open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Медвежьегорскан кӀошт

**Медвежьегорскан кӀошт** — Россин Республика Карелин муниципалан кӀошт.

Административан центр — Медвежьегорск.

## Нах беха меттигаш
*7 шлюзе ББК
*8 шлюзе ББК
*9 шлюзе ББК
*Ажепнаволок
*Ахвенламби
*Батова
*Белохино
*Берег (Карели)
*Бережни (Карели)
*Больнични (Медвежьегорскан кӀошт)
*Большая Нива
*Большая Сельга
*Бор (Медвежьегорскан кӀошт)
*Бор-Пуданцев
*Боярщина (Карели)
*Ванзозеро
*Васильево (Карели)
*Велики Губа (Велики Губан йуьртан меттиг)
*Велики Губа (Пиндушин гӀалин меттиг)
*Велики Нива (Карели)
*Венгигора
*Верхни Волозеро
*Верхняя Путка
*Вигово
*Вицино
*Вичка (станци)
*Вичка (эвла)
*Возрицы
*Воробьи (Медвежьегорскан кӀошт)
*Вырозеро
*Габсельга
*Голиково (Карели)
*Горски (Карели)
*Данилово (Карели)
*Деригузово
*Евгора
*Еглово
*Екимово (Медвежьегорскан кӀошт)
*Ерсенево
*Загубье (дӀатесна юрт, Медвежьегорскан кӀошт)
*Загубье (Медвежьегорскан кӀошт)
*Зажогински
*Заречье (Карели)
*Ионина Гора
*Кажма
*Карельски Масельга
*Карзикозеро
*Кефтеницы
*Кижи (Карели)
*Клементьевски (Медвежьегорскан кӀошт)
*Коробейниково (Карели)
*Коровниково (Карели)
*Космозеро
*Кривоноговски (Медвежьегорскан кӀошт)
*Кузаранда
*Кумса-2
*Кургеницы
*Кярзино
*Ламбасручей
*Лахново (Карели)
*Лебещина
*Лобски (Медвежьегорскан кӀошт)
*Лонгасы
*Лумбуши
*Лумбушозеро (станци)
*Мали Нива
*Малыга (станци)
*Масельгски (станци)
*Маслозеро
*Медведева (Медвежьегорскан кӀошт)
*Медвежьегорск
*ММС
*Морски Масельга
*Мустова
*Мяндусельга
*Немино-3
*Никитински (Медвежьегорскан кӀошт)
*Никонова Губа
*Нови Габсельга
*Носоновщина
*Огорелыши
*Онежены
*Онтова
*Остречье
*Паданы
*Падмозеро
*Падун (Карели)
*Палтега
*Патаневщина
*Патрово (Медвежьегорскан кӀошт)
*Первые Гарницы
*Пергуба (станци)
*Перхина (Медвежьегорскан кӀошт)
*Петры (Карели)
*Пиндуши
*Плешки (Медвежьегорскан кӀошт)
*Побережье (Медвежьегорскан кӀошт)
*Повенец
*Погост (Медвежьегорскан кӀошт)
*Подгорски (Медвежьегорскан кӀошт)
*Покровски (Медвежьегорскан кӀошт)
*Поля (Медвежьегорскан кӀошт)
*Пургино (Медвежьегорскан кӀошт)
*Речка (Медвежьегорскан кӀошт)
*Савински (Медвежьегорскан кӀошт)
*Салмагуба
*Свечниковски (Карели)
*Сельги
*Семчезеро
*Сенни Губа
*Сергиево (Медвежьегорскан кӀошт)
*Сигово (Карели)
*Сосновка (Медвежьегорскан кӀошт)
*Спировка
*Сяргозеро (Карели)
*Тамбицы (Медвежьегорскан кӀошт)
*Телятниково (Медвежьегорскан кӀошт)
*Терехово (Медвежьегорскан кӀошт)
*Терманы
*Тимохово (Карели)
*Типиницы
*Тихвин Бор
*Толвуя
*Узкие
*Федотово (Медвежьегорскан кӀошт)
*Фомински (Медвежьегорскан кӀошт)
*Хашезеро
*Хижозеро
*Чёбино
*Чёлмужи
*Черкаси (Карели)
*Шалговаара (Медвежьегорскан кӀошт)
*Шильтя
*Шуньга (Медвежьегорскан кӀошт)
*Щепино (Медвежьегорскан кӀошт)
*Юккогуба
*Ямка (Карели)
*Яндомозеро

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Карели
Категори:Россин кӀошташ
Бисултанов, Адлан Делимбекович

**Адла́н Делимбе́кович Бисулта́нов** (1989 шеран 15 август, Устрада-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн самбист а дзюдоист а, Россин самбон чемпионатан совгӀатхо, Россин самбон абсолютный чемпион (2012 шо), самбон Европин чемпион (2012 шо), дзюдон Россин а (2011 шо), Европин а (2014 шо) бронзан совгӀатхо, халкъашна йуккъера йахьаллонийн толамхо а, совгӀатхо а, самбон а, дзюдон а Россин спортан говзанча.

Ӏадлан ву 12 шо кхаьчча дуьйна ву дзюдо Ӏамош. Иза ву нохчийн дзюдон хьалхара Олимпиадан чемпионан Хасана Бисултанован жимах волу ваша.

## Спортан кхиамаш (дзюдо)

## Хьажоргаш
* Абсолютный чемпионат России по самбо 2012 года
* Адлан Бисултанов
* Адлан Бисултанов 
* Азарт командной борьбы 
* Адлан Бисултанов завоевал бронзу на ЧЕ 
* Медаль с Гран при по дзюдо в Кубе 
* Бисултанов призёр турнира «Большой шлем» 
* Адлан обидел китайцев 
* Адлан Бисултанов блистал в Самсуне 
* Адлан Бисултанов: бронза — отличный повод для совершенствования
* Адлан Бисултанов внес весомый вклад в копилку сборной России

Категори:Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Категори:Россин чемпионаш
Питкярантан кӀошт

**Питкярантан кӀошт** — Республика Карелин муниципалан кхоллам.

Административан центр — гӀала Питкяранта.

## Нах беха меттигаш
*Алатту
*Вуорилампи
*Импилахти
*Кавгозеро
*Карку
*Керисюрья
*Кирконкюля
*Кителя
*Ковайно
*Койриноя
*Леппясилта
*Ляскеля
*Мансила
*Метсякюля
*Орусъярви
*Острова Мантсинсаари
*Пауссу
*Питкяранта
*Погранкондуши
*Рауталахти
*Ряймяля
*Салми
*Сумериа
*Сюскюя
*Терванселькя
*Улмалахти
*Ууксу
*Харлу
*Янисъярви (станци)

## Билгалдахарш

Категори:Карели
Категори:Россин кӀошташ
Прионежьен кӀошт

**Прионежьен кӀошт** — Республика Карелин муниципалан кхоллам.

Административан центр — гӀала Петрозаводск.

## Нах беха меттигаш
*Берёзовые Мосты
*Вехручей
*Вилга
*Горни Шелтозеро
*Деревянка
*Деревянни
*Другая Река
*Залесье (Карели)
*Заозерье (Прионежьен кӀошт)
*Ишанино
*Карельски Деревня
*Каскесручей
*Кварцитни (Прионежьен кӀошт)
*Косалма
*Ладва
*Ладва-Ветка
*Лососинни
*Матвеева Сельга
*Машезеро (Прионежьен кӀошт)
*Мелиоративни (Карели)
*Намоево
*Нови Вилга
*Новое Лососинни
*Нырки (станци)
*Орзега (станци)
*Пай
*Педасельга
*Половина (Карели)
*Порожек (Прионежьен кӀошт)
*Пухта
*Пяжиева Сельга
*Ревсельга
*Рыбрека
*Суйсарь
*Суйсарь на Острове
*Таржеполь
*Ужесельга
*Устье (Прионежьен кӀошт)
*Уя (Карели)
*Царевичи
*Чална-1
*Шелтозеро
*Шокша (Карели)
*Шуйски Чупа
*Шуя (Карели)
*Ялгуба
*Яшезеро

## Билгалдахарш

Категори:Карели
Категори:Россин кӀошташ
Дадашева, Тамара Висхаджиевна

**Тама́ра Дада́шева** (1955 шеран 10 ноябрь, Ошан область, ГӀиргӀазойн ССР, ССРС) — нохчийн эшархо а, композитор а, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артистка, Нохчийчоьнан исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо.

## Биографи
Йина ГӀиргӀазойчоьнан Ошан областехь. Школера йаьлча иза райисполкоме йахара секретарь болх бан. Цо исбаьхьаллин кхолламаллехь дакъа лоцура. Цхьана динахь республикин радион белхлой бехкира иза йолчу балха. Цара эшар лакхар дихира белхлошка.

Эшар гӀарайелира. Дадашева радиос а, телевиденис кхайкха йолайира.

Цкъа хьалха цо корматаллин сценех лаьцна ойла ца йора. Иза йара фармацевт болх бан лууш. Иза медучилище деша йахара. Амма тӀаьхьа цо медицина йитира. Цуьнан хьалхара концерташ аншлагаш хуьлуш чекхйаьлира.

Цо чекхйаьккхира музыкальни училище а, культпросветучилище а, кооперативни училище а, хьехархойн институт а.

1976 шо дуьйна иза йара Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан филармонин солистка. 1982 шарахь иза хилира «Жайна» цӀе йолу зударийн эшеран ансамблан исбаьхьаллин куьйгалхо. И ансамбль гӀарайелира республикехь. Тамара Дадашева хилира дукха йерригсоюзан а, республикин а конкурсийн лауреат а, дипломант а.

Шен майра велча цо цхьана шарахь сов эшараш ца лоькхура. Иза йара шен болх бита лууш. Амма цуьнан доттагӀаш а, гергарчара а дехараш дина, цо шен болх ца битира.

2004 шеран 9 маехь иза йара Соьлжа-ГӀалахь «Динамо» стадионехь концертехь дакъа лоцуш. Иза эшар лекхна ма йаьлла эккхар хилира. Концертехь волу Ахмат Кадыров винера. Иза а лазийнера. Цо цхьа хан йаккхира Нальчикехь больницехь.

1982 шарахь цунна йелира Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь артисткан цӀе, 1990 шарахь — Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артисткан цӀе. 2004 шарахь иза хилира Нохчийн Республикин «Шеран адам». 2005 шарахь цунна йелира «Пётр I» мидал.

Актриса дукха лела гастролешца Россиехь а (Москва, Москохан область, Махачкала, Нальчик, Элиста), Европехь а (Германи, Нидерландаш, Австри, Норвеги, Бельги).

## СовгӀаташ
* 1982 — Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь артист;
* 1990 — Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист;
* 2004 — Нохчийн Республика «Шеран адам»;
* 2005 — Пётр I мидал;
* 2009 — Нохчийн Республикин исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо;

1996 шарахь иза хьалхатеттира Россин Сийлахь артистка цӀе йаларан, амма Нохчичоьхь тӀом хиларна бахьнехь иза реза ца хилира и цӀе тӀелаца.

## Доьзалла
* Да — стоматолог;
* Майра — лор, профессор, Хасан Мусалатов;
* КӀант (1999).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Дадашева Тамара 
* Биография. Тамара Дадашева
* Тамара Дадашева 
* 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохчийн композитораш
Категори:Нохч-ГӀалгӀай АССР Халкъан артисташ
Категори:Нохчичоьнан Сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххой
Категори:Нохчийчоьнан зударий
Пряжан кӀошт

**Пряжан кӀошт** () — Республика Карелин муниципалан кхоллам.

Административан центр — гӀалин кепара эвла Пряжа.

## Нах беха меттигаш
*Ёршнаволок
*Акимово (Карели)
*Алекка
*Ангенлахта
*Важински Пристань
*Ведлозеро
*Верхние Важины
*Виданы
*Виллагора (станци)
*Виллагора (эвла)
*Гилкожа
*Гонганалица
*Гутсельга
*Иванисто
*Каменьнаволок
*Каскеснаволок
*Каскессельга
*Киндасово
*Кинелахта
*Кинерма
*Койвусельга (эвла)
*Койвусельга (юрт)
*Коккойла
*Колатсельга
*Корза
*Котчура
*Кохтусельга
*Крошнозеро
*Кудама
*Куккойла
*Кукойнваара
*Кунгозерски
*Курмойла
*Кутижма (станци)
*Кутижма (эвла)
*Кутчезеро
*Ламбинаволок
*Ламбисельга
*Лахта (Пряжан кӀошт)
*Лижма (Пряжан кӀошт)
*Мандера
*Маньга (Пряжан кӀошт)
*Матросы
*Маясельга
*Метчелица
*Мишинсельга
*Нижни Виданы
*Нижни Салма
*Новые Пески (Пряжан кӀошт)
*Падозеро (станци)
*Падозеро (эвла)
*Палалахта
*Паннила
*Паннисельга
*Погойла
*Проккойла
*Пряжа
*Пунчойла
*Репни Озеро
*Рубчойла
*Савиново (Пряжан кӀошт)
*Салменица
*Святозеро
*Симанова Сельга
*Соддер
*Сыссойла
*Сямозеро
*Сяпся
*Сяргилахта
*Улялега
*Хлебозеро
*Чёрни Ламба
*Чална
*Чуйнаволок
*Чуралахта
*Щеккила
*Щукнаволок
*Эссойла (эвла)
*Эссойла (юрт)
*Юргилица

## Билгалдахарш

Категори:Карели
Категори:Россин кӀошташ
Пудожан кӀошт

**Пудожан кӀошт** () — Республика Карелин муниципалан кхоллам.

Административан центр — гӀала Пудож.

## Нах беха меттигаш
*Авдеево (Пудожан кӀошт)
*Алексеево (Карели)
*Афанасьевски (Пудожан кӀошт)
*Бостилово
*Бочилово (Пудожан кӀошт)
*Бураково (Карели)
*Вамски Плотина
*Водла (Пудожан кӀошт)
*Гакугса
*Гладкина
*Дубовски (Пудожан кӀошт)
*Ершова (Карели)
*Заозерье (Пудожан кӀошт)
*Канзанаволок
*Каршево
*Кашино (Пудожан кӀошт)
*Кевасалма
*Колгостров
*Колово (Пудожан кӀошт)
*Коскосалма
*Кошуково
*Красноборски (Пудожан кӀошт)
*Кривцы (Пудожан кӀошт)
*Кубово (Росси)
*Кубовски
*Кубовски Сплавучасток
*Куганаволок
*Нефтебаза (Карели)
*Нигижма
*Ножево (Росси)
*Октябрьски (Карели)
*Онежски
*Остров (Карели)
*Пелгостров
*Пелусозеро
*Песчани (Карели)
*Пирзаково
*Погост (Пудожан кӀошт)
*Подпорожье (Пудожан кӀошт)
*Поршта
*Приречни (Карели)
*Пудож
*Пудожгорски
*Пялозеро (Пудожан кӀошт)
*Пяльма (Пудожан кӀошт)
*Рагнукса
*Римски
*Рогозински (Карели)
*Семёново (Пудожан кӀошт)
*Стешевски (Пудожан кӀошт)
*Тамбицы (Пудожан кӀошт)
*Тамбичозеро
*Татарски Гора
*Теребовски
*Усть-Река (Карели)
*Филимоновски (Карели)
*Харловская
*Чернореченски (Карели)
*Чуяла
*Шалуха
*Шальски
*Щаниковски

## Билгалдахарш

Категори:Карели
Категори:Россин кӀошташ
Бостилово

**Бостилово** () — Россин Федерацин Карелин Пудожан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Пудожан кӀоштан индексаш

Категори:Пудожан кӀоштан нах беха меттигаш
Пудож

**Пудож** (, , , ) — Россин Федерацин гӀала, Карелин Пудожан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Пудожан кӀоштан индексаш

Категори:Пудожан кӀоштан нах беха меттигаш
Сегежан кӀошт

**Сегежан кӀошт** — Республика Карелин муниципалан кхоллам.

Административан центр — гӀала Сегежа.

## Нах беха меттигаш
*11 шлюзе ББК
*Быстряги (станци)
*Валдай (Сегежан кӀошт)
*Вача (Карели)
*Вожмогора
*Вожмозеро
*Волдозеро
*Дуброво (Сегежан кӀошт)
*Идель
*Кочкома
*Кяргозеро
*Лососий
*Майгуба
*Надвоицы (Сегежан кӀошт)
*Надвоицы (эвла)
*Пертозеро (Сегежан кӀошт)
*Полга
*Попов Порог
*Раменцы (станци)
*Ригозеро (станци)
*Сегежа
*Суглица (станци)
*Сумеричи (станци)
*Сумски (станци)
*Табойпорог
*Уросозеро (станци)
*Черни Порог (Карели)
*Шавань (станци)
*Шпалови (станци)
*Юркиннаволок

## Билгалдахарш

Категори:Карели
Категори:Россин кӀошташ
Корватунтури

**Ко́рвату́нтури** () — къо корта болу лам (тунтури, фьельд) локхалла 486 метр. Иза бу Лапландехь Россин-финляндин дозан тӀехь, Мурманскан къилба-малхбузехьа 78 км. Ламан малхбузера дакъа Лапланди олучу провинцера Савукоски олучу йукъараллин латтан тӀехь ду, малхбалера дакъа Мурманскан областан Кольскан кӀоштан Верхнетуломскан гӀалин меттиган латтан тӀехь ду.

## Фольклор
Фольклоро дийцарехь Корватунтури тӀехь Ӏаш ву финийн гӀура дада — Йоулупукки, ламан гена доцуш цуна юрт йина. Ламан цӀе гочйича хьулу «МуцӀар-лерг», лам пхьагалан лергех тера хилар бахьнехь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* wikimapia.org

Категори:Росси
Категори:Финлянди
Суоярвин кӀошт

**Суоярвин кӀошт** — Республика Карелин муниципалан кхоллам.

Административан центр — гӀала Суоярви.

## Нах беха меттигаш
*Арькойла
*Вегарус
*Вешкелица
*Гумарино
*Игнойла
*Костомукса
*Кясняселькя
*Лахколампи
*Леппяниэми
*Леппясюрья (станци)
*Леппясюрья (эвла)
*Лоймола
*Найстенъярви
*Пийтсиёки
*Поросозеро
*Райконкоски
*Соанлахти
*Совдозеро
*Суйстамо
*Суйстамо (станци)
*Суоёки
*Суоярви
*Тойвола
*Толвоярви
*Турханваара
*Хаутаваара
*Хюрсюля

## Билгалдахарш

Категори:Карели
Категори:Россин кӀошташ
Калевалан кӀошт

**Калевалан кӀошт** — Республика Карелин муниципалан кхоллам.

Административан центр — Калевала.

## Нах беха меттигаш
* Боровой
* Войница
* Калевала
* Кепа
* Куусиниеми
* Луусалми
* Нови Юшкозеро
* Тихтозеро
* Юшкозеро

## Билгалдахарш

Категори:Карели
Категори:Россин кӀошташ
Лахденпохьян кӀошт

**Лахденпохьян кӀошт** — Республика Карелин муниципалан кхоллам.

Административан центр — Лахденпохья.

## Нах беха меттигаш
*Аккахарью
*Алхо
*Асилан
*Вялимяки
*Вятиккя
*Ильме
*Ихала
*Ихоярвенкюля
*Кайвомяки
*Кетроваара
*Коконниэми
*Кортела
*Костамоярви
*Куликово (Карели)
*Куркиеки
*Куянсуо
*Ламминкюля
*Ласанен
*Лахденпохья
*Лумиваара
*Метсямикли
*Мийнала
*Микли (Карели)
*Нива (Лахденпохьян кӀошт)
*Оппола
*Отсанлахти
*Пайкьярвенкюля
*Парконмяки
*Пелтола
*Райвио
*Раухала
*Ринтала
*Сикопохья
*Сорола
*Сорьё
*Соскуа
*Сювяоро
*Таустамяки
*Терваярви
*Терву
*Тиурула
*Тоунан
*Уусикюля
*Ханканмяки
*Харвиа
*Хауккаваара
*Хийтола
*Хухтерву
*Элисенваара
*Эстерло

## Билгалдахарш

Категори:Карели
Категори:Россин кӀошташ
Лоухин кӀошт

**Лоухин кӀошт** — Республика Карелин муниципалан кхоллам.

Административан центр — Лоухи.

## Нах беха меттигаш
*Амбарни
*Боярски (станци)
*Зашеек (Карели)
*Карельски (Лоухин кӀошт)
*Кереть (станци)
*Кестеньга
*Коккосалма
*Котозеро (станци)
*Кушеванда
*Лоухи
*Малинови Варакка
*Нижни Пулонга
*Нильмогуба
*Нильмозеро
*Нови Софпорог
*Плотина (Карели)
*Полярни Круг (станци)
*Приморски (Лоухин кӀошт)
*Пяозерски
*Соснови (Лоухин кӀошт)
*Софпорог
*Тунгозеро
*Тухкала
*Тэдино
*Хетоламбина
*Чёрни Река (Лоухин кӀошт)
*Чкаловски (Лоухин кӀошт)
*Чупа (Лоухин кӀошт)
*Энгозеро

## Билгалдахарш

Категори:Карели
Категори:Россин кӀошташ
Муезерскан кӀошт

**Муезерскан кӀошт** — Республика Карелин муниципалан кхоллам.

Административан центр — Муезерски.

## Нах беха меттигаш
*Волома
*Гимолы
*Емельяновка (Муезерскан кӀошт)
*Кимасозеро
*Кимоваара
*Колвасозеро
*Ледмозеро
*Лендеры (станци)
*Лендеры (эвла)
*Лендеры-1
*Мотко (станци)
*Мотко (эвла)
*Муезерски
*Ондозеро
*Пенинга (станци)
*Пенинга (эвла)
*Реболы
*Ругозеро
*Северни (Муезерскан кӀошт)
*Сонозеро (станци)
*Суккозеро
*Суун (станци)
*Тикша
*Тумба (Карели)

## Билгалдахарш

Категори:Карели
Категори:Россин кӀошташ
Олонецан кӀошт

**Олонецан кӀошт** — Республика Карелин муниципалан кхоллам.

Административан центр — Олонец.

## Нах беха меттигаш
*Алексала
*Берёзови Гора (Олонецан кӀошт)
*Большаково (Карели)
*Большие Горы
*Вагвозеро
*Верхнеолонецки
*Верхняя Видлица
*Верховье (Олонецан кӀошт)
*Видлица
*Габановски Маяк
*Гавриловка (Олонецан кӀошт)
*Герпеля
*Гижино
*Гошкила
*Гушкала
*Еройла
*Ильински (Карели)
*Ильински Горка
*Иммалицы
*Инема (Карели)
*Интерпоселок
*Капшойла
*Кескозеро
*Ковера
*Коткозеро
*Куйтежа
*Кукшегоры
*Лемозеро
*Лумбозеро
*Мегрега
*Мегрозеро
*Михайловски (Карели)
*Нинисельга
*Новинка (Карели)
*Нурмолицы
*Обжа
*Олонец
*Онькулица
*Путилица
*Речни Сельга
*Рыпушкалицы
*Самбатукса
*Сармяги
*Седокса
*Сельга
*Сорочья Гора
*Судалица
*Сяндеба
*Сяппяваара
*Татчелица
*Тахтасово
*Ташкеницы
*Тенгусельга
*Тигвера
*Торосозеро
*Тукса
*Тулокса
*Тулосозеро
*Устье Видлицы
*Устье Тулоксы
*Утозеро
*Чёрни Речка (Олонецан кӀошт)
*Юргелица

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Карели
Категори:Россин кӀошташ
Кеман кӀошт

**Кеман кӀошт** — Республика Карелин муниципалан кхоллам.

Административан центр — Кемь.

## Нах беха меттигаш
*Авнепорог
*Воньга
*Вочаж
*Калгалакша
*Кемь
*Кривой Порог
*Кузема
*Ламбино (станци)
*Мягрека (станци)
*Панозеро
*Поньгома (станци)
*Поньгома (эвла)
*Поселок 14 км дороги Кемь-Калевала
*Поселок 6 км Дороги Кемь-Калевала
*Рабочеостровск
*Сиг (станци)
*Шомба

## Билгалдахарш

Категори:Карели
Категори:Россин кӀошташ
Сортавалан кӀошт

**Сортавалан кӀошт** — Республика Карелин муниципалан кхоллам.

Административан центр — Сортавала.

## Нах беха меттигаш
*Алалампи
*Валаам (эвла)
*Вуорио
*Вяртсиля
*Заозерни (Карели)
*Заречье (Сортавалан кӀошт)
*Кааламо
*Кекоселькя
*Киркколахти
*Кирьявалахти
*Контиолахти (Карели)
*Красни Горка (Сортавалан кӀошт)
*Куконваара
*Куокканиэми
*Лавиярви (эвла)
*Ламберг (эвла)
*Лахденкюля
*Леппяселькя
*Маткаселькя
*Мейери
*Ниэмелянхови
*Нукутталахти
*Отраккала
*Оявойс
*Партала
*Пирттипохья
*Посёлок участка № 1 совхоза «Сортавальски»
*Пуйккола
*Рантуэ
*Раутакангас
*Рауталахти (Сортавалан кӀошт)
*Реускула
*Рускеала (Сортавалан кӀошт)
*Рюттю
*Саханкоски
*Сортавала
*Суйкка
*Тарулинна
*Токкарлахти
*Туокслахти
*Туоксъярви
*Уусикюля (Сортавалан кӀошт)
*Хаапалампи
*Ханки (меттиг)
*Ханнуккаланмяки
*Хелюля
*Хелюля (эвла)
*Хотинлахти
*Хюмпёля
*Яккима (Сортавалан кӀошт)

## Билгалдахарш

Категори:Карели
Категори:Россин кӀошташ
Кондопоган кӀошт

**Кондопоган кӀошт** — Республика Карелин муниципалан кхоллам.

Административан центр — Кондопога.

## Нах беха меттигаш
*Антипински (Карели)
*Бели Гора (Кондопоган кӀошт)
*Берёзовка (Кондопоган кӀошт)
*Большое Гангозеро
*Большой Вороново (Карели)
*Ватнаволок
*Ватчела
*Верхняя Ламба
*Викшезеро (станци)
*Викшица
*Восточни Кончезеро
*Вохтозеро
*Галлезеро
*Гирвас
*Голышева Новинка
*Гомсельга
*Горка (Кондопоган кӀошт)
*Готнаволок
*Декнаволок
*Евхоя
*Еркоева Новинка
*Заделье (станци)
*Западни Кончезеро
*Илемсельга
*Кедрозеро
*Кивач
*Кодогуба
*Кодостров
*Койкары
*Кондопога
*Кончезеро
*Красни Речка (Кондопоган кӀошт)
*Кулмукса
*Кяппесельга (Кондопоган кӀошт)
*Лижма (станци)
*Лижмозеро
*Линдозеро
*Листнаволок
*Лукин Наволок
*Лукин Остров
*Лучевой (станци)
*Мали Гангозеро
*Марциальные Воды (Кондопоган кӀошт)
*Мережнаволок
*Мунозеро
*Мянсельга (станци)
*Мянсельга (эвла)
*Наволок (Кондопоган кӀошт)
*Нелгомозеро
*Нови Поселок (Кондопоган кӀошт)
*Подгорни (Кондопоган кӀошт)
*Пролетарка (Кондопоган кӀошт)
*Пялозеро (Кондопоган кӀошт)
*Райгуба
*Святнаволок
*Сопоха
*Спасски Губа (Кондопоган кӀошт)
*Суна (Карели)
*Тереки
*Тивдия
*Тулгуба
*Улитина Новинка
*Уница
*Уссуна
*Утуки
*Часовенски (Карели)
*Чеболакша
*Чупа (Кондопоган кӀошт)
*Шайдома
*Эльмус
*Юркостров
*Юстозеро
*Янишполе

## Билгалдахарш

Категори:Карели
Категори:Россин кӀошташ
Юшкозеро

**Юшкозеро** () — Россин Федерацин Карелин Калевалан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Калевалан кӀоштан индексаш 

Категори:Калевалан кӀоштан нах беха меттигаш
Хибалов, Мухамад

**Мухамад Хибалов** (1993 шеран 23 январь, Хьалха-Марта, Нохчийн Республика, Росси) — нохчийн штангист, Россин чемпион.

## Биографи
Вина 1993 шеран 23 январехь Хьалха-Мартахь. Иза волавелира йеза атлетика аьха Хьалха-Мартан ДЮСШ. Цуьнан тренер ву М. С. Саидов.

Кегирхойн йукъахь Россин чемпион 2009-гӀа а, 2010-гӀа шерашкахь, кегирхойн йукъахь Европин дато а (2009 шо), бронзан а (2010) совгӀатхо.

Иза ву йеза атлетикин Россин чемпион 2011-гӀа а (150 + 178 = 328 кг), 2014-гӀа а шерашкахь (157 + 190 = 347 кг), 2012-гӀа шарахь дато совгӀатхо (152 + 185 = 337 кг).

## Хьажоргаш
* Мухамад Хибалов
* Тяжелоатлеты Чечни на предолимпийском чемпионате России 
* Профиль на сайте IWF 

Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Категори:Россин чемпионаш
Костомукша

**Костому́кша ** (, , ) — Россин Федерацин гӀала, Карелин Костомукшскан гӀалин гуо административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Костомукшскан гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Сортавала

**Со́ртавала** йа **Сортава́ла** (, , ; 1918 шо кхаччалц — **Сердоболь**) — Россин Федерацин гӀала, Карелин Сортавалан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Сортавалан кӀоштан гуо нах беха меттигаш
Балеарийн гӀайренаш

**Балеарийн гӀайренаш** — Испанин архипелаг иза йу Лаьттайуккъера хӀордан чохь, Пиренейн ахгӀайрен гена йоцуш.

Биъ уггар бокхий гӀайренаш: Майорка, Менорка, Ивиса (дукх болчарна боьвзу Ибица) а Форментера а. Архипелаг йу Испанин автономни йукъаралла а провинци а Пальма олу гӀала коьрта гӀала а йолуш. Балеарийн гӀайренашкахь официальни мотт бу — каталанийн а испанхойн а. ХӀинца йолу бакъонийн гуламо боху Балеарийн гӀайренаш  Испанин цхьа *къам* ду.

## Билгалдахарш

Категори:Испани
Бабаево

**Бабаево** () — Россин Федерацин Вологдин областера гӀала, Бабаеван кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Билгалдахарш

Категори:Вологдин областан гӀаланаш
Талица (Нижни Новгородан область)

**Талица** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Ковернинан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 110 стаг (2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Ковернинан кӀоштан нах беха меттигаш
Белозерск

**Белозерск** () — Россин Федерацин гӀала, Вологдин областан Белозерскан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+4.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Белозерскан кӀоштан индексаш

Категори:Вологдин областан Белозерскан кӀоштан нах беха меттигаш
Архангельски Мельница

**Архангельская Мельница** () — Россин Федерацин Вологдин областан Велики Устюган кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+4.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Велики Устюган кӀоштан индексаш 

Категори:Велики Устюган кӀоштан нах беха меттигаш
Подсосенье (дӀатесна юрт, Великий Устюган кӀошт)

**Подсосенье** () — Россин Федерацин Вологдин областан Белозерскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Белозерскан кӀоштан индексаш

Категори:Вологдин областан Белозерскан кӀоштан нах беха меттигаш
Эстуари

**Эстуа́ри** (от  — хина хикхоче ) — цхьа га долу, муцӀаркуйнах тера хина хикхоче, хӀорд болу агӀора шорлуш долу.
## Билгалдахарш

Категори:Эстуареш
Эдилов, Абдулкерим Халидович

**Абдулкери́м Хали́дович Эди́лов** (1991 шеран 25 ноябрь, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн спортсмен, ийина латаран Россин а, дуьненан а чемпион, тӀеман самбон Москван чемпион.

## Латарийн могӀам

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Абдулкерим Эдилов на Fight Life
* Чеченский спортсмен стал чемпионом мира по универсальным боям

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Тархийн лаьмнаш

**Тархийн лаьмнаш** () — Къилбаседа Америкера Кордильераш олучу системин коьрта лаьмний дукъ, иза ду АЦШн а Канадан а малхбузехь, 60 а 32° а къ.ш.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Категори:Канада
Категори:Къилбаседа Америка
Конго (эрк)

**Ко́нго** (**Заи́р**, **Луала́ба**) — Юккъера Африкера эрк, коьрта долчу декъана Демократин Республика Конгохь (цхьа олу меттигашкахь Республика Конгон а, Анголан а дозанашца доьдуш ду), Африкин уггар дуьззина догӀу хи а шен дохаллица 2-гӀа меттигехь долу хи а, дуьненахь Амазонкал тӀехьа дуьззина хиларца шозлагӀа меттигехь ду. Лакхарчу дӀаэхарехь (гӀаланаш ю Кисангани) цуна цӀе Луалаба. Духьал кхетташ ду цхьаъ докха эрк экватор шоза. Бассейнан майда — 4 014 500 км².

Хина корта бу Мумена олучу йуьртан уллехь.

## Билгалдахарш

Категори:Демократин Республика Конго
Категори:Республика Конго
Категори:Ангола
Нил

**Нил** ( *an-nīl*, ,  йа ,  (p(h)iaro) — Африкера эрк, шен дохаллица дуьненан тӀехь шолгӀа эрк. «Нил» боху дош грекийн «Нейлос» () олучу эркан цӀарах схьайаьлла ду.

## Билгалдахарш

Категори:Африка
Дунай

**Дуна́й** () — Европера шен дохаллица шолгӀа хи (Волгил), «интеркьаьмний» хи тӀехьа, Европин бертан махка тӀехь уггар доха хи. Дохалла — 2960 км.

## Билгалдахарш

Категори:Европа
Йоккха Барьерин риф

**Йоккха Барьерин риф** — дуьненахь уггар йоккха кораллийн риф. РaгӀехь 2900 дукха ша-ша кораллийн рифаш йу кхин Кораллан хӀордан чура 900 гӀайренаш йу, уьш йу Австралин къилб-малхбалера хӀордан йистехь 2500 км цара леца майда 344&nbsp;400 квадратан километр (133&nbsp;000 квадратан миль). Йоккха Барьерин риф йу Дуьнена тӀехь уггар йокха Ӏаламан объект, са долу хӀумнаш кхоьллина — иза космосера а гуш йу. ХӀокху рифан структура кхоьллина (йина) миллиардаш кегий чохь са долу хӀуманехь, Ӏилманехь кораллийн полипаш аьлла йоьвзуш йолу.

## Билгалдахарш

Категори:Йоккха Барьерин риф
Ганг

**Ганг** (, , , ) —  (Брахмапутрацани дуьненахь уггар дуьззина догӀу эрк, дуьненахь 3-гӀа меттиг ю эрк дукха хиларца Амазонкал а, Конгол а тӀехьа) кхин  Къилба Азера доха хи (2700 км).

## Билгалдахарш

Категори:ХӀинди
Даккхий Ӏаьмнаш

**Даккхий Ӏаьмнаш** (, , наггахь Даккхий Лаврентьен Ӏаьмнаш) — теза хинийн Ӏаьмнийн система иза ю Къилбаседа Америкехь, АЦШн а, Канадан а махкахь (Мичиган олу Ӏам берриге АЦШхь бу, бисина Ӏаьмнийн юстахулла АЦШн (⅔ акватореш) а, Канадан а (⅓ Ӏаьмнийн акватореш)) доза ду).

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Категори:Канада
Байкал

**Байка́л** () — Малхбален Сибирера тектонийн тайпа Ӏам, дуьненан тӀера уггар къорга Ӏам, теза хина Ӏаламан йоккха резервуар.

Ӏам а йистера махкаш а къастало шен башхаллашца флораш а фаунаш а, дукха йолу аннаташ эндемик тайпа ю. Кхузара наха а Россин дукха болу бахархоша а Байкал хӀорд олу.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Танганьика

**Танганьи́ка** (хьалха наг-наггахь йоккхуш хилла цӀе **Танганайка**) — Юккъерчу Африкера боккха Ӏам. Дуьненахь уггар беха теза хи долу Ӏам.

## Билгалдахарш

Категори:Африка
Ӏаьржа хӀорд

**Ӏаьржа хӀорд** — Атлантикин Ӏапказан бассейна чоьхьара хӀорд. ХӀордан майда — 422 000 км² (кхечу хаамашца — 436 400 км²).

## Билгалдахарш

Категори:ХӀордаш
Къилбаседа хӀорд

**Къилбаседа хӀорд** (ранее также *Немецкое море*; , , , , , , ) — Атлантикин Ӏапказан гомха шельфийн хӀорд, иза бу Европин къилбаседера йистошца. ХӀорд бу Британийн гӀайренийн малхбузехьа, Ютландин, Скандинавийн ахгӀайрен кхин малхбалехьа континентан Европин къилбехьа юкъахь. Кхин Норвегин, Данин, Германин, Нидерландин, Бельгин, Францин а Йоккха Британин а йистошца бу.

Майда — 750 эзар. км². Дуккха кӀоргалла 725 м. 2/3 хӀордан кӀоргалла 100 м ю; къилбера декъахь — гомхе (Доггер-банка кхин а.). ХӀордах кхета даккхий хиш: Эльба, Везер, Рейн, Темза.
Коьрта порташ: Роттердам, Амстердам, Антверпен, Лондон, Гамбург, Осло, Берген.

Къилбера гомхе йисташ наггахь билгалйо Ваттийн хӀорд аьлла.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀордаш
Къилба Ӏапказ

**Къилба Ӏапказ** (*шира Къилба шен Ӏапказ*) — (Тийна а, Атлантикин а ХӀиндин а) Ӏапказийн билламе цӀе, иза бу Антарктидан гобаьккхина наггахь официально доцуш «пхеалгӀа Ӏапказ санна билгалбо», амма къилбаседехьара гӀайренашца а континенташца а билгалдина доза дац. Майдан хьал 20,327 млн км² (Ӏапказан къилбаседера доза тӀеэцча 60-гӀа градус къилбера шораллан). Жима кӀоргалла (Къилба-Сандвичан апари) — 8428 м.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏапказаш
Категори:Къилба Ӏапказ
Къилба-Сандвичан апари

**Къилба-Сандвичан апари** — Атлантикин Ӏапказан чуьра хин кӀоргенан апари. Иза Къилба-Сандвичан гӀайренийн Ӏадан арахьара агӀонгахь йу  гергарчу хьесапехь 1200 км. Максимум кӀоргалла — 8428 м. V-куьцехь форма йу: изобатаца шоралла 6000 м — 100 км кхаччалц, бухахь — масийтта километр.

Категори:Атлантикин Ӏапказ
Категори:Къилба Ӏапказ
Категори:Ӏапказийн кӀаьгнаш
Рейн

**Рейн** ( ,  ,  , коьртехь **Хьалхара Рейн**) — Малхбузен Европин докха хи, Къилбаседа хӀордах кхеташ ду.  6 пачхьалкхан махкахула доьдуш ду: Швейцари, Лихтенштейн, Австри, Германи, Франци, Нидерландаш.

Хина дохалла 1233 км. Хьост ю Альпашкхь 2412 м. лакхахь. Бассейнан майда ю 185 эз. км².

## Билгалдахарш

Категори:Европа
Мирбо, Октав

Октав Мирбо (; 1848 шеран 16 февраль, ТгӀевьегӀ — 1917 шеран 16 февраль, Париж) — Французийн йаздархо (прозаик, новеллист, драматург, критик, сатирик, публицист).

## Кхолларш
### Дийцарш
* *Le Calvaire* (*Голгофа*) (1886).
* *L'Abbé Jules* (*Аббат Жюль* (1888).
* *Sébastien Roch* (*Себастьян Рок*) (1890).
* *Dans le ciel* (*В небе*) (1892-1893).
* *Le Jardin des supplices* (*Сад пыток*) (1899).
* *Le Journal d'une femme de chambre* (*Дневник горничной*) (1900).
* *Les 21 jours d'un neurasthénique* (*Двадцать один день неврастеника*), (1901).
* *La 628-E8* (*Автомобиль 628-Е8*), (1907).
* *Dingo* (*Динго*) (1913).

### Драматурги
* *Les Mauvais bergers* (*Дурные пастыри*) (1897).
* *Les affaires sont les affaires* (*Дела есть дела*)  (1903).
* *Farces et moralités* (*Фарсы и Аллегории*) (1904).
* *Le Foyer* (*Очаг*) (1908).

### Публицистика а эссе а
* *Combats esthétiques* (1993).
* *L'Amour de la femme vénale* (1994).
* *Combats littéraires* (2006).
* *Correspondance générale* (2003 – 2005 - 2009).

## Литература
*  Pierre Michel - Jean-François Nivet, *Octave Mirbeau, l'imprécateur au cœur fidèle*, Séguier, 1990. 
*  Samuel Lair, *Mirbeau et le mythe de la nature*, Presses universitaires de Rennes, 2004.
* Robert Ziegler, *The Nothing Machine : The Fiction of Octave Mirbeau*, Rodopi, 2007.
*  Yannick Lemarié - Pierre Michel, *Dictionnaire Octave Mirbeau*, L'Age d'Homme, 2011,
*  Anita Staron, *L'Art romanesque d'Octave Mirbeau - Thèmes et techniques*, Wydawnictwo Uniwersytetu Lodzkiego, 2014
*  *Cahiers Octave Mirbeau*, 1-21, 1994-2014.

## Хьажоргаш
*  Société Octave Mirbeau.
*  ''Dictionnaire Octave Mirbeau''.
*  Pierre Michel, ''Bibliographie d’Octave Mirbeau''.

Категори:Французийн йаздархой
Категори:Французийн драматургаш
Категори:Французийн публицисташ
Панаман татол

**Панаман татол** — хикеманаш лела татол, Панаман айма Тийна Ӏапказ Карибийн хӀорд а Атлантикин Ӏапказ а вовшах кхетта татол, иза ду Панамера лаг долчехь  Панама олу пачхьалкхан махкахь.

## Билгалдахарш

Категори:Панаман географи
Категори:Панаман татолаш
Суэцан татол

**Суэцан татол** ( *Qanā al-Suways*) — Мисарера, Лаьттайуккъера хӀорд а, ЦӀен хӀорд а вовшах тухуш долу Татол. Татолан зона Африкин а, Евразин а баламе доза лоруш ду. Суэцан татол хикеманаш лела схьаделлина 1869 шеран  17 ноябрехь. Коьрта порташ: Порт-Саид а, Суэц а.

## Билгалдахарш

Категори:Татолаш
Хин охьане

**Хин охьане** — хи охьа дар (я кхин хи эхар) билгалдо дош. муьлхачу дохаллин дакъан тӀехь

## Литература
* Чеботарёв А. И. Гидрологический словарь. Л., Гидрометеоиздат, 1978 год.

Категори:Гидрологи
Янцзы

**Янцзы́** (  — «Доха хи»; лахахь историн иштта  ) — Евразера уггар доха а дукха хиш долу а хи, дуьненахь кхолгӀа хи шен дуьззина хиларца а дохаллица а. Цийчоьнан махкахулла дуьдуш ду, дохалла 6300 км герга, бассейнан майда — 1 808 500 км².

## Билгалдахарш

Категори:Еврази
Категори:Цийчоь
Хуанхэ

**Хуанхэ́** (устар *Хуан-Хе* , Huáng Hé) — Цийчура хи, Азин докхичарех цхьаъ хи.  цийн меттара гочдича хина цӀе — «Можа хи» бохург ду, хина можа бос хилар бахьнехь. Цундела и чу дужуш болу хӀордан цӀе Можа хӀорд йу. Бассейн Хуанхэ луруш йу цийн къам кхолла делла меттиг йу аьлла.

## Билгалдахарш

Категори:Цийчоь
Ийдал

**Ийдал, Во́лга ** — Россин Европин дакъан тӀера эрк. Дуьненан дакхичарах ду цхьаъ, Волга Европехь уггар докха эрк ду.

Дохалла — 3530 км (хи латтийла йале — 3690 км), цуна хи гуло байссейнан майда — .

Волган йистехь йу гӀаланаш-миллионераш (хьост йолчера хикхоче кхаччалц): Нижни Новгород, Казань, Самара, Волгоград.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Ӏоман бассейн

**Ӏоман бассейн** (кхин **хи гулде бассейн**) — дуьнена тӀера массо тӀехулара а лаьттан бухара а хиш чудогӀу меттиг, хин генаш цхьан. Дукху йол хенахь юьйцуш хуьлу хинийн бассейн.

## Билгалдахарш

Категори:Гидрологи
Андаш

**А́ндаш**, *Анди́йн Кордилье́раш* () — уггар йоха а, (9000 км) уггар лекха (лам Аконкагуа, 6962 м) дуьненан лаьмнийн системах цхьаъ, къилбаседехьа а, малхбузехьа а йерриг Къилба Америка го бина; къилба дакъа Кордильераш. йукъ-йукъахь Андийн шоралла 500 км. лакха ду (уггар лекха бохь бу — 750 км. кхаччалц — Йуккъера Андахь, йукъахь 18° а 20° къ.ш.). Йукъара локхалла — 4000 м. герга.

## Билгалдахарш

Категори:Къилба Америка
Альпаш

** А́льпаш** (, , , ) — Малхбузен Европера уггар лекха лаьмнийн система.

Система ю 8 пачхьалкхан: Францин, Монако, Италин, Швейцарин, Германин, Австрин, Лихтенштейнан, Словенин. Йукъара альпийн дукъан дохалла ду 1 200 км (йукъахь 750 км герга). Шоралла  260 км. кхаччалц.

Уггар лекха меттиг — лам Монблан, 4810 метр.

## Билгалдахарш

Категори:Европа
Гималай

**ХIималайаш** (,  «лайн вахархо», , , ) —  дуьнена уггар лекхачерех лаьмнийн система. ХIималайаш йу Тибетан акъарин (къилбаседехьа) а Индо-Ганган арен (къилбехьа) а йукъахь. ЧӀогӀа къастало Йуккъера Азин лаьмнийн гӀум-аренийн Къилба Азин тропикан ландшафташ а башхалла.

ХIималайаш йу ХӀиндин, Непалан, Цийчоьнан (Тибетан автономин кӀошт), Пакистанан, Бутанан.

## Билгалдахарш

Категори:Ази
Категори:Китай
Категори:Бутан
Категори:Пакистан
Категори:Непал
Категори:ХӀинди
Джомолунгма

**Джомолу́нгма** (), **Эвере́ст** (), **Сагарма́тха** () (8848 м) — дуьнена лекхачерах лам.

## Климат
Джомолунгман буьххьехь чӀогӀа мехаш хуьлу, 55 м/с. кхаччалц чехка хьоькхуш.

Буса хӀаваан температура вахьа гӀо −60&nbsp;°C. кхаччалц.

## Билгалдахарш

Категори:Китай
Категори:Непал
Агафоновски (Вытегран кӀошт)

**Агафоновски** () — Россин Федерацин Вологдин областан Вытегран кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Вытегран кӀоштан индексаш 

Категори:Вытегран кӀоштан нах беха меттигаш
Килиманджаро

**Килиманджа́ро** — нуьцкъалла жигара страто тӀаплам иза бу Танзанин къилбаседа-малхбалехь, Африкин лекха меттиг хӀордан сизал (5895 м). 1902 дуьйна 1918 кхаччалц цӀе йара *Кайзер Вильгельман бохь* (). Килиманджаро Масайн чӀапламанашкахь айа белла бу, цуна локхалла хӀордан сизал 900 метр йу.

## Билгалдахарш

Категори:Африка
Категори:Танзани
Саьхьара

**Саха́ра** (, ) — дуьненан тӀера йоккха  гӀум-аре, иза ю Африкин континентан къилбаседехь.

## Билгалдахарш

Категори:Африка
Азуев, Мохьмад

**Азу́ев Мохьмад** (1986 шеран 5 июнь, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — Испанехь вехаш волу нохчийн спортхо, кикбоксёр, каратист, боксёр, 4-за Испанин а, Европин а кикбоксинган чемпион.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Герои наших дней 
* «Моя цель — звание абсолютного чемпиона мира по боксу»
* Магомед Азуев выиграл шестой бой
* Magomed Azuev 
* 

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Категори:Испани
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Яричев, Ӏумар Денелбекович

**Ӏума́р Денелбе́кович Я́ричев** (1941 шеран 22 июнь, ГӀулара, Соьлжа-ГӀалин кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн поэт. Цо дешнаш йаздина эшарш лоькху бевзаш болу йишлакхархоша Ӏели Димаев, Александр Барыкин, Имам Алимсултанов, Бекхан Барахоев, Магомед Ясаев, кхибераш а.

## Биографи
Вина 1941 шеран 22 июнехь ГӀуларехь. Кхазакхстанехь волавелла байташ йазйан. Цуьнан хьалхара байташ арахийцира «Заветы Ильича» газетехь.

Цо тӀехдика чекхйаьккхира Москвара экономически институт. Иза Ӏаш ву Соьлжа-ГӀалахь. Иза вара СССР йаздархойн бертан декъашхо.

* 1999 шарахь кемано бумба тоьхна цуьнан зуда йийна.
* 2000 шарахь цуьнан цӀенна герз диттина цуьнан нана йийна.
* 2000 шарахь цунна чевнаш йина.

## Байтийн гуламаш
* «Встреча в пути»;
* 
* 
* 
* 
* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Умар Яричев: «Мой долг писать о прекрасных людях любой нации»
* Аднан Шахбулатов. Умар Яричев
* В Грозном прошел вечер, посвященный 70-летию поэта Умара Яричева
* Умар Денелбекович Яричев. «Лавина времени»
* Умар Денелбекович Яричев 
* Чеченский поэт — интернационалист Умар Яричев

Категори:Нохчийн поэташ
Кичменгски Городок

**Кичменгский Городок** () — Россин Федерацин эвла, Вологдин областан Кичменгски Городокан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кичменгски Городокан кӀоштан индексаш

Категори:Кичменгски Городокан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏалам диллар

**Ӏалам диллар** — гайтаман исбаьхьаллин тайпа, басаршца чӀогӀа йа кӀеда хӀуман тӀе суьрташ дахкар.

## Билгалдахарш

Категори:Исбаьхьалла
Токаев, Турпал Аптиевич

**Ту́рпал Апти́евич Тока́ев (Теодор Сариев)** (1984 шо, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн К-1 а, тайн боксан а латархо, масийттуза Туркойчоьнан кикбоксинган чемпион, кикбоксинган а, тайски боксан а дуьненан чемпион.

## Биографи
Вина Соьлжа-ГӀалахь 1984 шарахь. 1999 шарахь иза Кхазакхстане дӀавахара. Цигахь цо леташ хенахь Теодор Сариев цӀе лелайора. Иза вара Кхазакхстанан тайски боксан тобанан 91 кг кхаччалц йозаллин категорехь тоьлла латархо. Цо Мидалш йохура массо а ша дакъа лоцу турнирашкахь: Кхазакхстанан президентан Кубкан халкъашна йуккъера турнир, Ялтехь хилла йолу спортан клубашна йуккъера дуьненан чемпионат, 2006 шарахь хилла муай-тайн дуьненан чемпионат (дато мидал), кхиераш а.

Цхьа хан ялча иза Туркойчу дӀавахара. Цигахь а цуьнан баккхи кхиамаш хилира: абсолютни йозаллехь Туркойчоьнан чемпион, 3-за Туркойчоьнан Гран-при йаьккхинарг. Иза хилира иттан Туркойчура массарелла а бевзаш болу стагах цхьаъ. Наха цунна цӀе тиллира «Bahadir Sari» («Турпал»).

Туркойчохь иза кинематографехь актёран а, режиссёран а, каскадёран а болх бан волавелира. Цо дакъа лецира туркойн историн блокбастер «Кара-Мурат» йоккхуш режиссёр а, актёр а санна (Иза вара Таллус цӀе йолу Риман гладиаторан ролехь). Иштта цо дакъа лецира «13 район», «Къуьйсийла воцург 2», «Къуьйсийла воцург 3» фильмаш йоккхуш хенахь.

2010 шарахь иза цӀа вирзира. Цуьнан тренер ву Рамзан Исиев. Иза ву «Грозный» клубан латархо.

## Спортан кхиамаш
* Тайски боксан дуьненан чемпион (IFMA 2006);
* «Таиландан паччахьан кубок» йаьккхинарг (2007);
* WKN Чемпионан Доьхка (2007);
* Кикбоксинган интерконтинентальни чемпион (К-1) (2008);
* WKN Чемпионан Доьхка (2008);
* Дуьненан кикбоксинган чемпион (К-1) (2009);
* ISKA Чемпионан Доьхка (2009);
* Турцин кикбоксинган Гран При (К-1) (2009);
* Дуьненан кикбоксинган чемпион (ISKA 2010);
* Турцин кикбоксинган Гран При (К-1) (2010);
* ISKA Чемпионан Доьхка (2011);
* Турцин кикбоксинган Гран При (К-1) (2011);

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Турпал Токаев 
* Герой единоборств
* Турпал Токаев 
* Главная звезда чеченского кикбоксинга
*  «Бахадир» из степей Кхазакхстана 
* ЧЕЧЕНСКИЙ БОЕЦ СНЯЛСЯ В РОЛИ РИМСКОГО ПОЛКОВОДЦА
* Токаев Турпал Аптиевич 
* Токаев победил в Турции 
* Турпал Токаев выступил в Казани 
* Апти Эмиев — чемпион Гран-при кубка Грозного 
* 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Дуьненан чемпионаш
Гелисханов, Резван

**Резва́н Гелисха́нов** — нохчийн штангист, ССРС чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, ССРС Кубок йаккхинарг, Европин а, дуьненан чемпионатийн совгӀатхо, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча.     

## Спортан кхиамаш
* 1987 шарахь ССРС чемпион (195+232,5=427,5);
* 1988 шарахь ССРС Кубок йаккхинарг (сумма двоеборья 437,5 кг);
* 1988 шарахь 2-за ССРС чемпион: рывок — 202,5 кг, толчок — 235 кг;
* 1988 шарахь ССРС чемпионатан дато мидал (200+232,5=432,5).
* 1989 шарахь Желтойчохь хилла дуьненан чемпионатехь дато мидал (200+232,5=432,5);
* 1990 шарахь Данехь хилла Европин чемпионатехь бронзан мидал (202,5+237,5=440);

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ризван Гелисханов

Категори:Нохчийчоьнан штангисташ
Категори:ССРС чемпионаш
Шонорово (Междуреченскан кӀошт)

**Шонорово** () — Россин Федерацин Вологдин областан Междуреченскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Междуреченскан кӀоштан индексаш 

Категори:Междуреченскан кӀоштан нах беха меттигаш
Батыреван кӀошт

**Батыреван кӀошт** () — Чувашин муниципалан кхоллам.

Административан центр — Батырево.

## Нах беха меттигаш
*Абамза (Батыреван кӀошт)
*Алманчиково
*Бакашево
*Балабаш-Баишево
*Балабаш-Нурусово
*Батырево (Чуваши)
*Бахтигильдино
*Большое Чеменево
*Булаково (Чуваши)
*Верхни Атыково
*Верхни Турмышево
*Верхние Бюртли-Шигали
*Именево (Батыреван кӀошт)
*Козловка (Батыреван кӀошт)
*Кокшаново
*Красномайск
*Мали Батырево (Батыреван кӀошт)
*Мали Чеменево
*Малые Арабузи
*Нижни Атыково
*Нижни Турмышево
*Нови Ахпердино
*Нови Бахтиарово
*Нови Котяково
*Новые Чепкасы
*Норваш-Шигали
*Первомайски (Батыреван кӀошт)
*Подлесные Шигали
*Полеви Чекурово
*Сигачи
*Сидели
*Стари Ахпердино (Батыреван кӀошт)
*Стари Котяково
*Старые Тойси
*Сугуты
*Тарханы (Чуваши)
*Татмыш-Югелево
*Тигашево
*Тойси (Батыреван кӀошт)
*Туруново (Батыреван кӀошт)
*Ульяновка (Чуваши)
*Хурама-Твар
*Чувашские Ишаки
*Шигали (Батыреван кӀошт)
*Яншихово
*Ясни Поляна (Батыреван кӀошт)

## Билгалдахарш

Категори:Чуваши
Категори:Россин кӀошташ
Вурнаран кӀошт

**Вурнаран кӀошт** () — Чувашин муниципалан кхоллам.

Административан центр — Вурнары.

## Нах беха меттигаш
*Абызово (Вурнаран кӀошт)
*Авруй
*Авыр-Сирмы
*Азим-Сирма
*Айгиши
*Алгазино (Вурнаран кӀошт)
*Альменево (Вурнаран кӀошт)
*Альмень-Сунары
*Анаткас-Абызово
*Апнерка
*Апнеры
*Артеменькино
*Большие Торханы
*Большие Хирлепы
*Большие Яуши
*Булатово (Вурнаран кӀошт)
*Буртасы (Вурнаран кӀошт)
*Волонтер
*Вурман-Кибеки
*Вурманкасы (Вурнаран кӀошт)
*Вурнары
*Елабыш
*Ермошкино (Чуваши)
*Ершипоси
*Зеленовка (Вурнаран кӀошт)
*Илдымкасы
*Ишлей
*Кадыши
*Калинино (Чуваши)
*Киберли
*Кивсерт-Мурат
*Кивсерт-Янишево
*Кивьялы (Вурнаран кӀошт)
*Кожар-Яндоба
*Кожиково
*Кольцовка (Чуваши)
*Кошлоуши
*Кукшум (Чуваши)
*Кумаши
*Кумбалы
*Кюльхири (Вурнаран кӀошт)
*Кюмель-Ямаши
*Кюстюмеры
*Лесные Шигали
*Малды-Кукшум
*Малдыкасы (Вурнаран кӀошт)
*Малые Яуши
*Мамалаево (Чуваши)
*Мачамуши
*Мулакасы
*Мунъялы
*Напольни Тугаево
*Новые Яхакасы
*Одиково
*Ойкас-Кибеки
*Ойкас-Яндоба
*Ойкас-Яуши
*Ойкасы (Вурнаран кӀошт)
*Орауши
*Ослаба
*Отары (Чуваши)
*Пайки (Чуваши)
*Пинер-Айгиши
*Пуканкасы
*Рунги (Чуваши)
*Санарпоси
*Сендимиркино
*Синь-Алдыши
*Синь-Сурьял
*Синьял-Яуши
*Старые Шорданы
*Старые Яхакасы
*Сугут-Торбиково
*Сявалкас-Хирпоси
*Сявалкасы
*Талхир
*Тимерчкасы
*Троицки (Чуваши)
*Тувалькино
*Тузи-Мурат
*Тузи-Сярмус
*Тюлюкасы
*Тюмбеки
*Усландырь-Янишево
*Хирпоси
*Хора-Сирма (Вурнаран кӀошт)
*Хорапыр
*Хорн-Кукшум
*Хорнзор (Вурнаран кӀошт)
*Хумуши
*Чалым-Кукшум
*Чаркли
*Чириш-Шинеры
*Чирш-Хирлепы
*Чиршкас-Мураты
*Шинеры (Вурнаран кӀошт)
*Шоркасы (Вурнаран кӀошт)
*Эпшики
*Ямбахтино (Вурнаран кӀошт)
*Янгорчино
*Янишево (Чуваши)

## Билгалдахарш

Категори:Чуваши
Категори:Россин кӀошташ
Ибресин кӀошт

**Ибресин кӀошт** () — Чувашин муниципалан кхоллам.

Административан центр — Ибреси.

## Нах беха меттигаш
*11 лет Чувашии
*Айбечи
*Алшихово
*Андреевка (Ибресин кӀошт)
*Андрюшево
*Березовка (Ибресин кӀошт)
*Большие Абакасы
*Бугуян
*Верхни Кляшево
*Вудоялы
*Ибреси
*Калиновка (Ибресин кӀошт)
*Климово (Чуваши)
*Кожакпось
*Костер (Ибресин кӀошт)
*Кошмаш-Тойси
*Красни Заря (Ибресин кӀошт)
*Кубня (Чуваши)
*Ленино (Ибресин кӀошт)
*Липовка (Ибресин кӀошт)
*Мали Батырево (Ибресин кӀошт)
*Малиновка (Ибресин кӀошт)
*Малые Кармалы (Чуваши)
*Мерезень
*Мирни (Ибресин кӀошт)
*Молния (Чуваши)
*Нижни Абакасы
*Нижни Кляшево
*Нови жизнь (Чуваши)
*Нови Климово
*Нови Чурашево
*Новые Высли (Ибресин кӀошт)
*Орел (Ибресин кӀошт)
*Паральша
*Первомайск (Чуваши)
*Русские Тимяши
*Савка
*Сехнер
*Сирикли (Ибресин кӀошт)
*Смычка (Ибресин кӀошт)
*Сосновка (Ибресин кӀошт)
*Спотара
*Сюрбеевка
*Тарнвар
*Тойси-Паразуси
*Тымар
*Хом-Яндобы
*Хомбусь-Батырево
*Хормалы
*Чувашские Тимяши
*Шибегечи
*Ширтаны
*Шоркасы (Ибресин кӀошт)
*Эконом

## Билгалдахарш

Категори:Чуваши
Категори:Россин кӀошташ
Канашан кӀошт

**Канашан кӀошт** () — Чувашин муниципалан кхоллам.

Административан центр — Канаш.

## Нах беха меттигаш
*Аксарино (Чуваши)
*Алаксары
*Алешево (Чуваши)
*Анаткасы (Канашан кӀошт)
*Аниш-Ахпердино
*Аслыялы
*Асхва
*Атнашево
*Атыково
*Ачакас
*Ачакасы
*Байгильдино (Чуваши)
*Березовка (Канашан кӀошт)
*Ближние Сормы
*Богурданы
*Большие Бикшихи
*Братьякасы
*Верхни Девлизерово
*Верхняя Яндоба
*Воронцовка (Канашан кӀошт)
*Вторые Хормалы
*Вурман-Янишево
*Вутабоси
*Высоковка Втори
*Высоковка Перви
*Дальние Сормы
*Дмитриевка (Канашан кӀошт)
*Елмачи
*Задние Яндоуши
*Зелени (Канашан кӀошт)
*Зеленовка (Канашан кӀошт)
*Имелево
*Ирдеменево-Кошки
*Ирх-Сирмы
*Каликово
*Калиновка (Канашан кӀошт)
*Караклы
*Кармамеи (Канашан кӀошт)
*Кармамеи (эвла)
*Кашкар-Сирмы
*Келте-Сюле
*Кибечи (Канашан кӀошт)
*Кибечи (разъезд)
*Кошноруй
*Лесной (Канашан кӀошт)
*Малды-Питикасы
*Малдыкасы (Канашан кӀошт)
*Мали Андреевка (Чуваши)
*Мали Тугаево
*Малые Бикшихи
*Малые Кибечи
*Матькасы
*Маяк (Канашан кӀошт)
*Мокры (Канашан кӀошт)
*Мокры (разъезд)
*Напольные Котяки
*Нижни Девлизерово
*Нижни Кибечи
*Нижни Татмыши
*Нови (Канашан кӀошт)
*Нови Урюмово
*Нови Яндоба
*Новые Ачакасы
*Новые Бюрженеры
*Новые Мамеи (Канашан кӀошт)
*Новые Мамеи (эвла)
*Новые Пинеры
*Новые Турмыши
*Новые Челкасы
*Новые Шальтямы
*Новые Шорданы
*Оженары
*Передние Яндоуши
*Пожарбоси
*Семеновка (Канашан кӀошт)
*Сеспель
*Сив-Сирма
*Сиделево
*Средни Кибечи
*Средни Татмыши
*Стари Ахпердино (Канашан кӀошт)
*Старые Шальтямы
*Сугайкасы
*Сядорга-Сирмы
*Тобурданово
*Туруново (Канашан кӀошт)
*Тюлькой
*Ухманы
*Хунав
*Хучель
*Чагаси
*Челкумаги
*Чинквары
*Чиршкасы (Канашан кӀошт)
*Шакулово (Канашан кӀошт)
*Шибылги
*Шигали (Чуваши)
*Шихазаны (Канашан кӀошт)
*Шихазаны (эвла)
*Шоркасы (Канашан кӀошт)
*Юманзары
*Яманово (Чуваши)
*Ямашево (Чуваши)
*Ямбахтино (Канашан кӀошт)
*Ямурза
*Янгличи (Канашан кӀошт)
*Янгличи (эвла)
*Яшкильдино (Канашан кӀошт)

## Билгалдахарш

Категори:Чуваши
Категори:Россин кӀошташ
Козловкан кӀошт

**Козловкан кӀошт** () — Чувашин муниципалан кхоллам.

Административан центр — Козловка.

## Нах беха меттигаш
*Аблязово (Козловкан кӀошт)
*Айдарово (Чуваши)
*Альменево (Козловкан кӀошт)
*Андреево-Базары
*Аттиково
*Байгулово (Чуваши)
*Байметево
*Баланово
*Бигильдино (Чуваши)
*Бишево (Козловкан кӀошт)
*Верхни Анчиково
*Верхни Байгулово
*Верхни Курган
*Воробьевка (Козловкан кӀошт)
*Воробьевка (разъезд)
*Вурманкасы (Козловкан кӀошт)
*Гришкино (Чуваши)
*Дятлино (Чуваши)
*Еметкино
*Илебары
*Калугино (Козловкан кӀошт)
*Карамышево (Чуваши)
*Карачево (Чуваши)
*Картлуево
*Карцев-Починок
*Катергино
*Кинеры
*Криуши (Козловкан кӀошт)
*Кудемеры
*Курочкино (Чуваши)
*Липово (Козловкан кӀошт)
*Мали Бишево
*Мали Карачево
*Мартыново (Чуваши)
*Масловка (Козловкан кӀошт)
*Можары (Канашан кӀошт)
*Мурзаево
*Нижни Анчиково
*Нови (Козловкан кӀошт)
*Нови Тюрлема
*Нови Шутнерово
*Новородионовка
*Олмалуй
*Осинкино (Чуваши)
*Осиново (Канашан кӀошт)
*Пиженькасы
*Пиндиково
*Решетниково (Чуваши)
*Семенчино
*Сирекли
*Солдыбаево
*Стари Тюрлема
*Тоганашево
*Токташево
*Толбаево
*Тюрлема
*Уразметево
*Чешлама
*Чувашски Исенево
*Шималахово
*Шименеево
*Шутнерово
*Ягунькино (Канашан кӀошт)

## Билгалдахарш

Категори:Чуваши
Категори:Россин кӀошташ
Комсомольскан кӀошт (Чуваши)

**Комсомольскан кӀошт** () — Чувашин муниципалан кхоллам.

Административан центр — Комсомольски.

## Нах беха меттигаш
*Верхни Тимерчеево
*Вотланы (Комсомольскан кӀошт)
*Ендоба
*Ивашкино (Чуваши)
*Киров (Чуваши)
*Комсомольски (Чуваши)
*Корезино
*Луцки
*Напольни Сюрбеево
*Нижни Бюртли-Шигали
*Нижни Тимерчеево
*Нови Изамбаево (Комсомольскан кӀошт)
*Нови Сундырь
*Новочелны-Сюрбеево
*Новые Высли (Комсомольскан кӀошт)
*Новые Мураты
*Нюргечи
*Подлесные Чурачики
*Полеви Шептахово
*Полевой Сундырь
*Полевые Инели
*Полевые Яуши
*Починок-Быбыть
*Починок-Инели
*Стари Сундырь
*Старочелны-Сюрбеево
*Старые Высли
*Старые Мураты
*Степной Яниково
*Степные Шихазаны
*Сюрбей-Токаево
*Твеняшево
*Чурачики (Комсомольскан кӀошт)
*Шерауты
*Шурут-Нурусово

## Билгалдахарш

Категори:Чуваши
Категори:Россин кӀошташ