Советийн Союзан Коммунистийн парти

**Сове́тийн Сою́зан Коммунисти́йн па́рти** (офиц. аббр. **ССКП**; къам. **па́рти**) — Советийн Социалистийн Республикийн Союз урхаллера политикин парти.

1920-гӀа шерашна юьххьера 1990 шеран март кхаччалц партис (тайп-тайпана цӀерашца — РКП(б), ЕКП(б), ССКП) болхбира цхьаьна партин системин хьолашкахь,  политикин Ӏедална монополин бакъо яра, цуо гӀодора махкахь автократин раж хӀотторехь. И статус чӀагӀйина яра конституцица: 1936 шеран Конституцин 126 яззамехь. Цуо кхайкхайора Коммунистийн парти пачхьалкхан а, йукъараллин а къинхьегамхойн а кхолламан «урхаллин хӀоъ», ткъа 1977 шарахь тӀеэцначу ССРС Конституцица ССКП, 6 яззамца, кхайкхийна советийн йукъараллин куьйгалла ден а, нийса новкъа йоккху парти.

1991 шеран 19—21 августан хиламаш бахьана хилира ССКП конституцин дуьхьала гӀуллакх леладарна бехке ян. 1991 шеран 6 ноябрехь арадаьллачу РСФСР Президентан № 169 йолу омарца ССКП а, цуьнан республикин кхолламан болх а — РСФСР КП — сацийра, кхолламан структураш дӀасахийцира, бахам схьабаьккхира. Амма РФ Конституцин Суьдо 1992 шеран 30 ноябрехь суьдан № 9-П йолу Сацам бира, цуо билгала даьккхира конституцица догӀуш цахилар ССКП—РСФСР КП юьхьанцара кхолламийн болх цамагор. ГӀуллакх сацийра ерригсоюзан кхоллам бохарца а, статус яраца а.

ХӀинца Россин Федерацин махкахь ССКП политикин идеологин когаметта ю РФКП.

## ЦӀе

Шен белхан тайп-тайпанчу шерашкахь Россин имперехь, Россин республикехь, Советийн Союзехь партин тайп-тайпана цӀераш яра:

### РСДБП

#### РСДБП кхоллар
**[[Россин социал-демократин белхалойн парти]]** (РСДБП) кхоьллинера Россехь XIX бӀешо чекхдолуш социал-демократин масех тобанийн а, гуонийн базин тӀехь («Белхалойн класс мукъаяккхаран къовсаман барт», «Киевн Белхалойн газетан» тоба, «Бунд», кхин а). РСДБП кхолларан гуламехь вара 9 векал тайп-тайпана Россин марксистийн кхолламашкара, дӀаяьхьира Минскехь 1898 шеран 13 — 15 мартехь (дерриг терхьаш керлачу хатӀца ду). Гуламо кхайкхийра РСДБП кхоллар, тӀеийцира «Россин социал-демократин белхалойн партин манифест», амма фактехь парти централизаци йина политикин кхоллам санна кхоьллина йацара (хӀунда аьлча, гулам чекхболушехь керла хаьржина ЦК декъахой лийцира, ткъа РСДБП дукхаха йолу меттигера кхолламаш хӀаллакбинера).

РСДБП II гуламехь (1903 шеран 30 июль — 23 август; Брюссель, цул тӀаьхьа Лондон) чеккхенца партин кхоллам кечбира — тӀеийцира Партин программа, Партин устав, хаьржира центран куьйгаллин меженаш — РСДБП Центран комитет (ЦК), РСДБП Центран меже (ЦМ) («Су» газетан редакци). Гуламехь кечйира РСДБП ши фракци — большевикийн коьртехь В. И. Ленин волу, меньшевикийн коьртехь Г. В. Плеханов а, Ю. О. Мартов а волуш.

Бекъабаларан бахьна хилира ладаме доцу хӀума, партин уставан цхьа пункт; Ленина бахара партин декъахоша «шеш дакъалаца деза», ткъа Мартовс — «ша гӀодан деза». Ма-дарра аьлча, къамел дара парти кхолларехь мегаш долчу тӀегӀанера дара; Ленин гӀертара кхолла морса централизаци йина кхоллам, лакхарчара лахарчарна тӀедиллина директиваш кхочушдан декхарийлахь а болуш. Мартовн лаара малхбузаевропин кепара социал-демократица ян, оцу хенахь уггаре авторитет йолчу германин партин кепара, цуо къуьйсура маьрша ассоциацин хьесап.

II гуламехь хилла къовсам, дукхаха болчу социал-демократашна хетара, лартӀехьбоцуш. Лахарчу кхолламийн тӀегӀанехь дукха хенахь лаьттира цхьаалла; 1917 шеран май кхаччалц лаьттира цхьа могӀа цхьаьнатоьхна социал-демократин («большевистийн-меньшевистийн») партин меттигера кхолламаш.

## Когаметтаберш
ССКП цхьа могӀа кхолламан структураша къобал ца дира цамагоран законналла, кхочуш дан реза ца хилира, практикехь къайлаха болх а беш.

ССКП когаметта болу кхолламех уггаре боккханиг бу Коммунистийн партийн барт — Советийн Союзан Коммунистийн парти. 1993 шеран 26-27 мартехь Москохахь хилира ССКП XXIX гуламо кхайкхина кхолларан гулам, цуьнан декъахоша кхайкхийра ССКПх СКП-ССКП яр. 1993—2001 шерашкахь кхолламан лидер вара ССКП ЦК секретарь хилла Шенин Олег.

РСФСРехь ССКП кхолламан структурех Россин Федерацин Коммунистийн парти кхолларан база хилира.

## Литература

* *[[Андреев, Герман Наумович|Андреев Г. Н.]]* Не близнецы, но — братья. // Новый мир. — 1994. — № 4. — С. 185—189. — ISSN 0130-7673
* Введение, состав руководящих органов РКП(б)-ВКП(б)-КПСС, статистика и биографические справки по их членам. // «Известия ССКП ЦК» 1990. № 7.
* 
* 
* 
* 
* 
* Коммунистическая партия Советского Союза // Научный коммунизм: Словарь / Александров В. В., Амвросов А. А., Ануфриев Е. А. и др.; Под ред. А. М. Румянцева. — 4‑е изд., доп. — М.: Политиздат, 1983. — 352 с.
* Лукашевич Д. А. Юридический механизм разрушения ССРС. М., 2016. 448 с.
* 
* *Месяц С. А.* История высших органов КПСС. — М.: Открытое общество, 2001.
* 
* Список № 5 исключённых из РКП по Сибири // «Советская Сибирь», № 284 (644), 24 декабря 1921.
* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991
* Исторические уроки гибели КПСС и СССР
* «Советский архив» — сборник документов ССКП ЦК / Составитель Буковский В. К.
* Communist Party // Encyclopædia Britannica
* Communist Party of the Soviet Union // Encyclopædia Britannica

*
Категори:ССРС чоьхьара политика
Категори:Цамагийна политикин партеш
Категори:Ерригсоюзан кхолламаш