open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Батюшки

**Батюшки** () — Украинин Харьковн областан Близнюкин кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Харьковн областан индексаш 

Категори:Близнюкин кӀоштан нах беха меттигаш
Михалков, Сергей Владимирович

**Сергей Владимирович Михалков** (1913 шеран 13 март, Москох, Россин импери — 2009 шеран 27 август, циггахь) — советан а оьрсийн поэт, драматург, публицист, баснеш йазйархо.

## Хьажоргаш
* 
* Сайт, посвящённый памяти Сергея Михалкова — объёмный сетевой ресурс, который содержит список материалов, включая сообщения прессы, указатели видео- и аудиоматериалов и масс-медиа.
* 
* 
* 

Категори:ССРС поэташ
Категори:Оьрсийн поэташ
Аризин, Пол

**Джозеф Аризин Пол** (; 1928 шеран 9 апрелехь, Филадельфи, Пенсильвани, АЦШ — 2006 шеран 12 декабрехь, Спрингфилд, Пенсильвани, АЦШ) — америкин профессионалан баскетболхо. «Филадельфия Уорриорз» йукъахь КъБА чемпион. 1978 шарахь дуьйна Баскетболан сийлаллин залан декъахо, ткъа кхин а 1996 шарахь дуьйна КъБА исторехь 50 сийлахь ловзархойн испискин декъахо.

## Ловзархочун карьера
1950 – 1962 шерашкахь левзина Къоман баскетболан ассоциацин «Филадельфия Уорриорз» командехь. Ша дӀавоьдуш, иза лигин исторехь кхоалгӀа вара КъБАн карьерехь кхийсина очкошца (16 266) в истории, 1996 шарахь йукъатоьхна КъБА исторехь 50 сийлахь ловзархочун испискин, ткъа 1978 шарахь йукъатоьхна Баскетболан сийлаллин залан. 1950 шарахь Sporting News а, Helms Foundation а версица къобал вина студенташна йукъара шеран баскетболхо аьлла.

## Статистика

### КъБА статистика

## Хьажоргаш
* Профиль на сайте Зала славы баскетбола
* Профиль легенды на официальном сайте НБА

 

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:Бинарш Филадельфехь
Категори:Белларш Делавэр гуонехь (Пенсильвани)
Категори:«Вилланова Уайлдкэтс» (баскетбол) ловзархой
Категори:Филадельфия Уорриорз ловзархой
Категори:Баскетболан сийлаллин залан декъахой
Категори:Виллановн университетан арахецархой
Иванова, Светлана Андреевна

**Светлана Андреевна Иванова** () — оьрсийн театран а кинон актриса йу.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Светлана Иванова на Рускино 

Категори:Россин актрисаш
Гундарева, Наталья Георгиевна

**Наталья Георгиевна Гундарева** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. РСФСР къоман артист (1986).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Наталья Гундарева: интервью и статьи, фильмография и фотографии
* Могила Натальи Гундаревой на Троекуровском кладбище г. Москвы
* Неофициальный сайт актрисы. Биография, работы в театре и кино, отзывы прессы

Категори:ССРС актрисаш
Заворотнюк, Анастасия Юрьевна

**Анастасия Юрьевна Заворотнюк** () — оьрсийн театран а кинон актриса йу. РФ сийлахь артист (2006).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Заворотнюк, Анастасия Юрьевна, Энциклопедия ТАСС. 19 сентября 2019

Категори:Россин актрисаш
Прохоренко, Жанна Трофимовна

**Жанна Трофимовна Прохоренко** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. РСФСР къоман артист (1988).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* *Желтов Владимир.* Свет и тень Жанны Прохоренко // Смена, 25 марта 2005
* *Ртищева Наталья.* Я живу в деревне Глушь // Вечерняя Москва № 174 (24 219), 20 сентября 2005

Категори:ССРС актрисаш
Самойлова, Татьяна Евгеньевна

**Татьяна Евгеньевна Самойлова** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. РФ къоман артист (1992).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Откровенная история Татьяны Самойловой: ''Дорогой мой человек'' // Sputnik.by
* Интервью с Татьяной Самойловой
* Диалог с Анной // Журнал «Кругозор» (№ 2, 1965)
* Биография Татьяны Самойловой в изложении Ф. Раззакова
* Настоящий актёр не жаждет славы  — интервью в «Люберецкой газете»
* Татьяну Самойлову увековечили в бронзе и граните
* Проект памятника Татьяне Самойловой
* 
*  
* 

Категори:ССРС актрисаш
Савельева, Людмила Михайловна

**Людмила Михайловна Савельева** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. РСФСР къоман артист (1985).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* Савельева Людмиля Михайловна. Биография. Сайт «Актёры советского и российского кино» // rusactors.ru
* Савельева Людмила Михайловна. Биография, фильмография, фотографии актрисы.  // ruskino.ru. Дата обращения: 15 марта 2021.
* Энциклопедия «ТАСС». Савельева Людмила Михайловна. Биография. Информационное агентство России «ТАСС» // tass.ru. Дата обращения: 15 марта 2021.
* Биография Людмилы Савельевой. РИА «Новости» // ria.ru (24 января 2017 года). Дата обращения: 15 марта 2021.
* Наташа Ростова и другие героини Людмилы Савельевой (фотогалерея из 20 фотографий). — 24 января 2012 года исполняется 70 лет актрисе Людмиле Савельевой. 45 лет назад она сыграла Наташу Ростову в экранизации «Войны и мира» Сергея Бондарчука, и эта роль, самая яркая в её карьере, долгие годы остаётся каноническим воплощением хрупкой героини романа Толстого. РИА «Новости» // ria.ru (24 января 2012 года). Дата обращения: 15 марта 2021.
* *Наталья Баринова, корреспондент «ИТАР-ТАСС»*. Актриса Людмила Савельева, знаменитая Наташа Ростова из фильма «Война и мир», отмечает своё 70-летие. Информационное агентство России «ТАСС» // tass.ru (24 января 2012 года). Дата обращения: 15 марта 2021.

Категори:ССРС актрисаш
Филатов, Леонид Алексеевич

**Леонид Алексеевич Филатов** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. РФ къоман артист (1995).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Леонид Филатов. Запоминающиеся роли в кино
* Лидия Савченко-Филатова: «Мне надо было это пережить»
* Леонид Филатов и Нина Шацкая — история одной любви
* Любовь публики и невоспитанные поклонники по оценке Л. А. Филатова
* Десять лет без Филатова

Категори:ССРС актёраш
Сухоруков, Виктор Иванович

**Виктор Иванович Сухоруков** () — оьрсийн театран а кинон актёр ву. РФ къоман артист (2008).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Виктор Сухоруков: Роль Филарета меня осчастливила  *Интервью для Кузбасс FM, 25.11.2006 г.*
* Виктор Сухоруков: Мне интересна непредсказуемость  *Интервью для Кузбасс FM, 16.01.2008 г.*
* Виктор Сухоруков: «Я знаю лекарство от боли»
* Виктор Сухоруков: «Неупадем и не прогнёмся» Интервью для «Трибуна Общественной палаты», 26.08.2013 г.
* 
* 
* 

Категори:Россин актёраш
Олянино

**Олянино** () — Украинин Черкассин областан Каменкан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Черкассин областан индексаш 

Категори:Черкассин областан Каменкан кӀоштан нах беха меттигаш
Чуркх-Бух

**Чуркх-Бух** — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштан дӀатесна эвла йу.

## Географи
Эвла йу Мержа-Аьхк хийистехь, Акха-Бассна къилбседа-малхбузехь.

## Билгалдахарш

Категори:ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Ялгузидзе, Иван

**Ялгузи́дзе Ива́н Гео́ргиевич** (**Габара́ев**, , ; вина 1770 шарахь, Залда эвлахь (хӀинца Къилба ХӀирийчоь) — велла 1830 шеран 5 августехь, Тиблисехь) — хӀирийн йаздархо, серлонча, православин дин хьоьхург. ХӀирийн литературин ламастан бух биллинарг, хьалхара хӀирийн автор.

## Биографи
Вина 1770 шарахь Джаван чӀожера Залда эвлахь, Ка́ртли-Кахети́н пачхьалкхехь. Схьаваьлла шира хӀирийн Алгузат тайпанан цхьаьна геннах ГабараевгӀарех.

Чекхйаьккхина синмехаллин семинари, хаара хӀирийн, оьрсийн, гуьржийн меттанаш, хьехархолла лелийна Тиблисин синмехаллин семинарехь.

1821 шарахь арахецна дуьххьарлера дешаран жайна абат ХӀирийн маттахт. Ялгузидзес ши абат кхоьллина: цхьаъ — гуьржийн килсан йозанан бух тӀехь, ткъа важа — дуьненан хӀуманан бух тӀехь.

Ялгузидзен поэтин кхолламех вайга кхаьчна йоккхачу «Алгузиани» () поэмин итталгӀа дакъа. 1820 шарахь хӀоттийра хӀирийн маттахь абат а, катехизис а.

## Литература
* 

## Иэс
* Габараевн сийнна БуритӀехь а, Цхинвалехь а дӀайиллинат иэсаш

## Хьажа кхин а
* ХӀирийн йоза

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Иван Георгиевич Ялгузидзе (1775—1830)
* История осетинской литературы
* Ялгузидзе (Габараев) Иван Георгиевич

Категори:ХӀирийн йаздархой
Категори:Гуьржийчоьнан йаздархой
Категори:Россин империн йаздархой
Категори:Россин империн серлончаш
Категори:Къоман йозанан а, литературин а бух биллинарш
Категори:Йозанан система кхоьллинарш
Категори:Православин дин хьехархой
610 шо

## Хиламаш
* Колумбан а, кхин мозгӀарой а девне бевлира паччахьан кертаца, церан дийзира Бургунди йита.
* Алеманнаша Вангенехь иэшийра шиъ франкийн граф.
* ГӀажарша йаьккхира Апамей, Эдесса, кхечира Антиохин тӀе.
* Георгийн кӀант Африкин экзархан Ираклий Воккхахаволчун ваша Никита, Константинополь тӀевоьдуш ву латтаца. Гуьйре — коьртехь экзарх Ираклийн кӀант Ираклий волу Африкин флот тӀекхаьчна Константинополан. 4 октябрехь — Фока схьалаьцна гӀалин эпарх а, Фокин нуц а волу Крисп а, кхин Фотий а коьртехь волчу къайлаха барт бинчара, лаьцнарг Ираклийн дӀа а вигина вийна. Цуьнан ваша Доментиол вийна. 5 октябрехь — сенатан, халкъан, патриархан Сергийн лаамца Ираклий император кхайкхийна.
* Византин император хуьлу узурпатор Фока вожийна Ираклий I-ра.
* 610—641 — Византин император Ираклий I-ра (575—641, 11.2). Сербаш керста бар. Къилба славянашна йукъахь керсталла даржор.
* Дуьххьара Мухьаммадан делан къайле гучуйалар, лам тӀера ХӀираъ хьех чохь Джабраил малик дар.
* Исламан дин гучудалар

## Бина

## Белла
* Виттерих

## Хьажа кхин а
Керла-Шарин йуьртан меттиг

**Керла-Шарин йуьртан меттиг** — Россин Федерацин Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштара муниципалан кхоллам.

Административан йукъ — Керла-Шара эвла.

## Истори
Йуьртан меттиган статус а, дозанаш а хӀиттийна № 40-РЗ йолу 2008 шеран 14 июлехь даьллачу Нохчийн Республикин «Муниципалан кхоллам ТӀехьа-Мартанан кӀошт а, цунна чуйогӀу муниципалан кхолламех а, церан дозанаш хӀиттадарех а, царна йогӀу муниципалан кӀошт а, йуьртан меттиг а статус яларех а лаьцна» цӀе йолчу Законаца.

## Бахархой

## Йуьртан меттиган хӀоттам

## Билгалдахарш

Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан муниципалан кхолламаш
Категори:Нохчийчоьнан йуьртан меттигаш
Дуьненайукъара гаьзлойн де

«**Дуьненайукъара гаьзлойн де**» () — алсама аьрру куьгаца гӀуллакх дечу нахана (гаьзлошна)  лерина  официалан доцу Ӏида. 

«Дуьненайукъара гаьзлойн де» даздо хӀора шарахь 13 августехь. Дуьххьара и де даздира 1976 шеран 13 августехь *[[Lefthanders International]]* инициативица. Цхьацца хаамашца «Гаьзлойн де» дуьххьара даздира 1992 шеран 13 августехь цул ши шо хьалха кхоьллинчу Британин гаьзлойн клубанинициативица.

Акцин Ӏалашо — гаьзлойн нехан тайп-тайпана гӀирсаш бечеран гаьзлойн баланийн тӀе тидам бахийтар: аьтту куьйган бинчу гӀирсашца болх бечу хенахь гаьзлоша шеш боьлла боцу боламаш бо, иза бахьнехь дукха хьолехь царна нервийн а, оьзгийн а стресс хуьлу. 1991 шарахь АЦШхь бинчу талламан жамӀашца, гаьзлой нах алсама келха белхан бохамашкахь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:13 августан Ӏиданаш
Категори:Дуьненайукъара денош
Грэм, Отто

**Отто Эверетт Грэм жимахверг** (, 1921 шеран 6 декабрехь — 2003 шеран 17 декабрехь) — америкин футболан профессионалан ловзархо, левзина Йерригамерикин футболан конференцин а, Къоман футболан лигин «Кливленд Браунс» командехь квотербекан позицехь. Грэм лору шен заманан уггаре дикачех цхьа ловзархо, цуо 1946-1955 шерашкахь хӀора шарахь гӀо дора шен командин чемпионатан финале йала, царех ворхӀаннехь цуо толам баьккхина. Иза «Браунс» йукъахь ловзучу заманахь, командо 114 толам баьккхина, 20 – зза эшна, 4 – зза цхьан а ца тоьлла. Йерриг рекордаш аьлча санна Грэма хӀиттийнехь а, уьш йоха ца йира хӀокху заманахь бен, цуо хӀара хан хиллалц латтош йу КъФЛ цкъа гӀортарехь йинчу ярдийн йуккъерачу барамца — исс. «Нью-Йорк Янкизан» хилла долахочо а, Грэман доттагӀчо а Стайнбреннер Джорджа цкъа элира цунах «уггаре сийлахь квотербек».

Грэм вина Иллинойсера  Уокиганехь, музыкин хьехархочун доьзалехь. 1940 шарахь дӀахӀоьттира Къилбаседа-Малхбузен университете баскетболан стипендин тӀехь, амма дукха хан йалале тӀевирзира америкин футболан. Дуьненан шолгӀа тӀом чекхболуш АЦШ ТӀеман ницкъашкахь гӀуллакхехь хиллачул тӀаьхьа, Грэм 1946 шарахь левзира Къоман баскетболан ассоциацин баскетболан «Рочестер Роялз» командехь, цунна йукъахь йаьккхира чемпионийн титул. ТӀаьхьа цуо контракт йаздира футболан «Кливленд Браунс» клубаца. Ловзаран карьера чекхйаьллачул тӀехьа, 1955 шарахь, цуо тренер болх бира университетийн командашкахь. 1965 шарахь Грэм йукъавахийтира профессионалан футболан сийлаллин зал.

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:Рочестер Ройалс ловзархой
Категори:Кливленд Браунс ловзархой
Категори:КъФЛ квотербекаш
Категори:Къилбаседа-Малхбузен университетан дешаран а, социалан политикин а ишколан арахецархой
Категори:Къилбаседа-Малхбузен университетан арахецархой
Пореченков, Михаил Евгеньевич

**Михаил Евгеньевич Пореченков** () — оьрсийн театран а кинон актёр ву. РФ къоман артист (2019).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 
* Официальный сайт Михаила Пореченкова
* Михаил Пореченков на сайте МХТ им. А. П. Чехова

Категори:Россин актёраш
Боярская, Елизавета Михайловна

**Елизавета Михайловна Боярская** () — оьрсийн театран а кинон актриса йу. РФ сийлахь артист (2018).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Елизавета Боярская: «Ради роли потолстею и побреюсь наголо!» 
* Интервью программе «Избранное» (2006)
* Интервью журналу Rolling Stone 
* Елизавета Боярская: «Работа по-прежнему остаётся важной частью моей жизни, но теперь она отошла на второй план!» 

Категори:Россин актрисаш
Снигирь, Юлия Викторовна

**Юлия Викторовна Снигирь** () — оьрсийн театран а кинон актриса йу.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Россин актрисаш
Подкаминская, Елена Ильинична

**Елена Ильинична Подкаминская** () — оьрсийн театран а кинон актриса йу.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Елена Подкаминская на сайте Театра сатиры
* Елена Подкаминская: «Интуиции доверяю безоговорочно» // «Красота & Здоровье», март 2014

Категори:Россин актрисаш
Ургант, Иван Андреевич

**Иван Андреевич Ургант** () — оьрсийн театран а кинон актёр ву.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Россин актёраш
Ясни Поляна (Веселин кӀошт)

**Ясни Поляна** () — Украинин Запорожьен областан Веселин кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Запорожьен областан индексаш 

Категори:Веселин кӀоштан нах беха меттигаш
КъБА 1957/1958 шарахь

**КъБА  1957/1958 шо** — хилира Къоман баскетболан ассоциацин (КъБА) 12-гӀа шо. Чемпион хилира «Сент-Луис Хокс» команда. Финалехь «Хоксо» йалх матчехь иэшийра «Бостон Селтикс» команда.

1957 шеран КъБА драфтехь хьалхарчу лоьмарца «Цинциннати Роялз» клубо хаьржира тӀелета турсло Хандли Род Малхбузен Виргинин университетера, амма сихха хийцира «Миннеаполис Лейкерсца». 8-гӀа лоьмарца оцу драфтехь хаьржира Джонс Сэм. Оцу шеран мехкан харжамехь цхьан а ца хаьржира.

## РогӀера шо
: *Т = Толамаш, И = Иэшамаш, П% = тоьлла матчийн процент*

## Плей-офф

## Ловзарехь йуккъера барам гайтамашца лидераш

## Шеран жамӀашца совгӀаташ
* **[[КъБА уггаре мехала ловзархо]]:** Билл Расселл, Бостон Селтикс
* **[[КъБА шеран керла ловзархо]]:** Элджин Бэйлор, Филадельфия Уорриорз

* **[[КъБА дерриг седарчийн гулйина команда|Дерриг седарчийн хьалхара гулйина команда]]:**
** Ф Дольф Шейес
** Ф Джордж Ярдли
** Ц Боб Петтит
** Т Боб Коузи
** Т Билл Шерман

* ** Дерриг седарчийн шолгӀа гулйина команда:**
** Ф Клифф Хэган
** Ф Морис Стоукс
** Ц Билл Расселл
** Т Том Гола
** Т Слейтер Мартин

## Хьажоргаш
* 1957-58 NBA Season Summary 

 

Категори:КъБА шерашкахула
Категори:КъБА 1957/1958 шарахь
1745 шо

## Хиламаш
* 20 январь — Мюнхенехь велла Сийлах Руман империн император Карл VII-гӀа.
* 22 апрель — бина Фюссенан машар, цуьнца Сийлахь Руман империн веллачу императоран Карл VII-гӀачун когаметтаволу  Баварин курфюрста Максимилиан Иосифа дӀахаийтира австрин латтана а, императоран тажан а реза ца хилар.
* 11 май — Фонтенуара тӀом — Францин мудиран Саксонин Морицан эскаро иэшийра австрин, ингалсан, голландин эскарш.
* 4 июнь — Пруссин паччахьо Фридрих II-гӀачо Гогенфридебергехь иэшийна австрин-саксонийн эскар.
* 26 июль — крикетах ловзаран зударийн хьалхара Hambledon иа, Bramley а командашна йукъара матч ловзийра Йоккха Британин Суррей графаллера Гилдфордехь.
* 19 август — Карл Эдуард Стюарт 1745 шарахь ЯкубгӀеран гӀаттам айира Шотландехь 
* 13 сентябрь — Сийлахь Руман империн император хаьржина Мария-Терезиян майра а, цуьнца цхьаьна урхалча хила а Франц Стефан *Франца I* цӀарца.
* 30 сентябрь — Фридрих II-гӀачо Зоргаухь толам баьккхина.
* 16 ноябрь — Уралехь угаре а ширчу металлургин заводо болх болийна 
* 23 ноябрь — Фридрих II-гӀачо Хеннерсдорфехь толам баьккхина.
* 15 декабрь — Фридрих II-гӀачо Кессельдорфехь толам баьккхина.
* 18 декабрь — пруссин эскар Дрезденан чудахана.
* 25 декабрь — Дрезденера сепаратан машар Пруссин а, Австрин а, Саксонин а. Франц I-ра император къобал варна дуьхьала Силези Пруссех тохар. Фридриха къобал йира Прагматикин санкцеш.

### Нисса терахьаш доцурш
* Ингалсхоша Канадехь схьайаьккхира Сийлахь Лаврентийн эркан хикхочера Луисбург гӀап.
* 1745—1762 — Шлезвиг-Гольштейнан герцог Карл-Петер-Ульрих (Пётр III).
* 1745—1765 — Сийлахь Руман империн император Франц I Стефан.
* 1745—1777 — Баварин герцог Максимилиан III Иосиф.

## Ӏилма

## Музыка

## Белла
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1745 шарахь]]*
* Свифт Джонатан — «Гулливеран леларш» романан автор.

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1745 шарахь]]*
* 24 февраль — Ушаков Фёдор Фёдорович (велла 1817), оьрсийн флотан баьчча, адмирал (1799), ӀаьржахӀордан флотан баьчча (1790—1792).
* 3 апрель — Фонвизин Денис Иванович (велла 1792), екатеринин муьрера оьрсийн литератор, оьрсийн бахаман комеди коьллинарг.
* 14 апрель — Румянцев Николай Петрович (велла 1826), граф, 1807 – 1814 шерашкахь Россин арахьара гӀуллакхийн министр. Иза гӀараваьккхира цуо гулйина ша-кепара жайнин коллекци — Румянцевн музей. Цуьнан бух тӀехь 1862 шарахь дуьйна болх бан йолайелира публикин библиотека, 1925 шарахь цунна Ленинан цӀе йелира.
* 17 апрель — Щедрин Семён Фёдорович (велла 1804 шарахь), суртдиллархо-Ӏаламдиллархо.
* 20 апрель — Пинель Филипп (велла 1826), французийн лор, Францехь Ӏилманан психиатрин бух биллинарг.
* 16 сентябрь — Кутузов Михаил Илларионович (Голенищев-Кутузов), оьрсийн баьчча, инарла-фельдмудир
* 6 октябрь — Смуглевич Франциск, полякийн исбаьхьарча, литвахойн суртдилларан ишколан бух биллинарг.
* 10 декабрь — Холкрофт Томас, ингалсан йаздархо

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш
Котово (Удмурти)

**Котово** () — Россин Федерацин Удмуртин Каракулинан кӀоштара эвла.
## Климат
Лаьтта къилбаседа бараман асанехь, Еврази материкан кӀоргенехь, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн хӀордашна генахь. Цундела цуьнан климат барамера континенталан йу дехачу шийлачу Ӏашца, йовхачу аьхкенца, дика къаьстачу шеран заманашца бӀаьста а, гурахь а. Атлантикин Ӏапказ тӀиера кхуза йогӀу йовха хӀаваъ. Аьхка цуо йахьа йочанаш, йовхо лагӀйо, ткъа Ӏай ло дахьа, шелонаш лагӀйо, йовхонаш йахьа. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь йу Самарин хан лелаш. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябряхь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).  Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Каракулинан кӀоштан индексаш

Категори:Каракулинан кӀоштан нах беха меттигаш
Закраилов, Заур

**Заур Закраилов** — некахо, Нохчийчоьнан таррашца латаран федерацин президент, некадаран дуьненан рекорд хӀоттийнарг.

## Биографи
Нохчийчоьхь шозлугӀа тӀом болабелча дас-нанас Заур Волгоградан областе дӀавигира. Цигахь иза бокс Ӏамаян волавелира. Цул тӀаьхьа аппендицит дӀайаккхаран операци бахьнехь бокс йита дийзира цуьнан.

Заурс чекхйаьккхира Волгоградан пачхьалкахан университетан дуьненан экономикан факультет. Доьшуш хенахь иза паргӀат кепар латар Ӏамадан волавелира. Цул тӀаьхьа некадан Ӏама волавелира иза. Цхьа хан йаьлча цо схьайиллира «Аква-Панкратион» цӀе йолу клуб. Москвахь волчу хенахь Зауран гира таррашца латар. ТӀаккха цунна дагадеара иштта федераци Нохчийчохь кхолла.

2011 шарахь Закраилов некадеш дехьавелира Къоьзана Ӏамах (4,5 км герга).

2015 шаран июлехь Закраилов а, Хусейн Исмаилов а Керчан хидоькъе дехьадевлира, карахь Нохчийчоьнан а, Крыман а байракхаш йолуш. Иза дара мархийн баттахь. Ши а вара марха кхобуш. Уьш хира арабевлира Керчехь. Цера сий деш царна дуьхьала бевлира массийта бӀе гӀалан бахархой.

2019 шеран 6 августехь Закраилов а, «Слава» цӀе йолу спортклуб кхоьллина волу Вячеслав Тимошенко а, оцу клубан декӀашхо Евгений Семеняка а цхьана дийнахь-буса некадеш дехьабевлира Байкал хӀордан (45-55 км). Уьш некадан болабелира Листвянка йуртахь (Иркутскан область). ШозлугӀа дийнахь уьш дӀакхечира Выдрино йурте (Буряти). Хин йовхала йара 3-12 градус. 3 августехь уьш хих дехьа бовла гӀортича цера гӀуллакх ца хилира болабеллачун чӀогӀа мох бахьнехь. Некадеча хенахь уьш хичура йаа хӀум йаан а, ламаз даран а бе хичура ара ца бовлура. Некахойн кхиам лерира дуьнена рекорд. Рекорда Ӏалашо йара Байкалан хи бехдаран неха тидам тӀеберзабара. Цул хьалхара рекорд йара Японера Икараси Кенас хӀоттина. Цо 15 сахьтехь 36 км нека дира.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* 

Категори:Нохчийн спортхой
Категори:Дуьненан рекорд хӀоттийнарш
325 шо

## Хиламаш
* Консулаш Секст Аниций Фауст Паулин а, Валерий Прокул а (майхь хийцина Юлий Юлианца).
* РогӀера девальваци йина руман нахартна ауреусна, цуьнан дозаллин барам оцу шарахь дуьйна хилира 1/72 либра, кхин а дуьххьара оцу нахартна солид цӀе йелира ()
* Лициний вийна Фессалоникашкахь варварашка къайлаха зуламе кехаташ йаздарна бехке вина. Константина ца магадо гладиаторийн летар.
* Арий хьажийна Иллире. Сий. Елена (248 шо гергга – 328 шо гергга), Константинан нана, Къудс-ГӀала зийарат дина цигахь шиъ килс йуьйгӀира.
* I Никейн Дуьненан килсан гулам.
* Керстачеран килсано Пасха даздаран де билгалдаьккхина, лаьрра пасхалеш, керла шо доладаларан де 1 сентябрь хӀоттийна, Динан сийлалла а, Троицин концепци а тӀеэцна, йукъабаьхна Ӏеса стаг, Ӏосалла кхетам.

## Хиламаш
* Консулаш Секст Аниций Фауст Паулин а, Валерий Прокул а (майхь хийцина Юлий Юлианца).
* РогӀера девальваци йина руман нахартна ауреусна, цуьнан дозаллин барам оцу шарахь дуьйна хилира 1/72 либра, кхин а дуьххьара оцу нахартна солид цӀе йелира ()
* Лициний вийна Фессалоникашкахь варварашка къайлаха зуламе кехаташ йаздарна бехке вина. Константина ца магадо гладиаторийн летар.
* Арий хьажийна Иллире. Сий. Елена (248 шо гергга – 328 шо гергга), Константинан нана, Къудс-ГӀала зийарат дина цигахь шиъ килс йуьйгӀира.
* I Никейн Дуьненан килсан гулам.
* Керстачеран килсано Пасха даздаран де билгалдаьккхина, лаьрра пасхалеш, керла шо доладаларан де 1 сентябрь хӀоттийна, Динан сийлалла а, Троицин концепци а тӀеэцна, йукъабаьхна Ӏеса стаг, Ӏосалла кхетам.
* Никейн Дуьненан килсан гулам. 318 епископ (1800-ах). Председатель ву Константин. ТӀеэцна динан сийлалла хьалхарчу редакцехь, йемала йира арианийн Ӏосалла, билгалйаьккхира пасха даздаран хан, кхоьллира 20 канон.
* Вифлеемехь йоьгӀна Ӏийса пайхамар  варан базилика — цкъан а йохийна йоцу ПӀалестӀинера керсталлин килс.
* Константинополехь йан йолийна Сий. Софийн килс.
* Цийчоьно Хуай эркан къилбаседехьара латтанаш дайина.
* Ши Хус дохийна Лю Яон эскар Лоянан гергга.
* Хан Хэну ведда халкъахах, тӀаккха велла. Айина цуьнан ваша Гэна.
* 325—329 — Хан табгачи Гэна.

## Бина
* Узурпатор Прокопий

## Белла
* Лициний
* Сий. Николай, епископ Мирин, гӀаваьлла Санта-Клаус санна
Хазанов, Геннадий Викторович

**Геннадий Викторович Хазанов** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. РСФСР къоман артист (1991).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Геннадий Хазанов: Профиль на сайте Театра Антона Чехова
* Интервью с Геннадием Хазановым на радио «Эхо Москвы»
* Интервью с Геннадием Хазановым на радио «Свобода» 
* «Путайте карты!»: Интервью с Геннадием Хазановым на сайте журнала «Интервью» 
* 
* 

Категори:ССРС актёраш
Тома, Светлана Андреевна

**Светлана Андреевна Тома** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. РФ сийлахь артист (2001).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:ССРС актрисаш
Олфорд, Стив

**Тодд Олфорд Стивен** (; вина 1964 23 ноябрехь, Франклинехь, Индиана) — америкин профессионалан баскетболхо, левзина Къоман баскетболан ассоциацин «Даллас Маверикс» а, «Голден Стэйт Уорриорз» а командашкахь. Левзина турслочунпозицехь. 1984 шарахь Олфордах Лос-Анджелесан олимпийн чемпион хилира АЦШ гулйина командин йукъахь. 1991 шарахь дуьйна тренеран болх беш ву, хӀинца Лос-Анджелесера Калифорнин университетан баскетболан командин коьрта тренер ву.

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:АЦШ баскетболан тренераш
Категори:«Голден Стэйт Уорриорз» ловзархой
Категори:«Даллас Маверикс» ловзархой
Категори:АЦШ Олимпийн чемпионаш
Категори:Баскетболех ловзаран Олимпийн чемпионаш
Категори:Баскетболхой 1984 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:1984 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш
Категори:«Индиана Хузерс» (баскетбол) ловзархой
Категори:Ловзар дӀахьо турслой
Захаровка (Новотроицкан йуьртан кхеташо, Геническан кӀошт)

**Захаровка** () — Украинин Херсонан областан Геническан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Херсонан областан индексаш 

Категори:Геническан кӀоштан нах беха меттигаш
Кавказ (автонекъ)

**Р-217 «Кавказ»** — федералан маьӀнин автомобилан некъ, боьду Краснодаран махкара Павловски гӀалара ЯрагӀ-Къазмайар эвла (Азербайджанан Республикин доза). 2017 шеран 31 декабрь кхаччалц кхин а лелайора чоьтан лоьмар М-29 «Кавказ» (*Россин Федерацин Правительствон 2010 ш. 17 ноябран N 928 болу сацам*).

Автомагистралан бохалла 1118 километр. ДӀакхета . Павловскера ХӀинжа-ГӀала кхаччалц долу дакъа  европин маршрутан  коьрта дакъа ду. ХӀинжа-ГӀалара Азербайджанан дозане кхаччалц долу дакъа йукъадоьду европин маршрутан  а, азин маршрутан  а. Минводера Берса-Йурта кхаччалц долу дакъа иштта  маршрутан дакъа ду.

## Маршрут

* 0 км — Павловски, федералан автонекъах   «Дон» дӀакхета меттиг 
* 39 км — Тихорецк
* 59 км — Архангельски
* 94 км — Кропоткин (тарой у виадук тӀехула Новоалександровск а, Изобильни йукъахула Ставрополе ваха)
* 169 км — Армавир
* 229 км — Кочубеевски,  Черкесск дӀавоьрзийла (ТӀеман-Сухумин новкъа)
* 233 км —Ставрополь тӀе воьрзийла
* 241 км — Невинномысск
* 352 км — Минвод
* 372 км — Пятигорск (Къилба-Малхбален агӀора   Черкесске, Архызе;  Карачаевске, Теберде, Домбай,  ТӀеман-Сухумин новкъа)
* 445 км — Баксан,  Эльбрус буха воьрзийла. 
* 465 км — Нальчик
* 500 км — Карджин (цӀ.-п.-н. ст. Дарг-Кох), Алагире воьрзийла ( ТӀеман-ХӀирийн некъа а, Транскавказан автомагистралан а тӀе)
* 559 км — Берса-Йурт, воьрзийла  БуритӀе ( а, ТӀеман-Гуьржийн некъ а)
* 580 км — Несара
* 653 км — Соьлжа-ГӀала
* 700 км — Гуьмсе
* 742 км — Хаси-Эвл
* 766 км — Кизилюрт
* 818 км — ХӀинжа-ГӀала
* 830 км — Манас
* 878 км — Избербаш
* 945 км — Дагестански Огни
* 956 км — Дербент
* 1011 км — ЯрагӀ-Къазмайар (МАПП "Самур" Россин а, Азербайджанан а дозанехь).

## Хьажоргаш
* Карта трассы Р217 «Кавказ» 
* Отзывы о трассе Р217 «Кавказ» 

Категори: Россин федералан маьӀнин автомобилан некъаш
Категори:Кавказан транспортан некъаш
Категори:Краснодаран мехкан автомобилан некъаш
Категори:Ставрополан мехкан автомобилан некъаш
Категори:ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан автомобилан некъаш
Категори:Къилбаседа ХӀирийчоьнан автомобилан некъаш
Категори:ГӀалгӀайчоьнан автомобилан некъаш
Категори:Нохчийчоьнан автомобилан некъаш
Категори:ДегӀастанан автомобилан некъаш
Категори:Адыгейн автомобилан некъаш
Категори:Кхарачой-Чергазийчоьнан автомобилан некъаш
ГӀаммагӀа

**ГӀаммагӀа** (от , «персийн») — кӀаьда, мутта долу жижигах тӀера стом, ГӀаммагӀан дитта тӀера стом.

## Билгалдахарш

Категори:Стоьмаш
Гергарло

**Гергарло** — индивидашна йукъара йкъаметтиг, цхьана деха схьабалар долуш йа захало дина кхолайелла тоба, социалан тобанаш а, рольш а кхуллуш.

Гергарлонан йукъамметигаш йолучу нахах олу гергара нах.

## Билгалдахарш

Категори:Гергарло
Коренев, Владимир Борисович

**Владимир Борисович Коренев** () — оьрсийн театран а кинон актёр ву. РФ къоман артист (1998).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Владимир Коренев  на ruskino.ru
* Профиль на сайте rusactors.ru
* Владимир Коренев: «Оглядев фигуру дублёрши, Вертинская сказала: „Она сниматься не будет!“» // Семь Дней

Категори:ССРС актёраш
Лановой, Василий Семёнович

**Василий Семёнович Лановой** () — оьрсийн театран а кинон актёр ву. ССРС къоман артист (1985).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* Неофициальный сайт Василия Ланового
* Василий Лановой. Короткий разговор.  // myudm.ru
* Интервью с Василием Лановым в телепередаче «Персона»
* Интервью с Лановым  на сайте «Бульвар Гордона»
* Передача «Фотоальбом с актёром Лановым» на канале «Кто есть кто»
* Торжественный вечер, посвящённый 40-летию выпуска фильма «Офицеры» на сайте Фонда «Армия и культура»
* д/ф «Василий Лановой. Чувство цели»  (РТР, 2016)

Категори:ССРС актёраш
Коммендаци

**Коммендаци** (схьадаьлла лат. *commendare* — маго, тӀедилла) — Малхбузен Европехь хьалхарчу ЙуккъерабӀешерашкахь элана а, цуьнан бӀаьхошна а йукъам тешам баларан кеп. Цу тӀе тӀаьхьарчарна вассалийн дарж лора. Дуьххьарлера документ тӀехь гайтина церемони хилира  VII бӀешарахь Францехь, амма вассалитетан йукъаметтигаш хьалха а йара, иза элийн классал хьалхарниг йара.  

Коммендацин шиъ коьрта тайпа дара:
* сеньоро шен Ӏедалан кӀелара вассал варан акт. Иза дора байӀат дарца (оммаж) а, вассалан барт барца а.
* Къебелла маьрша нах воккха мехкан дайн куьйгакӀела бохкар. «ГӀийла» стаганна «ницкъ болчу» а, хьал долчу а стаге доладайтар нислора лаьттан къоьлле, цул тӀаьхьа ахархох феодалан лай хуьлура . Кхечу хаамашца, ахархойх хьакхалуш а йацара цхьанне кепара, иза хьакхалора деккъа тӀемлойн чкъоьрах тешаман (вассалитетан) йукъаметтигаш хӀитторех. Цхьацца меттигашкахь коммендацин тӀебуьтура лоллехь бина а, маьрша бевлла а нах.

## Билгалдахарш

## Хьажа кхин а
* Оммаж

Категори:Йуккъера бӀешераш
Категори:Йуккъера бӀешерийн оьздангалла
Филадельфия Севенти Сиксерс

**«Филаде́льфия Се́венти Си́ксерс»** () — америкин профессионалан баскетболан клуб, ловзуш йу Къоман баскетболан ассоциацин, Атлантикин дивизионан Малхбален конференцехь. Клуб ловзу Филадельфи, Пенсильвани гӀаланашкахь. «76ers» цӀе йоьзна 1776 шарахь АЦШ маршонан декларацин Филадельфехь куьг йаздарна.

Клуб кхоьллинера 1946 шарахь **«Сиракьюс Нэшнлз»** () цӀарца, 1963 шо кхаччалц база йара Сиракьюс гӀалахь (Нью-Йорк штат). КъБА чемпионатера дуьххьарлера толам баьккхира 1955 шарахь, нисса и цӀе йолуш.

1962 шо кхаччалц Филадельфехь ловзуш йара **«Филадельфия Уорриорз»** команда, иза Сан-Франциско а кхелхина, «Сан-Франциско Уорриорз» аьлла цӀе хийцира, ткъа 1971 шарахь кхелхира калифорнера Окленде, цӀе йуха а хийцира «Голден Стэйт Уорриорз» аьлла.

## Истори

### Хьалхара истори
1946 шарахь италихойн мухажиро Биасон Дэниэла чек йахьийтира $5,000 ахчанна Чикагора Къоман баскетболан лигин офисе, ткъа «Сиракьюс Нэшнлз» команда Йуккъерамалхбузен дивизионан команда а хилла база йиллира Сиракьюс гӀалахь. «Сиракьюс Нэшнлз» ловза йолайелира Къоман баскетболан лигехь, оцу муьрехь профессионалан баскетбол къобал йира кхечу кхолламехь а, Америкин баскетболан ассоциацехь, цуьнан командаш базанаш йехкира йаккхийра гӀаланашкахь, масала, Нью-Йоркехь а, Филадельфехь а. Оцу хенахь Йуккъера Малхбузе баскетболехь гойтура кегийра а, йуккъера а гӀаланаша, ткъа «Сиракьюс Нэшнлз» хьалхарчу шарахь левзира 21 толам а, 23 иэшам а болуш, жамӀехь 4-гӀа меттиг йаьккхира. Плей-оффан серехь команда ийшира йеа матчехь «Рочестер Ройалсал».

ШолгӀачу 1947–48 шарахь «Сиракьюс Нэшнлз» чекхйелира пхеалгӀачу меттигехь 24-36 гайтам болуш. ТӀаккха а, команда плей-оффе кхечира, амма кхаа матчехь аракхоьссира «Пэкерсо».

### Карара зама
2013 шеран 14 августехь «Севенти Сиксерс» командина керла тренер хӀоттийра, Браун Бретт. ТӀаьхьарчу ворхӀ шарахь Браун «Сан-Антонио Спёрсан» коьртачу тренеран Попович Грегган ассистент вара. Браунах «Севенти Сиксерсан» 24-гӀа тренер хилира клубан КъБАхь даьккхинчу 64 шарахь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:КъБА клубаш
Категори:АЦШ баскетболан клубаш
Категори:Филадельфия Севенти Сиксерс
Никопол

**Никопол** — Болгарин Плевенан областера гӀала.

## Географи

Майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Болгарин нах беха меттигаш
Категори:Плевенан областан нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Заборки (Ровнан область)

**Заборки** () — Украинин Ровнан областан Дубнон кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ровнан областан индексаш 

Категори:Дубнон кӀоштан нах беха меттигаш
Вайн эра

**Вайн э́ра**, **в. э.** (**ке́рла э́ран** альтернативан расшифровка) — юлийн а, григорийн а рузманашца 1 шарахь дуьйна вайн замане кхаччалц болу карара заманан мур. 

ЦӀе динан кепехь дукха лелайо «Ӏийса пайхамар винчу денна тӀера». 

## Чот йолор
Нулан шо ца леладо дуьненан а, динан а нотацешкахь — иза схьадогӀа Сийлахь Бедан заманара, VIII бӀешо долалуш (ноль оцу хенахь лелаш а йацара оьздангаллехь). Амма нулан шо леладо Астрономин шеран нумерацехь а, ISO 8601 стандартехь а.

Дукхаха болчу Ӏилманчийн ойланашца, VI бӀешарахь руман мозгӀаро Дионисий Жимачо Ӏийса пайхамар  вина шеран тӀера лоруш, масех шо галвелира иза.

## Йоза даржор
Шераш дагардарехь вайн эра лелор даьржира Сийлахь Бедан тӀера,731 шарахь дуьйна. ТӀаьхь-тӀаьхьа Малхбузен Европин берриг мехкаш оцу рузмане дехьабевлира. Малхбузехь тӀаьххьара, 1422 шеран 22 августехь, керлачу рузмане дехьайелира Португали (испанин эрера дуьйна).

Россехь Константинополан эрин тӀаьххьара де хилира 7208 шеран 31 декабрь; Пётр I-чун омарца тӀаьхьара де официалан лорура керла шераш дагардаран хьесапца — 1700 шеран 1 январь.

## Хьажа кхин а
* ГӀала кхолларан тӀера
* Карара зама кхаччалц — терхьаш дӀайаздаран система, йукъадоьду хиллачу хиламашка
* Константинополан эра
* Чучхе рузма
* Хронологи
* Нью-эйдж (керла динан болам) — таро йу гочдан  «керла эра» аьлла; «керла эра» хронологин кхетам ингалсехь — .

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш
* Статья «Летоисчисление» на astrocentr.ru

Категори:Рузманан эранаш
Терроризман дуьхьала дов латто барт хиларан де

**Терроризман дуьхьала дов латто барт хиларан де** — Россехь хӀора шарахь 3 сентябрехь билгалдоккху иэсийн терахьех цхьаъ. 

## Терроризман дуьхьала дов латто барт хиларан дийнан истори
Россин и иэсан де хӀоттийна 2005 шеран 21 июлан редакцера Россин Федерацин «ТӀемлойн сийлаллин а, Россин иэсан а терхьийн денойх лаьцна» федералан законаца. Иза дуьххьал дӀа уьр йолуш ду 2004 шеран 1-3 сентябрера Берса-Йуьртара хиламашца.

Терроризман дуьхьала дов латто барт хиларан дийнахь Берса-Йуьртахь лецна ца Ӏаш, берриг махкахь дагалоьцу террористийн актех зулам хилларш а, кхин а шайн белхан декхар кхочуш деш кхелхина бакъоларйаран меженийн белхалой а.

Иза бахьнехь 2013 шарахь Москохан гӀалин думо закон тӀеэцна Москох гӀалин дийнан терахь хӀотторан низмах лаьцна, бакъо йелла ишттаниг дӀанислахь йа герга хилахь цхьа кӀира хьалхадаккха.

## Билгалдахарш

Категори:Россин иэсан денош
Категори:Россин Ӏиданаш
Категори:3 сентябран Ӏиданаш
Петтит, Боб

**Роберт Ли «Боб» Петтит** (; вина 1932 шеран 12 декабрехь АЦШн Луизиана штатехь, Батон-Ружехь) — америкин профессионалан баскетболхо, левзина Къоман баскетболан ассоциацехь. КъБА чемпион «Сент-Луис Хокс» йукъахь. 1971 шарахь дуьйна Баскетболан сийлаллин залан декъахо, кхин а 1996 шарахь дуьйна КъБА исторера уггаре сийлахь 50 ловзархочун испискан декъахо.

## Биографи
1958 шеран КъБА чемпион, шозза, 1956 а, 1959 а шерашкахь, КъБА рогӀера шеран уггаре мехала ловзархо къобал вина, шеран жамӀашца сийлаллин гулйина командин йукъавахана 11-зза (1955—1964 — хьалхара команда, 1965 — шолгӀа команда), 11-зза дакъа лаьцна КъБА дерриг седарчийн матчехь, йеа матчехь уггаре дика ловзархо къобал вина, иза рекорд йу. КъБА исторехь 50 уггаре сийлахь ловзархойн декъа тоьхна, 1971 шарахь дӀаэцна Баскетболан сийлаллин зал чу.

## Статистика

### Статистика КъБАхь

## Хьажоргаш
* Профиль легенды на официальном сайте НБА
* Профиль на сайте Зала славы баскетбола

 

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:Луизиана штатан университетан арахецархой
Категори:«ЛСЮ Тайгерс» ловзархой (баскетбол)
Категори:Милуоки Хокс ловзархой
Категори:«Сент-Луис Хокс» ловзархой
Категори:АЦШ баскетболан тренераш
Категори:«Атланта Хокс» тренераш
Категори:Баскетболан сийлаллин залан декъахой
Категори:Лелош йоцу лоьмарш йолу КъБА баскетболхой
Котлин

**Ко́тлин** (, *Ретусаари*, , *Рейтшер*) — Балтикин хӀордан Финийн айма чуьра гӀайре, Петарбухан центран 30 км малхбузехьа. ГӀайренан бохалла — 12 км герг, максималан шоралла —  3 км кӀезга, майда — 16 км² герг. ГӀайре материкин декъаца хуттало автонекъаца, некъ Петарбух хитӀедаларах ларйеш йолу комплексехула чекхболу. ГӀайренан малхбале декъа тӀехь йу Кронштадт гӀала. Малхбалера малхбузе кхаччалц Кронштадтан шоссе бу.

Котлинан уллехь йу хӀорд кеманаш лела фарватер Финийн аймера Невски губе: къилба а, къилбаседа а.

## Билгалдахарш

Категори:Петарбухан гӀайренаш
Категори:Финийн айман гӀайренаш
Категори:Кронштадт
Трасс Мэри Элизабет

**Мэри Элизабет «Лиз» Трасс** (; йина 1975-чу шарахь мангалан (июль) беттан 26-чохь, Оксфордехь) — британийн политик, Йоккхачу Британин премьер-министр йу. 2019–2021-чу шерашкахь арахьарчу йохк-эцаран министр йара.
1698 шо

## Хиламаш
*Хьажа кхин а: [[:Категори:1698 шеран хиламаш]]*
* ГӀап-шахьар Петровск дуьххьара хьахор.
* Мелекесс шахьар дуьххьара хьахайар (хӀинца — Димитровград).
* Францехь Йан йолийна Нёф-Бризах шахьар.
* Пётр I-чун Ингалсе оьрсийн «Сийлахь вакилат».
* Ингалсан законо тӀедуьллура пособи оьцучу мискачу нахана, пхьош тӀехь билгало лело.
* 1698—1699 — Лифляндехь а, Эстляндехь а ахархойн карзахбийларш.
* 1698—1727 — Ганноверан курфюрст Георг.
* Аьхке — Пётр I-ниг Венехь. Июль — Сийлахь Пётр Россехновкъа ваьлла. Дийцарш Августца.
* Октябрь — машаран дийцарш доладелла Туркойчоьнна а, Сийлахь лигин а йукъахь Карловицехь йукъара Ингалс а, Голланди а йолуш.
* Августегара Паткулан вакилат йахийтина Москоха а, Копенгагене а Швецин дуьхьала коалици кхоллархьама.
* 1698 гергга—1836 —Мазруин некъий Момбасехь.
* 12 сентябрь — йиллина  Таганрог шахьар.
* 30 сентября — Москохахь Кхийсархой байар.
* 1698 шеран 19 ноябрехь воронежан верфехь Петра I-чун куьйгаллица дан долийна 58 йоккха топ йолу кема, цуьнан килан ша-тайпана кеп йара. Оцу кеманан чертежаш йина ша паччахьо. Кеманна цӀе йелира «Гото Предестинация» («Делан гар»).
* Севери Томаса йина хьалхара практикехь лело йиш йолу Ӏаьнара машен («цӀеран насос»).

## Бина

*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1698 шо]]*
* 13 январь — Метастазио, италихойн драматург (велла 1782 шарахь).
* 16 февраль — Пьер Бугер, французийн математик а, астроном а, «кеманийн архитектурин» да (велла 1758 шарахь).
* 19 июля — Бодмер Иоганн Якоб, Швейцарин йаздархо, филолог, литературин йемалча, Гомеран а, Мильтонан а гочдархо (велла 1783 шарахь).

## Белла
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1698 шарахь]]*
* Дорошенко Пётр Дорофеевич, Аьтту бердан Украинин гетман (1665—1667).
* Франческо Д'Андреа (-), италихойн юрист, философ, политик.

## Хьажа кхин а
Можан налог

**Можа́н нало́г** — Можмаш лелочаьргара тайп-тайпана мехкашкахь йоху налогаш. Налог ца тухура дерриг чкъоьрнаш.

## XVI бӀешеран Ингалс
1535 шарахь Генрих VIII-гӀачо йукъайаьккхина можан налог. И налог йоьзна йара Маж лелочун социалан статусах. Паччахьан йоӀа Елизавета I-чо а йукъайаьккхира иштта налог, иза тухура шина кӀиранал сов йахйеллачу муьлххачу можан.

## XVI бӀешеран Франци
Францин олаллин а, динан дайшна а йукъахь маж лелоран мода йаьккхинарг хилира паччахь Франциск I (1515—1547). Правительство динан дайшна налог туьйхира, царал къен динан гӀуллакххоша маж йошура таро ца хиларна. Маьхаза маж лелоран агӀончашна а, дуьхьала болчарна а йукъахь къийсамаш бевлира, царна йукъа гӀоьртира лакхара католикийн иерархаш маж ца маго гӀерташ. Маж а, йеха месаш а лелор ца магор схьадолура «» чуьра, маж йемал йар дийца долийра кхин а 1119 шарахь Тулузин килсан гуламехь дуьйна, амма бакъон маьӀна дан йиш йара йоца маж лело мегаш. Йуьззина маж хьарам йира 1576 шарахь кардинала Борромео Карлос, цуо арахийцира  «*De barba radenda*».

## XVIII бӀешеран Росси

 шеран омарца хӀоттийна лахара налогийн тӀегӀанаш:
* паччахьан кертарчаьргара, шахьран элашкара, чинхошкара — 600 сом стаган тӀера шарахь;
* 1-ра тӀегӀанан  хьешашкара— 100 сом шарахь;
* йуккъера а, жима а тӀегӀанан совдегаршкара, ткъа иштта охьахевшина нахера — 60 сом стаган тӀера шарахь;
* йалхошкара, гурманчашкара, говр-ворданхошкара, килсан причетникашкара, мозгӀарш а, килсан йозанчаш а боцург, ткъа иштта муьлхха а чинера москохан бахархошкара — 30 сом хӀора шарахь;
* ахархошкара — шахьрин чувоьдуш а, араволуш а шишша ахча маж тӀера.

{{Hider
|title = 1705 шеран «Муьлххачу чинера нехан, мозгӀарийн а, килсан йозанчийн а маж-мекх дашарах, иза кхочуш дан ца луучуьнгара налог йаккхарх, налог йеллачарна билгалонаш йаларх лаьцна» омар 
|hidden = 1
|content = 

## Билгалдахарш

Категори:Налогаш
Категори:Налогаш тохаран истори
Категори:Маж
Категори:Чо башар
Фарес, Мириам

**Мириам Фарес** (; латинан йаздар *Myriam Fares*, цкъацца *Faris*; йин. 1983 шеран 3 май, Кфар Шлел) — ливанан поп-эшархо, локху Ӏаьрбийн маттахь.

## Дискографи
* ميريام — Myriam (2003)
* نادينى — Nadini (2005)
* تقول ايه — Bet’oul Eih (2008)
* من عيوني — Min Oyouni (2011)
* آمان — Aman (2015)

## Синглаш
* *Ghmorni*
* *La Tes’alni*
* *Ana Wel Shog*
* *Hasisni Beek*
* *Waheshni Eah*
* *Eih Yalli Byohsal *
* *Aman*
* *Bizimmetak*
* *Khallani*
* *Halla halla ya sabaya*
* *Degou Touboul*

## Фильмографи
* *Silina* 2009
* Ettiham 2014

## Видеографи

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Official website (официалан сайт)
Категори:Ӏаьрбийн эшархой
Перепростыня

**Перепростыня** () — Украинин Львован областан Дрогобычан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Львован областан индексаш 

Категори:Дрогобычан кӀоштан нах беха меттигаш
Миховка

**Миховка** () — Чехин Либерец мехкан  кӀоштара эвла.

## Географи
Майда — . ХӀордан сизал локхалла .

.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Истори

Хьалха йукъайогӀуш йара  цӀе йолу историн регионан.

## Демографи
Бахархойн динамика:

## Билгалдахарш

## Литература
* Janák, J., Hledíková, Z., Dobeš, J.: Dějiny správy v českých zemích. Od počátků státu po současnost. Praha : Nakladatelství Lidové noviny, 2005, ISBN 80-7106-709-1
* Гильфердинг А. Ф. Очерк истории Чехии // Собрание сочинений А. Гильфердинга. — СПб.: Печатня В. Головина, 1868. — Т. 1. — С. 343—412.

Категори:Либерец мехкан нах беха меттигаш
Категори:Чехин нах беха меттигаш
Чурикова, Инна Михайловна

**Инна Михайловна Чурикова** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. ССРС къоман артист (1991).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Инна Чурикова на сайте Ленкома 
* Инна Чурикова на сайте Наш Фильм
* «Золотая маска — 98»
* Инна Чурикова — биография и интервью на сайте 7Дней.ру

Категори:ССРС актрисаш
Адыгейскан гӀалин гуо

**Адыгейскан гӀалин гуо** () — Адыгейчура муниципалан кӀошт.

Административан центр — Адыгейск.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
* Гатлукай
* Псекупс

## Билгалдахарш

Категори:Адыгейскан гӀалин гуо
Белогорскан гӀалин гуо

**Белогорскан гӀалин гуо** () — Амуран областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Белогорск.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
* Низинни

## Билгалдахарш

Категори:Амуран область
Категори:Россин кӀошташ
Викимани

**«Викима́ни»** () — «Викимедиан фондан» хӀора шера дуьненайукъара конференци. Цуьнца цхьаьна Ӏилманан конференци а, цхьа ойла йолчеран цхьаьнакхетар а, «Викиманис» гулбо «Викимедиа фондан» тайп-тайпана проектийн декъашхой докладашка ладогӀа, карара а, чекхйевлла а проектех лаьцна презентацеш гайта а, ойланаш вовшашна йовзийта, керла контакташ лаха. «Викиманехь» «викимедихойн» () таро хуьлу шуьйра белхаш дийца, маьрша а, йиллина а программина тӀера маьрша Ӏилма а, вики-проекташ а дуьненахь йаржорна тӀекхаччалц.

## Йукъара хаамаш

## Билгалдахарш

## Викимани-2022
Викимани 2022 онлайн хир йу, тобанаш цхьаьнакхеташ а хир йу, 2022 шеран июль беттан хьолехь йан план йу 2022 шеран 11 - 14 августехь дуьненан дуккха а мехкашкахь.

## Хьажоргаш
* 
* Вики-конференци

Категори:Викимедиа
Категори:Информатикин конференцеш
Категори:2005 шарахь дуьйна рогӀехь йен мероприятеш