open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Форд, Генри

**Ге́нри Форд** (; 1863 шеран 30 июль — 1947 шеран 7 апрель) — америкин промышленник, дуьне мадду машенаш яш йолу заводий да, кхоллархо, 161 америкин патентан автор. Цуьна лозунг йара «автомобиль массарна». Машенаш йукъайолу хенахь цуьна заводас арахоьцура массарелла а йорах машенаш. «Ford Motor Company» хӀинца а йолуш йу.

## Доьзал

**Да-нана**
* Да — Уильям Форд (1826—1905)
* Нана — Мари Литогот (O’Hern) Ford (~1839—1876)

**Вежарий**
* Джон Форд (~1865—1927)
* Вильям Форд (1871—1917)
* Роберт Форд (1873—1934)

**Йижарий**
* Маргарет Форд (1867—1868)
* Джейн Форд (~1868—1945)

**Зуда, бераш**
* Зуда — Клара Джейн Форд (маре йахали Брайант), (1866 шо — 1950 шо).
* Цхьаъ бен воцу кӀант — Эдсел Брайант Форд, Ford Motor Company президент 1919 шо дуьна дӀа 1943 шо кхаччалц.

**ТӀаьхье**
* КӀент кӀантан цӀе а йара Генри Форд. Шен де дех къаста вархьам цунах олура Генри Форд II.
* ХӀинца «Форд Мотор Компани» директоран советан председатель ву Генри Фордан II кӀента кӀант — Уильям Клей Форд Младший (William Clay «Bill» Ford Jr.) (вина 1957 шарахь)

## Билгалдахарш

## Литература
* *Беляев Н. З.* Генри Форд — 1935 год. — 264 с. (Жизнь замечательных людей)
* Слоун А. Автомобильные войны
* Форду, его семье, и его компании была посвящена биографическая книга Роберта Лейси «Форд: Человек и машина», вышедшая в 1986 году. По этой книге в 1987 году был снят фильм с Клиффом Робертсон и Майклом Айронсайдом в главных ролях.
* Шпотов Б. М. Генри Форд. Жизнь и бизнес., М, ООО «КДУ», 2005, ISBN 5-98227-016-4
* Шпотов Б. М. Генри Форд. — Вопросы истории. — 1995. — № 4. — С. 57-77. 

## Хаьжорагаш
* Henry Ford. My Life and Work
* Генри Форд. Моя жизнь, мои достижения  — перевод с сокращениями.
* Статья о Генри Форде 
* Генри Форд. Впечатления Свена Гедина
* Генри Форд. Американская легенда.
Каспийск

**Каспийск** — ДегӀастанан гӀала. Бахархой — 119 238 леррана 2019 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:ДегӀастанан нах беха меттигаш
Фибоначчи

**Леона́рдо Пиза́нский** (, , 1170 шо гергга, Пиза — 1250 шо гергга, циггахь) — XIII бӀешерахь Ӏийна волу хьалхара воккха италийн математик ву. Вевзаш ву **Фибона́ччи** цӀарца.

## Виццавар

## Фибоначчис йазйинарш
Паччахьас гӀонца Леонардо Пизанскийс йазйина массийт книга:
* «Абакан книга» (*Liber abaci*), 1202 шо;
* «Геометрин практика» (*Practica geometriae*), 1220 шо;
* «Зезаг» (*Flos*) 1225 шо;
* «Квадратийн книга» (*Liber quadratorum*), 1225 шо;
* *Di minor guisa*, йайна;
* Евклидас йаздина «Лардашна» комментариш, йайна;
* Теодорусига йаздина кехат, 1225 шо.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Щетников А. И.* К реконструкции итерационного метода решения кубических уравнений в средневековой математике. Труды третьих Колмогоровских чтений. Ярославль: Изд-во ЯГПУ, 2005, с. 332—340.
* *Glushkov S.* On approximation methods of Leonardo Fibonacci. Historia Mathematica, 3, 1976, p.&nbsp;291—296.
* *Sigler, L. E.* Fibonacci’s Liber Abaci, Leonardo Pisano’s Book of Calculations" Springer. New York, 2002, ISBN 0-387-40737-5.
Южно-Сухокумск

**Южно-Сухокумск** — ДегӀастанан гӀала.

## Истори
ГӀала статус йу 1988 шарахь дуьйна, хьалхо — гӀалин кепара эвла, муьтӀахь йара ГӀизларан горсоветан.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:ДегӀастанан нах беха меттигаш
Майкоп

**Майкоп** — Адыгейчоьнан коьрта гӀала йу. Бахархой — 167 559 леррана 2012 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Адыгейчоьнан гӀаланаш
Элиста

**Элиста́** ( — гӀамаран) (1944—1957 шш. **Аре**) — Россин гӀала, ГӀалмакхойчоьнан коьрта а, йокха а гӀала, Элистан гӀалин гуо административан центр. ГӀала йу Элистан эркан боьра тӀехь Ергенейн къилба-малхбалера агӀорахь, Москохан 1250 км. къилба-малхбалехьа.

Лараме экономикин, политикин а, культурин ГӀалмакхойчоьнан центр. Ӏилманан-дешаран йоккха центр.

## Истори
Йиллина Элиста 1865 шарахь эвла санна, 1930 шарахь цуна йелла гӀала статус.

XIX бӀешо — Аштаркханан губерни, Россин импери
## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Историческая информация о село Элиста 

Категори:ГӀалмакхойчоьнан нах беха меттигаш
Категори:Россин гӀаланаш
Фурье, Жан Батист Жозеф

**Жан Батист Жозеф Фурье** (; 1768 шеран 21 март, Осер, Франци — 1830 шеран 16 май, Париж), французийн математик а, физик а.

## Фурьес йазйинарш
* Fourier Joseph. Théorie analytique de la chaleur. Firmin Didot Père et Fils. 1822. Paris.
* Fourier Joseph. Annales de chimie et de physique. Volume 27. 1824. Paris. pages 236–281.
* Fourier Joseph. Mémoire sur la température du globe terrestre et des espaces planétaires. Mémoires de l'Académie des sciences de l'Institut de France. volume 7. 1827. pages 569–604.
* Fourier Joseph. Mémoire sur la distinction des racines imaginaires, et sur l'application des théorèmes d'analyse algébrique aux équations transcendantes qui dépendent de la théorie de la chaleur. Mémoires de l'Académie des sciences de l'Institut de France. volume 7. 1827. pages 605–624
* Fourier Joseph. Analyse des équations déterminées . Firmin Didot frères. volume 10. 1827. pages 119–146.
* Fourier Joseph. Remarques générales sur l'application du principe de l'analyse algébrique aux équations transcendantes. Mémoires de l'Académie des sciences de l'Institut de France. volume 10. 1827. Paris. pages 119–146.
* Fourier Joseph. Mémoire d'analyse sur le mouvement de la chaleur dans les fluides. Mémoires de l'Académie des sciences de l'Institut de France. volume 12. Paris. 1833. pages 507–530.
* Fourier Joseph. Rapport sur les tontines. Mémoires de l'Académie des sciences de l'Institut de France. volume 5. Paris. 1821. pages 26–43.

## Литература
* История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, М.: Наука. Том 3. Математика XVIII столетия. (1972) 
* *Титчмарш Э. Ч.* Введение в теорию интегралов Фурье. Перевод с английского Д. А. РАЙКОВА. Государственное издательство технико-теоретической литературы. Москва-Ленинград: 1948.
* *Карташкин А.* Преобразование Фурье. НиТ, 2000.
* Prestini Elena. The Evolution of Applied Harmonic Analysis: Models of the Real World. 2004. Birkhäuser. С. 349

## Билгалдахарш
1768 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Жан Батист Жозеф Фурье (1768 шеран 21 март, Осер, Франци — 1830 шеран 16 май, Париж), французийн математик а, физик а.
Петрозаводск

**Петрозаводск** — Карелин коьрта гӀала йу. Бахархой — 265 263 леррана 2012 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Карелийн нах беха меттигаш
Категори:Россин гӀаланаш
Владивосток

**Владивосток** — Приморьен мехкан коьрта гӀала. 

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Категори:Россин гӀаланаш
Гален

**Гален** (; 129 шо йа 131 шо — 200 шо йа 217 шо) — Шира Риман лор, хирург, философ. Гален доккха дакъа лецна дукха Ӏилманаш кхиорехь. Царна йукъахь анатоми, физиологи, патологи, фармакологи, неврологи, философи, логики.

## Билгалдахарш

## Литература
Тексташ:
* *Galeni* Opera omnia. Lpz., 1821—1833. repr. Hldh., 1965.

;Гочдар
* *Гален, Клавдий*. О назначении частей человеческого тела. / Пер. С. П. Кондратьева, под ред. и с примеч. В. Н. Терновского, вступ. ст. В. Н. Терновского и Б. Д. Петрова. М.: Медицина. 1971. 555 стр. 5000 экз.
* В серии «Loeb Classical Library» (под № 71) издан трактат «О естественных способностях» см. английский перевод «On the Natural Faculties» онлайн
* В серии «Collection Budé» начато издание сочинений (опубликовано 3 тома): *Galien*. Oeuvres:
** Tome II: Exhortation à l'étude de la médecine. Art médical. Texte établi et traduit par V. Boudon. 2e tirage 2002. 464 p. ISBN 978-2-251-00483-9
** Tome VII: Les Os pour les débutants — L’Anatomie des muscles. Texte établi et annoté par I. Garofalo, traduit par I. Garofalo et A. Debru. 2005. XII, 350 p. ISBN 978-2-251-00524-9
** Tome VIII: L’Anatomie des nerfs. L’Anatomie des veines et des artères. Texte établi et annoté par Ivan Garofalo, traduit par Ivan Garofalo et Armelle Debru. 2008. 224 p. ISBN 978-2-251-00544-7

;Талламаш
* *Солопова М. А.* Гален. // Античная философия: Энциклопедический словарь. М., 2008. С. 245—251. (с библиографией)
Симон К. Р. История иностранной библиографии. — М.: Изд-во ВКП, 1963. — 33-34с.
* Семеновкер Б. А. Памятники Древнегреческой библиографии /Б. А. Семеновкер // Сов. библиография. — 1983. — № 4. — С. 60.

## Хьажоргаш
* «О мнениях Гиппократа и Платона» (издание 1874 года) (греч.)
Горно-Алтайск

**Горно-Алтайск** — Республика Алтайн коьрта гӀала йу. Бахархой — 60 828 леррана 2012 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Республика Алтайн нах беха меттигаш
Категори:Россин гӀаланаш
Петропавловск-Камчатски

**Петропавловск-Камчатски** — Камчаткин мехкан коьрта гӀала йу. Бахархой — 179 200 леррана 2011 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Камчаткин мехкан нах беха меттигаш
Категори:Россин гӀаланаш
Барнаул

**Барнаул** — Россин Алтайн мехкан коьрта гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Барнаул

Категори:Алтайн мехкан нах беха меттигаш
Категори:Россин гӀаланаш
Хабаровск

**Хабаровск** — Хабаровскан мехкан коьрта гӀала йу.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Хабаровскан мехкан нах беха меттигаш
Категори:Россин гӀаланаш
1642 шо

## Оцу шарахь белларш
* Галиле́о Галиле́й (1564 шеран 15 февраль, Пиза — 1642 шеран 8 январь, Арчетри) — гӀарвелла италийн физик, механик, астроном, философ, математик.
Пермь

**Пермь** — Пермийн мехкан коьрта гӀала йу. Бахархой — 1&nbsp;013&nbsp;890 леррана 2013 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Пермийн мехкан нах беха меттигаш
Категори:Пермийн мехкан гӀаланаш
Ставрополь

**Ставрополь**, **ТӀорпаз-гӀала** — Ставрополан мехкан коьрта гӀала йу.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Ставрополан мехкан нах беха меттигаш
Категори:Россин гӀаланаш
Пиза

**Пиза** () — Италин Тоскана регионера коммуна. Лаьтташ йу Пиза провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Тоскана йукъара гӀаланаш
1777 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Иога́нн Карл Фри́дрих Га́усс (1777 шеран 30 апрель, Брауншвейг — 1855 шеран 23 февраль, Гёттинген) — гӀарвелла немцойн математик, механик, физик, астроном.
Брауншвейг

**Бра́уншвейг** ( ,  ) — Германин йокха гӀала, иза йу Лаха Саксонин къилба-малхбалехь. Бахархой 240 000 стаг, Лаха Саксонин йокхалинца шозулгӀа меттигехь йолу гӀала йу.

## Билгалдахарш

Категори:Германин гӀаланаш
Париж

**Пари́ж**, **ПагӀи** (  */пагӀи/*) — Францин коьрта гӀала, пачхьалкхан культурин а, экономикин а центр, иза йу Францин къилбседехьара Иль-де-ФгӀанс регионехь Сена олучу хийистехь. Иштта Парижехь йу ЮНЕСКО штаб.

## Билгалдахарш

Категори:Францен гӀаланаш
Веве

**Веве́** () — Швейцарин малхбузера гӀала, франкметтан Во олучу кантонехь ю.  Швейцарин Ривьеран центр.

Веве ю Женеван Ӏаман йистехь, Лозаннан а Монтрён а юкъехь, кемсаш лелош йолучу Лаво олучу регионехь ().

## Билгалдахарш

Категори:Швейцарин гӀаланаш
Шёнеберг

thumb|Шёнеберган карта
**Шёнеберг** ( — «цӀе лам») — Берлинан Темпельхоф-Шёнеберг () гуона йукъайогӀуш йолу кӀошт.

## Билгалдахарш

Категори:Германи
Ла-Шо-де-Фон

**Ла-Шо-де-Фон** (,  — Швейцарин  гӀала йу.
## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Швейцарин гӀаланаш
ОвегӀ-суьгӀ-Уаз

**ОвегӀ-суьгӀ-Уаз** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Валь-д’Уаз. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Валь-д’Уаз департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Фигерас

**Фигерас** (**Фигерес**; , ) — Каталонин гӀала, (Испани); Альт-Эмпорда олучу гонан коьрта гӀала провинци Жирона.

## История
Хьалха лерчу заманахь Юнкари (Iuncaria) цӀерца евзаш хила.

## ГӀарбойлла бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Испанин гӀаланаш
Нуьрнберг

**Нуьрнберг** () — Германин Бавари латтана йукъара коммуна.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Категори:Германин гӀаланаш
Категори:Германин коммунаш
Категори:Бавари латтана гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Гутенберг, Иоганн

**Ио́ганн Генсфляйш цур Ладен цум Гу́тенберг** (; 1397 шеран а, 1400 шеран йуккъе, Майнц — 1468 шеран 3 февраль, Майнц) — немцойн ювелир а, кхоллархо а. Цо 1440-гӀа шерашкахь кхоьллира кхоно дуьне мадду йаржийна книгашна зорба тохаран кеп.

## Галерея

Сурт:Printing machine of Johanes Gutenbrg1.jpg|*Гутенберган куьга типографин станок*
Сурт:Gutenberg monument.jpg|*Бертель Торвальдсен. Майнцехь йолу Гутенберган памятник. [[1837 шо]]*


## Литература
* *Варбанец Н. В.* Йоханн Гутенберг и начало книгопечатания в Европе. Опыт нового прочтения материала. М.: Книга, 1980.
* *Проскуряков В. М.* Иоганн Гутенберг, 1933. — 140 с. (Жизнь замечательных людей)
* *Капр А.* Иоганн Гутенберг. Личность в истории. — СПб.: «Вита Нова», 2010. — с. 546 — ISBN 978-5-93898-306-9 — Серия: Жизнеописания

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Гутенберг, Иоганн . издание 3-е. Э. В. Зилин
* Проект Гутенберг .
* Е. Л. Немировский. Технические аспекты изобретения Иоганна Гутенберга // «КомпьюАрт», октябрь 2000.
* Фотокопия Библии Гутенберга в формате pdf.

Категори:Немцойн кхоллархой
Фуэндетодос

**Фуэндетодос** () — Испанин Сарагоса провинцин муниципалитет.
## Географи

Муниципалитетан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  муниципалитеташ.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Datos del registro de Entidades Locales  Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Категори:Испанин муниципалитеташ
Категори:Сарагоса провинцин муниципалитеташ
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
3 февраль

## Оцу динахь бинарш

* Абдул-Муслимов, Мусан Юсупович (1955 шеран 3 февраль — 2014 шеран 11 март) — нохчийн паргӀат кепара латархо, ССРС а, Европин а чемпион, дуьненан Кубок яккхинарг, ССРС халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
* Осташко, Николай Андреевич (1935 шеран 3 февраль — 2013 шеран 12 август) — советийн а, Россин а еза атлетикан тренер, Россин Сийлахь тренер.

## Оцу динахь белларш

* Гутенберг, Иоганн (1397 шеран а, 1400 шеран юккъе — 1468 шеран 3 февраль) — немцойн ювелир а, кхоллархо а. Цо 1440-гӀа шерашкахь кхоьллира кхоно дуьне мадду яржийна книгашна зорба тохаран кеп.

Категори:3 февраль
БогӀдо

**БогӀдо́** ( , , ) — Францин къилба-малхбузера ГӀала, ширачу Аквитани олучу провинцин центр а хӀинцалера ЖигӀонда олучу департаментан центр а йу. ГӀала йу ГагӀонна олучу хийистехь. бахархойн дукхалла 285 эзар стаг (2008).

## Бахархойн статистика

Категори:Францин гӀаланаш
Токио

**То́кио** ( , «Малхбалера коьрта гӀала») — Японийн коьрта гӀала, цуна административан, финансован, культурин, индустрин а, политикин а центр. Дуьненан йокха эконимикан гӀала.
ГӀала ю Хонсю олучу гӀайре тӀехь.

## Билгалдахарш

Категори:Японийн гӀаланаш
Мехико

**Ме́хико** () — Мексикин федералан гуо () а, коьрта гӀала а, пачхьалкхан политикин а, экономикин а, индустрин а, культурин а центр.

Бахархойн дукхалла 17,7 млн стаг, латта — 1 499 км². ГӀалин агломерацин бахархойн дукхалла 22 млн (2015 шо), цундела Мехикин агломераци дуьнен чохь шин йокхалинца кхоалгӀа меттигехь йу

ЦӀе тиллина ацтеки Мехитли олучу тӀеман дела цӀарх.

## Билгалдахарш

Категори:Мексикин гӀаланаш
Ле-Като-КамбгӀези

**Ле-Като-КамбгӀези** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — НогӀ. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:НогӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
1818 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Джоуль, Джеймс (1818 шеран 24 декабрь — 1889 шеран 11 октябрь) — Термодинамика кхуллуш доккха дакъа лецна ингалсан физик.
* Маркс, Карл (1818 шеран 5 май — 1883 шеран 14 март) — немцойн философ, социолог, экономист, йаздархо, политикин журналист, йукъараллин гӀуллакххо.
Капрезе-Микеланджело

**Капрезе-Микеланджело** () — Италин Тоскана регионера коммуна. Лаьтташ йу Анкона провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Тоскана йукъара гӀаланаш
Ницца

**Ни́цца** ( , , , , ) — Лаьттайуккъера хӀорда йистера гӀала а, порт а Францин къилбера декъера гӀала. ХӀордан йистера Альпаш департаментан административан центр. бахархойн дукхалла 352 эзар стаг (2007).

## Flower Parade


File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-43-52.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-47-17.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-50-16.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-53-48.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-56-44.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-00-53.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-18-29.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-23-33.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-15-01.jpg


## Бахархойн статистика

Категори:Францин гӀаланаш
Рум

**Рум** ( ) — Италин коьрта гӀала, Рум олучу провинцин а, Лацио олучу областан а административан центр. ГӀала йу Тибр олучу хийистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Италин гӀаланаш
Малага

**Малага** () — Испанин Малага провинцин муниципалитет.
## Географи

Муниципалитетан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  муниципалитеташ.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Datos del registro de Entidades Locales  Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Категори:Испанин муниципалитеташ
Категори:Малага провинцин муниципалитеташ
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
1571 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Ио́ганн Ке́плер (1571 шеран 27 декабрь, Вайль-дер-Штадт — 1630 шеран 15 ноябрь, Регенсбург) — немцойн математик, астроном, механик, оптик, астролог, Мелхан системийн планеташ леларан законаш гучудаьккхинарг.
Амстердам

**Амстерда́м** ( ) — Нидерландин коьрта гӀала. Иза йу Къилбаседа Голландин провинцехь Амстел а, Эй а олучу хийистехь.

## [[ДоттагӀий-гӀаланаш]]

*  Пекин (), Цийчоь (29 октябрь 1994)
*  Каир (), Египет
*  Монреаль (, ), Канада
*  Рига (), Латви
*  Вашингтон, Гуо Колумби, АЦШ
*  Нью-Йорк, Нью-Йорк (штат), АЦШ
*  Майами, Флорида, АЦШ
*  Чикаго, Иллинойс, АЦШ
*  Лос-Анджелес, Калифорни, АЦШ
*  Сан-Франциско, Калифорни, АЦШ

## [[Бенилюкс]]
*  Брюссель, Бельги
*  Антверпен, Бельги
*  Люксембург (гӀала), Люксембург
*  Роттердам, Нидерландаш
*  Гаага, Нидерландаш

## Билгалдахарш

Категори:Нидерландашан гӀаланаш
Лейден

**Ле́йден** (, МФА: , ) — Недирландашкара Къилба Голланди олучу провинцин гӀала а, йукъаралла а иза йу Шира Рейн олучу хийистехь. бахархойн дукхалла 118&nbsp;321 стаг, гӀалин йистошца (йукъаралла) — 390&nbsp;000 стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Нидерландашан гӀаланаш
Зиген

**Зиген** () — Германин Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана йукъара коммуна.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Категори:Германин гӀаланаш
Категори:Германин коммунаш
Категори:Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Аль-Хорезми

**Абу ӀабдуллахӀ** (йа **Абу ДжаӀпар**) **Мухьаммад ибн Муса аль-Хорезми** (; в. 783 шо гергга, Хива, Хорезм — 850 шо гергга, Багдад) — Йуккъерачу бӀешарашна воккхучарах Ӏилманча (математик, астроном, географ, историк), классикан алгебрин бухбиллинарг.

## Литература

### Цо йазйинарш
* *ал-Хорезми Мухаммад.* Математические трактаты. Ташкент: Фан, 1964. (2-е изд.: 1983)
* *ал-Хорезми Мухаммад.* Астрономические трактаты. Ташкент: Фан, 1983.

### Биографиш
* Юшкевич А. П. История математики в средние века. М. Физматгиз. 1961
* Сираждинов С. Х., Матвиевская Г. П. Ал-Хорезми — выдающийся математик и астроном средневековья. М. Просвещение. 1983
* *Булгаков П. Г., Розенфельд Б. А., Ахмедов А. А.* Мухаммад ал-Хорезми, ок. 783 — ок. 850. М.: Наука, 1983.
* *Матвиевская Г. П.* Учение о числе на средневековом Ближнем и Среднем Востоке. Ташкент: Фан, 1967.
* Мухаммад ибн Муса ал-Хорезми: К 1200-летию со дня рождения. М.: 1983.
* *Розенфельд Б. А., Сергеева Н. Д.* Об астрономических трактатах ал-Хорезми. Историко-астрономические исследования, 13, 1977, с. 201—218.
* *Розенфельд Б. А.* Астрономия стран Ислама. Историко-астрономические исследования, 17, 1984, с. 67-122.
* *Юшкевич А. П.* Арифметический трактат Мухаммеда бен Муса ал-Хорезми. Труды Института истории естествознания и техники, вып. 1, 1954, с. 85-127.
* Андре Дальма «Эварист Галуа, революционер и математик» (Послесловие редактора. — С. 94).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

*  
* «Волшебник» из Багдада
* Ал-Хорезми Мухаммед бен-Муса (783—850) 
* Ал-Хорезми Мухаммед бен-Муса (783—850) 
* Аль-Хорезми
* Аль-Хорезми — один величайших математиков всех времен
* Абу Абдаллах (или Абу Джафар) Мухаммад ибн Муса ал Хорезми (783—850) — среднеазиатский математик, астроном, историк, географ — один из крупнейших ученых средневековья. 
* Абу Абдулла Мухаммед ибн Муса аль-Хорезми
783 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Абу́ Абдулла́х (я Абу Джафар) Муха́ммад ибн Муса́ аль-Хорезми́ (783 шо герга, Хива, Хорезм — 850 шо герга, Багдад) — Юккъерачу бӀешарашна воккхучарах Ӏилманча (математик, астроном, географ, историк), классикан алгебрин бухбиллинарг.
Мужен

**Мужен** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист регионехь. Коммунан департамент — ХӀордан йистера Альпаш департаментан ГгӀас гуон йукъа йогӀу. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ХӀордан йистера Альпаш департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
БагӀдад

**БагӀдад** (, с гӀажарийн маттахь: «делан совгIат») —  Iиракъан коьрта гӀала йу, мухафаза БагӀдадан административан центр а йу.
ГӀалин бахархойн дукхалла 6 млн адам ду (2011) БагӀдад йу Гергара Малхбален яккхичарах гӀала.

БагӀдад йу — Iиракъан политикин, экономикин а культурин а центр.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏиракъ
Категори:Iиракъан гӀаланаш
1646 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Го́тфрид Ви́льгельм Ле́йбниц (1646 шеран 21 июнь (1 июль) — 1716 шеран 14 ноябрь) — немцойн философ, логик, математик, механик, физик, юрист, историк, дипломат, кхоллархо, языковед, Берлинан Ӏилманийн Академин бухбиллинарг а, хьалхара президент а, Французийн Ӏилманийн Академин кхьчу пачхьалкхара декъашхо.
Бангкок

**Нюрнберг** (,  — Германин (Бавари) гӀала йу. Бахархой — 15 012 197 леррана 2013 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Таиландан гӀаланаш
Афина

**Афи́на** () — Желтойчоьнан нома Аттика а, номархин (префектуран) Афинан а коьрта гӀала. Иза йу пачхьалкхан экономикин а, культурин а центр.

## Билгалдахарш

Категори:Желтойчоьнан гӀаланаш
Пекин

**Пеки́н** () — Цийн Халкъан Республикин коьрта гӀала. Пекинан къилба-малхбалехьа Тяньцзинь йу.

## Билгалдахарш

Категори:Цийчоьнан гӀаланаш
Берлин

**Берли́н** ( ) — Германин коьрта гӀала, Германин уггар йокха а уггар дукха адам дехаш долу а гӀала. Берлин — йу Евробертан бахархойн дукхаллица шозулгӀа меттигехь Лондонал тӀехьа.

## Галерей

Файл:Braniborská brána.jpg|Бранденбургин койнаш
Файл:Reichstag - front view.jpg|Рейхстаг
Файл:63 Deutscher Dom1.jpg|Немцойн собор
Файл:AlteNationalgalerie 1a.jpg|Шира къоман галерей
Файл:AltMuseum 1a.jpg|Египетин музей а, папирусашан гулам а
Файл:Schloss Charlottenburg Berlin 2007.jpg|Дворец Шарлоттенбург


Файл:Siegessäule 2.JPG|Толаман колонна
Файл:Berlin Friedrich II Denkmal 09-2017 img1.jpg|Конная статуя Фридриха Великого
Файл:Berlin Fernsehturm 2005.jpg|Берлинан телебӀов


## Билгалдахарш

Категори:Германин гӀаланаш
Богота

**Богота́** (; йиллинчу хенахь 1991—2000 шарашкахь — цӀе хилла **Са́нта-Фе-де-Богота́**, ) — Колумбин коьрта гӀала, Кундинамарка олучу департамента административан центр а пачхьалкхан уггар йокха гӀала а.

## Билгалдахарш

Категори:Колумбин гӀаланаш
Кейптаун

**Кейпта́ун** (Ка́пстад, Капста́д) (, , ) — Къилба-Африкин Республикин бахархойн дукхалинца шузулгӀа меттигехь йолу гӀала (Йоханнесбургал тӀехьа). Иза йу пачхьалкхан къилбседа-малхбузен гӀала, Атлантикин Ӏапказан йистехь. Малхбузен Капски провинцин коьрта гӀала, Къилба-Африкин Республикин законан коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Къилба-Африкин Республикин гӀаланаш
1778 шо

## Оцу шарахь белларш
* Карл Линне́й (1707 шеран 23 май, Росхульт — 1778 шеран 10 январь, Уппсала) — шведин Ӏаламдовзархо а, лор а; массо а ораматан а, дийнатан а цхьаъ классификаци хӀоттинарг.
* Жан-Жак Руссо́ (1712 шеран 28 июнь, Женева — 1778 шеран 2 июль, Эрменонвиль, Парижан уллехь) — французийн йаздархо а, ойланча а, композитор а, ботаник а.
* Вольтер (1694 шеран 21 ноябрь, Париж, Франци — 1778 шеран 30 май, Париж, Франци) — гӀарвелла французийн философ, поэт, прозаик, сатирик, историк, публицист.
Димашкъ

**Димашкъ** (, *«Дима́шк»*;  — *«Димашк-эш-Шам»*) — Шеман коьрта гӀала а йокхалинца шозулгӀа меттигехь йолу гӀала а. Иза ю Шеман къилба-малхбузера гӀала

## Билгалдахарш

Категори:Шеман Ӏарбийн Республикин гӀаланаш
Дели

**Де́ли** (, , , ) — (Мумбаи тӀехьа) бахархойн дукхаллица шузулгӀа меттигехь йолу ХӀиндин гӀала. цуьна йу бертан мохк статус (Къаьмнийн коьрта гӀала Дели). Иза йу ХӀиндин къилбаседехьара гӀала Ямуна олучу хийистехь. Дели — дукха къаьмнаш долу гӀала йу.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀиндин гӀаланаш
КъахӀира

**КъахӀира** (, *al-Qāhira*) — Мисаран коьрта гӀала йу. Бахархой — 8 026 454 лерина 2009 шарахь.

## Галерей

Kairo-86-Moschee-Blick auf Stadt-1982-gje.jpg
Kairo-Ibn-Tulun-Moschee-02-Turm-1982-gje.jpg
Kairo-Ibn-Tulun-Moschee-12-Turm durch Tor-1982-gje.jpg
Kairo-Kalifengraeber-42-einfache Graeber-1982-gje.jpg
Kairo-Kalifengraeber-28-Seiler-1982-gje.jpg
Kairo-Kalifengraeber-20-Viehmarkt-1982-gje.jpg
Kairo-82-Moschee-Strasse-1982-gje.jpg
Kairo-70-Teeverkaeufer-1982-gje.jpg


## Билгалдахарш

Категори:Мисаран гӀаланаш
Сири

**Сири, Шема** ( йа  *Сурия*, *Сурият*), официалан цӀе **Сирин Iаьрбийн Республика** (; *аль-ЖумхӀурийятул-Ӏарабийятус-Сурийят*) — иза Йуккъерчу Малхбалехь йолу Ӏаьрбийн пачхьалкх а, унитаре республика а йу. Цуьнан дозанаш ду къилба-малхбузехь Ливанца а, Исраилца а, къилбехь Урданца а, малхбалехь Ӏиракъаца а, къилбаседехь Туркойчоьнца а. Малхбузехь Лаьттайуккъерчу хӀордана го баьккхина йу иза.

Йуккъерчу хlорданца аре йолуш бу Шема мохк. Шема махкахь 20 миллион сов адам дехаш ду, дукхах болу бахархой бусалба бу. 1963-шо хенахь дуьйна "БаӀас" боху тоба махкана куьйгалла деш йу. 1946-шарахь Шема мохк маьрша баьлла Паранцех.

## Географи
Мехк доза кхочу: къилбседехь — Туркойчоьца, малхбалехьа — Ӏиракъаца, къилб-малхбалехьа — Йорданаца, къилбехьа а къилб-малхбузехьа — Либнанаца а Исраилца, малхбузехьа — Йуккъерчу Азера хӀорданаца а Кипр лаьтта-дакъаца хӀордан доза.

## Истори
## Мухьафазаташ

 

## Notes

## Хьостанаш
Дубай

**Дуба́й** () — Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташкара йокха гӀала, Дубай олучу эмиратан коьрта гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмиратийн гӀаланаш
Максвелл, Джеймс Клерк

**Джеймс Клерк Ма́ксвелл** (; 1831 шеран 13 июнь, Эдинбург, Шотланди — 1879 шеран 5 ноябрь, Кембридж, Ингалс) — Шотландера ваьлла гӀарвелла британийн физик, математик, механик. Лондонан паччахьан йукъараллин декъашхо (1861 шо).

## Бевзаш болу дешархой
* Джордж Кристал
* Ричард Глэйзбрук
* Артур Шустер
* Амброз Флеминг
* Джон Генри Пойнтинг

## СовгӀаташ
* Смитан совгӀат (1854)
* Эдинбурган паччахьан йукъараллин декъашхо (1856)
* Адамсан совгӀат (1857)
* Румфордан мидал (1860)
* Лондонан паччахьан йукъараллин декъашхо (1861)
* Бэйкериански лекци (1866)
* Эдинбурган университетан сийлахь литературин доктор (1870)
* Америкин исбаьхьаллин а, Ӏилманийн а академин кхоьчу пачхьалкхара декъашхо (1874)
* Америкин философин йукъараллин декъашхо (1875)
* Гёттингенан Ӏилманийн академин член-корреспондент (1875)
* Оксфордан университетан Сийлахь граждански бакъонан декъашхо (1876)
* Нью-Йоркан Ӏилманийн академин сийлахь декъашхо (1876)
* Нидерландин паччахьан Ӏилманийн академин декъашхо (1877)
* Австрин Ӏилманийн академин кхоьчу пачхьалкхара член-корреспондент (1877)
* Падуански университетан сийлахь физикин доктор (1878)
* Вольтан совгӀат (1878)

## Виццивар
* Максвеллан цӀе тиллина магнитан Ӏоврашан бараман СГС системехь. Уитстонан тӀайн цхьа тайп йу Максвеллан цӀе тиллина.
* *СовгӀаташ а, фондаш а.* Максвеллан бераш дацара. Цуьнан зудчо, Кэтрин Мэри, ша леш хенахь, шен маьл долу ахча дитира Кавендишан лабораторин. Оцу ахчанах кхоьллинера Максвеллан стипенди. Иза луш йара тоьлла аспиранташан. И стипенди шен хенахь луш йара кхоно гӀарбевлла Ӏилманчашна, масала Пётр Капица. 1961 шарахь Британин физикин институтас кхоьллира Максвеллан цӀе йолу мидал а, совгӀат а (*Maxwell Medal and Prize*). Иза луш йу къона Ӏилманчашна теорин, матиматикин йа лору физикин чу гӀарбаьлла билламан. Лондонан университетехь кхоьллина Максвеллан профессоран дарж а, Максвелан цӀе йолу студентийн йукъаралла а. 1977 шарахь кхоьллира Максвеллан цӀе йолу фонд (*James Clerk Maxwell Foundation*). Оцу фондас яш йу физикашна а, математикашна а, инженерашна а конференциш.

## Коьрта белхаш

### Шен маттахь
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Оьрсийн метта даьккхинарш
* 
* 
* 
*  Сборник содержит переводы основных статей Максвелла — «О фарадеевых силовых линиях», «О физических силовых линиях», «Динамическая теория электромагнитного поля».
* 
* 
* 
* 
* 

## Билгалдахарш

## Литература
*  (Серия «Жизнь замечательных людей»)
* Статьи из приложения к сборнику: 
* 
* 
* 
* 
* Статьи из номера журнала УФН, посвящённого 150-летию со дня рождения Максвелла:
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* 
* 
* 
* 
*
Истамбул

**Истамбул**, **Истанбул** ( — , [иста́нбул]) — Туркойчоьнан уггаре йоккха гӀала а, махлелоран а, индустрин а, культурин а центр, пачхьалкхан коьрттера порт. Иза йу Босфор хидоькъе йистехь

## Билгалдахарш

Категори:Туркойчоьнан гӀаланаш
Джакарта

**Джака́рта** (, ; 1527 шо кхаччалца — **Сунда Келапа**, 1619 шо кхаччалца — **Джаякарта**, 1942 шо кхаччалца — **Бата́ви**) — къаьсттина коьрта гӀалин гуо, ХӀиндонезин коьрта гӀала а йокха гӀала а.

Майда — 664&nbsp;км² (Пулау-Серибу гӀайрешца). бахархойн дукхалла 9&nbsp;607&nbsp;787&nbsp;адам (2010). луьсталла — 14&nbsp;469,56 адам .&nbsp;км. Динан хӀоттам: 85,5 %&nbsp;— бусулбанаш, 5,2 %&nbsp;— протестанташ, 4,8 %&nbsp;— католикаш, 3,5 %&nbsp;— буддисташ, 1 %&nbsp;— индуисташ.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀиндонези
Карачи

**Кара́чи** (, , ) — Пакистанан къилбера порташ йолу гӀала, пачхьалкхан йокха гӀала а, дуьненчохь яккхичарах гӀала а, Синд олучу провинцин коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 12 млн йа 18 млн. Карачи ю бахархойн дукхаллица дуьненан уггар яккхичарах гӀала 4-гӀа йокхаллица агломераци а.

## Билгалдахарш

Категори:Пакистанан гӀаланаш
Къудс-ГӀала

**Къудс-ГӀала**, **Урусалим**, **Урушалим** ( *Йерушала́(й)им* ,  *аль-Къудс* — أورشليم *Ӯршалӣм*; — أورشليم القدس, *Ӯршалӣм-аль-К̣ъудс* ) — иза Гергарчу Малхбалера, Палестинан историн дIалаьцначу (оккупаци йинчу) гIаланех уггар йоккха гIала йу. Къаьсттина динан а, экономикин а агӀор лараме лоруш йу иза. Жуьгтийн лаьмнашкахь акъари (плато) тӀехь дӀанисйина йу иза, Лаьттайуккъерчу а, Беллачу а хӀорданийн хидоькъехь (хи декъадаларехь) хи хӀоттарал локхалла 650—840 метр а йолуш. Цуьнан климат лаьттайуккъерахӀордан йу, йовха, йекъа аьхке а йолуш, кӀеда, тӀуьна Ӏа а долуш. Иза дуьненан даккхийчу ИбрахӀиман динийн йеза, сийлахь гӀала лоруш йу — исламан а, жуьгталлин а, насараллин а. Урусалиман бахархойн дукхалла (гӀалин йисташ а йоцуш) 2020-чу шар лерича — 936 425 адам ду.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Исраилан гӀаланаш
1834 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Дми́трий Ива́нович Менделе́ев (1834 шеран 27 январь (8 февраль), Тобольск — 1907 шеран 20 январь (2 февраль), Петарбух) — оьрсийн энциклопедист: химик, физикохимик, физик, метролог, экономист, технолог, геолог, метеоролог, педагог, воздухоплаватель, приборостроитель. Петарбухан университетан профессор; Паччахьан Петербурган Ӏилманийн академин член-корреспондент, химин элементашан муьран закон гучудаккхинарг.

## Оцу шарахь белларш
* Чеченский, Александр Николаевич (1780 шо — 1834 шо) — Россин кавалерин генерал-майор, нохчий.
8 февраль

## Оцу динахь бинарш

* Асанов, Висита (1976 шеран 8 февраль) — хӀинца Туркойчохь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, Европин чемпион, дуьненан чемпионатийн совгӀатхо.
* Арсамаков, Исраил Магомедгиреевич (1962 шеран 8 февраль) — советийн штангист, 1988 шарахь Сеулехь хилла йолчу Олимпиадан чемпион, ССРС спортан Сийлахь говзанча.
* Магомедов, Ислам Къурбанович (1991 шеран 8 февраль) — нохчийн греко-руман латархо.
* Менделеев, Дмитрий Иванович (1834 шеран 27 январь (8 февраль) — 1907 шеран 20 январь (2 февраль)) — оьрсийн энциклопедист: химик, физикохимик, физик, метролог, экономист, технолог, геолог, метеоролог, хьехархо, воздухоплаватель, приборашъярхо. Санкт-Петербурган университетан профессор; Паччахьан Петарбухан Ӏилманийн академин декъашхо-корреспондент, химин элементийн муьран закон гучудаккхинарг.

## Оцу динахь белларш

* **Сийлахь-воккха [[Пётр I]]** (1672 шеран 9 июнь — 1725 шеран 8 февраль) — тӀаьххьара Россин паччахь (1682 шо дуьйна), хьалхара Россин император (1721 шо дуьйна).

Категори:8 февраль
Киншаса

[thumb|290px|Киншаса а [Конго (эре)|Конго эрк а]]
**Кинша́са** (1966 кхаччалца — **Леопольдви́ль**) — (1960 шарахь дуьйнна) Демократин Республика Конгон коьрта гӀала, иза йу Конго олучу хийистехь, Браззавильна дуьхьала (Республика Конго).

## Билгалдахарш

Категори:Демократин Республика Конгон гӀаланаш
Мадрид

**Мадри́д** ( ) — Испанин коьрта гӀала а, йокха гӀала а, кхин Мадрид олучу провинцин а Мадрид олучу автономин йукъараллин административан центр. Муниципалитет йу (комарки) Ареа-Метрополитанан кӀоштан йукъайогӀуш. Пачхьалкхан йокха экономикин, политикин а, культурин а центр. ГӀалин бахархойн дукхалла — 3,273 млн стаг (2010).

File:Prada 2016 Madrid, Spain España.jpg
File:GUCCI, photography by david adam kess, madrid 2016.jpg
File:Louis Vuitton or shortened to LV, is a French fashion house founded in 1854 by Louis Vuitton, photography by david adam kess, madrid 2016.jpg
File:Hermès, Madrid, Spain España.jpg


## Билгалдахарш

Категори:Испанин гӀаланаш
Лагос

**Ла́гос** (, ) — Нигерин порташ йолу гӀала, пачхьалкхан уггар йокха гӀала. Бахархойн дукхалла 7 миллион стаг метрополиехь 13 000 000 стаг, Лагос йу бахархойн дукхаллица КъахӀирал тӀехьа Африкин шозлагӀа меттигехь йолу гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Нигерин гӀаланаш
Мумбаи

** Мумба́и**, кхин **Мумбай** (, , ; 1995 кхаччалца — **Бомбе́й**, *Bombay*) — ХӀиндин малхбузера гӀала, иза йу Арави-хIордан йистехь. Мумбаи йу Махараштра олучу штатан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀиндин гӀаланаш
Найроби

**Найро́би** () — гӀала йу экваторан уллехь, Кенин коьрта гӀала, Найроби йу Малхбален Африкин уггар йокха гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Кенин гӀаланаш
Рио-де-Жанейро

**Ри́о-де-Жане́йро** (, мадар — *январан хи йа* **Рио**), Рио-де-Жанейро штатан коьрта гӀала. Бразилин йокхалица (Сан-Паулу тӀаьхьа) шузулгӀа меттигехь йолу гӀала. Къилба Америкера бахархойн дукхаллица кхоалгӀа меттигехь йолу агломераци, бахархойн дукхалла 6,3 млн стаг. Америкин йокхалица 6 меттигехь йолу гӀала кхин 26 меттигехь йу дуьненчохь.

## Билгалдахарш

Категори:Бразилин гӀаланаш
Петарбух

**Петарбух**, **Санкт-Петербу́рг** (1914 шеран 31 август кхаччалц — Санкт-Петербург, 1924 шеран 26 январь кхаччалц — **Петрогра́д**, 1991 шеран 6 сентябрь кхаччалц — **Ленингра́д**) — Россин Федераци федералан гӀала, Къилбседа-Малхбузен федералан гуо административан центр.

## ГӀаланаш
* Зеленогорск
* Павловск
* Колпино
* Петергоф
* Красни Село
* Пушкин
* Кронштадт
* Сестрорецк
* Ломоносов

## Нах беха меттигаш
* Александровски
* Петро-Славянка
* Александровски
* Понтонни
* Белоостров
* Разлив ст.
* Володарски ст
* Репино
* Горелово
* Саперни
* Горски ст.	
* Серово
* Комарово
* Смолячково
* Лахта
* Солнечни
* Левашово
* Старо-Паново
* Лисий Нос
* Стрельна
* Металлострой
* Тарховка
* Можайски ст.
* Торики
* Молодежни
* Тярлево
* Ольгино	
* Усть-Ижора
* Парголово	
* Ушково
* Песочни	
* Шушары

## Бахархойн дукхалла

## Билгалдахарш

## Коьртан текст
http://www.youtube.com/@europiter2024/

Категори:Петарбух
Калькутта

**Кальку́тта** (с 2001 года — официальни цӀе Индехь — **Ко́лката**) (, ; ) — Ганган олучу дельтан гӀала ХӀиндин малхбалехьара гӀала, Малхбузен Бенгали олучу штатан коьрта гӀала, майдан йокхалица Мумбаин тӀехьа шозулгӀа меттигехь йолу гӀала бахархойн дукхаллица еалгӀачу меттигехь йолу ХӀиндин гӀала Мумбаил, Делил а Бангалорал тӀехьа. Бахархойн дукхалла 4 486 679 адам 2011, гӀалин агломераци — 14 112 536

## Билгалдахарш

Категори:ХӀиндин гӀаланаш
Шанхай

**Шанха́й** (;  , Zånhae) — Цийчоьнан йокха гӀала а дуьненчохь бахархойн дукхаллица цхьалгӀачу меттигехь йолу гӀала а. Иза ю Янцзы олучу дельтехь Цийчоьнан малхбалера гӀала. Пачхьалкхан финансовыи культурин а центр, кхин дуьненчохь йокха хӀордан порт.

## Билгалдахарш

Категори:Цийчоьнан гӀаланаш
ТехӀран

**ТехӀран** ( — , олуш. ) — ГӀажарийчоьнан коьрта гӀала а йокха гӀала а кхин Азин якхичарах гӀала а. ТехӀран олучу останан административан центр, пачхьалкхан политикин а, экономикин а, транспортан а, механ-финансашан а культурин а центр.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀажарийчоьнан гӀаланаш
Гонконг

, доца  — Цийн Халкъан Республикин Леррина административан кӀошташ, Азин а дуьненан а финансови центр.

## Билгалдахарш

Категори:Цийчоь
Сан-Паулу

**Сан-Па́улу** (, МФА: ) — Бразилин къилба-малхбалера гӀала, Сан-Паулу олучу штатан коьрта гӀала. Къилба Америкин йокха гӀала. Иза йу Тиете олучу хин тогӀехь, Атлантикин Ӏапказан йистана 70 километр.

## Билгалдахарш

Категори:Бразилин гӀаланаш
Сеул

**Сеу́л** ( *Соуль* — «коьрта гӀала») — Къилба Корейн коьрта гӀала а.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Къилба Корейн гӀаланаш
1727 шо

## Оцу шарахь белларш
* Сэр **[[Ньютон, Исаак|Исаа́к Нью́тон]]** (я **Ньюто́н**, 1643 шеран 4 январь — 1727 шеран 31 март) — гӀарвелла ингалсан физик, математик, механик, астроном, классикан физикин бухбиллиначарах цхьаъ.
4 январь

## Оцу динахь бинарш

* Сэр Ньютон, Исаак (я **Ньюто́н**, 1643 шеран 4 январь — 1727 шеран 31 март) — гӀарвелла ингалсан физик, математик, механик, астроном, классикан физикин бухбиллиначарах цхьаъ.
* Эдиев, Асламбек Лечиевич (1970 шеран 4 январь) — нохчийн штангист, 5-за Россин чемпион, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Россин Сийлахь спортан мастер.

## Оцу динахь белларш

* Шрёдингер, Эрвин (1887 шеран 12 август — 1961 шеран 4 январь) — австрийн физик-теоретик, квантан механика кхоьллинчарах цхьаъ, физикин Нобелин совгӀатан лауреат.

Категори:4 январь
Уфа

**Уфа́** ( ) — Россин гӀала-миллионер, Башкирийчоьнан коьрта гӀала, Уфан кӀоштан административан центр, цуьнна йукъа ца йогӀу. Республикин маьӀна долу гӀала, кхуллу муниципалан кхоллам *[[Уфан гӀалин гуо|гӀала Уфа]]* цуьнан йу статус гӀалин гуо. Уфан агломерацин центр. Россин Федерацин экономикин, культурин, Ӏилманийн йаккхий центрашна йукъара цхьаъ.

Уфан уездан, Уфан провинцин, Уфан наместничествон, Уфан а, Сибарен а генерал-губернаторствон, Уфан областан, Оренбурган губернин (1802—1865), Уфан губернин историн центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Башкирийчоьнан нах беха меттигаш
Категори:Россин гӀаланаш
Улан-Удэ

**Улан-Удэ** — Бурятин коьрта гӀала йу. Бахархой — 411 646 леррана 2012 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Бурятин нах беха меттигаш
Категори:Россин гӀаланаш
Сыктывкар

**Сыктывкар** — Коми Республикин коьрта гӀала йу. Бахархой — 256 077 леррана 2013 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Коми Республикин нах беха меттигаш
Категори:Комин гӀаланаш
Пастер, Луи

**Луи́ Пасте́р** (нийса йу **Пастёр**, ; 1822 шеран 27 декабрь, Доль, департамент ЖуьгӀа — 1895 шеран 28 сентябрь, Вильнёв-л’Этан Парижан уллехь) — французийн микробиолог, химик, Французийн академин декъашхо (1881 шо). Пастерс гайтира дукха адаман цамгарашийн бахьанаш микробаш хилара. Иза ву иммунологин, микробиологин, стереохимин а бухбиллинчарах цхьаъ. Цуьна цӀе йевзаш йу дукха нахан цо кхоьллина *Пастеризаци* цӀе йолу технологи бахьнехь.

## Литература
* *Завадовский М. М.* Л. Пастер — 1934 год. — 172 с. (Жизнь замечательных людей)
* *Шлегель Г. Г.* История микробиологии. — М: изд-во УРСС, 2002.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Сайт Института Пастера 
* Страница Пастера на сайте «VIVOS VOCO»
1895 шо

## Оцу шарахь белларш
* Луи́ Пасте́р (1822 шеран 27 декабрь, Доль, департамент Юра — 1895 шеран 28 сентябрь, Вильнёв-л’Этан Парижан уллехь) — французийн микробиолог, химик, Французийн академин декъашхо (1881 шо).
* Фри́дрих Э́нгельс (1820 шеран 28 ноябрь, Бармен — 1895 шеран 5 август, Лондон) — немцойн философ, марксизман бухбиллинчарах цхьаъ, Карл Марксан доттагӀа а, ойла цхьанаӀогӀург а, соавтор а.
28 сентябрь

## Оцу динахь белларш
* Пастер, Луи (1822 шеран 27 декабрь — 1895 шеран 28 сентябрь) — французийн микробиолог, химик, Французийн академин декъашхо.

Категори:28 сентябрь
19 октябрь

## Оцу динахь белларш
* Резерфорд, Эрнест (1871 шеран 30 август — 1937 шеран 19 октябрь) — Керла Зеландера ваьлла британийн физик. Цунах олу «Ядеран физикин да». Цо кхоьллина атоман планетарни модель. Химин Нобелин совгӀатан лауреат (1908 шо).

Категори:19 октябрь
Йошкар-Ола

**Йошка́р-Ола́** ( — «цӀен», *Ола* — «гӀала» — *«ЦӀен ГӀала»*, шира. , ) — Россин гӀала, Республика Марий Элан коьрта гӀала.

Бахархой —  адам (). Йиллина 1584 шарахь Фёдор I Иоанновичас тӀеман чӀагӀо санна Волго-Вятийн регионехь, Малая Кокшага цӀе йолу хина йистехь. 1919 шо кхаччалц гӀалин цӀе **Царевококшайск** хилла, 1919 тӀера 1927 кхаччалц — **Краснококшайск** шо гӀалин цӀе хилла. 1984 шарахь ЦӀен билгалонан къинхьегаман орден йелла.

ХӀинца Йошкар-Ола ю — дукху декъан индустрин, культурин а, Ӏилманан а республикин центр, финно-угорийн халкъан культурин а центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Марий Элан нах беха меттигаш
Категори:Россин гӀаланаш
Шрёдингер, Эрвин

**Э́рвин Ру́дольф Йо́зеф Алекса́ндр Шрёдингер** (; МФА: [ˈɛrviːn ˈʃrøːdɪŋɐ]; 1887 шеран 12 август, Вена — 1961 шеран 4 январь, циггахь) — австрийн физик-теоретик, квантан механика кхоьллинчарах цхьаъ, физикин Нобелин совгӀатан лауреат (1933 шо). Дукха дуьненна Ӏилманийн академишан декъашхо, царна йукъахь кхоьчу пачхьалкхара СССРн Ӏилманийн Академин декъашхо (1934 шо).

## СовгӀаташ
* Хайтингеран совгӀат (1920 шо)
* Маттеуччин мидал (1927 шо)
* Макс Планкан мидал (1937 шо)
* Орден «За заслуги перед Федеративной Республикой Германия»
* Эрвин Шрёдингеран мидал (1956 шо)
* Австрийн сийлахь знак «Ӏилманан а, исбаьхьаллан а» (1957 шо)

## Виццавар

* Шрёдингеран цӀе тиллина Бетта тӀехь йолу кратеран а, беттан тогӀина а, астероидан а (*[[:en:13092 Schrödinger|13092 Schrödinger]]*).
* Физикехь *Шрёдингеран цициг* аьлла квантан парадоксан цуьна цӀе тиллина.
* 1983 шарахь Австрехь арахийцира 1000 шиллинг мах болу ахча Шрёдингеран сурт тӀехь долуш. И ахча лелаш дара Австри еврон тӀе йаллалц.
* Шрёдингеран цӀе тиллина Венера цхьана майдана (*Schrödingerplatz*), йуккъера Ӏаламан Ӏилманан библиотекина Берлинского университета (*Erwin-Schrödinger-Zentrum*), 1993 шарахь кхоьллина Венин математически физикин институтан (*[[:en:Erwin Schrödinger International Institute for Mathematical Physics|Erwin-Schrödinger-Institut für Mathematische Physik]]*).
* 1956 шарахь Австрийн Ӏилманийн академис хӀоттийра Эрвин Шрёдингеран цӀарах совгӀат (*[[:de:Erwin Schrödinger-Preis|Erwin Schrödinger-Preis]]*). Оцу совгӀатан хьалхара лауреат Шрёдингер ша хилира.

## Сочинениш

### Книгаш
* 
*  Русский перевод: 
* 
*  Русский перевод: 
*  Русский перевод: 
*  — томик поэзии Шрёдингера
*  Русский перевод: 
*  Русский перевод: 
*  Русский перевод: 
*  Русский перевод: 
*  Русский перевод: 
*  Русский перевод: 

### Коьрта Ӏилманийн белхаш
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Русский перевод: 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Цхьаболу белхаш оьрсийн маттахь
* 
* 
* 
* 
* 

## Билгалдахарш

## Литература

### Книгаш
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Статьяш
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* 
* 
* 

Категори:Нобелин совгӀатхой
Саранск

**Сара́нск** (,  ) — Россин гӀала, Республика Мордовин административан центр. Йиллина 1641 шарахь.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Мордовин нах беха меттигаш
Категори:Россин гӀаланаш
Ижевск

**Ижевск** () — Удмуртин коьрта гӀала. Бахархой — 632 913 леррана 2013 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Удмуртин нах беха меттигаш
Категори:Россин гӀаланаш
Абакан

**Абакан** — Хакасин коьрта гӀала. Бахархой — 170 322 леррана 2013 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Хакасин нах беха меттигаш
Категори:Россин гӀаланаш
1856 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Ни́кола Те́сла (1856 шеран 10 июль, Смилян, Австрийн импери, хӀинца Хорвати — 1943 шеран 7 январь, Нью-Йорк, АЦШ) — электротехникин а, радиотехникин а кхоллархо, инженер, физик.
* Зи́гмунд Фрейд (1856 шеран 6 май, Фрайберг, Австрийн импери — 1939 шеран 23 сентябрь, Лондон) — австрийн психолог, психиатр, невролог.
Якутск

**Якутск** — Якутин коьрта гӀала. Бахархой — 367 667 леррана 2024 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Якутин нах беха меттигаш
Категори:Россин гӀаланаш
23 июнь

## Оцу динахь бинарш
* Тьюринг, Алан (1912 шеран 23 июнь — 1954 шеран 7 июнь) — ингалсан математик, логик, криптограф, информатика кхиарна боккху Ӏаткъам бинарг.

Категори:23 июнь
Кызыл

**Кызыл** — Туван коьрта гӀала йу. Бахархой — 109 986 леррана 2010 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Туван нах беха меттигаш
Категори:Россин гӀаланаш
Чебоксара

**Чебоксара** — Чувашин коьрта гӀала. Бахархой — 464940 леррана 2013 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:Чувашин нах беха меттигаш
Категори:Россин гӀаланаш
Эльдархан-ГӀала

**Эльдархан-ГӀала** — ГIалгIайчоьнан гӀала йу. Бахархой — 31 219 леррана 2013 шарахь.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀалгӀайчоьнан шахьраш
Уатт, Джеймс

**Джеймс Уатт** (; 1736 шеран 19 январь — 1819 шеран 19 август) — шотландин инженер, кхоллархо, механик. Эдинбурган паччахьан йукъараллин декъашхо (1784 шо), Лондонан паччахьан йукъараллин декъашхо (1785 шо), Парижан Ӏилманийн академин (1814 шо). Цуьна цӀе тиллина нуьцкъаллин барамин — Ватт. Цо шарйина Ньюкоменан Ӏаьнаран двигатель. Кхоьллира универсалан шалха белхан Ӏаьнаран двигатель. Уаттан кхолларалаш бух биллира индустрин революцин цкъа Англехь, тӀаккъа дерриге дуьненанхь.

Англехь арахецна 50 Фунт стерлинган ахча тӀехь Уаттан а, Болтонан а сурт долуш.

Уаттас шен хенахь «говран ницкъ» цӀе йолу нуьцкъалла юста барам йукъабеккхира («лошадиная сила»). 1882 шарахь Британин инженеран ассоциацис цуьна цӀе тиллира нуьцкъаллина бараман.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* ''Келле В. Ж.'' Уатт Джеймс . издание 3-е.

## Хьажоргаш

*
1736 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Джеймс Уатт (1736 шеран 19 январь — 1819 шеран 19 август) — шотландин инженер, кхоллархо, механик.
19 август

## Оцу динахь бинарш
* Дукаев, Бекхан Лечиевич (1989 шеран 19 август) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Россин чемпионатан совгӀатхо, Россин спортан говзанча.

## Оцу динахь белларш
* Уатт, Джеймс (1736 шеран 19 январь — 1819 шеран 19 август) — шотландин инженер, кхоллархо, механик;
* Октавиан Август (в. з. к. 63 шеран 23 сентябрь — 14 шеран 19 август) — риман политикин гӀуллакххо, принципатан бухбиллинарг, Сийлахь воккху понтифик, Даймехкан да.

Категори:19 август
7 июнь

## Оцу динахь белларш
* А́лан Мэ́тисон Тью́ринг (1912 шеран 23 июнь — 1954 шеран 7 июнь) — ингалсан математик, логик, криптограф, информатика кхиарна боккху Ӏаткъам бинарг.

Категори:7 июнь