open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Камышин кӀошт

**Камышин кӀошт** (Камышинский район) — Россин Федерацин Волгоградан областера муниципалан кхоллам.

Административан центр — Камышин.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
*Авиловски
*Александровка (Камышин кӀошт)
*Антиповка (Волгоградан область)
*Барановка (Камышин кӀошт)
*Белогорки
*Бутковка (Волгоградан область)
*Верхни Грязнуха
*Верхни Добринка (Камышин кӀошт)
*Верхни Куланинка
*Верхни Липовка
*Веселово (Волгоградан область)
*Вихлянцево
*Воднобуерачни
*Галка (Волгоградан область)
*Госселекстанци
*Грязнуха (Камышин кӀошт)
*Гуселка
*Дворянски
*Дубовка (Камышин кӀошт)
*Ельшанка
*Зелени Гай (Волгоградан область)
*Ионов
*Калиновка (Волгоградан область)
*Карпунин
*Костарево (Волгоградан область)
*Лебяжье (Волгоградан область)
*Мичурински (Волгоградан область)
*Нагорни (Волгоградан область)
*Нижни Добринка (Камышин кӀошт)
*Нижни Липовка (Волгоградан область)
*Пановка (Волгоградан область)
*Петров Вал
*Петрунино (Волгоградан область)
*Поповка (Волгоградан область)
*Саломатино (станци)
*Саломатино (эвла)
*Семеновка (Камышин кӀошт)
*Средни Камышинка
*Таловка (Камышин кӀошт)
*Терновка (Камышин кӀошт)
*Тихомировка (Волгоградан область)
*Торповка
*Умет (Волгоградан область)
*Усть-Грязнуха
*Фермы N 3 Совхоза Добрински
*Чухонастовка
*Щербаковка (Волгоградан область)
*Щербатовка (Волгоградан область)

## Билгалдахарш

Категори:Волгоградан область
Категори:Россин кӀошташ
Агаповкан кӀошт

**Агаповкан кӀошт** — Россин Федерацин Челябинскан областан муниципалан кхоллам.

Административан центр — Агаповка.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Челябинскан область
Категори:Россин кӀошташ
Карабулак

Нах беха меттигин цӀе.

* Элдархан-ГӀала (оьрс. Карабулак) — ГIалгIайчоьнан гӀала ю.
*Карабулак (Аштаркханан область)
*Карабулак (Нови Бурасин кӀошт)
*Карабулак (Челябинскан область)
Шан Пачхьалкх

**Шан Пачхьалкх** — Азера пачхьалкх, къобалйина йац.

## Хьажа иштта
* Пачхьалкхийн могӀам

## Билгалдахарш
Мали Аншуковски

**Малая Аншуковская** () — Россин Федерацин Архангельскан областан Вельскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 0 стаг (2010 шо).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: даиман Ӏаш нах бац.

## Билгалдахарш

Категори:Вельскан кӀоштан нах беха меттигаш
Борисовски (Федьковскан йуьртан меттиг)

**Борисовски** () — Россин Федерацин Архангельскан областан Верхни Тойман кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Верхни Тойман кӀоштан индексаш

Категори:Верхни Тойман кӀоштан нах беха меттигаш
Ирзеньга

**Ирзеньга** () — Россин Федерацин Архангельскан областан Вельскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 3 стаг леррана 2010 шо).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).

## Билгалдахарш

Категори:Вельскан кӀоштан нах беха меттигаш
Кулига (Удмурти)

**Кулига** () — Россин Федерацин Удмуртин Кезан кӀоштара эвла.
## Климат
Лаьтта къилбаседа бараман асанехь, Еврази материкан кӀоргенехь, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн хӀордашна генахь. Цундела цуьнан климат барамера континенталан йу дехачу шийлачу Ӏашца, йовхачу аьхкенца, дика къаьстачу шеран заманашца бӀаьста а, гурахь а. Атлантикин Ӏапказ тӀиера кхуза йогӀу йовха хӀаваъ. Аьхка цуо йахьа йочанаш, йовхо лагӀйо, ткъа Ӏай ло дахьа, шелонаш лагӀйо, йовхонаш йахьа. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь йу Самарин хан лелаш. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябряхь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).  Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кезан кӀоштан индексаш

Категори:Кезан кӀоштан нах беха меттигаш
Средни (Александровскан кӀошт, Ставрополан мохк)

**Средни** () — Россин Федерацин Ставрополан мехкан Александровскан кӀоштара кӀотар.

## Бахархойн дукхалла

## Билгалдахарш

Категори:Ставрополан мехкан Александровскан кӀоштан нах беха меттигаш
Игнатовка (Ульяновскан область)

**Игнатовка** () — Россин Федерацин Ульяновскан областан Майнан кӀоштара эвла.
## Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Майнан кӀоштан индексаш 

Категори:Майнан кӀоштан нах беха меттигаш
Солгински

**Солгинский** () — Россин Федерацин Архангельскан областан Вельскан кӀоштан йукъайогӀу поэвлак.
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 1 478 стаг (2010 шо).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (99%), украинаш (1%).

## Билгалдахарш

Категори:Вельскан кӀоштан нах беха меттигаш
Гешаев, Муса Баутдинович

**Муса Баутдинович Гешаев** (1940 шеран 20 август, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР — 2014 шеран 7 март, Москва) — нохчийн йаздархо, поэт, литературин критик, культурин гӀуллакххо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо, Нохчийн Республикин Ӏилманийн Академин академик, Россин йаздархойн бертан декъашхо.

## Биографи
Муса Гешаев вина Соьлжа-ГӀалахь 1940 шеран 20 августехь. 1944 шеран 23 февралехь нохчий цӀера бехира. Цуьнан жималла чекхъели Кхазакхстанан Жамбилан областехь.

1965 шарахь цо чекхйаьккхира Театран, музыкин, кинематографин Ленинградски пачхьалкхан институт. Иза чекхйаьккхича иза Соьлжа-ГӀала схьавеара. Иза дӀахӀоттинера Нохч-ГӀалгӀайн АССР Культурин министерствон коьрта инспектор. 1967—1978 шерашкахь иза вара «Вайнах» цӀе йолу Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хелхаран ансамблин куьйгалхо. Цуьнан куьйгаллица ансамбльс баккхи кхиамаш бира. Цу хенахь иза йара СССР хелхарийн ансамбльшна йуккъехь тоьллачарех цхьаъ.

1979 шарахь иза хӀоттира республикин филармонин директоран когаметтаниг. 1986—1993 шерашкахь иза вара «Эстрада» цӀе йолу пачхьалкхан объединенин директор.

1980-гӀа шераш чекхдолуш дуьйна волавелира книгаш а, байташ а йаздан. Дукха цуьнан байташах эшараш хилира. Цуьнан эшараш кест-кеста локхуш йу концерташкахь а, радиохь а, телевиденехь а. И эшараш локхуш бу гӀарбоьвла нохчийн а, Россин эшархой.

## Библиографи
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Литература
* 
* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Муса Гешаев. Избранное
* Муса Гешаев 
* Арест «Знаменитых чеченцев»

Категори:Нохчийн йаздархой
Категори:Нохчийн поэташ
Категори:Нохчийчоьнан Ӏилманчаш
ЦӀерийн меттиг

**ЦӀерийн меттиг** — цӀераш йа терминаш.

## Билгалдахарш

Категори:Информатика
Башкирийн мотт

**Башкирийн мотт** ( ) — Башкирийн къоман мотт. Башкирийчоьнан официалан мотт Иза поволжско-кыпчагийн бухара тобан кыпчагийн тобан туьркийн меттанийн йукъа богӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Меттанаш
ХӀирийн мотт

**ХӀирийн мотт** (шен цӀе *Ирон æвзаг*) — ХӀирийн къоман мотт. Иза гӀажарийн тобан йукъа богӀу. Мотт буьцучера дукхалла 500 000 адам.

## Билгалдахарш

Категори:Меттанаш
Викиларма

**Викиларма** () — йукъара виртуальни суьрташ, азан дӀайаздарш, видеош кхин мультимедийн файлаш гулйеш йолу сайт, Викимедиан фондан проекташкара агӀонашкахь лело йиш йу.

## Билгалдахарш

Категори:Викимедиан фонд
Дерриге чоьхьара сурсат

**Дерриге чоьхьара сурсат** (), массара а тӀеэцна дацдар — **ДЧС** () — макроэкономикан гайтар оьцу гойту базаран чоьхьара мах.

## Билгалдахарш

## Литература
## Хьажоргаш

Категори:Макроэкономика
Дагаев, Валид Шитаевич

**Ва́лид Шита́евич Дага́ев** (1940 шеран 30 июнь, Керла Алда, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн эшархо, музыкант, композитор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист (1970 шо), РСФСР Сийлахь артист (1973 шо), РСФСР Халкъан артист (1984 шо), Ахмат Кадыровн орденан кавалер (2009 шо).

## Биографи
Вина 1940 шеран 30 июнехь Керла Алдахь. 1944 шеран 23 февралехь нохчий а, гӀалгӀай а цӀерабехира. Цу хенахь лайна халонаш бахьнехь цуьнан бӀаьраса талха доладелира.

Жима волчу хенара дуьйна иза вара эшараш локхуш хазахеташ. Цунна чӀогӀа пондар безар. Амма иза эца таронаш йацар цера. Цундела гӀожех пондар сурт дина иза ловзош цӀо шен пӀелгаш лаза бохура. Кестта цуьнан де йишас цунна балалайке белира. ХӀора динахь цунна тӀехь ловза Ӏемира иза. Кеста иза хилира нахана йуккъехь вевзаш пондарча.

1957 шарахь волавелира Нохч-ГӀалгӀайн эшеран а, хелхаран а пачхьалкхан ансамблехь солист болх бан. Дика аз хиларна а, пондар дика лакхарна а иза кеста нахан вевзира а, везавелира а. Цо локху дукха эшараш кхоьллина бевзаш болу нохчийн поэташца цхьана: Магомед Мамакаев, Магомед Сулаев, Шайхи Арсанукаев, Ахмад Сулейманов, Магомед Гадаев, Шаид Рашидов, Магомед Дикаев, кхибераш а.

1968 шо дуьйна иза вара Нохч-ГӀалгӀайн филармонехь болх беш. 1970 шарахь цунна йелира Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артистан цӀе. 1972 шарахь иза хилира Дон-тӀера-Ростовехь хилла ЙерригРоссин фестивалин лауреат. 1973 шарахь цунна йелира «РСФСР Сийлахь артистан» цӀе, 1988 шарахь — «РСФСР Халкъан артистан» цӀе.

Валид Дагаеван репертуарехь йу эшараш гуьржийн, гӀиргӀазойн, кхазакхийн, гӀумкийн, оьрсийн меттанашкахь а, Россин а, СНГ а халкъийн меттанашкахь а. Валид Дагаевс дагатуьйсу:

Хьалхара тӀом баьлча цуьнан шен болх бита бийзира. И тӀом бахьнехь цуьнна кхуза шен цӀенош йухадан дийзира. Керла халонаш долчуна а тӀе цуьнан бӀаьрса талхира. Амма иза хӀинца а ву концерташкахь дакъа лоцуш а, йукъараллин болх дӀакхоьхьуш а, къона артисташан гӀо деш а, нахан гӀоьнан йеш йолу концерташкахь дакъа лоцуш а.

## Билгалдахарш

## Литература
;оьрсийн маттахь
* 
* 
* 
* 

;нохчийн маттахь
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
*  
*  
* 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артисташ
Керла Алда

**Керла Алда** — Нохчийн Республикин Соьлжа-ГӀалин Шайх Мансуран кӀоштан йукъайогӀу эвла йу.

## Билгалдахарш

Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Адаман дукхаллийн кхиаман индекс

**Адаман дукхаллийн кхиаман индекс** (АДКИ) — хӀора шарахь адаман дукхаллийн кхиам гайтар ду.

## Билгалдахарш

## Литература
## Хьажоргаш

Категори:Экономикин статистика
Категори:Бахархой
Непалийн мотт

**Непалийн мотт** (непали, nepālī, naipālī, гуркхали, gurkhālī, gorkhālī ‛гуркхийн [мотт]’, кхас-кура, khas-kurā ‛кхасийн мотт’ (дукху йоккху цӀе), парбати, parbatiyā ‛лаьмний’, малхбалера пахари, Eastern Pahari (лингвистин литературехь)) — Непалан пачхьалкхан коьрта мотт. 

## Билгалдахарш

Категори:Меттанаш
Исламан зӀаьнарш

**«Зори ислама» («Исламан зӀаьнарш»)** — нохчийн республикин исламан газета. Арахоьцуш ду 1990 шо дуьйна. Цуьнан коьрта редактор ву Масхуд Заурбеков. Дуьххьара арахоьцуш дара коьрта редакторан ахчанах.

ТӀом бахьнехь газета арахецар сацо дийзира. Заурбекован гӀуллакх а, цӀа а, редакци хӀаллак хилира.

2004 шаран 7 маехь Ахмад Кадырован гӀонца газета юха а арахеца долийнар. 2010 шарахь Соьлжа-ГӀалахь хилла III Халкъашна юккъера «Ислам — машаран а, кхолламан а дин» цӀе йолу форумехь Къилбаседа Кавказан Бусалбийн Координацин Центрас «Исламан зӀаьнараш» газетан йелла «За заслуги перед уммой» цӀе йолу 1-ра даржан орден. Масхуд Заурбековн йелла «За утверждение духовных ценностей» цӀе йолу орден.

## Хьажорагаш
* Газета «Зори Ислама» и её главный редактор награждены орденами
* Религиозно-просветительская роль газеты «Зори ислама» 
* Печатные СМИ Чеченской Республики 

Категори:Нохчийчоьнан газеташ
Категори:Россин газеташ
ИбрахӀим-Отар

**ИбрахӀим-Отар** — ДегӀастанан ТлаьратӀан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 2438 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Гиндибан йуьртан меттиган административан центр.

## Истори
ИбрехӀимотар — нохчийн хилла йу. ХӀинца бехаш болу нах — суьйлий.

## Литература
; Жайнаш
* 

## Билгалдахарш

Категори:ТлаьратӀан кIоштан нах беха меттигаш
Шамурзаев, Шамиль Алиевич

**Шамурза́ев Шами́ль Али́евич** (1932 шеран 9 январь, Гуьмсе, Нохчийн автономин область, РСФСР, СССР — 2011 шеран 24 сентябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн республика, Росси) — нохчийн художник, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо, Россин Федерацин Сийлахь художник, СССР художникийн Бертан декъашхо (1971).

## Биографи
Шамурзаев Шамиль винера 1932 шеран 9 январехь Гуьмсехь. Цо чекхйаьккхира М. а. Джемалан цӀе йолу ДегӀастанан исбаьхьаллин училище. 1971 шарахь иза хилира СССР художникийн Бертан декъашхо. Иза вара хьалхара нохчийн художник оцу тобанан йукъаэцнарг. Цо масийттуза дакъа лецира регионан а, йЙерригроссин а, йерригсоюзан а, пачхьалкхашан йуккъера а гайта хӀоттамашкахь.

ТӀом бахьнехь цуьнан 500 сов сурт хӀаллак хилира.

Иза велира 2011 шеран 24 сентябрехь Соьлжа-ГӀалахь.

## Билгалдахарш

## Литература

## Ссылки
* Шамиль Шамурзаев
* В Грозном прошел вечер памяти заслуженного художника РФ Ш. Шамурзаева
* 

Категори:Нохчийн художникаш
Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССР исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххой
Молодёжни смена

**Молодёжни смена** — нохчийн кӀиранах цкъа арадолу республикин кегирхойн йукъараллин а, политически а газета.

Кхоьллина 2003 шарахь Нохчийн Республикин къоман политикин а, зӀорбанан а, информацин а Министерствос. Цуьнан хьалхара коьрта редактор вара журналист Рамзан Гуциев. 2004 шарахь газетан коьртахь хӀоьттира журналист а, телеведущи а Тамара Дукаевна Юнусова. Тахана газетан куьйгалхо ву Хасиев Сайд-Эми Алхазурович.

Газетас толам беккхина дукха регионан а, ерригРоссин а конкурсашкахь. 2007 шеран февралехь регионан талламашкахь гучуделира газета Къилбера федеральни округехь «Уггаре лакхара рейтинг йолу пачхьалкхан зӀорбанан издани» хилара. И совгӀат хилира Нохчийн Республикин зӀорбанан исторехь нохчийн газетан хьалхара совгӀат. Иштта газета деккхира и совгӀат 2008, 2009, 2010, 2011, 2014 шерашкахь.

2008 шарахь газета хилира «Шаран тоьлла компани» цӀе йолу Халкъашна юккъера совгӀатан лауреат.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Печатные СМИ Чеченской Республики 
* О нас 

Категори:Нохчийчоьнан газеташ
Категори:Россин газеташ
1817 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Айбулат, Константин Михайлович (1817 шо — 1865 шеран 20 апрель) — нохчех ваьлла оьрсийн поэт.
Гертма

**Гертма** — ДегӀастанан Казбековн кӀоштара эвла йу. Бахархой — 1558 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Гертман йуьртан меттиган административан центр.

## Бахархой

## Тукхумаш
Эвлахь деха тукхумаш:
* , 
* , 
* .

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Казбековн кӀоштан нах беха меттигаш
Маьлхиста

**Маьлхиста** — Нохчийчуьра маьлхийн шира мохк.  Цуна ду дозанаш къилбехьа Гуьржийчоьца, къилбаседехьа ТӀерлойн Махкаца, малхбалехьа МӀайстаца, малхбузехьа ГӀалгӀайчоьца.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоь
Виситаев

**Виситаев** — нохчийн фамили. И фамили йолу бевзуш болу нах:

* Виситаева, Айна Казбековна (1962) — пелхьо, Россин Федерацин Сийлахь артистка;
* Виситаев, Адам Мовсарович (1948) — пелхьо, Россин Федерацин Халкъан артист, Гиннесан рекордийн книган рекордсмен.
Президент

**Президе́нт** (лат. praesidens, доланиг дожар praesidentis — хьалхахь хиънарг, коьртехь) — республикин йа йина урхаллин кеп йолу пачхьалкхийн корта.

## Билгалдахарш

## Литература
## Хьажоргаш

Категори:Пачхьалкхийн президенташ
Гебгуда

**Гебгуда** — ДегӀастанан ТлаьратӀан кӀоштара эвла.

Иза йу Хидибан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## ГӀарабевлла бахархой
* Абдулатипов, Рамазан Гаджимурадович — ДегӀастана президент.
## Билгалдахарш

Категори:ТлаьратӀан кIоштан нах беха меттигаш
ГӀоркхмаш

**ГӀоркхма** () — Ӏапказ чуьра бокха чӀара. Цуна башхаллаш ю деха дегӀ, бокха цӀоган тӀера пелаг а дукху цергаш а.

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀерий
ЦӀетухург

**ЦӀетухург** — портативан цӀе лато хӀума. ЦӀетухург хуьлу бензинаца, газаца.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:ЦӀетухургаш
Виситаев, Адам Мовсарович

**А́дам Мовса́рович Висита́ев** (1948 шеран 24 июль, Заки-Эвла, ТӀехьа-Мартанан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — пелхьо, Россин Федерацин Халкъан артист (1994 шо), Гиннесан рекордийн книган рекордсмен.

## Биографи
Адам муш тӀоьхула лела волавелира итт шо кхаьчча. Цуьнан гергарниш дуьхьула бара, амма иза къар ца лора. Иза масийттуза охьа кхеттера. Лоьраш олура цуьнга иза кхин лелалур вац аьлла.

1973—1984 шерашкахь иза вара «Пелхьой» цӀе йолу номерехь дакъа лоцуш (куьйгалхо Яраги Гаджикурбанов). ТӀаьхьа иза оцу номеран куьйгалхо хилира (1985—1988 шерашкахь). 1988 шарахь цо кечйира «Муш тӀехь дуэт» цӀе йолу номер. Оцу номерехь цуьнан накъост йара цуьнан зуда Айна Виситаева.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* Покоритель высоты
* Канатоходец Виситаев: «Квартиру на Яблочкова нам выхлопотал Никулин»
* В Москве разбился известный циркач 
* «Есть только миг между прошлым и будущим…»
* Карнавал животных устроят в цирке
* Над пропастью 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан артисташ
Альбурикент

**Альбурикент** — ДегӀастанан ХӀинжа-ГӀалин гуонера гӀалин кепара эвла йу. 

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:ХӀинжа-гӀала
Категори:ДегӀастанан гӀалин кепара эвлаш
Дадаев, Муслим Вахаевич

**Мусли́м Ваха́евич Дада́ев** (1988 шеран май, Гикалов-Юрт, Соьлжа-ГӀалин кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн паргӀат кепар латархо, кегирхойн йукъара Россин а (2005 шо), Европин а (2005) чемпион, Россин гулйина тобан декъашхо, Дуьненан Кубок йаккхинарг (Каспийск, 2011 шо).

## Биографи
Вина 1988 шеран маехь Соьлжа-ГӀалин кӀоштан Гикалов-Юртехь. Нохчийчохь шозлугӀа тӀом болалучу хенахь шен доьзал къелхьара йаккхархьам дас уьш Пензе дӀабигира. Цигахь уьш Ӏийра 2002 шо кхаччалц.

ЦӀа кхаьчначул тӀехь Муслиман паргӀат кепар латар дезаделира. Амма цуьнан юртехь секци йацара. Цундела цуьнан Шинсюйр-Юккъехь йолу секци аьха дийзира. Цигахь цуьнан тренерш бара У. Сулейманов а, М. Муртазалиев а.

2003 шарахь иза паргӀат кепар латаран республикин гулйина тобан йукъавахара. 2005 шарахь иза хилар кегирхойн йукъахь Россин а, Европин а чемпион. 2011 шарахь Каспийскехь цо йаккхира Дуьненан Кубока.

Цо чекхйаьккхина Нохчийн пачхьалкхан университетан юридически факультет.

## Доьзал
* Да Ваха — гӀишлошйархо;
* Нана Луиза — хӀусамнана.

## Хьажоргаш
* Муслим Дадаев — чемпион Европы
* Муслим Дадаев
* Муслим Дадаев стал обладателем Кубка мира по вольной борьбе
* Муслим Дадаев: не ожидал, что буду бороться в финале Кубка мира 
* 

Категори:Нохчийн паргӀат кепар латархой
Категори:Нохчийн пачхьалкхан университет йаьккхинарш
Нохчий - Россин Федерацин Турпалхой

## Нохчий — Россин Федерацин Турпалхой

## Хьажа иштта
* Нохчий - Советски Союзан Турпалхой
* Нохч-ГӀалгӀайн Социалистически Къинхьегаман Турпалхой

## Билгалдахарш

## Литература

## Хьажоргаш
* Чеченцы — Герои Советского Союза и России
Советски Союзан Турпалхой (Нохч-ГӀалгӀайн АССР)

Спискехь багарбешбу Нохч-ГӀалгӀайн АССРехь бина йа Ӏина бахархой, Советски Союзан Турпал цӀе йелла нах.

## Истори
1942 шо долалуш хенахь вайнах махкахбаккхар кечбеш хенахь араделира къайлах омра нохчий а, гӀалгӀай а эскаре тӀекхайкхар сацош а, дика тӀом бечу вайнехан совгӀаташ далар а доьхкуш.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀема хенахь гайтина хьуьнарш бахьнехь Советски Союзан Турпалан цӀе йелла Нохч-ГӀалгӀайн АССР 36 бахархойн (147 дӀакховдинчарах). Амма царех 6 бен нохчий вацара (1990 шарахь цӀе йелла Мовлади Висаитов цхьана). Массо а цӀе йелларш бара кехаташкахь кхоьчу къаьмнашца дӀаязбина (Хаваджи Магомед-Мирзаев вара гӀезало язвина, Ирбайхан Бейбулатов - гӀумки, Хансултан Дачиев - хӀири, Ханпаша Нурадилов - азербайджанхо, Абухаджи Идрисован къам язбина бацар). Турпал цӀе яла кховдина 110 Къилбаседа-ХӀирийн АССР бахархойх 75 тӀемалон елира и цӀе.

Турпал цӀе яла шозза кховдира: Махмуд Амаев, А. Ахтаев, А.-В. Ахтаев, Даша Акаев, З. Ахматханов, Я. Алисултанов, Али Гучигов, Хаваджи Магомед-Мирзаев, Ирбайхан Бейбулатов, С. Мидаев, У. Касумов, И. Шаипов, А.-X. Исмаилов; кхузза: Абухаджи Идрисов, Мовлади Висаитов, Сакка Висаитов, Маташ Мазаев, И. Уциев; доьузза: Ханпаша Нурадилов.

1995—1996 шерашкахь Сийлахь Боккха Даймехкан тӀеман хенахь гайтина хьуьнарш бахьнехь Россин Федерацин Турпалан цӀе елира кхаа нохчишна а (Канти Абдурахманов, Мовлади Умаров, Магомед Узуев), кхаа гӀалгӀайн а (Мурат Оздоев, Ширвани Костоев, Ахмед Мальсагов).

1945 шарахь вуьззина Сийлахь Орденан кавалер хилира Дуда Энгиноеван.

## МогӀам

## Хьажа иштта
* Нохчий - Россин Федерацин Турпалхой
* Нохч-ГӀалгӀайн Социалистически Къинхьегаман Турпалхой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  

## Литература
* 
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоь
Категори:Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Тухугов, Зубайра Алиханович

**Зуба́йра Алиханович Туху́гов** (1991 шеран 15 январь, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — ийина кепар латархо, Fight Night версин Европин чемпион.

## Статистика

## Хьажоргаш
* Зубайра Тухугов 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Тайсумов, Майрбек Вахаевич

**Майрбе́к Ваха́евич Тайсу́мов** (1988 шеран 8 август, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн ийина кепар латархо.

## Статистика

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Майрбек Тайсумов 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Амагов, Ӏадлан Майрбекович

**Амагов Ӏадлан Майрбекан воӀ** (1986 шеран 27 август, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — ийина кепара латархо, тӀеман самбон Россин чемпион, универсалан латаран Европин а, дуьненан а чемпион, чуччбахана латаран а, самбон а, комплексан латаран а Россин спортан говзанча, UFC йукъавахана хьалхара нохчийн латархо.

## Статистика

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* Адлан Амагов 
* Adlan Amagov
* Адлан Амагов официально завершил карьеру бойца по религиозным мотивам
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Категори:Россин чемпионаш
Категори:Европин чемпионаш
Категори:Дуьненан чемпионаш
Нохч-ГӀалгӀайн Социалистически Къинхьегаман Турпалхой

**[[Социалистически Къинхьегаман Турпал]] цӀе йелла [[Нохч-ГӀалгӀайн АССР]] бахархойн могӀам**.

## Хьажа иштта
* Нохчий - Советски Союзан Турпалхой
* Нохчий - Россин Федерацин Турпалхой

## Билгалдахарш

## Литература
* 
*
Хаманаев, Муса Саидахматович

**Муса́ Саидахматович Хамана́ев** (1987 шеран 14 октябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — ийина кепар латархо.

## Статистика

## Хьажоргаш
* Муса Хаманаев 
* Муса Хаманаев 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Халиев, Адам Сираждиевич

**Адам Сираждиевич Халиев** — ийина кепар латархо.

## Хьажоргаш
* Профиль Адама Халиева на сайте Бойцовского клуба "Беркут" 
* Профиль А.Халиева на сайте fightlife.ru 
* Грозный-Информ: Чеченский боец Адам Халиев завоевал титул чемпиона мира по кудо
* Один из боев А.Халиева по версии Лиги S70 (один из лучших нокаутов лиги)

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Халиев

**Халиев** — нохчийн фамили. И фамили йолу бевзуш болу нах:

* Халиев, Адам Сираждиевич — ийина кепар латархо;
* Халиев, Хасан Сираждиевич — ийина кепар латархо;
* Халиев, Хусейн Сираждиевич — ийина кепар латархо.
Сипсо-ГӀала

**Сипсо-ГӀала**  (, 1939 шо кхаччалц **Слепцовская**) — Россин гӀала, Соьлжан кӀоштан административан центр, республикин йоккха эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:ГӀалгӀайчоьнан шахьраш
Халиев, Хусейн Сираждиевич

**Хусейн Сираждиевич Халиев** (1988 шеран 3 август, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — ийина кепар латархо.

## Статистика

## Хьажоргаш
* Хусейн Халиев
* Хусейн Халиев
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Лорсанов, Ибрагим Завалуевич

**Ибрагим Завалуевич Лорсанов** (1981 шо, станица Орджоникидзевски, Соьлжан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — ийина кепар латархо.

## Хьажоргаш
* Ибрагим Лорсанов 
* Место в спортивной аллее славы

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Жамбилан область

**Жамбилан область** (; хьалха цӀеяра Джамбулан область) — область йу, лаьтташ йу Кхазакхстанан къилба декъехь.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Карагандин область

**Карагандин область**, оригиналан герга цӀе **КхарагӀандин область**, **КхарагӀандин область** (); хьалха цӀе йара Джамбулан область) — область йу, Кхазакхстанан йуккъерчу декъехь.

## Административан йекъайалар
Областехь йу 11 гӀала: Абай, Балхаш, Жезказган, Караганда, Каражал, Каркаралинск, Приозёрск, Сарань, Сатпаев, Темиртау, Шахтинск.

Посёлкаш: Агадырь, Акжал, Актас, Актау, Акчатау, Атасу, Лакха Кайракты, Гульшат, Дария, Долинка, Жайрем, Жамбыл, Жарык (Сейфуллин), Жезды, Жезказган, Кайракты, Карабас, Карагайлы, Карсакпай, Нура, Конырат, Кушокы, Кызылжар, Мойынты, Молодёжни, Новодолински, Осакаровка, Сарышаган, Саяк, Токаревка, Топар, Ботакара, Шахан, Шашубай, Шубарколь, Южни.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Словенийн мотт

** Словенийн мотт** (*slovenski jezik, slovenščina*) славянийн меттанийн тобан йукъа богӀу мотт. И буьйцу — 2 млн герга адамо, дукху берш Ӏаш бу Словенехь. 

## Билгалдахарш

Категори:Меттанаш
Боснийн мотт

** Боснийн мотт** (*bosanski jezik* / *босански језик*) славянийн меттанийн тобан йукъа богӀу мотт. И буьйцу — 2,4 млн герга адамо, Ӏаш бу 1,7—1,8 млн Боснехь а, Герцеговинехь, 245 эзар. Сербехь а, Черногорехь а, 150 эзар. Малхбузен Европехь а, Къилбаседа Америкехь а билгал банза иммигранташ Туркойчохь (100—200 эзар).

## Билгалдахарш

Категори:Меттанаш
Албанойн мотт

**Албанойн мотт** () — и ботт буьйцу нах Ӏаш бу Албанехь, Косовехь, Макидонехь, Грецехь а кхин пачхьалкхашкахь а. Цера дукхалла 7 600 000 стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Меттанаш
Ӏаьржаламанхойн мотт

**Ӏаьржаламанхойн мотт** (*crnogorski jezik/црногорски језик*) славянийн меттанийн тобан йукъа богӀу мотт. И буьйцу — 229 эзар герга адамо, дукху берш Ӏаш бу Ӏаьржаламанчохь.

## Билгалдахарш

Категори:Меттанаш
Халидов, Мамед Саидович

**Маме́д Саидович Хали́дов** (1980 шеран 17 июль, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — Польшехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо.

## Статистика

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Мамед Халидов: чеченец, несущий польский факел
* Mamed Khalidov
* Мамед Халидов
* М.Халидов в 10-ке лучших бойцов Мира 
* 

Категори:Нохчийчоьнан латархой
Балканийн ахгӀайре

**Балканийн ахгӀайре** (, , , , , , , , , ) иза бу Европин къилба-малхбалехь. Майда — 505 эзар км². Уллера хиш Лаьттайуккъера, Адриатикан, Ионийн, Мармаран,Критийн, Эгейн а Ӏаьржа. АхгIайренан хийистеш чIогIа догIийна ду.

Лаьмнийн тIие дукхаха лаьтташ ю кхузахь. Къилбаседан доза доьдуш ду хинех Дунай а, Сава а, Купа а, тIаьххьарчуна хьост дуьнна Кварнер айма кхаччалц.

## Билгалдахарш

Категори:АхгӀайренаш
Дубови Роща (Александровскан кӀошт)

**Дубовая Роща** () — Россин Федерацин Ставрополан мехкан Александровскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Билгалдахарш

Категори:Ставрополан мехкан Александровскан кӀоштан нах беха меттигаш
Бислиев, Абдул-Хамид Махмудович

**Абдул-Хами́д Махму́дович Бисли́ев** (1944 шеран 1 июнь, Семипалатинскан область, Кхазакхийн ССР, СССР — 1991 шеран 11 ноябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — физикин-математикин Ӏилманийн доктор, профессор, Нохчийн пачхьалкхан университетан проректор, СССР мисарболатан хиламийн коьрта говзанчах цхьаъ.

## Биографи
Вина 1944 шарахь Семипалатински областехь. Цуьнан да вара математикин хьехархо. Цо марзйира шен берашна математика. 1969 шарахь Абдул-Хьамидас чекхйаьккхира Москохан пачхьалкхан университетан физикин факультет. Циггахь цо чекхйаьккхира аспирантура а, кандидатан диссертаци а.

1972 шарахь иза Нохчийн пачхьалкхан университетехь болх бан волавелира. Цу хенахь университетан физикин факультетехь цхьаъ бен лаборатори йацар. Бислиевс кхоьллира керла Ӏилманийн гӀирс болуш мисарболатан хиламийн лаборатори. Кхано оцу лабораторехь кечъйира масийтта кандидатан диссертаци а, Бислиеван шен докторан диссертаци а.

Иза вара СССР коьрта мисарболатан хиламийн физикин коьрта говзанчах цхьаъ. Цо арахийцира 60 сов Ӏилманийн болх. Царех цхьабераш кхоьчу пачхьалкхашахь арахийцира. Цо тоьлла вузийн а, Ӏилманийн-талламийн институтийн а Ӏилманийн тобанашца цхьана болх бора: Москохан пачхьалкхан университетан физикин факультет, А. А. Байкован цӀе йолу институт а, СССР Ӏилманийн академи а, МГУ ядеран физикин Ӏилманийн-талламийн институт а, МГУ физически факультетан мисарболатан проблемийн лаборатори а. Бислиев ларар бахьнехь Нохч-ГӀалгӀайн университетан физикин кафедра йара лараме Ӏилманийн проекташкахь дакъа лоцуш. Бислиевс кечъйина университетехь хилира Йерригсоюзан физикин конференциш.

## Валар
Профессор Абдул-Хамид Бислиев вийра 1991 шеран 11 ноябрехь цо шеца волу хьехамийн Ӏилманийн доктор, профессор, Нохчийн пачхьалкхан университетан ректор Виктор Абрамович Кан-Калик гӀо даккхаран бахьнехь. Кан-Калик а, Бислиев а цхьана аравелира университетера. Герз долу неха тобанас ректор схьа а лецна машен чухаийра. Царна новкъало йан гӀерташ волу Бислиев автомат тоьхна вийра.

Профессор С. А. Никитинс ядира цуьнан зудчунга:

## Билгалдахарш

## Литература

### Оьрсийн маттахь
* 
* 
* 
* 
* 

### Нохчийн маттахь
* 

## Хьажорагаш
* Убийство Виктора Кан-Калика и Абдул-Хамида Бислиева 
* В Центральной библиотеке Грозного прошел вечер памяти проректора ЧИГУ Абдул-Хамида Бислиева
* Наши однокурсники
* 

Категори:Нохчийн Ӏилманчаш
Александровски (Москохан область)

**Александровски** () — Россин Федерацин Москохан областан Волоколамскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Волоколамскан кӀоштан индексаш 

Категори:Волоколамскан кӀоштан нах беха меттигаш
Конни (Балашован кӀошт)

**Конный** () — Россин Федерацин Саратовн областан Балашован кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Балашован кӀоштан индексаш

Категори:Балашован кӀоштан нах беха меттигаш
Садови (Приморьен мохк)

**Садовое** () — Приморьен мехкан Пограничнин кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (83%), украинаш (10%), тазаш (7%).

## Билгалдахарш

Категори:Пограничнин кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Калиновски (Свердловскан область)

**Калиновски** () — Свердловскан областан Камышловскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (95%).

## Билгалдахарш

Категори:Камышловскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Свердловскан областан нах беха меттигаш
Харьковски (Челябинскан область)

**Харьковски** () — Челябинскан областан Агаповкан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (69%), гӀезалой (10%), украинаш (5%), башкираш (11%).

## Билгалдахарш

Категори:Агаповкан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Агрыз

**Агрыз** (Әгерҗе, ) — Россин Федерацин гӀала, ГӀезалойчоьнан Агрызан кӀоштан административан центр.
## Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 19299 стаг (2010).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: гӀезалой, оьрсий.

## Билгалдахарш

Категори:Агрызан кӀоштан нах беха меттигаш
Петровка (Яльчикин кӀошт)

**Петровка** (, ) — Чувашин Яльчикин кӀоштара эвла.

Поштан индекс — 429387. ОКАТО - 97255825005. Код КЛАДР - 2102100004100.

Налоган органан код  - 2132.

## Бахархой
Бахархойн дукхалла 11 стаг ( 2010 шо) .

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: чувашаш (100,00%).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*Чувашин энциклопеди.

Категори:Чувашин Яльчикин кӀоштан нах беха меттигаш
Средни (Архангельскан область)

**Средний** () — Россин Федерацин Архангельскан областан Вельскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 76 стаг (2010 шо).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (96%), украинаш (4%).

## Билгалдахарш

Категори:Вельскан кӀоштан нах беха меттигаш
Байтуганово (Удмурти)

**Байтуганово** () — Россин Федерацин Удмуртин Грахован кӀоштара эвла.
## Климат
Лаьтта къилбаседа бараман асанехь, Еврази материкан кӀоргенехь, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн хӀордашна генахь. Цундела цуьнан климат барамера континенталан йу дехачу шийлачу Ӏашца, йовхачу аьхкенца, дика къаьстачу шеран заманашца бӀаьста а, гурахь а. Атлантикин Ӏапказ тӀиера кхуза йогӀу йовха хӀаваъ. Аьхка цуо йахьа йочанаш, йовхо лагӀйо, ткъа Ӏай ло дахьа, шелонаш лагӀйо, йовхонаш йахьа. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь йу Самарин хан лелаш. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябряхь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).  Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Грахован кӀоштан индексаш

Категори:Грахован кӀоштан нах беха меттигаш
Сосново (Волосован кӀошт)

**Сосново** () — Россин Федерацин Ленинградан областан Волосован кӀоштара эвла.
## Климат
Эвла йукъайогӀу хӀордан климатера континенталан дехьайолучу барамерачу климатан зонан. Цигахь барамера кӀеда Ӏа ду, барамехь йовха аьхке а йу. Климатан коьрта башхалла йу хенан хӀоттам цхьаьнаэшшара ца хилар, иза доьзна ду сих-сиха хийцалучу хӀаваан массех, уьш кхоллалучу кӀоште хьаьжжина хуьлу хӀордан, континенталан, арктикан. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Волосован кӀоштан индексаш 

Категори:Волосован кӀоштан нах беха меттигаш
Всадник (Ставрополан мохк)

**Всадник** () — Россин Федерацин Ставрополан мехкан Александровскан кӀоштара кӀотар.
## Бахархойн дукхалла

## Билгалдахарш

Категори:Ставрополан мехкан Александровскан кӀоштан нах беха меттигаш
Туба (Агрызан кӀошт)

**Туба** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Агрызан кӀоштара эвла.
## Климат
Климат барамехь-континентан ю, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль (+18…+20&nbsp;°C), уггаре шийла — январь (−13…−14&nbsp;°C). 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 85  стаг (2010 ).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: гӀезалой, оьрсий.

## Билгалдахарш

Категори:Агрызан кӀоштан нах беха меттигаш
Бирючевка (Ульяновскан область)

**Бирючевка** () — Россин Федерацин Ульяновскан областан Ульяновскан кӀоштара эвла.
## Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ульяновскан кӀоштан индексаш 

Категори:Ульяновскан областан Ульяновскан кӀоштан нах беха меттигаш
Танаевка

**Танаевка** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Азнакаеван кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 0  стаг (2010 ).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: гӀезалой 0, оьрсий 0.

## Билгалдахарш

Категори:Азнакаеван кӀоштан нах беха меттигаш
Индустриальни (Екатериновкан кӀошт)

**Индустриальни** () — Россин Федерацин Саратовн областан Екатериновкан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Екатериновкан кӀоштан индексаш 

Категори:Екатериновкан кӀоштан нах беха меттигаш
Магомадов, Вахит Гараевич

**Вахи́т Гара́евич Магома́дов** (1967 шеран 20 сентябрь, Шела, Шелан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — 67,5 а, 71 а кг кхаччалц йозаллин категорешкахь лаьтта волу нохчийн боксёр, ССРС кегирхойн йукъахь чемпион, ССРС Кубок йаьккхинарг (1986 шо), МВД белхалойн йукъахь дуьненан чемпион, ССРС говзанчийн йукъахь чемпион, дукха халкъашна йуккъера йахьаллонийн толамхо, ССРС халкъашна йуккъера классан спортан говзанча.

## Биографи
Винера 1967 шеран 20 сентябрехь Шелахь. 1978 шарахь иза волавелира паргӀат кепар латар Ӏамадан. Юртан йистера йуккъе дӀаэха гена дара. Цундела генахь йоцуш боксан секци схьайиллича иза цига дӀайазвелира. Цуьнан хьалхара тренер вара Умар Эдильханов. Цуьнан куьйгалца иза 1980—1983 шерашкахь хилира кегирхойн юккехь Нохч-ГӀалгӀайн республикин чемпион, кегирхойн йуккъехь Россин къилбан чемпион, кегирхойн йуккъехь ССРС чемпионатан финалист.

1984 шарахь иза веара «Динамо» спортан йукъаралле Владимир Алексеевич Моребис тренер волча. Цуьнан куьйгалца иза хилира «Динамо» спортан йукъараллин чемпион (1984 шо), РСФСР чемпион (1985 шо), ССРС Кубок йаьккхинарг (1986 шо), къона спортсменашна йукъахь ССРС чемпион (1987 шо), дукха халкъашна йукъараллин йахьаллонийн толамхо, МВД белхалойн йукъахь дуьненан чемпион (Пхеньян, КНДР, 1987 шо).

1987 шарахь Владимир Моребис веллачул тӀехь, иза волавелира Хамзат Джабраиловца болх бан. Уьш цхьана болабелира Сеулехь хила йезаш йолу Олимпиадан кечбала. Амма цамгар бахьнехь цуьнан ССРС чемпионатехь дакъа лацар ца нисделира.

Магомадов марзбеллачарца 130-за летира, царех 115-за туьлира. 57-за иза летира халкъашна йуккъера йахьаллонашкахь, царех 50-за туьлира.

Цул тӀаьхьа иза профессионал хилира. 1990—1991 шерашкахь иза хилира профессионалашна йуккъехь ССРС чемпион. Профессионал волуш иза Россиехь 11 летира, шен массо а къийсархо эша а бира.

1991 шарахь иза АЦШ дӀавахара. Цигахь иза 6-за летира, царех 5-за туьлира, 2-за — нокаутца.

1992 шарахь цуьнца чӀагӀам бинера пхеа шеран. Амма иза цӀавирзича Нохчичоьхь керла Ӏедал а хӀоттина, нохчашна доза дӀакъевлира.

Вахитан бокс йита дизира. Иза тренеран болх бан волавелира. Цо кхиина 15 сов Россин спортан говзанча.

## Доьзалла
Цуьнан кхо бер ду.

## Хьажоргаш
* Вахит Магомадов: «Близких людей на деньги не променяю»
* Он выступал в США

Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Категори:Нохчийчоьнан тренераш
Алексеевски (Волжскан кӀошт)

**Алексеевски** () — Россин Федерацин Марий Элан Волжскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Волжскан кӀоштан индексаш 

Категори:Марий Элан Волжскан кӀоштан нах беха меттигаш
Саконы (Нижни Новгородан область, Саконскан йуьртан меттиг)

**Саконы** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Ардатован кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 1279 стаг (къоларг2010 шо).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Нижни Новгородан областан Ардатован кӀоштан нах беха меттигаш
Каргополь (Архангельскан область)

**Каргополь** () — Россин Федерацин гӀала, Архангельскан областан Каргополан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Каргополан кӀоштан индексаш 

Категори:Каргополан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белхан категори
Борискино (Матвеевкан кӀошт)

**Борискино** () — Россин Федерацин Оренбурган областан Матвеевкан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат континенталан йу, йовха, бекъа мехашца, шийлачу Ӏаьнца, дика лаьттачу луон чкъоьраца. Ӏа къаьста гуттара а дацаре температурашца а, луьра шелонашца а. Аьхке дийнахь йекхна, йовха, алссама июлехь. Вегетацин мур 180 де гергга ду. Климатан амалийн сипатех йу йокъаллаш. Аьхка хуьлу йочанаш латта худа а ца кхуьу, хӀунда аьлчи лакхара хӀаваан температураш уьш чехка Ӏаьнаре йоху. Махкахь йочанаш цхьабосса ца хуьлу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Матвеевкан кӀоштан индексаш

Категори:Матвеевкан кӀоштан нах беха меттигаш
Тутаево (Удмурти)

**Тутаево** () — Россин Федерацин Удмуртин Юкаменскан кӀоштара эвла.
## Климат
Лаьтта къилбаседа бараман асанехь, Еврази материкан кӀоргенехь, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн хӀордашна генахь. Цундела цуьнан климат барамера континенталан йу дехачу шийлачу Ӏашца, йовхачу аьхкенца, дика къаьстачу шеран заманашца бӀаьста а, гурахь а. Атлантикин Ӏапказ тӀиера кхуза йогӀу йовха хӀаваъ. Аьхка цуо йахьа йочанаш, йовхо лагӀйо, ткъа Ӏай ло дахьа, шелонаш лагӀйо, йовхонаш йахьа. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь йу Самарин хан лелаш. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябряхь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).  Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Юкаменскан кӀоштан индексаш

Категори:Юкаменскан кӀоштан нах беха меттигаш
Арск

**Арск** (, ) — Россин Федерацин гӀала, ГӀезалойчоьнан Арскан кӀоштан административан центр.
## Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 18063 стаг (2010).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий 1726, гӀезалой 16134, украинаш 24, башкираш 4, чувашаш 12, нохчий 8, эрмалой 23, мордвинаш 7, белорусаш 4, азербайджанаш 4, кхазакхаш 15, удмурташ 32, марийш 10, гӀебартой 6, узбекаш 27, корейш 10, таджикаш 11 .

## Билгалдахарш

Категори:Арскан кӀоштан нах беха меттигаш
Васильева Бужа

**Васильева Бужа** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Арскан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 392  стаг (2010).

2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий 82, гӀезалой 294, башкираш 6, марийш 3, узбекаш 4, туркменаш 5.

## Билгалдахарш

Категори:Арскан кӀоштан нах беха меттигаш
Ермоловка (Самарин область)

**Ермоловка** () — Россин Федерацин Самарин областан Челно-Вершинин кӀоштара эвла.
## Климат
Эвла йу барамера шораллера континенталан климатан асанехь, шен амалехь арктикан а, тропикан а а хӀаваъ кхачар а долуш. ГӀоролаш йоцу мур Ийдалан тогӀенехь лаьтта йуккъера барам 159 дийнахь, 29 апрелера 4 октябрь кхаччалц, амма гӀеххьа галл а долу оцу тӀиера цхьацца шерашкахь. Иштта, 1967 ш. тӀаьххьара бӀаьстенан гӀоролаш хилира 4 июнехь, ткъа 1950 ш. хьалхара гуьйренан гӀоролаш 14 сентябрехь хилира. ГӀоролаш цахуьлу мур бозу рельефан хьолах. Кхузахь йогӀу шарахь 500 мм йочанаш. Йочанаш цхьабосса цайаро сих-сиха йокъаллаш хӀиттайо. Йокъаллаш алсама хуьлу май беттан шолгӀа а, кхоалгӀа а декадашкахь, июнан хьалхарчу декадехь а, цасоццаш йочанаш хуьлу – дукха хьолахь январехь а, февралан хьалхарчу а, шолгӀачу а декадашкахь, ткъа кхин а октябран шолгӀачу декъехь – ноябран хьалхарчу декадехь. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Эвла йу Самарин хенан сахьтийн асехь. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябрехь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).  Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Челно-Вершинин кӀоштан индексаш 

Категори:Челно-Вершинин кӀоштан нах беха меттигаш
Покровски (Нурлатан кӀошт)

**Покровски** () — Россин Федерацин ГӀезалойчоьнан Нурлатан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 0  стаг (2010 ).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Нурлатан кӀоштан нах беха меттигаш
Кугунур (Звенигован кӀошт)

**Кугунур** () — Россин Федерацин Марий Элан Звенигован кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Звенигован кӀоштан индексаш 

Категори:Звенигован кӀоштан нах беха меттигаш
Акшуат (Ульяновскан область)

**Акшуат** () — Россин Федерацин Ульяновскан областан Барышан кӀоштара эвла.
## Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Барышан кӀоштан индексаш 

Категори:Барышан кӀоштан нах беха меттигаш