open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аксёнова, Алиса Ивановна

**Али́са Ива́новна Аксёнова** (йина 1931 13 март) — советийн а, Россин а музейн, йукъараллин гӀуллакххо. Историн Ӏилманийн кандидат (2003). РСФСР Оьздангаллин хьакъ долу белхахо (1980). Россин Федерацин Къинхьегаман Турпалхо (2014). Россин Федерацин пачхьалкхан совгӀатан а, архитектурин областера РСФСР пачхьалкхан совгӀатан а лауреат.

## Биографи
Йина 1931 шеран 13 мартехь  Ивановн промышленни областера Шуян кӀоштан Савинохь (хӀинца — Ивановн областан Савинан кӀоштан йукъ). 1954 шарахь чекхйаьккхира МПОьИ библиотекан факультет.

1960 шеран январехь хуьлу Пачхьалкхан Владимиран-Суздалан историкан-архитектурин а, исбаьхьаллин а музей-заповедникан инарлан директор. Аксёнован куьйгаллица, 1958 шеран сентябрехь Владимиран а, Суздалан а кегийрачу музейшан базин тӀехь кхоьллина Владимиран-Суздалан музей-заповедниках, хилира Россин коьртачу музейн йукъараллехь цхьаъ (55 иэс, царех 10 йукъайахана ЮНЕСКОн Дерригдуьненан тӀаьхьенан испискан, 47 музейшан экспозицеш кхаа гӀалахь).

1980—1988 шерашкахь — ИКОМан Регионийн музейшан комитетан вице-президент.

1988—1996 шерашкахь — ИКОМан Россин комитетан вице-президент, Президиуман декъашхо, хӀинца а.

2010 шеран июнехь Владимиран-Суздалан музей-заповедникан инарлан директоран даржера Аксёнова Алиса хийцира цуо Ӏамийначу Мельникова Светлана, ткъа ша Аксёнова дехьаелира президентан дарже, оцу даржехь Ӏийра 2013 шеран июль кхаччалц.

2010 шарахь дуьйна — «Йукъара Росси» партин агӀончин Владимиран регионан Советан Президиуман декъашхо.

2014 шеран январехь дуьйна болх беш йу Владимиран областан губернаторан Орлова Светланин хьехамча.

## Йоцца библиографи
* *Аксёнова А. И.* История. Судьба. Музей. — Владимир, 2001. — 304 с.
* *Аксёнова А. И.* Суздаль. XX век. — Владимир, 2002. — 288 с.
* *Аксёнова А. И.* Суздаль. XX век. Из истории города-музея и музея-заповедника: Монография. — Владимир, 2004. — 208 с.
* *Аксёнова А. И.* Развитие Владимиро-Суздальского музея-заповедника в условиях создания туристского центра в Суздале // Суздалю — 950 лет. — Ярославль, 1977.
* *Аксёнова А.* Как город стал музеем // Памятники Отечества. № 43: Суздаль — град небесный. — , 1999.
* *Аксёнова А.* Страницы истории Суздальского художественного музея // Живая история. — , 2000.
* *Аксёнова А. И.* Суздальский музей в период Великой Отечественной войны (1941—1945 гг.) // Материалы исследований ВСМЗ. Сборник № 8. — Владимир, 2002.
* *Аксёнова А. И.* Музей как важнейшая составляющая духовной и социально-политической жизни общества // Материалы международной конференции «Музей и общество». — Красноярск, 2002.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

## Литература
* 

Категори:Владимиран областан музейн белхахой
Категори:Архитектурин областера РСФСР пачхьалкхан совгӀатан лауреаташ
Категори:Владимиран сийлахь гражданаш
Категори:Владимиран областан сийлахь гражданаш
Категори:Москохан пачхьалкхан оьздангаллин институтан библиотекан факультетера арахецнарш
Категори:«Цхьааллин Россин» декъахой
Категори:Зударий-Ӏилманчаш
Категори:Россин музейшан директорш
Категори:МузейӀаморхой
Аксёнова, Анна Вячеславовна

**Аксёнова Анна Вячеславовна** (йина 1997 шеран 31 октябрехь, Саратовхь) — академин пийсиг хьакхар говзалла йолу Россин спортхо. 2017 шеран Европин чемпионатан борзанан совгӀатхо (бархӀ пийсиган кема урхалчанца). 2017 шеран Россин чемпион (бархӀ пийсиган кема урхалчанца).

## Биографи
Анна саратовн пийсиг хьакхаран спортан СДЮСШОРо кхиийна йу, тренировкаш йо Колобухов Алексей Сергеевичан куьйгаллица. Россин спортан говзанча (2016). Россин чемпионатийн шозза детин совгӀатхо (2015 — распашни шиъ урхалча воцуш; 2016 — бархӀ пийсиган кема урхалчанца). Россин къийсамашкахь Саратовн областан а, Петарбухан а командашна йукъахь хуьлу.

Дуьненайукъара аренехь дебют хилира 2015 шарахь. 2017 шарахь  Европин чемпионатехь Чехехь борзанан совгӀатхо хилира бархӀ пийсиган кема урхалчанца хохкуш.

## Коьрта жамӀаш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Россин пийсиг хьакхархой (академин пийсиг хьакхар)
Категори:Академин пийсиг хьакхарехь Россин чемпионаш
Аксёнова, Лариса Михайловна

**Аксёнова Лариса Михайловна** (йина 1945 шарахь) — бепиг даттаран а, гарзанийн а, кондитерийн а сурсатийн технологин областера Ӏилманча, кондитерийн промышленностан ӀТИ директор, академик РЮБӀА (2003), академик РӀА (2013).

## Биографи
Йина 1945 шеран 31 октябрехь Винницехь.

1968 шарахь чекхйаьккхина Москохан технологин кхачанан промышленностан институт.

1968 шерера тахана а болх беш кондитерийн промышленностан ӀТИ, инженер даржера йолаелла директор дарже кхечира (1996 шарахь дуьйна).

1996 шарахь чекхдаьккхира докторан диссертаци.

2003 шарахь РЮБӀА академик хаьржина.

2013 шарахь — РӀА академик (РЮБӀА РӀА дӀатохаран гуран чохь).

## Ӏилманан гӀуллакх
Бепиг даттаран а, гарзанийн а, кондитерийн а сурсатийн технологин областера гӀарайаьлла Ӏилманча.

Йуьртан бахаман аьргалла Ӏалашйаран а, комплексан тояр а керла заманан ресурсаш Ӏалашъен керла технологи кхолларан буххан а, прикладни талламийн а, экологин кхерамза йукъара а, башха а маьӀна долу кхачанан сурсаташ арахецаран а координатор.

220 сов Ӏилманан белхийн соавтор, царех: 15 жайна а, брошюра а, 52 кхоллар.

Кондитерийн сурсаташ «АСКОНД» арахецархойн ассоциацин вице-президент а, Росстандарта Кондитерийн сурсаташ ТК 149 куьйгалхо.

Кондитерийн сурсаташ арахецаран стандартизацин программан а, кхин а кондитерийн декъан говзанчийн кхин тӀе говзаллийн дешаран программин куьйгалхо.

## Хаьржина белхаш
* Технология мучных кондитерских изделий / соавт.: Т. С. Бернштейн, М. А. Талейсник. — М.: Агропромиздат, 1986. — 224 с.
* Приоритеты развития науки и научного обеспечения в пищевых отраслях АПК / соавт.: А. Н. Богатырев и др. — М.: Пищ. пром-сть, 1995. — 175 с.
* Система научного и инженерного обеспечения пищевых и перерабатывающих отраслей АПК России / соавт.: А. Н. Богатырев и др. — М.: Пищ. пром-сть, 1996. — 445 с.
* Система технологий и оборудования для кондитерской промышленности / соавт.: Т. В. Быстрова и др. — М.: Тип. Мытищи, 1997. — 512 с.
* Безопасность России. Правовые, социально-экономические и научно-технические аспекты / соавт.: А. В. Гордеев и др. — М.: МГФ «Знание», 2001. — 463 с.
* Развитие технологических систем кондитерской промышленности. Кн. 1. Мучные кондитерские изделия. — М.: Пищепромиздат, 2003. — 302 с.
* Технология кондитерских изделий : учеб. для студентов вузов, обучающихся по спец. 260202 «Технология хлеба, кондитерских и макаронных изделий» направления подгот. дипломир. специалиста 260200 «Пр-во продуктов питания из растительного сырья» / соавт.: А. Я. Олейникова, Г. О. Магомедов. — СПб.: Изд-во РАПП, 2010. — 669 с.

## СовгӀаташ
* Сийлаллин орден (Росси) (2001)
* «Москохан 850 шо кхачарна иэсан» мидал (1998)
* 2003 шеран Ӏилманан а, техникин а областера Россин Федерацин Правительствон совгӀатан лауреат https://rg.ru/2004/02/25/premii-dok.html
* Россин Федерацин кхачанан индустрин хьакъ долу белхало (2017)http://kremlin.ru/acts/bank/41662
* ЕХБКХ 8 мидал 
* «Шортонехьа а, къагарехьа а» совгӀатан лауреат

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:Москохан лакхарчу дешаран меттигашкахь дешнарш
Албури-Йурт

**Албури-Йурт**, **Албуру** — йагийна эвла, лаьтташ хила Нохчийчоьнан нийса декъе тӀехь, Соьлжа эркан берда йистехь, Заки-Эвла а, Каках-Кичу а йукъехь.

1826 шарахь Казак-Кичу, Албуру, Кош а цӀераш йолучу эвланашкахь хила 100 цӀа.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоь
Аксёнова, Галина Геннадиевна

**Аксёнова Галина Геннадиевна** (йина 1959 17 июлехь, Москохахь) — кинон , , , , , , говзаллаӀаморан кандидат, А. П. Чеховн цӀ. МИАТан В. И. Немирович-Данченкон цӀ. ишкол-студин доцент. Актёран Смехов Вениаминан зуда

## Биографи
Йина 1959 шарахь. 1981 шарахь чекхйаьккхина ППТГА (ЛПТМКИ) театрӀаморан факультет, 1988 шарахь – РТГА (ГИТИС) аспирантура. ГовзаллаӀаморан кандидат (1988). Кандидатан диссертаци лерина дара Брук Питеран голлараллин.  Россин Журналистийн бертан а, Театран гӀуллакххойн бертан а декъашхо.

15 шарахь хьийхира Россин кинон истори Миддлбери (АЦШ) аьхкенан Оьрсийн ишколехь, 2000 - 2009 шерашкахь — оцу ишколан директоран гӀовс. Кхайкхинчу профессоран хьокъехь Grinnell College йийшира лекцийн курсаш, Emory University, Maryland University, Smith College, Kansas University, Illinois Wesleyan University (США). С 2007 года по 2015 — доцент Школы-студии МХАТ. 2007 шарахь дуьйна — МИАТ ишкол-студин а, АЦШ Къоман театран институтан а дуьненайукъара аспирантийн программан лектор.

### Гочдарш
* 1983 — Михал Русинек «Непотерянный рай». М.: Радуга. 1983
* 1986 — Богдан Чешко. Избранное / сборник: пер. с польского. Сост. В. С. Селиванова/ М.: Радуга. 1986
* 1988 — Славомир Мрожек «Портрет». (Постановка — МХАТ им. А. П. Чехова, реж. В. Козьменко-Делинде, 1988)
* 1988 — Славомир Мрожек «Контракт». Пьеса в 3 актах. М.: ВААП-Информ, 1988. (Постановки — «Контракт» (Московский Театр Сатиры, реж. М. Зонненштраль, 1988), «Контракт на убийство» (Театр Российской Армии, реж. А. Вилькин, 1988)
* 1988 — Мира Михаловска «Роза — это роза, это роза». Монодрама. М.: ВААП-Информ, 1988. (Mira Michałowska, Róża jest różą jest różą).
* Агнешка Осецкая «Звезды эстрады»

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Россин режиссёраш
Категори:ГовзаллаӀаморан кандидаташ
Категори:Россин театран режиссёраш
Категори:Документалан кинон режиссёраш
Категори:Режиссёраш-документалхой
Категори:Россин пачхьалкхан сценан говзаллийн институтера арахецнарш
Аксёнова, Ксения Александровна

**Аксёнова Ксения Александровна (маре йахале ''Усталова'')** (йина , Свердловск) — 400 м йохаллийна йоду Россин йайн атлет.

## Биографи
Йина Свердловскехь. Да цергийн лор, нана бухгалтер. Марехь йу Аксёнов Алексейгахь, церан Мария цӀе йолуш йоӀ йу.

## Карьера
2010 шеран Россин чемпион, оцу шеран Европин чемпионатан детин 400 м идарехь совгӀатхо, ткъа  эстафетехь 4×400 м командин йукъахь Европин чемпион. 2013 шеран аьхкенан Универсиадан толамхо 400 м идарехь.

## ЖамӀаш
**Уггаре дика жамӀаш шерашкахь а, шеран дуьненан испискера меттиг а**

## Къийсамаш

## СовгӀаташ
* Россин спортан хьакъ долу говзанча
* Россин Федерацин Президентан Сийлахь грамота (2013 шеран 19 июлехь) — *2013 шарахь Казань гӀалара XXVII Дерриг дуьненан аьхкенан универсиадехь лакхара спортан кхиамаш гайтарна*

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль IAAF
* Профиль на сайте Федерации лёгкой атлетики России 

Категори:Йайн атлетикин Россин чемпионаш
Категори:Йайн атлетикин Европин чемпионаш
Категори:Россин йоцу йукъанна идархой
Асфандиярова, Шахсанем Ибрагимбековна

**Асфандиярова Шахсанем Ибрагимбековна** (; 1926 шеран 8 февралехь, Термезехь, Узбекскийн ССР — 1996 шеран 27 сентябрехь, Казанехь) — советийн гӀезалойн актриса. ГӀАССР халкъан артистка (1970). РСФСР халкъан артистка (1977). Лауреат Государственной премии им. Г.Тукая (1967).

## Биографи
Асфандиярова Шахсанем Ибрагимбековна йина 1926 шеран 8 февралехь Узбекийн ССР Термез гӀалахь.

1939—1940 шерашкахь дийшира Ташкентан хореографин доьшийлехь, дакъа лецира Узбекийн операн а, балетан а театран балетан спектаклашкахь.

1942—1943 шерашкахь дийшира Казанан музыкин доьшийлехь.

1944 шарахь деша хӀоьттира ГИТИСан гӀезалойн студе.

1949 шарахь дӀаийцира ГӀезалойн КъХьТ труппе.

1950 шарахь дуьйна — ГӀезалойн академин театрехь йу. Къона драман турпалхойн ролаш ловзайора.

ТӀаьхьа чӀогӀа дика ловзийра хенарчу нехан амалера ролаш.
Йелла 1996 шеран 27 сентябрехь Казань гӀалахь.

## Кхолларалла

### Коьрта ролаш
* Песочинская — «Ретро» А. Галинан
* Дездемона — «Отелло» У. Шекспиран
* Надежда — «ТӀаьххьарниш»
* Татьяна — «МостагӀий» М. Горькийн
* Луиза — « Мекарло а, безам а Ф. Шиллеран
* Огудалова — «Къалиг» А. Островскийн
* Хупжамал — «Вай къаьстар дац» Ш. Шахгалин
* Хадича — «ЦӀиен касенка тиллина сан тал» Ч. Айтматовн
* Калугина — «Белхан накъостий» Э. Брагинскийн а, Э. Рязановн а
* Галкина — «Стиглара седарчий санна» М. Горькийца
* Дильбар — «Гатанаш доцуш» К. Тинчуринан
* Лидия — «Даккхийн ахчанаш» А. Островскийн
* Тугина — «ТӀаьхьара сагӀа»
* Клея — «Эзоп» Г. Фигейредо
* Эсмеральда — «Зифа»
* Мержан — «Гульжамал» Н. Исанбетан
* Гафифа — «Хьалхара театр» Ӏ. Камала

## Сийлахь цӀераш а, совгӀаташ а
* ГӀАССР халкъан артистка (1970)
* РСФСР халкъан артистка (1977)
* Пачхьалкхан Ӏ.Тукайн цӀарах совгӀатан лауреат (1967)

## Билгалдахарш

## Литература
* *Илялова И*. Асфандиярова Шахсанем Ибрагимбековна // Народные артисты: Очерки. — Казань, 1980. С. 118—122.
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998

## Хьажоргаш
* Президент М. Ш. Шаймиев принял в Кремле народную артистку Татарстана, заслуженную артистку Российской Федерации, лауреата премии имени Г.Тукая Шахсенем Асфандиярову
* В Казани открыта мемориальная доска актрисе Шахсенем Асфандияровой
* Казанский театральный музей//Асфандиярова Шахсанем Ибрагимбековна 

Категори:Ӏабдулла Тукайн цӀарах совгӀатан лауреаташ
Категори:ГӀезалойн АССР халкъан артисташ
Афанасенко, Зинаида Ивановна

**Афанасенко Зинаида Ивановна** (йина 1930) — Советийн а, Россин а театран, кинон актриса, Россин хьакъ долу артистка (2006)

## Биографи
Афанасенко Зинаида йина 1930 шеран 8 февралехь.

Зинаида Ивановнас болх бира Ленсоветан цӀарах театрехь, цул тӀаьхьа Ленинан комсомолан цӀарах театрехь (хӀинца «Балтийн цӀа»).

## Къобал яр а, совгӀаташ а
* Россин хьакъ долу артистка (2006)

## Кхолларалла

### Театрера ролаш
Театран сценин тӀаьхь Зинаида Ивановнас ловзийна 125 сов роль
* «ЗыковгӀар» М. Горькийн — *Павла*
* «Лерка» Сигарев Василийн. Режиссёр: *[[Прикотенко Андрей]]*
* «Безам хьо сан зудаберийн» А. Кудрявцевн, хӀоттор Г. Егоровн — *Мотя*
* «Процесс» Э. Маннан, хӀоттор Г. Егоровн — *Эльза Линднов*
* «Тхьамда» А . Галинан, хӀоттор Г. Егоровн — *Дарья*
* «Белугина зуда йалор» А. Островскийн а, Н. Соловьёвн а, хӀоттор Г. Егоровн — *Настасья Петровна Белугина*

### Фильмографи
*  — Софья Ковалевская
*  — Театро кхойкху
*  — Доккха цицигийн туьйра — *Фрейлина*
*  — ЦӀий Ӏанийна ловзар
*  — ГӀелъелла паччахьалла — *Гонзин нана*
*  — Помпейн тӀаьххьара денош
*  — Стаг а, джентльмен а — *Флора*
*  — Цеманц — *Авдотья*
*  — Сайн лаамца йезайелла — *туллузхо*
*  — Йохийна панарийн урамаш, шолгӀа сезон — *Сапожникован нана* («Хазаллин паччахь-аьзни» сери)
*  — Ментийн тӀемаш 2 («БӀаьста йала кӀира долуш» сери)
*  — Талламан къайленаш 6 — *теш* («Самукъане цӀомберган кӀорни» сери)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Адамаш:Ленсоветан цӀарах театр
Категори:Адамаш:Театр «Балтийн цӀа»
Акулова, Ирина Григорьевна

**Аку́лова Ири́на Григо́рьевна** (йина 1951 шеран 8 июнехь Кинешмехь) — советийн а, Россин а театран, кинон актриса. РСФСР Хьакъдолу артист (1986).

## Биографи
Йина Ивановн областера Кинешмехь 1951 шеран 8 июнехь провинцин артистийн АкуловгӀеран Григорийн а, Нинин а доьзалехь. Шен 17 шо кхочучу хенахь шен деца, ненаца хийцина ворхӀ гӀала.

Стерлитамак гӀалахь ишкол чекйаьккхина, Москоха дӀа а йахана, сихха деша хӀоьттира МИАТ ишкол-студе Массальский Павлан курсе.

Дебют хилира  шарахь «Современник» театрера «Валентин а, Валентина а» спектаклехь. Оцу спектаклех олура «дебютийн Ӏида». Драматурган Рощин Михаилан, хӀотторхочун Фокин Валерийн, коьрта ролаш ловзочарна Райкин Константинан а, Акулова Иринин а, — массарна а иза хилира, дуьххьарлера бакъ йолу спектакль. Ма-аллара, «Ӏуьйрана гӀарадевлла самдевлира».

«Современникехь» болх дукха ца бира,  шарахь Ефремов Олега дӀаийцира иза МИАТан  труппе кхин тӀе зиен а ца зуьйш. Театрехь болх бечу хенахь ловзийра 49 коьрта а, коьртачун уллера а ролаш. МИАТ екъначул тӀаьхьа 1987 шарахь дехьаелира Доронина Татьянин куьйгаллера труппин декъе, цуьнца ца таръелла 1993 шарахь йитира театр. Иштта кинош йохучура а сецира, цхьаьна хенахь болх беш Ӏийра дозанал арахьара фильмашна аз деш.

1970—1980-гӀа шерашкахь дукха болх бира радиохь, дакъа лецира радиохӀиттамашкахь (*Маргарита* А. Дюма-кӀентан «Дама камелешца», *Флоранс* Р. Томан «Ша висинчу стеган гур», кхин дуккха а), байташ а, проза а йоьшура.

### Шен дахар
Кхузза марехь хилира.

Хьалхара майра Жолобов Вячеслав вевзира МИАТ ишкол-студин хьалхарчу курсехь, 1972 шарахь церан кӀант Дмитрий хилира, амма дукха хан йаллале уьш къаьстира.

МИАТан артистаца Смидович Петраца (П. Смидовичан кӀентан кӀант) иза ехира кхо шо гергга.

ТӀаьхьарчу майранца Пузырёв Николайца хилла маре а дуьйхира.

## Аз дарехь белхаш

## Передачашкахь дакъа лацар
* 1994 — «Уггаре аттаниг». Телеловзар. Хьалхелелорг: Николай Фоменко. Телеканал «РТР»
* 2008 — «Ца йевза верси: Экипаж». Документалан передача. Телеканал «СТБ»
* 2010 — «Экипаж. ЦӀеран рейс. Муха дара иза». Документалан передача. «Единая Медиа Группа» «Росси телеканалан заказца»
* 2011 — «Дийцийтахь». Хьалхелелорг: Андрей Малахов. «Хьалхара канал»
* 2011 — «Зударийн тайпа». Документалан цӀекхло (12 сери). Автораш: Майоров Сергей, Лойк Никита, Шихман Ирина. «ИвД ПРОДАКШН» «Керла каналан» заказца
* 2015 — «Дуьххьал эфир». Ток-шоу. Хьалхелелорг: Корчевников Борис. «Росси-1» (2015 шеран 24 декабран эфир)
* 2015 — «Седарчийн къайленаш йоьллуш». Документалан передача. «М-Продакшн» «Москва Доверие телеканалан заказца»
* 2016 — Меньшова Юлиян «Массаьрца а ша» передачехь дакъа лацар, «Хьалхара канал» (2016 шеран 11 майн эфир)
* 2017 — «Седарчий гулделла». Ток-шоу. Хьалхелелорг: Кучера Оскар а, Кудрявцева Лера а. НТВ (2017 шеран 12 ноябран эфир)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Актеры советского и российского кино
* Ирина Акулова: «Я не из тех женщин, которые прощают»

Категори:МИАТ ишкол-студера арахецнарш
Категори:Россин аз ден актераш
Категори:Адамаш:Современник театр
Категори:Москохан Исбаьхьаллин театран актёраш а, актрисаш а
Категори:Адамаш:Москохан Исбаьхьаллин академин Горькийн цӀарах театр
ГӀулой-хи

**ГӀулой-хи** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийчухула а, ГӀалгӀайчухула а. Ӏаьс-хин аьтту га.

Эркан тогӀенца лаьтта йуккъера бӀешерел тӀехьара тӀеман-хойн бӀаьвнийн комплекс ВӀовнушка.

## Географи
ГӀулой-хи схьадолу Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштан а, Итон-Кхаьллан кӀоштан а лаьмнашкахь. ОхьадогӀу малхбузехьа Итон-Кхаьллан а, ЖӀайрахьан а кӀошташкахула, ломан атагӀешкахула, эвланашна геннахь. Хин тогӀенехь кхуьу зез, къаьхьашту, дак, къохка, наркаш, цӀарз, муьрг. Эркан хикхоче йу Ӏаьс-хин хикхочел 103 км лакхахь аьтту бердаца. Эркан дохалла — 24 км, хи гулден майда — 161 км².

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

РФ хин бахаман мехкан кӀошташйаран геохаамийн системан, Федералан хин ресурсийн агенталло кечбинчу хаамца:
* Пачхьалкхан хин реестрера хин объектан код — 07020001112108200005505
* Гидрологин Ӏамийна хиларан код (ГӀ) — 108200550
* Бассейнан код — 07.02.00.011
* ГӀ томан лоьмар — 08
* ГӀ арахецар — 2

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Ӏаьс-хин геннаш
Категори:Ӏаьс-хин бассейн
Категори:ГӀалгӀайчоьнан эркаш
Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан хин объекташ
Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан эркаш
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан хин объекташ
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан эркаш
Категори:ЖӀайрахан кӀоштан хин объекташ
Категори:ЖӀайрахан кӀоштан эркаш
ГӀозана-хи

**ГӀозана-хи** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийчухула Эна-Хишкан кӀоштахула. Мартан аьтту га. Эркан дохалла – 7 км.

## Географи
ОхьадогӀу Эна-Хишкан кӀоштахула къилбаседа. Эркан хикхоче ю Мартан аьтту бердаца.

Хин объектан система: Марта → Ӏаьс-хи → Соьлжа → Терк → Каспий-хӀорд.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

## Билгалдахарш

Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Ӏаьс-хин бассейн
Категори:Ӏашхойн Мартанан геннаш
Категори:Нохчийчоьнан хиш
Акулова, Марина Сергеевна

**Аку́лова Мари́на Серге́евна** (йина 1985 13 декабрехь, Челябинскехь) — Россин волейболхо. Дуьненан чемпион 2006. Базам тосург. Россин спортан хьакъ долу говзанча.

## Биографи
Волейболах ловза йолаелира Челябинскехь 1992 шарахь. Хьалхара тренер — Л. В. Сухова. Левзина командашна йукъахь: 2001—2004 — «Метар» (Челябинск), 2004—2008 — «Самородок» (Хабаровск), 2008—2012, 2015 — «Омичка» (Омск), 2012—2014 — «Динамо» (Москох), 2014—2015 — «Автодор-Метар» (Челябинск). 2016 шеран январехь контракт йира французийн «Расинг Клуб де Канн» командица, цунна йукъахь хилира Францин чемпионатан детин совгӀатхо, баьккхира мехкан Кад. 2016 шеран июнехь дехьаелира Россин ВК «Сахалин» команде.

Хабаровскан «Самородок» йукъахь волейболхох хилира Россин чемпионатан 2007 борзанан совгӀатхо, ткъа Россин Кедан 2005 детин совгӀатхо. «Омичкан» йукъахь — Россин Кедан 2009 борзанан совгӀатхо. Москохан «Динамон» йукъахь — толамхо (2013) а, Россин Кедан детин совгӀатхо (2012) а, 2013 а, 2014 а мехкан чемпионатан детин совгӀатхо.

## Россин гулйина команда
2006—2008, 2012 шерашкахь Акулова Марина левзира Россин волейболан гулйина команда. Цунна йукъахь: дуьненан чемпион 2006, 2006 шеран Гран-прин детин совгӀатхо, 2007 шеран Европин чемпионатан борзанан совгӀатхо, 2008 шеран Олимпийн ловзарийн декъашхо. 2006 шо чекхдолуш Акулован Маринин Россин спортан хьакъ долу говзанча сийлахь цӀе йелира.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Страница на сайте ФИВБ (раздел, посвящённый чемпионату мира 2006 среди женских национальных сборных команд)
* Юнивёрсум.рф

Категори:Россин волейболхой
Категори:Волейболан дуьненан чемпионаш
Категори:Волейболхой 2008 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Россин спортан хакъ долу говзанча
Категори:«Метар» ВК ловзархой
Категори:«Самородок» ВК ловзархой
Категори:«Омичка» ВК ловзархой
Категори:ЗВК «Динамо» Москохан ловзархой
Категори:«Сахалин» ВК ловзархой
Афанасенко, Ольга Сильвестровна

**Афанасенко Ольга Сильвестровна** (йина 1948 шеран 13 декабрехь Ленинградехь) — ораматаш ларйаран областера говзанча, РӀА академик (2016).

## Биографи
Йина 1948 шеран 13 декабрехь Ленинградехь. Ленинградан йуьртан бахаман институтан профессоран С. И. Боголюбскийн (1911—1994) а, оццу институтан Ӏилманан белхалочун И. В. Золотикован йоӀ.

1971 шарахь чекхйаьккхира Ленинградан ЮБИ, цигахь доьшуш йолушшехь болх беш а йара лаборантан, фитопатологин кафедран ассистент даржашкахь.

1975 шарахь дуьйна болх беш йу Йерригроссийн Ӏилманан-талламан ораматаш ларйаран институтехь, цигахь некъ бира аспирантан даржера ораматийн цамгаршна йолу иммунитетан лабораторин куьйгалхочун дарже кхаччалц (1997 шарахь дуьйна).

1989 шарахь чекхйаьккхира Ленинградан пачхьалкхан университет.

1997 шарахь чекхдаьккхира докторан диссертаци. 2005 шарахь дуьйна ППАУ йуьртабахамийн ораматийн иммунитетан кафедран куьйгалла деш йу.

2007 шарахь профессоран Ӏилманан цӀе йелла.

2010 шарахь хаьржина РЮБӀА корреспондент-декъашхо. 2014 шарахь хилира РӀА корреспондент-декъашхо (РЮБӀА РӀА дӀатохаран гуран чохь).

2016 шарахь хаьржина РӀА академик.

### Хаьржина белхаш
* Принципы, критерии и технологии стабилизации фитосанитарного состояния агроэкосистем / соавт.: В. А. Павлюшин и др.;Всерос. НИИ защиты растений. — СПб., 2000. — 100 с.
* Каталог государственных коллекций полезных и вредных организмов / соавт.: В. А. Захаренко и др. — М.; СПб, 2001.- 76 с.
* Методические рекомендации по диагностике и методам оценки устойчивости овса к возбудителям пятнистостей листьев / соавт. О. С. Петрова; Всерос. НИИ защиты растений. — СПб.,2003. — 28 с.
* Болезни культурных растений / соавт.: И. Н. Велецкий и др. — СПб., 2005. — 288 с.
* Методологическое обеспечение селекции ячменя на устойчивость к пятнистостям листьев / соавт.: Н. В. Миронени др. // Технологии создания и использ. сортов и гибридов с ко групповой и комплексной устойчивостью к вредным организмам в защите растений. СПб., 2010. С.217-229.
* Рациональное использование генетических ресурсов устойчивости растений к болезням // Пробл . эксперим. ботаники. Купревич. чтения. VIII. Минск, 2011. С.1-48.

## СовгӀаташ
* РӀА Президиуман стипендиат (2000—2003)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
*  

Категори:Петарбухан аграрин университетера арахецнарш
Категори:Петарбухан пачхьалкхан университетан биологин факультетера арахецнарш
Категори:Петарбухан аграрин университетан хьехархой
Ӏаьржа хи

**Ӏаьржа хи** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштахула. Соьлжанн аьтту га. Эркан дохалла – 6 км.

## Географи
Схьадолу Беркат-Юрт уллера. ОхьадогӀу Соьлжа-ГӀалин кӀоштахула малхбуза-къилбехьара къилбаседа-малхбалехьа. Эркан хикхоче ю Соьлжанн аьтту бердаца, Чурт-ТогӀин гергахь.

Хин объектан система: Соьлжа → Терк → Каспий-хӀорд.

## Хин реестрах хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца йукъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуонан, эркан хин бахаман дакъа — Соьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин йукъ.

## Билгалдахарш
 

Категори: Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Соьлжан бассейн
Категори:Соьлжа-ГӀалин кӀоштан эркаш
Росси "Евровизионехь-1994"

Эшаран къовсам «Евровизион 1994» Российс дакъалацаран дебют хилира Ирландин коьрта шахьрахь Дублинехь. Мохк гойтура йишлакхархочо Маша Каца, йиш *«[[Гуттаренна некъало]]»* лекхира шен харц Юдифь цӀарца. Йишлакхархо хаьржинера РТР телеканал тӀаьхь дӀабаьхьинчу къоман харжамехь. 70 балл баьккхина, цуо 9 меттиг яьккхира.

## Йишлакхархо

Мохк гайтира йишлакхархочо Кац Мария Львовнас, лекхира шен харц **Юдифь** цӀарца.

2000 шарахь, хьовсархоша, Россин «Леди блюз» а, «Россин аз» аьлла, къобал йина, Кац Марияс кхоьллира долара аз дӀаязден компани «Хит Старт».

## Кхаж тасар



## Билгалдахарш

Категори:Мехкаш «Евровизионехь-1994»
Евровизион-2009

**Эшаран къовсам «Евровизион 2009»** (; ) — исторехь дуьххьара Россехь хилла Евровизионан 54-гӀа къовсам. Из адӀабаьхьира 2009 шеран 12 - 16 майхь Москохахь СК «Олимпийн» чохь. Къовсамехь дакъалецира 42 махко: 11 шо даьллачул тӀаьхьа юха а дакъа лаца йолаелира Словаки, ткъа Сан-Марино ца еира ахчанца тоам ца хиларна, ткъа Гуьржийчоьно дакъа ца лецира къовсамехь эшаран текст девне хиларна. Латвис ша дакъа лацар тӀаьххьара бен ца хаийтира, ахчанца ледара хьал хиларна.

## Хьажоргаш

* Официальный сайт Евровидения
* Официальный перечень оборудования конкурса «Евровидения 2009»  
* Первый Канал Россия (организатор) 


Категори:Москохан музыкин фестивалаш
Джаац

**Джаац** — Россин эрк, охьадогӀу Нохчийчоьнан Шелан кӀоштахула. Эркан дохалла – 7,5 км.

## Географи
Схьадолу Малхбален-Дукъ тӀиера, 503 м хӀордан тӀегӀанал лакхара. ОхьадогӀу Шелан кӀоштахула къилбаседехьа. Эрк кхета Органан татолах Йоккха АтагӀан малхбалехьа.

## Билгалдахарш

 Категори: Нохчийчоьнан эркаш
 Категори:Шелан кӀоштан эркаш
Категори:Шелан кӀоштан хин объекташ
Смит, Джон (капитан)

**Джон Смит** (; , Уиллоуби — , Лондон) — ингалсан йаздархо а, хӀордахо а, лаьттина таханлерачу АЦШ мехкан тӀиера британин хьалхарчу эвлан, Джеймстаунан хьостехь.

Шуьйрачу массийн ойланашкахь капитанан Джон Смитан цӀе йоьзна йу, цуо ша йийцинчу индахойн тхьамдан, Покахонтас цӀе йолу, йоьӀца хилла «романтикан уьйран» историца.

## Билгалдахарш

Категори:АЦШн истори
Грозни гӀап

**Грозни гӀап** Соьлжин чӀагӀйинчу асин юкъахь яра, иза йинера Россин империс Кавказан тӀамехь Россин коммуникацеш ларъярхьама а, оьрсийн эскаран чохь са латто а. ЙоьгӀна 1818 шарахь къастина Гуьржийн корпусан баьччо, инфантерин инарло А. П. Ермоловс.

## Хьалхара истори
Хьенакхаьллин чӀоже воьдийлин терго хӀотторхьама цхьа экспедици хьажайо оьрсий эскарша 1807 шарахь. 1807 шо долалуш оьрсийн эскар кхо могӀа бина чубовлу Нохчийчу Хьенакхаьллин чӀож долчу агӀора: баьччаллехь бу инфантерин инарла С. А. Булгаков, БуритӀен гарнизонан полкан баьчча инарла-майор граф П. И. Ивелич, инарла-лейтенант П. К. Мусин-Пушкин.

Хьенакхаьллан чӀагӀо тӀетаьӀӀа 9 сахьтехь тӀелетта, Россин эскаран дукха иэшамаш хуьлуш, дӀалецира баьччаллехь инарла-майор С. А. Булгаков волу 16-гӀа иччархойн полко. Амма оцу тӀамо хета жамӀ ца дира, ломанхоша терго латтош яра ломан кӀажошкачу меттигашкахь.

## Ӏалашо
Грозни гӀап юьйгӀира стратегин агӀора ладаме меттигехь: Хьенакхаьллин чӀожехь, цунна коьрта чуволийлан 6 чакхарма гергга генахь. 1817 шарахь дуьхьалонан аса Теркан тӀийра Соьлжан тӀеялийра. ГӀап хӀоттийра Хьенакхаьллан чӀож чуволийла къовла. Ӏалханчуртан атагӀин чухула къилбаседа-малхбузехьара къилба-малхбалехьа боьдура шира Чергазийн некъ, цуо Ӏаьржа хӀордан уьйр латтайора Каспий-хӀордаца, ткъа ГӀирмин — ДегӀастанца а, ГӀажарчоьнца а. Оцу муьрехь цунна гуонаха лаьттара ткъеха гергга нохчийн кӀотарш а, эвланаш а. 1820 шеран августехь дуьйна гӀопах хуьлу къаьстина Кавказан корпусан полкаш а, бригадаш а совцу коьрта пункт, шайн коьрта Ӏалашо Хьенакхаьллан Ӏин къовлар йолу. Кавказан тӀеман муьрехь гӀопахь яра Кавказан асанан аьрру фланган коьрта операцин штаб.

## ЙогӀар

1818 шарахь инфантерин инарлас А. П. Ермоловс тӀедожийна Къилбаседа Кавказехь оьрсийн форпост — гӀап Грозни кхолла. Цуьнан бух буьйгӀира 1818 шеран 22 июнехь лохачу шина дукъ юкъахь (Теркан дукъ а, Соьлжан дукъ а). Пхи эзар оьрсийн салтийчо гӀап йира 4 баттахь. И меттиг оцу хенахь лорура уггаре «йовханиг» Къилбаседа Кавказехь, цундела гӀопах элира Грозни (нохчийн маттахь «Буьрса»). ГӀап яра нийса ялхсаберг кепара, гуонаха кӀорга саьнгар яра 20 метр шуьйра. Ялхсаболчун хӀора са бара бастион, тӀехь шиъ йоккха топ а йолуш. ГӀопан вал бинера адамал кӀеззига лекха латтанах, чӀагбинера кертаца. Коьртачу кевнашкара саьнгар тӀехула кхоьссинера тӀай, Оьрза-ГӀалан агӀора. ГӀопан дуьхь-дуьхьала болу шина валан юкъаметтиг яра 400—500 метр. ГӀопан а, гӀуллакхийн гӀишлойн а коьрта гӀишлошъяран гӀирс бара поппар а, дечиг а.

Оцу хьокъехь А. П. Ермоловс шен «Йозанашкахь» яздо:

## Билгалдахарш

## Литература
* Город Грозный : страницы истории (1818—2003 гг.) Адиз Кусаев. — Элиста : Джангар, 2012. — 342, с.; ISBN 978-5-94587-526-5
* 
* 

Категори:Кавказан тӀом
Категори:1810-гӀа шераш Нохчийчохь
Категори:Нохчийчоьнан гӀепаш
Категори:Соьлжин аса
Категори:Соьлжа-ГӀалин истори
Нохчийчоьнан географи

**[[Нохчийчоь|Нохчийн Республика]]** лаьтта Къилбаседа Кавказ, Теркан а, Соьлжан а хишшан тогӀенашкахь. Республикин майда йу 16 эзар км² гергга. Къилбаседера къилбехьа уггаре еха меттиг — 183 км, малхбузехьара малхбалехьа — 112 км.

## Рельеф
Нохчийчоьнан мехкан къилба дакъа (майданан кхоалгӀа дакъа) ду лекха лаьмнийн зонехь (Доккха Кавказан дукъан къилбаседа басехь), къилбаседа дакъа — нийса ду, дӀалаьцна Нохчийн арено а, Теркан-ГӀуман чутаӀено а.

## Климат
Нохчийчоьнан амалехь ду тайп-тайпана климатан хьолаш. Республикин махкахь йу массо а йукъан климатан тайпа: йекъа барамера континенталан климат тӀиера шийла а, тӀуьна а лекха лаьмнийн климате кхаччалц. Январан йуккъера температурин барам бу −3 °С Теркан-ГӀуман чутаӀенехь, −12 °С кхаччалц лаьмнашкахь, июлан йуккъера температурин барам 25 а, 21 а °С. Шеран йочанийн барам бу 300 тӀиера (Теркан-ГӀуман чутаӀенехь) 1000 мм кхаччалц (къилба кӀошташкахь).

## Гидрографи
Нохчийчоьнан гидрографин маша бу Каспий-хӀордан бассейнан йукъахь. Республикин коьрта эрк, цунна малхбузера малхбалехьа чекхдолу, — Терк. Нохчийчоьнан мехкан хиш цхьатерра декъаделла дац: ломан декъан а, цунна гергара Нохчийн аренан а луьста, дика геннаш долуш, эркийн маша бу; Теркан-Соьлжан акъарин тӀехь а, Теркан къилбаседехьара кӀошташкахь а, эркаш дац ала мегар ду.

## Ораматаш а, дийнаташ а

### Латтанаш а, ораматаш а
Аренийн декъашкара латтанаш — дукхаха дерг бен ду, кӀеззиг лакхахь дерш — Ӏаьржа латтанаш ду, эркийн тогӀенаш чохь — уьшалин-бен, ткъа лаьмнашкахь — ламанан-хьаннийн а, ламанан-бенийн а. Теркан-ГӀуман чутаӀенехь алсама ду сагалбецан-кӀайчу лаьттан ораматаш, тӀуьнчу меттигашкахь — типчакан-огаран аренаш. Нохчийн аренийн латтан тӀехь кхуьу буц-аренан а, хьунбуцаренан а ораматаш. Лаьмнашкахь 2200 м хьалакхаччалц — шуьйра гӀа долу хьун, кхин а лакхахь — лаьмнийн цанаш.

### Дийнаташ
Нохчийчохь дукха цоьстурш, текхаргаш, олхазарш: тодакх, гӀезаш, акха бедаш, кавказан акха котам. Лаьмнашкахь хаало тӀулган а, хьуьнан а салораш, бора ча, нал, лу, борз, хьуьнан цициг, кхин а. Лаьмнийн цанашкахь — тилла гӀиргӀа, ломан москал, кавказан сарсал.

## Пайден маьӀданаш
Нохчийчоьнан мехкан бахам бу ягорган-энергетикан ресурсаш, масала: мехкадаьтта, газ, конденсат. Кхин а республикехь кӀезиг йац кибирчиган аьргалла, сацкъар-латта, гӀишлошъяран гӀум, мергель, кир-маьӀда, доломит, гипс. Шен хӀоттамца Нохчийчуьра мехкадаьтта дукхаха дерг парафинца ду, алсама бензин а доллуш. Доккхаха долу дакъа долу Теркан дукъан системехь, кхин а мехкадаьттанан буруш ду Соьлжан дукъ тӀехь а, Ӏаьржа лаьмнийн моноклиналехь а.

## Сахьтан аса

Нохчийн Республика лаьтта MSK — москохан хенан сахьтан асанехь, цунна чохь хан къаьста +4 сахьт UTC (UTC+4).

## Билгалдахарш

## Хьосташ
*
Тянь-Шань

**Тянь-Ша́нь** (, , , , , , ) — Юккъерчу Азера лаьмнийн система иза ю пхиъ пачхьалкхан латта тӀехь: ГӀиргӀазойчоь, Кхазакхстан, Цийчоь (Синьцзян-Уйгурийн автономин кӀошт), Таджикистан, Узбекистан.

## ЦӀе схьаялар
Тянь-Шань цийн маттахь ( — Tianshan) «Стиглан лаьмнаш», йа «Делан лаьмнаш» бохург ду (天 — «стигал» йа «Дела», 山 — «лам»). Э. М. Мурзаев хаам бо, туьркийн маттера калька ю аьлла «Тенир» (Стиглан Дела) а, «Нишан» (билгало) , Тенир-Нишан.

## Билгалдахарш


Категори:Кхазакхстанан лаьмнаш
Категори:Узбекистанан лаьмнаш
Категори:ГӀиргӀазойчоьнан лаьмнаш
Категори:Цийчоьнан лаьмнаш
Категори:Синьцзян-Уйгурийн автономин географи
Пракартвелийн мотт

**Пракартвелийн мотт** я **Берригкартвелийн мотт** () — ширачех мотт, хӀинцалера картвелийн меттал (гуьржийн, мегрелийн, сванийн, лазийн) хьалхара мотт, ткъа иштта цхьа могӀа хӀинца белла шира меттанел (колхидин, касситийн, кхин а) а. Адамаллин хьалхарчех цхьа мотт.

## Фонологи

### Мукъа аьзнаш

### Мукъаза аз

## Литература
* Гамкрелидзе Т., Мачавариани Г. — Система сонантов и аблаут в картвельских языках. Тбилиси, 1965.
* Fähnrich, H. Kartwelische Wortschatzstudien. Jena: Friedrich-Schiller-Universität, 2002.
* Gamkrelidze, Th. A Typology of Common Kartvelian. // Language, 1966, Vol. 42, No. 1 (Jan. — Mar.), стр. 69-83
* Klimov, G. Etymological Dictionary of the Kartvelian Languages. — Berlin: Mouton de Gruyter, 1998.

Категори:Хьалхара меттанаш
Категори:Картвелийн меттанаш
ӀаьржахӀордан экономикин цхьаьнагӀуллакхдаран кхоллам

**ӀаьржахӀордан экономикин цхьаьнагӀуллакхдаран кхоллам** — ӀаьржахӀордйистан а, Къилба Балканера а 12 пачхьалкх цхьаьнатуху правительствошна йукъара кхоллам (дуьненайукъара кхоллам),  кхоьллина Ӏаьржа хӀордан бассейнехь цхьаьнагӀуллакдар, машар, цхьаьнаэшшаралла кхиорхьама а, къагорхьама а.

1992 шеран 25 июнехь цхьайтта махко куьг яздира ӀаьржахӀордан экономикин цхьаьнагӀуллакхдаран кхоллам барт тӀехь, ткъа кхоллам юкъабелира 1999 шеран 1 майхь, Истамбулехь агӀонаша «Босфоран дӀахьедарна» куьг яздича. Секретариат (BSEC PERMIS) кхоьллира 1994 шеран мартехь, Истамбулехь (Туркойчоь) ю.

ӀЭЦКХ инарлин секретара Цвиркун Виктора 2013 шарахь билгалдаьккхира:

Иза йолу 21 шарахь оха цуьнан болх гайтина ца Ӏаш, иза ӀаьржахӀордан регионан чӀогӀа иэшар а гира. И гучуделира чолхечу заманахь, кхолламан юкъайогӀу масех пачхьалкхан, юьйхира политикин а, дипломатин а юкъаметтигаш. Тхоьх хилира царна йукъара диалоган цхьаъ бен йоцу платформа. Муьлхха а тайпана политикин моменташ йукъара йоху къамел а ца деш, концентраци ца йо экономикин гӀуллакхашна бен. Нагахь тхан балхахь политика хилахь, и ша тайпа платформа дӀаер ю. Дерриг консенсус тӀехь лаьтташ ду.

## Билгалдахарш

Категори: ӀаьржахӀордан экономикин цхьаьнагӀуллакхдаран кхоллам
Категори:1992 шарахь кхоьллина кхолламаш
Туьркийн оьздангаллин Дуьненайукъара кхоллам

**Туьркийн оьздангаллин Дуьненайукъара кхоллам (ТУЬРКСОЙ)** — туьркийн меттанаш дуьйцу мехкаш цхьаьнатуху дуьненайукъара кхоллам, коьрта Ӏалашо йу *«тӀедогӀучу чкъоьрашна, [[Туьркаш|туьркийн къаьмнийн]] йукъара материалан а, оьздангаллин а иэсаш Ӏалашйаран, кхиоран, дӀайаларан туьркийн къаьмнашна йукъара цхьаьнагӀуллакхалла»*.

## Декъашхой
ТуьрКСОЙ декъашхо йу 6 пачхьалкх. Декъалаллел сов цхьа могӀа регионийн (кхоалгӀачу мехкийн федералан субъекташ йа автономин регионаш) йу тергамчийн статус.

## Хьосташ

## Хьажоргаш
*    Официальный сайт Тюрксой
* Штаб-квартира Тюрксой на Google Street View (3D)

Категори:Дуьненайукъара правительствон кхолламаш
Категори:Туьркийн мехкаш
Категори:Азин дуьненайукъара кхолламаш
Категори:Оьздангаллин дуьненайукъара кхолламаш
Категори:Туьркийн мотт буьйцу пачхьалкхийн дуьненайукъара кхолламаш
Сибаре

**Сибаре** — Азин къилбаседехьара шуьйра географин регион, малхбузехьа доза ду Уралан лаьмнашца, малхбалехьа ду — хи гуллуш майданийн даккъашца, и дукъ ду Тийна Ӏапказан юьстахула доьдуш, къилбаседехьа — Къилбаседа Шен Ӏапказ, къилбехьа — Россин пачхьалкхан доза. Россин йукъатоьхна XVI—XVII бӀешерашкахь.

Сибаре екъалуш ю Малхбузен а, Малхбален а, наггахь дӀакъасто Къилба Сибаре (лаьмнаш долу дакъа), Къилбаседа-Малхбален Сибаре а, Юккъера Сибаре а.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Население // «Историческая энциклопедия Сибири» (2009)
* Сибирский Федеральный округ в деталях
*  
* 
* 

*
Зенит (футболан клуб, Петарбух)

**«Зени́т»** — премьер-лигехь ловзуш йолу Петарбухера советийн а, Россин а футболан клуб. Чемпион ССРС 1984, пхеазза Россин чемпион, 1944 шеран ССРС Кад баьккхинарг, кхузза Россин Кад баьккхинарг, 1985 шеран Шеран Кад баьккхинарг, доьазза Россин Суперкад баьккхинарг, 2003 шеран Премьер-лигин Кад баьккхинарг, 2007/08 шеран УЕФА Кад баьккхинарг, 2008 шеран УЕФА Суперкад баьккхинарг.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный сайт 


Категори:Газпром
Категори:Россин футболан клубаш
Категори:ССРС футболан клубаш
Чаккхарма

**Чаккхарма** — нохчийн йохаллин дустаран барам, цунна чохь ю пхи бӀе сажа йа цхьа эзар пхи бӀе аьрша (иза хуьлу хӀинцалера 1066,8 метр). 

Квадратан чаккхарма (250 000 квадратан сажа) хуьлу 1,13806224 км2.

## Билгалдахарш

Категори:Дохалла дустаран дакъош
Категори:Нохчийн дустаран система
Россин Федерацин субъекташ

**Россин Федерацин субъект** йа дацдина **Федерацин субъект, Россин субъект, РФ субъект** — Россин Федерацин лакхарчу тӀегӀанера мехкан декъан цӀе.

Россин Федерацин Конституцица, Росси йу федеративан пачхьалкх, лаьтта цхьатерра бакъонаш йолчу Россин Федерацин субъектех, хӀинца йу 85 субъект — республикаш, мехкаш, областаш, федералан маьӀна долу гӀаланаш, автономин областаш, автономин гуонаш. Федерацин хӀора субъектан, федералан меженаш йоцуш, шен кхочушдаран (дукхах дерг, губернатор йа корта), законашкхолларан (регионийн парламенташ), суьдан (субъектан конституцин (уставан) суд) Ӏедалан геннаш ду. Субъектийн йу шайн конституци йа устав, ткъа кхин а шен законаш, уьш тӀеоьцу регионийн парламенташа. Федерацин субъектийн шишша векал ву Россин парламентан лакхарчу палатехь — Федерацин Кхеташонехь. Пачхьалкхан Ӏедалан федералан меженийн йукъаметтигашкахь йерриг федерацин субъекташ, цхьатерра бакъонаш ю. Субъектийн бакъонаш ю Конституцис субъектийн дӀайелла агӀонаш листа. Россин Федерацин субъектийн бакъо йац цунна йукъара араяла.

## ХӀокху заманан Россин федеративан хӀоттам

### Экономикин гӀуллакх

## Хьажа кхин а
* ISO 3166-2:RU
* Россин административан-мехкан бекъар
* Россин кӀошташ
* Россин административан-мехкан бекъаран истори
* РСФСР административан-мехкан бекъаран истори
* Россин Федерацин субъектийн кодаш (ГИБДД-ГАИ код)
* Меттигера ша-шенан урхалла Россехь

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Конституция Российской Федерации. Статья 65, где перечислены субъекты Российской Федерации
* Обзорная карта — субъекты РФ и их центры (столицы) 



Категори:Федерализм Россехь
Чокаев, Кати Зайндин воӀ

**Чока́ев Кати́ Зайнди́н воӀ** () — Россин нохчийн Ӏилманча, филологин Ӏилманийн доктор, профессор, Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин академик, Россин Федерацин  лакхара говзаллийн дешаран Сийлахь белхало.

## Биографи
Вина 1929 шеран 27 февралехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР Шела эвлахь ахархочун доьзалехь. 1944 шеран 23 февралехь 15 шо кхочуш махках ваьккхина, берриг нохчий санна.

1952 шарахь чекхйаьккхира ГӀиргӀазойн ССР Фрунзен областера Токмак гӀалара суьйренан ишкол. Дийнахь болх бора киранча, хадорхо, йуьхьанца Чуйн, ткъа тӀаьхьа Токмакан Ӏехайаккхарехь. Стахановн болх барна масийттаза совгӀат дира грамоташца, царна йукъахь ГӀиргӀазойн ССР ЛККС ЦК грамота комсомолан 30 шо кхачарна лерина (1954), ахчанца а.

1957 шарахь чекхдаьккхира ГӀиргӀазойн пачхьалкхан хьехархойн институтан оьрсийн меттан а, литературин а факультетан дуьхьала воцуш дешаран дакъа. Доьшуш а волуш оьрсийн меттан а, литературин а хьехархо болх бира Фрунзен областан Чуйн кӀоштарчу Шамсински ворхӀшеран ишколехь.

1958 шарахь даймахка цӀавирзира. 1971 шо кхаччалц болх бира меттахӀоттийначу гуманитарин Ӏилманийн институтан нохчийн а, гӀалгӀайн а меттанийн декъехь, йуьхьанца лахара, ткъа цул тӀаьхьа лакхара Ӏилманан белхало. Оцу институтехь 1963 шарахь чекхдаьккхира кандидатийн диссертаци «Нохчийн маттахь цӀердешнаш кхолладалар» (гӀалгӀайн а, бацойн а меттанийн материалаш а лелош) теманца, Ӏилманан куьйгалхо Дешериев Юнус а волуш.

1958—1970 шерашкахь Чокаев Кати, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Министрийн Советан терминологин комиссин жоьпаллин секретарь. Цул тӀаьхьа вара республикин правительствон орфографин комиссин председатель. 1975 шарахь чекхдаьккхира докторийн диссертаци.

1983 шеран 1 сентябрехь дуьйна 15 шарахь хилла Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институтан профессор, оьрсийн меттан а, иза хьехаран методикин а кафедран куьйгалхо.

1993 шарахь дуьйна «НР ӀА хаамча» журналан редколлегин декъашхо. 1996 шарахь вара Одессехь хилла йолу вайнехан диаспоран Дуьненайукъара конгресс дӀайахьаран оргкомитетан сийлахь сопредседатель. 1998 шарахь лакхара а, Нохчийн Республикин йуккъера башха дешаран а концепци кхуллу Ӏилманчийн тобанан куьйгалла дира.

Нохчийн Республикин Ӏилманийн Академи кхуллуш дакъалецира. Ву цуьнан бакъонца волу декъахойх хьалхарчех цхьаъ а, филологин декъан хьалхара академик-секретарь а. Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан оьрсийн меттан кафедран профессор. Нохч-ГӀалгӀайн АССР Ӏилманан хьакъ долу гӀуллакххо, Нохч-ГӀалгӀайчоьнан Пачхьалкхан совгӀатан лауреат, Россин Федерацин лакхара говзаллин дешаран сийлахь белхало.

150 Ӏилманан белхан автор ву, царна йукъахь 11 монографи йу, кхин а цхьа могӀа мотт Ӏаморан проблемийн Ӏилманан-кхетаме йаззамаш бу. Цуьнан Ӏилманан сферан чудогӀу дош кхолладалар, меттанийн йукъаметтигаш, оьрсийн-нохчийн билингвизман проблемаш, ономастика, оьрсийн мотт хьехаран методика.

## Библиографи
* 
* 
* 

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Нохчийн хьехархойн университетан хьехархой
Категори:Нохч-ГӀалгӀайн АССР хьакъ долу Ӏилманийн гӀуллакххой
Европоцентризм

**Европоцентри́зм** (**евроцентри́зм**) — Европин къаьмнаш йа малхбузаевропин цивилизацеш кхечу къаьмнел а, оьздангаллин сферера цивилизацел а гӀоле хилар, европин къаьмнийн дахаран васт лакхара хилар, ткъа кхин а церан дуьненан исторера башха роль диллина йа къайлаха кхайкхош йолу амалан философин тенденци а, политикин идеологи а. Малхбуза мехкаша бина историн некъ, кхайкхабо иза бен нийсабоцуш санна я, лаххара а, масаллин санна.

## Европоцентризм гуманитарин Ӏилманашкахь
Европоцентризм европин гуманитарин Ӏилманашкахь яра юьхьанца дуьйна. Европоцентризмах юхабовларан а, ерриг йолуш йолу дуьненан оьздангаллин дукхалла тӀеэцаран а Ӏаткъам бинчу (сихха ца бинехь а) факторех цхьаъ хилира, колонин а, динан хьехамийн а экспансии ечу хенахь, XIV—XIX бӀешерашкахь Европин оьзлдангаллин кхечу оьздангаллех кхетча хилла оьздангаллин шок.

Французийн серлончаша европоцентризман гуранчура ара а девлла, историн географин гура шорбаран, дерриг дуьненан истори юхакхолларан ойла аратеттира. Хьалхарчех цхьаъ вара Вольтер. Жигара европин йоцу оьздангаллаш теллина волу Гердер, гӀертара оьздангалла кхиорехь дерриг къаьмнийн къинхьегам гайта.

Амма цунна тӀаьхьарчу европин историн ойла кхиаран муьрехь, Гегелан, дерриг дуьненан историн нисса и ойла цхьаьна йогӀу европоцентризман ойланашца — Европехь бен дуьненан син ша-шен ца девза. Хаъал европоцентризм яра Марксан концепцехь а, цуо диллина дуьтура азин белхан хьесапан европинчуьнца йолу йукъаметтиган хаттар.

XIX бӀешеран 2-гӀа декъан историкаш, философаш, социологаш дуьненан историн процесс Ӏаморехь чӀогӀа йолчу европоцентризман дуьхьала бевлира. Масала, Данилевскийс емал йира европоцентризм, шен оьздангаллин-историн тайпанан теорица.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* Шпенглер О. Закат Европы. Т. 1. М., 1993.
* Гуревич П. С. Философия культуры. М., 1994.
* Трёльч Э. Историзм и его проблемы. М., 1994.
* Культура: Теории и проблемы / Под ред. Т. Ф. Кузнецовой. М., 1995.

Категори:Идеологеш
Категори:Европа
Категори:Геополитика
Категори:Философин терминаш
Категори:Этноцентризм
Россин Федерацин субъектийн совгӀаташ

**Россин Федерацин субъектийн совгӀаташ** — Россин Федерацин субъектийн законаш кхолларан тӀегӀанехь кхоьллина пачхьалкхан а, регионийн а совгӀаташ (орденаш, мидалш, билгалонийн хьаьркаш, кхин а), леладо субъектийн кортоша Россин я, кхечу пачхьалкхийн гражданашна а, Россин Федерацин субъекташна (республикашна, областашна, мехкашна, автономин гуонашна) гӀуллакх дарна, совгӀат деш.

## Темех йолу хьажоргаш
* к.ю.н. Трофимов Е. В. «Государственные награды субъектов Российской Федерации»
* к.ю.н. Трофимов Е. В. «Правовое регулирование наградных систем субъектов Российской Федерации»
* к.ю.н. Кокурина О. Ю. «Региональные награды в наградном институте Российской Федерации»
* к.ю.н. Белоцеркович Д. В. «Государственные награды субъектов Российской Федерации. Система наград и порядок наградного производства»

## Хьажа кхин а
* Россин Федерацин субъектийн лакхара пачхьалкхан совгӀатийн исписка
* Россин Федерацин Пачхьалкхан совгӀаташ
* Россин Федерацин Правительствон совгӀаташ
* Россин Федерацин ведомствийн совгӀаташ

Категори:Россин Федерацин субъектийн совгӀаташ
Россин Федераци
Россин Федерацин Пачхьалкхан хӀоттам

** Россин Федерацин Пачхьалкхан хӀоттам** билгалабаьккхина 1993 шеран 12 декабрехь дерриг халкъо кхаж тасарца тӀеэцначу Конституцис.

## Конституцин хӀоттаман бух

; Халкъан Ӏедал
Россин Федерацин Конституцин 3-гӀа яззамо боху, суверенитет дӀакхоьхьург а, Россин Федерацин Ӏедалан цхьаъ бен доцу хьост а ду цуьнан дукха къаьмнийн халкъ. Халкъо дӀакхоьхьу шен Ӏедал шешша а, ткъа иштта пачхьалкхан Ӏедалан меженашца а, меттигера шеш шайша урхалла ден меженашца а. Цхьанне а бакъо йац Россин Федерацин Ӏедал доладаккха. Ӏедал дӀалацар йа Ӏедалан декхарш доладахар кхел еш ду федералан законаца.

; Федерализм

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Йайн атлетикин дуьненан чемпионат

**[[Йайн атлетика|Йайн атлетикин]] дуьненан чемпионат** — Йайн атлетикин федерацийн дуьненайукъара ассоциацис (*IAAF*) дӀахьош болу къовсам.

Йехачу заманахь, уггаре ондачу дуьненан яйн атлетикин спортхойн, цхьаъ бен боцу къийсамаш хилла аьхкенан Олимпийн ловзарш; хуьлура йеккъа **[[Хадийначу меттигашкахула идарехь дуьненан чемпионат|йайн атлетикин кроосан дуьненан чемпионат мира]]**. Иштта шозза  олимпийн шерашкахь дуьненан чемпионаташ хилира олимпийн программин йукъа ца яханчу кепашкахь:
* **[[Йайн атлетикин дуьненан чемпионат 1976|1976]]** — болар 50 км (боьрша);
* **[[Йайн атлетикин дуьненан чемпионат 1980|1980]]** — идар 3000 м, идар 400 м дуьхьалонашца (зударий).

Дуьххьарлера йайн атлетикин дуьненан чемпионат хилира 1983 шарахь. Йуьхьанца чемпионаташ дӀахьора 4 шарахь цкъа, 1991 шарахь дуьйна — шина шарахь цкъа.

## Чемпионаташ

## Масийттаза чемпионаш хилларш
;Божарий

;Зударий

## Хьажа кхин а
* Йайн атлетикин чохь йолу дуьненан чемпионат

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Результаты чемпионатов мира на сайте *[[IAAF]]*
ССРС лётчик-космонавт

**ССРС лётчик-космонавт** — 1961 шеран 14 апрелехь ССРС Лакхара Советан Президиуман Омарца кхоьллина ССРС Сийлахь цӀе.

ЦӀе йелира берриг советийн космосе баханчу космонавташна, ткъа иштта беллачул тӀаьхьа Добровольский Георгийн а, Пацаев Викторан а, уьш белира шайн хьалхара космосе бахар чекхдоккхуш.

Йерриг а сийлахь цӀе йелла 72 стагана (хьажа ССРС лётчик-космонавтийн исписка).

## Хьосташ
* *[[Доманк, Альберт Степанович|Доманк А. С.]]* Знаки воинской доблести / 2-е изд., перераб. и доп. — : Патриот, 1990. — 134 с. 20 л. ил. — ISBN 5-7030-0186-2
* Указ Президиума Верховного Совета СССР об учреждении звания «Лётчик-космонавт СССР» // Ведомости Верховного Совета СССР. 1961. № 16 (1051). Ст. 172.
## Билгалдахарш

## Хьажа кхин а
* ССРС лётчик-космонавтийн исписка
* Россин Федерацин лётчик-космонавт
* Россин Федерацин лётчик-космонавтийн исписка
Гражданийн тӀом Колумбехь (1964—2016)

**Гражданийн тӀом Колумбехь** — 1964 шарахь болабелла (жигара — 1966 шарахь дуьйна) Колумбин правительствон а, тӀеман тобанашна а, зуламен синдикаташна а, аьрру партизанашна (ФАРК, АНО) а йукъара, мехкан Ӏаткъам бар къуьйсу асимметрин тӀом.

Категори:XXI бӀешеран тӀемаш
Категори:Колумбера гражданийн тӀемаш
Категори:ХӀинца а долу гражданийн тӀемаш