open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кобылинка (Рязанан область)

**Кобылинка** () — Россин Федерацин Рязанан областан Клепикин кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Клепикин кӀоштан индексаш 

Категори:Клепикин кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белхан категори
Ково (Росси)

**Ково** () — Россин Федерацин Рязанан областан Клепикин кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йовхачу аьхкенца а, барамера шийлачу Ӏаьнца а. ГӀоронаш йоцу муьран йукъара бохалла 130-149 де ду. Кхузахь сих-сиха тӀехьара бӀаьстен а, хьалхара гуьйренан а гӀоролаш хуьлу. Эвла лаьтта тоьушйолчу йочанийн зонехь. Йочанийн шеран барам кхузахь 500 мм кхоччуш бу. ДогӀнаш аьхкенан заманехь стигал къекъаш чӀогӀа догӀу, наггахь къора а тухуш. ХӀоьттина лайн чкъор хуьлу ноябрь чекхболуш – декабрь болалуш, деша март чекхболуш – апрель болалуш. Ло лаьтта денош - 135-145 шарахь. Климатан хьолаш дика ду йуьртабахамна. Йуьззина кхочу йовхо а, тӀуналла а гуьйренан йалташна, бӀаьстенан йалташна, техникин а, докъаран культурашна.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Клепикин кӀоштан индексаш 

Категори:Клепикин кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏабдул-Къадир Гилани

**Абу Мухьаммад Ӏабдул-Къадир ибн Муса ибн ӀабдуллахӀ Гилани** (; 18 март 1077 — 12 январь 1166) — гӀажарийн хьанбалийн мазхӏабан хьехамча а, Ӏеламстаг а ву, суфийн шайх а, Къадирият олу суфийн орден йиллинарг а ву. Уггар а лоруш болчу суфийн эвлаяъех цхьаъ ву.

## Биографи
Цуьнан да СаьӀид Абу Салахь Муса аль-Хьасани иза Хьасан бин Ӏелин тӀаьхьенах хилла.

Ӏабдул-Къадира шен бералла Гиланехь дӀадаьхьна. 1095-чу шарахь берхӀитта шо долуш БагӀдаде вахна, цигахь хьанбалан мазхӀабан дешар дӀадаьхьна, цхьаболчу хьехархойн куьйгаллица. Шайха Ӏамийна фикъхӀ, хьадис а, тафсир а.

1166-чу шарахь 88 шо долуш дӀакхелхина Шайх, БагӀдадехь дӀавоьллина иза.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ислам. Энциклопедический словарь. Ответственный редактор С. М. Прозоров. М.: Наука. ГРВЛ, 1991.
* Энциклопедия духовной культуры: Биографии суфиев
* 160 Names and Titles of 'Abdu-l Qadir al-Jilani 
* Website dedicated to Shaikh Muhyi’din 'Abd al-Qadir al-Jilani 
* Dedicated to his lineage, life, works and progeny 
* Website regarding Shaykh Abdul-Qadri al-Gilani and his descendants. 
* Website dedicated to the Lovers & Followers of the Great Sheikh Abdul Qadir Jilani 
* A complete website regarding Ghaus ul Azam and Gilani Syeds. 
* Ghauth ul Azam 
*  A Site of Web Links About Ghouse Azam Dastagir rz.
* A web site links related to Sheikh Abdul Qadir Jilani
Ахьмад ибн Хьанбал

**Абу ӀабдуллахӀ Ахьмад ибн Мухьаммад ибн Хьанбал аш-Шайбани аз-ЗухӀлий** (; 780 — 855, БагӀдад, Ӏиракъ, Ӏаббасийн халифат) —  иза бусалба Ӏеламстаг а, факъихӀ (исламан бакъонан Ӏилманча) а, мухьаддис (хьадисийн Ӏилманча) а ву. Суннатхошна гергахь веачу имамах воьалгӀаниг ву. Хьанбалийн мазхӀаб диллинарг ву иза.

## Биографи
Иза ву: Абу ӀабдуллахӀ Ахьмад бин Мухьаммад бин Хьанбал аш-Шайбани аз-ЗухӀли. Вина 780-чу шарахь БагӀдадехь. Ахьмад дукха жима волуш цуьнан да кхелхина. Да кхелхинчул тӀаьхьа цунна цхьацца дахаран гӀирсаш а, иза шен ненаца Ӏаш волу цӀа а дисна. Баттахь 17 дирхӀамал дукха пайданаш а ца хилла. «Суна сайн да а, деда а ца гина. Сан нанас кхийна со» — иштта аьлла дагаяийтира Имам Ахьмада шен бералла.

15 шо долуш 816 шере кхаччалц цо хьадисаш а, фикъхӀ а Ӏамийна. Бусалбанийн коьрта центрашка а хьажа вахана, шен хенахь болчу массо а гергга коьрта Ӏуламаашца цхьаьнакхетта иза, йукъахь хиллачу Абу Юсупца а, аш-ШафиӀица. Лоруш йолчу Хьиджазца, Шемаца, Ӏиракъца а уьйраш хӀиттийна цо.

## Кхалхар
855-чу шарахь Ахьмад бин Хьанбал кхелхина. Дукха дешархой а, лархой а бисна цунна. Царех цхьаболчеран цӀераш йу хӀорш: Салихь а, ӀабдуллахӀ а (имам Ахьмадан ши кӀант), Хьанбал бин Исхьакъ, Хьасан бин Саббахь Баззар, Ӏаббас бин Мухьаммад, Мухьаммад бин ИсмаьӀил аль-Бухари, Абу Зура ар-Рази, Ибраьхим Хараби, Хьусайн бин Мансур, Дауд бин Ӏамр, Халаф бин ХӀишам, Абуль-Къасим аль-БагӀави.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* «Ахьмад бин Хьанбал»  — казанийн газетан агӀо «Вера» kcn.ru сайтан чохь
* «Имам Ахьмад бин Хьанбал» islamhouse.com
Чулков, Михаил Дмитриевич

**Михаи́л Дми́триевич Чулко́в** (1743—1792) — оьрсийн арахецархо, йаздархо, историк.

## Билгалдахарш

Категори:Оьрсийн йаздархой
Гербер, Иоганн Густав

**Иога́нн Густа́в Ге́рбер** (, ; герг хьесапехь 1690, Бранденбург, Бранденбург-Прусси — 1734 шеран 5 октябрь, Петарбух, Россин импери) — географ, этнограф, артиллерист, Россин тӀеман гӀуллакххо.

## Литература
* 

Категори:Бинарш Бранденбургехь
Категори:Белларш Петарбухехь
Категори:Белларш 1734 шарахь
Категори:Беларш 5 октябрехь
Категори:Россин империн географаш
Категори:Россин империн этнографаш
Категори:Россин империн артиллеристаш
Категори:Кавказан истори
Категори:Россин империн картографаш
Чеснов, Ян Вениаминович

**Ян Вениаминович Чеснов** (1937 шеран 16 октябрь, Соьлжа-ГӀала — 2014 шеран 28 декабрь, Дедовск) — Россин этнограф, историн Ӏилманийн доктор, профессор.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Персональный сайт 

Категори:Россин этнографаш
Абаноети

**Абаноети** () — Гуьржийчоьнан Рача-Лечхуми а, Квемо-Сванети а Амбролаурин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 102 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Амбролаурин муниципалитетан нах беха меттигаш
Гадамши

**Гстагши** () — Гуьржийчоьнан Рача-Лечхуми а, Квемо-Сванети а Онин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 2 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Онин муниципалитетан нах беха меттигаш
Гу (Гуьржийчоь)

**Гу** () — Гуьржийчоьнан Рача-Лечхуми а, Квемо-Сванети а Цагерин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 34 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Цагерин муниципалитетан нах беха меттигаш
Абашиспири

**Абашиспири** () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Абашан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 262 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Абашан муниципалитетан нах беха меттигаш
Анаклиа

**Анаклиа** () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Зугдидин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1331 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Зугдидин муниципалитетан нах беха меттигаш
Баши

**Баши** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — НогӀ. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:НогӀ департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Абедати

**Абедати** () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Мартвилин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 541 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Мартвилин муниципалитетан нах беха меттигаш
Местиа

**Местиа** () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Местин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1973 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Местин муниципалитетан нах беха меттигаш
Наки

**Наки** () — Бразилин Минас-Жерайс штатера муниципалитет.

## Географи

Муниципалитетан майда — .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бразилин картанаш
* Бразилин муниципалитетийн порталаш

Категори:Минас-Жерайс штатан муниципалитеташ
Категори:Бразилин муниципалитеташ
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Гахомела

**Гахомела** () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Сенакин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 508 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Сенакин муниципалитетан нах беха меттигаш
Менджи

**Менджи** () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Сенакин муниципалитетан эвла.

## Билгалдахарш

Категори:Сенакин муниципалитетан нах беха меттигаш
Земо-Квалони

**Земо-Квалони** () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Хобин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 145 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Хобин муниципалитетан нах беха меттигаш
Салихь аль-Фавзан

**Салихь бин Фавзан аль-Фавзан** ( / 28 сентябрь 1935) — саӀудийн исламан Ӏеламстаг а, Ӏилманан правовед а ву, махкахь авторитет йолу масех динан организацийн декъашхо а ву.

## Биографи
Салихь бин Фавзан вина 1935-чу шарахь Аш-Шамасиятехь, СаӀудийн Ӏаьрбийчохь. Аш-Шамасият олучу тайпанах схьаваьлла ву. Салихь бер долчу хенахь цуьнан да кхелхина, цундела гергарчу наха кхиийна иза. Йуьхьанцара дешар — дешаран лардаш а, йозанан а, Къуръанан а — шен гӀаларчу маьждиган имаман урокашкахь схьаэцна цо.

### Дешар
1948-чу шарахь схьайиллина йолу пачхьалкхан Аль-Къамариййат олучу школе деша вахана иза, 1950-чу шарахь Бурайдат гӀалахь Файсалиййат школа чекхйаьккхина цо, тӀаьхьо хьехархочун болх а бина. 1952-чу шарахь Бурайдатан Хьехархойн институте вахана иза, 1956-чу шарахь и чекхйаьккхина цо, цул тӀаьхьа Рияд гӀалахь йолу Мухьаммад бин СаӀуд имаман Исламан институте вахана иза, шарӀ Ӏаморан факультете деша, 1960-чу шарахь магистран а, фикъхӀан декъехь йолу докторан а даржаца и чекхйаьккхина цо.

И дешаран заведени чекхйаьккхинчул тӀаьхьа иза хьехархочун болх беш Ӏийна цигахь, тӀаккха лакхарчу образованин Департаментан балха дехьаваьлла, тӀаьхьо масех хан йаьлча цо СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан Лакхарчу суьдехь куьйгалла дина, оцу гӀуллакхехь йолу цуьнан бакъонийн хан чекхйаьлча иза хьехархочун балха йухавирзина.

2013-чу шарахь «Баккхийчу Ӏилманхойн Барт» — олучу органан декъашхо ву иза, динан хеттарш луш СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан паччахьца дагаволуш йолу, иштта кхечу динан организацийн дийнна могӀанан а. Иштта иза МитӀабат маьждиган имам а ву, шен долахь радион передача а йолуш.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Зеда-Мазандара

**Зеда-Мазандара** () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Цаленджихан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 492 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Цаленджихан муниципалитетан нах беха меттигаш
Мухьаммад бин СаӀуд имаман Исламан институт

**Мухьаммад бин СаӀуд имаман Исламан институт** () — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан махкахь — Рияд гӀалахь йолу исламан лакхара дешаран заведени йу.

1953 шарахь Риядехь схьайиллина йара шарӀан Ӏилманийн Колледж (; хӀинца Университетан шарӀан факультет), а 1954 шарахь — Ӏаьрбийн меттан Колледж йара (), тӀаккха «Ӏилманан факультетийн а, институтийн а лакхарчу президиуман» ведомствоца схьайиллина хилла цунах тера йолу кхин институташ. 1974 шарахь и йерриг колледжаш а, институташ а №50 йолу паччахьан указца «Мухьаммад бин СаӀуд имаман Исламан институт» аьлла хийцина хилла.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Ахути

**Ахути** () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Чхороцкун муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 849 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Чхороцкун муниципалитетан нах беха меттигаш
Чхороцку

**Чхороцку** () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Чхороцкун муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 3141 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Чхороцкун муниципалитетан нах беха меттигаш
Апиети

**Апиети** () — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахетин Адигенин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 59 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Адигенин муниципалитетан нах беха меттигаш
Адигени

**Адигени** () — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахетин Адигенин муниципалитетан гӀалин кепара эвла. Бахархойн дукхалла 783 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Адигенин муниципалитетан нах беха меттигаш
Аспиндза

**Аспиндза** () — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахетин гӀалин кепара эвла, Аспиндзан муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла 2793 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Аспиндзан муниципалитетан нах беха меттигаш
Ацквита

**Ацквита** () — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахетин Аспиндзан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 466 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Аспиндзан муниципалитетан нах беха меттигаш
Азаврети

**Азаврети** (гуьрж აზავრეთი), (эрм Ազավրեթ) — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахетин Ахалкалакин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1161 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Ахалкалакин муниципалитетан нах беха меттигаш
Абатхеви

**Абатхеви** () — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахетин Ахалцихен муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 185 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Ахалцихен муниципалитетан нах беха меттигаш
Нохчийн гӀайре (эвла)

**Нохчийн гӀайре** () — ХӀинжа-гӀалин Кировскан кӀоштара эвла. Иза ю иштта цӀе йолу гӀайрена тӀехь.

## Бахархой

## Билгалдахарш
Ахалдаба (Боржомин муниципалитет)

**Ахалдаба** () — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахетин Боржомин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1586 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Боржомин муниципалитетан нах беха меттигаш
Сагамо

**Сагамо** () — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахетин Ниноцминдан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 153 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Ниноцминдан муниципалитетан нах беха меттигаш
Авквети

**Авквети** () — Гуьржийчоьнан Шида-Картлин Горин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 0 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Горин муниципалитетан нах беха меттигаш
АгӀбо

**АгӀбо** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Лакха МагӀна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Лакха МагӀна департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Агара (Карелин муниципалитет)

**Агара** () — Гуьржийчоьнан Шида-Картлин Карелин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 3364 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Карелин муниципалитетан нах беха меттигаш
РиффаӀ

**РиффаӀ** () — Бахьрайнан шолгӀа йоккхаллица йолу гӀала ю.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Хьамад бин Ӏиса Аль Халифат

**Хьамад бин Ӏиса бин Салман Аль Халифат** ( / 28 январь 1950) — Бахьрайнан пачхьалкхан хьалхара паччахь ву (1999—2002), Бахьрайнан эмиран Ӏиса шайх бин Салманан воккхах волу кӀант а ву.

## Биографи
### Верасан принц
Хьамад бин Ӏиса вина 1950-чу шарахь РиффаӀехь, Ӏиса шайх бин Салманан доьзалехь, хьаьким а, гӀараялаза Бахьрайнан эмир а хилла. 1964 шеран 27 июнехь паччахьан верас хаьржина хилла Хьамад. Кембриджехь *Leys School* олучу дешна а ву, тӀаккха 1968 шарахь цо чекхйаьккхина Mons Officer Cadet School.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Агаиани

**Агаиани** () — Гуьржийчоьнан Шида-Картлин Каспин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1505 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Каспин муниципалитетан нах беха меттигаш
Агареби

**Агареби** () — Гуьржийчоьнан Шида-Картлин Хашурин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 139 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Хашурин муниципалитетан нах беха меттигаш
Кеда

**Кеда** () — Гуьржийчоьнан Аджарин гӀалин кепара эвла, Кедан муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла 1510 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Кедан муниципалитетан нах беха меттигаш
Абукета

**Абукета** () — Гуьржийчоьнан Аджарин Кедан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 279 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Кедан муниципалитетан нах беха меттигаш
Гаретке

**Гаретке** () — Гуьржийчоьнан Аджарин Кедан муниципалитетан эвла. 

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Кедан муниципалитетан нах беха меттигаш
Аламбари

**Аламбари** () — Бразилин Сан-Паулу штатера муниципалитет.

## Географи

Муниципалитетан майда — .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бразилин картанаш
* Бразилин муниципалитетийн порталаш

Категори:Сан-Паулу штатан муниципалитеташ
Категори:Бразилин муниципалитеташ
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Ачи

**Ачи** () — Гуьржийчоьнан Аджарин Кобулетин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 253 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Кобулетин муниципалитетан нах беха меттигаш
Авгиа

**Авгиа** () — Гуьржийчоьнан Аджарин Хелвачаурин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 846 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Хелвачаурин муниципалитетан нах беха меттигаш
Агара

**Агара** () — Гуьржийчоьнан Аджарин Хулон муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 497 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Хулон муниципалитетан нах беха меттигаш
Беселашвилеби

**Беселашвилеби** () — Гуьржийчоьнан Аджарин Шуахевин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 143 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Шуахевин муниципалитетан нах беха меттигаш
Александровка (Ряжскан кӀошт)

**Александровка** () — Россин Федерацин Рязанан областан Ряжскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йовхачу аьхкенца а, барамера шийлачу Ӏаьнца а. ГӀоронаш йоцу муьран йукъара бохалла 130-149 де ду. Кхузахь сих-сиха тӀехьара бӀаьстен а, хьалхара гуьйренан а гӀоролаш хуьлу. Эвла лаьтта тоьушйолчу йочанийн зонехь. Йочанийн шеран барам кхузахь 500 мм кхоччуш бу. ДогӀнаш аьхкенан заманехь стигал къекъаш чӀогӀа догӀу, наггахь къора а тухуш. ХӀоьттина лайн чкъор хуьлу ноябрь чекхболуш – декабрь болалуш, деша март чекхболуш – апрель болалуш. Ло лаьтта денош - 135-145 шарахь. Климатан хьолаш дика ду йуьртабахамна. Йуьззина кхочу йовхо а, тӀуналла а гуьйренан йалташна, бӀаьстенан йалташна, техникин а, докъаран культурашна.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ряжскан кӀоштан индексаш 

Категори:Ряжскан кӀоштан нах беха меттигаш
Берсанов, Хож-Ахмед Ахмадович

**Хож-Ахме́д Ахма́дович Берса́нов** — нохчийн йаздархо, Нохчийн Республикин йаздархойн Бертан декъашхо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР культурин Сийлахь белхало.

## Биографи
Цо чекхйакхина ШаӀми-Йуртахь йолу 7-шеран школа. Цул тӀаьхьа иза деша вахара Эна-Хишкахь йолу юртбахаман техникуме. Амма цхьа курс чекхйакхича иза техникум а йитина Соьлжа-ГӀалин политпросветшколе деша вахара. 1939 шерахь Финляндица тӀом болабелира. Политпросветшкола дӀакъевлира, лакхара курсашкахь доьшуш хилларш тӀамтӀе бахийтира. Хож-Ахьмад шен юртехь сельсоветан секретарь хилира. 1942 шарахь иза военно-учётный стол хьаьким хӀоттира.

1944 шерахь нохчий цӀера бехира. Казахстанехь иза Кокчетаван областехь зоотехник болх беш Ӏийра.

ЦӀа дирзинчултӀехь цо Нохч-ГӀалгӀайн культурин министерствехь методист болх бира. Кеста иза методически центран куьйгалхо хилира. Оцу балхахь цо 40 сов шерахь болх бира.

1990-гӀа шерахь дӀадолалуш иза пенси а вахана литературин а, йукъараллин а, политикин а белхан тӀевирзира.

## Литературин болх
1930-гӀа шерашкахь иза волавелира нохчийн фольклор дӀайаздан. Амма цо йазйина хьалхара книгаш араелира 1966 шерахь. Цо йазйина 20 сов книга, дукха хьолехь берийн.

## Библиографи
* «Хромой скворец» (1966);
* «Приключения Хаджимурада» (1966);
* «Друзья» (1968);
* «По следам отца» (1971);
* «Весна» (1979);
* «Золотое кольцо» (1979);
* «Всадник стального коня» (1983);
* «Раскаяние»;
* «Дружба, скрепленная кровью»;
* «Стальная искра» — Советски Союзан Турпал Хансултан Дачиев дахарех лаьцна;
* «Звери и птицы нашего края» (1992);
* «ГӀиллакхийн хазна — ирсан некъаш» (1990, йуха арахецна 2002 шарахь);
кхиераш а.

## СовгӀаташ
* Орден «Сийлаллин Билгало»;
* Къинхьегаман Силаллийн мидал;
* Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР, Республикин Лакхара Советан Президиуман сийлахь кехаташ;
* Нохч-ГӀалгӀайн АССР культурин Сийлахь белхало.

## Хьажоргаш
*  
*  

Категори:Нохчийчоьнан йаздархойн бертан декъашхой
Категори:Нохч-ГӀагӀайн АССР культурин Сийлахь белхалой
Категори:Берийн йаздархой
Дядьково

**Дядьково** () — Россин Федерацин Рязанан областан Рязанан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Рязанан кӀоштан индексаш 

Категори:Рязанан областан Рязанан кӀоштан нах беха меттигаш
Берсанов, Ибрагим Алиханович

**Ибраги́м Алиха́нович Берса́нов** — Кхазакхстанехь Ӏаш волу нохчийн штангист, Азин чемпионатан бронзан совгӀатхо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 2013 шарахь хилла Универсиадан сайтехь йолу профиль.

Категори:Нохчийчоьнан спортхой
Берсанов

**Берса́нов** — фамили. И фамили йолу нах:
* Берсанов, Ибрагим Алиханович (1992) — Казахстанехь Ӏаш волу нохчийн штангист.
* Берсанов, Хож-Ахмед Ахмадович (1926) — йаздархо.
Адсыз ада

**Адсыз ада**, **ЦӀе йоцург** () — Каспий-хӀордан чуьра гӀайре, иза бу Азербайджанан хӀордйистехь. Бакун архипелаган йукъара цхьа гӀайре. азербайджанийн меттара гочдича хуьлу *ЦӀе йоцу гӀайре*. 

## Билгалдахарш

Категори:Каспий-хӀордан гӀайренаш
Ӏашур-Ада

**Ӏашур-Ада** (*, *) — Каспий-хӀордан йистан ГӀажарийчоьнан дакъана тӀера цхьаъ бе боцу агӀайре. 

## Билгалдахарш

* 
* fallingrain
* Memar, Parya,  „New urban Settlements in the ecological context; Miānqāla and its new settlement in the south eastern coasts of Caspian Sea “. In: Sustainable Development of Emerging Settlement Patterns, Berlin 2006:  pp.&nbsp;88–102, ISBN 978-3-7983- 2022-2

Категори:Каспий-хӀордан гӀайренаш
Каспий-хӀордан гӀайренийн могӀам

**Каспий-хӀордан гӀайренийн могӀам** — Каспий-хӀордан чохь йолу гӀайренийн могӀам бу. ХӀордан чохь йу 50 герг йаккхий а, йукъара а гӀайренаш, массо гӀайренийн гергарчу хьесапехь майда йу 350 км². Дукху йолу гӀайренаш хӀордана йистехь йу, цуна къилбаседа декъа тӀехь, Йидал хи хӀордах кхетачехь. Цул совнах Азербайджанан хӀордйистехь дукху къийгийн гӀайренаш йу. ХӀордана йистехь йу 5 пачхьалкх — Азербайджан а, Иран а, Кхазакхстан а, Росси а, Туркмени.

Дукха йолчу гӀайренаш тӀехь адамаш дехаш дац.

## Азербайджан
* Нефт-Дашлари
* Бакун архипелаг
*: Кюр даши
*: Хиль
*: Ханлар (гӀайре)
*: Игнат даши
*: Гарасу
*: Зенбиль
*: Гум
*: Даш-Зиря
*: Бёюк-Зиря
*: Чигил
*: Сенги Муган
*: Хере-Зиря
*: Бабурий
*: Гутан (гӀайре)
*: Кюр-Дили
*: Кичик Тава
*: Каравансарай (гӀайре)
*: Куринский
*: Новоивановский
*: Дахили Даш
*: Тава (гӀайре)
* Чилов
* Яшма (гӀайре)
* Суатли адалари
* Даш адалари
* Бёюк Тава
* Гарабаттаг (гӀайре)
* Гу (гӀайре)
* Орта Даш
* Сара (гӀайре)
* Таваалти (гӀайре)
* Ял (гӀайре)

## Иран
* Ашур Ада

## Кхазакхстан
* Охана йаккхий гӀайренаш
* Джамбайн гӀайре
* Зюдев
* Спиркин Осерёдок
* Сомовий
* Сомёнок
* Бабий
* Средни
* Коневски Осерёдок
* Тюленьи гӀайренаш

## Росси
* Нохчийн гӀайре
* Тюлений
* Верхни Осередок
* Нордови
* Морски Чапура
* Чисти Банка
* Зюдев
* Коневски
* Седьмой
* Блинов
* Баткачни
* Лихачёв
* Нижни
* Мали Сетной
* Большой Сетной
* Мали Зюдостински
* Большой Зюдостински
* Хохлатски
* Песчани
* Маленьки
* Зелёненьки
* Морской Бирючок
* Морской Иван-Караул
* Прыгунки
* Мали Жемчужни
* Базар
* Пичужонок
* Яични

## Туркмени
* Огурджале

## Иштта хьажа
* Россин гӀайренийн могӀам

## Литература
* 
* 

Категори:Каспий-хӀорда
Нефт-Дашлари

**Нефт-Дашлари** () — Азербайджанан уггаре малхбалехьара латта, Каспий-хӀордан тӀера гӀалин кепара эвла, иза йу Апшеронан ахгӀайренан 42 километр малхбалехьа.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Бакун архипелаг

**Бакун архипелаг** () — Каспий-хӀордан чура гӀайренийн тоба, изаш ду Азербайджанан къилба-малхбалехьара хӀордйистехь. ГӀайренийн гобаьккхина хикӀоргалла жима ду. Архипелаган йукъахь ду лахахь гойтуш долу гӀайренаш:

* Гум (Песчаный);
* Бёюк-Зиря (Наргин) — 1,4 км²;
* Даш-Зиря (Вульф) — 0,1 км²;
* Зенбиль (Дуванный) — 0,4 км²;
* Хере-Зиря (Булла) — 3,5 км²;
* Гиль (Глиняный);
* Гарасу (Лось);
* Бабурий ();
* Гутан (Пеликаний);
* Сенги-Муган (Свиной);
* Безымянный ();
* Дашлы (Камень Игнатия);
* Чигиль (Обливной);
* Кюр-Дашы (Куринский Камень);
1990 шарахь гӀайренийн шира цӀерш меттахӀотийра.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Категори:Бакохан географи
Кюр-Даши

**Кюр-Даши** () — Каспий-хӀордан чуьра гӀайре иза йу Азербайджанан къилба-малхбалехьара хӀордйистехь.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Южни (Скопинан кӀошт)

**Южни** () — Россин Федерацин Рязанан областан Скопинан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йовхачу аьхкенца а, барамера шийлачу Ӏаьнца а. ГӀоронаш йоцу муьран йукъара бохалла 130-149 де ду. Кхузахь сих-сиха тӀехьара бӀаьстен а, хьалхара гуьйренан а гӀоролаш хуьлу. Эвла лаьтта тоьушйолчу йочанийн зонехь. Йочанийн шеран барам кхузахь 500 мм кхоччуш бу. ДогӀнаш аьхкенан заманехь стигал къекъаш чӀогӀа догӀу, наггахь къора а тухуш. ХӀоьттина лайн чкъор хуьлу ноябрь чекхболуш – декабрь болалуш, деша март чекхболуш – апрель болалуш. Ло лаьтта денош - 135-145 шарахь. Климатан хьолаш дика ду йуьртабахамна. Йуьззина кхочу йовхо а, тӀуналла а гуьйренан йалташна, бӀаьстенан йалташна, техникин а, докъаран культурашна.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Скопинан кӀоштан индексаш 

Категори:Скопинан кӀоштан нах беха меттигаш
Кнорринг, Богдан Фёдорович

**Богдан Фёдорович Кнорринг** (11.11.1744—17.12.1825), барон,  XVIII шолгӀачу аьхига XIX бӀешерийн юхьан Россин тӀеман а, пачхьалкхан а гӀуллакххо  — инфантерин инарла (1806).

## Хьажоргаш
* Биография на сайте ХРОНОС
* Кнорринг Богдан (Тотгардт Логанн) Федорович

Богдан Фёдорович
Хиль (гӀайре)

**Гиль** () — Каспий-хӀордан чуьра гӀайре иза ю Азербайджанан къилба-малхбалехьара хӀордйистехь. Бакун архипелаган йукъара цхьа гӀайре а бу. Хьалха хийла цӀе — *Глиняный*.

Бакун архипелаган юккъер декъа тӀехь Алят а, Пирсагат а мерийн юккъехь.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Игнат даши

**Игнат даши** () — Каспий-хӀордан чуьра пана гӀайре иза йу Азербайджанан малхбалехьара хӀорд. Бакун архипелаган йукъара цхьа гӀайре.  Хьалхалера цӀе — *Камень Игнатия*.

ГӀайре йу Бяндован меран 32. 2 километр малхбалехьа. Уллера гӀайре йу — Адсыз ада — 13,9 км къилбаседехьа.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
ГӀарасу

**ГӀарасу** () — Каспий-хӀордан чуьра гӀайре иза йу Азербайджанан къилба-малхбалехьара хӀордйистехь. Бакун архипелаган йукъара цхьа гӀайре бу. Хьалхалера цӀе — *Лось*.

ГӀайре йу Бакун архипелаган йуккъерчу декъа тӀехь Пирсагат меран малхбалехьа.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
ГӀум (гӀайре)

**ГӀум** () — Каспий-хӀордан чуьра гӀайре иза йу Апшеронан ахгӀайренан къилба хӀордйистехь. Бакун архипелаган йукъара цхьа гӀайре. Хьалхалера цӀе — *Песчаный*.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Чилов гӀайре

**Чилов гӀайре** (азерб. *Çilov Adası*) (кхий цӀе Жилой), Каспий-хӀордан чуьра Апшеронан архипелаган гӀайре, иза йу Азербайджанехь. Майда 6 км2 герг.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Категори:Бакохан географи
Яшма (гӀайре)

**Яшма** () — Хызинан кӀоштан латта тӀехь Каспий-хӀордан чохь Азербайджанан хӀордйистехь йолу гӀайре.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Салафият

**Салафият** () — суннатхойн исламехь болу некъ бу, коьрта кхайкхам бу бакъ хилл болу салафах ( — *ас-саляф ас-салихун*) масалла эцар. 

Салафият дешнан маь|на ду «Пайхмар ﷺ а,цуьна асхьабаш а ма кхеттар,динах кхетар», Шари|ато ма бохху Къуран а,суннат а лела дар 

Салафийн йукъар лору, къаьстина, аш-Шафии, Ибн Ханбал, Ибн Таймия, «Бусалба вежарий» ц|е йолу Мисрера тоба а, Мухаммад ибн Абд аль-Ваххаб а.

## Салафийн коьрта |алашо
Салафийн коьрта бакъо йу - цхьа а шеко йоцуш Аллах| дела,шеца цхьа а накъост воцуш цхаъ хиларх тешар (Таухид). Ткъа салафаш шайн коьрта декхар лору Ислам-дин шех хийра долу х|уманах ц|ан дар. Цара т|е ца лоцу ,шайн хетарехь,наха динан керла йукъ даьхна х|умнаш (Бид|ат).

Салафиташ ца магдо эвлаяъ кошан т|е зиярт дан эхар, царна |ибадат дар санна лору иза. Ца магдо цара Мухьаммад ﷺ пайхмар деха а ,йа кхечу пайхмарг деха а.

## Салафийн |елам-нах
Мухьаммад |абд аль-Ваххаб

|абдурахьман бин Насир ас-Са|ади - Са|уди паччхьалкахь г|араваьлла волу Къуран тидархо а, бакъо йовзархо а ву.

|абдул-|азиз ибн Баз - 1993 дуьнна 1999 шо кхаччалца Са|уди паччхьалкан лекхара муфти.

Насируддин Албани - Албани паччхьалкара г|арваьлла хьадис довзархо.

Мухьммад ибн Салихь аль |усаймин - Са|уди паччхьалкара г|арваьлла бакъо йовзархо.

Салихь аль-Фавзан - Са|уди паччхьалкара ислам динан |илманхо,|илм долу бакъо йовзархо.

Раби аль-Мадхали - вайн хенан,Са|уди паччхьалкара, г|арваьлла салафийн |илманхо.

Салихь аль аш-Шейх - Са|уди паччхьалкара динан |илманхо, Дин-г|улкхийн а,дин кхайкхаман а хьехаран а министр.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Охана йаккхий гӀайренаш

**Охана йаккхий гӀайренаш** — йалх гӀайре, царна йукъахь уггар йаккхий йу Песчани а, Камынин а, уьш йу Каспий-хӀордан къилбаседа декъа тӀехь, Урал хина хикхоче дуьхьала. Административан Кхазакхстанан Атыраун областан йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Джамбайн гӀайре

**Джамбайн гӀайре** () — Каспий-хӀордан чуьра гӀайре.

ГӀайре йу Волган хикхочен малхбалехьа. Кхазакхстанан хӀордйистан 1,2 км гена а бу. ГӀайренна бохалла — 21,5 км, максимале шоралла — 7 км. Джамбайн гӀайре долахь йу Кхазакхстанан Атыраун областан.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Верхни Осередок

**Ве́рхний Осередок** — Россин Аштаркханан областан йукъахь йолу гӀайре. иза йу Каспий-хӀордан чохь хӀордан тӀегӀанал лахахь а бу. ГӀайренна бохалла 22 км, шоралла 11 км. Латтанах дӀакъастина готтачу татало цуна шоралла ду 300 м. Тишковски а, Белински а цӀе йолу татолийн йукъехь. Уллера нах беха меттиг йу — Тишково. ГӀайренна тӀехь бу жима хьуьнхула некъ. ГӀайренна къилбаседа-малхбузехьа ду биосферан дакъа «Трёхизбенский». Уггар лаха меттиг -27 м. Уггар малхбузехьара меттиг йу — Косински мара.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Категори:Каспий-хӀорд
Нордови

**Нордови** — пана гӀайре а, олхазарийн базар а иза йу ГӀизларан айма Каспий-хӀордан малхбузехьара декъа тӀехь. Административан ДегӀастанан йукъайогӀу.

ГӀайре йу Брянскан оьсиг меран 15 км.

ГӀайре йу буьткъа беха 2,2 км а, шоралла 0,4 км а.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Категори:Каспий-хӀорд
Чисти Банка

**Чисти Банка** — Каспий-хӀордан къилбаседа-малхбузехьа декъа тӀера гӀайре, Волган хикхочехь, Зюдев гӀайренна 27 км къилбехьа.

Чисти Банка гӀайренна бохалла 6 км ткъа шоралла максимум 4 км.

Административан Аштаркханан областан йукъайогӀу.
## Билгалдахарш

Категори:Росси
Категори:Каспий-хӀорд
Зюдев (гӀайре, Росси)

**Зю́дев** — Каспий-хӀордан чуьра гӀайре. Иза йу Волган хикхочен гена боцуш.
 

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Категори:Каспий-хӀорд
Коневски

**Коневски** — Каспий-хӀордан къилбаседа-малхмузехьара декъа техь йолу гӀайре Ийдал хӀордах кхетачехь. Административан Аштаркханан областан Камызякан кӀоштан йукъайогӀу. 

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Категори:Каспий-хӀорд
Тюленьи гӀайренаш

**Тюленьи гӀайренаш** () — Каспий-хӀордан къилбаседа декъа тӀера архипелаг Мангышлакан айман койн тӀехь. Иза йу Кхазакхстанан долахь. Административан Мангистаунан областан йукъайогӀу. ГӀайренийн тӀехь йу гӀум, цхьайолу меттигашкахь поппар а бу. Йукъара майда 130 км² герг. АхгӀум-арен ораматаш йолуш йу гӀайренаш. Уьш йу пхиъ чутаьӀна гӀайренаш:
* Кулалы,
* Морской,
* Подгорный,
* Новый,
* Рыбачий.

Уггар йоккха гӀайре йу — Кулалы. Цуна майда йу — 68 км². ЧӀерийн корматалла.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Тюлений (Каспий-хӀорд)

**Тюлений** — Каспий-хӀордан чура гӀайре, административан ДегӀастанан йукъайогӀу.
Иза йу Суюткинан оьсиг цӀе йолу меран 30 км. къилбаседа-малхбалехьа. ЧутаьӀна, гӀамаран. Бохалла 8 км, шоралла 6 км. Даиман Ӏаш нах бац. Метеорологическан станци. ХХ бӀешеран 50-гӀа шераш кхачале  гӀайренна тӀехь йара корматаллин эвла. Эвлахь хилла завод, школа, клуб — уьш йара тӀулгех йина цундела цера саьлнаш хӀинций а йолуш йу. Ткъа бахархойн цӀенош дечиган дара. Цхьаболчу хаамашца 30-гӀа шерашка кхаччалц гӀайренна тӀехь йолуш йара килс.

Эвла дӀайайран бахьна хӀинци а дика хууш дац. Цхьайолу версеца (легендаца) 50-гӀа шераш долуш хенахь, Ӏай къилбасада-малхбузен чӀогӀа мох бахьнехь эвлан тӀе ша бина хи а, ша делира. Массо цӀенош хино дӀахьулдира. Доккхачу латтан тӀера гӀо хенахь ца кхечира (шена хьал бахьнехь), ТӀех шел белла дукху нах белира. Из хиллачул тӀехьа бахархой эвла дӀатаса болабелира. *(хӀара верси метеостанцин белхалоша а, Чечена гӀайренна бахархоша а дийцинарг дӀайазйина йу)*.

ГӀайренна цӀе тиллина каспийн тюленан цӀарах, гӀайренна тӀехь луьйцуш йолу.

## Галерей

File:Развалины школы на острове Тюлений.jpg|
File:Кладбище и клуб на острове Тюлений.jpg|
File:Маяк на острове Тюлений.jpg|
File:Метеостанция на острове Тюлений.jpg|Метеостанци
File:Пристань плавзавода на острове Тюлений.jpg|
File:Развалины_цеха_плавзавода_на_острове_Тюлений.jpg|
File:Дизеля фирмы Buckau-Wolf на острове Тюлений.jpg|


## Билгалдахарш

Категори:Росси
Категори:Каспий-хӀорд
Лихачёв (гӀайре)

**Лихачёв** — Каспий-хӀордан къилбаседа-малхбузехьара декъа техь йолу гӀайре Волга хи хӀордах кхетачехь. Административан Аштаркханан областан, Камызякан кӀоштан йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Категори:Каспий-хӀорд
Нижни (гӀайре)

**Нижний** — Каспий-хӀордан къилбаседа-малхбузехьара декъа тӀера гӀайре иза йу Волга хи хӀордах кхетачехь. Административан Аштаркханан областан Камызякан кӀоштан йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Категори:Каспий-хӀорд
Даш-Зиря

**Даш-Зиря** (; шира. *Вульф*) — Каспий-хӀордан чуьра азербайджанийн гӀайре йу, иза йу Апшеронан ахгӀайренан малхбаленгахьа. Бакун архипелаган гӀайренийн йукъара цхьаъ.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Категори:Бакохан географи
Хере-Зиря

**Хере-Зиря** () — Каспий-хӀордан чуьра гӀайре иза йу Азербайджанан къилба-малхбалехьара хӀордйистехь. Бакун архипелаган йукъара цхьа гӀайре.. Хьалхалера цӀе — *Булла*.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Кюр-Дили

**Кюр-Дили** () — (иштта — коса) Азербайджанан гӀайре. Административан гӀайренна малхбале Нефчалинан кӀоштан йукъайогӀу, ткъа малхбузе Лаьнкаьранан кӀоштан. Азербайджанан уггар йоккха гӀайре йу.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Суатли адалари

**Суатли адалари** — Азербайджанан Каспий-хӀорд чуьра гӀайре.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Огурджале

**Огурджале** () — Каспий-хӀордан къилба-малхбалехьара декъа тӀера гӀамаран гӀайре, Туркменин йоккха гӀайре, хьалхо Туркменийн ССРн. Координаташ: 3906’0* къ.ш. 5306’0* м.д. 1 — 1,5 км шуьйра а 42 км къилбаседера къилбехьа еха оьсиг кепара гӀайре.

## Билгалдахарш

Категори:Туркмени
Категори:Каспий-хӀорд
Боьйуьк Тава

**Боьйуьк Тава** (, хьалхо **Большая Плита**) — Каспий-хӀордан Апшеронан айма чуьра гӀайре, иза йу Азербайджанан долахь. Апшеронан архипелаган йукъара цхьа гӀайре. Пана гӀайре. Гергахьа бу масийтта кегий гӀайренаш. Къилбехьа йу Таваалти гӀайре. Релйеф нийса йу. Океанан тӀегӀанал -27 метр. Административан Азербайджанан ПираллахӀин кӀоштара .

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Гарабаттаг (гӀайре)

**Гарабаттаг** () — Каспий-хӀордан Апшеронан айма чуьра гӀайре, иза Азербайджанан долахь йу. Апшеронан архипелаган йукъара цхьа гӀайре иза йу пана. Апшеронан ахгӀайренан а, Чилов гӀайренна а йукъехь. Релйеф нийса йу. Океанан тӀегӀанал -29 метр.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Гу (гӀайре)

**Гу** () — Каспий-хӀордан Апшеронан айма чуьра гӀайре, иза йу Азербайджанан долахь.  Апшеронан архипелаган йукъара цхьа гӀайре.
Доккхачу латтан 8 км генахь йу гӀайре.

## ЦӀе
**Гу** Азербайджанехь цхьаъ бен йац географин шиъ бен элп доцу цӀе

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Орта Даш

**Орта Даш** () — Каспий-хӀордан чуьра гӀайре, иза Азербайджанан долахь йу. Дашан архипелаган йукъара цхьа гӀайре иза йу пана. Океанан тӀегӀанал локхалла жима ду. ГӀайре йу еха а, готта а кепе.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Сара (гӀайре)

**Сара гӀайре** (азерб. Sarı adası, Nərimanabad) ГӀажарийн хӀорд чура Ленкорань гӀалин къилбаседехьара гӀайре йу. ГӀайренна а, материкан берданна а йукъара Саран рейд, уггара паргӀата а, кхерамаза а пристань йу ГӀажарийн хӀордан малхбузан берда тӀехь. Хенан хоттам буьрса хилча сиха хӀурдкеманаш а лаьтта оцу рейдехь. 1956 шарахь Сара гӀайре ваьлнаш дина, оцу тӀехула некъ биллина Лиман гӀалийца вовшехтесна, гӀайренах ахгӀайре хилла.

Г. 3. Ширвани, Азербайджанехула лелаш, йаздина:
Сары — ГӀажарийн хӀорд тӀиера гӀайре йу, Сальянски портан пхиъ миль гена а йолуш. ГӀайре йоккха йац, Россера даьхкана хӀурдкеманийн хӀусам йу. Иза кечйина шовзткъа гергга хьалха.

И терахь хуьлу 1745—1746 шерана герга, хӀунда аьлчи некъбархочо лору и жамӀа ша Ленкоранехь хиллачу заманера (1796 г.). Ширванил хьалха а, тӀехьа а дуккха литератураша гӀайренах Сара алара. Иза нийса дац. Ширванис цунах Сары олу, церан маттахь «можа» бохург ду иза, схьагарехь, гӀайрен тӀехь можа бос болуш шорта сазлатта ду. Тахана ГӀажарийн хӀордан хи охьадалар бахьанехь Сара гӀайрех ахгӀайре хилла.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Тава (гӀайре)

**Тава** **Плита** () — Каспий-хӀордан чохь, Бакун бухтехь. Бакун архипелаган йукъара цхьа гӀайре

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Таваалти (гӀайре)

**Таваалти** (, ранее **Подплиточный**) — Каспий-хӀордан Апшеронан айма чуьра, иза йу Азербайджанан долахь. Апшеронан архипелаган йукъара цхьа гӀайре. Пана гӀайре. Гергахьа йу масийтта кегийн гӀайре.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Ханлар (гӀайре)

**Ханлар** () — Каспий-хӀордан чуьра гӀайре, иза йу Азербайджанан долахь.Бакун архипелаган йукъара цхьа гӀайре.   ГӀайренна угар гергахьара латта ду Гум гӀайре.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Дахили Даш

**Дахили Даш**, **Внутренний Камень** () — Каспий-хӀордан гӀайре, иза Азербайджанан долахь йу. Дашан архипелаган цхьа гӀайре йу. Цуна локхалла йоккха йац. ГӀайре йу еха а, готта а кепе.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Каравансарай (гӀайре)

**Каравансарай** () — Сабаилан кӀоштан латта тӀера гӀайре иза ю Каспий-хӀордан чохь, Бакун бухтехь. 1232-1235 шерашкахь гӀайренна тӀехь йина яра Сабаилан цӀа. 1306 шарахь мохк бегор бахьнехь цӀа доьхира.

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджанан гӀайренаш
Зюдев (гӀайре, Казахстан)

**Зюдев** — Каспий-хӀордан чуьра гӀайре.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Морски Чапура

**Морская Чапура** — Каспий-хӀордан чуьра гӀайре. иза ю ГӀалмакхойчоьнан долахь.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Коневски Осерёдок

**Коневский Осерёдок** — Каспий-хӀордан чуьра гӀайре.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Средни (гӀайре, Каспий-хӀорд)

**Средни** — Каспий-хӀордан чуьра гӀайре. Иза йу Кхазакхстанан долахь.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Мали Жемчужни

**Малый Жемчужни** — Каспий-хӀордан чура гӀайре, гӀайре ю Ӏедало ларъеш.

Ӏаьржа корта болу доьлу хьозано бенаш деш йолу Каспий-хӀорд йийстехь цхьаъ бен йоцу гӀайре. 1970-гӀа шерашкахь хӀорд айабалар бахьнехь гӀайренна майда жима хила ткъа цундела кхузахь бенаш деш долу хьозий а кӀезиг хила.

Ларъеш йолу коьрта объекташ:
* Ӏаьржа корта болу доьлург.
* Чеграва.
* Детиха хин олхазар.
* Къорза крачка.
* Каспийн тюлень.

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Ирасханов, Шамиль

**Шами́ль Ирасха́нов** — нохчийн ийина кепар латархо.

## Латарийн статистика

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
1-е Мая (Рязанан область)

**1-е Мая** () — Россин Федерацин Рязанан областан Спасскан кӀоштара дӀатесна эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йовхачу аьхкенца а, барамера шийлачу Ӏаьнца а. ГӀоронаш йоцу муьран йукъара бохалла 130-149 де ду. Кхузахь сих-сиха тӀехьара бӀаьстен а, хьалхара гуьйренан а гӀоролаш хуьлу. Эвла лаьтта тоьушйолчу йочанийн зонехь. Йочанийн шеран барам кхузахь 500 мм кхоччуш бу. ДогӀнаш аьхкенан заманехь стигал къекъаш чӀогӀа догӀу, наггахь къора а тухуш. ХӀоьттина лайн чкъор хуьлу ноябрь чекхболуш – декабрь болалуш, деша март чекхболуш – апрель болалуш. Ло лаьтта денош - 135-145 шарахь. Климатан хьолаш дика ду йуьртабахамна. Йуьззина кхочу йовхо а, тӀуналла а гуьйренан йалташна, бӀаьстенан йалташна, техникин а, докъаран культурашна.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Спасскан кӀоштан индексаш

Категори:Рязанан областан Спасскан кӀоштан нах беха меттигаш
Маяк (Рязанан область)

**Маяк** () — Россин Федерацин Рязанан областан Спасскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Спасскан кӀоштан индексаш

Категори:Рязанан областан Спасскан кӀоштан нах беха меттигаш
Саламов

**Саламов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Саламов, Абдулхалим Асхабович (1899—1978) — нохчийн политик, юкхараллин гӀуллакххо, Ӏилманча.
* Саламов, Ӏумар Исаевич (1994) — нохчийн боксёр.
----
* Саламова, Раиса Абдулхалимовна (1933) — хьалхара нохчийн зуда-профессор.
Александровка (Азован кӀошт)

**Александровка** () — Россин Федерацин Ростовн областан Азован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь амалехь йу бараман асанера бараман континенталан климат. Ӏа дукха хьолахь кхоьлина а, мохе а ду. Аьхке мохе а, йекъа а, йовха а йу. Климатан континенталан сипташ чӀагӀло мехкан къилбаседа-малхбузера къилба-малхбале. ТӀекхета йокъалла, йовхо. ЧӀагӀло мехаш, Ӏаьнан шелонаш. Климатан амалан башхалла йу маьлхан серло а, йовхо а шорта хилар. Дукха хуьлу барамера шораллин къилба зонин циркуляцин процессаш. Амма, Арктикера шийла массаш кхача тарло, масийттаза йан а тарло уьш.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Азован кӀоштан индексаш 

Категори:Азован кӀоштан нах беха меттигаш
Поспелов, Евгени Михайлович

**Евге́ний Миха́йлович Поспе́лов** (, Петроград, РСФСР, СССР — , Москва, Россин Федераци) — советски а, Россин а географ, топонимикан а, картографин а говзанча. Географин Ӏилманийн доктор, профессор.  ШолгӀа дуьненан тӀеман декъашхо, тӀеман топограф.

## Билгалдахарш

## Литература
*  (в пер.)
*  (в пер.)

Категори:Россин географаш
Кхара-Богаз-Гол

**Кхара́-Бога́з-Го́л** ( — мадарра «Ӏержачу хидоькъен Ӏам») — Каспий-хӀордан айма-лагуна иза ю Туркменин малхбузехьа.

## Билгалдахарш

Категори:Каспий-хӀорд
Флоресийн адам

**Флоресийн адам** () — адамийн гипотетийн маьӀданан (ископаеми) кегий васташ ю. Флоресийн адаман жима дегӀ долу дера цунах иштта «хоббит» а олу. *Homo floresiensis* дакъа карийна 2003 шарахь Индонезехь (Флорес остров, Лианг-Буа хьех), цигахь карийна 13—95 эзар шерашкахь дийна йисина цхьайолу даьӀахкаш.

## ДӀаделлар а, цӀе а

Флоресийн адаман дакъа карийна хилла дуьххьара 2003 шарахь, Индонезехь. Майк Морвуд австралиеца а, Панджит Суджоно индонезиеца а куьйгалла деш экспедици Лианг-Буа хьех чохь болх беш яра, 2001 шарахь малхбузехьарчу гӀайренаца.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
ГӀой-хи

**ГӀой-хи** (XX  бӀешо кхаччалц  — «*УьстагӀийн хиш»*, , , , ) — ДегӀастанан эрк.

## Географи

Дохалла — 169 км (336 км Ӏаьндийн ГӀой-хица), хи гулден майда — 200 км². Кхоллало ши эрк, ЖӀайн ГӀой-хи а, Ӏаьндийн ГӀой-хи а вовшах кхетий. Хьалха охьадогӀу Коьрта ГӀой-хин Ӏин чухула (кӀоргалла 700—1500 м), цул тӀаьхьа Ахетлин Ӏин чухула, Чиркейн шордаларехь а, Жима ГӀой-хин Ӏин чухула, кхин дӀа шуьйрачу тогӀен чухула, Каспий-хӀордах кхетачохь дельта до.

## Гидрологи
Эркан хи ийна ду, амма алсама лайн хи лу. Деста апрелера сентябрь кхаччалц, максимум деста июнехь — июлехь. Хи дайаран йуккъера барам — хикхочел 123 км лакхахь 176 м³/с. Хин даржаран йуккъера барам 450 г/м³, уггаре дукха долчохь 45 000 г/м³.

## Геннаш
Уггаре доккха га — Ахсу, цул сов ГӀой-хих кхета Чвахунбак, Тлар, Жима ГӀой-хи. 1963 шарахь дуьйна «Акташский тракт» татол чухула охьахоьцу ГӀурийн а, Яьссин а хиш.

## Нах беха меттигаш
ГӀой-хин тӀехь лаьтта Кизилюрт, гӀтп Дубки, хикхочехь — гӀтп ГӀой-хи.

## Бахамехь лелор
Эркан хи леладо ХӀинжа-ГӀала а, Каспийск гӀалан гӀуллакханна хи латтош. Эркан тогӀенехь еха тайп-тайпана экханаш, царна йукъахь чудалийна акха жӀаьла дӀатарделла.

ГӀой-хин тӀехь лаьтта [ГЭС: Миатлински ГЭС, Чирюртан ГЭС, Чиркейн ГЭС, ткъа иштта жима Бавтугайн ГЭС электростанцийн каскад, церан цхьаьнатоьхна хӀоттийна ницкъалла — 1345,6 МВт, кхин тӀе а йан дагахь бу кегийра ГЭСаш йукъара ницкъалла 46,2 МВт йолуш, уьш ерриш йукъайоьду ГӀой-хин ГЭС каскадан.

## Хин реестран хаам
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъадоьду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан. Эркан бассейн Терк эркан.

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07030000112109300000254.

Реестрехь ша йаздина ду *ГӀой-хин шира харш*

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

Категори:Каспий-хӀордах кхета эркаш
Категори:ДегӀастанан эркаш
Эз-Заркъа

**Эз-Заркъа́** (иштта **Заркъа́**, ) — Урданан гӀала, Эз-Заркъан мухафазан административан центр. Ӏаьрбий маттара гочйича и бохург ду «сина».

## Литература
* Густерин П. В. Города Арабского Востока. — М.: Восток—Запад, 2007. — 352 с. — (Энциклопедический справочник). — 2000 экз. — ISBN 978-5-478-00729-4

Категори:Урданан гӀаланаш
Гоьна

**Гоьна** () — ДегӀастанан Казбековн кӀоштара эвла.

Гоьнан йуьртан меттиган административан центр.

## Географи
Иза йу Хаси-Эвлан къилба-малхбалехьа Эна-Хина малхбалехьа, Дылыман 11 км. къилба-малхбалехьа.

## Тукхумаш
Эвлахь деха тукхумаш: 
* , 
* ,
* ,
* , 
 
* ,
* ,
* ,
* ,
* .

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Казбековн кӀоштан нах беха меттигаш
Атлантово

**Атлантово** () — Россин Федерацин Ростовн областан Октябрьскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Октябрьскан кӀоштан индексаш 

Категори:Ростовн областан Октябрьскан кӀоштан нах беха меттигаш
ГӀурий

**ГӀурий** йа **Акхташ-хи** (, , лахахь оьрсийн тептаршкахь *Казма* аьлла йаздина ду) — эрк вахьа доьдуш ду ДегӀастанан Казбековн кӀошт а, Ӏовхойн кӀошт а, Хаси-Эвлан кӀошт а латтана тӀехула. ГӀумкийн маттахь йолу цӀе «ак таш» «кӀайн тӀулг» бохург ду.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ДегӀастанан эркаш
Шевченко (Ростовн область)

**Шевченко** () — Россин Федерацин Ростовн областан Октябрьскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь амалехь йу бараман асанера бараман континенталан климат. Ӏа дукха хьолахь кхоьлина а, мохе а ду. Аьхке мохе а, йекъа а, йовха а йу. Климатан континенталан сипташ чӀагӀло мехкан къилбаседа-малхбузера къилба-малхбале. ТӀекхета йокъалла, йовхо. ЧӀагӀло мехаш, Ӏаьнан шелонаш. Климатан амалан башхалла йу маьлхан серло а, йовхо а шорта хилар. Дукха хуьлу барамера шораллин къилба зонин циркуляцин процессаш. Амма, Арктикера шийла массаш кхача тарло, масийттаза йан а тарло уьш.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Октябрьскан кӀоштан индексаш 

Категори:Ростовн областан Октябрьскан кӀоштан нах беха меттигаш
2016 шо

## Оцу шарахь белларш
* Ахмадов, Шарпудин Бачуевич (1941 шеран 5 декабрь — 2016 шеран 24 июнь) — нохчийн историк, историн Ӏилманийн доктор, профессор.
* Вараев, Адлан Абуевич (1962 шеран 2 январь — 2016 шеран 4 май) — нохчийн паргӀата кепар латаран СССР а, Европин а, дуьненан а чемпион, СССР Сийлахь спортан говзанча, Россин Сийлахь тренер, Олимпиадан дато совгӀатхо.
* Дагаев, Валид Шитаевич (1940 шеран 30 июнь — 2016 шеран 22 сентябрь) — нохчийн эшархо, музыкант, композитор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист, РСФСР Сийлахь артист, РСФСР Халкъан артист, Ахмат Кадыровн орденан кавалер.
* Зубайраев, Супьян Лечиевич (1933 шеран 12 май — 2016 шеран 14 август) — нохчийн самбист, тренер.
Львов

**Львов** () — Украинин гӀала, Львован областан административан центр.

## Билгалдахарш

Категори:Украина
Симсим

**Симсим**, йа **Симсара** — таханлерачу денна билгалбаккхаза Къилбаседа Кавказера историн мохк, я пачхьалкх. Хьахийна шина тептарехь — Низам ад-Дин Шами («Зафар-наме», XV **бӀешо** долалуш) терахьашкахь а, Шараф ад-Дин Йазди («Зафар-наме», XV бӀешо юккъахь) терахьашкахь. Хьахдар дозу XIV бӀешо чекхдолуш Тимар аьттонца Дешийн Орда кхарстарх. Таханлера цхьа могӀа талламхоша Симсим юккъерабӀешерийн нах къаьмнийн пачхьалкх лору.

## Нохчийн гипотеза
Цхьаболу таханлера талламхошан-кавказйовзархошан гипотезо доьзча, Симсим яра хьалхарафеодальни нохчийн пачхьалкх. Оцу гипотезо ХIV бӀешарахь монголийн тӀелатарах тоделла нахийн къаьмнаш, Къилбаседа Кавказан акъарийн махкашкахь пачхьалкх коьллина хила тардолийта. Гипотезан агӀончаша дийцарехь, Симсиман дозанаш таханлера Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а латтанаш тӀехь хилла, ткъа хила могийта кхин дӀа — хӀинца нахийн махкан уллора къилбаседакавказан республикийн кхечу латташ тӀехь. Симсим халлакйина Тимаран эскарша. Оцу муьрехь кхоллаелла хилатарло нахийн йукъара тайпан структура. Акъарийн латташ тӀиера аратеттина нахаш XVI—XVIII бӀешерашкахь бехира лаьмнашкахь, тайпанашка, тукхмашка бекъалуш.

## Билгалдахарш
;Комменташ

;Хьосташ

## Литература
* 

Категори:Къилбаседа Кавказан истори