open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ялпар

**Ялпар** — корундан (альфа-наштаран оксид) а, магнетитан (Ӏаьржа магнитан эчиган оксид Fe3O4) а эдар. Лакхарчу дикаллин ялпар доккху Наксос гӀайрен тӀехь (Желтойчоь) а, Туркойчохь а.

Адамо лело ширачех абразиван гӀирс юкъадогӀу, масала, хьеран тӀулг тобаран. Шуьйра лелийна шардархьама паргӀата буьртигца.

ГӀайракх еш ялпар дерриг аратеттина адамо динчу корундах дина абразивашца, делахь а хӀинца кӀеззиг леладо металлаш шардеш.

## Хьажа иштта
* Ялпаран кехат

## Билгалдахарш

Категори:Абразиван гӀирсаш
1795 шо

## Хиламаш
* 10 январь — дуьххьара хьахайо «Одесса» цӀе.
* 3 май — Минскехь йукъ йолу, Минскан сардалалла кхолларехь долу Россин Сенатан омар.
* 20 май — Будехь кхиелаца байина Мартинович Игнац коьртехь волу «мажарийн якобинцаш». 
* 24 июль — Венехь буса лецна Хебенштрайт Францан якобинцийн къайлаха бартан декъашхой, уьш гӀертара монархи а йожийна, императоран Франц II-гӀачун виеран кхел ян.
* 26 октябрь — Речь Посполити кхуззалгӀа екъар. ДӀаяьлла маьрша пачхьалкх йолчура. Россин кхочу Курляндин герцогалла.
* 1795 — XX бӀешо доладаллалц — КаджаргӀар некъий Иранехь.
* 1795—1797 — Иранан шах Ага-Мухьаммад Каджар.
* аьхке — Крцаниссан тӀом. Ага-Мухьаммадан Иранан эскар Чоьхьара Кавказе чудар а, Тиблиси хӀаллакъяр.
* ингалсхоша Цейлон дӀалацар.
* дуьнен чу яьлла немцойн Ӏилманчан Ф. А. Вольфан «Гомеран чувалар» («Prolegomena ad Homerum»), цуо юьхьиг йиллина Гомеран хаттаран а, антикаӀаморан емалан тӀеварна а.

### Ингалс
* Ингалсера дааран сурсатийн гӀурт.
* октябрь — парламент дӀайоьллучу дийнахь «Лондонан корреспондентийн йукъаралло» 200 эз. лондонхойн митинг йира, кхайкхамашца «Бепиг! Машар!».
* октябрь — Ингалсехь законаш ду «гӀовттамхойн гуламех», цуо факт хилла дӀайоккху гуламан а, зорбан а паргӀато.
* Ингалсе чудохьу бепиг сацийна, лакхара мехаш латторхьама.

### Франци а, цуьнан тӀемаш а
* январь — французийн эскарш чудаьхкина Голланде, кхоьллина Батаван республика.
Тропикан аса

**Тро́пикан а́са** — **къи́лбасе́да тро́пикан а́са** я **къи́лба тро́пикан а́са** — Дуьненан Къилбаседа а, Къилба а эхигийн географин асанаш, дукхаха ерг лаьтта 20 - 30° къ.с. ш. а, къ. ш. а. Ӏаьнан юккъера температураш 14&nbsp;°C лахара йац, аьхка юккъера 30-35 °С. Екъачу меттигашкахь лаьтта гӀум-аренаш а, ахгӀум-аренаш а, алсама тӀуьначу меттигашкахь — саваннаш а, гӀа дужу хьаннаш а.
Алсама ю пассаташ, дика къаьсташ бу шеран заманийн хӀаваан температуран хийцамаш, дика къаьста материкашна тӀехь.
Тропикашкахь йочанаш чӀогӀа кӀезиг хуьлу: 50-150 мм/шарахь. Оцу йукъа ца догӀу материкийн бердаш, цига тӀуналла кхочу Ӏапказ тӀиера. Ӏаьнан заманахь Африкехь лаьтта циклонийн болх, догӀанаш догӀу. Аьхка йочанаш ца хуьлу ала мегар ду.

## Литература
* 

Категори:Географин асанаш
Категори:Географин терминаш
Австрийн импери

**А́встрийн импе́ри** () — коьрта шахьар Вена йолу пачхьалкх; Габсбургийн монархи импери кхайкхийначу 1804 шарахь дуьйна, цунах 1867 шарахь шала пачхьалкх  Австро-Мажаройчоь йаллалц хилла цӀе. Цхьаьнатухура, тайп-тайпана схьабовлар а, дин лелор а долу къаьмнаш деха ГабсбурггӀеран тӀаьхьенан мехкаш — Чехи, Мажаройчоь, Словаки, Карпатийн Русь, Банат, Хорвати, Трансильвани (Румыни), Галици, Буковина, доккхаха долу дакъа Къилбаседа Италин (Ломбардо-Венецин паччахьалла).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный путеводитель Австрийского представительства по туризму
* Австрийская империя в 1815 г. Социально-политический и экономический портрет
* 
* Рахунов, Михаил Ефимович.Памяти Австрийской империи


Категори:Германин историн пачхьалкхаш
Категори:Германи XIX бӀешарахь (1806—1918)
Категори:Балканийн истори муьрашкахула
Бараме климат

**Ба́раме а́са**, йа *ба́раме шо́раллин кли́мат*, йа *ба́раме кли́мат* — къилбаседа эхигехь 40—45° а, 62—68° а къс. ш. йукъахь, къилба эхиг 42° а, 58° а къ. ш йукъахь кхоллалуш йолу климат. Къилбаседа эхигехь бараме асан ах сов латта ду, къилба — 98 % мохк хи ду. Бараме климатехь хуьлу сих-сиха а, чӀогӀа а атмосферан Ӏаткъаман, хӀаваан температуран, механ хийцамаш, циклонан жигара болх бахьнехь.

## Йукъара сибташ
Бараме климатан коьрта башхалла йу шеран йиъ зама: шиъ коьрта, шийла (Ӏа) а, йовха (аьхке), шиъ йукъара — бӀаьсте а, гуьйре а. Уггаре шийлачу беттан йуккъера температура, 0 °C лахара йу, уггаре бовхачун — +15 °C лакхара йу. Ӏай бараме климатехь хила деза гуттаренна а лайн чкъор. Йочанийн шеран барам бараме асан доккхаха долчу декъехь — 500—800 мм.

Бараме климат хуьлу тайп-тайпана шен Ӏаьнан а, аьхкенан а хьолашца, амма бараме климат йоькъу:
* хӀордан
* бараме-континенталан климат
* цӀеххьана континенталан климат
* муссонийн климат

## Хьажа кхин а
* Бараме асан малхбузен мехаш

## Билгалдахарш

Категори:Климатологи
Категори:Климат
Категори:Географин асанаш
Мухьаммад Башир ИсмаӀил аш-Шишани

**Мухьаммад Башир ИсмаӀил аш-Шишани** (1933 шо, Заркъа, Урдан) — урданан эскаран гӀараваьлла инарла - майор. 51 шарахь урданан эскаре вахара. Йуьртабахаман хила министр а, Урдунан коьртагӀалин хила мэр. Къоман  нохчо.

## Биографи
Вина Урданан Заркъа гӀалахь, 1933 шарахь.

## ТӀелатар
2018 шеран декабрехь тӀелатар динера Мухьаммад Башир ИсмаӀил аш-Шишаниниа. Буьйсан йуккъехь цӀено чу а иккхина, цунна йиттинера вевзаш воцучу зуламхочо. Дарбан цӀийне валийнера чолхечу чевнашца.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчий
Абсолют (банк)

**Абсолют Банк** — Россин коммерцин банк. Юьззина цӀе — *Акционерийн коммерцийн банк «Абсолют Банк» (публикан акционерийн йукъаралла)*, яцйина цӀе - *АКБ «Абсолют Банк» (ПАО)*. Коьрта офис Москохахь ю.

## Хьажоргаш
* Официальный сайт банка 

Категори:Россин банкаш
АтагӀа

**АтагӀа** йа **тогӀи** — чутаьӀна, асанца яхъелла цхьаьна агӀора таьӀна рельефан кеп. Кхоллало дукха хьолахь охьадоьдучу хин эрозин болх бахьнехь.
Эркан хи, бердаш а, бух а хьоькхуш, йоккху эркан атагӀа.

АтагӀин кегийра кепаш ю хин хьехаш, чӀажнаш, боьранаш, уьш кхуллу наггахь хуьлучу Ӏовраша.

АтагӀеш кхуллу дийнна системаш; цхьаьна атагӀо дӀайоьллу кхин, ткъа цуо кхин, кхин дӀа а, шен цхьа харш долу хиш цхьаьна Ӏам йа хӀорд чукхетталц.

## АтагӀин кеп

Гидрологаш, геологаш, геоморфологаш билгалдоху атагӀин коьрта дакъош:
* *басеш* — лаьттан тӀехулара дакъа, атагӀин агӀонашкара доза туху
* *бух* — уггаре лахара а, дикка нийса а атагӀин дакъа, басен кӀажошна йукъахь ду.
* *басен кӀажа* — басе бухах кхета аса
* *басен йист* — басе гергарчу меттигах кхета аса
* *терхенаш* — дикка ана йолу майданаш, лаьтта атагӀин бух тӀиера тайп-тайпанчу локхаллехь.

## Хьажа кхин а
* Каньон
* Ӏин

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 

Категори:Оронимаш
*
Категори:Рельефан эрозин кепаш
Категори:Рельефан флювиалан кепаш
Ӏабдул-Къадир

**Ӏа́бдуль-Къа́дир**, **ӀӀабд аль-Къа́дир** я **Ӏа́бдул-Къа́дар** (, *Нуьцкъалачун лай*) — Ӏаьрбийн цӀе.

## Адамаш
* Ӏабдул-Къадир аль-Гилани (1077—1166) — гӀажарийн хьанбалин Ӏелам стаг, суьпийн шайх, цунах схьадаьлла Къадари тӀарикъат.
* Ӏабдулкъадир МарагӀи (1353—1435) — гӀажарийн музыкант а, музыкин теоретик а, схьавалар ГӀажарийн Азербайджанера ду.
* Ӏабду-ль-Къадир аль-Фаси (1599—1680) — Ӏелам стаг, маликийн мазхӀабан бакъоӀамориг.
* Ӏабд аль-Къадир — Ӏаьрбийн эмир, Алжиран къоман турпал, баьчча, Ӏилманча, хабарча, поэт.
* Ӏабд аль-Къадир аль-Хьусайни — палестинан Ӏаьрбийн националист, Сийлахь ТӀеман Эскар кхоьллинчех цхьаъ.
* Ӏабд аль-Къадир аль-Хьусайни — палестинан Ӏаьрбийн националист, Сийлахь ТӀеман Эскар кхоьллинчех цхьаъ.
* Ӏабдул Къадир — Британин ХӀиндин, Пакистанан йукъараллин а, политикин а гӀуллакххо, журналист, литературин емалча, яздора урду маттахь.
* Ӏабдул Къадыр — ОвхӀанан пачхьалкхан а, тӀеман а гӀуллакххо, инарла-полковник (1983).
* Ӏабдул Къадир Ӏаллам — ливийн политик, дипломат, пачхьалкхан гӀуллакххо.
* Ӏабдул Къадир аль-Бадри — ливийн политик, Ливин Паччахьаллин премьер-министр (1967).
* Ӏабдул Къадыр Хан — пакистанан Ӏилманча-хӀоьънангерзхо, инженер-металлург, пакистанан хӀоьънан программа кхоьллинарг а, куьйгалхо а.
* Ӏабду-ль-Къадир аль-АрнаутӀ — Ӏелам стаг, албанхойх схьавалар долу хьадисаш Ӏамориг, шен дахаран доккхаха долу дахарехь Шемахь ваьхна.
* Ӏабдул-Къадир Салихь (1979 — 2013) — Шемара гражданийн тӀеман декъашхо. Уггаре яккхийчех оппозицин тоба «Таухьид бригадан» тхьамда а, кхоьллинчех цхьаъ а, цунна юкъахь ВКЪКХ хаамашца 10 эз. гергга герзах боьттина тӀемлой бу. Вевза харц цӀарца Хьажа Ма́ри (араб. حجي مارع‎) а, Абу́ Махьму́д (араб. أبو محمود‎) а.
* Ӏабдул-Къедар Гермчигара — нохчийн динан гӀуллакххо, молла, 1822 шо долалуш коьртехь хилла цхьа могӀа нохчийн йукъараллашна, паччахьан оккупацин дуьхьала, гӀараваьлла Нохчийчоьн йукъараллин гӀуллакхо XIX бӀешеран 20-гӀа шерийн хьалхарчу декъехь, Ӏелам стаг.
* Ӏабдул Къадир Аль-Рассам (1882-1952) – Ӏиракъан художник. Реалист. Таханлера Ӏиракъан Ӏаламдилларан бух биллинчех цхьаъ.

## Кхин
* «Ӏабдул Къадир» — дуьххьарлера эскадран броньлелориг, туркойн флотан дина кема.
Автиев Хьасан

**Автиев Хьасан** — (вина 1969 шо 27 март, гӀ. Хаси-Эвл, Хаси-Эвлан кӀошт, ДегӀастанан АССР) — нохчийн исбаьхьалча.

## Биографи
Вина 1969 шеран 27 мартехь ДегӀастанан АССРн Хаси-Эвлан кӀоштара Хаси-Эвлахь. Хаси-Эвлан № 12 йолу ишкол а, цуьнца цхьаьна хенахь исбаьхьаллин ишкол а чекхйаьккхина. 
 
Хьасан сурт дилла волавелла берийн бешахь шена танк йуьллуш кӀант вайча, цунна иза марзделира. ТӀаьхь-тӀаьхьа сурт дилла лаамах цуьнан дахар хилира. ХӀора мукъа хан цуо йойура сурт дилларна, цунах чӀогӀа самукъа а долура Хьасанан. Меллаша, амма кхетамца иза воьдура хӀоттийначу Ӏалашоне — исбаьхьалча хиларе.

Йукъара дешаран ишкол чекхйаьккхича иза деша хӀоьттира исбаьхьаллин-графикан факультете. Хьалхара курс чекхйаьлча Советийн Эскаран могӀаршка кхайкхира Хьасанега. ЦӀавирзича, дешар чекхдаьккхира. Ленинградан исбаьхьаллин академин шен лаамца ладогӀархо хилира Хьасанах. 

Хьасан емалца маххадабо шен говзаллин, гӀелвалар хӀун ду ца хууш, массо а хена болх бора, доьшура. ГӀалин хазаллаш, музейн хӀазнаш, адамаллин исбаьхьаллин тӀаьхъьено шен лар йитина Хьасанан белхашкахь. Ленинградехь исбаьхьаллин академехь доьшучу муьрехь сих-сиха воьдура Германе, Финлянде, Бельге, Чехословаке, Польше, Мажарчу, дохкура адаман суьрташ, пейзажаш.

### Доьзал
Автиев Хьасанан зуда а, диъ бер а ду: шиъ кӀант, шиъ йоӀ. Бераш а цуьнан лар тӀехула доьлхуш ду. Царна а йиллина неӀарш исбаьхьаллин ишколо. Хьасана Хаси-эвлахь лаьттан дакъа а эцна йиллина жима пхьолгӀа галереейца.

## Галерей

Разрушенная мечеть в Юрт-Аухе.jpg|Ширча-Эвлара доьхна маьждиг - исбаьхьалча Автиев Хьасан
Мастерская и галерея Хасана Автиева (2).jpg|Автиев Хьасанан пхьалгӀа а, галерей а


## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Всероссийский народный сход
* Журнал Нана 
* Выставка «Сороковые - роковые» открылась в Грозном 17.02.2012 
* НК № 4 Полотна чеченских художников выставлены в Государственной галерее
Категори:Россин исбаьхьалчаш
Категори:XX бӀешаран исбаьхьалчаш
Категори:XXI исбаьхьалчаш
Абу, Мухьаммад

**Мухьа́ммад Абу́** (; 14 ноябрь 1991, Аккра, Гана) — америкин клуб «Коламбус Крю» а, гулйина Ганан командан а йукъара ганийн футболист, ахтурсло.

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:Ганан футболисташ
Категори:Футболех ловзарехь Ганан гулйина командан ловзархой
Категори:ФК «Стрёмсгодсет» ловзархой
Категори:ФК «Райо Вальекано» ловзархой
Категори:ФК «Лорьян» ловзархой
Категори:ФК «Коламбус Крю» ловзархой
БӀаьсте

**БӀаьсте́** — шеран еа заманех цхьаъ, Ӏаьнан а, аьхкенан а йукъара зама.

## Астрономин бӀаьсте
Астрономин бӀаьсте юлу бӀаьстенан де-буьйса нисдаларца, 20 мартехь (високосан хьалхарчу шерашкахь 20 йа 21 мартехь) (къилбаседа эхигехь), 22 йа 23 сентябрехь (къилба эхигехь), лаьтта аьхка малх цӀа кхаччалц, 21 июнь (високосан шерашкахь 20 йа 21 июнь) (къилбаседа эхигехь), 21 йа 22 декабря (къилба эхигехь) (дерриг терхьаш далийна дерригдуьненан хенаца; кхечу сахьтан асанахь уьш къаста тарло 1 де-буьйсанна).

## Рузманан бӀаьсте

Кхаа бетах лаьтта: Къилбаседа эхигехь — мартехь, апрелехь, майхь, Къилба эхигехь — сентябрехь, октябрехь, ноябрехь.

БӀаьсте — Ӏаьнера аьхкене дехьаваларан зама ю, хаъал де дахло, гуонахьарчу хьолан температура хьалайолу, жигара болу дийнатийн а, ораматийн а Ӏаламан болх.

## Климатан бӀаьсте
Россехь метеорологин бӀаьсте яьлла лору, юккъера температуран барам Цельсица 0 градусал хьалаяла йолаелчи.

Россин къилба кӀошташкахь бӀаьсте а, гуьйре а чучча йоьду (субтропикан климатехь, климатан Ӏа дац). Россин юккъерачу асанехь бӀаьсте йолу климатца юккъера март чекхболуш. Россин доккхаха долчу декъехь март климатаца бу Ӏаьнан бутт. Шийлачу климатан кӀошташкахь бӀаьсте юха а уьй гуьйренца (яц климатан аьхке, субарктикан климат).

## Фенологин бӀаьсте
Фенологин бӀаьсте Россин мехкашкахь йоьхку «Ӏалам самдаларца»: вегетаци йолаяларца, кхелха олхазарш дахкарца, дийшина дийнаташ самдовларца.

## Хьажа кхин а

* БӀаьсте (Боттичеллин сурт)
* БӀаьсте (Пластовн сурт)
* Мэрцишор

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* *[[Забелин, Иван Егорович|Забелин И. Е.]]* Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях. — М.: АСТ, АСТ Москва, Транзиткнига, 2005. — С. 162. — 1136 с. — (Классическая мысль). — ISBN 5-9578-2773-8.
*  (обл.)
* 
* 

## Хьажоргаш
* Описание весны в природе

Категори:Шеран заманаш
Категори:БӀаьсте
1558 шо

## Хиламаш
* Ливонан тӀом болвбелла (1558—1583)
* Январь — Оьрсийн паччахьаллин а, Ливонан орденан а йукъара тӀом болабелла. Нарва а, Дерпт а яьккхинчул тӀаьхьа Рингенан гуо бо, Тирзенехь тӀом а хуьлу.
* 1558—1603 — Ингалсан паччахь-аьзни Елизавета I (1533—1603).
* 21 сентябрь — Испанехь Сийлахь Юстан килсехь велла Сийлахь Руман империн император а, Испанин паччахь а Карл V-гӀа, керсталлин дуьненан доккхаха долчу декъан урхалча.
* Кальвинхоша Шотландехь Елизаветин гӀоьнца французашна дуьхьала тӀом болийра.
* Католикийн динан гӀуллаккхой гӀиртира кхел а йина баго Трансильванехь анабаптизма а, антитринитаризм а хьоьхуш болу Хелтай, Давид, Хеблер.
* Гариссан тӀом. Гуьржийн Сефевидийн эскарал толар.
* Аштаркхан гӀала йиллар.

## Бина

*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1558 шарахь]]*
* Гольциус, Хендрик — нидерландий художник, маньеризман векал.
* Грин Роберт — ингалсан драматург, поэт, памфлетист, Шекспирал хьалхарчех цхьаъ.
* Кид, Томас — Ингалсан драматург, «Испанин трагедин» автор.
* Лодж, Томас — ингалсан драматург, поэт, романист, емалча, гочдархо.
* Максимилиан III Австрин — австрин Габсбург некъийн эрцгерцог, Сийлахь Руман империн император Максимилиана II-гӀачун а, Мария Испанин а кхоалгӀа кӀант.
* Михай Майраниг — Валахин эла (1593—1601).

## Хьажа кхин а
Аьхке

**А́ьхке** — Шеран заманах бӀаьстенан а, гуьйренан юккъера зама, амалехь ю гуонахьарачу хьолан уггаре лакхара температура.

Лаьтта кхаа баттахь: къилбаседа эхигехь — июнехь, июлехь, августехь, Къилба эхигехь — декабрехь, январехь, февралехь.

## Астрономин аьхке

Дуьнен тӀиера заманан хийцамаш боьзна бу планета Мелхан гуонаха шеран хьовзаран мурца а, орбитан экъане хьаьжна хьовзаран семан таӀарца. Астрономин хьолера хьаьжча, Къилбаседа эхигехь астрономин аьхке — июнан малх цӀа кхачаран а, сентябрехь де-буьйса нисдаларан йукъара мур бу — лаьтта 21 (20) июнера 23  (22) сентябрь кхаччалц. Къилба эхигехь астрономин аьхке хуьлу — декабрехь малх цӀа кхачаран а, мартехь де-буьйса нисдаларан а юккъера муьрехь — лаьтта 21 (22) декабрера 20 (21) март кхаччалц.

## Климатан аьхке
Тайп-тайпанчу географин асанашкахь Мелхо цхьабосса Дуьне серла ца даккхарна аьхкенан зама къаьста Ӏаьнан заманах тайп-тайпанчу тӀегӀанца. Шораллица тӀекхета дийнан дохалла Ӏай а, бӀаьста а, уггаре деха хуьлу полюсашкахь (хьажа Полюсан де), цигахь Малх чу ца бузу 6 баттахь.

ГидрометеогӀуллакхо лору, аьхкенан мур болабалар де-буьйсанан юккъера хӀаваан температураш Цельсин +15 градусал сов яьлчи, ткъа чекхйолу — 15 градусал охьаяла йолаелчи. Иштта аьхке тӀекхачаран хаъал хьесап лору Ӏаьнан гӀоролаш совцар, ткъа аьхке дӀаялар, гуьйре тӀекхачар лору гуттаренна а гӀуоролаш юхаерзар.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Описание лета в природе

## Литература


* 
* 
* 

Категори:Шеран заманаш
*
Хубр

**Хубр** () — ДегӀастанан Казбековн кӀоштара эвла.

Хубран йуьртан меттиган административан центр.

## Географи

## Тукхумаш
Эвлахь деха тукхумаш: 
* ,
* ,
* ,
* ,
* ,
* ,
* ,
* ,
* ,
* ,
* ,
* ,
* ,
* .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Казбековн кӀоштан нах беха меттигаш
Вайн эрал 49 шо хьалха

## Хиламаш
Шира Рум
* Консулаш: Гай Клавдий Марцелл (плебей) а, Луций Корнелий Лентул Крус (патрици) а; проконсул: Квинт Цецилий Метелл Пий Сципион Назика (Шеман); претораш: Авл Аллиен, Гай Копоний, Гай Скрибоний Курион, Гай Сосий, Луций Манлий Торкват, Луций Росций Фабат, Марк Фавоний, Марк Эмилий Лепид а, Публий Рутилий Луп а; пропретораш: Гай Фанний (Азехь), Луций Элий Туберон (Африкехь), Марк Консидий Нониан (Цизальпийн Галлехь) а, Публий Сестий (Килики) а; плебейн эдил: Гай Вибий Панса Цетрониан; халкъан трибунаш: Аврелий Котта, Гай Кассий Лонгин, Квинт Кассий Лонгин, Луций Марций Филипп, Луций Рубрий, Луций Цецилий Метелл а, Марк Антоний а; квесторш: Гней Нерий а, Марций Руф а, Секст Квинтилий Вар а; проквесторш: Гней Кальпурний Пизон (Генара Испанин), Марк Теренций Варрон (Испанехь) а, Тит Антистий (Македонин) а; нахартийн триумвираш: Гай Копоний, Гней Кальпурний Пизон Фруги, Гней Нерий, Квинт Сициний, Маний Ацилий Глабрион а, Марк Теренций Варрон а.
* 10 январь — Цезарь Рубиконах волу, Румехь гражданийн тӀом болало, цуо республикин мур чекхбоккху.
* Помпей Бриндизин сенатаца воьду Диррахе, цул тӀаьхьа Эпире а, Македоне а. Помпейн барт бу малхбален урхаллашца а, фракийн паччахьца а, Нумидин паччахьца Юбаца, Далмацин, Иллирикан, кельтиберийн элашца а.

## Билгалдахарш

## Хьажа иштта
Коптийн абат

**Ко́птийн а́бат** — коптийн мотт дӀайазбеш лело абат, йаьржина IV бӀешарахь дуьйна. Коптий абат желтойн абатан бух тӀехь йу, тӀетоьхна масех элп ширамисран демотин йозан, цара хозуьйтура желтойн доцу мукъаза аьзнаш.

Коптийн йоза ширанубий йозан хьостех цхьаъ ду.

Коптийн абат Юникод стандарто латтош йу ша йолу абат санна 4.1 версин тӀиера (2005).

## Истори

Коптийн абатан еха истори йу, иза йолало ПтолемейгӀеран урхаллин муьрехь, оцу хенахь желтойн элпаш дуьххьара лелийра демотин текстийн транскрипци еш, демотин меттан алар нийса ала Ӏалашо йолуш. Вайн эран хьалхарчу шина бӀешарахь дийнна цхьа могӀа сихьран тексташ йазйира «ширакоптийн олучу йозанца», уьш дара мисран маттахь тексташ йазйина желтойн элпаш; амма, цхьа могӀа элпаш тӀеэцнера демотин йозанера, дукхаха дерш царех (амма дерриш дац) леладо коптийн йозанехь. Мисрахь керсталла даржарца, III бӀешо чекхдолуш иероглифин йоза хаар дайнера, тӀаьхьа демотин йоза санна, цуо таро йира кераталлин килсан доьзна керла йоза даржо. IV бӀешарахь коптийн абат кхоллайелла йелира, башха дика хилира саӀидийн меттадекъана (коптийн меттан тайп-тайпанчу меттадакъошкахь лело цхьа могӀа башхаллаш йу абаташна йукъахь). Тахана коптий мотт лела ца бо шайн динан тексташ йазйеш Коптийн православин килсан тӀаьхьабозучара бен. Дерриш «Наг-Хьаммадера гностин инжилаш» йаздина ду коптийн абатца.

## Хьажа кхин а
* Коптийн жайнийн оьздангалла

## Билгалдахарш

## Литература
* Пламли, Дж. М. Введение в коптскую грамматику (саидский диалект) / Пер. с англ., пред., прим. М. К. Трофимовой. М., 2001.
* Quaegebeur, Jan. 1982. «De la préhistoire de l'écriture copte.» *Orientalia lovaniensia analecta* 13:125-136.
* Kasser, Rodolphe. 1991. «Alphabet in Coptic, Greek». In *[[The Coptic Encyclopedia]]*, edited by Aziz S. Atiya. New York: Macmillan Publishing Company, Volume 8. 30-32.
* Kasser, Rodolphe. 1991. «Alphabets, Coptic». In *The Coptic Encyclopedia*, edited by Aziz S. Atiya. New York: Macmillan Publishing Company, Volume 8. 32-41.
* Kasser, Rodolphe. 1991. «Alphabets, Old Coptic». In *The Coptic Encyclopedia*, edited by Aziz S. Atiya. New York: Macmillan Publishing Company, Volume 8. 41-45.
* Wolfgang Kosack: *Koptisches Handlexikon des Bohairischen.* Koptisch - Deutsch - Arabisch. Verlag Christoph Brunner, Basel 2013, ISBN 978-3-9524018-9-7.

Категори:Желтойн абат
Категори:Копташ
ТӀаьхьалонан меженаш

**ТӀаьхьало́нан ме́женаш** — эксплуатацехь а лаьттина тоян Ӏалашо йолуш, хийца лерина йолу йоккхачу хӀуман хӀоттаман дакъа долу хӀума я меже. Лелайо дукха хьолахь техникехь (машенийн (автомобилан, тракторан), механизмийн, приборийн, иштта кхин а).

Теро амал ло *ТӀаьхьало́нан ме́же* терминан ГОСТо 18322-78 (СТ СЭВ 5151-85) "Техникин Ӏуналла даран а, тояран а система. Терминаш а, билгалонаш а", кхин отраслийн стандарташ а, масала ОСТ 45.66-96 "ТӀаьхьалонан меженаш, гӀирсаш, хӀуманаш. ЭлектрозӀен хӀуманаш. Йукъара бехкамаш", ГОСТ Р 53863-2010. "ХӀаваан транспорт. Техникин Ӏуналла даран а, авиацин техника тояран а система. Терминаш а, билгалонаш а".

* АвтотӀаьхьалонан меже — автомобилан хуьйцу меже.
* АвиатӀаьхьалонан меже — тӀома лела аппаратан хуьйцу меже .
* Электронан тӀаьхьалонан меже — электронан аппаратура тоян лерина радиомеженаш. 

**ЗИП** — тӀаьхьалонан меженаш, гӀирсаш, хӀуманаш гойту техникин системашкахь тӀеэцна билгало (ГОСТ 2.601). Иштта доьшу: *Цуьнца йолу тӀаьхьалонан гӀирсаш*.

ТӀаьхьалонан меженаш хуьлу оригиналан (OEM) а, оригиналан йоцуш а. Иштта йо контрафактан тӀаьхьалонан меженаш.

**Артикул** – меженаш еш болчара йелла, тӀаьхьалонан меженийн терхьан я элпийн билгало. Меженаш еш болчеран тайп-тайпан каталогийн лоьмарш хитторехь, вовшашца йоьзна тера йолу автотӀаьхьалонан меженийн артикулех *кроссаш* олу. Кроссийн система жигара лелайо дукхахчу тӀаьхьалонан меженийн интернет-туькаашкахь, ткъа кхин а автотӀаьхьалонан меженаш автомобилан марканца а, модификацица а хоржу тайп-тайпанчу автомобилийн каталогашкахь.

## Хьажоргаш

* запчасть на dic.academic.ru

## Билгалдахарш

Категори:Системан инженери
Бураш

**Бу́ры** ( — «ахархой») — Къилба-Африкин Республикера а, Намиберера а африканерийн йукъара субэтносийн тоба. Бурамаш олу ахархой-африканерех, яртийн кӀайн бахархойх, цул совнах миска кӀайн нахах (цунах тера маьӀна реднекаш АЦШехь). Африканераш шайх бураш цкъа а ца олу.

## Галерей

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* БУРЫ
Категори:Африканераш
1693 шо

## Хиламаш
* Шведийн риксдаго официалан вовзийтина Карла XI-гӀа «пачхьалкх карахь латто паччахь» аьлла.
* Чехин къилба-малхбузехь (Домажлице кӀоштахь) ходийн гӀаттам хилла.
* Галлейн хааделла беттан бӀешеран сихбалар.
* Арадаьлла Локк Джонан «Кхиорех ойланаш» трактат.
* Кассини Джованни Доменикос буьстина Францин мохк.

11 январь — XVII бӀешарахь баккхийчарех Сицилийн мохкбегорех цхьаъ, цуьнан 7,5 йолу магнитудо йохийра иттаннаш гӀаланаш а, эвланаш Сицилин къилба-малхбалехь. Кхелхина 60—100 эзар стаг.

## Бина
*Хьажа [[:Категори:Бинарш 1693 шарахь]].*
* 7 февраль — Анна Иоанновна (Анна Ивановна), РомановгӀеран некъех йолу Россин император-аьзни (1730 дуьйна), паччахьан Иван V-гӀачун а, Салтыкова Прасковья Фёдоровнан а шолгӀа йоӀ, Пётр I-чун вешин йоӀ; (йелла 1740).
* 31 март — Харрисон Джон (велла 1776), ингалсийн Ӏилманча, йина хронометр.

## Белла
*Хьажа [[:Категори:Белларш 1693 шарахь]].*

## Хьажа кхин а
Къине вожар

**Къине́ во́жар** — массо а ИбрахӀиман тӀаьхьенашкара девллачу динашкара, дуьххьарчу адамо Делан омар дохорах йукъара кхетам, цуо адам дожийна лакхара бехказчу ирсан хьолера бала хьегаран а, къиналлина а хьоле кхачийна, цуьнан бух бу Хиламан жайнан 3-гӀачу коьртехь.

Сурт хийцинчу кепашкахь къине вожаран кхетам бу дукхах долчу динашкахь (царна юкъахь ИбрахӀиман доцурш а ду). Мифологеш толлучу, и тема юьззина Ӏамийна волчу Мирча Элиаден хетарехь, ялсаманера араваккхаран дешийн бӀешеран мифологема, хьалайоьду неолитин революцине, иза реакции ю латталелор. Дешийн бӀешераш цкъа хийца а ца луш цхьаьна догӀу мифологемашца «яйна ялсамане» а, «Хаза гӀиллакхан акханиг».

## Библехь

Хиламан жайнахь 3-гӀачу суьртехь гайтина Делан бехкам бохийна ( *[[Элохим]]*) чоме хьаьжна Дика а, гӀуо а довзийта диттан (), бехкам бохийначул тӀаьхьа дуьххьарлера адамаш Ялсаманан бешара арабахаран сурт (Адам а, Хьава а).

Дуьххьарлера стаге Адаме хаийтина хилла, Дика а, гӀуо а довзийта дитт тӀиера стоьмо валаре вуьгу аьлла:

Адаман пӀенданах кхоьллина Хьавас () къамел динчул тӀаьхьа лаьхьанца (, *нахаш*), чам баьккхира Дика а, гӀуо а довзийта дитт тӀиера хьараман стоьман, Адаме баа а баийтира, иза бахьнехь:

## Хьажа кхин а
* Беркат
* КӀелхьара валар
* Эсхатологи

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* Добросельский П. В. «Грехопадение прародителей в раю» 
* 
* Мень А. В. «История религии» т.2, «Библия и учение о грехопадении» 
* Осипов А. И. «Путь разума в поисках истины»
* Осипов А. И. «Посмертная жизнь». — М.:Издательство «Даръ», М: 2007
* «Закон Божий» Руководство для семьи и школы. Сост. прот. Серафим Слободской. Второе изд. Типография преп. Иова Почаевского Holy Trinity Monastery, Jordanville, NY, USA, 1967
* проф., к.б.н., арх. Владивостокский и Приморский Вениамин (Пушкарь) «Священная Библейская история», Ч. I. Ветхий Завет. Часть II. Новый Завет. — СПб, 2003. — 472 с.
* «Конспекты по Священной Библейской истории Нового Завета», МДА, Сектор заочного обучения, Учебное пособие для студентов 1 класса, Сергиев Посад, 2005

Категори:Керсталлин сотериологи
Категори:ЯхӀудийн дин
Категори:Шира Весетан суьрташ
Категори:Инжилан кхетамаш а, терминаш а
Категори:Адам а, Хьава а
Категори:Хиламан жайна
Категори:ЯхӀудийн мифологи
Категори:Джаннат
Субтропикийн аса

**Субтро́пикаш**, йа **субтро́пикан а́са**, — Къилбаседа а, Къилба а эхигашкахь, экваторан гергара тропикашна а, барамера шораллашна а йуккъехь лаьтта Дуьненан Ӏаламан (географин) асанаш а, климатан зонаш а. Субтропикаш лаьтта 30° а, 40° гергарчу къилбаседан а, къилбан а шораллашна йукъахь. Оцу регионашкахь, дукхаха дерг, хаало тропикан аьхке а, тропикан доцу  Ӏа а. Субтропикаш, дукха хьолахь, йоькъу аридан, тӀуьна, ах тӀуьна. Аьхка — тропикан, Ӏай — барамера хӀаваан массаш. Шеран заманашкахь хаъал къаьста температураш а, очанаш а. Ло дан а тарло. Субтропикан асан лаьмнийн тӀуьна кӀошташкахь хаало хьун-байн, йекъачу къошташкахь — хьун-аренан *[[локхаллин аса]]н спектр*.

Баьржинчу кхетамо лору климат субтропикан, нагахь шеран йукъара температура Цельсин 14 градусал лакхара елахь, ткъа уггаре шийлачу беттан (январан йа июлан, наггахь — февралан йа августан) йукъара температура цулла а кӀезиг елахь, амма 0 градусал лахара яцахь.

Субтропикашкахь йисина хьалхарчу кайнозойн (йуккъера Киран мур) реликташ.

## Температуран раж
Беттан йукъара температура аьхка 20&nbsp;°C лакхара, Ӏай 4&nbsp;°C лакхара, полюсан хӀаваъ дагӀахь тарло гӀоролаш а, наггахь кӀеззига шелонаш а −10&nbsp;°C кхаччалц. Субтропикан латтан тӀехь йочанийн барам а, церан раж а чӀогӀа хийцало Ӏапказ гергарчу кӀошташкара материкан чоьхьахьа, цуо климатан континенталалла оцу агӀора тӀекхетарца, дикка башхалле даладо Ӏаламан зонаш кхоллар.

## Субтропикийн бухара тайпанаш
Субтропикашкахь дикка къаьста коьрта кхо дакъа: Ӏаьнан тӀуналла йолу, малхбузан Ӏапказ йисттера, йа Лаьттайуккъера хӀордан климат (цӀере хьаьжна ца Ӏаш — Антарктида йоцучу массо а материкашна тӀаьхь); дерриг шарахь а кӀезиг йочанаш йолу континенталан климат, аьхка шортта йочанаш йолу, малхбален Ӏапказ йисттера, йа муссонан климат. Цул сов, къастало цхьатерра тӀуьна йолу субтропикан климат (Аргентинан йукъ, Австралин къилба-малхбале). Малхбузан Ӏапказ йисттерачу декъехь — ах йекъа субтропикаш — йу боьмаша латта тӀехь евлла Лаьттайуккъера хӀордан онда гӀа долу хьаннаш а, коьллаш а. Къилбаседа эхигехь Лаьттайуккъера хӀордан онда гӀа долу хьаннаш а, коьллаш а хийцало къилба-малхбалехь сира-боьмаша латтан тӀехь йолу субтропикийн аренийн зонашца, уьш, шен рогӀехь, малхбалехь дехьайовлу континенталан декъе сира-боьра а, сиралаттан а субтропикийн ахгӀум-аренан а, гӀум-аренан а зонашка — йекъа субтропикашка. КӀилба эхигехь континенталан декъера субтропикийн дакъойн амалехь йу субтропикийн сира-боьра латта тӀиера аренаш; малхбален декъера субтропикийн дакъошкахь — гуттаренна а сийна лаьтта тӀуьна субтропикаш,, лакхарчу шораллашкахь — аьхка сийна лаьтта шуьйра гӀа долу хьунан формаци, дакъа лоцу гуттаренна сийначу кепаша, можа-боьран, можалаттан, цӀиенлаттан, Ӏаьржалаттан тӀехь шортта йочанаш а йолуш.

## Билгалдахарш

Категори:Климатан зонаш
Категори:Климат
Гуьйре

**Гу́ьйре** — шеран заманех еаннах цхьаъ, аьхкенан а, Ӏаьнан а йукъахь. Гуьре — дехьаваларан зама, оцу хенахь хаалуш де дацло, тӀаьхь-тӀаьхьа охьайолу гуонахьарчу хьолан температура.

## Гуьйре тайп-тайпанчу оьздангаллашкахь
Россехь тӀеэцна гуьйре йолалуш лара 1 сентябрехь, аьлчи а, гуьйренан зама сецца цхьаьна йогӀу рузманан гуьйренца. Къилбаседа Америкехь гуьйре сецца цхьаьна йогӀу астрономин гуьйренца.

XVIII бӀешо кхачале Москохан олаллехь гуьйре лаьттара 23 сентябрера Ӏийса пайхамар  вина де кхаччалц — аьлчи а, 25 декабрь кхаччалц. ХӀора шеран заманахь лорура 91 де а, 7 минот, 30 секунда.  Нохчийчохь хӀинца а лелайо астраномин шеран заманаш.

1348 шарахь Гулам хилла Москохахь, цигахь сацам бина шо мартехь а ца долош сентябрехь дуьйна доладан. XV бӀешарахь дуьйна керла шо долалора 1 сентябрехь, Керла шо даздарех хаамаш гучубовлу XV бӀешо чекхдолуш. «Парижан московитийн дошамо» (XVI бӀешо) Ӏалаш дина оьрсийн керлачу шеран Ӏидан цӀе: Шерера хьалхара де.

Иштта хьал ду дерриг дуьненахь а. Масала, Ирландехь, къоман метеорологин гӀуллакхца (Met Eireann), гуьйренан беттанаш бу сентябрь, октябрь, ноябрь, амма шира кельтийн ламастан тӀехь бух болу Ирландин рузмаанца, гуьйренан беттанаш лору август, сентябрь, октябрь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* *[[Забелин, Иван Егорович|Иван Забелин]]*. «Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях». Издательство «Транзиткнига». М.: 2005. С. 162. ISBN 5-9578-2773-8
* Описание осени в природе

Категори:Шеран заманаш
Эсквилин

**Эскви́лин гу** () — Руман ворхӀ гунах цхьаъ, цунна тӀехь лаьтта Палатин дӀаяьлчи уггаре шира руман эвла, и йолчу агӀора кхиина Палатинан Рум ().

## Истори
Эсквилеш (схьадаьлла *ех* + *colere* — «гӀалан арахьара дакъа») гунаш ду, чекхдолу малхбуза декъехь шина генца — Циспийца (46 м) а, Оппийца (49 м) а, ткъа иза шен рогӀехь тӀекхетта бара,  Палатин Эсквилинах къастош болу Велин. Оппий а, Циспий а, Оппийш шира дакъа — Фагутал а йукъадодара исторел хьалхарчу ВорхӀгуне (), яьржина йолу Квадратан Румах: ворхӀгуна гӀалех дагалецамаш  бисина йукъараллаш дакъалоцуш хилла ВорхӀгунан Ӏиданехь, иза лерина ду уггаре шира гунашна (*montes*), царна йукъахь лакхахь йийцина кхо эсквилинан йукъараллаш.

ТӀаьхьуо Целийн гун, Виминалан, Квириналан йукъараллаш тӀекхетча, ворхӀгунан гӀаланах кхиина еа куьпан гӀала. Еа куьпе декъадалар, царех цхьаннах Эсквилин олура, лаьттира берриг  республикин мур дӀабаллалц, Суллас гӀала шоръяллалц. ТӀаккха Август волуш йукъадаьккхира Рум 14 куьпе екъар.

Еа куьпан гуонаха йина ширачу чӀагӀонан меттана, вайн эрал IV бӀешо гергга хьалха, бира Сервийн пен, цуьнан малхбален асано шорйира Эсквилин куп, малхбалехьа. Эсквилин гунн агӀора пен хадабора Эсквилин кевнаша, тӀаьхьа церан меттана йира Галлиенан триумфан нартол. Август волуш гу бийкъира кхаа куьпе (*regiones*); Циспий йукъайахара IV *regio*, Оппий Колоссейца — III, Эсквилин аре — V.

## Литература

*
Абзац

**Абза́ц** ( — текстан дакъа) — йозанан къамелан кийсиг, лаьтта цхьаъ я масех предложенех.

Абзац, ша-тайпа «цезура» билгалйоккхуш, фразан а, коьртан а йукъара текст екъаран дакъа ду, изложенин цхьаьна тайпана тобанаш еш лелайо, тӀаккха дӀадолу цхьа момент (тематикан, суьртан). Фразах башха абзац еш, чӀагӀло цунна тӀеюжу маьӀнан акцент. Абзац гӀо до нийса а, сиха а текстах кхета. 

Абзац — кӀезиг теллина литературин кепан компонент ю, цуьнан композицин, тематикан суьртан, ритман маьӀна дихкина ду авторан хатӀца. Масала, йоца абзацаш амалехь яра импрессионизман прозехь — екъаяларан симптомаш, ойлан афоризмалла; я масала, М. Прустан масех агӀо ехачу абзаце вухаверзар, ша охьайилларехь иза йоьзна ю стернианан, «спиралкепара циклца». Башха къаьстина ю А. Белыйн абзац, иза билгалайолу башха абзацаш я фразан ша лаьтта дакъош санна, цуьнца цхьаьна билгаладоккху тематикан маьӀна, ритман кхиар билгалонан дакъош.

Абзац къастош иза, керла могӀа боцуш, зорба туху **цӀечу могӀнехь**, аьлчи а къастадо охьанехьа цхьатерра дӀаузий луларчу абзацех, я до абзацан дӀахилар.

## Хьажа кхин а
* Параграф
* Абзацан хьаьрк

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Идеальный абзац 
* 

Категори:Текст
Категори:Типографика
Категори:Текстан процессораш
Цалкан муниципалитет

**Цалкан муниципалитет** (Ца́лкин муниципалитет; 2006 шо кхаччалц— *Ца́лкан кӀошт*; , *c’alk’is municipʼalitʼetʼi*, ) — Гуьржийчоьнан Квемо-Картлин йукъайогӀу муниципалитет. Гуьржичоьнан центран декъехь ю, шира историн Триалети цӀе йолу мехкан тӀехь Лаха Картли дакъа сана. Административан центр —  Цалка.

## Нах беха меттигаш
* Авранло
* Акенда
* Арджеван-Сарвани
* Арцивани
* Ахалшени
* Ашкала
* Аязми
* Барети
* Бедиани
* Берта
* Бешташени
* Бурнашети
* Гантиади
* Гедаклари
* Гумбати
* Даракой
* Дашбаши
* Имера
* Кабури
* Кавта
* Кизыл-Килиса
* Кохта
* Кущи
* Ливади
* Минсазкенди
* Нардевани
* Озни
* Реха
* Сабечиси
* Сакдриони
* Самадло
* Самеба
* Санта
* Тазахараба
* Тарсони
* Тбети
* Теджиси
* Триалети
* Хандо
* Хареба
* Хачкои
* Храмгэси
* Цинцкаро
* Чивткилиса
* Чолмани
* Чрдилисубани

## Билгалдахарш

Категори:Гуьржийчоьнан муниципалитеташ
ХьакхлагӀаш

**ХьакхлагӀа́ш** йа **саьлнаш** — йохийна йисина гӀишлош, церан тобанаш йа дийнна эвла, гӀала. Цхьацца гӀишлох хьаклагӀаш хуьлу лар ца валар бахьнехь (шен рожехь хьажа а хьожуш, туо ца ярна) а, ткъа иштта лууш йохийчи а. ГӀаланех а, эвланех а хьакхлагӀаш хуьлу бахархой дӀабахар, тӀом йа Ӏаламан бохам бахьнехь. Къовла ма-еззара дӀа ца къевлича хьакхлагӀаш хенан заманехь хенан-хӀоттаман факторийн Ӏаткъамца а, наха шайн гӀишлошъяран гӀирс меттана вовшахйоху.

## ГӀалийн хьакхлагӀаш

Ширачу заманан Ӏаламан бохамаша йохийна гӀаланаша, археологашна оцу хенан хӀора дийнан сурт дитина  меттигаш ю. Классикан масала ду Помпей а, Геркуланум а, йохийна 79 шарахь Везувий Ӏаьттош

Керла заманахь даккхий дохарш дина гӀаланаш, дукха хьолахь юха йо. Дуьххьала тойина Лиссабон 1755 шарахь мохкбегийначул тӀаьхьа. Наггахь гӀала юхаечу заманахь гӀерта хьалха хилла гӀишлош ма-хиллара юха ян (масала, ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлчи Варшава а, Дрезден а, Нохчийчуьра тӀом чекхбаьлчи Соьлжа-ГӀала тоеш). Дукха хьолахь гӀала ерриг а юха йо (иштта, масала, тойира Гавр а, Кёнигсберг а). ГӀалах хьакхлагӀаш яр диц ца далийтархьама, цхьаъ йа масех йохийна гӀишло юьту саьлнаш кепара: масала, Лиссабонера кармелитийн килс, Берлинера Кайзер Вильгельман мемориалан килс, Волгоградера Павловн цӀа.

ТӀаьхьарчу заманахь тӀемашкахь, йерриг йа цхьа дакъа, йохийна гӀаланаш - Сараево, Къабул, Соьлжа-ГӀала, БагӀдад, Халеб. Соьлжа-ГӀала йоцуш Нохчийчохь йохийна Буммат, СемаӀашка, СоӀдин-КӀотар, Дади-Йурт, кхин а.

## Цхьацца гӀишлойн хьакхлагӀаш

Европин историн бевза бӀенаш, эзарнаш гӀишлош йоцачу заманахь дӀа а тесна хьакхлагӀаш хилла дуккха а муьраш. Иштта, Генрих VIII Тюдора дӀакъовлийтина ингалсан килсаш Ӏу воцуш йисира, эвланашкахь ерш муххале а. Паччахьо доькъура килсера схьадаьхна латташ шен агӀончашна, цара юха тойора готикан аббаталла аьтту болу цӀенош деш йа вовшах йохура гӀишлошъяран гӀирсанна. ДӀатесна килсан гӀишлон тӀиера уггаре хьалха схьаоьцура механ беза болу металлан тхьов, цуо йохаран процессаш сихйора.

## Хьажоргаш
* Галиченко А.А. Руины в садово-парковом искусстве Крыма
* Самые мрачные заброшенные объекты России 

*
1773 шо

## Хиламаш
* БӀаьсте — Виргинехь а, кхечу колонешкахь а  кхоллар. Ингалсан парламенто тӀеэцна «чайн закон». Чайн дуьхьала колонешкара болам.
* Март — оьрсийн эскарша карладаьккхира тӀеман гӀуллакх. Румянцевн эскарша Дунайх девлла. А. В. Суворовс иэшийна туркой Туртукайн, Гирсовон,  Козлуджан.
* 3 июль — Кайнарджа эвлан уллехь, хилла Оьрсийн-туркойн тӀом.
* 21 июль — Руман папас Климент XIV-гӀачун «Dominus ac Redemptor Noster» тептарца дӀаяьккхина иезуитийн орден. Бахам схьабаьккхира дуьненан Ӏедалан пайденна. Иезуитийн орденан инарлас Риччи чувоьллина Сент Анджелес гӀопан, цу чохь иза велла. Орден ца йисира Пруссехь а, Росси а.
* 17 (28) сентябрь — Бударинан лакхенера форпостера Яик чухула Яикан гӀала охьаеина яикан гӀазакхийн Е. И. Пугачёв коьртехь волу тоба, иза 1773—1775 шерашкара Ахархойн тӀеман бахьна хилира.
* 13 октябрь — Мессье Шарлан карийна КӀуркӀмани галактика.
* 1 ноябрь — император-аьзнин Екатерина II-гӀачун омарца коьллина Ломан Институт — Россехь дуьххьарлера лакхара техникин дешаран меттиг.
* 16 декабрь — «Бостонан чай малар» — Бостонера колонистийн реза ца хиларан акци, йуьхьиг хилира Къилбаседа Америкера ингалсан колонийн маршо йаккхаран тӀеман.
* ХӀиндехь лечкъорна а, нахера ахчанаш дахарна Клайв доьхьала хӀоьттина йукъараллин палатан. Йукъараллин палато къобалйина факташ, амма «Ингалсан гӀуллакх дарна» и болх сацо барт хилира.
* Польшин сеймо чӀагӀдина Польша йекъар.

## Билгалдахарш

## Хьажа кхин а
Тбети (Цалкан муниципалитет)

**Тбети** () — Гуьржийчоьнан Квемо-Картлин Цалкан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 548 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Цалкан муниципалитетан нах беха меттигаш
Айсет

**Айсет** – нохчийн зударийн цӀе.
:ЦӀераш
* Шидаева, Айсет — Нохчийн Республикин Къоман музейн оьздангаллин а, этнографин а декъан лакхара Ӏилманан белхало.

## Хьажориг
*
Британин музей

**Британин музей** () — Британин империн (хӀинца — Йоккха Британин) коьрта историкин-археологин музей, дуьненан яккхийчу музейх цхьаъ, исбаьхьаллин музейшна юкъахь хьовсархойн барамца шолгӀа музей, Луврал тӀаьхьа. Лаьтта Лондонан Блумсбери кӀоштахь,.

## Истори
Британин музей кхоьллина 1753 шарахь кхаа коллекцийн бух тӀехь — гӀараваьлла британин лоьран а, натуралистан а Слоун Хэнсан коллекцеш, граф Харли Робертан коллекцеш, ткъа иштта антиквар Коттон Робертан библиотекех, цунах бух бира Британин библиотеко. Музей кхоллар чӀагӀдира Британин парламентан акто.

Юьхьанца музей яра  — лондонан Блумсбери кIоштарчу аристократийн цIа чохь. Из адIайиллира хьовсархошна 1759 шарахь. Гайтам шорбелира Гамильтон Уильямера (1772) тIеэцна антикан кхабанаш бахьнехь. Царех олура Гревилан (1810) минералийн коллекцера Таунлин мармараш (1804, 1814). 1814—1815 шерашкахь парламенто схьаийцира лорд Эльджинера Афинан Парфенонера мах боцу исбаьхьаллаш. Дукхаха йолу музейно эцнарш (масала, Розеттан тIулг) кхечира Ингалсе шеконан хьолашца. Желтойчоь а, Мисар а, шайна чуьра араяьхна шира иэсаш, юха ерзаяр доьхуш ю, хIинца а.

XIX бIешарахь Британин музей чIогIа баккхий кхиаран мур бара. Гулам бийкъира дакъошка, царна юкъахь нумизматикин, цунна чохь дара тайп-тайпанчу мехкийн а, муьрийн а нахараш, мидалш, шайна юкъахь ширагрекийн, шираруман, гIажарийн, ткъа иштта паччахьан Георг IV-гIачун коллекци а. Зоологин, ботаникин, геологин, минералогин дакъош дара паччахь-аьзни Виктори йолуш къастийна башха IаламIаморан музейн, уьш 1845 шарахь дехьадехира Къилба Кенсингтоне. Монтегю-хаусан меттехь 1823—1847 шерашкахь йира классицизман хотIехь хIинца йолу музейн гIишло (архитектор Роберт Смёрк).

XX бIешеран хьалхарчу декъехь Британин музейно шорбира шайн гергарчу малхбузан исбаьхьаллин гуламаш британин археологаш Месопотамехь дукха ахкарш дар бахьнехь. Ширамалхбузан исбаьхьаллин дакъано, уггаре а шен мехала гулам бахьнехь, баркалла ала деза А. Стейнан а, П. Дэвидан а. 1926 шарахь дуьйна Британин музейно арахоьцу хIоракварталан журнал «British Museum Quarterly». XX бIешо чекхдолуш хийцира чоьхьара планировка Фостер Норманан проектца.

Н. Накоряковн дагалецамашца, Ленина олура Британин музейх «Ингалсо колонийн мехкашкара лачкъийна боккха бахаман гулам».

## Библиотека

Юьхьанца дуьйна а коьрта музейн хазна цуьнан библиотека яра, Йоккха Британехь уггаре йоккханиг. Британин музейн дешаран зал яра 1850-гIа шерашкахь дуьйна ша лаьттачу гIишло-ротонди чохь, цигахь болх бина Карл Маркса а, В. И. Ленина а. XX бIешарахь библиотеке кхечира чIогIа шира зорбанан жайнаш а, буддийн тептарш а Дуньхуанера, Синайн кодекс Петарбухера, юьззина гебраистикан текстийн коллекци. 1972 ш. Британин парламенто сацам бира библиотека музейх дIакъасто, ша лаьттачу гIишло чу а йоккхуш. Иштта дуьнен тIеелира Британин библиотека.

## Исбаьхьаллин говзаллаш
Музей юьхьанца Шира Желтойчоьн а, Шира Руман шираллаш гулъян йиллинера. Археологин карийначаьрца а, говзаллин хIуманашца а цхьаьна, ткъа уьш яхьара Лондоне массо а маьIIера Британин империн колонин агенташа, музей юзура массо а муьрийн суьртех, гравюрех, мидалех, нахартех, жайнех.

## Билгалдахарш
Докх

**Докх** (желт. *κῆτος* — «хӀорда цӀармат») — йоккха хӀордан дийнат
Барзакъ

**Барзакъ** — тӀехула духу духар. 
Нохчийн божарийн барзакъ йукъахь дара: Верта, чоа, башлакх, гӀовтал, кетар, маьхьсеш, кӀархаш, неӀар мачаш, пезагаш, холхазан куй, жаIуьнан куй, бухарин куй, мангалан куй, доьхка.

Зударийн барзакъ: коч, кетар, зударийн гӀовтал, гӀабали, пошмакхаш, кӀархаш, кортали, бой.

## Божарийн духар
Ламастан божарийн духар стеган хазалле терра хаза хилла, куц долуш нийса, белашкахь шуьйра, готта гӀодайукъ. Барзакъ йукъа догӀуш хилла меттиге хьаьжжина долу тайп-тайпана духар. Новкъан барзакъ йукъадогӀуш хилла верта, башлакх, куй.

### Верта

Верта истангах дина барзакъ ду. Верта доцуш цхьан а ламанхо а ца хилла. Верта шина кепара хилла. Хьалхарниг готта белаш а, гарголи кеп йолуш хилла, тӀехь чо а ца хилла, голел охьадолуш хилла. Иштта верта лелош хилла Ӏуйша. ШолгӀа тайпаниг трапецин кепара хилла, кач неӀара туьдаргишца я чимчаргӀашца дӀатосуш хилла. Вертан агӀонаш кечъеш хилла тегаршца я сирца.

Нохчийн вертанаш Кавказехь чӀогӀа лоруш хилла. ДогӀана тӀадамаш тӀаргӀан тӀехула охьадоьдуш хилла, цундела вертан хи чекх ца долура тӀекхоьссина догӀа хилча а. Верта дегӀана тӀедуьжуш ца хилла, цундела таро луш хилла герз къайладаккха а, паргӀата иза тоха а. Вертанаш нохчаша деш хилла дохка а. ГӀазакхийн а барзакъ хилла Кавказехь вертанах.

Ломан верта Россехь деза духар хилла. Иза лелош хилла Россин гӀарабевлла элаша а, Россин императорш а. Иза хилла дукха говза дина, кхин цкъан а хийцам ца бина вертана.

### Чоа

Чоа дуа уггаре даьржина божарийн барзакъ Къилбаседа Кавказехь. Тахана иза лелош наггахь вверг бен вац, амма иза леладо дезачу Ӏиданашкахь.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Нохчийн оьздангалла
Категори:Къоман духар
Гилбертан гӀайренаш

**Ги́лбертан гӀайре́наш** () — Тийна Ӏапказан Микронезера (3°17' къ.с. ш. а, 2°38' къ. ш.) малхбуза декъера гӀайренийн тоба. Йукъахь хилла ингалсан Гилбертан а, Эллисан а гӀайренаш цӀе йолчу колонин. Тахана йукъахь ю Кирибати пачхьалкхан. ГӀайренашна йукъахь 16 маржанан атолл ю. Майда 279,23 км². Бахархой  стаг (2010). Административан йукъ — Тарава гӀала.

## Географи
Экваторан климат ю, иза йовха а, тӀуьна а, делахь а, къилба а, цкъаццӀа юккъера а гӀайренашна тӀехь йоӀалла хӀутту. Коьллийн ораматаш. Кхиадо кокосан пальмаш, хасстоьмаш, стоьмаш.

## Географи
Примечани: Атолл Тарава екъна кхаа харжаман гуонан:
# **Къилба Тарава** йа *Teinainano Urban Council* (Баирикера Бонрики кхаччалц);
# **Бетио** йа *Betio Town Council*;
# **Къилбаседа Тарава** йа *Tarawa Ieta*.

## Истори
Гилбертан гӀайренаш дӀайиллина ингалсан хӀордан эпсарша 1764 а, 1824 шерашна йукъарчу муьрехь. ЦӀе тиллина капитан Гилберт Томасан цӀарах, иза хилла оцу гӀайренаш тӀехь 1788 шарахь.

## Хьажа кхин а
* Кирибатин гӀайренийн исписка

## Билгалдахарш


Категори:Австралин а, Океанин а гӀайренийн тобанаш
Категори:Эпонимаш
Категори:Географин эпонимаш
Нассау

**Нассау** ():
*  — юккъера бӀешерийн Германера Рейнланд-Пфальц лаьтта тӀиера гӀап-гӀала.
* Нассау — Германера гӀала, шен цӀе йелла гӀап-гӀалан цӀарах.
* Нассау (некъий) — долара графийн, цул тӀаьхьа элийн тайп, цӀе йелла резиденцин гӀап-гӀалан цӀарахт.
**  — Нассаун цӀийнан га, урхаллехь хилла Зигене.
* Нассау (герцогалла) — герцогалла Сийлахь Руман империн йукъахь хилла (1806—1866).
* Гессен-Нассау (провинци) — пруссин провинци (1868—1944).
** Нассау (провинци) — пруссин провинци (1944—1945).
* Нассау (цхьаьнатоьхна йукъаралла) — административан дакъа таханлерачу Германера, йукъ  Нассау гӀалахь.
*  — Германера Рейнланд-Пфальц лаьтта тӀиера Ӏаламан парк.

## Хьажа кхин а
* Нассау — Германин империн асан дредноут тайпана кема.
** SMS Nassau (1908) — Германин империн асан кема.
* Нассау (Багама) — Багаман ГӀайренийн коьрта шахьар.
** Нассау (аэропорт) — Багаман ГӀайренийн уггаре йоккха аэропорт.
* Нассау (гӀайре) — Кук ГӀайренийн архипелаган гӀайре.
* Нассау (беттан ор) — Беттан дехьа агӀонан къилба эхиган доккха ор.
*  — ингалсийн цӀерийн оьрсийн транскрипци
Аборт

**Абóрт** (адамо йина аборт, схьадаьлла  — «аракхоссар» дашах) — адам йукъа гӀортарца пхоралла сацор. ХӀинцалерачу медицинан стандарташца, аборт йо, дукхах дерг, пхораллин 20 кӀира кхачале, йа пхораллин хан ца хаахь, кийрара доьзалхочун 400 г хилале.

## Медицинан аспекташ

### Кхерамаза а, кхераме а аборташ
Аборташ йекъало кхерамазачарна а, кхерамечарна а. Кхерамаза ю, говзанчо (лор, акушер, медицинан йиша) дакъа лоцуш, магийна а, къобалдина а хьесапашца, цунна йогӀучу медицинан меттигехь йина аборт. Аборт кхераме лору, нагахь медицинан дешар дешна воцу йа оьшу кечам бина воцу стага йа зудчо йа ша шена зудчо, антисанитарийн хьолашкахь еш елахь.

## Билгалдахарш

## Литература
*  
* 

## Ссылки

* 
* Статьи об аборте на demoscope.ru
* Tishchenko P., Yudin B. Moral Status of Fetuses in Russia
* 


Категори:Демографин теори
1506 шо

## Хиламаш
* 6 август — литвахоша иэшийра гӀирмин гӀезалой Клецкан тӀамехь.
*Генуяхь халкъ гӀаьттина французашна а, меттигера патрициатана дуьхьала, уьш лаьхкина гӀалара.
* 1506—1548 — Польшин а, Литвахойн Сийлахь олаллин а паччахь Сигизмунд I.
* 1506—1543 гергга — Конгон паччахь Мвемба-Нзинга (Альфонсо I).
* 18 апрель — Сийлахь Петран килс йиллар.
* Португалхоша дӀалаьцна Аденан аймин чуволучара Сокотра гӀайре.
* Португалхоша схьатуху Тристан-да-Кунья.
* 1506—1521 — Цийчуьра Ӏедал цӀурийн карахь ду («бархӀ цӀоькъа лоьман»).
* Шри Чайтанья Махапрабхун а, Нитьянанда Прабхун а цхьаьнакхетар.

### Росси
* Дуьххьара хьахийна Владимиран областера, Покровоцу хенахь йиллина — Покрован Антонийн гӀум-аренан «монастырь».

## Ӏилма

## Бина

* 7 апрель — Франциск Ксаверий, католикин дин даржориг.
* Ахьмад ибн ИбрахӀим аль-ГӀази — Сомалин а, Джибутин а хӀинцалера мехкашкахь лаьттина бусалбанийн Ӏедал султаналлин урхалча, гӀараваьлла баьчча, Ӏедалан-эфиопийн тӀемашкахь дакъалаьцначех коьртачех цхьаъ.
* Людовик II — 1516 шарахь дуьйна тӀаьххьара Чехин а, Мажарчоьнан а паччахь, ЯгеллонгӀеран некъех хилла. Кхелхина Мохачера тӀамехь.
* Фавр, Пьер Эмиль Лазар — католикийн контрреформацин гӀуллакххо.

## Белла

* 20 май — Колумб Христофор, испанхойн хӀордахо.
* 25 сентябрь — Филипп IV, Кастилин паччахь.
* Агрикола, Александр — Йухадендаран муьрера франкийн-фламандийн композитор.
* Александр Ягеллон — 1492 шеран 20 июлехь дуьйна литвахойн сийлахь эла (1501 шеран 25 октябрехь кхайкхийна харжар), 1501 шеран 12 декабрехь дуьйна полякийн паччахь.
* Анна де Фуа — Мажарчоьнан паччахь-аьзни (таж тиллина 1502 шеран 29 сентябрехь Секешфехерварeхь) а, Чехин паччахь-аьзни а (таж тиллар ца хилла) 1502 шеран 29 сентябрехь дуьйна.
* Мантенья, Андреа — италихойн исбаьхьалча, падуан суртдилларан ишколан векал. Италин дукхаха болчу Ренессансан кхечу  классикех къаьсташ, суьрташ дохкура чӀогӀа а, кӀоршаме а Ӏедалехь.

## Хьажа кхин а
565 год

## Хиламаш
* 565—572 — Альбоин, лангобардийн тхьамда.
* Лангобардаш Центран Европин тӀелатаран юьхьиг.
* 11 а, 14 а ноябран йукъ — Юстиниан I валар. Ша император кхайкхийна куропалата (гӀалан хойн хьаькам) Юстина, Юстинианан йишийн кӀанта.
* 565—578 — Византийн император Юстин II (вела 578, 4.10). Юстинианан йишийн Вигиланцин кӀант.
* Юстин II схьакхайкхина Дунай тӀиера шича Юстин, хьажийна Александри, вие аьлла омар дина.
* Флавий Велисарий валар

## Белла
* Сийлахь Мало
* 13 мартехь — Велизарий, византийн баьчча.
* Юстиниан I, Византин император.

## Хьажа кхин а
Дзвели Гедагдаги

**Дзвели Гедагдаги** () — Гуьржийчоьнан Квемо-Картлин Дманисин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 37 стаг  (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Дманисин муниципалитетан нах беха меттигаш