарш
Категори:16 февралан хиламаш
Ӏийса, ИсмаӀил

**ИсмаӀил Ӏийса Мустафа** (; 1989 26 июнехь) — Болгарин футболист, «Верея» клубан тӀелатархо. Левзина гулйина Болгарин команда.

## Хьажоргаш
* Профиль игрока на официальном сайте ФК «Шериф»
* Профиль на сайте ''LevskiSofia.info'' 
* 
* 
* 
* 

Категори:Болгарин футболисташ
Категори:Футболех ловзарех гулйина Болгарин командан ловзархой
Категори:Футболех ловзарех гулйина Болгарин кегийрхойн командан ловзархой
Категори:ФК «Светкавицан» ловзархой
Категори:ФК «Левскин» ловзархой
Категори:ФК «Сливенан» ловзархой
Категори:ФК «Локомотив» Мездран ловзархой
Категори:ФК «Карабюкспоран» ловзархой
Категори:ФК «Элязыгспоран» ловзархой
Категори:ФК «Литексан» ловзархой
Категори:ФК «Шерифан» ловзархой
Категори:ФК «Бероен» ловзархой
Категори:ФК «Дачия» Кишинёвн ловзархой
Категори:ФК «Вереян» ловзархой
Лаха Ларс

**Лаха Ла́рс** () — Къилбаседа ХӀирийчура ТӀеман-Гуьржийн некъан тӀиера эвла. Куьйга кӀела йу БуритӀен Затеречни кӀоштан, йукъайоьду БуритӀе гӀалан.

## Географи
Эвла лаьтта БуритӀе гӀалан гуон къилба декъехь, БуритӀе гӀалин 25 км къилбехьа, оьрсийн-гуьржийн дозана 6 км къилбаседехьа.

Доза ду эвланашца: Лакха Ларс къилбехьа, Чми къилбаседехьа. Эвлан мехкан йуккъера хӀордан сизал локхалла 1040 метр гергга йу.

## Бахархой

; Къоман хӀоттам
2010 шеран Ерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца.

## Урамаш
Эвлахь цхьа урам бен дац — Тагаурская.

## Билгалдахарш

Категори:БуритӀе гӀалин гуон нах беха меттигаш
Категори:ТӀеман-Гуьржийн некъ
Вокзал Чхатрапати-Шиваджи

**Вокза́л Чхатрапа́ти-Шива́джи** (), хьалхалера цӀе **Виктория-Терминус** () — ХӀиндин Мумбаи гӀалара историн цӀерпоштнекъан вокзал, ХӀиндин уггаре дукха адам долу вокзалех цхьаъ цхьаъ. ХӀиндин уггаре йоккха аэропорт санна, цӀе тиллина ХӀиндин къоман турпалхочун Чатрапати Шиваджин сийнна.

## ГӀишло
Вокзалан гӀишло ю чӀогӀа ойланца йина, иэдар ламаст хилла викторианан муьрера неоготикан архитектурин хӀиндо-сарациний хотӀан мукъмашца  (тӀулгийн нартол, бӀаьвнаш, пхакепара нартолаш, чолхе йина план). Чухула вокзал кечйина дечиг агарца, аьчкан а, цӀестан а ламешца, коьрта лами бина балюстрадаца. ГӀишлон проект йина британин архитекторо Фредерик Уильям Стивенса, ян йолийна 1878 шарахь, яхъелла 10 шаре кхаччалц. Вокзалан цӀе тиллинера паччахь-аьзни Викторин сийнна, амма 1996 шарахь вокзалан цӀе хийцина.

## Хьажоргаш
* UNESCO: Вокзал Чхатрапати Шиваджи, бывший Виктория-Терминус (город Мумбаи)

Категори:Мумбайн вокзалаш
Категори:ХӀиндин-сарацинийн хатӀ