open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шо

**Шо** - (),  (). Нохчийн маттахь, 12 бутт йукъа лоцучу хенах шо олу.

## Дожарш
Дийриг дожар: шарна, шеран, шере, шеро:

Дуккхаллин: шераш.

Категори:Хан
Подольск

Подо́льск () — Россин гӀала йу, Подольскан кӀоштан административан центр йу иза Москох латтанашна йукъа йогӀуш йу. Пахра олучу эркан йухехь (Москох эрк тӀе кхеташ). Москох гӀалин йуккъера дӀа 36 км а 15 км оц МКАД олучу меттера. Къилбаседа Шербинкица доза а долуш, къилбехьа Климовск ойла йу. ГӀалин латтан докхалла 40, 04 км². Дуккха сурсаташ долуш йоккха гӀала йу Москох латан муьтӀахьш.

Иза кхолла йелла Подол олуш йолу хьалхлера жимачу ойланах, иойл шен долахь хилла XVIII бӀешарахь Данил олучу Ӏамалан цӀийна. ГӀала йу аьлла цӀе тоьхна оц 1781 шарахь. ХӀокху 1971 шарахь совгӀат делла, къинхьегамах доьзна Къинхьегаман ЦӀен байракх. 2004 оцу гӀалина йелла кхин бакъо, гӀалийн гуо аьлла хьал хӀоттош.

## Суьрташ

Сурт:Бронницкая ул., Общество Потребителей Компании Зингер, 1913 г.jpg|Бронницск урам., Йукъараллийн лелор кхолламан Зингер, 1913 шо
Сурт:Вид на Подольск с птичьего полета.jpg|Хьозан гарехь хьажар.  XX бӀешо долалуш
Сурт:Вид на Подольский храм Св. Троицы и ул. Бол. Зеленовскую.jpg|Подольск цӀийна хатӀ. Троицы а урам. Йоккха Зелёновка
Сурт:Деревянный мост через Пахру, вид с Красной Горки.jpg|Дечиг тӀай Пахру чухул, цӀе басар хьажар.  XX бӀешо долалуш
Сурт:Железнодорожный мост через реку Пахру.jpg|Аьчка некъ Пахру чухул. Йухьиг XX бӀешо
Сурт:Завод _Зингер_, 1911-1912 гг.jpg|Кхуллу меттиг Зингер, 1911-1912 шерашкахь
Сурт:Завод Зингер в Подольске.jpg|Кхуллутг Зингер Подольскехь
Сурт:Земская больница в Подольске.jpg|Земскера балнийцӀа йухьиг XX бӀешо
Сурт:Подольск, Бол. Серпуховская ул. и Думная ул., дом Ильина.jpg|Подольск, кӀошта. Серпухов урам. а Думнан урам., цӀа Ильинан.  XX бӀешо долалуш
Сурт:Подольск, Бронницкая улица.jpg|Подольск, Бронницан урам.  XX бӀешо долалуш
Сурт:Подольск, Варшавское шоссе, застава.jpg|Подольск, Варшаван некъ, лаьттан.  XX бӀешо долалуш
Сурт:Подольск, Цемзавод (1875 г.) и железнодорожный мост.jpg|Подольск, Чанкхуллург (1875 ш.) а, аьчка некъ а.  XX бӀешо долалуш
Сурт:Подольские городские торговые Красные ряды.jpg|Подольскан хӀум йухку цӀе магӀарш. XX бӀешо долалуш. ХӀинца метта хоттийна
Сурт:Усадьба Ивановское.jpg|Ивановн да́къа.  XX бӀешо долалуш


## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Подольскан машан меттиг
* Да дезаш долу хьукум кхуллу неха машам меттиг Подольскан 
* Подольскан мехка хlуманш гайтаран цlа 
* Хааман зорба «Подольскан белхалой» 
* Истори Подольск шахьара 
* Гlар бойл нах Подольск шахьаран 
* Тlема-барт, йиллина «Баьчча» 
* ''Николай Калашников''. Йаккхина шагойтург Подольскех:
** Да́къа I. ГӀала Подольскан йукъ
** Да́къа II. Йукъ Подольскан. 1930-гӀа. ТӀом балале сталиннан шахьар хӀат
** Да́къа III. Некъа юккъера Подольскан
** Да́къа IV. Залинейнан кӀошта Подольск I
** Да́къа V. Залинейнан кӀошта Подольск II
** Да́къа VI. ЦӀен басе
** Да́къа VII Плещеев меттиг
* Керст нийса Ӏамал йочера цӀенош 
* Подольск шахьаран дозанш дийцар 
* Подольскех лаьцна листар
* Дика хьажар Подольск шахьаре 
* Street view кхин шахьарш Подольск

Категори:Москохан область
БойсгӀар

**БойсгӀар** йа Бенойн БойсгӀар — () тайпан Бено (Эди некъе) хилла БойсгӀар, 1817—1864 шерашкахь маршонан тӀамехь дакъалоцуш хьалха ваьллачерах цхьа куьйгалхо. БойсгӀар вина а кхиъна меттиг Бена йу, иза вина Баршкъе доьзаллехь Бенахь 1794 шарахь, БойсгӀар гӀазотехь дӀакхелхина 1861 шарахь, Ӏовхахь.

## Биографи

Вина 1794 шарахь Нохчийчуьра Бенахь, цуна де цӀе хилла Баршкъи Эди некъе а волуш. 1830-гӀа шерил хьалха хелла дахарех хӀума хууш дац.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*Бойсхарх лаьцна илли ду Имам Алимсултана локхуш

Категори:Нохчийчоьнан истори
Категори:Бинарш Нажи-Йуьртан кӀоштан Бенахь
Орден

**Орден** — иза стага туолам баьккхича йа цхьан хӀуман тӀехь сов ваьлча луш совгӀат ду.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Орден Совгlаташ

Категори:Орденаш
Къоракуотам

**Къоракуотам** (, ) — НIаьна лог кIело Iаьржа а йолуш, къокханан басахь накха а болуш, ал тIемаш а долуш ю. ЧукIело кIай тIедарчий а долуш, къорза ю цуьнан. ЗIок кIай бос болуш ю. Котам Iаьржа тIедарчий а долуш хьаьрса ю. КIезиг ю уьш. Ламанца а, лахенца а хьаннашкахь хуьлуш ю уьш. Шишша цхьана кхеташ Iедал дац церан. Баннаш диттийн кондаршна кIелахь до. Тойна май баттахь доккха. ХIоьаш ал тIедарчий а долуш хуьлу 5-9. ДIай-схьай кхелхаш дац церан дахар. Цхьана меттехь хуьлу уьш. Котам тойна хиъначу хенахь меттах а ца йолу. Бос дIадаханчу шеран екъчу бацах, гIах дIатарлой хуьлу цуьнан. Цундела атта бIаьрг тIе ца кхуьу цунна.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Олхазарш
Сира-сийна кхокха

**Сира-сийна кхокха** (, ) — Горга, дуьзна дегI а долуш, луьста, шера дегIа тIе йийшина месаш а йолуш ду кхокхий. Кхаа тайпана а, шийтта беса а ду уьш.

Вайн цIахь, адамаш дехачохь гIаланашкахь а, ярташкахь а хуьлуш болу кхокха. И тайпа кхокхий дукха а ду. Яккхийчу гIеранашца хуьлу уьш ялташ лелочу меттехь. Элеваторшкахь, амбарашкахь, хьаьттанашкахь. Букъ тIе кхаччалц гIорта а, хаьндарг а, таьIно сийна а, баьццара а бас бетталуш, арий санна лепаш хуьлу кхокханан. "Кхокханан басахь" лоу вай цуьначух тера бос болчу хIуманах. Шина а агIор тIома тIехь шалха Iаьржа мозанаш ю цуьнан, тIомана пурхалхьа, тIам буткълучу меттехь. Кхокханан когаш а, бIаьргаш а цIиэ ду. ЗIок хотталучохь чохчам ю цуьнан. Кхин бос болуш а хуьлу адамаш дехачохь долу кхокхий.

Цхьана метта дехаш а, дIай-схьай кхелхаш, Iен меттиг хуьйцуш а хуьлу кхокхий. Ах акха а, ах адамех доьлла караIемина а ларалуш ду уьш. Кхокхаша баннаш до тIулган я сацкъаран бердашца, дIатесна йитначу тишчу гIишлош чохь, цIенойн тхевнашкахь, карнизашкахь. Кхокханан бен башха лерина бой а ца хуьлу. Цхьа кIеззиг синтарш а гулйой, буха масс а тосий бо кхокхано бен. Февраль, март баттахь болало кхокха хIоьаш дан.Кхокхано шиъ до хIоа. КIорнеш шарахь кхузза, доьазза йоху цо. Кхокханан бадар чехка ду. ТIемаш сиха детта цо. Бекар "Кхур-кху-у-кх, кху-у-кх" бохаш ду цуьнан. Цкъацкъа "къу-у-у, къу-у-у", бохуш, узарш деш санна бека иза. Дитта тIе хууш гIиллакх дац цуьнан.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Олхазарш
Лекъ

**Лекъ** (, ) — Котамийн тайпанах уггаре а жимах дерг лекъ ду. Iаьржа тIедарчий а долуш, ал бос бу цуьнан. ЦIога доца ду. ЧукIело сирла ю. НIаьнин лог кIело Iаьржа ю. Меан хаьндарг къорза ю. Лекъаш ялтийн аренашкахь, цанашлахь хуьлуш ду. Шиъ цхьана кхетий ца лела уьш. Бен бацалахь а, ялташна юккъехь а бо лекъо, жимма ор а доккхий, чу бецаш а йохкий. Тойна май баттахь доккху. ХIоьаш даккхийра тIедарчий а долуш хуьлу 7-I5. Дукхах йолу хан лаьттахь йоккху лекхаша. Бацалахь лечкъий хуьлу уьш. Дитташ тIе ховшуш Iедал дац церан. ТIома гIаьттича гена далале охьахоу лекъ. ТIемаш тохар чиха а, дадар чехка а ду. Декар иштта ду боьршачу лекъан "пит-пипить, пить-пипить". Лекъийн даар коьртачу декъана бецан хIу ду. Садолу хIумнаш а йоу цара.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Олхазарш
2014 шо

## Оцу шарахь белларш
* Абдул-Муслимов, Мусан Юсупович (1955 шеран 3 февраль — 2014 шеран 11 март) — нохчийн паргӀат кепар латархо, СССР а, Европин а чемпион, дуьненан Кубок яккхинарг, СССР халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
* Ахмед Арслан Аллаудин (1942 шо — 2014 шеран 18 ноябрь) — Иорданин тӀеман гӀуллаккхо, танкийн эскарийн дивизин инарла, 1967 а, 1973 а шерашках Израильца хилла тӀемашкахь дакъалаьцнарг, шозза Иорданин Турпал;
* Бексултанов, Умар Ахматсултанович (1937 шеран 20 октябрь — 2014 шеран 6 декабрь) — нохчийн композитор, хьехархо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР а, Нохчийн Республикин а исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо, Нохчийн Республикин шатлакхан илли язйинарг;
* Дудаев, Муса Абдиевич (1938 шеран 16 февраль — 2014 шеран 6 август) — вевзуш волу нохчийн артист, РСФСР Сийлахь артист, ГӀалгӀайн Республикин Халкъан артист.
* Эсембаев, Ваха Мухтарович (1932 шеран 4 апрель — 2014 шеран 6 июль) — хьалхара нохчийн тяжелоатлет.
2010 шо

## Оцу шарахь белларш
* Вартанов, Григорий Мартиросович (1939 шеран 21 март — 2010 шеран 17 июль) — боксан спортан говзанча (1960), Ерригсоюзан а (1969), Халкъашна а юккъера категорин (1983) суьдхо, РСФСР Сийлахь тренер.
* Исмаилов Абдулхаким (1918 шо — 2010 шеран 16 февраль) — Россин Турпал
* Дадашев Абдул Катаевич (1930 шеран 28 декабрь — 2010 шеран 5 март) — йаздархо, Нохчийн Республикин культурин Сийлахь белхало
* Нашхоев Руслан (1936 шеран 20 апрель — 2010 шеран 5 май) — журналист

## Хьажа кхин
*
Нахар

**На́хар** () — Ичкерехь лелаш хила дезаш долу ахча. 

 

 

 

 

 

 

 

 

## Билгалдахарш

Категори:Ахча
2013 шо

## Оцу шарахь белларш
* Осташко, Николай Андреевич ( (1935 шеран 3 февраль — 2013 шеран 12 август) — советски а, и Россин а еза атлетикан тренер, Россин Сийлахь тренер;
* Саракаев, Хамзат Ибрагим-Бекович (1927 шеран 31 декабрь — 2013 шеран 17 апрель) — нохчийн берийн йаздархо, поэт, журналист, гочдархо, Нохчийн Республикин йаздархойн бертан декъашхо, Россин йаздархойн бертан декъашхо, Россин журналистан бертан декъашхо;
* Мандела, Нельсон (1918 шеран 18 июль — 2013 шеран 5 декабрь) — хьалхара Къилбера Африкин Республикин Ӏаржа президент, апартеидаца жигара къийсамхо, Машеран Нобелин совгӀатан лауреат.
* Хасбулатов, Асланбек Имранович (1937 шеран 24 ноябрь — 2013 шеран 2 октябрь) — нохчийн Ӏилманча, историн Ӏилманийн доктор, Нохчийн пачхьалкхан университетан профессор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР а, ГӀалгӀайн Республикин а Ӏилманан Сийлахь гӀуллаккхо;
Жижиг доттург

**Жижиг доттург** — нохчийн маттахь жижиг доттург олу.

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажорагаш
ТӀехьа-Марта

**ТӀехьа-Марта** — Россин гӀала, Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштан административан центр.

Иза йу ТӀехьа-Мартанан йуьртан меттиган административан центр.

2023 шарахь ТӀехьа-Мартана гӀалин статус йелла.

## Географи

КӀошт Нохчийн Республикан къилбаседехь лаьтташ йу. Цуна дозанаш ду малхбузехь: Эна-Хишкан кӀоштаца, къилбаседехьа Соьлжа-ГӀалин кӀоштаца, малхбалехьа Хьалха-Мартанан кӀоштаца, къилба-малхбалехьа Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштаца, къилба-малхбузехь ГӀалгӀайн Республикан Сунженски а, Джейрахски а кӀошташца . 2020-чу шеран январехь дуьйна кӀоштан майда — 753,21 км2 йу (2018 шеран хаамашца — 1152,83 км2), 2020-чу шеран 1 январехь кӀоштан латт лахаделира Эна-Хишкан кӀоштан Буммат йукъатохара бахьан долуш, цула совнан Ӏашхойн-КӀотар йуртан йукъа догӀу латта дехьа даькханера Шуьйтана а, Хьалха-Мартанан кӀоштанаш йукъе.

КӀоштан коьрта хиш ду: Ӏасса, Ӏашхи, ВаларгӀа, Ниттхи, Соьлжа, Марта, Шалажа.

## Истори
1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а махкахбаран а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе а хийцина «Новосельское» аьлла. Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа, эвлана хьалхалера цӀе а меттахӀоттийна.

## Бахархой

## Тайпанаш
Дехаш долу тайпанаш:
* айткхаллой,
* аьккхий,
* галай,
* гӀандалой,
* зумсой,
* мержой,
* нашхой,
* нихалой,
* пешхой,
* тумсой,
* цӀечой,
* цӀонтарой,
* чӀиннахой.

## Суьрташ

File:IMG 20180614 151350ТӀехьа-Марта чуволучехь.jpg|ТӀехьа-Марта чуволучехь
File:IMG 20180614 151453 (1)ТӀехьа-Марта чубоьду некъ.jpg|ТӀехьа-Марта чубоьду некъ
File:IMG 20180614 151420ТӀехьа-Марта чуволучехь1.jpg|ТӀехьа-Марта чуволучехь
File:IMG 20180614 151525ТӀехьа-Мартан стадион.jpg|ТӀехьа-Мартан стадион
File:IMG 20180614 151653СТО.jpg|Техника таен меттиг
File:IMG 20180614 151707ТӀехьа-Мартанара туькнаш.jpg|ТӀехьа-Мартанара туькнаш
File:IMG 20180614 151733Чеченэнерго.jpg|"Чеченэнерго"
File:IMG 20180614 152316ТӀехьа-Мартанан юкъ.jpg|ТӀехьа-Мартанан йукъ
File:IMG 20180614 154942 HDR (1)ТӀехьа-Мартанан рузбанан маьждиг1.jpg|Рузбанан маьждиг
File:IMG 20180614 152537ТӀехьа-Мартанан кӀоштан административан гӀишлош.jpg|Административан гӀишлош
File:IMG 20180614 152526ТӀехьа-Мартанара тӀекӀелайина туькнаш.jpg|ТӀехьа-Мартанара туькнаш
File:IMG 20180614 152522ТӀехьа-Мартанара рузбанан маьждиг.jpg|ТӀехьа-Мартанара рузбанан маьждиг
File:IMG 20180614 152419ТӀехьа-Мартанан ишкол.jpg|ТӀехьа-Мартанан ишкол
File:IMG 20180614 151750СОШ №5 Ачхой-Мартан.jpg|№5 йолу ишкол
File:IMG 20180614 154958 HDR (1)ТӀехьа-Мартанан №6 йолу ишкол.jpg|ТӀехьа-Мартанан №6 йолу ишкол
File:Марта (Ӏаьс-хин га).jpg|Фортанга
File:IMG 20180614 155059 HDRЙохк-Эцаран центр.jpg|Йохк-Эцаран центр
File:IMG 20180614 155308 HDRТӀехьа-Мартанара жамаӀат маьждиг.jpg|ЖамаӀат маьждиг
File:IMG 20180614 155324 HDRДолара говзалла Ӏаморан дешаран кхоллам.jpg|Долара говзалла Ӏаморан дешаран кхоллам
File:Центральная мечеть в селе Ачхой-Мартан.jpg|ТӀехьа-Мартанара керла дин рузбанан маьждиг


## Билгалдахарш




## Литература
* 

Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Нохчийчоьнан гӀаланаш
Ӏовхойн кӀошт

**Ӏовхойн кӀошт** () — ДегӀастанан административан дакъа. Кхоьллина 1943 шеран октябрехь ДегӀастанан АССРн йукъахь, нохчий-Ӏовхойн латтана тӀехь. Административан центр — ГӀачалкъа.

## Истори
XIX бӀешарахь Имамат йолучу хенахь кхузахь дара имаматан административан дакъа — Ӏовхойн наибалла. Кавказан тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа, Ӏовхой бехачохь цхьана хенан лаьттира административан дакъа — Ӏовхойн гуо.

1944 шеран февралехь нохчий-Ӏовхой Нохч-ГӀалгӀайчура нохчашца а, гӀалгӀайшца а махкахбаьхира Йуккъерчу Азе, ткъа цера кӀоштан цӀехийцира ГӀазгӀумкийн керла кӀошт аьлла. КӀоштан цхьа дакъа луларчу Казбековн кӀоштах дӀатоьхна йарташка Алмакхара суьйлий ховшира. Суьйлий оцу йарташка шайн лаамца ховшийна. 
### МеттахӀоттор
1980-гӀа шерийн чакхенгахь нохчаша айдира Ӏовхойн кӀошт хьалха хиллачу дозанашкахь меттахӀоттор а, суьйлий, гӀазгӀумкий а шайн махкар ара бахар а. 1991 Халкъан депутатийн III Гуламо сацамбира кӀошт меттахӀоттайан, Ширча-Эвла а, Пхьарчхошка а меттахӀоттош йолучу Ӏовхойн кӀоштан йукъа йаха йезаш йу. Ткъа гӀазгӀумкашна латта делира Кумторкалан кӀоштехь.

Тахана Ширча-Эвлахь а, Пхьарчхошкахь а бахархой, бакъалла аьлча, этносийн принципехь бекъабелла бу: нохчий а, суьйлий а параллелехь бехаш бу – ишколашкахь бераш доьшуш бу шайн шайна бекъна; нохчаша а, суьйлаша а цхьана маьждигехь ламазаш а цадо. Вовшашка тезете а ца больху. Кегийрхой сих-сиха леттарш а хуьйлу.

### ХӀоллам
1989 шарахь цхьана агӀора нохчийн а, вукху агӀора суьйлийн, гӀазгӀумкийн а йукъаметтиг телхира, бахьна дара нохчаша Ӏовхойн кӀошт меттахӀоттор дехча, 1944 шарахь дуьйна суьйлий а, гӀазгӀумкий а бехаш болу.

Хаси-Эвлан йукъараллас ГӀачалкъахь 1944 шарахь махкахбехначарна хӀоллам хӀоттиначултӀехьа Бони-Эвлан центрехь суьйлийн а, гӀазгӀумкийн а йоккха митинг гулйира, декъашхоша кхайкхам бира хӀоллам хӀотторо йукъаметтигаш талхош хилар, цул совнах цара Ӏедали дихира нохчий-Ӏовхой Нохч-ГӀалгӀайчоьнан Шелковскан кӀоште махкахбаха аьлла.


Жертвам сталинизма чеченцам-аккинцам.JPG|Сталинизмо бехкбоцуш хӀаллак бинчу вайнахана
Памятник чеченцам — жертвам сталинских репрессий.jpg|Сталинизмо бехкбоцуш хӀаллак бинчу вайнахана
С.Ярыксу-Аух (Ныне Чаравали Новолакского района Дагестана).JPG|Сталинизмо бехкбоцуш хӀаллак бинчу вайнахана
Митинг чеченцев Ауха (23 февраль 2017 год) (4).jpg|2017 шеран 23 февралехь хила митинг 


## Нах беха меттигаш
* Алтмирз-Йурт
* Бони-Эвла
* Боони-Йурт
* Барчхой-Отар
* Билт-Эвла
* Зори-Отар
* Кешен-Эвла
* Мини-АтагӀа
* Лакха-Отар
* Ярмаркино
* ГӀачалкъа (ГӀачалкъа-Ӏовх)
* Ширча-Эвла (Ширча-Ӏовх)
* Пхьарчхошка (Пхьарч-Эвла, Акхташ-Ӏовх).


Старый Окох (Окоцкая земля).jpg|Ширча-Эвла стиглара хаьжча
Пхьарчхошка.jpg|Пхьарчхошка стиглара хаьжча
Гачалка (Ярыксу-Аух).jpg|ГӀачалкъа
Зори-Отар 3.jpg|Зори-Отар
Барчхой-Отар.jpg|Барчхой-Отар


## Эркаш
* ГӀурий (Акташ)
* Ивги (Ярыксу)
* Эна-Хи (Саласу)
* Яьсси (Аксай)
* Ястий (Ямансу)

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Хьажоргаш
* Дайн кхерч ден а беш... » Нийсо-Дагестан
Категори:Нохчийчоь
Категори:Россин кӀошташ
Соьлжа-ГӀалин кӀошт

**Соьлжа-ГӀалин кӀошт** — Нохчийчоьнан кӀошт.

КӀоштан центр йу — Соьлжа-ГӀала (кӀоштан йукъайогӀуш йац).

## Географи

КIоштана доза хIоттало: къилбааседехьа — Невран кӀоштаца, къилбаседа-малхбузехь — Теркан кӀоштаца, къилбаседа-малхбалехь — Шелковскан кӀоштаца,  малхбалехь —  Гуьмсан кӀоштаца а, Устрада-ГӀалин гуоца а, къилба-малхбалехьа — Шелан кӀоштаца, къилба-малхбузехь — ТӀехьа-Мартанан кӀоштаца а, Хьалха-Мартанан кӀоштаца а, малхбузехьа — Эна-Хишкан кӀоштаца а, ГIалгIайчоьца а, къилбаехь — Шуьйтан кӀоштаца.

## Истори

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

# Ӏалхан-ГӀала

# Ӏалхан-Чурт

# Бамат-Йурт

# Беркат-Йурт

# Коьрте

# Баса-ГӀала

# Галне

# Примыкани

# Октябрьски

# Красностепновски

# Мамакхин-КӀотар

# Чурт-ТогӀи

# Победенски

# Радужни

# ГӀунашка

# Керла-Йурт

# Бартхой

# Ӏалхан-ХитӀи

# Ӏумхи-КӀотар

# Долинск

# Аьхкин-Борзе

# Шинасуьйра-йукъ

# Хьач-ХитIе

# Мехкадаьттан-Йурт

# Девкар-Эвла

# ТогӀи

# Керла-ЦӀоьнтара

# ЧӀаьнти-Йурт

# Хан-ГӀала

## Экономика

### Индустри

### Йуьрта бахам

## ГӀарабевла бахархой

## Хиш

* Терк
* Соьлжа (эрк)
* Ӏалханчурт
* ГӀой
* Орга (эрк)
* Хьачхи
* Гордалинка
* Шара-Орга (эрк)
* Гиха
* ГӀойчу

## Лаьккха ламан боьхьанаш

* Кхеташ корта
* Кхаъа корте
* Хьачхин корта
* Сати тIе
* ГIуозабин корта
* ГIойтIен корт — 	434 м
* Беттамирзан корта
* Муьж корта
* Масаран корта
* ЦIе-йоцу корта
* Куокана кол корта
* Ушхаран корта
* Навр-корта
* Нуьйр хин корта
* Нох барзе
* Белшин корта
* Хан-гIалин Коьрте
* Ахчан корт
* Саьнгалхин корта
* Сосакхан-Коьрте
* Дехьа-Суьйра-Коьрте — 431,8 м.
* Сехьа-Суьйракоьрт — 274 м.
* Дартанан корта
* Тултанан корт
* Ташгlалин корт — 378 м.
* ГIотанан корт (Овечья гора) 
* ГIожакъан корта (гора Горагорская) — 504,2 м.
* Шера корта
* Ачкахишка
* Дуьрчхин корта 
* Хайна корта — 459,1 м.
* Хаз корт
* Кlарха (Карах) — 336,2 м.
* Хин корт
* Басгlалин корт

### КӀоштехь бинарш
* Эсамбаев, Махмуд Алисултанович (1924—2000) — балетан артист, эстрадан хелхарча, СССРн халкъан артист (1974)

## Билгалдахарш

Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀошт
ГӀизлар

**ГӀизлар** — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштан гӀала йу.

## Бахархой
ГIалан бахархой:

къаьмнийн хӀоттам  бахархой леррана шо 2002:
* оьрсий — 48,6 %;
* суьйлий — 15,4 %;
* даьргӀой — 11,7 %;
* гӀумкий — 5,0 %;
* лаьзгий — 4,0 %;
* гӀазгӀумкий — 3,2 %;
* эрмалой — 2,5 %;
* азербайджанаш — 1,8 %;
* ногӀий — 1,4 %;
* рутулаш — 1,3 %;
* табасаранаш — 1,3 %;
* нохчий — 1,1 %;
* агулаш — 0,1 %

къаьмнийн хӀоттам  бахархой леррана шо 2002:
* оьрсий — 49,21 % (25 111 стаг.);
* суьйлий — 15,59 % (7 956 стаг.);
* даьргӀой — 11,56 % (5 899 стаг.);
* гӀумкий — 4,76 % (2 429 стаг.);
* лаьзгий — 3,89 % (1 986 стаг.);
* гӀазгӀумкий — 3,20 % (1 632 стаг.);
* эрмалой — 2,50 % (1 276 стаг.);
* азербайджанаш — 1,75 % (892 стаг.);
* ногӀий — 1,38 % (702 стаг.);
* табасаранаш — 1,27 % (649 стаг.);
* рутулаш — 1,21 % (615 стаг.);
* нохчий — 1,10 % (562 стаг.);
* цахураш — 0,15 % (79 стаг.);
* агулаш — 0,10 % (53 стаг.);
* кхин — 2,32 % (1 183 стаг.);
* бериге — 100,00 % (51 024 стаг.).

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ГӀизлар
ГӀоьрдала

**ГӀоьрдала** — Нохчийчоьнан Нажи-Йуьртан кӀоштара эвла.

Иза йу ГӀоьрдалан йуьртан меттиган административан центр.

## ГӀордалан йуьртан меттиг

ГӀордалан йуьртан меттига йукъа йоьду йу.: 
* э. ГӀоьрдала
* э. Бас-ГӀоьрдала 
* э. Хашки-Мохк 
* э. МоӀси-КӀотар

## Истори
## ГӀарабаьлла гIоьрдалой

* Ойшиев, Чомак — паччахьан офицер.
* Радуев, Салман Бетырович  — Нохч-оьрсийн тӀеман декъашхо.

## Билгалдахарш

Категори:Нажи-Йуьртан кӀоштан нах беха меттигаш
Тирана

**Тира́на** (Tiranë, Tirana) — Албани Пачхьалкха Коьрта гӀала йу, массо мехка коьрта балалитаран, мехка сурсатийн куьйгалла лелош, оьздангаллийн Пачхьалкха йукъера гIала йу. Цхьаннех йозуш йоцуш шахьар йу, мехка латтанашна, иштта Тирана гIалийна чу догIучу латанашна урхалла до меттиг.  Аренан барамца 30 км² йу. Кхоьллина оц 1614 шарахь, Тирана гIала мехка Коьрта гӀала хилира 1920 шарахь.

## Истори

## Билгалдахарш

Категори:Албанин гӀаланаш
Кабул

**Кабул** (,  *Kābul*) — ОвхӀанан коьрта гӀала. ГӀала йу Кабул олучу хийистехь. 1800 метр хӀорда сизал лакхахь йу.

Бахархойн дукхалла 615 900 стаг бахархой лерина (2006 шарахь), агломераци — 3 071 400 стаг бахархой лерина (2011 шарахь).

## Истори

## Билгалдахарш

Категори:ОвхӀан
ЖӀайхой

**ЖӀайхой** () — Кавказан орамера къаьмнех цхьаъ, гена заманара дуьйна деха Ломан ДегӀастахь, ткъа иштта Малхбузан Гуьржийчохь а, Къилбаседа Азербайджанехь а, таханлерачу ДегӀастанан уггаре доккха къам.

## Барам а, охьаховшар а
Дуьнен тӀиера жӀайхойн барам: берриш 1 млн: Россехь — 850 эз., Азербайджанехь — 50 эз., Туркойчохь — 50 эз.

2010 шарахь бахархой багарбаран терхьашца жӀайхойн дакъа кӀошташкахула:

Беха ДегӀастанан ломан доккхаха долчу декъехь, ткъа кхин а аренашкахь (Шури-ГӀалан, Хаси-Эвлан, Кизилюртан, кхин а кӀошташкахь). ДегӀаста йоцуш, беха Нохчийчохь, ГӀалмакхойчохь, кхин РФ субъекташкахь (берриш — 912 090 ст.). ДегӀастанахь жӀайхой охьаховшаран коьрта область — ЖӀайхойн Койсу (ЖӀайхойн-ор) а, Ӏаьндийн Койсу (Ӏаьндийн-ор),Ӏаьржа-Койсу (Чеэр-ор) а эркийн майданаш. 28 % жӀайхой беха гӀаланашкахь (2002).

ЖӀайхой иштта беха Азербайджанехь (коьртаниг Белоканан, Закаталын, Кахан кӀошташкахь а, Бакохь а), цигахь 1999 шеран бахархой багарбаран жамӀашца, массеран барам 49,8 эзар стаг хилира. ЖӀайхойн кегийра тобанаш еха Гуьржийчох, гулахь Кварелин муниципалитетехь, кхин а Логодехан муниципалитетехь, Тиблисехь, Туркойчохь, Кхазакхстанехь, кхечу махкашкахь а.

«ЧӀогӀа чолхе а, цхьаьна ца догӀуш а ду тахана, — ала дийзира 2005 ш. реза ца хиларца дегӀастанан Ӏилманчо Б. М. Атаевс, — Россин арахьара жӀайхойн диаспоран барамех лаьцна хаттар. Иза доьзна ду уггаре хьалха, уьш бехачу мехкашкахь политикин а, кхин а бахьнашца бахархой багарбарехь къам ца гайтарца. Цундела далош долу тайп-тайпанчу хьосташца жӀайхойн тӀаьхьенийн барам хетарехь гергара бен ца хаьа, масала, Туркойн Республикехь. Амма нагахь ларахь дегӀастанан малхбалеӀаморхочун А. М. Магомеддадаевн дешнаш, „таханлерачу Туркойчоьнан махкахь 1920-гӀа шерашкахь хилла 30 сов дегӀастанан эвланаш, 2/3 царех лаьтташ хилла жӀайхойх, „оцу махкахь беха дегӀастанхойн-баккхийн наха дийцарехь, тахана кхузахь беха 80 эзар сов дегӀастанхо“, тӀаккха лерича царех 53 эз. жӀайхо хуьлу».

Иштта, уггаре йоккха ССРС хиллачу мехкан дозанал арахьара жӀайхойн диаспора Туркойчохь ю. Цуьнца цхьаьна, лара деза, Хункар-мохк йукъахь хиллачу Шеман а, Урданан а мехкашкахь кӀез-кӀезиг жӀайхойн мухажирийн тӀаьхьенаш хилар, уьш кӀезиг хиларна, меттигерчу Ӏаьрбийн бахархойн оьздангаллан а, меттан а боккха Ӏаткъам хилла, иштта къилбаседакавказхойн, алсама адыгийн а, нохчий а. «ДегӀастанхойн Ӏусманан импере мухажиралла» цӀе йолчу шина томан монографин авторо Магомеддадаев Амирхана тешалла до: «Къилбаседакавказан векалш, царна йукъахь дегӀастанан диаспоро а ладаме роль ловзайо Туркойчоьнан, Урданан, Шеман социалан-экономикин а, йукъараллин-политикин а, синмехаллин-этносан дахарехь… Таханлера Туркойчохь, вайн гарехь, тоьар ду, Туркойн Республикин Тансу Чиллеран правительствехь пачхьалкхан кхерамазаллин министр Мехьмет Гёльхан хилар гайтича а — Кулецма эвлара мухажирийн тӀаьхьенах волу, я Ментеш Ӏабдулхьалим, 1960 шарахь Туркойчохь пачхьалкхан харцам охьатаӀийна, авиаполкан баьчча».

## Билгалдахарш

Категори:Къаьмнаш
Палтога

**Палтога** — Россин Вологдин областан Вытегран кӀоштара эвла. Оц эвлахь 295 нах бехаш бу (2002). Палтога 2001 дӀахӀоттийна йу.

## Билгалдахарш

Категори:Вытегран кӀоштан нах беха меттигаш
Лаамалла

**Лаамалла** — Маьрша ялла хан-пачхьалкх цхьаннех йозуш ца хилар,шен халкъа лаамехь хилар гойту маьрша ялла хено
«хьажа»
## Билгалдахарш

Категори:Лаамалла
Категори:Пачхьалкх
Пачхьалкхан дин

**Пачхьалкхан дин** — таханалерачу дийнахь уггаре даккхийчу динош йуккъехь кхоъ дин ду — Ислам, Католикш, Христианш.
Ислам дин нахан йукъехь лероран бараме лаьрча шоолха дин ду 1,5 биллиард адам ду Ислам дин лелош.
Хуучара дуьйцу итта шо хан йаьлча бусулб дино хьалхара меттиг схьаоьцар йу.

## Билгалдахарш

Категори:Пачхьалкхан дин

## Хьажа кхин


Файл:[URL=http://www.radikal.ru ][IMG]http://i009.radikal.ru/1111/38/acb1ab181af8.jpg[/IMG][/URL].jpg|нохчо
Уэйлс, Джимми

**Джи́мми До́нал Уэ́йлс** (, иштта олу **Джи́мбо** (); 1966 шеран 7 август, Хантсвилл, Алабама, АЦШ) — Америкин интернет-предприниматель, Википедин кхоллархо, Викимедиа Фондан председатель (2003—2006). 2011 шо дуьйна — Викимедиа Фондан сийлахь председатель; Wikia Inc. компанин директор.

2010 шо дуьйна Maurice Lacroix брендан векал.

2012 шо дуьйна — Йоккха Британин Ӏедалан йукъаран политикин хьехамча.

## Публикациш
* Роберт Брукс, Джон Корсон и Дж. Донал Уэйлс, *«The Pricing of Index Options When the Underlying Assets All Follow a Lognormal Diffusion»* (1994, журнал «Advances in Futures and Options Research»).
* Джимми Уэйлс, Андреа Уэкери, *«Throwing Sheep in the Boardroom: How Online Social Networking Will Transform Your Life, Work and World»*, (2008).
* Джимми Уэйлс, Андреа Уэкери, *«Commentary: Create a tech-friendly U.S. government»*, 2009.
* Джимми Уэйлс, Андреа Уэкери, *«33 Million People in the Room: How to Create, Influence, and Run a Successful Business with Social Networking»*, 2009.
* Джимми Уэйлс, Андреа Уэкери, *«Marketing to the Social Web: How Digital Customer Communities Build Your Business»*, 2009.
* Джимми Уэйлс, Андреа Уэкери, *«Most Define User-Generated Content Too Narrowly»*, 2009.
* Джимми Уэйлс, Андреа Уэкери, *«Keep a Civil Cybertongue»*, 2009.

## Билгалдахарш

## Литература
* Даниэл Х. Пинк, ''«The Book Stops Here»'' (3 марта 2005, журнал «Wired»).
* 
* 

## Хьажорагаш

* Джимми Уэйлсан агӀо ингалсан Википедехь
* Статья в «Newsweek» 
* Джимми Уэйлс обсуждает Википедию — 40 минут видео  (Стэнфорд, 2005 шеран 9 февраль, формат AVI (Torrent), лицензия Creative Commons)
* Интервью «USA Today»
* Интервью «IT Conversations», 2005 шеран 9 март
* «Разумность Википедии» — видеоинтервью с Джимми Уэйлсом (Оксфордский Институт Интернета, 2005 шеран 11 июль)
* Wikimedia 2007 Fundraiser — видеообращение Джимми Уэйлса к общественности (субтитры на русск. яз.)
* Джимми Три Несчастья 
* Время Свободы. Итоговый выпуск: Человек дня — американский интернет-предприниматель Джимми Уэйлс, идеолог и основатель интернет-проекта «Википедия»

Категори:Википеди
Лакха-Нойбоьра

**Лакха-Нойбоьра** () — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштан эвла йу.

## Бахархой

; Къаьмнийн хӀоттам (2010 шо):

## Тайпанаш
*шоной
*чартой
*беной
*курчалой
*дӀай
*энакхаллой
*ширдий
*гордалой
*Ӏалларой.

## Билгалдахарш



## Литература
* 

Категори:Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка

**Мехкаш даккхийра хилар гойту могӀам**.

## [[ООН]]ан декъашхой
ООНан юкъайодуш йац Ватикан а, ПалестӀина а.

## Буьззина пачхьалкхийн могӀам
 

## Список государств с зависимыми территориями (владениями)
Ниже приведён список государств по площади, включая их владения (территории, ассоциированные государственные образования). Площади даны с учётом внутренних вод (озёра, водохранилища, реки).

## Галерей

Файл:European area.png|Европин пачхьалкхаш йоккхалийца
Файл:Africana area.png|Африкин пачхьалкхаш йоккхалийца


## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*
Мощена (Украина)

**Мощена** () — Украинин Волинан областан Ковелан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Волинан областан индексаш 

Категори:Ковелан кӀоштан нах беха меттигаш
Нью-Йорк

**Нью-Йорк** () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Нью-Йорк штатера гӀала.

## Истори

Нью-Йорк гӀала йиллина  шарахь.

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Нью-Йорк штатан гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:АЦШ гӀаланаш
КӀошт

**КӀошт** — административан дакъа, шен чохь массит нах бехаш йарташ йолчух-кӀошта олу.
## Билгалдахарш

Категори:Административан декъаш
Латта

thumb
**Латта** — ахан латта хуьл, шахьар латта ду, чуьнан барам бустуш.

Категори:Латта
Мох

**Мох** — олу нохчийн маттахь оьрсаша олу ветер, инглс. олу wind.

Категори:Ӏалам
ХӀаваан кема

** ХIаваан кема**  — тIема дола кема ду. ХIаваан кеман чехка лела ницкъ бу,таханлерачу дийнахь адамаш шаьш хаьржинчу метте уггар сиха дIакхачадо хIаваан кемано чехкаллийца, лелош шен хьалъайбаран ницкъаца хIаваэхь латто тIемашцани. Меттах ца хьуьш бол тIемо къаста йо тIемаш лесториг тIемаш лесточунах.

Категори:Транспорт
Нохчийн Джип

ХIара нохчийша кхоьллина **Нохчо** аьлла джип ю, Iамерикийн **Хаммер** дуьхьалла
Ӏайг

**Ӏайг** — хӀум кхолу Ӏайг.

Ӏайган, Ӏайгана, Ӏайге, Ӏайго Ӏайгаш.

## Хьажорагаш
* Статья Би-би-си о ложках
Харачойн Зеламха

**Харачойн Зеламха** (вина 1872 шеран январехь Хорачахь — кхелхина 1913 шеран 26 сентябрехь Шелахь) — нохчийн гӀарваьлла обарг.

## Билгалдахарш

## Литература
## Хьажоргаш

Категори:Обаргаш
Вашингтон (Колумби гуо)

**Вашингтон** () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн коьрта гӀала. Официалан цӀе — **Колумби гуо**, Цхьанне штатан йукъа ца йогӀу. гӀала йиллина 1791 шарахь Вашингтон, Джорджан царах, Америкин дуьххьарлера паччахь.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ
Чикаго

**Чикаго** () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Иллинойс штатера гӀала.

## Истори

Чикаго гӀала йиллина  шарахь.

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Иллинойс штатан гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:АЦШ гӀаланаш
Чанчуузург

**Чанчуузург** — Лаьттара чан схьаоьца,кхи йолу боьха нехаш чууза. Чан кхи йол нехаш чангулйириг чу йоьда, эцчуьр юза ма юьзнехь цIан йа еза. Дуьххьара **Чанчуузург** арахецца АЦШ 1869 шарахь.
Дади-Йурт

**Дади-Йурт** () — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштехь йолу йохийна йурт.

## Истори
9 эзар бахархой бар оьцу йуртахь бехаш, оьрсаша йохаяллалц хьал долш хаз йехаш йурт йара иза, амма оьрсий эскар тӀе кхаьчча цара нохчий байира цигахь бехаш болу. Амма оьрсий эскар кара кхечира, Теркал дехьа шаьш довлуш, 36 нохчий йоӀо и 36 оьрсий Теркачу такхийра, шай сий ца дайъита цаьрга.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан дӀаяйна нах беха меттигаш
Энгал-Йурт

**Энгал-Йурт** — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштан эвла.

Уллера йарташ: Къеди-Йурт, Гезал-Эвла, Яьсси (Аксай).

## Тайпанаш
* билтой,
* зандакъой,
* шоной,
* энганой

## Билгалдахарш




Категори:Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Къеди-Йурт

**Къеди-Йурт** — Нохчийчоьнан Гуьмсан кIоштан эвла йу.

## Географи

## Истори

## Билгалдахарш

Категори:Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Берза-Боьра

**Берза-Боьра**, **Берза-Буьйре** йа **Хошкалда** — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштара эвла.

## ЦӀе
Нохчийн Ӏилманхочо и.Ӏ.к. А. А. Адилсултановс хаам-бо, «Хошкалда» хьалха нохчийн цӀе «Берза-Буьйре» хилар.

Кошкельды тюркийн маттахь «Диканца догӀийла» бохург ду.

## Истори
Берза-Боьра йиллина нохчмахкахоша — дукху болу бахархой а бу уьш.

Берза-Боьрахь Ӏина сийлахь устаз Юсуп‑Хьаьжа, цуна зират ду и дӀавоьллинчу кешнашкахь.

1944 шеран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, иштта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Герга аьлла хийцина. Эвла бахкина ДегӀастанера бахархой.
1957 шеран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна, иштта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу бахархойн дезна шайн махка юхаберза.

## Бахархой

* нохчий — 5,207. (99,8 %),
* оьрсий — 3. (0,1 %),
* гӀалгӀай — 1. (0,1 %).

## Топонимаш
* ГIези Iин 
* Саьмбин отар
* Атлангири ваьхна меттиг 
* Паьммарзайн мохк 
* Лили ирзеш
* Энаш боьра
* ГIонтин къулло
* Айча ирзи
* ГIирмин ирзи
* Дамти боьра
* Мохьмадан боьра
* Аьлчин къулло
* Хесаман къулло
* Шаьржа хи
* БичIин къулло 
* Хьочин ара 
* МостагIийн боьра 
* Усмар ирзи
* Аьлтимир ваьхна меттиг 
* Саьмбин отар кешнаш
* Накхарий дагийнчу 
* МазлагIаш ягийнчу
* Балча-аул 
* Балча-отар лаьттинчу 
* Хьусин хьера лаьттинчу
* Даркас хьераш ехкинчу
* Ленин кха 
* ЦIогин кха 
* Эла ваьхна боьра.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏаларой-Эвла

**Ӏаларой-Эвла** — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла. Бахархой — 11132 леррана 2010 шарахь

Иза йу Ӏаларой-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
эвла йу Жима Мичиг олучу хийистехь, Курчалой-Эвлан къилбаседа-малхбалехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Лакха Нойбоьра эвла йу, къилбаседа-малхбалехьа — Берза-Боьра эвла йу, къилба-малхбалехьа — Мескита а, ГӀалайтӀе а эвланаш йу, малхбузехьа — Хоси-Йурт эвла йу, малхбалехьа — Ишхой-Юрт эвла йу.

## Истори
1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь Ӏалларон-Эвлан цӀе Шурагат аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе йуха меттахӀотта йира.

## Билгалдахарш




Категори:Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Курчалой-ГӀала

**Курчалой-ГӀала** — Нохчийчоьнан  гӀала, Курчалойн кӀоштан административан центр.

## Географи
ГӀала лаьтташ йу Гумс цӀе йолучу эркан бердйистехь, Соьлжа-ГӀалина 33 км къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш йу: къилбаседехьа — Илсхан-Йурт, къилбаседа-малхбалехьа — БӀачи-Йурт, къилбаседа-малхбузехьа — Гелдагана, къилбехьа — НикӀи-ХитӀа а, ЖагӀларги а, къилба-малхбузехьа — Эвтара, къилба-малхбалехьа — ЖугӀурта, малхбалехьа — Майртуп.

## Истори
ГӀалин цӀе нохчийн тайпан Курчло тӀера схьа йу. ДӀоьхьар Курчала эвлан цӀе дӀа йаза дина 1732 шарахь. Цул тӀаьхьа И. Гюльденштетас билгал йакхан хӀар эвла 1770 шарахь.

Кавказан тӀом болуш хьенах эвла масийтоза йоха йина.

1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а махкахбаран а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе а хийцина, Чкалов Валерийн цӀарах тиллина цӀе. Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа, эвлана хьалхалера цӀе а меттахӀоттийна.

2019 шарахь Курчалойна гӀалин статус йела. Цул хьалха Курчалойлахь массийта объект йира — "Курчалой-Сити" а, керла больниц а, керла рузбан маьждиг а иштта кхиъ массехь объект а.

## Бахархой

Курчалой-Эвла йу Нохчийчоьнан йаккхийчарахь эвла.

; Къаьмнийн хӀоттам
2002 шо:
* нохчий — 20 525 стаг (98,4 %)
* оьрсий — 226 стаг (1,1 %)
* кхиберш — 106 стаг (0,5 %)

## Экономика а, инфраструктура а
Курчалой-ГӀалахь гӀалбахам алссам бу (коьрта лелош йу буьртиг-йалта шекаран бурак). Нохчийчохь тӀом болучу хенахь цхьайолу йуьртабахаман сурсаташ лелош йолу предприятеш йохийнера.

Курчалой-ГӀалахь дина Кунта-хаджи Кишиеван цӀарах маьждиг 5000 стаг чу хууш.

## Юртара бойла бевзуш нах
* Хасиев, Сайд-Магомед Адамович
* Шатаев, Мохьмад Шотаевич
* Магомедов, Султан Лутаевич

## Тайпанаш
* курчалой,
* ялхой,
* хой,
* цӀонтарой,
* ширдий,
* аьккхий,
* Iалларой,
* айткхаллой.

## Галерей

Г. Курчалой дорожный знак, начало населенного пункта.jpg|Курчалой-ГӀала
сурт:Mechet v Kurchaloe.jpeg|Курчалойн-ГӀалин маьждиг
сурт:Курчалоевская_центральная_мечеть_им._Кунта-Хаджи_Кишиева.jpg|Курчалойн-ГӀалин маьждиг
Курчалой_новостройки.jpg|ДукхагIаьтнийн цIенойн комплекс
Новостройки_в_г._Курчалой.jpg|Курчалойн керла гӀишлош


## Билгалдахарш




Категори:Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Нохчийчоьнан гӀаланаш
Эвтара

**Эвтара** — Нохчийчоьнан Шелан кӀоштара эвла. Бахархой — 18330 леррана 2002 шарахь.

## Географи

Йурт Ӏуьлу Хуьнан дукъан бухахь, Хул-Хуло хин шина а бердан тӀехь. Эвтарина кӀоштан центр — Шела 3 км малхбалехьа йу, Соьлжа-ГӀала 35 км къилба-малхбалехьа а йу.

Уггаре уллера нах беха меттигаш ю: къилбаседехьа — Сиржа-Эвла, малхбузехь — Шела гӀала, къилба-малхбузехь — Гермачиг эвла, къилбаседехьа — Цоци-Эвла, къилбаседа-малхбалехьа — Гелдагана йурт а, Курчалой-ГӀала а, къилба-малхбалехьа Ники-Кита .

## Истори

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, иштта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Ново-Садовое аьлла хийцина. Эвла баьхкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна иштта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

## Билгалдахарш

Категори:Шелан кӀоштан нах беха меттигаш
Жима АтагӀа

**Жима АтагӀа** — Нохчийчоьнан Шелан кӀоштан эвла.

## Географи

Эвла Орга хин аьтту бердаца Ӏуьлуш йу. Жима АтагӀа кӀоштан центран - Шелан 7 км къилба-малхбузехьа йу, Соьлжа-ГӀалина 22 км къилба-малхбалехьа йу.

Уггаре уллера нах беха меттигаш йу: къилбаседехьа — Чечана эвла, къилба-малхбалехьа — БелгӀатой эвла, малхбалехь — Шела, къилба-малхбузехь — Чуьйри-Эвла а, малхбузехь Орга хина дехьа — Йоккха АтагӀа а.

## Истори

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, иштта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Майское аьлла хийцина. Эвла баьхкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна иштта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

## Йуртахь бинарш
* Арсанов, Саидбей Арсанович — нохчийн йаздархо
* Умаров, Мовлди Абдул-Вахабович — Россин Турпал

## Билгалдахарш

Категори:Жима АтагӀа
Цоци-Эвла

**Цоци-Эвла** — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла.

## Истори

23 февралехь 1944 шарахь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, иштта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе «Октябрьское» аьлла хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
9 январехь 1957 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна иштта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча юха баха.

## Билгалдахарш

Категори:Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Чечан

**Чечана** — Нохчийчоьнан Устрада-ГӀалин гӀалин гуонара эвла. 

## Географи
Эвла йу Соьлжа-ГӀалина 8 километр къилба-малхбалехьа Орга цӀе йолу хийистехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа йу — Шовдане а, Шинасуьйра-йукъ а, къилбаседа-малхбалехьа йу — БердакӀел, къилбехьа йу — Жима АтагӀа, къилба-малхбалехьа йу — Керла БелгӀатта, къилба-малхбузехьа йу — Йоккха-АтагIа а, ГӀойтӀа а.

## Истори
ХIокха эвла тIера тиллина йу оьрсиш нохчашна цIе "чеченцы". 

1934 шеран 1 август кхаччалц йурт Хьалха-Мартанан кӀоштан йукъайогӀуш хилла. 2019 шеран 31 декабрь кхаччалц Соьлжа-ГӀалин кӀошт йукъахь хилла

## ГӀарабевлла бахархой
Бексултанов, Умар Ахматсултанович — нохчийн композитор, хьехархо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР а, Нохчийн Республикин а исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо, нохчийн Республикин шатлакхан илли йазйинарг.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
Категори:Устрада-ГӀалин гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Чуьйри-Эвла

**Чуьйри-Эвла** — Нохчийчоьнан Шелан кӀоштара эвла.
Иза йу Чуьйри-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

Эвла йу Органа  хина аьтто берда йистахьа, Шелана 14 км къилб-малхбузехьа а.

Юхера ярташа: къилбседехьа — Йоккха Атагlа, къилбседа-малхбалехьа — Жима Атагlа, къилбседа-малхбузехьа —  Гlойтlа, къилбехьа — Дуби-Эвла, къилб-малхбузехьа — Олхазар-Кlотар а Лаха-Варанда, къилб-малхбалехьа —  Эгlашта.

## Истори

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, иштта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Надречье аьлла хийцина. Эвла баьхкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна иштта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

## Билгалдахарш

Категори:Шелан кӀоштан нах беха меттигаш
Дуби-Эвла

**Дуби-Эвла** —  Нохчийчоьнан Шелан кӀоштара эвла. Бахархой — 6315 леррана 2012 шарахь.

## Географи

Дуби-Эвла, Орган аьтто берд тӀехь йиллина йу, Шелан къилба-малхбалехьа. Йухера йарташ: къилбаседехьа — Чири-Йурт, Йоккха АтагӀа, къилбаседа-малхбузеxь — Саlдийн-КӀотар, Олхазар-КӀотар, къилбехьа — Доча-Борзе, къилба-малхбузехь — ЧӀишка, Лаха-Варанде, малхбалехь — ЭгӀaштӀе.

## Истори
1944 нохчийн къам Сибрех а дахийтина, Нохч-ГІалгІайн АССР йохийначулла тӀaьхьа, Дуби-Эвла цӀе «Родниковое» тиллина, лулар Дагестанера бахархой охьа ховшийра гӀаскхийн Ӏедало. Нохч-ГІалгІайн АССР метта хоттийначулла тӀaьахьа, Дуби-Эвлан цӀе а метта хоттийра.

## Бахархой

Дуьххьара Дуби-Эвлахь бахархойн дӀаяздарехь 1860-чу шерашкахь хьахийна. 

; Къоман хӀоттам .

## ЦӀе
Дуби-Эвлан цӀе, Имам Шамиль Наиб хиллачу Джакера Дубин сийн тиллина йу.

Файл:Дуба-Юртовская врачебная АМБУЛАТОРИЯ (файл 2).JPG|Дуби-Эвлар амбулатори
Файл:Мечеть курайшитов в Дуба-Юрте.JPG|Юрт чуволучехь долу маьждиг
Файл:Администрация Дуба-Юртовского сельского поселения.jpg|Дуби-Эвлар администраци
Файл:Дом культуры Дуба-Юрта.JPG|Дуби-Эвлар администраци
Файл:Дуби-Ойлар рузбан маьждиг.jpg|**Дуби-Эвлар рузбан маьждиг**


## Хьажоргаш
Указ Президиума Верховного Совета РСФСР о переименовании некоторых сельских советов и населённых пунктов Грозненской области (см. документ №100)

## Билгалдахарш

Категори:Шелан кӀоштан нах беха меттигаш

;
Олхазар-КӀотар

**Олхазар-КӀотар** — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштан кӀотар йу.
Олхазар-кӀотаран йуьртан меттиган административан йукъ йу. Эвла лаьтта 12 километр къилба-малхбалехьа кӀоштан йукъ йолчу Хьалха-Марта гӀалан.

## Географи

Гуонанахь йолу нах беха меттигаш: къилбаседехьа — ГӀойтӀа, малхбалехьа — Чуьйри-Эвла къилбседа-малхбалехьа — Йоккха АтагӀа, къилбседа-малхбузехьа — ГӀой-Чу а, ГӀой-Йист а, къилба-малхбалахьа — Лаха-Варанда, Дуби-Эвла, ЧӀишка а, Дочу-Борзе а, малхбузехьа — Мартан-Чу а, Таьнги-Чу а.

## Истори
XVIII-XIX бӀешерашкахь, архиван хьосташца а, оьрсийн тӀеман операцийн карташца а ГӀой-Хин а, Энгел-Хин а йукъахь йаккхий эвланаш ца хилла. Амма оцу меттигехь, йуькъачу хьаннаш йукъахь хилла, Устарханан олуш йолу кӀотарш, дерриг а 3 эзар гергга цӀа долуш. Оьрсийн эскарша таӀзаран операцеш еш, 1847-1849 шерашкахь, уьш йерриг хӀаллакйира, ткъа дийна бисина нах кхалхийра Хьалха-Марта, ГӀойтӀа, БухӀан-Йурта, кхечу эвланашка а. Кавказан тӀом чекхбаьлчи паччахьан администрацис и латташ совгӀатан делира тӀаьхьенийн а бакъо йолуш оьрсийн гӀуллакхера нохчийн эпсаршна: Ганжуев Олхазарна, Джукаев Дубина, Мустафинов Довтмарзийна, Ногаев Канина, Цутиев Витушна, Чуликов Уллубийна, кхечарна а. Оцу лаьттан цхьа дакъа тӀаьхьа доьхкина керлачу дайшна. 1917 шеран революцил хьалха а, гражданийн тӀом чекхбаллалц и кӀотарш лаьтташ йара шен долара латта санна. Советийн Ӏедал хӀоьттинчул тӀаьхьа йолийра эвланаш йаккхий йаран политика. Уггаре йоккха кӀотарх эвла йина Олхазар-КӀотаран сельсоветан йукъ йира, оцу чу еира иттаннаш кӀотарш – Энгал-Чу, Йисехьатан кIотар, Берсин кIотар, Дубин кIотар, Хилдехьаройн кIотар, Заурбекан кIотар, Чайройн кIотар, Дацин кIотар, Эдалбийн кIотар, Элмарзин-мохк, БухIин кIотар, Юьспан кIотар, Калин кIотар, АгIин кIотар, Шалин кIотар, Жамолин кIотар. Уггаре а нийса оцу меттигийн цӀерийн истори гайтина Олхазар-КӀотаран микротопонимихь, цуьнан уггаре гӀараваьллачу йуьртахочо, гӀараваьллачу Ӏилманчо Сулейманов Ахьмада.

## Йуртахь бинарш
* Мухамед-Мирзаев, Хаваджи - Советийн Союзан Турпалхо.
* Сулейманов, Ахьмад Сулейманович (1922 шеран 1 май, Олхазар-КӀотар, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР — 1995 шеран 20 июнь, Олхазар-КӀотар, Нохчийчоь, Росси) — нохчийн Ӏилманча, кавказйовзархо, хьехархо, поэт, художник, музыкант. Вевзаш ву цо язйина Нохчийн а, ГӀалгӀайн а мехкан топонимех а, тайпанех а лаьцна книгаш бахьнехь. Цунна елира Нохч-ГӀалгӀайн Республикин Халкъан поэтан цӀе. Иза вара Нохчийчоьнан пачхьалкхан совгӀатан лауреат, Нохчийчоьнан а, СССР а йаздархойн Союзийн декъашхо.

## Билгалдахарш




Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Йоккха АтагӀа

**Йоккха АтагӀа** йа «Сехьа-АтагӀа» () — Нохчийн Республикин Хьалха-Мартанан кӀоштара эвла. Йоккха-АтагӀин йуьртан меттиган административан йукъ.

## Географи

Эвла лаьтта Орга эркан аьрру берд тӀехь Соьлжа-ГӀалин 15 км къилбехьа а, Хьалха-Мартанан 14 км малхбалехьа а.

Гергара нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Шовдане эвла, къилбаседа-малхбалехьа — Чечана эвла, малхбалехьа — Жима АтагӀа, къилба-малхбалехьа — Чуьйри-Эвла, къилбаседа-малхбузехьа — ГӀойтӀа, ГӀой-Йист эвланаш а, Олхазар-КӀотар, малхбузехьа —  Хьалха-Марта шахьар.

Къилба агIонехь Чахкер-Корт лам бу. 

## Истори
1944 шарахь, нохчий а, гӀалгӀай а махках баьхначул тӀехьа, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаьккхинчул тӀаьхьа эвлин цӀе хийцира Предгорни аьлла. 

1958 шарахь, Нохч-ГӀалгӀайн АССР метахӀоттийначул тӀаьхьа, эвлин шен хьалхара цӀе схьайелира.

2020 шеран 1 январехь Йоккха АтагӀа шен йуьртан меттиган латтанашца цхьаьна дехьайелира Соьлжа-ГӀалин кӀоштара Хьалха-Мартанан кӀошта.

## Бахархой

; Къоман хӀоттам
2010 шеран Йерригроссин бахархой багарбаран жамӀашца:

## Дешар
* Йуккъера йукъарадешаран № 1 йолу ишкол.
* Йуккъера йукъарадешаран № 2 йолу ишкол.
* Йуккъера йукъарадешаран № 3 йолу ишкол.

## ГӀарабевлла йуьртахой

* Айдаев, ЮшаӀ Ахьйадан воӀ — филологин Ӏилманийн доктор, профессор, Россин Ӏаламан Ӏилманийн академин академик, Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин академик, Нохчийн Республикин хьакъ долу Ӏилманан гӀуллакххо, Россин Йаздархой бертан а, журналистийн бертан а декъахо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР хьакъ долу оьздангаллин белхало;
* Алиев, Эрис Хан Султан Гирей — Артиллерера инарла;
* Алиева Тамара ШоӀипан йоӀ — советийн, Россин, нохчийн актриса, йишлакхархо, эстрадин хелхарча, конферансье, тайнигашловзорхо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР халкъан артист, РСФСР хьакъ долу артист;
* Мациев Ислам Хьамзатан воӀ — Россин дзюдоист, Россин 4-зза чемпион, Россин, Европин, дуьненан чемпионатийн дуккха а совгӀатхо, дуьненайукъара турнирийн толамхо, дуьненайукъара классан спортан говзанча;
* Нажаев, Ахьмад Идигович — йаздархо, поэт
* Насуханова Ляля Ӏандарбекан йоӀ — дуьххьарлера нохчийн пилот а, парашютист а, пилот-инструктор, ССРС авиацин спортан хьакъ долу говзанча, ССРС лакхара пилотажан гулйина командин декъахо;
* Осмаев Ӏаббас Догин воӀ - Историн Ӏилманийн доктор, профессор
* Татаев, Ильяс Вахьидан воӀ — РФ хьакъ долу исбаьхьалча, кинорежиссёр, сценарихо, скульптор;
* Хамидов, Ӏабдул-Хьамид Хьамидан воӀ — нохчийн актёр, йаздархо, поэт, драматург, гочдархо, театран гӀуллакххо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР халкъан артист (1959), ССРС йаздархой бертан декъахо (1943), Нохч-ГӀалгӀайчоьнан йаздархойн бертан председатель;
* Эсамбаев, Махьмуд Ӏеласолтийн воӀ — советийн балетан артист, эстрадин хелхарча, хореограф, актёр. ССРС халкъан артист, Социалистийн Къинхьегаман турпалхо.
* Яндарбиев, Зеламха Ӏабдулмуслиман воӀ — политик, НРИ президентан декхарш кхочушдийриг.

## Литература
* Старые Атаги и атагинцы: О лучших людях республики / Ваха Матиев. — Грозный: Книга, 1990. — 109 с.
## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Официальный сайт Старо-Атагинского сельского поселения

Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Нохчийчоьнан хилла кӀоштан йаккъаш
ГӀойтӀа

**Гӏойтӏа**схьадаьлла нохчий «гӏой» дашах — эскар) — Нохчийн Республикин Хьалха-Мартанан кӀоштан эвла . ГӀойтӀин йуьртан меттиган административан йукъ.

## Географи

Эвла лаьтта ГӀойтӀа эркан (Соьлжин аьтту га)  шинне бердаца а, Промышленни татолаца а. Соьлжа-ГӀалин 12 км къилбехьа а, федералан «Кавказ» автонекъан 7 км къилбехьа а, ТӀехьа-Марта гӀалин 3 км къилбаседа-малхбалехьа а лаьтта.

Уггаре гергара нах беха меттигаш:ТӀехьа-Марта къилба-малхбузехьа, Ӏалхан-Йурт къилбаседа-малхбузехьа, Шовдане къилбаседа-малхбалехьа, Йоккха АтагӀа малхбалехьа, Доулт-Мирзан-КӀотар, ГӀой-Йист, Олхазар-КӀотар къилбехьа.

## Истори
Эвланах болу дуьххьарлера хаамаш бу 1785 шарахь, Кавказан тӀеман исторех лаьцна, цигахь ду, шейх Мансура ГӀойтӀара зуда йалийна аьлла.

1822 шарахь ГӀойтӀа а, ТӀехьа-Марта а эвланаш хӀаллакйира полковника Грековс. Кхин а эвланах хаамаш бу инарло Фрейтага хьуьнан йукъахула «ГӀойтӀин некъ» баккхарх (1846 шеран 16 декабрехь — 5 январехь).

1918-19 шерашкахь эвлахь йара Советийн Ӏедалан гӀолаьцна Эльдарханов Таьштамар куьйгаллехь волу Нохчийчоьнан Халкъан кхеташо. ГӀойтӀин кхеташоно кхоьллира баьччаллехь Шерипов Асланбек волу  Нохчийн ЦӀен эскар. 1919 шеран февралехь Соьлжа-ГӀала инарла Шатиловн оьрсийн эскарша мукъайаьккхича, Гикало Николай куьйгаллехь волу  цӀенэскархойх бисинарш, бевдира Соьлжин дехьа. ГӀойтӀин Халкъан кхеташоно цӀенаш дӀа а ца белла, къиза дуьхьало йира  РКъТӀН дакъошна. 1919 шарахь, ГӀойтӀа йолчохь, Гражданийн тӀеман муьрера БӀе дийнан тӀемашкахь, хӀаллакдира инарла Деникинан эскар.

1944 шарахь нохчийн къам арадаьккхинчул тӀаьхьа Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаьккхира, йуьртан цӀе хийцира Свободни (нохчех маьрша). 1958 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа эвлан историн цӀе схьайелира.

## Бахархой

## Инфраструктура
Эвлан йуккъехь лаьтта XIX бӀешарахь диллина доккха маьждиг. Эвлахь болх беш йу 5 ишкол, цхьа могӀа дешаран меттигийн филиалаш. Совхоз а, цхьа могӀа промышленностан предприятеш а йу.

## Галерей

Атака в Гойтинском лесу Золотухина.jpg|XIX бӀешарахь ГӀойтӀин хьуьнхахь тӀелатар.
Жители аула Гойты (1923 год).jpg|ГӀойтӀа эвлара бахархой, 1923 шо
Мечеть в селении Гойты.jpg|ГӀойтӀа эвлара маьждиг
Мечеть в с. Гойты.jpg (8).jpg|ГӀойтӀа эвлара маьждиг, 2023 шо


## Билгалдахарш

Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш