open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алироев, Хьамид Дедиевич

**Алироев, Хьамид Дедиевич** (1921 шо, Доьлаке, Малхабекан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, ССРС — 1981 шо, 13 февраль, Доьлаке, Малхабекан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, ССРС) — советийн эпсар, Ӏ а, ӀӀ а тӀегӀанийн Даймехкан тӀеман орденан кавалер. Къоман нохчо, тайпана Iаларо.

## Биографи
Вина 1921 шарахь Малхабекан кӀоштарчу Доьлакехь. 1939 шарахь чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн доьшийла, цул тӀаьхьа болх бира ВКП (б) кӀоштан комитетан инструктор.

Россин Федерацин Лардаран Министраллин Центран архиван хаамашца 1944 шеран 14 сентябрехь баьчча Алироев волу танк Т-34 дуьххьара дехьаелира Лиелупе эркан, Межотне колхозан кӀоштахь, чуиккхира чӀогӀа чӀагӀйинчу мостагӀчун чӀагӀонна. Иза бахьнех хӀаллакйира мостагӀийн 1 йоккха топ шен чоьтаца, 4 пулемет, 40 гергга салтий а, эпсарш а. Хьуьнарца а, сиха а эрках валарна, мостагӀчун чӀагӀонна чуэккхарна, майралла а, доьналла а гайтарна Алироев Хь.Д. совгӀат дира Ӏ-чу тӀегӀанан Даймехкан тӀеман орденца.

1941 шарахь кхайкхира ЦӀийечу Эскаран могӀаршка. ТӀеман некъ болабелира Новошахтинскехь 1942 шеран май баттахь. Хьамид вара 51 эскаран, 91 дивизин, 613 полкан ротан баьччан гӀовс. 1943 шарахь чекйаьккхира Пушкинан танкийн доьшийла, цул тӀаьхьа ша йолчу танкийн бригадехь дакъа лецира Белорусси а, Латви а мукъайоккхуш. 1944 шеран августехь дуьйна гвардин лакхара лейтенант Алироев Хь.Д. 30-гӀа танкийн бригадин тайнкийн ротан баьчча вара. Дакъа лецира Митава, Седа, Бауска, Рига, Болдона, кхин а гӀаланаш мукъайохуш.

1944 шеран 5 октябрехь  Алироевс хадийра мостагӀчун чӀагӀо Даукши эвлан гергахь, дуьххьара Вента эрках велира, хӀаллакйира шиъ ша лела йоккха топ, 4 бронетранспортер. Бельси эвлан гергахь – 4 йоккха топ, 7 миномет, 10 пулемет. ШолгӀачу дийнахь Барбишкяй эвлан гергахь хӀаллакйира мостагӀчун 1 танк, 40 гергга салтий а, эпсарш а, тӀемца 40 км сов дӀавахара. Майралла а, доьналла а гайтарна 1944 шеран 7 ноябрехь Алироевна совгӀат дира ӀӀ-чу тӀегӀанан Даймехкан тӀеман орденца.

Лакхара лейтенантан Алироевн чоьтехь йу йохийна мостагӀчун 14 танк, хӀаллакйина масех артиллерин батарей, цхьаъ броньцӀерпошт, шортта цӀеран а, пулеметийн а чӀагӀонаш, хӀаллакбина шортта салтий а, эпсарш а.

## Галлерей

Наградной лист Алироева Х.Д.jpg|СовгӀатан кехат
Грамота Алироеву.jpg|Хьамидан грамота
Алироев Хьамидан совг1атан кехат.jpg|Алироев Хьамидан совгӀатан кехат
Ордена Алироева Х.Д.jpg|Хьамидан орденан
Героический экипаж.jpg|Турпалхойн экипаж


## ТӀеман кхиамаш
Вайн танкийн тоба мостагӀ лаьттачу чулилхина гитлерхой хӀаллакбеш цӀерца а, зӀенашца а. Лейтенант Алироевн танк танканашна дуьхьала лерина батарейн позице араиккхира, ма-яггӀара хӀаллакйира иза. 

Немцойн аьтту белира вайн тӀелета дакъа сацо, ткъа Алироевн экипаж йукъахь йисира, шайчарех дӀахаьдда.

Йалх немцойн танк массо а агӀора чухьаьдира советийн машенна. Лейтенан Алироев ша хиира йоккха тоьпа тӀе, герз детта волавелира меттиг хуьйцуш. ШолшгӀачу хӀоьанца майрачу советийн эпсаро йагийра немцойн танк. Дукха хан йаллале кхин ши танк а йохийра. Пхийттаза йухатуьйхира гуо бина тӀелета мостагӀ.

## Билгалдахарш
Земо-Жошха

**Земо-Жошха** () — Гуьржийчоьнан Рача-Лечхуми а, Квемо-Сванети а Амбролаурин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 164 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Амбролаурин муниципалитетан нах беха меттигаш
Дог-ойла

**Дог-ойла** — лахара жигараллин дикка еха эмоцин процесс, цуо дӀайоьдучу психикан процессийн эмоцин бос бо. Дог-ойла къастайо аффектех, синхаамах, эмоцех.

Билгалбаккха тарло кхин а:
* цхьаьна объекто я хиламо бина эмоцин хӀоттам (масала, сурт я мукъам). Ишттачу меттигехь дуьйцу оцу объектан дог-ойланах (суьртан дог-ойла, мукъаман дог-ойла).
* цхьаьннан (политикин ресурс йолчу социалан тобан, белхан дакъа долчу адаман, иштта кхин а) сатийсаман а, гӀертаран а, тӀехьажаман а, лааман а система.

## Терминан маьӀна а, доза а
Дог-ойланца кхета, адамо шен дахаран хьолан йукъаметтиг гойту, эмоцин процесс. Дог-ойла къастало чӀогӀаллийца а, хенан йохаллийца а, ткъа иштта лахарчу жигараллийца а. Иштта дацахь иза хила тарло дог-ойла йохаран симптом.

Говзанчаша доза туху «*дог-ойла*» а, «*[[синхаам]]*» а, «*[[Аффект (психологи)|аффект]]*» а, «*[[эмоци]]*» а, «*[[сагатдар]]*» а кхетамашна йукъахь:

* **[[Синхаам]]ах** къаьсташ, дог-ойланийн объектах тасар дац: уьш кхоллало дахаран хьолан. Иза бахьнехь дог-ойланаш, синхаамах къаьсташ, хила йиш йац амбиваленталлин.
* **[[Аффект (психология)|Аффектех]]** къаьсташ, дог-ойлан дац ала мегар ду арахьара гучудаккхар, хенаца алсама еха а, ницкъаца гӀийла а ю.
* **[[Эмоци|Эмоцех]]** къаьсташ, дог-ойланаш хенаца еха а ю, кӀезиг жигаралла а ю.
* **[[Сагатдар]]** кхетадо деккъа субъектан-психикан эмоцин процессийн агӀонца, физиологин хӀоттам йукъа ца богӀу.

## Башхаллаш
Дог-ойлано билгалйоккху адаман дахаран йукъара гӀора. Иза йозу коьрта мехалла болу, адаман субъектан агӀонех Ӏоттало Ӏаткъамех. Даиман ца кхета, оцу я кхечу дог-ойланах, амма иза даиман хила-м хуьлу. Яхъелла гӀуон дог-ойлано депресси ян тарло.

Дог-ойланехь физиологин компонент хиларо (муьлххачу эмоцехь санна) йо иза цӀенна организмера физиологин процессашна Ӏаткъаме. Уггаре дика девза Ӏаткъаман масалех цхьаъ ду цӀано йохаран синдром.

Дог-ойлано Ӏаткъам бо адамийн а, хиламийн а мах хадорна, ткъа иштта тардалийтарна а, хила тарло гӀуллакхийн жамӀан мах хадорна а. Иштта, «гӀуо» дог-ойла йолу адамо кхераман мах алсама хадабо, «дика» жог-ойла йолучу хенахьчул.

Владимир Левин хетарехь, «Ӏаткъамех мукъайаьккхина дог-ойла, ша дика хуьлу: нагахь хазахетта ца хилахь а, амма цхьаьнаэшшара хуьлу; айаелла йацахь а, собаре хуьлу».

## Хьажа кхин а
* Адаман хьал
* Оптимизм
* Пессимизм
* Гипертими
* Депресси

## Билгалдахарш

Категори:Дог-ойланаш
Ӏакка

**Ӏакка** (), (),(европfy vtnnfyfi: *Acre*, *St. Jean d’Acre*) — Малхбузехьара Галилеера гӀала (Исраил), гергарчу хьесапехь лаьтташ йу Хайфа гӀалина 23 км къилбаседехьа, Лаьттайуккъера хӀордана йистехь йу Ӏакка гӀала. Шира гӀала 2001 шарахь дерригдуьненан тӀаьхьалонан ЮНЕСКО йукъатоьхна.

## Бахархой

Исраилан Центран статистикин бюрон хаамашца, 2018 шарахь гӀалин бахархой бара 48 303 стаг.

Царах:

* 62,6 % — жуьгтий
* 28,0 % — Ӏаьрбий-бусулба
* 2,8 % — керста-Ӏаьрбий
* 0,2 % — друзаш
* 6,4 % — кхиберш

## Билгалдахарш

Категори:Исраил
Юрий Даниилович

**Ю́рий (Гео́ргий) Дани́илович** (1281 — 21 ноябрь 1325) — 1303—1325 москохан эла, 1318—1322 Владимиран сийлахь эла, 1322—1325 Новгородан эла.

## Биографи
Александр Невскийн кӀентан, москохан элан Даниил Александровичан воккхаха волу кӀант. Олалла дина Переславль-Залесскехь, ткъа 1303 шарахь дуьйна — Москохахье. 1303 шарахь Москохах дӀатоьхна Можайскан олалла.

### Михаил Тверанца болу къийсамаш

Сийлахь эла Андрей Александрович веллачул тӀаьхьа (1304) болабелира, Владимирехь сийлахь олалла дан ярлык еллачу, Михаил Ярославич Тверан а, Юрий Данииловичан а йукъара къовсам. Къовсам бара пачхьалкхан латташ тӀоьхула а (Переславль-Залесски 1305, Кострома 1305, 1317, Городец, Лаха Новгород 1311—1312), Новгородехь Ӏаткъам латторхьама а (Михаил йира дааран сурсатийн къоьлла Торжокехь 1312, ткъа иштта цхьа жамӀ а доцуш тӀелетира Новгородан 1314), килсанца барт бархьама а (митрополит Максим 1305 шарахь веллачул тӀаьхьа митрополит хилира галицан иерарх Пётр, тверан Геронтий а ца хуьлуш). Михаил шозза тӀелетира Москохан (1305 а, 1308 а), амма ца йаккхайелира иза. Цкъа тверхоша иэшийра москохой а, гӀезалой а (1317, Бортеневн тӀом), цкъа лаьттира Ийдалан шина бердаца дуьхь-дуьхьал (Костроман гергахь, 1317). Цкъа тверхоша иэшийра новгородхой (Торжкан кӀелахь, 1314), шозза лаьттира Ийдалан шина бердаца дуьхь-дуьхьал (Тверан кӀелахь, 1314, 1317).

1311 Юрийс дӀалецира Лаха Новгород, цига олаллин хаийра шен ваша Борис. 1317 Юрийс Дешийн Ордахь йалийра Узбек-ханан йиша Кончака (керсталлехь — Агафья), цунна делира лакхара монголийн гурганан дарж, аьлчи а ЧингизгӀеран нуц. 1317 шеран 22 декабрехь иэшийра Михаил Тверанчо, Тверан 40 чаккхармехь йолчу, Бортенев эвлан кӀелахь, иза Орда ведира, цигахь Узбек ханан уллерчу Кавгадыйн гӀоьнца, гӀоьртира ханега шен политикин мостагӀ дӀаваккхийта, Михаил Ярославич бехке вира, Тверехь тамашийна еллачу Кончакан (Агафьян), дӀовш малийна аьлла.

## Билгалдахарш
Беной (Чад)

**Беной** () —  Чад пачхьалкхан къилба-малхбузе декъа тӀехь лаьташ йолу гӀала, Малхбузен Логон регионехь ю гӀала.  департаментан административан центр ю Беной-гӀала.

## Географи
ГӀала лаьтта регионан къилбаседа-малхбалехьара декъа тӀехь, Малхбузен Логон хина малхбузехьа, хӀордан сизал локхалла 447 метр ю.

## Транспорт
Уллера аэропорт ю Лаи гӀалахь.

## Билгалдахарш

Категори:Чадан гӀаланаш
ДарнахӀ

**ДарнахӀ** () — Ливера гӀала, ДарнахӀ муниципалитетан административан йукъ. Лаьтта историн Киренаика махкахь, Лаьттайуккъера хӀордан йистехь.

## Бахархойн динамика
ГӀалин бахархой, ливин Ӏарбой, сихха тӀекхеташ бу алсама дебарца. 1970-гӀа шераш тӀекхачале бехара кхин а итальянхой.

* 24,4 эз. ст. (1967)
* 62,2 эз. ст. (1984)
* 79,0 эз. ст. (2005)

## Географи
ГӀала лаьтта Лаьттайуккъера хӀордан айабеллачу берд тӀехь 26 – 27 м лакхахь БингӀази гӀалин 252 км. ДарнахӀ мухьафазин административан йукъ йу. Генара схьа дуьйна Лаьттайуккъера хӀордан порт йара. 1493 шарахь хаъал йоккха хилла кхуза Испанера тӀамах бевдда бусалбанаш баьхкича. ХӀинца иза йоккха цитрусаш а, кхин стоьмаш а кхиоран, цаьрца махлелоран йукъ йу. Промышленностехь йоккху цеманц, доккху дама, до сабанаш, кхин а. Меттигерачу пхьоланашна йукъахь къаьсташ ду исбаьхьаллин эчиг кечдар, бердайистан курортийн зона а йу.

## Истори
Йуккъерачу бӀешерашкахь ДарнахӀ йезайелира бусалбанийн хӀордан талорхошна а, лайш бухкучарна а (жьажа ЖехӀала неха берд), цара талораш дора Европера кеманашна XIX бӀешо доладаллалц. 1805 шеран апрелехь АЦШ эскарша дӀалецира Ӏусманийн ДарнахӀ Хьалхара берберийн тӀом боьдуш. 1912—1943 шерашкахь гӀалин урхалла деш йара Итали (Итальянхойн Ливи). 1951 шерал тӀаьхьа Ливи паччахьаллин йукъахь йара, 1969 шарахь дуьйна Ливин Республика, ткъа 1977 - 2011 шерашкахь Сийлахь Социалистийн Халкъан Ливин Ӏаьрбойн ДжамахӀирийа, 2011 шарахь дуьйна Ливи.

2014 шеран октябран чеккхенгахь гӀала дӀалаьцна Исламан пачхьалкхан (ӀЛИП) 800 стаг гергга волчу тобано.

2016 шарахь гӀала мукъайаьккхина террористийн кхолламах ӀЛИПах, оцу хенахь дуьйна Ливин муджахӀидийн Шуран Кхеташонан куьйгакӀелахь йу.

## Билгалдахарш

Категори:Ливин гӀаланаш
Категори:Баракъа
Категори:Лаьттаюккъера хӀордйист
Чим (телесериал)

**«Чим»** () — Россин режиссёран Перельман Вадиман дукха сереш йолу телефильм.
Премьера хилла 2013 шеран 27 октябрехь Украинин 1+1 телеканал тӀаьхь, Россехь  — 2013 шеран 28 октябрехь Россия-1 телеканал тӀаьхь.

## Сюжет
Телесериала сурт историн хиламех бух болуш дац.

ССРС, 1938 шо. ЦӀерпошт тӀехь цхьаьнакхета къу Пепел Сенька (Миронов Евгений) а, ЦӀиен эскаран капитан Петров Игорь (Машков Владимир), лаца кхерамехь волу. ЦӀеххьана эпсаран хьалха дӀаеллало фантастикан меттиг валарах кӀелхьаравала: цуо Пепелца духар, кехаташ хуьйцу, йукъавоьду къушна. Амма Петровс шен дахар хийцина ца Ӏа, цуо хуьйцу шен хьомечу зудчун Ритин (Лядова Елена) дахар, цуьнан деза шен майра леха, къиза сатийсамаш, массарна а Петров ву моьтту Пепелца гар. Фильман коьрта сурт деллало 1948 шарахь, оцу хенахь къу хилла волу Пепелах полковник хуьлу, цуьнан деза кхераме зуламхо хилла волу капитан хиллаверг лоцуш декъахь хила. 10 шо даьллачул тӀаьхьа церан деза юха цхьаьнакхетна къасто, муха а, хӀунда а хийцаделла церан дахар.

## Ролашкахь

 

## Билгалдахарш

## Рецензеш
* Арина Бородина. Эфир накрылся "Пеплом" // РИА Новости от 30 октября 2013
* Валерий Бузовский, Дарья Бузовкина. Взгляд профессионала. Сотрудник МУРа рассказал о киноляпах в сериале "Пепел"  // "Вечерняя Москва" от 3 ноября 2013

## Хьажоргаш
* Страница сериала на сайте телеканала Россия 1 
* Страница сериала на сайте телеканала 1+1 
* Страница сериала на сайте компании ВайТ Медиа

Категори:2010-гӀа шерашкара Россин телесериалаш
Категори:2013 шарахь йолийна Россин телесериалаш
Категори:2013 шарахь чекхйаьхна Россин телесериалаш
Категори:Россин драман телесериалаш
Категори:Россин мелодраман телесериалаш
Категори:Перельман Вадиман фильмаш
1514 шо

## Хиламаш
* Италин архитектор Браманте валар, цуьнан дукхаха йолу Руман архитектурин проекташ янза йисина.
* Францин коннетабль хӀутту Шарль де Бурбон.
* Вюртембергера (Къилба-Малхбуза Германи) къайлахчу «Миска Конрад» барто куьйгалла де ахархойн а, гӀалахойн а антифеодалийн гӀаттам. Къиза охьатаӀийна.
* Оьрсийн эскар Смоленск тӀелетта, гӀала йаьккхина кхаа баттахь гуо латтийна. Смоленска Оьрсийн пачхьалкхах дӀатохар.
* 8 сентябрь — ЛСО а, Оьрсийн пачхьалкхан а йукъара Орша уллера тӀом, толам баьккхина литван эскаро.
* Дьёрдь Дожан гӀаттам.
* Коьртехь Селим волу, онда артиллери йолу, туркойн эскаро СефевидгӀеран эскарера Чалдыранера тӀамехь толам баьккхина. Селима дӀалаьцна Тебриз, арайаьккхина цигара йоккха хӀонс, царна йукъахь 1000 гӀажарийн уггаре дика пхьар.
* 1514—1515 – Туркоша йаьккхина Малхбуза Эрмалойчоь, Кхурдойчоь, Мосуле кхаччалц Къилбаседа Месопотами.
* 1514 - 1520  Ян йолийна Тулин  кремль.

## Бина

*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1514 шарахь]]*
* Везалий, Андреас — Карл V-гӀачун, цул тӀаьхьа Филипп II-гӀачун лор а, анатом а, лейб-медик а. Парацельсан жимаха нийсархо, Ӏилманан анатомин бух биллинарг.
* Палестрина, Джованни Пьерлуиджи — италин композитор, шен заман уггаре воккха полифонийхо.
* Ретик, Георг Иоахим фон — немцойн математик а, астроном а. Дика вевза Ретик (я Ретикус) цӀарца, Коперник Николаян цхьаъ бен воцу дешархо, цуьнан болх зорба тухуш алсама гӀолаьцна ву.
* Тахмасп I — Иранан Шах, СефевидгӀеран некъех шолгӀа шах. СефевидгӀеран некъий кхоьллина ИсмаӀил I-чун воккхаха волу кӀант.

## Белла

*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1514 шарахь]]*
* Абреу, Антониу ди — XVI бӀешеран Португалин хӀордахо, штурман. 1512 шарахь европахойн чамбийриш ян Тиморе а, Банда а гӀайренашна тӀейоьдучу экспедицин коьртехь хилла.
* Анна Бранденбурган (1487—1514) — бранденбурган паччахьан йоӀ, марехь йолуш герцог-аьзни Шлезвиг-Гольштейн-Готторпан.
* Анна Бретонан — урхалла ден Бретанан герцог-аьзни, Нантан а, де Ришмонан (Ричмондан) граф-аьзни, де Монфор-Л’Амори а, д’Этампан (9 сентябрь 1488) а граф-аьзни, де Гуданан а, де Нофлан (9 сентябрь 1488) а дама, Лиможан виконт-аьзни, Францин паччахь-аьзни, Неаполан паччахь-аьзни. Вовшен хийцинчу Францин шина паччахьан зуда: Карл VIII-гӀачун а, Людовик XII-гӀачун а. Уггаре гӀарайаьлла Бретанан урхалча, шен заман Европехь уггаре а хьал долу зуда.
* Дьердь Дожа — Мажаройчуьра антифеодалийн ахархойн гӀаттаман куьйгалхо, болийна туркошна дуьхьала жӀаран тӀом санна.
* Донато Браманте — Лекха Дендаран архитектурин бухбиллинарг а, уггаре воккха векал а. Цуьнан уггаре гӀарабаьлла болх бу малхбуза керсталлин коьрта килс — Ватиканера Сийлахь Петран Килс.
* Шедель, Хартман — немцойн лор, гуманист, историк. Карташ деш машенан зорба лелийначу дуьххьарчу картографех цхьаъ.

## Билгалдахарш

## Хьажа кхин а
Исаев, Харон Сайд-Хасанович

**ХIарон Сайд-Хасанович Исаев** (1951 шеран 1 апрель, Когалы, Талды-Курганан область, Кхазакхийн ССР, ССРС) — советски а, Россин а исбаьхьалча, Нохчийн Республикин халкъан исбаьхьалча (2008), Россин исбаьхьалчийн бертан декъашхо (2001).

## Биографи

## Литература
* 

Категори:Россин исбаьхьалчийн бертан декъашхой
Категори:Нохчийчоьнан исбаьхьалчаш
Категори:XX бӀешаран исбаьхьалчаш
Категори:XXI  бӀешаран исбаьхьалчаш
Историн хелхар

**Историн хелхарш** — хьалхарчу заманара хӀинца ден  хелхарш.

## Йуккъера бӀешерашкара хелхарш
* Бассданс
* Бергамаска
* Бранль
* Джига
* Куранта
* Мореска (мориско)
* Сальтарелло
* Чакона
* Эстампи
* Фолия
* Сарабанда
* Пассакалья

## Ренессансан муьран хелхарш

* Аллеманда
* Бассданс
* Бранли
* Балло
* Гальярда а, турдион а
* Контрданс
* Павана
* Каскарда
* Мореска (мориско)

## Барокко а, Рококо а муьран хелхарш

* Бурре
* Паспье
* Ригодон
* Менуэт
* Гавот
* Контрданс
* Бранли

## XIX бӀешеран хелхарш
* Вальс
* Мазурка
*Полька
* Полонез
* Краковяк
* Контрданс
* Кадриль

## XX бӀешеран хелхарш
* Контрданс
* Линди-Хоп
* Фокстрот
* Танго
* Дансон
* Советийн балан программа

## Халкъан хелхарш
* Контрданс
* Бранли

## Хьажа кхин а

* Балан хелхарш

*
Аллеманда

**Аллема́нда** ( — *немцойн*) — юьхьанца Дендаран муьран лахара хелхар дара, тӀаьхьа Барокко муьран уггаре гӀарадаьлла гӀирсан хелхарех цхьаъ хилира, сюитан стандартан дакъа (дукха хьолахь 1-ра дакъа).

## Историн очерк
Аллеманда юкъадаьлла XVI бӀешарахь юккъера темпера ши дакъа долу хелхар санна танец. Схьадаьллачух тера ду, оцу заманахь Германехь гӀарадаьллачу хелхарех. Аллемандин кепашца эксперименташ йира французийн композиторша, цара иза диъ дакъа долуш дира, тӀаккха иза темпаца алсама паргӀата хилира. Хелхаран амалан агӀонаш ю синкопан, озан, мелодикан къастамалла. Немцойн композиторш, масала Фробергер я И. С. Бах, шайна ма-луъу лелайора клавиран аллемандан кепаш, аллемандан кепаш масех гӀирсан алсама ламастехь йолушехь.

Италин а, ингалсан а композиторш кхин а атта леладора аллеманда, юкъатухура контрапункт а, алсама тайп-тайпана кепаш а (Кореллис яздора аллемандаш *[[Музыкан билгалонийн исписка|largo]]* тӀиера *[[Музыкан билгалонийн исписка|presto]]* тӀекхаччалц). Ингалсан аллеманда девза куьйгатептаршкара, царна тӀехь дуьйцу иттех хелхар, цкъацца чӀогӀа тера а долуш, и хелхар де варианташ.

XVIII бӀешо чекхдолуш «аллеманда» дош лело долийра керла кхо дакъа долу хелхар билгалдоккхуш; Веберан *Douze allemande* хьалха хуьлу вальсан.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Шира хелхарш
Категори:Европин хелхарш
Категори:Дендаран муьран хелхарш
Категори:Бароккон хелхарш
Категори:Юкъадевлла XVI бӀешарахь
Категори:XVI бӀешеран оьздангалла
Категори:Лахара хелхарш
Дефлектор (аэродинамика)

**Дефлектор** (схьадаьлла лат. deflecto — дӀатетта) — аэродинамикин гӀирс, хӀоттайо вентиляцин харшан, туьнкалган тӀехула, авиамоторан поршень шелъяран системан, кхечухьа а. Лелайо, Бернуллин эффектан чоьтаца харш чохь дӀаозар чӀагӀдеш: харшан шоралла хийцаяларца, хӀаваъ хьакхаран сихалла алсама мел хуьлу, оцу шораллехь статикин Ӏаткъам кӀезиг хуьлу. Дефлектораш харш чуьра дӀаозар чӀагӀдо, вентиляцин системан эффекталла айало.

Уггаре евзаш йолу дефлекторийн конструкцеш:
* ЦАГИн дефлектор 
* йиллина бошхапкепара дефлектор Astato
* гоьрга дефлектор «Волпер»
* дефлектор-седа «Шенард»
* Григоровичан дефлектор
* Н-кепара дефлектор
* оптикин дефлектор, лелайо лазеран терапевтин аппараташкахь.

Дефлектораш лело йолийна XIX бӀешерашна юккъехь дуьйна гӀишлошна а, транспортан гӀирсашна а тӀаьхь. Статикин дефлектораш хӀинца лелайо долара а, йукъараллин а Ӏаламан вентиляцин харшан а,  туьнкалгашна а чуьра, газ яьгначул тӀаьхьа юьсург арайолийту харш чуьра, нехашбиргӀа чуьра хӀаваъ аракхуссуш. Уьш лелайо гӀишлонан мас гӀат елахь а, керла гӀишлошкахь, тоечу гӀишлошкахь.

## Хьажа кхин а
* Газан кӀежан дефлектор

Категори:Вентиляци
Категори:Аэродинамика
Горагорскан йуьртан меттиг

**Гораго́рскан йуьртан ме́ттиг** — Россин Федерацин Нохчийчоьн Теркан кӀоштан муниципалан кхоллам.

Административан центр — Горагорск.

## История
Йуьртан меттиган статус а, дозанаш а хӀиттийна № 16-РЗ йолу 2009 шеран 20 февралехь даьллачу Нохчийн Республикин «Муниципалан кхоллам Теркан кӀошт а, цунна чуйогӀу муниципалан кхолламех а, церан дозанаш хӀиттадарех а, царна йогӀу муниципалан кӀошт а, йуьртан меттиг а статус йаларех а лаьцна» цӀе йолчу Законаца. 2017 шарахь Горагорскан пачхьалкхан бахаман, 20054 га майда йолу, юьртбахаман латташ дӀаделла ГӀалгӀайчоьнан йукъара Горагорскан администрацин, суьдан сацамца.

## Бахархой

## Йуьртан меттиган хӀоттам

## Билгалдахарш

Категори:Теркан кӀоштан муниципалан кхолламаш
Категори:Нохчийчоьнан йуьртан меттигаш
Аэродинамикин тормоз

**Аэродина́микин то́рмоз**, хӀаваан тормоз — тӀомалела аппаратан урхалла данло тӀехуле, лерина ю дуьхьало тӀетохарца кеман сихалла лагӀъян. Иштта лелайо сиха цӀерпоштан а, автомобилийн а конструкцешкахь.

Аэродинамикин тормозан эффект йозу тӀехьоькхучу хӀаваан сихаллех, цундела, хӀаваан тормозан чоьтах дуьззина саца ца ло. Кхин а оьшу кхин болу тормозан гӀирсаш (массанхьа лелайо чӀулгийн тормоз а, дӀаозаран реверс).

Гражданийн а, спортан а авиацехь аэродинамикин тормозаш лелайо кема охьадуссучу хенахь глиссадан са тӀетохархьама. Цуо таро йо гӀуо тӀедогӀийла йолчохь охьахаа, масала ломан меттигашкахь йолчарна. ТӀеман кеманийн хӀаваан тормозаш лелайо могӀа латтош а, чухьаьддачу хенахь лагӀдеш а.

Дукха хьолахь хӀаваан тормозех олу интерцептораш, хӀунда аьлча уьш арахецча цуьнца цхьаьна тӀекхета аэродинамикин дуьхьало. Амма, муьлхха а хӀаваан тормоз интерцептор йац. Интерцептор — тӀоман айаран ницкъан урхаллин меже, хьажийна ю пурхаллин урхалла дан я айаран ницкъ лагӀбан охьадуссуш додучу хенахь, чкъургийн тормозаш чӀагӀъярхьама. Масала, тӀеман Ту-22М (М2, М3, МР) кеман пурх урхаллин меженан метта ю еккъа интерцептораш (элеронаш йоцуш), царна юкъахь болх беш йолу тӀома доьдуш а, охьадуссуш а хӀаваан тормозаш санна.

Файл:STS-116 landing port behind.jpg|МТКК Дискавери (тормозан парашютан тӀе «крокодил» тайпа хьажоран арх)
Файл:Buccaneer-AirBrake.JPG|Палубан Blackburn Buccaneer штурмовикин аэродинамикин тормоз
Файл:E954FASTECH360Aerodynamicsbrakes.JPG|Fastech 360 электроцӀерпоштан аэродинамикин тормоз 
Файл:Sukhoi Su-30 at MAKS 2007 3.jpg|Тормозан у Су-30 тӀаьхь


## Хьажа кхин а
* Парашютан-тормозан гӀирс
* Интерцептораш

Категори:ТӀомалела аппаратан конструкци
Кливленд (тӀаплам)

**Кли́вленд** — Къилбаседа Америкера Аляскан Ӏаьттош болу тӀаплам, лаьтта Чугинадак гӀайрен тӀаьхь.

1730 м локхаллийца иза бу Алеутийн гӀайренаш тӀиера уггаре жигарчех цхьаъ.

## Жигаралла
Оцу тӀапломан шортта дӀаяздина Ӏаьттораш ду XIX-гӀа а ХХ-гӀа а бӀешерашкахь, ткъа кхин а, оцу кӀоштара масех тӀапломан жигараллех хаам XVIII бӀешерийн дохаллехь. ТӀаьххьара Ӏаьттийна 2011 шарахь. 2011 шеран 30 декабрехь тӀапломо аракхоьссира чим 4,5 километр.

## Хьажоргаш
* NASA

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ стратотӀаплаьмнаш
Категори:Алеутийн гӀайренийн лаьмнаш
Категори:Жигара тӀаплаьмнаш
Категори:Алеушианс-Уэст
Категори:Аляскан тӀаплаьмнаш
Тефра

**Тефра** (схьадаьлла  — чим) — тӀапломо хӀаваэ хьала а кхоьссина, цул тӀаьхьа лаьтта охьабиллинчу гӀирсан цхьаьнатохаран термин. Тефра охьадилларан диагенезехь кхоллало тӀапломан-пирокластин ломан породаш — туфаш. Охьадиллина тефра атта дӀахьо латтан тӀехуларчу хиш, охьахьуш долу ломан породин кеггаршца иэн а лой, кхуллу пирокластин а, охьаховшу а ломан породашна йукъара охьахешина-пирокластин породаш — туфгӀамарш, туфоалевролиташ, иштта кхин а.

ТӀапломан чим айабалар а, аракхоссар а хуьлу, тӀаплам Ӏаьттош, эруптиван когашкахь а, лаван фонтанашкахь а, чиман декъалган юккъера барам а, тефран чкъоьран стоммалла а охьайолу тӀапломан гена мел довлу. Шайн барамашца, аракхоьссина материалийн дакъойх олу тӀапломан чим (ченан санна дакъолгин барам белахь), тӀапломан гӀум, лапиллиш, тӀапломан бумбанаш; дакъош хила тарло луьста а, хира а (пемза).

Ӏаьтторан чӀогӀалле а, хьоле а, ткъа кхин а дакъойн барамашка хьаьжжина, аракхоьссина материал дӀасахьо эккхаран меттигера тайп-тайпанчу геналле — масех километр тӀиера бӀенаш километрашка кхаччалц (тӀапломан чим). Хенан йохаллехь охьадоьжна тефран семса чкъор дета, цеманц хуьлу, цуьнан хӀоттаме хьаьжжина, цунах хуьлу тӀапломан туфаш, туфобрекчеш я брекчеш.

Охьадижина тефра кхерам бахьа адамашна а, халкъан бахамна а. ЧӀогӀа Ӏаьттийча чимо хьулдо урамаш, цӀенош. Цуьнан дозаллийца дохадо тхевнаш, хедало серий. Иза кхочу массанхьа а, кхозу хӀаваэхь, адамашна а, дийнаташна а садоӀуьйла ца хуьлу. Башха даккхий Ӏаьттораш аракхуссу дукха шорта чим, цуо яхьа ладаме шелонаш беттанашна а, шерашна а.

ТӀапломан чиман дакъолгаша йоккха меттиг дӀалоцу, тӀехуларчу хьолехь цхьаьна эшшара а ца хуьлу. Уьш атта йохайо атмосферан йочанаш, саз-латтан минералаш а хуьлуш, минералан туьхнийн шовранаш къаста а деш. ТӀапломан чим йукъахь дукха биожигара микроэлементаш ю, бохамца Ӏаьттор хиллачул тӀаьхьа а гуонахьара ораматаш сиха меттахӀуьтту. Цул сов, тӀаплаьмнашна гуонахьар кӀошташ ю шира латта лелоран меттигаш, масала, Везувийн кӀошт. Тоннашкахь беза чим буха дахаран кхерам боллушехь, и латта леладо чӀогӀа дика латта хиларна.

Историн хиламашна а, археологин карорашна а терахь хӀотторан хьесап ду чиман чкъоьрашца лоруш, цунах олу тефрохронологи.

## Хьажа кхин а
* ТӀапломан чим
* Туф
* Игнимбрит
* Пемза

## Литература
* 

Категори:Кегйелла ломан породаш
Вентиляци

**Вентиля́ци** (схьадаьлла  — мохкхетийтар) — чура бехдина хӀаваъ арарачуьнца хийцина дӀадаккхаран процесс. Оьшучу меттигашкахь йо: хӀаваан кондиционировани, фильтраци, дохдар я шелдар, тӀундар я дакъадар, ионизаци, кхин дӀа а. Вентиляцис латтадо хӀусам чуьра хӀаваан санитарин-гигиенан хьолаш (температура, дустаран тӀуналла, хӀаваъ леларан сихалла, хӀаваан цӀоналла), до уьш адаман могашаллин, дегӀан хьолан дика тамехь, санитари барамашца, технологин процессашца, гӀишлош яран конструкцешца, Ӏалашдаран технологица догӀуш.

Иштта техникехь оцу терминца кхетайо гӀирсан оцу Ӏалашонна лерина система.

## Историн очерк

Къевланчу чоьнаш чохь йина вентиляцин цхьацца белхаш лелийна ширачу заманахь а. XIX бӀешо доладалале чоьнийн вентиляци, дукхах дерг, чу арара мох кхетийтар дара. Харшнаш а, биргӀанаш а чухула ша хӀаваъ леларан теори кхоьллина М. В. Ломоносовс. 1795 шарахь В. X. Фрибес дуьххьара дийцина коьрта хьолаш, арахьара нилха гуонан, неӀаршна, корашна юккъехула йоххочу хӀусамехь хӀаваъ хийцаран жигаралла билгалйоккху, цуо юьхьиг йолийра нейтралан зонийн Ӏамолина.

XIX бӀешо долалуш кхуьу хӀусаман чудогӀу а, арадоккху а хӀаваъ йовхоно самдоккху вентиляци. Россин Ӏилманчаша билгалдоккхура дика ца хилар иштта тайпана самдаккхар а, цуьнца йеш йолу йовхонан харж а. Академика Э. X. Ленда билгалдоккхура, юьззина вентиляци механикин хьесапца бен ян луш ца хилар.

Центробежни вентиляторш юкъадовларца чоьнийн вентиляцин технологи сиха кхуьу. Дуьххьарлера аьттонца болх бен центробежни вентилятор гайтира 1832 А. А. Саблуковс. 1835 и вентилятор лелийра Алтайхь Чагирски рудникан на мохкхетийтуш. Саблуковс кховдийра иза чоьнашна, кеманийн трюмашна вентиляцин, якъор сихдархьама, Ӏаьнаре далийтархьама, кхин дӀа а. Шуьйра яьржина хӀаваъ лелар механикца самдаккхаран вентиляци XIX бӀешо чеккхенгахь дуьйна.

Вентиляцин а, дохден гӀирсан а областера баккхийчу Ӏилманчех цхьаъ вара профессор В. М. Чаплин.
Кхетаме хилар

**Кхетаме хилар** — адаман, тобан дикалла, нийса гIирсаш харжа, шен диканашка а, ирсе а кхача Iалашоне хьаьжжина гIуллакх дан таро йо. Платонаца иза ду кIорггерачу диканех цхьаъ, йукъа доьду ворхI диканах цхьанна.

Кхетаме хиларан хьекъалаллех къаьсташ (хьекъалца хIуманийн дух довзийтаран Iилманца кхетар а, кхетам а) хуьлу адаман диканна практикан хьаждарца, и дика дахаре даккха сацамаш  барца. 

Кхетаме хиларах (*prudentia*) дуьйцучарех хьалхарчех цхьаъ хилла Цицерон, цуо цунна йукъахь къастийна иэс (*memoria*), кхетам (*intelligentia*), тӀаьхьало хилар (*providentia*). Фома Аквинскин теологин суммехь кхетаме хилар (*prudentia*) синоним ю кхетамаллин (кхетаме хиларан антоним ю *imprudentia*, кхетам бацар). Оцу диканан духаллин атрибут ю хьекъале харжам бан таро хилар. Кхетаме хиларан дакъа ду сомалла (*circumspectio*) а, ларлуш хилар (*cautio*) а. Оцу диканна харц кеп я хIилла (*astutia*). Кхетаме хилар дикане хьажийна долун дела, и дика хила деза закон тIетуьжуш болчу урхалчашкахь (дуста *prudentia* а, юриспруденци а). Ша латинан кхетаме хилар термин хьаладоьду Аристотелан Фронезисе.

1901 шарахь дIайиллина астероид (474) Пруденцин цIе йелла кхетаме хиларан (Prudence) сийнна.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Фома Аквинский. Сумма теологии. Ч3. Большой трактат о главных добродетелях, о рассудительности. Вопрос 47. О рассудительности как таковой (*de prudentia*)
Категори:Керсталлин диканаш
Категори:Томизм
Лачкъор

**Лачкъор** — иза пайдан Ӏалашонца дина бакъонца доцуш маьхза дӀадаккхар а, неха бахам бехкечун, йа долахочун харж йинчу кхечу стаган дола баккхар а. Ладаме ду билгалдаккхар тӀекхевдинчу бахаман кхо хӀума. Иза материалан аспект ю, цуо билгала доккху материалан дуьненан хӀуманна тӀекховдар, экономикин, шен мах хиларца, юридически, хьакхалуш долу доларчух.

## Хьесапаш
* Лачкъош ерг — хӀуман хьесап долу, сурсатан мах болу бахам.
* Лачкъор бакъонца ца хилар.
* Лачкъор маьхаза хилар.
* Долахочун харж яр.

## Лачкъоран кепаш
* Къола — бахам къайлаха лачкъор.
* Талор — ницкъ беш а, ца беш а йа бийр бу аьлла кхерам тосуш къайлаха а доцуш лачкъор, амма дахаран а, могашаллин а кхераме доцуш.
* Курхалла — зулам хилларг Ӏехаварца йа иза тешарх зулам дина бахам лачкъор.
* Доладаккхар — зуламхочух тешна цхьаьна Ӏалашонна бакъо йоцуш бахам а, ахча а шен долабаккхар.
* Харж яр — лачкъоран ша йолу кеп, зуламхочух тешна болу бахам законца доцуш, байар, бохкар, бекъар, кхечарна балар.
* ТӀеман талор — тӀеман заманахь дӀалаьцна мехкашкахь бахам лачкъор. Шуьйрачу маьӀнехь — чолхе хьал хиларх (техногенан бохам, Ӏаламан бохам, тӀеман агресси) аьтту беш муьлхха а лачкъор.
* Ӏесалла — динан хӀума лачкъор. 

## Билгалдахарш

Категори:Экономикин сферера зуламаш
Категори:Долара бахаман дуьхьала зулам
Мазовин воеводалла

**Мазовин воеводалла** () — Польшин воеводалла, иза йу пачхьалкхан малхбален декъа тӀехь. Воеводалла йукъахь йу йаккхий гӀаланаш Варшава, Радом, Плоцк, Седльце.

2015 шеран 1 январехь дагарбарца бахархой бу 5 316 840 стаг.

## Административан йекъайалар
Мазовин воеводаллан йукъайогӀу 42 повет (цул совнах 5 поветан бакъо йолу гӀала), уьш йекъалуш йу 314 гмина.

## Билгалдахарш

Категори:Польшин воеводаллаш
Этуьп

**Этуьп** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Ду. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Ду департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
АббагӀе

**АббагӀе** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Атлантикин ЛуагӀа. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Атлантикин ЛуагӀа департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Къилба-малхбале

**Къилба-малхбале** — дуьненан агӀо. Кхин а маьӀна ду:

;Бразилин мезорегионаш
* Мату-Гросун къилба-малхбале
* Паранан къилба-малхбале
* Пиауин къилба-малхбале
* Риу-Гранди-ду-Сулан къилба-малхбале

;Кхазакхстан
* Къилба-малхбале — эвла.
* Къилба-малхбале — Караганда гӀалан кӀошт.

;Кхин мехкаш
* АЦШ къилба-малхбале
* Украинин къилба-малхбале

;Къилба-Малхбален
* Къилба-Малхбален — Россин Ставрополан кӀоштан кӀотар.
* Къилба-Малхбален — Керла Зеландин гӀайре.
* Къилба-Малхбален — Москохара административан гуо (Росси).

## Хьажа кхин а
* Къилбе а, малхбале а
* 
*
Абонданс

**Абонданс** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Лакха Севваь. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Лакха Севваь департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
АбгӀиес

**АбгӀиес** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист регионехь. Коммунан департамент — Лакха Альпаш. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Францин гӀаланаш
Категори:Лакха Альпаш департаментан коммунаш
АвогӀиаз

**АвогӀиаз** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта регионан. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Францин гӀаланаш
Агно

**Агно** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Лаха ГӀейн. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Лаха ГӀейн департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Аэц

**Аэц** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Атлантикин ПигӀенейш. Байонна гуон йукъа йогӀу. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Францин гӀаланаш
Категори:Атлантикин ПигӀенейш департаментан коммунаш
АвгӀилье (Мен а, ЛуагӀа а)

**АвгӀилье** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пеи-де-ла-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — Мен а, ЛуагӀа а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Мен а, ЛуагӀа а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Аян-суьгӀ-Толон

**Аян-суьгӀ-Толон** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Йонна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Йонна департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Аленья

**Аленья** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — Малхбален ПигӀенейш. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Малхбален ПигӀенейш департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Алата

**Алата** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Корсика регионехь. Коммунан департамент — Къилба Корсика. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Къилба Корсика департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
АлеггӀ

**АллеггӀ** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Лакха ЛуагӀа. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Лакха ЛуагӀа департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Альтан-де-Палуь

**Альтан-де-Палуь** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист регионехь. Коммунан департамент — Воклуьз. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Воклуьз департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
АмбегӀоь-ан-Буьже

**АмбегӀоь-ан-Буьже** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Эн. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Францин гӀаланаш
Категори:Эн департаментан коммунаш
АмбгӀоьн

**АмбгӀоьн** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта регионан. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Францин гӀаланаш
АммегӀшвигӀ

**АммегӀшвигӀ** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Лакха ГӀейн. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Лакха ГӀейн департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Ангулен

**Ангулен** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пуату — ШагӀанта регионехь. Коммунан департамент — ХӀордан йистера ШагӀанта. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ХӀордан йистера ШагӀанта департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Андай

**Андай** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Атлантикин ПигӀенейш. Байонна гуон йукъа йогӀу. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Францин гӀаланаш
Категори:Атлантикин ПигӀенейш департаментан коммунаш
АндгӀезе

**АндгӀезе** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пеи-де-ла-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — Мен а, ЛуагӀа а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Мен а, ЛуагӀа а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Ансени

**Ансени** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Атлантикин ЛуагӀа. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Атлантикин ЛуагӀа департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Анси-ле-ФгӀан

**Анси-ле-ФгӀан** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Йонна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Йонна департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
АнтгӀег-суьгӀ-ла-СогӀг

**АнтгӀег-суьгӀ-ла-СогӀг** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист регионехь. Коммунан департамент — Воклуьз. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Воклуьз департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
АнтгӀег-суьгӀ-Волан

**АнтгӀег-суьгӀ-Волан** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — АгӀдеш. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Францин гӀаланаш
Категори:АгӀдеш департаментан коммунаш
Аппьетто

**Аппьетто** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Корсика регионехь. Коммунан департамент — Къилба Корсика. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Къилба Корсика департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
АгӀаньуьэт

**АгӀаньуьэт** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Къилба-ПигӀенейш регионехь. Коммунан департамент — Лакха ПигӀенейш. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Лакха ПигӀенейш департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
АгӀве

**АгӀве** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пуату — ШагӀанта регионехь. Коммунан департамент — ХӀордан йистера ШагӀанта. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ХӀордан йистера ШагӀанта департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
АгӀганьон

**АгӀганьон** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Атлантикин ПигӀенейш. По гуон йукъа йогӀу. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Францин гӀаланаш
Категори:Атлантикин ПигӀенейш департаментан коммунаш
АгӀси-суьгӀ-Об

**АгӀси-суьгӀ-Об** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Шампань — АгӀденаш регионехь. Коммунан департамент — Об. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Об департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
АстаффогӀ

**АстаффогӀ** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Ло а, ГагӀонна а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Ло а, ГагӀонна а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
АгӀеж

**АгӀеж** (, ) — Францин малхбален декъера департамент, Окситани регионан департаментех цхьаъ. Къепан лоьмар — 9. Административан центр — Фуа.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Францин департаменташ
Ате-суьгӀ-ШегӀ

**Ате-суьгӀ-ШегӀ** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта СантгӀ-Валь-де-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — ЭндгӀ а, ЛуагӀа а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ЭндгӀ а, ЛуагӀа а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Бавилье

**Бавилье** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — БельфогӀан мохк. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:БельфогӀан мохк департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Базуж-ла-ПегӀуз

**Базуж-ла-ПегӀуз** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БгӀетань регионехь. Коммунан департамент — Иль а, Вилен а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Иль а, Вилен а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Баи-ГӀоменвилье

**Баи-ГӀоменвилье** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сена а, МагӀна а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Сена а, МагӀна а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БаккагӀа

**БаккагӀа** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — МоьгӀт а, Мозель а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:МоьгӀт а, Мозель а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Бандоль

**Бандоль** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист регионехь. Коммунан департамент — ВагӀ. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ВагӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Баниуьль-дель-АспгӀ

**Баниуьль-дель-АспгӀ** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — Малхбален ПигӀенейш. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Малхбален ПигӀенейш департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Балма

**Балма** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Къилба-ПигӀенейш регионехь. Коммунан департамент — Лакха ГагӀонна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Лакха ГагӀонна департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БагӀбаст

**БагӀбаст** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Ло а, ГагӀонна а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Ло а, ГагӀонна а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БагӀбегӀе-Сен-Суьлпис

**БагӀбегӀе-Сен-Суьлпис** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Шампань — АгӀденаш регионехь. Коммунан департамент — Об. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Об департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БагӀна (АгӀдеш)

**БагӀна** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — АгӀдеш. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:АгӀдеш департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БагӀгӀот-Камуь

**БагӀгӀот-Камуь** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Атлантикин ПигӀенейш. ОлогӀон-Сент-МагӀи гуон йукъа йогӀу. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Францин гӀаланаш
Категори:Атлантикин ПигӀенейш департаментан коммунаш
БагӀжувиль

**БагӀжувиль** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта СантгӀ-Валь-де-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ а, ЛуагӀ а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ЭгӀ а, ЛуагӀ а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Бастелика

**Бастелика** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Корсика регионехь. Коммунан департамент — Къилба Корсика. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Къилба Корсика департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Бедуэн

**Бедуэн** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист регионехь. Коммунан департамент — Воклуьз. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Воклуьз департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Бен-де-БгӀетань

**Бен-де-БгӀетань** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БгӀетань регионехь. Коммунан департамент — Иль а, Вилен а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Иль а, Вилен а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Белеста-ан-ЛогӀаге

**Белеста-ан-ЛогӀаге** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Къилба-ПигӀенейш регионехь. Коммунан департамент — Лакха ГагӀонна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Лакха ГагӀонна департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БельфогӀ

**БельфогӀ** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — БельфогӀан мохк. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:БельфогӀан мохк департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Бенон

**Бенон** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пуату — ШагӀанта регионехь. Коммунан департамент — ХӀордан йистера ШагӀанта. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ХӀордан йистера ШагӀанта департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Беренталь

**Беренталь** () — Германин Баден-Вуьртемберг латтана йукъара коммуна.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Категори:Германин гӀаланаш
Категори:Германин коммунаш
Категори:Баден-Вуьртемберг латтана гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
БегӀнен

**БегӀнен** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — ИзегӀ. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ИзегӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БегӀгӀи-о-Бак

**БегӀгӀи-о-Бак** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПикагӀди регионехь. Коммунан департамент — Эна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Францин гӀаланаш
Категори:Эна департаментан коммунаш
БидагӀ

**БидагӀ** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта регионан. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Францин гӀаланаш
БигӀкенвальд

**БигӀкенвальд** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Лаха ГӀейн. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Лаха ГӀейн департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Блуа

**Блуа** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта СантгӀ-Валь-де-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — ЛуагӀ а, ШегӀ а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ЛуагӀ а, ШегӀ а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Бланьяк

**Бланьяк** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Къилба-ПигӀенейш регионехь. Коммунан департамент — Лакха ГагӀонна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Лакха ГагӀонна департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Бов

**Бов** — Болгарин Софин областера эвла. Своге йукъараллин йукъайогӀу.

## Географи

Майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Болгарин нах беха меттигаш
Категори:Софин областан нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
БолькегӀ

**БолькегӀ** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — Малхбален ПигӀенейш. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Малхбален ПигӀенейш департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Боллен

**Боллен** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист регионехь. Коммунан департамент — Воклуьз. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Воклуьз департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Бокузе

**Бокузе** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пеи-де-ла-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — Мен а, ЛуагӀа а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Мен а, ЛуагӀа а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БокгӀуассан

**БокгӀуассан** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — ИзегӀ. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ИзегӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Бом-ле-Дам

**Бом-ле-Дам** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Ду. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Ду департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Больн-ан-БгӀи

**Больн-ан-БгӀи** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПикагӀди регионехь. Коммунан департамент — Эна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Францин гӀаланаш
Категори:Эна департаментан коммунаш
Бомет

**Бомет** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта регионан. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Францин гӀаланаш
Бонифачо

**Бонифачо** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Корсика регионехь. Коммунан департамент — Къилба Корсика. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Къилба Корсика департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БонневгӀ

**БонневгӀ** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Атлантикин ЛуагӀа. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Атлантикин ЛуагӀа департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БгӀасье

**БгӀасье** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта СантгӀ-Валь-де-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — ЛуагӀ а, ШегӀ а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ЛуагӀ а, ШегӀ а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БгӀессоль (ТагӀн а, ГагӀонна а)

**БгӀессоль** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — ТагӀн а, ГагӀонна а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ТагӀн а, ГагӀонна а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БгӀе-суьгӀ-Сен

**БгӀе-суьгӀ-Сен** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сена а, МагӀна а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Сена а, МагӀна а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БгӀид-ле-Бен

**БгӀид-ле-Бен** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Севваь. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Севваь департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БгӀиньоль

**БгӀиньоль** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист регионехь. Коммунан департамент — ВагӀ. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ВагӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БгӀиолле

**БгӀиолле** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пеи-де-ла-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — Мен а, ЛуагӀа а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Мен а, ЛуагӀа а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БгӀи-суз-АгӀшьяк

**БгӀи-суз-АгӀшьяк** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пуату — ШагӀанта регионехь. Коммунан департамент — ХӀордан йистера ШагӀанта. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ХӀордан йистера ШагӀанта департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БгӀевьанд

**БгӀевьанд** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Шампань — АгӀденаш регионехь. Коммунан департамент — Об. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Об департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш