open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Авголаш

**Авголаш** я **овгалаш** — бедан, саз-лаьттан, ченан, кегийрйина маьӀдан концентратан гоьрга кепара гӀорзолгаш.Металлургехь эчиг даран ахфабрикат. Башха концентраци яран хьесапца, цӀан а дина, юха гӀорзолгаш йина, дагийна эчиг юкъахь долу маьӀдан сурсат ду. Агломератца цхьаьна могӀара домнан арахецарехь чуйна доккхуш леладо.

## Билгалдахарш
Абутураб

**Абу́тура́б** ( — чена я чиман да, ), йоца кеп **Тураб** — бусалбанийн цӀе, хьала йоьду Ӏали ибн Абу ТӀалибан куньяга. И цӀе схьаяларан исторех ши версии ю. Цхьаьна версица, цӀе йелла Мухьаммад пайхамара  дикачу маьӀнийца, кхечу версица, цӀе лелайора Ӏалин мостагӀаша цуьнан иэсан наьӀалт олуш гӀочу маьӀнийца. Хьалхара верси чӀагӀйо иранхошна йукъахь цӀе йаьржина хиларо.

* Ахунд Абутураб (1817—1910) — азербайджанийн серлонча.
* Абутораб Хосрови (вина 1956 шарахь) — хӀокху заманан иранан йаздархо.

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* Али ибн Абу Талиб Абу Тураб 

Категори:Ӏаьрбийн цӀераш
Категори:Бусалбачеран цӀераш
Нохчийчоьнан мехкаш

### Акка
Акка — Нохчийчоьнан мохк. Центр — э. Аьккха.

Къилбехьа Кей-Мохк, къилбаседехьа - Ялхара, малхбалехьа - Галайн-ЧӀож, малхбузехьа - Мержа.

## Ӏовха
Ӏовха — Нохчийчоьнан мохк.. Центр — э. Ширча-Эвла. Тахана ДегӀстанан юкъахь ю.

## Галайн-ЧӀож
Галайн-ЧӀож - къилбехьа — Аьккха, Маьлхиста, Кей-мохк, малхбалехьа - Нашха, ТӀерла, малхбузехьа - Ялхара, къилбаседехьа - Гехи.

## Билгалдахарш

## Литература
*
Башкирийн абат

**Башки́рийн йо́за** () — башкирийн меттан йоза. Шен заманан дохаллехь масех графикин бух хийцина. Тахана башкирийн йоза ду кириллицан тӀехь. Башкирийн йозан исторехь билгалбоккху 4 мур:
* XIX — XX бӀешерийн йуьхьиг — Ӏаьрбийн а, кириллицан а бух тӀехь дуьххьарлера йоза кхолларан зиеделларш 
* 1923—1930 шераш — Ӏаьрбийн йозан бух тӀиера йоза
* 1930—1940 — латиницан бух тӀиера йоза
* 1940 шарахь дуьйна — кириллицан бух тӀиера йоза.

## Истори
### Хьалхара мур

XIX бӀешо йуккъе даххалц башкирийн йозан мотт хилла ширатюркийн йозан-литературин мотт (тюрки́) а, цуьнан локалан вариант — уралан-ийдалтӀиен тюрки а. Тюрки́хь язбина дукхаха болу башкирийн литературин кхолламаш — башкирийн шежереш, «Паччахь-аьзни Екатерина II-гӀачуьнга Батыршас йаздина кехат», Юлаев Салаватан кхайкхамаш а, омарш а, XIX бӀешеран поэтийн А. Каргалын, Т. Ялсыгуловн, Х. Салиховн, Ӏ. Сокоройн, Акхмоллин, М. Уметбаевн, кхечеран кхолламаш. ДӀайаздеш тюрки́ш лелайора Ӏаьрбийн абат. XIX бӀешеран цхьа могӀа авторийн литературин тюрки́ маттахь язбинчу кхолламашкахь, шуьйра йаьржина башкирийн къамелан меттан аматаш.

XIX бӀешераш йуккъе дахча гӀоьртира, дуьххьара башкирийн къоман меттан фонетикан башхаллаш гайта таро йолу, йоза кхолла. Иштта, 1869 шарахь Бекчурин Мирсалихьа арахийцира дуьххьарлера башкирийн грамматика «Ӏаьрбийн, гӀажарийн, гӀезалойн меттанийн бухарийн, башкийн, гӀиргӀазойн, Туркестанан бахархойн диалекташца йуьхьанцара куьйгалла» цӀе йолчу жайнахь. Оцу жайнахь башкирийн меттан къилбан диалектехь, Ӏаьрбийн графикин бух тӀехь зорба туьйхира «Батыр батша əкиəте» туьйран.

1860-гӀа шерашкахь серлончо Н. И. Ильминскийс шен «Туркойн-гӀезалойн меттан курсан йуьхьанцара дешар» балха чохь башкирийн мотт язбеш кириллицан абат лелор кховдийра. Оцу белхан бух тӀехь XIX бӀешо чекхдолуш — XX бӀешо долалуш арахийцира цхьа могӀа башкирийн абаташ. Иштта абатех дуьххьарлерниг арахийцира, 1892 шарахь Оренбургехь, В. В. Катаринскийс (юха арахецна 1898 а, 1906 а шерашкахь). Оцу арахецаран абатан йукъадагӀара оьрсийн абатан дерриг элпаш  (*ё, й, ѳ, ѵ* доцурш), ткъа иштта кхин тӀе **ä, г̇, ҥ, ö, ӳ** хьаьркаш. 1907 шарахь Казанехь А. Г. Бессоновс арахецначу «Башкирийн абатан» йукъахь иштта дара оцу хенан оьрсийн абатан дерриг элпаш (*ё, й* доцург), ткъа иштта кхин тӀе **ä, г̣, д̣, ҥ, ö, с̣, ӱ** хьаьркаш. Кхин цхьа абат кечйира XIX—XX бӀешераш къаьсташ Н. Ф. Катановс — цунна чохь ша тайпа башкирийн аьзнаш гайта авторо лелийра диакритикан хьаьрк умляут (ӓ — /ә/, ӧ — /ө/, ӟ — /ҙ/, к̈ — /ҡ/, ӱ — /ү/ кхин дӀа а). И абат куьйга йозанехь йисира арахецанза. 1912 шарахь М. А. Кулаевс арахийцира жайна «Аьзнаш тардаран бух а, башкирийн абат а» (юха арахецна 1919) цӀе йолуш, цигахь а лелийра кириллицан абат. Башкирийн меттан ша тайпа аьзнаш гайтархьама авторо лелийра ша кхоьллина ша тайпа элпаш. Однако все эти алфавиты не получили широкого распространения.

### Ӏаьрбийн йоза

## Билгалдахарш
Диалект

**Диале́кт** — леран тоба цхьаьнатуху, шайна юкъахь оцу меттан цаевза кхечу диалеташца юкъарчу хиламаша бихкина, шайгахьа узуш буьйцу меттан доккха дакъа.

Диалект кхоллало я меттан леран дакъош цхьаьнатухуш гӀодеш йоккха областан центр елахь, я гергара шалаьтта ши мотт, и мотт буьйцу къаьмнаш политикин я оьздангаллин цхьаьнакхетар бахьнехь, цхьаьна матте вовшахкхетча.

ТӀаьхьарчу меттигехь хьалха шеш хилла меттанаш, цхьаьна матте вовшахкхетта, и вовшахкхетаре хьаьжна ца Ӏаш, уьш цхьаьнатуху керла меттан башхаллаш кхоллаяларе хьаьжна ца Ӏаш, кхин дӀа а Ӏалашйо  царна йукъара хьалхалера башхаллаш, хӀораннах ша лаьтта диалект а хуьлуш.

Иштта кхолладелла, масала, Велики Новгородан леран бух тӀехь къилбаседа-оьрсийн а, Курскан, Рязанан бух тӀехь долу къилба-оьрсийн а оьрсийн меттан диалекташ), немцойн меттан лакха- а, лаха а немцойн диалекташ .

## Билгалдахарш

Категори:Диалектологи
Категори:Социолингвистика
Категори:Меттан систематика
Куз

**Гобеле́н** йа **Куз** () — пенах туху, лаьтта тосу тӀехь сурт йа гахӀаран композици йолу, тайнех куьйга буьйцина декоративан-прикладни говзаллин цхьа кеп. Буцучо, куз беш а, сурт дуьллуш а, чекхдоккху шоралха-тай бух чухула. Брокгаузан а, Ефронан а энциклопедин дошамехь гобелен билгалбоккху «тӀехь тайп-тайпан бесара тӀергӀан йа дарин тайнашца диллина сурт долуш, леррина кечдина мелла а гӀараваьллачу художникан картон долуш, куьйга буьйцина куз» аьлла.

Кузаш дора тӀергӀах, дарех, наггахь царах тухура дешийн а, детийн а тайнаш. ХӀинца куьйга кузаш деш лелабо дукха кепара гӀирсаш: гӀоле хета синтетикан а, адамо кхоьллина а тайнаш, кӀезиг лелабо натуралан гӀирсаш. Куьйга дуцаран говзалла къинхьегаме ю, цхьаьна пхьере шарахь 1—1,5 м² (луьсталле хьаьжжина) куз банло, цундела иштта кузаш эца таро ца хуьлу хьалдолчу нехан бен. ХӀинца а куьйга буьйцина куз бу механ беза болх.

## Терминан этимологи
«**Гобелен**» дош кхолладелла XVII бӀешарахь Францехь, оцу хенахь цигахь дӀайиллира паччахьан Гобеленийн мануфактура. Мануфактуран кузаш чӀогӀа гӀарадевлла дара, цхьацца мехкашкахь муьлхха а дуцарх гобелен олура. Говзанчашна хетарехь, «гобелен» терминца билгалъяха ца деза Гобеленийн мануфактурин кхолламаш бен. ХӀинца французийн терминца *tapisserie* (, ) билгалайоккху ерриг исбаьхьаллин текстиль. Россин Ӏилманан литературехь Ӏеэцна «шпалера» термин, ткъа шуьйра даьржина леладо «гобелен» дош. Иштта олу хӀокху заманан авторийн кузех. Нохчийн а, оьрсийн а матте «шпалера» дош деина полякийн (), немцойн () йа италихойн () меттанашкара. Юьхьанца иштта олура, диттийн гӀад а, геннаш а сацо Ӏалашо йолу, бешан каьрдина диттийн йа коллийн йа дечиган зӀаран нисса могӀанех. Нохчийн а, оьрсийн а маттахь цхьанне лелайо ши термин: «шпалера» а, «гобелен» а, цаьрца билгалбоккху муьлхха а буьйцина кхоллам, царна юкъахь мебель тӀетоьхна кӀади а. ТӀаьхьа иштта ала долийра машенан тӀедиллинчу суьртах а (гобеленан кӀади).

## Билгалдахарш
Бойкот

**Бойкот** () — политикин а, экономикин а къовсаман кеп, ерриг я цхьаьна декъехь цхьаьна стагаца, кхолларца, предприятица, масала, балха ца боьдуш, оцу предприятин сурсаташ ца оьцуш, кхин а йукъаметтигаш дӀахадаяр.

ВКЪКХ уставаца дуьненайукъара йукъаметтигашкахь — машар латторан цхьа нуьцкъала гӀуллакх ду (тӀеман ницкъаш а ца лелош). Пачхьалкхан Ӏалашо ю цхьаьна я масех пачхьалкхаца йукъаметтигаш ца лело. Бойкот ала мегар ду цхьаьнца цхьаьна хӀуманна реза ца хиларна муьлхха а йукъаметтигаш сацорех. Дош даьлла ингалсан урхалчин Бойкот Чарльзан фамилех, цунна дуьхьала 1880 шарахь ирландин арендаторша и болх бира.

## ГӀараевлла бойкоташ
Дуьххьарчарех гӀарайаьлла цхьа бойкот хилла «бойкот» дош йукъа а далале, йина XVIII бӀешарахь Ингалсахь аболиционистийн боламо. Боламан декъашхой шекаран эрзах даьккхина шекар а, лайш бацийна дина кхин сурсаташ а даа дуьхьала бевлира, тӀаьххьара тешийра лондонан серлонан доккхаха долу дакъа, шекарца чай малар — оьзда ца хилар. Оцуо юьхьиг йиллира 1833 шарахь Британин имперехь лолла дӀадаккхарна.

Пачхьалкхан тӀегӀанера дуьххьарлера формалан бойкот хилира, 1933 шеран 1 апрелехь нацистийн Германехь йина, дерриг къоман цхьана дийнан жуьгтийн фирмийн а, туьканийн а бойкот.

Бойкоташ сих-сиха лелайо къоман-паргӀатдахаран боламаша а, гражданийн бакъонийн къовсамехь а. Масала, XX бӀешеран хьалхарчу декъехь, цийчоьнан къоман боламаша (4 майн болам, Гоминьдан, кхин а) диллина бойкоташ йора Японин сурсаташна, шеш Цийчоьнца йолу Японин империн политикин  реза ца хилар гойтуш. Махатма Гандис 1921 шарахь, ХӀинди маьршаяккхаран къовсам болуш кхайкхара хӀиндихошка британин фирмашна а, дешаран меттигашна а бойкот яре. Меттигера тӀегӀанера бойкоташ (расийн хьесапашца дискриминаци ечу билгалчу кхолларашна дуьхьала) хилира коьрта къовсаман хьесап АЦШн хӀуӀаьржачеран гражданийн бакъонаш къовсарехь 1950-гӀа а, 1960-гӀа а шерашкахь.

Шуьйра йевза Олимпийн ловзаршна бойкоташ. Масала, АЦШ а, цхьа могӀа бартхоша а бойкот йира Москохахь хиллачу 1980 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршна советийн эскарш 1979 шарахь ОвхӀан чудахарна. Цунна дуьхьала ССРС а, дукхаха йолу социалистийн мехкаша а бойкот йира Лос-Анджелесехь хиллачу 1984 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршна.

Уггаре яккхийчех бойкот йира Ӏаьрбийн мехкашкахь данин дааран сурсаташна 2006 шарахь, гӀарадаьллачу карикатуран дов бахьнехь.

## Хьажа кхин а
* Харжамийн бойкот
* 

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* Friedman, M. *Consumer Boycotts: Effecting Change through the Marketplace and the Media.* London: Routledge, 1999.
* Hoffmann, S., Müller, S. Consumer Boycotts Due to Factory Relocation. *Journal of Business Research,* 2009, 62 (2), 239–247.
* Hoffmann, S. Anti-Consumption as a Means of Saving Jobs.  *European Journal of Marketing,* 2011, 45 (11/12), 1702–1714.
* Glickman, Lawrence B. *Buying Power: A History of Consumer Activism in America.*  University Of Chicago Press, 2009.
* Klein, J. G., Smith, N. C., John, A. Why we Boycott: Consumer Motivations for Boycott Participation. *Journal of Marketing,* 2004, 68 (3), 92–109.

Категори:Реза ца хилар гайтаран хьесапаш
Категори:Ницкъ ца бар
Категори:Эпонимаш
УЕФА Суперкедан къовсамийн исписка

**[[УЕФА Суперкад]]** 1972 шарахь кхоьллина хӀора шеран футболан къовсам бу. ХӀинца УЕФА Суперкедан къовсамехь дакъалоцу чекхдаьллачу шеран УЕФА Чемпионийн лиган а, УЕФА Европин лиган а толамхоша.

1972 шеран хьалхарчу къовсамехь дуьйна 1999 шо кхаччалц турнирехь дакъалоцура УЕФА Чемпионийн лиган а, УЕФА Кад баьккхинчеран кедан толамхоша, тӀаьхьарниг дӀаяккхалц. ТӀаьххьара УЕФА Суперкад оцу форматехь дӀайаьхьира 1999 шарахь «Лацион» а, «Манчестер Юнайтедан» а юкъахь: «Лацио» туьйлира «Манчестер Юнайтедал» 1:0 жамӀца. 1997 шо кхаччалц толамхо билгалвоккхура хӀоранна а цӀахь хуьлучу шина матчан жамӀца, ткъа 1998 шарахь дуьйна нехан арен тӀехь цхьа матч ловзо йолийра. 1998 - 2012 шерашкахь Суперкад дӀакхоьхьура цахуьйцуш Монакора «Луи II-гӀачун» стадионехь.

2000 шарахь дуьйна турнирехь дакъа лаца буьйлабелира УЕФА Чемпионийн лига а, УЕФА Европин лиган толамхой, хӀунда аьлча УЕФА Кад баьккхинчеран кад а, УЕФА Кад а цхьаьна турнире вовшахтуьйхира — УЕФА Кад цӀарца. 2010 шарахь дуьйна УЕФА Кедан цӀе хийцира УЕФА Европин лига аьлла, тӀаккха УЕФА Суперкедехь дакъалаца буьйлабелира УЕФА Чемпионийн лиган а, УЕФА Европин лиган а толамхой.

УЕФА Суперкад баьккхина 13 махкара 24 тайп-тайпанчу командаша; уггаре дукха титулаш йу Италин «Миланан» а, испанин «Барселонан» а, цара турнир йаьккхина хӀораммо а пхоьаза. «Милан» иштта шен титул ларйина цхьаъ бен йоцу клуб йу (толам 1989 а, 1990 шерашкахь). «Барселона» кхечарал алсама эшна УЕФА Суперкедехь (4-за). Испани хьалхарчу меттигехь йу турнирехь толамаш бахарехь — 11; цу тӀе испанин клубаш 20-за дакъалаьцна къовсамашкахь, ткъа италинчара — 13, тоьлла 9 турнирехь. УЕФА Суперкад дӀабахьаран ерриг исторехь Европин клубийн коьрта турниран толамхой тоьлла 20-за, ткъа шолгӀачун толамхой — 1 кӀезиг, 19-за.

УЕФА Суперкедан дуьххьарлера толамхо йу амстердамера «Аякс», тӀаьххьарниг — «Атлетико Мадрид», 2018 шеран 15 августехь Таллиннехь «А. Ле Кок Арена» стадион тӀехь мадридан «Реалал» 4:2 жамӀаца тоьлла йолу.

## Толамхой
### Легенда

### Шина матчехь къовсар

## Билгалдахарш
Азербайджанийн абат

**Азербайджанийн абат** — азербайджанийн меттан абат. Азербайджанийн маттахь ю кхоъ официалан абатан система: Азербайджанехь — латиница, Иранехь — Ӏаьрбийн, Россехь (ДегӀаста) — кириллица.

## Истори

### Ӏаьрбийн бух тӀиера абат

1922 шо кхачале азербайджанаша леладора тӀетоьхна хьаьркаш йолу Ӏаьрбийн йоза, иза тюркийн меттанийн амалехь дара (ڭ, گ, ۋ, ﭺ, پ, ژ).И дикка хала графикан система яра, иза билгал а доккхура азербайджанан оьздангаллин гӀарабевллачу векалша. Например, ещё в XVI веке поэт Физули указывал на сложность арабского письма.Азербайджанийн ССРехь Ӏаьрбийн абат лелийра (тӀаьхьарчу шерашкахь латиначуьнца цхьаьна) 1929 шо кхаччалц. Иранехь беха азербайджанаша, хӀинца а яздо Ӏаьрбийн элпашца, амма ишттачу йозанан орфографи хӀинца а стандарт хӀоттийна дац.

### Латинизаци

Дуьххьарлера азербайджанийн йоза латинан абате дехьадаккхаран проекташ юкъаевлира XIX бӀешерашна юккъехь. Керла абатийн вариантех цхьаъ хӀоттийра Ахундов Мирза Фаталис, амма проектал генадаьлла гӀуллакх дӀа ца дахара. Иштта, 1857 шарахь Ахундовс язйира гӀажарийн маттахь шен Ӏаьрбийн абат хийцаран хьалхара проект, цунна чохь цуо гайтира Ӏаьрбийн йозан иэшамбацарш, кховдийра уьш нисдаран некъаш. 1863 шарахь, шен проект къовса Ӏалашонца, Ахундов вахара Истамбуле. Амма, Ахундовна дина сийне хьаьжна ца Ӏаш, цуьнан проект къобал ца йира Ӏилманан «Анджуман-Даниш» юкъаралло. Цунна дуьхьала Ахундовс кховдийра «исламан абат йитий, европин йозан система тӀеэца, аьрру агӀонера аьтту агӀорхьа а яздеш» олий. Керлачу проектан тӀехь болх бина, Ахундовс керла абат хӀоттайо, европин системан бух тӀехь, шена чохь 42 хьаьрк (32 мукъаза а, 10 мукъа а элп) йолуш. Керлачу проектехь Ахундовс дитира Ӏаьрбийн абатан дерриг элпаш, кхин тӀетуьйхира доцу мукъанаш.

XX бӀешо долалуш латинице дехьадовлар масийттаза а меттах даьккхира азербайджанийн интеллигенцис. Ӏаьрбийн абат хийцаран агӀора бара Джалил Мамедкулизаде, Хьасан-бек Зардаби, Нариман Нариманов, кхин берш а. 1919 шарахь Азербайджанан Демократин Республикин серлонан министраллехь кхоьллира керла абат кечъяран комисси. А. Эфендизадес ялийна проектех цхьаъ, къобал йина зорба туьйхира.

Эфендизаден абат: a ä b c ç d e ë f g h i j k l m n n̈ o ö p q ƣ r s t u v w x y z ƶ ’ (апостроф).

Гражданийн тӀеман хиламаша новкъарло йира и проект чекхъяккха. Азербайджанийн ССР кхайкхийначул тӀаьхьа азербайджанийн йоза литине даккхар юха а лерира актуалан. Дехха дийцарш дина, 1922 шарахь керла абат тӀеийцира, ткъа 1925 шарахь иза официалан лело йолийра Ӏаьрбийчуьнца цхьаьна моггӀара.

1922 шеран абат: Aa Bb Cc Çç Dd Ee Əə Ff Gg Ƣƣ Hh Ii  Jj Kk Ll Mm Nn Ŋŋ Oo Ɵɵ Pp Qq Rr Ss Tt Uu Vv Xx Yy Zz Ƶƶ  ’ (апостроф)

1926 шарахь дуьйна дуьйлало керла абат тоярах дийцарш. 1926 шеран майхь Азербайджанан ЦКХК председатела Агамалы охлыс кхайкхийра Малхбалехь йоза латине даккхар революцин коьрта болх хилар.ЖамӀ ду 1933 шарахь керла абат тӀеэцар, цуо хийцира цхьадолу элпаш дахкар а, кхечера фонетикан маьӀна а. Кхин цкъа а нисйина азербайджанийн латинан абат 1938 шарахь (дӀадаьккхина элп N̡n̡).

1938 шеран абат: Aa Bʙ Cc Çç Dd Ee Əə Ff Gg Ƣƣ Hh Ii  Jj Kk Qq Ll Mm Nn Oo Ɵɵ Pp Rr Ss Şş Tt Uu Vv Xx Yy Zz Ƶƶ ’ (апостроф)

## Билгалдахарш
Айыр (Ӏам)

**Айыр** йа **Аир** (*Килсан Ӏам*) — Республика Кхазакхстанан Малхбален-Кхазакхстанан областера Ӏам.

## Географи
Лаьтта Монастыри а, Айыртау (1003 м) а лаьмнийн къилбаседа-малхбален басеца, А-350 автонекъан а, Сартымбет эвлан а гена доццуш. ХӀордан тӀегӀанал 502,4 м лакхахь бу. Усть-Каменогорск гӀалан 52,42 км гена бу.

Ӏоман къилбехьа ю Сартымбет эвла.

## Гидрологи
Ӏам бузу йочанаша а, лаьттан бухара хиш а, бӀаьста деша лайш а. Бух чӀогӀа бу. Ӏам чуьра хиш арадовлу, гӀийла-дуьра ду.

## Фауна
Ӏам чохь чӀерий ду: гӀазкхийн чӀара, саза, окунь, плотва.

## Топографин карташ
* Лист карты M-44-XXIII. Масштаб: 1 : 200 000

## Хьажоргаш
* Фотографии Монастырского озера 
* Монастырское озеро (Айыр) 15 июля 2010 фото 
* Озёра Алтая
* Озеро Айир на сайте Восточно-Казахстанской области

Категори: Малхбален-Кхазакхстанан областера Ӏаьмнаш
ЧӀаплам

**ЧӀа́плам** — ломан рельефан 1000 м а, сов а абсолютан локхалла йолу, алсама чӀапа йа гӀийла хьалий-охьий хидоькъен тӀехуло йолу шуьйра дакъа. Наггахь йекъна хуьлу готта атагӀашца. ЧӀаплам йукъа йаха тарло акъари, тӀаккха уьш цхьаъ ду моьтту.

ЧӀаплаьмнаш кхоллало анаца дохку ломан породан гӀатташца экъан тектоникан рожан хьолашкахь, йерриг цхьаьна айа а луш, ткъа дукхаха долу декъарш эрозино дина.

Уггаре даккхий чӀаплаьмнаш — Йуккъерасибрехан (Росси) а, Анатолийн (Туркойчоь) а.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Определение понятия в словарях

## Хьажа иштта
* Акъари
* Сырт

*
ГӀудалкх

**ГӀудалкх** — чӀогӀачу тӀехулонехула дийнатан йа адаман дилхан ницкъаца киранаш йа пассажираш дӀасалело лерина болу транспортан гӀирс; гӀудалкх уозо дийнат цунна тӀаьхь ца хуьлу.

## Истори
Ширачу заманахь дуьйна адамна оьшура дӀасалело шен бахам а, ша а. Чкъург йинчул тӀаьхьа и болх аттачу белира, юкъаехира тайп-тайпана ворданаш, оцу йа кхин Ӏалашонца.

## ГӀудалкхийн тайпанаш
Лелоран областашца ворданаш йекъало пассажирийн а, киранан (хьалха хилла кхин а тӀеман гӀудалкхаш) а, чкъургашца — чкъургийн а, чкъургаш йоцу (такхораш, салазаш, царах теранаш а) а.

Шен рогӀехь чкъургийн ворданаш цхьаьна семан а, шина семан а, шортта семанийн а хила тарло. Цхьацца меттигашкахь ворданашна механикин а, пневматикан а, гидравликан а тормозаш йо.

ГӀудалкхан кирабахьаран таро билгалйоккху семан бен ницкъаца, ворданашна иза кхочу 750 кг (цхьа сема йолчарна), ши тонн гергга (ши сема йолчарна). Цхьаъ бен йоцу сема йоцу гӀудалкхин кеп яра «Стигал къовкъаран тӀулг» дӀабаьхна болу гур.

ХӀокху заманан чкъургийн гӀудалкхашна дукха хьолахь пневматикан чкъургаш а, серлонан сигналан аппаратура а хӀоттайо, масала, катафоташ.

### Пассажирийн гӀудалкхаш

* ЦӀа долу гӀудалкх — къевлина гӀудалкх Ӏадмаш тӀехь.
** **Дормез** — вуьжу меттигаш болу, гена некъ бен, йоккха цӀа долу гӀудалкх.
ТургӀут-реис

**ТургӀу́т-реи́с** (») — бусалбанийн Хункар-мехканн адмирал.

Сулейман I султанан гӀуллакхехь губернатор Джербан, Хункаран флотан коьрта баьчча, Алжиран а, Лаьттайуккъера хӀордан а бейлербей, Триполин санджакбей а, паша а даржашкахь хилла. Адмирал ТургӀут, малхбузехь цӀе тиллина **ДаргӀут** (, от *Turhud* через *Dorghut* и *Dargut* к *Dragut*), гӀараваьлла шен Испанин, Францин, Италин, Къилбаседа Африкин бердакахула ен экспедицешца, дакъа лаьцна Малтан Боккха гуо лацарехь.

## Билгалдахарш
Беларусин Республикин маршонан де

**[[Белорусси|Беларуссин Республикин]] маршонан де** () (Республикин де (белор. *Дзень Рэспублікі*)) — белоруссин пачхьалкхаллин коьрта Ӏида, даздо хӀора шарахь 3 июлехь.

## Истори
1991 шарахь дуьйна Маршонан де даздора 27 июлехь Белоруссийн ССР пачхьалкхан суверенитетах деклараци тӀеэцначу дийнахь. Москохахь августан путч йоьхначул тӀаьхьа, 1991 шеран 25 августехь, Белоруссийн ССР Лакхарчу Совето республикин суверенитетах декларацин конституцин законан статус елира. 1991 шеран 10 декабрехь Белоруссин Лакхарчу Совето ратификаци йира Беловежскан бартан, цуо кхайкхадора ССРС дӀаялар. 1991 шеран 26 декабрехь Советийн Союз дӀаелира.

## Билгалдахарш
Чим (маьӀна)

* **Чим** — цхьа хӀума яьгначул тӀаьхьа юьсу субстанци, йукъ.
** масала тӀапломан чим.

## Топонимаш
Чим — Республика Комин Удорскан кӀоштара эвла.

## Кинематограф
* Чим (фильм) — 1965 шеран польшин фильм, режиссёр Анджей Вайды
* Чим (фильм, 1989) — 1989 шеран хӀиндин фильм, режиссёр Адитья Бхаттачария
* Чим (фильм, 2007) — 2007 шеран хӀиндин фильм, режиссёр Хансал Мехта
* Чим (Аджай Найдун фильм) — 2010 шеран америкин фильм, режиссёр Аджай Найду
* Чим (фильм, 2010, АЦШ) — 2010 шеран америкин фильм, режиссёр Элиас Матар
* «Чим» — 2013 шеран Россин телесериал
Чим (фильм)

«**Чим**» () — Жеромский Стефанан иштта цӀе йолу экранаш тӀебаьккхина литературин кхолламца, польшин режиссёран Вайда Анджейн фильм (1965).

## Сюжет
Фильм чура гӀуллакх хуьлу Польшехь XVIII бӀешо чекхдолуш, XIX бӀешо долалуш. Наполеонан тӀеман зама. Наполеона шайна маршо юхаяларе сатуьйсуш, полякаш кхета цуьнан эскарх.

## Ролашкахь
* Даниэль Ольбрыхский — *[[шляхтхо]] Рафал Ольбромский*
* Богуслав Керц — *Кшиштоф Цедро*
* Высоцкий Пётр — *эла Ян Гинтулт*
* Тышкевич Беата — *сту Эльжбета*
* Ракса Пола — *Хелена де Вит*
* Ханьча Владислав — *Рафалан да*
* Ян Свидерский — *инарла Сокольницкий*
* Ян Кёхер — *инарла де Вит*
* Саван Збигнев — *Кшиштофан да*
* Юзеф Дуриаш — *Пётр Ольбромский*
* Збигнев Юзефович — *Михцик*
* Сыкала Роман — *[[гайдук]]*
* Станислав Мариан Каминский — *[[шляхтхо]]*
* Заливский Томаш — *эла Йозефан новкъахо*
* Петруский Рышард — *бурамхо*
* Литвин Кшиштоф — *эла Понятовскийн новкъахо*
* Базак Аркадиуш — *эла Понятовскийн новкъахо*
* Микульский Станислав — *польшин [[салти]]*
* Сареток Зофья — *Хеленин дейиша*
* Вжесиньская Барбара — *Зофка, Рафалан йиша*
* Закженский Януш — *[[Наполеон]] Бонапарт*
* Зачик Станислав — *[[Юзеф Понятовский]]*
* Сохнацкий Богуслав — *польшин салти*
* Адам Круликевич — *польшин шеволежер*
* Филипский Рышард — *эпсар*

## Оьрсийн матте яьккхинарш
* *[[Панков, Рудольф Николаевич|Рудольф Панков]], [[Александрович, Николай Викторович|Николай Александрович]], [[Фатеева, Наталья Николаевна|Наталья Фатеева]], [[Макагонова, Роза Ивановна|Роза Макагонова]], В. Комиссаров, кхин а.*

## Инцидент
Кино йоккхуш говр тӀиера охьа воьжна, хиллачу чевнех кестта велира Адам Круликевич, Польшин исторехь дуьххьарлера Олимпийн ловзарийн индивидан совгӀатхо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Описание фильма  на сайте Кино-Театр.ru
* Описание фильма  на сайте filmpolski.pl
* Кадры из фильма на сайте fototeka.fn.org.pl

Категори:Анджей Вайдин фильмаш
Категори:Польшин фильмаш-драмаш
Категори:Польшин историн фильмаш
Категори:1790-гӀа шерех лаьцна историн фильмаш
Категори:1800- гӀа шерех лаьцна историн фильмаш
Категори:1810- гӀа шерех лаьцна историн фильмаш
Категори:Фильмаш:Персонаж:Наполеон Бонапарт
Категори:Стефан Жеромскийн экран тӀебаьхна кхолламаш
Категори:Польшин тӀеман фильмаш
Категори:Польшин кӀай-Ӏаьржа фильмаш
Категори:Польшин 1965 шеран фильмаш
Арамийн мотт

**Арамийн мотт** (шайн цӀе  [Armāyâ/Ārāmāyâ],  Aramit) — семийн меттанийн доьзал йукъара меттанийн тоба. Ширачу заманахь  лингва франкан роль лелайора Гергара Малхбален алсама болчу махкахь.
Ӏарамийн Димашкъ

**Ӏа́рамийн Дима́шкъ** (*Ӏарам*) — Шеман шира Ӏарамийн пачхьалкх. Лаьттина вайн эрал X бӀешо хьалхара — вайн эрал хьалхара 733 шо кхаччалц. 

## Хьалхара истори
Димашкъ лаьтта Гута оазисан йуккъехь, иза йахйелла къилбаседера къилбехьа 25 км, малхбузера малхбалехьа — 16 км. Дуьххьара хьахийна иза вайн эрал 2500 шо гергга хьалха, ткъа археологин ахкарша гойту, вайн эрал 4 эзар шо хьалха кхузахь гӀалин бахархой бахар.  Латта лелорал совдаьккхина, меттигерчу бахархоша генарчу заманара дуьйна махлелийна. Оцунна аьтту бора гӀала латтаран чӀогӀа дика меттиго — Малхбален гӀум-арен йисттехь, кеманаш лела шина эркан гергахь, некъ малхбузе, къилбе, малхбале бекъалучу меттигехь. Иза бахьнехь, Димашкъо ладаме роль ловзайора йерриг а дукха бӀешерийн Шеман исторехь.

Цуьнан хьалхарчу историн къегинчех цхьа мур хилира вайн эрал хьалхара X — VIII бӀешераш, оцу хенахь паччахьаша Ризон I-чо а, Таб-Риммона а мехкаш дахаран тӀемаш динчул тӀаьхьа, Димашкъ гӀалех онда Ӏарамийн паччахьаллин йукъ хилира, цунах сихха йерриг Шеман гегемон хилира.

## Вайн эрал IX бӀешо хьалха — вайн эрал 854 шо хьалха
И лакхара хьал лаьттира церан тӀаьхьенашна а. Вайн эрал хьалхара IX бӀешераш йуьххьехь Таб-Риммона кӀанта, Бен-Хадад I-чо, тӀом бира Израилан паччахьаллийца, цаьргара схьадаьккхира къилбаседа Галилеян дакъа. Амма масех итт шо даьллачул тӀаьхьа Димашкъан кхерамаш тийса буьйлабелира сихха чӀагӀбелла ассирийхой. Цара дуьххьара йал гулйира Шеман урхалчашкара вайн эрал 859 шо хьалха. МостагӀчунна аьттонца дуьхьала латтархьама, меттигерачу урхалчаша барт бира шайн ницкъаш цхьаьнатоха. Бен-Хадад I-чун кӀента, Бен-Хадад II-гӀачун, аьтту белира ассирийн дуьхьала онда барт кхолла, цул сов бартхошна йукъа бахара хаматийн, израилан, арвадийн, аманан, кхин а паччахьаш. Вайн эрал 854 шо хьалха Каркар гӀалин пенашна кӀелахь, Оронт эркан бердашна тӀаьхь, хилира къиза тӀом. Цигахь чӀогӀа цӀий Ӏанийра, амма чекхбелира жамӀ доцуш. Цхьа хан йаьлчи ассирийн паччахь Шульмануашаред III-гӀа йуха а тӀелетира Шеман, Димашкъан гуо лецира, амма йаккха ца йелира.

## Ассирийн тӀемаш

Амма ассирийхошна кхераме шемахойн а, израилан а урхалчийн барт дукха ца лаьттира. Дукха хан йалале израилан паччахьан Ахаван а, Бен-Хадад II-гӀачун а йукъахь тӀом белира. Римот-Гилеадера тӀамехь, вайн эрал 850 шо хьалха, жуьгтий эшийра, ткъа Ахав вийра. Цул тӀаьхьа вайн эрал 843 шо хьалха велира ша Бен-Хадад II-гӀа а — цуьнан уллерачу Газаила, паччахь цомгаш хиларх аьтту баьлла, йургӀанца са а дукъдина, Ӏедал дӀалецира. Вайн эрал хьалхара 834 шарахь ассирийн 120 эзар барам болу эскар шозлагӀа а тӀедеира Димашкъан. Ассирин паччахьан Шульмануашаред III-гӀачуш карийра, Ливанан Сенира ломан бохь тӀаьхь шемахоша позици дӀа а лаьцна, чӀагӀбалар. Ассирийхошка иэшаделира шеман эскар, ткъа ша Газаилан вада дийзира  Димашкъе. Ассирийхоша гӀалан гуо а бина, цуьнан йисташкара боьлакаш хьаькхира. Шульмануашаред III-гӀачунга йаккхайелира йоккха хӀонс, амма гӀала йуха а ца йаккхайелира. Газаил хетарехь башха гӀел а ца вира цуо.
1659 шо

## Хиламаш

### Истори
* БӀаьсте — Кромвель Ричард девне велира эскаран гӀеранца, цуьнан дийзира протектор дарж дита. Масех правительство хийцаелира. Шо чекхдолуш Шотландин эскаран баьчча инарла Монк, Лондонехьа вахара.
* 8 июль — Конотопан тӀом. Трубецкойн бӀаьчаллехь долу оьрсийн эскар ийшира Мохьмад-Гирей ханан а, Выговский гетманан а эскарал.
* Швецин эскарша гуо лаьцна Копенгагенан. Голландин флотан толам хилла хидоькъенашкахь.
* 7 ноябрь — Куьг таӀийна **[[Пиренейн машар]]ан**. Чекхбаьлла Францин Испаница болу тӀом (болабелла 1635 Ткъеитт шеран тӀеман 1618—1648 дакъа санна, кхин дӀабаьхьна Вестфалан машар 1648 бинчул тӀаьхьа).
** Куьг таӀийна 7 ноябрехь Мазаринис (Франци) а, дон Луис де Ароса а (Испанин хьалхара министр).
** Бартаца, Испанис дӀалора Францин цхьа могӀа Испанин Нидерландашкара мехкаш (Артуан доккхаха долу дакъа, Фландрин дакъа, кхин а), пиренейн дозанехь (Руссильон, Конфлан; шина пачхьалкхан йукъара керла доза хила дезара Пиренейш); чӀагӀйора Францин бакъонаш Наваррина; Францис мукъадоккхура шеш дӀалаьцна я Каталонин дакъа, цхьайолу Франш-Контехь йолу Нидерландин гӀопаш, дитира Испаница тӀом бечу Португалин гӀо.
** Пиренейн машарца французийн паччахьо Людовик XIV-гӀачо ялон йезара испанин инфанта Мария Терезия, цунна 500 эз. дешийн экю делира марен совгӀатна, нагахь шен хенна Испанис и ахча такхахь, Испанин тажан когаметта хилар  дитахь (ша а, шен тӀаьхьенаша а). ТӀемо гӀелйина Испанис ахча ца такхаро Францин дийзира ГабсбурггӀеран испанин латтанаш а, испанин Ӏарш а. Пиренейн машаро Малхбуза Европера Испанин гегемони дӀаелира Францин.
* Хорватийн а, мажарийн а ахархойг гӀаттам охьатаӀийна Загребан кӀоштахь.
* Тороцкохь (Трансильвани) ломан белхалой карзахбийлар.
* Валахин коьрта шахьар хуьлу Бухарест.
* Речь Посполитехь тӀом карлабалар. Оьрсийн эскарша йитира Минск, Борисов, Могилев.
* Аьтту бердан Украинера коьртехь Богун волу полякашна дуьхьала гӀаттам.
* Чжэн Чэнгунан флот Янцзы чухула хьалаяхана. Цуо охьааьтта, бухаяхийтина маньчжурийн флот. Амма Нанкинехь маньчжураша онда чӀагӀо йира.

### Ӏилма, техника, технологи
* Гюйгенс Христиана (1629—1695) зорбатоьхна трактат «Сатурнан система», цунна чохь цхьаьнатуьйхира планетан тергонаш, планетан спутник (Титан) дӀаеллар (1655), цуьнан хьовзаран мур билгалбаккхар, цхьанхьа цунна тӀетаьӀна а боцуш, эклиптикехь таьӀна а болуш Сатурнан гуонаха буткъа хӀоз хиларан факт.

## Литература

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1659 шарахь]]*
* Катру Франсуа — иезуит, французийн йаздархо (1659—1737)

## Белла
*Хьажа кхин а [[:Категори:Белларш 1659 шарахь]]*

## Хьажа кхин а
Ӏарамийн паччахьалла

**Ӏарамийн паччахьалла** — Ӏарамийн (Ӏараман тӀаьхьенаш) масех шира пачхьалкх Месопотамин махкахь.

*  — инжилан мохк; «лакхара мохк»  бӀостаналлехь «лахарчун», КанӀанан.
: Шира Весето къастабо ялх:
:* 
:* Ӏарамийн Димашкъ (вайн эрал хьалхара 1000 — 733 шераш) — Палестинан къилбаседа-малхбален декъехь.
:* Ӏарам-Совба (Ӏарам-Цоба) — Саулан а, Давудан а заманахь Шемара уггаре онда пачхьалкх, Димашкъан гена йоццуш.
:*  — Галилейн къилбаседа декъехь.
:* Ӏарам-Мааха
:* Ӏарам-Гесур (Ӏарам-Гешур)

*  коьрта шахьарца Амида.
* 
*  — Месопотамин инжилан цӀе.

## Хьажа кхин а
* Ӏарамийн йоза
* Ӏарамийн меттанаш
* Ӏарам
* Коммагенан паччахьалла

## Билгалдахарш

Категори:Ӏарамийн паччахьаллаш
Халбаталла

**Халбата́лла** — динан гӀиллакхан маттахь цхьа могӀа башха, синмехаллин а, арахьара а, беркате цӀена шардар, шен бух бу гӀонаш шех дӀахадорехь, Ӏалашо динехь доцучух дӀакъастар а, ша нисвар а ю. Шуьйрачу маьӀнехь: зуламан дуьхьала болу жигара некъ.

Халбаталло халбатхойн говзалла йо, мозгӀарех къаьстина цхьайолчу арахьарчу бакъонашна кӀелахь ца хиларца. Хьалхара тайпана керсталлин халбаталла го асхьабашкахь ЯӀкъубехь, Маркехь, Павлехь, уьш, асхьабаш болуш, баллалц кӀант-стегрий бисира. Халбаталла стен а, боьрша а керстачарна юкъахь кхиар II а, III а бӀешерашкахь дика дуьйцу Иустин Философа, Афинагор Афинанчо, Тертуллиана; цара тешалла до шортта божарша а, зударша а, жималлехь а, къуоналлехь а керсталла тӀеэцначул тӀаьхьа, баллалц бисира йоӀ-стегрий а, кӀан-стегрий а болуш, ткъа иштта майранаша а, зударша а керсталле баьхкича майрчун а, зудчун а юкъаметтигаш совцайора.

## Литература
* 
* 
* 
* 

Категори:Керсталлин мозгӀаралла
Бурятийн Википеди

**[[:tt:|Бурятийн Википеди]]** () — бурятийн маттахь долу Википедин дакъа. Болх бан йолаелла 2006 шарахь. Тахана Википеди чохь бу  . Массо нисдарийн дукхалла .

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:Википедин дакъош
Аир (Юрюзанан га)

**Аир** () — Россера эрк, охьадоьду Башкирийчухула. Эркан хикхоче ю 122 км Юрюзань хин аьрру бердаца. Дохалла Доккха Аирца — 16 км.

Долало 237,3 м лакхахь, цхьаьнакхетаран нум Доккха а, Жима а Аирийн. Доьду къилбаседехьа.

Хикхочехь лаьтта Идельбаево 2-гӀа эвла.

## Хин реестран терхьаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъадоьду Каман бассейнан гуон, хинбахаман декъан — Уфа Нязепетровски хин шедера Павловски хин шеде кхаччалц, Ай эрк доцуш, КӀайн эркан бухара бассейн. Кама эркан бассейн.

Федералан хин ресурсийн агенталло кечдина РФ мехкан хинбахаман кӀошташъяран геохаамийн системан терхьашца:
* Пачхьалкхан хин реестрера хин объектан код — 10010201112111100023521
* Гидрологи Ӏамийна хиларан код (ГӀ) — 111102352
* Бассейнан код — 10.01.02.011
* Томан лоьмар ГӀ-ца — 11
* Арахецар ГӀ-ца — 1

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Юрюзанан геннаш
Категори:Башкирийчоьнан эркаш
Дерриг дуьненан шоколадан де

**Де́рриг дуьне́нан шокола́дан де** () — хӀора шеран 11 июлехь даздо Ӏида.

## Истори а, даздар а
Дерриг дуьненан шоколадан дийнан Даймохк лору Франци. ХӀунда аьлча французаша  1995 шарахь оцу Ӏиданюьхьиг йолийна.

Иштта, Россин Федерацин йаккхий гӀаланашкахь, Петарбухера Владивостоке кхаччалц, 11 июлехь иштта дӀахьо оцу Ӏидан лерина мероприятеш, къийсамаш, фестивалаш.

## Къамнийн шоколадан денош
Дерриг дуьненан шоколадан денца цхьаьна ду кхин а, кӀезиг лераме, амма хӀумма а мерза доцуш долу, оцу сурсатан лерина, терхьаш. Иштта Цхьаьнатоьхна Штаташкахь, дерриг дуьненан шоколадан де доцуш, хӀора шарахь даздо кхин а ши къоман йукъара «шоколадан денош»: 7 июль а, 28 октябрь а.

## Хьажа иштта
* Дерриг дуьненан дааран сурсатийн де
* Дерриг дуьненан хӀоьан де
* Ӏежан де

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Шоколадный праздник
* Самые шоколадные страны мира
Категори:11 июлан Ӏиданаш
Шоколад
Шоколад
Категори:Шоколад
622 шо

## Хиламаш
* Апрель — Ираклий Пиле (Никомедин къилбехьа) дехьа а ваьлла, эскар Ӏамо волавелла. Гуьйре — эскар Каппадокехь. Ӏа — эскар Понтехь.
* Ираклий онда дуьхьала тӀелета гӀажарашна. Жима Ази, Мисар, Шема дӀалоцу.
* 16 июль — Долийна бусалбанийн шераш дагардан.
* Сентябрь — Мухьаммад пайхамар  а, дуьххьар бусалбанаш а Маккара Йасрибе (Мадинате) дӀакхалхар (ХӀиджрат). Мадинатехь кхоллало бусалбанийн умма коьртехь болуш Мухьаммад пайхамар  а, Абу Бакр а, Ӏумар а.

## Бина
Харон (Харун) (622 — 690 гергга) — Искандрин мозгӀар, философ, лор, гӀараваьлла шен медицинан гӀуллакх бахьнехь.

## Белла
Сётоку — японин паччахьан кӀант, Японнехь буддизм йоло волавелларг, гӀараваьлла пачхьалкхан гӀуллакххо.

## Хьажа иштта
АИР

**АИР** — Александра Сергеевича Яковлевн дуьххьарлера кеманийн доьзал семейство. ЦӀе тиллина Осоавиахиман ЦС председателан Алексея Ивановича Рыковн сийна.
1927—1940 шерашкахь дира оцу тайпана 20 кема — АИР-1 тӀиера АИР-19 кхаччалц.

## АИР-1

Ши меттиг болу серий дихкина цхьаьна бӀогӀаман дийнна дечиган конструкци биплан.

Кабинаш йиллина ю. Хьалхара кабина лерина яра пассажиран.
Мотор могӀан 4 цилиндран «Циррус» М-1 ницкъ 60 г. н.

Кеман проект ян йолийна 1926 шо чекхдолуш. Дуьххьара тӀемадаьлла 1927 шеран 12 майхь (пилот — Юлиан Иванович Пионтковский). 1927 шеран 19 июлехь цунна тӀехь йира рекордан рейс, кема охьа ца дуссуш Севастополера Москох дахар (1420 км 15 сахьтехь 30 минотехь, пилот — Ю. И. Пионтковский).

1927 шеран гурахь кема лелийра ЦӀиен эскаран манёврашкахь, цхьан сакхт доцуш хьалхарчу дакъошца зӀе латторехь штабо тӀедиллинарг  кхочушдеш. Манёвраш чекхъевлча иза официалан лерира уггаре дика советийн авиетка. Кеман дика конструкци бахьнехь А. С. Яковлев дӀаийцира Н. Е. Жуковскийн цӀарах академе.

Цхьаъ бен дина дац. 1977 шарахь оригиналан чертежашца шолгӀа экземпляр йина, Вадим Задорожныйн техникин музейн чухӀоттийна.

**ТӀемадаларан-техникин амалаш**

## АИР-2

Ши меттиг болу АИР-1 кеман тӀусан  вариант Сименс мотораца, нуьцкъалалла 60 г. н.

Проект йина АИР-1 бух тӀехь. Йевза масех модификаци АИР-2:
* Циррус мотораца, мелла а планёран хийцам бина.
* Пхеацилиндран седакепара нуьцкъалалла 60 г. н. болу Вальтер мотораца. 4 кема дина.
* Пхеацилиндран седакепара нуьцкъалалла 85 г. н. болу Сименс мотораца. 1 кема дина.
* Россехь бинчу кхаацилиндран седакепара М-23 (НАМИ-3) нуьцкъалалла 65 г. н. болу мотораца. 1 кема дина.

**ТӀемадаларан-техникин амалаш**

## АИР-3

Ши меттиг болу моноплан-парасоль.

Дина 1929 шарахь цхьа кема. АИР-3 зийна, лелийна гӀарабевлла пилоташ Ю. И. Пионтковскийс, Д. А. Кошица, А. Б. Юмашевс. Пилоташ билгалдохура атта хьаладалар а, охьадоссар а, хьаладолуш кӀезиг дадар, чӀогӀа дика ерриг семанашца латтар, урх дӀа а хецна тӀемалела йиш хилар. Дикачу агӀора билгалдоккхура урхалла дар: кема атто додара урх тӀаьхьа, атта дара, тамехь а, лелош гӀел ца веш. 1929 шеран 6 сентябрехь пилоташ — Академин дешархоша А. Филина а, А. Ковальковс а АИР-3 тӀехь цабуьссуш бахара Кавказан Минеральни Воды — Москох, шиъ дуьненан рекорд а хӀоттош ши меттиг болчу кӀезиг ницкъ болчу кеманийн: геналлин (1750 км) а, сихаллин (170 км/ч) а.

## Билгалдахарш
Глиф

**Глиф** ( «хадайо; огуш яздан») — графема билгала графикца (наггахь масех цхьаьнатесна графема — ***хӀоттаман глиф***), — йа графемин деккъа дакъош гуш долу (масала — диакритикин хьаьрк) йозан дакъа. Хуьйцуш йа контексте хьаьжжина хаьржина, цхьа символ гойтуш шиъ йа сов глифах, вовшенна аллографаш олу.

Нагахь графема — текстан барам балахь, тӀаккха глиф — графикин барам бу.

## Этимологи

Термин схьадаьлла  дешах, иза леладора французийн антиквараша (1701 шарахь дуьйна), шен рогӀехь цара схьаэцна  [glyphē] «хир» хандешах  [glýphō] «хадайо; огуш яздо» (гергара ду  «хьаькхна дӀацӀандан» а,  «хьакха, даккха»).

Амма дуьххьара **глифаш** дашо шена терго яхийтира европахойн 1840-гӀа шераш долалуш Фредерик Кезервудан майя цивилизацин маьӀна делланза **глифийн**  суьрташца, гравюрашца а, литографица а.

## Археологи
Археологехь **глиф** — тӀулган (петроглиф) йа дитт тӀехь аьгна йа йиллина символ. И хила тарло пиктограмма йа идеограмма, йа йозан системан дакъа, масала дешдекъан йоза йа логограмма.

## Жайнаш зорба тохар
Россин кхочушдаран Ӏедалан федералан меженийн структура

**Россин Федерацин кхочушдаран Ӏедалан федералан меженийн структура** ерриг кхочушдаран Ӏедалан федералан меженийн ларам ю.

1993 шеран Россин Федерацин Конституцица, Россин Федерацин Правительствон Председатела кховдорца, Россин Федерацин Президента чӀагӀйо. ЧӀагӀъян еза хӀора Правительство хийца массаза ло (цхьаьна хӀоттаман Правительствон белхан муьрехь цунна чохь хийцамаш бо). ХӀокху испискехь гайтина 2018 шеран 15 майхь дуьйна хилла хийцамаш (2018 шеран 15 майхь арахецна № 215 долу Россин Федерацин Президентан омар), кхочушдаран Ӏедалан дӀаяьхна меженаш дӀаяйарца билгалъяьхна. РФ Ӏедалан кхочушдаран геннийн хьалхарчу муьрашкара структурех лаьцна хьажа декъехь Хьажа кхин а.

**I. Россин Федерацин Президента куьйгалла деш йолу федералан министраллаш, федералан гӀуллакхаш, федералан агенталлаш а, оцу федералан министраллашна куьйгакӀелара  федералан гӀуллакхаш, федералан агенталлаш**
* Россин Федерацин чоьхьарчу гӀуллакхийн министралла 
* Россин Федерацин гражданаш ларбаран, чолхе хьолан, Ӏаламан бохамийн тӀаьхьало дӀаяккхаран министралла
* Россин Федерацин арахьара гӀуллакхийн министралла 
** Федералан Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀаллин, дозанал арахьа беха махкахойн, дуьненайукъара гуманитаран уьйранийн гӀуллакхийн агенталла 
* Россин Федерацин дуьхьалонан министралла
**ТӀеман-техникин юкъаметтиг дӀакхехьаран Федералан гӀуллакх
** Техникин а, экспортан а тергонан Федералан гӀуллакх
**Химин герз кхерамаза Ӏалашдаран а, хӀаллакдаран а Федералан урхалла
* Россин Федерацин юстицин министралла
** Кхел кхочушъяран Федералан гӀуллакх
** Суьдан пурстопийн Федералан гӀуллакх
* Россин Федерацин пачхьалкхан фельдъегеран гӀуллакх (федералан гӀуллакх)
* Россин Федерацин арахьара талламан гӀуллакх (федералан гӀуллакх)
* Россин Федерацин Федералан кхерамазаллин гӀуллакх
* Россин Федерацин къоман гвардин эскарийн Федералан гӀуллакх
* Россин Федерацин Федералан хойн гӀуллакх
* Федералан финансийн мониторинган гӀуллакх
* Федералан архиван агенталла
* Россин Федерацин Президентан башха программийн коьрта урхалла (федералан агенталла)
* Россин Федерацин Президентан гӀуллакхийн урхалла (федералан агенталла)
Клдисцкаро (Али)

**Клдисцкаро** () — Гуьржийчоьнан Шида-Картлин Хашурин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 12 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Хашурин муниципалитетан нах беха меттигаш
Якиев Ӏумар

**Якиев Ӏумар** (вина 1959 шеран 8 мартехь, Айыл Ак-Булак, Базар-Курганан кӀошт, Ошан область, ГӀиргӀазойн ССР, ССРС) — нохчийн журналист, поэт, «Нийсо-ДегӀаста» республикин газетан коьрта редактор . ДегӀастанан сийлахь культурин белхахо. Россин журналистийн декъахо. Нохчийн къомах ву.

## Биографи

### Къоналла
Вина 1959 шеран 8 мартехь ССРСан ГӀиргӀазойн ССРан Ошан областан, Базар-Курганан кӀоштера Айыл Ак-Булакехь (хӀинца Джалал-Абадан область).

Йуккъера ишкол чекхйаьккхина ДегӀастанан АССРан Хаси-Эвлан кӀошт Эдал-Отарахь. Эскарехь хилла Уралехь а, ГДРехь а. Резерван эпсар.

Студентийн дахар доладелла Эна-Хишкарчу йуьртбахаман техникумехь (НГӀАССР). Кхузахь жигара дакъа лецира гӀишлошйаран тобанашкахь.

Уггаре хаза шераш дӀаделира комсомолан белхан. Ӏилманча-агрономан диплом даьккхира, Воронежан а, Ломан а йуьртбахаман (БуритӀе гӀала) институташкахь дешна.

1990 шарахь чекхйаьккхира Воронежан йуьртбахаман институтан журналистикин факультет.

### Карьера

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:ДегӀастанан журналисташ
Лаха Неврен йуьртан меттиг

**Лаха Не́врен йуьртан ме́ттиг** — Россин Федерацин Нохчийчоьн Теркан кӀоштан муниципалан кхоллам.

Административан центр — Лаха Невре.

## Истори
Йуьртан меттиган статус а, дозанаш а хӀиттийна № 16-РЗ йолу 2009 шеран 20 февралехь даьллачу Нохчийн Республикин «Муниципалан кхоллам Теркан кӀошт а, цунна чуйогӀу муниципалан кхолламех а, церан дозанаш хӀиттадарех а, царна йогӀу муниципалан кӀошт а, йуьртан меттиг а статус йаларех а лаьцна» цӀе йолчу Законаца.

## Бахархой

## Йуьртан меттиган хӀоттам

## Билгалдахарш

Категори:Теркан кӀоштан муниципалан кхолламаш
Категори:Нохчийчоьнан йуьртан меттигаш
Куш (маьӀна)

**Куш** — шортта маьӀнаш долу кхетам:

* Куш — вайн эрал VIII бӀешо хьалхарчу заманара  IV бӀешо кхаччалц, хӀинцалера Суданан мехкан къилбаседа декъехь хилла шира паччахьалла.
* Куш (оьрс. синод. гочдарехь: Хуш), Хьамин кӀант — инжилан персонаж, Нохь пайхамаран   кӀента кӀант.
* Куш — Конанех лаьцна кхолламан циклехь Ӏаьржа паччахьаллех цхьаъ паччахьалла.
* Куш — са, левзина йаьккхина са, цӀеххьана караеина са.
* Куш — Кхазакхстанан Алматан областан Енбекшикхазакхийн кӀоштара эвла

## Фамили лелориш
* Куш, Вальтер (вина 1954) — немцойн неканча.
* Куш, Гаррет (вина 1973) — канадан хоккеист.
* Куш, Мартин — немцойн философ.
* Куш, Михаэль — немцойн гитархо а, продюсер а.
* Куш, Поликарп (1911—1993) — америкин физик, Нобелан физикехь долчу совгӀатан лауреат (1955).
* Куш, Ульрих (вина 1967) — немцойн вотанча.
* Куш, Эмрах (вина1988) — туркойн латархо.

## Хьажа кхин а
* Куша
* Кушитийн меттанаш
Жиклер

**Жиклёр** (, даьлла *gicler* — цинцаш тоха) — тӀуналла я газ дӀалуш доза тоха калибр йина Ӏуьрг.

Масала, техникин литературехь жиклёр олу карбюраторан калибр йина Ӏуьргаш долу деталах (форсункан тӀассарчи). Шен функцешца а, и муьлхачу карбюраторан системе хӀотторе а хаьжжина, жиклёраш йекъало ягоргийн, хӀаваан, коьрта, компенсацин, яьсса латтаран, кхин а. Жиклёран мах хадабо цуо тӀуналла чекхъялийтаран тароне хьаьжжина, масала калибр йина Ӏуьргехула цхьаьна хенан барамехь чекхдала таро йолу хин.
Карбюраторан жиклёрашна дукха хьолахь тӀехула кхаа терхьан марка хӀоттайо. Оцу терахьа билгалдоккху къубан сантиметрашкахь цхьаьна минотехь мел тӀуналла чекхйолу, нагахь хин бӀогӀаман Ӏаткъам 1000 (±)2 мм белахь. Йо, дукхахь дерг, бесара металлех. Жиклёран Ӏуьрг ду луьра калибр йина, цундела уьш цӀандан ца мега ондачу хӀумнашца, Ӏуьрг шордина цуо болх нийса ца байтархьама.

Кхин масала ду техникин литературехь автомобилан хьалхара бӀаьрг цӀанбеш хи тухучун жиклёр.

## Хьаьжа кхин а
* Ягорг яларан инжекторан система

Категори:Чохь дагоран мотор
ЧӀонтио

**ЧӀонтио** () — Гуьржийчоьнан Ахметан муниципалитера эвла, меттиг. (КӀахети Тушети).

ЧӀонтио юкъаяхна Тушетин эвлананийн гӀопийн испискин, шен статус къоман маьӀна долу оьздангаллин иэс йолуш.

Хевсуретера Орган чӀоже кхаччалц нохчийн цӀе «ЧӀанти» ю. Ӏилманчаш иза доьхку «ЧӀонтио» меттиган цӀарца. Оцу тогӀерчу массо тайпанех нохчаша «ЧӀантий» олу.

Ӏилманчашна хетарехь, и цӀе йисина «ЧӀонтио» меттигера къилбаседехьа кхелхинчарех я нисса пурхнехьа, «ЧӀонтио» къилбехьа кхелхина Итон-Кхаьллара мухажираш бу. 

Сулейманов Ахьмада дийцарехь ЧӀаьнта этнониман буха дижна "чӀогӀа анти". Цуьнца цхьаьна, ЧӀаьнта хьакхало ЧӀантиоца (ЦӀов-Тушети, Гуьржийчоь).

## Билгалдахарш

## Литература
* 
*
Абу Бакар Башир

**Абу́ Ба́кар Ба́шир** *(Abu Bakar Bashir)* — (1938 шеран 12 августехь, Джомбанг, ХӀиндонези) —экстремистийн тоба ДжемаӀа Исламия кхоьллинарг, ХӀиндонезин муджахӀидийн кхеташонан тхьамда.

Иштта вевза Абубакар БаӀасыйр (Abubakar Ba'asyir), Ӏабдуссомад (Abdus Somad), Устаз Абу (Ustad Abu, ма-дарра «Хьехархо Абу») цӀерашца.

## Биографи
Абу Бакар Башир вина Ява гӀайренан малхбалера Джомбангехь. 1959 шо кхаччалц цуо дийшира Понорого гӀаларчу «Гонтор» цӀе йолчу ишкол-интернатехь. Ишкол чекхйаьккхинчул тӀаьхьа дийшира Соло гӀаларчу Аль-Ирсъядан университетехь, иза чекхйаьккхира 1963 шарахь.
Куш (паччахьалла)

**Куш** йа **Мероитийн паччахьалла** — вайн эрал IX йа VIII бӀешо хьалхарчу заманара  IV бӀешо кхаччалц, хӀинцалера Суданан мехкан къилбаседа декъехь (Нубехь) хилла шира паччахьалла.

## Кхоллайалар

Куш йу оьздангаллин а, политикин а когаметтаерг хьалхарчу Керма паччахьаллин, иза хилла Мисран ладаме мостагӀ, амма схьайаьккхира Тутмос I-чо.

Дуьххьарлера кхиина йукъараллаш хаало Нубехь, Мисран Хьалхара некъийн (вайн эрал 3100—2890 шераш хьалха) заманахь. Вайн эрал 2500 шо гергга хьалха мисархой къилбехьа гӀерта буьйлабелира, цаьргара бу Кушах болу хаамаш. И экспанси сацийра Мисран йуккъера паччахьалла йожаро а, кушитийн бартхой болу гиксосаш тӀелатаро а. Керла паччахьалла хӀоттийначул тӀаьхьа, вайн эрал 1550 шо хьалха, мисран экспанси карлайелира, амма хӀинца царна дика кечам бина дуьхьало йира. Историкийн шеко йу, дуьхьало цхьацца гӀаланаш йира йа йерриг цхьаьнатоьхна империно йира. Иштта къийсамаш бу дӀахьуш, паччахьалла кхоьллина меттигера бахархоша йа Мисрара чуйеина. ТӀелатар бахьнехь регион Тутмос I-чун куьйгакӀела, Мисран долайелира. Цуьнан эскаро гӀолоцура Ӏедалан цхьа могӀа гӀопаш бахьнехь. Нуби, Нилан доьалгӀа а, пхеалгӀа а тархаш тӀе кхаччалц, йукъатуьйхира Мисран, пхеа бӀешеран куьйгакӀела йахара пирӀунан сардалашна, церан даржах олура Кушан паччахьан кӀант. Керла паччахьалла йохарца вайн эрал хьалхара 1070 гергга шерашкахь, Куш хилира маьрша пачхьалкх, коьрта шахьар Напата а йолуш.

## Коьрта шахьар Напатехь йолу паччахьалла

Вайн эрал 780—755 шераш хьалха Лакхара Нубин Мероэра Нилан кхоалгӀа тархе кхаччалц мохк цхьаьнатоьхна бара Аларан куьйгакӀела. Алара лорура кушитийн паччахьан некъий кхоьллинарг, шен когаметта болчара — XXV, Мисран  кушитийн некъий. Паччахьалло совбоккхура шен Ӏаткъам, Аларан тӀаьхьа возу Каштан урхаллехь, къилба Мисрахь (Элефантина а, Фива а областашкахь) коьртехь бара. Каштас дийзийтара пирӀунан Такелот III-гӀачун цхьаьна цӀийх йолу йишин, Амонан зуда лоруш йолу Шепенупет I-чун, шен йоӀ Аменирдис I шен когаметтахилар дери дайта. Цул тӀаьхьа Фива йахара Напатан куьйгакӀела. Паччахьаллин Ӏедал уггаре чӀагӀделира Каштал тӀаьхьа хиллачу Пианхин урхаллехь, цуо йаьккхира йерриг Мисар 20 шо долуш, йолийра XXV-гӀа некъийн йуьхьиг.

Вайн эрал 671 шо хьалха ассирийхой Мисран тӀелетча, Куш йуха а хилира Мисрах къаьстина пачхьалкх. Мисар куьйгакӀела йало гӀоьртина тӀаьххьара кушитийн паччахь хилла Тануатамон, амма вайн эрал 664 шо хьалха боккха иэшам бина цунна ассирихоша. Цул тӀаьхьа паччахьаллин Ӏаткъам Мисрахь лагӀбала болабелира, вайн эрал 656 шо хьалха сецира XXVI-гӀа некъий кхоьллина волу Псамметих I-чо, йерриг Мисар цхьаьнатуьйхира шен Ӏедал кӀела. Вайн эрал 591 шо хьалха мисархой Псамметих II-гӀачун куьйгаллехь тӀелетира Кушан, тарло, Кушан урхалча Аспелта Мисран тӀелата кечам беш хилла хила, цара талораш дина, йагийра Напата.

## Билгалдахарш

Категори:Шира Мисар
Шина Ӏинчу

**Шина Ӏинчу** — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Таьнги-чу а, Мартан-чу а йукъехь.

## Билгалдахарш

Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Нийсо-ДегӀаста

**Нийсо-ДегӀаста** — советийн, а, Россин а йукъаралла-политикин газет нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь, арахоьцуш ду  ДегӀастанахь.

Газетано бовзийту йукъаралла-политикин хиламаш, ДегӀастанахь хиларш, цул совнах нохчийн историца а, культурица а йоьзна йолу материалаш йазйо.

КӀиран чохь 1-цӀа арахуьйцу еарин дийнахь. Тираж — 3000 герг экземпляр.

Газет арахоьцуш ду 1990 шеран 2 августехь дуьйна. Оцу хенахь цӀе йара «Халкъан аз». Газетан хӀинца-йолу цӀе йу — 2001 шарахь дуьйна. Дуьххьара коьрта редактор вара Аблиев Зайнади.

## Редакцин хӀоттам
* Якиев Ӏумар — коьрта редактор,
* Баймурадов Салвади — коьрта редакторан гӀовс,
* Бибулатова Ӏайнаъ — жоьпаллин секретарь,
* Султаханова Руми — «Истори а, культура а» декъан редактор,
* Якиева Седа — корреспондент,
* Баймурадов Мовсар — корреспондент,
* Зайнулабидов Халид — корреспондент,
* Соипов Ильмудин — корреспондент.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Нохчийн маттахь долу газеташ
Категори:Оьрсийн маттахь долу газеташ
Категори:ДегӀастанан газеташ
ЖӀаре

**ЖӀаре**, **ЖӀарие** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара эвла.

Маьлхий тайпана эвла. Дукху долу оьрсийн картанаш тӀехь «Джарего» цӀарца билгалйина йу.

## Географи
Гуьржийчоьнан дозанна тӀехь Орга хина аьрру агӀора (Меши-хина аьтту агӀора).

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу — Сахана, малхбалехьа йу — Комалха, Дуоза (Орга хина дихьа), къилба-малхбалехьа йу — ПуогІа (Орга хина дихьа).

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Бена (саьлнаш)

**Бена** — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштара дӀатесна эвла.

Сулейманов Ахьмада дийцарехь йиллина Беноша.

## Географи
Эвла хила Жима-Таьнга эвлана къилбехьа, Рошни хина аьтту берда йистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш