open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Диу

**Ди́у** () — Даманан а, Диун а бертан мехкан гӀайре, ХӀиндера Португалин колони.

## Истори
Диура тӀамехь тоьлла, португалхоша 1513 шарахь гӀоьртира кхузахь йохк-иэцаран фактори ян. 1535 шарахь Гужаратан султана Диу дӀаелира закъалтан Португалина Хумаюнан дуьхьала тӀеман накъосталла дайтархьама. Португалхоша дина гӀо чӀогӀа кӀезиг хилира, гуджаратан паччахьаш Диу юхаерзо гӀиртира, амма церан аьтту ца белира.

1961 шеран декабрехь дӀалаьцна ХӀиндин эскарша. Португалис къобал йира Диухь йолу ХӀиндин суверенитет 1974 шеран революци хиллачул тӀаьхьа. 1987 шо кхаччалц гӀала юкъаягӀара бертан мехкан «Гоа а, Даман а, Диу а».

Категори:Португалин хилла колонеш
Категори:Даман а, Диу а
Пеле (маьӀна)

__NOTOC__
## Пе́ле
* Пеле — гавайн мифологехь чӀаплаьмнийн дела.
* Пеле — Юпитеран Ио спутник тӀиера чӀаплам.
* Пеле — Тийна Ӏапказ чуьра Керла Гебридаш архипелаг йукъара Эфате гӀайрен уллора чӀапломан гӀайре.
* (2202) Пеле — 1972 шарахь карийна Амурийн тобанаш йукъара дуьненан уллора астероид.

## Пеле́
#### Харц цӀе
* **[[Пеле]] **(бакъ цӀе *Эдсон Арантис ду Насименту*; вина 1940) — бразилийн футболист, дуьненан кхоазза чемпион.
* Абеди Пеле (бакъ цӀе *Абеди Айю*; вина 1964) — ганийн футболист, ахлардархо.
* Пеле Жуниор (бакъ цӀе *Педро да Силва Одаир Жуниор*; вина 1973) — бразилийн а, Россин а мини-футболах ловзархо.
* Пеле (бакъ цӀе *Жудилсон Мамаду Тункара Гомиш*; вина 1991) — португалийн футболист.
#### Фамили
* Пеле, Йоанн (вина 1982) — французийн футболист, ковлардархо.
#### ЦӀе
* «Пеле» — 1992 шарахь хилла йолу москохан футболан клуб. 
* «Пеле» — исбаьхьаллин фильм (АЦШ, 2016).
Трес-Корасойнс

**Трес-Корасойнс** () — Бразилин Минас-Жерайс штатера муниципалитет.

## Географи

Муниципалитетан майда — .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бразилин картанаш
* Бразилин муниципалитетийн порталаш

Категори:Минас-Жерайс штатан муниципалитеташ
Категори:Бразилин муниципалитеташ
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Пешва

**Пешва** () — премьер-министре терра долу хӀиндиера маратхийн дарж. *Пешва* дош схьадаьлла персийн маттара, девза 1152 шерера дуьйна. Кхоьллина хилла Шиваджи императора XVII бӀешарахь, ткъа XVIII бӀешерера, пешва Баладжи Висванатх куьйгаллийца, дарж хилира тӀехьлонашна дӀалуш, пешва лакхара куьйгалхо (паччахь) хилира. Дуьххьарлера пешва хилла брахман Моропант Тримпак Пингл. ДӀадаьккхина маратхаш ингалсаша иэшийначул тӀаьхьа 1818 шарахь.. 

ТӀаьххьара пешва, Баджи Рао II (куьйгаллехь 1796–1818), шен правительство дӀасахецча ингалсашкара хӀора шарахь пенси кхачара.

## Билгалдахарш


Категори:Даржаш
Локерби

**Ло́керби** (, ) — Шотландин къилбехьара Дамфрис-энд-Галловей гуонера гӀала.

Дуьненна гӀала евзина 1988 шеран 21 декабрехь хиллачу террористийн акт бахьнехь.

## Хьажа иштта
Локербин тӀехулара авиабохам

## Хьажоргаш
*Google map

Категори:Шотландин гӀаланаш
Категори:Дамфрис-энд-Галловей
UTC+3

**[[Дуьненайукъара координаци йина хан|UTC]]+3** — сахьтан аса лелайо хӀокху пачхьалкхашкахь а, мехкашкахь а:

## Дуьззина [[шо|шарахь]]
*  (2014 шеран 26 октябрехь):
:* Москохан хан:
::* Къилбаседа-Малхбузан ФГ
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
::* Центран ФГ
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
::* Ийдалйистан ФГ:
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
::* Къилба ФГ
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
::* Къилбаседа-Кавказан ФГ
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
:::* 
::* Уралан ФГ
:::*  Бердяуш пос.
::* ЦӀерпоштан маша а, телеграф а
*  (2011 шеран 30 октябрехь)
*  (2014 шеран 26 октябрехь цхьаццама къобалйина пачхьалкх)
*  (2014 шеран 26 октябрехь цхьаццама къобалйина пачхьалкх)
*  (къобалъянза пачхьалкхан кхоллам)
*  (къобалъянза пачхьалкхан кхоллам)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  *([[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|цхьаццама къобалйина пачхьалкх]])*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  ()
*  ():
:* Эпарсе гӀайренаш
* 

## [[Аьхка]] [[Къилбаседа эхиг]]ехь
* 
*  ()
* 
* 
* 
*  *([[Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш|къобалъянза пачхьалкхан кхоллам]])*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Города в UTC+3

Категори:Сахьтийн асанаш
Мариапфар

**Мариапфар** () — Австрин Зальцбург федералан латтана йукъара коммуна. Тамсвег гуонан йукъайогӀу.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
* Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Категори:Зальцбург латтана гӀаланаш
Категори:Австрин гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Аьрсалой

**Аьрсалой** — нохчийн тайпа ду. Беха Роьшни-Чохь, Гихчахь, Хьалха-МартантӀехь, ТӀехьа-МартантӀехь. 
А.Сулеймановн хетарехь, фонетикица а, маьӀница а этноним тера догӀу Орсой этносан цӀарах.

## Топонимаш

АрсиелаштӀи – ХӀийлахан къилбехьара айаелла акъари. Хаза меттиг.

Арселойн лам – ХӀийлахан къилба-малхбузехь.

Арсиел дукъ – ХӀийлахан малхбузехьа. Хаза меттиг.

## Билгалдахарш

## Хьажа. кхин
## Литература
* 

Категори:Нохчийн тайпанаш
Хул-Хуло

**Хул-Хуло** — Россера Нохчийн Республикехула охьадоьду эрк. Эрк кхета Гумсах, хикхочел 15 км лакахь, аьрру бердаца. Дохалла 67 км ду.

## Хин реестран аматаш

Россин пачхьалкхан хин реестран терхьашца юкъадогӀу Малхбуза-Каспийн бассейнан гуон, Хул-Хулон хинбахаман дакъа — Соьлжа Орга чукхетачура хикхоче кхаччалц, бассейн бухара бассейн йац. Хин бассейн — Каспий хӀордан Теркан а, Ийдалан а хишна йукъара бассейн. Пачхьалкхан хин реестрера хин объектан код — 07020001312108200006333.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Жалкхан геннаш
Категори:Нохчийчоьнан эркаш
Категори:Бассейн Соьлжа (эрк)
ГӀиллакхан дуьхьала зуламдар

**Йукъараллин гӀиллакхан дуьхьала зуламдар** — цхьа могӀа таӀзар ден, цхьа абстрактан синмехаллин-гӀиллакхийн системан йукъаралла йохо хьажийна долу зулам ду, ткъа и гӀиллакхийн ойланаш гар хенаца хийца тарлуш йу.

## Масалаш

Россин Федерацехь гӀиллакхан дуьхьала зулам йукъадогӀу:
* кхахьпаллин йукъауозор (РФ ЗК 240 ст.),
* кхахьпалла лелор кечдар (РФ ЗК 241 ст.),
* законехь доцу порнографин суьрташ а, гӀирсаш а дар, дохкар (РФ ЗК 242 ст.),
* порнографин берийн суьрташ а, гӀирсаш а дар, дохкар (РФ ЗК 242.1. ст.),
* порнографин суьрташ а, гӀирсаш а дархьама бераш лелор (РФ ЗК 242.2. ст.),
* Россин Федерацин халкъийн оьздангаллин тӀехьлон объектийн (историн а, оьздангаллин а иэсаш) цхьаъ йолу пачхьалкхан реестр йукъахь йолу Россин Федерацин халкъийн оьздангаллин тӀехьлон объекташ (историн а, оьздангаллин а иэсаш), гучуяьхна йолу оьздангаллин тӀехьлон объекташ, Ӏаламан комплексаш, пачхьалкхо ларъян тӀелаьцна объекташ, оьздангаллин мехаллаш хӀалакъяр я йохор (РФ ЗК 243 ст.),
* Россин Федерацин халкъийн оьздангаллин тӀехьлон объектийн (историн а, оьздангаллин а иэсаш) цхьаъ йолу пачхьалкхан реестр йукъахь йолу Россин Федерацин халкъийн оьздангаллин тӀехьлон объекташ (историн а, оьздангаллин а иэсаш), гучуйаьхна йолу оьздангаллин тӀехьлон объекташ лелаяран а, Ӏалашйаран а бехкамаш бохамаш (РФ ЗК 243.1. ст.),
* законехь бакъо йоцуш археологин гӀирсаш лахар а (йа), схьабахар а шеш Ӏохкучура (РФ ЗК 243.2. ст.),
* беллачеран декъий а, уьш дӀадоьхкина меттиг а сийсазйар (РФ ЗК 244 ст.),
* дийнаташкахь къизалла латтор (РФ ЗК 245 ст.).

Иштта законаш ду дуккха а кхиана евллачу пачхьалкхашкахь.

## Хьажа иштта

* Халкъан могашаллин дуьхьала зулам

## Хьажоргаш

Категори:Зуламаш
Флеминг, Сэндфорд

Сэр **Сэ́ндфорд Фле́минг** (;  — ) — Канадин цӀерпоштнекъан маша бина инженер.

Цунна баркалла ала деза дуьне сахьтан асанашна декъарна. Иза дагадеара 1869 шарахь Саратога Спрингсера ишколан директорна Чарльз Ф. Даудна, ткъа сэра Сэндфорд Флеминга уггар жигара кепара гӀодира цунна. Иза кхин а ву дуьххьарлерачу канадийн поштан маркийн дизайнер.

## Хьажоргаш
* Sir Sandford Fleming 

Категори:Канадин инженераш
Категори:Маркийн суртдиллархо
Понтийн хӀорд

**Понтийн хӀорд** — дуккха маьӀнаш долу ширъелла географин цӀе.
* **Понтийн хӀорд** — Ӏаьржа хӀордан шира цӀе, цӀеран кхин вариант *«Понт Эвксин»*.
* **Понтийн хӀорд** — ширачу Тетис океанан ширъелла цӀе, цунах биснарг Ӏаьржа хӀорд бу.
Юстицин халкъан комиссариат

* РСФСР юстицин халкъан комиссариат
* ССРС юстицин халкъан комиссариат
Соловьяненко Анатолий

**Соловьяненко Анатолий** — операн йишлакхархо (тенор). ССРС Халкъан артист (1975 шо).
Категори:Адамаш абатца
Комин гӀаланаш

Лахахь ялийна **[[Коми Республика]]н гӀалийн исписка**.

## Билгалдахарш

## Хьажа иштта
* Коми Республикин административан-мехкан йекъайалар


Коми
Театр Арджентина

**Театр Арджентина** () — Руман гӀараевллачарех цхь театр ю. Шен цӀе ша тӀехь йолчу Торре-Арджентина майданах схьаэцна.

Театр йиллина Чезарини Сфорцан доьзало. ГӀишло йоьттина Теодоли Джероламо архитекторан проектаца. Даздарца дӀайиллина 1732 шеран 31 январехь. Театран сцени тӀехь хилла дукхахйолу италийн оперийн премьераш, царна юкъахь Россини Джоаккинон (1816) «Севильян мажйошург». ГӀишло чохь болхбеш ю тетран историн музей.

## Труппа
1850-гӀа шераш долалуш тетран солистка яра балерина София Фуоко.

## Хьажоргаш
* 
* Театры Рима 

Категори:1732 шарахь йехкина театраш
Категори:Руман театраш
Категори:Италин операн театраш
Категори:Театраш абатца
Сенна (эрк)

**Се́нна** (, ) —Бельгера хи. Дохалла 103 км. Диль хин аьрру га ду.

Сенни тӀехь ю бельгийн коьрта шахьар Брюссель, хи къилба-малхбузера къилбаседа-малхбалехьа чекхдолу гӀалахула. Амма гӀалин чохь хи гуш дац: 1867—1871 иза, дукхахдерг, биргӀан чудоьллина бельгийн Мо Анри коьртехь волчу инженераш.

Сеннан хӀост Брюсселан 40 километр гергга къилба-малхбузехь ду, шина боьра юкъахь. Брюсселан лакхахь хин бердашца лаьтта Ребек, Тюбиз, Халле коммунаш, лахахь — Вилворде а,  а. ДӀакхета Дилах  кӀоштехь.


Файл:Voutement de la Senne FR.svg|Брюсселан 1837 шеран картин тӀиера Сенна
Файл:WeerdeMill.jpg|Сенна хи тӀиера шлюзан бӀевнан къапалг
Файл:Voûtement de la Senne Fontainas.jpg|Сенна къовларан белхаш


## Билгалдахарш

Категори:Брюсселан коьрта гӀалин гуон хиш
Категори:Антверпенан хиш
Категори:Валлонан Брабантан хиш
Категори:Фламандин Брабантан хиш
Категори:Энон хиш
Категори:Шельдан бассейн
ГнесингӀеран йижарий

**Гне́сингӀаран йижарий** — Россин музыканташ:
* **[[Гнесина, Евгения Фабиановна|Евгения Фабиановна]]**, марера фамили Савина (1871—1940);
* **[[Гнесина, Елена Фабиановна|Елена Фабиановна]]** (1874—1967);
* **[[Гнесина, Мария Фабиановна|Мария Фабиановна]]** (1876—1918);
* **[[Гнесина, Елизавета Фабиановна|Елизавета Фабиановна]]**, марера фамили Витачек (1879—1953);
* **[[Гнесина, Ольга Фабиановна|Ольга Фабиановна]]**, марера фамили Александрова (1881—1963).

Кхаа йишас 1895 шарахь Москохахь йиллира долара музыкин училище, тӀаьхьа цунах хилира ГнесингӀеран цӀарах йолу Россин музыкин академи.

Церан вежарий бара: композитор Гнесин Михаил; ткъа иштта йишлакхархо, драман актер, йаздархо, поэт, талмач, библиофил, серлонча — Гнесин Григорий, ГнесингӀеран доьзалера жимах верг.

Категори:Россин музыканташ
Категори:Вежарий а, йижарий а
Рослинан институт

**Рослинан институт** (*Roslin Institute*) — Йоккха Британера, Шотландиера, Эдинбурган уллора Рослинера пачхьалкхан 1илман-талламан институт ю. Оцунна финансаш латтадо Цхьаьнатоьхна Паччахьаллин биотехнологин а, биологин а Ӏилманийн (*Biotechnology and Biological Sciences Research Council*) (BBSRC) талламан кхеташоно. 1997 шарахь Ян Вилмута а, цуьнан белхан накъосташа а клонйира Рослинехь дуьххьара декхаш долу дийнатан — Долли уьстагӀна.

## Хьажа иштта
* Рослинан капелла

## Хьажоргаш
*Официальный сайт 

Категори:Йоккха Британин Ӏилма
Розенталь, Джо

**Розенталь Джо** (; вина 1911 шеран 9 октябрехь, Вашингтонехь — кхелхина 2006 шеран 20 августехь, Новато, Калифорни) — америкин XX бӀешеран сурт доккхушверг, Пулитцеровн совгӀат делла шен гӀарадаьлла ШолгӀа дуьненан тӀом болчу хенахь Иводзимера тӀамехь америкин салтий Сурибати лам тӀехь байракх ойбуш болу сурт бахьнехь.

Вина Россера дӀабахначу жугтийн доьзалехь. Жима волуш католицизм дине ваьлла.

Розенталь бӀаьрса дика цахиларна эскаре ца эцча, иза дӀакхийтира Associated Pressах, хӀордан гӀашлошна тӀаьхьавахара тийнахӀордан тӀеман гӀуллакхан театре. Цуьнан сурт пхеа хӀордан гӀашлочо а, эскаран лоьро а Сурибати лам тӀехь байракх ойуш даьккхина долу, лору уггар гӀарадевллачарех цхьаъ ШолгӀачу дуьненан тӀамехь.

ТӀом чекхбаьлчи Розентала болх бира сурташ дохуш «San Francisco Chronicle».

Розенталь велла набарх 94 шо долуш. ТӀаьххьара дахаран шераш суртдоккхушволчо даьхьна къеначеран пансионатехь Сан-Францискон гуонахьарчу жимчу гӀалахь.

## Розенталь Джон васт кинохь
* Вайн дайн байракхаш / Flags of Our Fathers (2006; АЦШ) режиссёр Иствуд Клинт, Розенталь Джон ролехь Эйзенберг Нед.
## Билгалдахарш
 

## Литература
* *Mark Edward Harris* «Joe Rosenthal: The Road to Glory». In: *Camera & Darkroom* (ed.), Volume 16 Number 6 (June 1994). Beverly Hills, CA. pp. 40-49. 
* *Hal Buell* «Uncommon Valor, Common Virtue: Iwo Jima and the Photograph that Captured America» (May 2006). New York, NY. 

Категори:Пулитцеровн сурт даккхаран совгӀатан лауреаташ
Хаджимурадов, Хас-Мохьмад

**Хас-Мохьмад Хаджимурадов** — нохчийн бард-иллиалархо.

Вина 1953 шеран 18 декабрехь Кхазакхийн ССРн Джамбулан областехь, 1944 шарахь махкахбехначу нохчийн доьзалехь. Даймахка цӀаберзале дукху йолу къона хан Чуйн областан Панфиловкехь Ӏийна.

1971 шарахь юккъера ишкол чекхъяьккхина.

1973 — 1975 Советийн Эскарехь вара.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийн иллиалархой
Петрополисан барт

**Петрополисан барт** — 1903 шеран 17 ноябрехь Петрополисехь бина дозанаш къасторан Боливин а, Бразилин а юкъахь барт бу. Сацийна Амазонера тӀеман дов а, дӀаелира къобалъянза йолу Республика Акри а. 

*Республика Акри* кхайкхийнера дуьххьара 1899 шеран 1 майхь Родригес де Ариас Луис Гальвеса. Цуьнан мехкан юкъахь дара Боливин а, Перун а дакъош, амма бехаш бара беккъа Бразилера каучук гулъешберш. Цунна дуьхьала, оцу регионан тергоян Ӏалашо йолуш Боливис юьллу Акрехь Пуэрто-Алонсо гӀала (хӀинца — Порту-Акри). 1901 шарахь Боливис юхку Акрин концесси америкин инвесторшна (*The Bolivian Syndicate of New York*), цара аьтту бира каучук кхио иза гӀараяьлла йолучу хенахь. Америкахоша кхин а бара мукъабаьхна налогех. Бухара каучук лахьош болу бразилхошна хийтира шеш охьатовӀийна бакъонашкахь, гӀевттира бразилин эпсар Пласидо де Кастро Жозе куьйгаллехь волуш. И къовсам бахьнехь юхакхайкхийна, дӀахӀоттийра маьрша Республика Акри.

Акрис маршо кхайкхийча Боливис а, Бразилис а барт бира мехкаш хуьйцуш. Бразилин дехьаелира регион, хӀинца цуьнан штат Акри йолу. Боливина дӀабелира 3000 км² шен Рио-Мадейра а, Рио-Абунья хиш йукъара мохк. Петрополисера бартаца Боливин 2 миллион фунт стерлинг дала а дийзира, Бразилин дозанера Гуажара-Мирин гӀалара  Боливин Риберальта гӀала кхаччалц цӀерпоштнекъ била а бийзира. ТӀаккха а и некъ билланза бисира. Оцу барт юкъатоьхнера могӀа, бразилин-перун дозанера къийсамаш берзор бу аьлла. 1909 шарахь, Аргентинин юкъалонца оцу пачхьалкхашна юкъахь Рио-де-Жанейрохь дийцарш хилира, Петрополисан бартаца, Перун белла 39.000 км² бразилин мохк. Америкин синдикатан меттахӀоттийна 110 эзар фунт стерлинг.

## Хьажоргаш
* s:pt:Tratado de Petrópolis Полный текст Петрополисского соглашения 

Категори:Боливин истори
Категори:Бразилин дуьненайукъара барташ
Категори:Акри
Категори:XX бӀешеран дуьненайукъара барташ
Категори:1903 шо
Категори:Дозанашкахь хийцамашбаран дуьненайукъара барташ
Категори:Барташ абатца
Категори:Боливин мехкан дозанаш хийцар
Категори:Бразилин мехкан дозанаш хийцар
Исбаьхьа дешар

***Исбаьхьа дешар*** — литературин кхолламаш нахалахь дешар. **Исбаьхьа дешар** — эстрадан говзаллин жанр йу. Поэтийн-импровизаторийн **барта кхолларалла** антикан  Желтойчохь дуьйна а сийлахь хилла. Декламацин говзалла лелийна Ширчу Румехь. ЧӀогӀа хаза гойтуш хилла шайн кхолламаш Россехь А. С. Пушкина, Н.В.Гогола, А. Н. Островскис, ткъа Советийн Союзехь — Есенин Сергейс а, Маяковски Владимира а.

## Хьажа кхин а
* Мелодекламаци
* Исбаьхьа декламаци

## Хьажоргаш
* 

Категори:Эстрада
Радиожигара изотопаш

**Радионукли́даш**, **радиожигара нукли́даш** (башха нийса дац - **радиожигара [[Изотопаш|изото́паш]]**, **радиоизото́паш**) — радиожигара дохар хуьлу, цхьаьнаэшшара доцу хӀоьънийн нуклидаш. Дукхахдолу девза нуклидаш радиожигара ду (цхьаьнаэшшара ду Ӏилманехь девзачу 3000 нуклидех 300 гергга). Массо нуклидаш, шен дуладаларан терахь 43 я 61 я 82 сов – радиожигара ду; цуьнца догӀу элементех Радиожигара элементаш олу. Радионуклидаш ду (коьртаниг бета-цхьаьнаэшшарадоцу) кхин дуладаларан терахьаш долуш (1 - 42, 44 – 60, 62 - 82).

Муьлххачу кепара Бета-дохаро ца хуьйцу массан терахь *A* нуклидан, массин терахьан (изобарийн) нуклидашна юкъахь ду уггар кӀезиг а цхьа бета-цхьаьнаэшшара нуклид, цуо жоп ло минимум *Z* хӀоьан булабалар деллачу *A* (изобаран зӀенера) атоман масса совъяларх; бета-дохар хуьлу оцу минимум агӀора хуьлу. Дукха хьолахь шинна ца декъало *A* иштта минимум цхьаъ ю, тӀаккха шина декъалуш долу *A* бета-цхьаьнаэшшара изотопаш хила тарло 2, 3 хила а тарло. Бета-цхьаьнаэшшара дай нуклидаш цхьаьнаэшшара ду кхечу тайпана радиожигара дохарна, иштта хуьлу уьш абсолют чӀогӀа (хӀинццалц цхьанне карийна йоцу протон йохаран терго ца йичахьа, хӀинцалерчу хила тарло бохучу шордаларан Стандартан Моделан теорица). Долалой *А*=36 тӀиера шинна екъалучу изобарин зӀен чохь гучуйолу шолгӀа минимум. Бета-цхьаьнаэшшара хӀоьънийн изобарин зӀен локалан минимумашкахь таро ю шалха бета-дохар дан зӀен глобалан минимумехь, тӀаккха а оцу харш чуьра ахдохаран муьраш чӀогӀа бакхий бу (1019 шо а, сов а). Бета-цхьаьнаэшшара беза хӀоьънашна хила тарло альфа-дохар (*A*≈140 тӀиера дуьйна), кластеран дохар а, цӀеххьана дохар а.

Дукхаха йолу радионуклидаш хуьлу адаман гӀоьнца. Ӏаламехь ду нуклидаш ахдохар баккхийчу муьрашца  долуш (>5•107 шо, масала уран-238, торий-232, калий-40), уьш доьхча долу сурсаташ (масала, радон-222) а, космогенан нуклидаш а, уьш кхоллало космосан излучени бахьнехь (тритий, углерод-14).

Категори:Радиожигаралла
Категори:Изотопаш
Алтайн лаьмнаш

**Алтайн лаьмнаш**, я **Алтай** (, алт. Туулу Алтай — ломан латта, ,, , ) — Азин лаьмнийн система, иза ю Сибиран къилбехь, Юккъерчу Азехь, системехь ду лаькха лаьмнаш а, гӀехь лаькха лаьмнаш а

Лаьмнийн система ю Россин (Алтайн мохк а, Республика Алтай а), Монголин а, (Баян-Улгий а, Ховд аймак а), Цийчоь а, (Синьцзян-Уйгурийн автономин кӀошт) а, Кхазакхстан а (Малхбален-Кхазакхстанан область) дозанна тӀехь.

## Билгалдахарш
Акри (маьӀна)

**А́кри**:
* Акри — Бразилин штат;
* Акри — Пурус хин га (Амазонкин бассейн);
* Акри — Италиера гӀала, Калабри регионера;
* Акри — Россера Москохан областера Ступинан кӀоштара Павелецкан агӀора цӀерпоштнекъан экъа 

## Хьажа кхин а
* Республика Акри
* Акрин тӀом
* «Акри» тайпана эскадран минанашкхоьхьург
1892 шеран шахматех ловзарехь дуьненан чемпион дарж къовсаран матч

Стейниц Вильгельман а, Чигорин Михаилан а йукъара матч — йоьалгӀа официалан дуьненан чемпион дарж къовсаран матч ю. Иза хилира 1892 шеран 1 январера 28 февраль кхаччалц Испанин Куба гӀайрен тӀиера Гаванехь.

Матч дӀаяьхьира цхьамма 10 толам баккхалц, амма чот 9:9 хилча 12 толаме кхаччалц яхйала езара иза. Хенан терго: 2 сахьт хьалхарчу 30 таттарна, кхин а 1 сахьт тӀехьарчу хӀора 15 таттарна. Чот 11½:10½  йолуш Стейниц хьалха волуш 23-гӀа партехь Чигорина толаман позици а йолуш гӀалат даьккхина ийшира матчехь.

## Матчан таблица

## Билгалъевлла партеш

### Чигорин — Стейниц

**1. e4 e5 2. f4 ef 3. Кf3 Кf6 4. e5 Кh5 5. Сe2 g6 6. d4 Сg7 7. O-O d6 8. Кc3 O-O 9. Кe1 de 10. С:h5 gh 11. de Ф:d1 12. К:d1 Кc6 13. С:f4 Сf5 14. Кe3 Сe4 15. Кf3 Лfe8 16. Кg5 Сg6 17. Кd5 С:e5 18. К:c7 С:c7 19. С:c7 Лac8 20. Сg3 Кd4 21. c3 Кe2+ 22. Крf2 h4 23. Сd6 Кd4 24. cd Лc2+ 25. Крg1 Лee2 26. Лae1 Л:g2+ 27. Крh1 Крg7 28. Лe8 f5 29. Кe6+ Крf6 30. Лe7 Лge2 31. d5 Лcd2** (хьажа диаграмме)

**32. Сb4?? Л:h2+**, 0 : 1

## Хьажоргаш
* Партии в базе Chessgames

 Категори:Шахматех ловзарехь дуьненан чемпион дарж къовсаран матчаш
Категори:1892 шо шахматашкахь
Дуладаларан терахь

Атоман хӀоьънан **дуладаларан терахь** (синонимаш: Химиийн элементан **атоман лоьмар**, **атоман терахь**, **рогӀан лоьмар**) — атоман хӀоьънера протонийн барам бу. Дуладаларан терахь цхьабосса ду хӀоьънан булабаларца, барам бусту Элементаран электрийн булабалар терахьца, цуьнца цхьаьна кхин а цхьабосса ду Менделеевн таблицера рогӀерчу лоьмаран шен-шен хӀоьънан химийн элементан.

«Атоман» я «рогӀан» лоьмар боху термин дукха хьолахь лелайо атоман физикехь а, химехь а, ткъа эквивалентан термин «дуладаларан терахь» — хӀоьънан физикехь. Ионизаци янза йолу атомехь электронан чкъоьран электронийн барам цхьабосса бу дуладаларан терхьаца.

Дуладаларан терахь дукха хьолахь *Z* элпаца билгалбоккху. Дуладаларан терахь цхьатерра долу, амма тайп-тайпана массийн терахь *A* (нийса ду протонийн *Z* а, нейтронийн *N* а терахьаш цхьанатохарх) долу хӀоьънийн цхьаьна химийн элементан тайп-тайпана изотопаш ду, хӀунда аьлча нийсса хӀоьнан булабаларо билгалдоккху атоман электрийн чкъор а, цигара схьа, цуьнан химийн аматаш а.

Категори:ХӀоьънан физика
Категори:Йукъара хими
Категори:Химера барамбоцу терхьаш
Агадирехь мохкбегор (1960)

**Агадиран мохкбегор 1960** хилла 1960 шеран 29 февралехь оршот дийнахь, 23:47 меттигерчу хенахь. Иза бара уггар зуламе, магнитуда 5,7 М ш йолуш, мохкбегор мароккон исторехь, велира 15000 гергга стаг (оцу хенан гӀалин бахархойн кхоалгӀа дакъа дара иза), лазийра кхин а 12000.  Мел кӀезиг а 35 эзар стаг тхьов боцуш висира.

## Мохкбегийначул тӀехьа
ГӀалара нах арабехира мохкбегийначул 2 сахьт тӀаьхьа, лазарш ца даржийта. ХӀинца воцуш волчу паччахьан V Мухьаммадан дехарца Агадир йухайира хьалха хиллачу меттиган 3 км къилбехьа. Паччахьо элира: "Агадир йохор йаздина хилла дала, ткъа иза тояр вайн хьакъ ду". Кхин а кӀелхьарбахаран операцешкахь дакъа лецира французийн авиалелориг La Fayette

## Арахьара хьажоргаш
* '' Исторические землетрясений - Агадир''  - Геологическая служба США.
* ''1960: тысячи погибших в землетрясении марокканской '' - bbc.co.uk (На този ден).
* Фотографии от стихийного бедствия.
* Фотографии отеля до и после землетрясения .

## Билгалдахарш

Категори:Мароккора мохкбегабарш
Категори:1960 шарахь мохкбегабарш
Категори:29 февралан хиламаш
Категори:1960 шеран февраль
Категори:1960 шо Мароккохь
Категори:Агадир
Са, Эштасиу ди

**Эшта́сиу ди Са** (; 1520—1567) — португалийн тӀемло.

Эштасиу ди Са вина 1520 шеран Сантаренехь (Португали). 1564 шарахь иза Бразили кхаьчна, шен ненан ваша Мем ди Са инарла-губернатор волчу.

1555 шарахь баьччаллехь адмирал Николя Дюрана де Виллеганьон волу 500 французийн колонисташа йиллина Серигип гӀайрен тӀехь колони Анривиль, йуьйгӀира . 1560 шарахь Мем ди Сас хьажийра царна дуьхьала 26 кема тӀехь ши эзар салти а, матрос а волуш, амма цуьнан аьтту ца белира французаш лахка. 1565 шарахь, Сан-Висентихь дика кечам бинчул тӀаьхьа, Эштасиу ди Са охьавоьссира материк тӀе французаш охьахевшинчу меттиган гена воццуш. Операцин базан меттана португалхоша йуьйгӀира Шекаран коьртан кӀожехь гӀап . ТӀемаш шина шарахь лаьттира. 1567 шеран 20 февралехь французашна тӀелеташ Эштасиу ди Сан коьртах чов а йина, цхьа бутт баьлча иза кхелхира.

Эштасиу ди Са дӀавоьллира ша йиллинчу юртан латта тӀехь. ТӀаьхьа и меттиг Рио-де-Жанейрон йукъайахара; цуьнан даьӀахкаш Сийлахь Себастьянан килсане дӀайаьхьира. 1839 шарахь цуьнан даьӀахкаш Ӏилманчийн тобанна гучуевлира. Уьш бара императоран Педру II болхбеш, ткъа 1862 шарахь, килса йухайеш, император а волуш схьа а йаьхна кхечухьа дӀайоьхкина.

Категори:Бразилин истори
Республика Акри

**Республика Акри** (; ; 1899—1903) — Латинийн Америкера марионеткан пачхьалкх. Иза кхайкхор ма-дарра аьлча, цхьа могӀа бразилин лаьттан дай каучук лазаран муьрехь каучук йолу Амазонин доладан гӀортар дара. Коьрта шахьар хилла Пуэрто-Алонсо.

## Истори
Алссама каучук гулъян гӀерташ бразилин лаьттан дай, дукха хьолахь меттигашкара бакхий хьаькмаш, кечйора каучук гулъенчеран керла экспедицеш а, тобанаш а пачхьалкхан дозанера кӀошташка, чубаьржира иштта адам кӀезиг долчу дозанера Боливин а, Перун а мехкашка.
1899 шеран 14 июлехь испанхо Луис Гальвес Родригес де Ариаса  бразилин Амазонас штатан правительствон гӀоьнца дӀалаьцна къилбаседа-малхбуза Боливи, кхайкхийна республика Акри, оцу чу дукха сиха чухьевдда бразилин колонисташ. Бахархой кхаьчна 13 эзар стаге, 90 % царех — бразилхой. Португалийн мотт кхайкхийна республикин официалан мотт испанийн меттаца цхьана могӀарехь.

Боливис шеш реза ца хилар хаийтина, АЦШ компанеш гӀо лацарна догдохуш. Иштта болабелла Акриера тӀом, тӀема йукъа озийра Перун мохк а. Бразилин федералан правительство юьхьанца дуьйна гӀертара дуьненайукъара девнех йада. Боливин тӀемаца аьтту белира Акрин терго цхьаьна хенан юхаерзо, амма гӀевттира бразилийн мухажираш, цара Акри Бразилех тоха бахара.

1903 шеран 17 ноябрехь Петрополисан барто дӀаелира гуттаренна а Акри Бразилин республикин. 1904 шеран 25 февралехь Акри Бразилин официалан федералан мохк хилира, 1962 шарахь штат йира.

## Республикин Президенташ

*Луис Гальвес Родригес де Ариас, 1899 а, 1900 а
*Антонио де Соуса Брага, 1900
*Луис Гальвес Родригес де Ариас, 1900
*Хоаким Витор да Сильва, 1900
*Хосе Пласидо де Кастро, 1902- 1904 (Акрин губернатор)

## Билгалдахарш

Категори:Америкин историн пачхьалкхаш
Категори:Къилба Америкин историн пачхьалкхаш
Категори:Бразилин историн пачхьалкхаш
Категори:Боливин истори
Категори:Акри
Категори:Хьалха хилла къобалъянза пачхьалкхаш
Исбаьхьаллин фильм

**Исбаьхьаллин фильм** — изза ю ловзо фильм, аьлча а шен бух тӀехь режиссёро интерпретаци йина сценарица кхочушйина сюжет йолу киноговзаллин кхоллам бу. Кхуллу актёрийн ловзаршца, режиссёрийн, операторийн, кхин а говзанчийн гӀоьнца.

Шуьйрачу маьӀнехь исбаьхьаллин фильм кхетайо исбаьхьаллин кхолламаллин сурсат санна, актерийн ловзарца йина ца Ӏа иза, амма муьлхха а хьалххе кечйбинчу гӀирсашца, масала, мультипликацин гӀирсашца йо. Иштта фильм ян тарло документалан йа Ӏилманан-кхетаме фильман кепехь.

## Литература
*
* 
* 

Категори:Кинон а, видеон а терминологи
Категори:ВидеогӀирсан документалаллин тӀегӀанца фильмаш
Ӏахвах (эвла)

**Ӏахвах** (, ) — Азербайджанан Загаталан кӀоштара эвла.

Лаьтташ йу Бакох гӀалина къилбаседа-малхбузехьа, ДегӀастанан дозанан гена йоцуш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Загаталан кӀоштан нах беха меттигаш
Кино: Энциклопедический словарь

**«Кино: Энциклопедийн дошам»** — оьрсийн меттан кинох лаьцна исправкин арахецар. Араяьлла «Советийн энциклопеди» арахецараллехь (Москох) 1987 шарахь.

Шена чохь бу 3900 гергга йаззам режиссёрех, актёрех, кинематографии кхетамех, цхьацца йаззамаш бу ССРС республикийн а, дуьненан пачхьалкхийн а кинематографех лаьцна.

Коьрта редактор: исбаьхьаллаӀаморан доктор, ССРС халкъан артист Юткевич Сергей. Энциклопедин йаззамийн авторш бара 150 сов говзанча.

Тираж: 100 000 экземпляр.

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш
* Данные об издании на странице ''rubricon.com'' 

Категори:Кинематограф
Категори:ССРС энциклопедеш
Категори:Оьрсийн маттара энциклопедеш
Ловзо кино

**Ловзо кино** — киноговзаллин кеп. Ловзо фильм — кхоллам, шен бух тӀехь режиссёро интерпретаци йина сценарица кхочушйина сюжет йолу киноговзаллин кхоллам бу. Кхуллу актёрийн ловзаршца, режиссёрийн, операторийн, кхин а говзанчийн гӀоьнца. Ловзо кино дуьхьалхӀоттайо цаловзо кинон, цунна йукъайогӀу документалан кино, мультипликаци, Ӏилманан-кхетаме фильм. Цхьацца фильмашкахь хила тарло актёрийн ийна ловзарш а, документалистика а (исбаьхьалла-документалан кино). Кхин а тарло йукъа актерийн ловзарш тухуш мультфильмаш йар (масала, «Керла Гулливер», «Роджер пхьагалан тешнабехк хьан бина»), кхин а ловза актёраш Ӏилманан-кхетаме фильмашкахь.
## Ловзо кинон жанраш

Ловзо фильман жанрех хеттарш, ша жанрин теори санна, дискуссин ду. Дукхаха йолу исбаьхьаллин кинофильмаш масех жанрера лара мегар ду.

## Хьажа кхин а
* Исбаьхьаллин фильм

## Билгалдахарш

Категори:Кинематограф
Категори:Кинон а, видеон а терминологи
Категори:ВидеогӀирсан документалаллин тӀегӀанца фильмаш
Атомийн а, молекулийн а физика

**Атомийн а, моле́кулийн а фи́зика ** — физикин дакъа ду, цуо Ӏамабо атомийн а, молекулийн а чоьхьара хӀоттам, физикин амалш, церан кхин а чолхе цхьаьнакхетарш (кластерш). Царна юкъахь ду карзахдевлла, ионизаци йина, эксимеран а, кхин гӀийла йихкина кепаш, индивидуалан микроскопин материн субдакъош санна, кхин а лахараэнергетикан (атоман хӀоьънийн дийналла цайохош) элементаран актийн шайна йукъара элементаран дакъолгийн (коьртаниш электронаш, протонаш, фотонаш) уьйр йоханза физикин хиламаш а, царан электрийн а, магнитан а аренаш 1аткъамбар а.

Атомийн а, молекулийн а физика Ӏамош коьртаниш ю эксперименталан кепаш (шуьйра лелайо кхин а химехь аналитикан Ӏалашонна): спектроскопи, масса-спектрометри шен кепашца, хроматографин цхьайолу кепаш, резонансан кеп а, микроскопи а, квантан механикин теорийн кепаш, статистикин физика а, термодинамика а. Атомийн а, молекулийн а физика ца-хеддаш йихкина ю молекуляран физикица, цуо Ӏамайо тайп-тайпанчу агрегатан хӀоттамера микроскопийн (атоман-молекуляран) хӀоттам, кхин а химин дакъойн (структуран хими, термохими, кинетика, квантан хими, кхин а) физикин (коллективан) амалш.

Талламан коьрта агӀонашна юкъах ю:
* атоман кластерийн физика
* чолхе молекулийн физика
* ридберган атомийн физика — атомийн лакхара кархазалла
* тӀехлахара температурашкара атомаш а, молекулаш а, кхин а бозе-эйнштейнан конденсаци

## Литература
* 

Категори:Атоман физика
Категори:Квантан хими
Радиожигара элемент

**Радиожигара элеме́нт** — массо а изотопаш радиожигара йолу химийн элемент ю. Практикехь оцу терминца дукха хьолахь билгалйоккху муьлхха а элемент, Ӏаламан эдаларехь цхьаъ мукъане а радиожигара изотоп елахь, аьлча а нагахь элементо гучуйаккхахь радиожигаралла Ӏаламехь. Цул сов, радиожигара ю массо а синтез йина таханлерачу дийнахь адамо кхоьллина элементаш, хӀунда аьлчи церан массо а изотопаш радиожигара ю.

## Коьрта хаамаш
Радиожигара элементаш луьрчу маьӀнехь Менделеевн таблицера массо а элемент ду Даша чекхдаьлчхьана (висмут йукъалоцуш), ткъа кхин а технеци а, промети а элементаш. ТӀехьадогӀучу элементашкахь Ӏаламан эдаларехь ду цхьаъ хилла а радиожигара изотоп: калий, кальций, ванадий, германий, селен, криптон, рубидий, цирконий, молибден, кадмий, индий, теллур, лантан, неодим, самарий, европий, гадолиний, лютеций, гафний, вольфрам, рений, осмий, платина, висмут, торий, уран (йаззам йукъа ца далийна гергара элементаш уранан могӀанера, кхин тори, масала, радий, радон, астат, ткъа кхин а  космосан зӀаьнарийн Ӏаткъамца атмосферехь кхоллалушъерш (углерод-14)).

Массо а уранан тӀехьадогӀу элементех олу трансуранан элементаш. Ойла ю, цхьайола генара трансуранан элементаш радиожигара ца хила тарло бохуш йа Ӏаламехь латтархьама изотопаш дикка дукха яха еза.  

Дукхахайолу радиожигара элементийн ду ладаме практикан маьӀна. Уран а, плутоний а леладо атоман реакторшкахь а, хӀоьънан герзехь а доькъу гӀирс санна. Цхьайолу радиожигара элементаш лелайо масех шарахь цасоццуш болхбен  атоман электрийн батарейш еш. Ӏаламан радиожигара элементийн дукха еха изотопаш лелайо геохронологехь.

## Хьажа кхин а

* Изотопаш

## Билгалдахарш

Категори:Радиожигаралла
*
Эксимер

**Эксимер** (; дуьхьанца жимдар **карзахъяьлла димер** ) — кӀезиг еха димеран я гетеродимеран молекула, кхоллаелла шина кепара атомех, лаххара а цхьаъ царех хуьлу электронан карзахдаьллачу хьолехь. И гӀирс лелабо эксимеран лазеран белхан чалх санна. Эксимераш наггахь шина атомах лаьтташ а хуьлу, кхоллало коьрта хьолехь химин уьйр йийр йоцучу шина атоман я молекулан юкъахь хилча. Эксимерийн дахар кӀезиг ду, дукха хьолахь хуьлу леррина наносекундаш. Масех атом ридберган материн кластере йихкича, дахаран хан тӀекхета цхьа секунда.

## Девза эксимераш
* LiHe
* HeF
* HeCl
* HeH
* HeNe
* NeH
* NeCl
* NeF
* XeCl, кхин а

## Билгалдахарш

Категори:Молекулаш
Исбаьхьаллин кхоллам

**Исбаьхьаллин говзар**, **Исбаьхьаллин кхоллам** — эстетикан мехалла йолу объект; адаман белхан *исбаьхьаллин [[Кхолламалла|кхолламаллин]]* материалан сурсат (исбаьхьалла).

Исбаьхьаллин кхолламаш боху кхетаман чу богӀу кхолламаш Сурт дилларан говзалла (Ӏалам диллар, декоративан-прикладан говзалла, скульптура, сурт, кхин а); исбаьхьаллин литературин тексташ (романаш, повесташ, дийцарш, кхин а); архитектурин йа ландшафтан дизайн; музыкин композицеш йа импровизацеш; театран, балетан йа операн хӀиттамаш; кинематограф; мультипликаци; ткъа кхин, хьалхарчу рогӀехь шен исбаьхьаллин сий гуш йолу, массо объекташ.
Иштта гӀерта хӀокху йукъатоха цхьаболу кхолламаш, масала компьютеран ловзарш (оьздангаллалогашна йукъахь къовсаме ду, амма 2011 шарахь дуьйна компьютеран ловзар официалан къобал дина АЦШ шакепара исбаьхьаллин кеп) кхин а.

Исбаьхьаллин кхолламан билгало хуьлу эстетикан мехаллин тӀегӀанца.
В. Кандинскин хетарехь, «бакъболу исбаьхьаллин кхоллам кхоллало тамашийна кепара „исбаьхьалчин чуьра“». М. Бахтина йаздина, исбаьхьаллин кхоллам йукъарло лелош бу авторан кхетамна а, реципиентан (дешархо, хьажархо, ладогӀархо) кхетамна а.

Исбаьхьаллин кхолламаш кхин а коьртачу объектех цхьаъ бу авторан бакъонехь, аьлча а авторо ша бо кхоллам.

## Хьажа кхин а

* Кхоллараллин паргӀато
* Исбаьхьаллин васт
* Оьздангаллин артефакт

## Билгалдахарш

*
Категори:Эстетика
Категори:Кхолламалла
Категори:Исбаьхьалла
Вайн эрал хьалхара 520-гӀа шераш

## Ладаме хиламаш
* 523/2 — Афинан архонт-эпоним хӀоьттина Каллиад.
* 521 — Пифагоран Кротонера ишколехь дешар доладелла.
* 521 (519) — Лидийн, Фригийн, Ионийн сардал Оройт вийна Дарийс гӀо ца дарна.
* 525/4 — Афинан архонт-эпоним хӀоьттина Клисфен.
* 525 — Персаш Мисарна тӀелатар. Пелусехь мисархой иэшабар. Флотан хьаькам Уджагорресент персашкахьа волу. Мемфис схьайоккху, пирӀун Псамметих йийсарво. Ливихоша ясакъ йоуьйту. Киренан паччахьо Аркесилай III а, Кипро а персийн Ӏедал къобалдо. Персийн паччахь Мемфисе охьахуу. Аьхке — Камбиса тӀом хьебо Карфагенан, Поликратан флот яийта олий омар до.
* 525—404, 343—332 — 27-гӀа некъий (персийн) Мисрара.
Чабаев, Лема Тепсуркаевич

**Чабаев Лёма Тепсуркаевич** (вина 1957 шеран 2 февралехь, Темиртау, Кхазакхийн ССР, ССРС) — гІараваьлла нохчийн журналист а, политикахо а, «Маршо» газетан («Маршо») редактор, Вайнехан демократин партин куьйгаллин декъашхо, 1991 шеран августехь — сентябрехь Нохчийчоьнан коьрта шахьарехь Соьлжа-ГІалахь массаш меттахъйевллачу хенахь Нохчийн халкъан шадолукъоман конгрессан кхочушдаран комитетан пресс-центран коьртехь вара. 1991 шеран октябрехь хаьржира Нохчийчоьнан парламентан депутат, 1992 шо долалучу хенара — Нохчийчоьнан парламентан пресс-гІуллакхан куьйгалхо. Дуьхьало тІамца йаран агІонча вара.

## Биографи
Вина 1957 шеран 2 февралехь, Темиртау гІалахь, Кхазакхийн ССР, махкахбаьккхинчу нохчийн доьзалехь.

### Карьера
1975 шарахь чекхйаьккхира Соьлжа-ГІалин кооперативан техникум. 90-гІа шерашкахь , Нохчийчуьра хьалхара тІом болуш а, Устрада-ГІалан вице-мэр вара. 1998—2004 шерашкахь болхбира ОРТ Къилбаседа Кавказан долара кореспондент. 1991 шо кхачале болхбира Соьлжан а, Шелан а кІоштийн газеташкахь. 1992 шарахь чекхйаьккхира Ростовн пачхьалкхан университетан журналистикан факультет, тІаьхьа гостелерадиокомпанин директор. Телевиденин а, радиовещанин а Пачкомитетан председатель вара хІоьттира. 1998—2004 шерашкахь болхбира ОРТ Къилбаседа Кавказан долара кореспондент. Веха Чехехь.

## Билгалдахарш

## Литература
* Чечения — битва за свободу Zelimkhan I︠A︡ndarbiev 1996
* Зачарованные свободой: тайны кавказских войн : информация, анализ, выводы Александр Антонович Ляховский, Александр Антонович Ляховский Детектив-Пресс, 2006
* Точка опоры Илья Клейнер, Илья А. Клейнер Радуга, 2001
* Чеченская Республика: конфронтация, стабильность, мир-- : 1990-е годы--начало XXI в Николай Федорович Бугай Ин-т российской истории РАН, 2006

## Хьажоргаш
* «ТОЛЬКО ГУМАННЫМИ СРЕДСТВАМИ МОЖНО ОСТАНОВИТЬ ВОЙНУ» На наш сайт продолжают приходить подписи под обращением к президенту В. Путину о передаче тела погибшего Аслана Масхадова его родственникам для захоронения. На этой странице в режиме обновления будут доступны имена подписантов и их комментарии. 
* "Эти головы кому только не пришивали" арест - 08.08.2002
* «В этой стране других фамилий нет!» 29 апр 2015 
* НАНА: литературно-художественный, социально. журнал 

Категори:Адамаш:Нохчийчоь
Категори:Журналисташ:Нохчийчоь
Категори:Политикаш:Нохчийчоь
Большой Камень

**Большой Камень** () — Россин гӀала, Приморьен мехкан Большой Каменан гӀалин гуо административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Приморьен мехкан гӀаланаш
Массан терахь

Атоман хӀоьънан **ма́ссан терахь** — хӀоъ чохь цхьаьна тоьхна протонийн а, нейтронийн а (цхьаьна «нуклонаш» олу) массан барам. Билгалдоккху дукха хьолахь  элпаца. Атоман декъан массаца дусту массан терахь, герга ду изотопан атоман массин, цуьнца цхьатерра ю углеродан-12 масса, хӀунда аьлча атоман декъан масса (а. д. м.) хӀинца билгалйоккху  атоман масса санна 12С. Кхечу меттигашкахь атоман масса дийна терахь дац, массан терахь санна. Иштта, хлоран изотопан массан терахь 35Cl хуьлу 35, ткъа цуьнан атоман масса хуьлу 34,96885 а.д.м.

Цхьаьна нуклидан (атоман хӀоьънийн кеп) массан терахь билгалдоккхуш иза яздо лакхарчу аьрру индексца, масала <sup>232</sup>Th. Цхьатерра массан терахь долу нуклидех олу изобараш (масала, изобараш ю нуклидаш <sup>14</sup>C а, 14N а).

Массан терахь хааро таро ло хӀоънан а, атоман а массин маххадо. Нагахь массан терахь хууш делахь, тӀаккха атоман а, цуьнан хоьънан а массин  маххадабо тӀехьарчу дазарх , цигахь  ≈ 1,67•10−27 кг — нуклона масса, аьлчи а протонан я нейтронан. Масала, наштаран-27 а, цуьнан хӀоънан а юкъайогӀу 27 нуклон (13 протон а, 14 нейтрон а). Цуьнан масса 27•1,67•10−27 кг ≈ 4,5•10−26 кг гергга хуьлу. Нагахь хӀоьънан масса чӀогӀа нийса яккха иэшахь, ларадеза, хӀоьънера нуклонаш уьйр йолуш хилар хӀоьънан тӀеозоран ницкъашца, цундела хӀокху дазарца  хӀоьънан масса охьайолу. Атоман массан тӀетоха оьшу хӀоьънан гонахьарчу орбити тӀиера вовшахтоьхна масса. Амма и массо а нисдарш 1 % сов ца хуьлу. 

Массан терахь цхьатерра ду хӀоьънан барионан терахьца. Барионан терахь соцу массо а евзачу процессашкахь, цундела муьлхха а радиожигара дохарш а, хӀоьънан реакцеш а ца хуьйцу хӀоьънийн массан терахь реакцин аьрру а, аьтту а декъашкахь. Масала, уран-238 альфа-дохарехь 

:: \mathsf{_{92}^{238}U \rightarrow _{90}^{234}Th + _2^4He}

аьрру декъехь дуьхьинцара хӀоьънан массан терахь 238 ду, реакцин аьтту декъехь — ши хӀоъ массан терахь 234 а, 4 а, вовшахтоьхчи 238 хуьлу. Альфа-дакъолган (гелийн хӀоьънан-4) массан терахь 4 делахь, альфа-дохаро охьадоккху духуш долчу хӀоьънан массан терахь 4 терхьан. Муьлхха а кепара бета-дохаро (бета-минус-дохар, позитронан дохар, электронан йийсар, массо а кепара шалха бета-дохар) ца хуьйцу массан терахь, хӀунда аьлчи оцу процессехь хӀоьънан нуклонаш цхьаьна кепера кхечу кепе биен ца йовлу (протонаш нейтронашка я нейтронаш протонашка). Изомеран дехьадовларо иштта ца хуьйцу хоьънан массан терахь.

## Билгалдахарш

Категори:Атоман физика
Категори:ХӀоьънан физика
Категори:Физикин барамаш
Категори:Химера барамбоцу терхьаш
Аапста (эрк)

**Аапста** — республика Абхазера доьду хи, долало Ачбихвдара дукъан къилба басешкахь Гудаутан дукъ даккхарехь попнийн хьаннашкахь 1445 метр хӀордан сизал лакхахь; хикхоче Ӏаьржа хӀорд тӀехь ю Приморски поселкан а, Гудаута гӀалан а йукъахь. Гидроним гочйо абхазийн маттара «аапсы» - базанан хи аьлла.

## Хих лаьцна
Хин дохалла 35 километр, бассейнан майда — 243 км2, хин охьане 41,3 ‰, алсама йолу шоралла 15 метр, кӀоргалла 0,3 - 2,1 метр, хин сихалла 1,3-1,6 м/с.

Юккъерачу а, лахарчу а декъехь бердашца попнийн а, пхен а хьаннаш ю. Хи тӀехь лаьтта эвланаш Аацы а, Абгархук а, хикхочехь — Приморски.

Хи далар — лаьмнашкахь лайх, ткъа хикхочен гергахь догӀанах долу. Хин минералийн юккъера барам 213 мг/л. Хинан хӀоттаман тайпа — ӀаьржахӀордан, хи деста шеран муьлххачу заманахь а.

Дохурта генца Аапстан уьйр ю  Лайн хьехийн системица.

## Геннаш
Аапстан 83 га ду, цуьнан бассейнан хин машан луьсталла 0,77 км/км2 ю. Коьрта геннаш ду:
* Дохурта — аьрру га
* Мцара — аьрру га
* Дзыш — аьрру га
* Декъа — аьрру га
* ГӀовгӀане — аьтту га
* Чехка — аьрру га
* Дукъан — аьрру га
* Мцага — аьтту га
* Сукаия - аьрру га
* Джажа - аьттуу га

## Билгалдахарш

Категори:Абхазин доьду хиш
Категори:Ӏаьржа хӀордах кхета хиш
Ла Фениче

**«Ла Фени́че» театр ** (, ма-дарра «Феникс») — операн театр, дӀайиллина Венецехь  шеран 16 майхь Паизиеллон «Агригентан ловзарш» оперин премьерица.

ЦӀарехь лар ю театр феникс санна шозза чимах гӀаьттарна — хьалха цӀеелира  шарахь, шолгӀа суьдан къийсамаш хилира. Юха а егира  а,  шерашкахь, амма хӀоранза а меттахӀоьттира. 

Хьалхара дуьненан тӀом болчу хенахь театр болхбеш яцара. 1996 шарахь театрехь юха а чӀогӀа цӀеелира. Иза дӀайиллира бархӀ шарахь реставраци йинчул тӀаьхь  шарахь Джузеппе Вердин «Травиата» опера хӀоттош.

«Ла Феничехь» хиллачу историн премьераш юкъахь ю:
*  11 мартехь — Джузеппе Вердин «Риголетто» (*Риголетто* — Варези Феличе, *Джильда* — , *Герцог*— ) 
*  6 мартехь — Джузеппе Вердин «Травиата» (*Виолетта* — , *Альфредо* — ) 
*  майхь — «Мандрагора» Кастельнуово-Тедеско Марио
*  11 сентябрехь — Стравински Игоран «Похождения повесы» (*Энн Трулав* — Элизабет Шварцкопф) 
*  14 сентябрехь— Бенджамина Бриттена «» (*Питер Квинт* — Пирс Питер, *Гувернантка* — , *Майлс* — Хеммингс Дэвид)

## Хьажоргаш
* Официальный сайт театра
* 

Категори:1792 шарахь кхоьллина театраш
Категори:1790-гӀа шерашкахь йина театраш
Категори:Венецин операн театраш
Фениче

**Фениче** — чолхе термин:

* Фениче — дешан италийн меттара ма-дарра гочдар «Феникс» («Fenice»)
* Фениче — Хакола Киммон опера-буффа 
* Фениче — Венецера театр (Итали)
* Фениче — Смоленскан пазатийн фабрикан йохк-иэцаран марка
Устав

**Уста́в** — цхьаьна билгалчу сфереран я пачхьалкхан меженан, кхолламан, предприятин, кхечу а гӀуллакх дӀадахийтаран а, низам латторан а бакъонийн гулам бу.

Йукъара уставаш чӀагӀдо, дукхах дерш, пачхьалкхан Ӏедалан лакхарчу меженаш, цхьацца кхолламийн уставаш — уьш кхоьллинчара я шайн министраллаш а, коьртерчу предприятеш а. Уставаш хуьлу йукъараллин кхолламийн (лаамца кхоьллина спортан йукъараллаш, кхоламаллин союзаш, кхин а). Уставаш ду дукхах болчу дуьненайукъара кхолламийн.

## Устав юридически кхоллам кхолларан документ санна

Юридически кхолламийн барамашна регламент хӀоттадо Гражданийн кодексан 52 йаззамца, ткъа иштта юридически тайп-тайпанчу кепийн кхолламийн законашца, масала, 1998 шарахь 8 февралехь арадаьлла Федералан закон № 14-ФЗ «Барамаллин жоьпалла долу йукъараллаш» (хийцамашца а, тӀетохаршца а).

Устав кхоллараллин документ санна лела лахарчу юридически кхолламийн кхоллараллин-бакъонийн кепашкахь:
* Акционеран йукъаралла (АЮ)
* Барамаллин жоьпалла долу йукъаралла (БЖДЮ), 2009 шарахь дуьйна — цхьаъ бен доцу единственный кхоллараллин документ ду БЖДЮ.

## Юридически кхолламийн уставан барамаш
* 1998 шарахь 8 февралехь ара а даьлла, 2013 шеран 23 июлехь хийцина а, тӀетоьхна а долу «Барамаллин жоьпалла долу йукъараллаш» цӀе йолчу № 14-ФЗ Федералан Законанан 12 йаззам.

## Хьаьжа кхин а
* ТӀемлойн устав
* Кхоллараллин документ
* Кхоллараллин барт

Категори:Административан бакъо
Категори:Гражданийн бакъо
Категори:Бахаман бакъо
Устав (маьӀнаш)

**Устав:**

* Устав — славянийн абатан кириллицин элпаш шира кепара яздар, амалехь ю къовламе геометрилла, элпаш таьӀна цахилар, дешнаш юкъахь херолаш цайитар.
* Устав — цхьаьна билгалчу сфереран я пачхьалкхан меженан, кхолламан, предприятин, кхечу а гӀуллакх дӀадахийтаран а, низам латторан а бакъонийн гулам бу.
* Устав — Россин мехкан, областан, федералан куьйга кӀелара гӀаланийн, автономин областийн, автономин гуонийн коьрта закон ду. Россин Федерацин субъектех республикийн бен йоцу конституцин аналог ю.
## Хьажа иштта
* ТӀемлойн устав.
* Далла гӀуллакхдаран устав (Типикон) — структура а, православера далла гӀуллакхдаран низам а, уьш шеран хӀора деношна дехкар а билгалйоккхуш долу куьйгалла.
* Килсан устав — мозгӀараш килсехь цхьаьна бахаран бакъонийн гулам а, кхин а далла гӀуллакх даран низам а ду.
* Масонийн уставаш — ду барт бина цхьаьнатоьхна масонийн Ӏадаташ а, практикаш а.
Кхоллараллин документ

**Кхоллараллин докуме́нт** — юридически кхолламан болхбаран бакъонан коьрта документ ду. Оцу документийн хӀоттам боьзна бу юридически кхоллам кхуллучу кхолламан-бакъонан кепах.

Гражданийн Кодексан 52 яззамца (05.05.2014 ш. редакци) юридически кхолламаш, бахаман накъосталлаш йоцурш, болхбо кхуллучара (декъашхоша) чӀагӀдеш долу устав бух болуш. Бахаман накъосталло болхбо кхолларан барт бух болуш, бартбо иза кхуллучара (декъашхоша), цунна лелайо юридически кхолламан  бакъонаш.

Юридически кхолламан уставехь хила беза хаамаш: юридически кхолламийн цӀераш, йолу меттигаш, юридически кхолламан белхан урхаллин низам, ткъа кхин а законо юридически кхолламашна бихкина шен-шена богӀу кхолламан-бакъонан кепийн хаамаш. Коммерцера боцу кхолламийн унитаран предприятийн уставашкахь, кхин а кхин коммерцин кхолламийн законо леринчу меттигашкахь билгалъяьхна хила еза юридически кхолламийн белхан Ӏалашо. Коммерцин кхолламан белхан билгалъяккхина Ӏалашо гайтина хила тарло уставехь, нагахь иза законо тӀедиллина дацахь а.

## Хьажа иштта

* Юридически кхоллам

## Литература
* Новый не какой словарь / Под редакцией *А. Н. Азрилияна* — М.: Институт новой экономики, 2006. ISBN 5-89378-016-7

## Хьажоргаш
* Глава первая Гражданского кодекса РФ

Категори:Бизнес
Категори:Юридически кхолламаш
Категори:Документаш
Бахаман йукъаралла

**Бахаман йукъараллаш** — кхуллучара (декъашхоша) уставан капиталца дакъошна бекъна (акцеш) коммерцин кхоллам бу.
Бахаман йукъараллаш кхуллу лахарчу кепашкахь:
* Акционерийн йукъаралла (гӀарайоккхурш я гӀарацайоккхурш).
* Йукъараллаш доза тоьхна жоьпаллийца. 2014 шеран 1 сентябрь кхаччалц къаьсташ яра йукъаралла сов жоьпаллийца . 

Категори:Коммерцин кхолламаш кепаца
Категори:Юридически кхолламаш
Чан

**Чан** — органиках йа минералах йевлла кегийра чӀогӀа дакъолгаш йу. Чан йу жима, диаметр микронан дакъош тӀиера максимум — 0,1 мм кхаччалца йолу дакъолгаш. Цул даккхийра дакъолгаш гӀамарш йукъара лору, церан барам 0,1 - 5 мм хуьлу. 

## ХӀусаман чан

ХӀусаман чена йукъахь йаха ховша таро хуьлу хӀусаман ченан веччалгаш, уьш йу сапротрофаш.
Адаман герга елахь а, ша сапрофит кхераме йац — цуо йуург ца талхайо, уьнан лазарш а ца даржадо, кхечу садолчу хӀуманаш санна, масала, дехкий, мукхадехкий, мозий, чхьаьвригаш. Иштта веччалгаш паразитийн зирхӀ дӀаса а ца хьо (чхьавригаш а, зингаташ а санна). Амма хӀусаман ченан веччалгийн дахаран сурсаташ уггар доккха бахьна ду аллергин а, астман а лазараш хиларан.

Чорда къевлинчу квартирехь шина кӀирнаха охьахуу 12 эзар гергга ченан дакъолгаш 1 квадратан сантиметр цӀенкъан а, ирх лаьттачу мебелан а. Оцу ченалахь ду 35 % минералан дакъолгаш, 12 % текстилан а, кехатан а хьасанаш, 19 % цӀуокан пелагаш, 7 % зезаган дургалш, 3 % кӀурзан а, кӀуран а дакъолгаш. Йисина 24 % билгалъяьлла йоцу, космосан чан ю. Компьютеран модель ечу хенахь Аризонан университетан Ӏилманчашна карийра, талам бечу меттигашкахь ченан дукхаха долу дакъа адаман хӀусам чукхочу хӀавааца, боьхачу мачех а, духарах а ца йолу.

## Ченаш лелхар
Ченан (ченахӀаваийн эдарш — аэрозолаш) чухоаман эккхар ду химин кхолларийн кхерамех цхьаъ, хуьлу доза долчу шортенехь (гӀишлойн чоьнаш чохь, тайп-тайпанчу гӀирсаш чохь, ломах йаьхначу шахташкахь). Ченан лелхарш хила тарло дамадаккхарехь, ялтийн элеваторашкахь (деман чан) иза басарех, саьнгалх, шекарх, кхечу чанкепарчу дуучу сурсатех кхетча, кхин а пластмассаш, молханийн препараташ, дагор охьу чархаш тӀехь (кӀоран чан), текстиль дарехь.

## Атмосферан чан

### Схьайалар
Мохо чан ойу латтах, ораматаш аракхуссу дургал, тӀаплаьмнаш аракхуссу чим иштта кхин дӀа а.

### Чено климатан бе Ӏаткъам
Атмосферера ченан барамо боккха Ӏаткъамбо климатан. Ченан дакъолгаш дӀахӀуду мелхан радиацин дакъа, ткъа кхин а конденсацин хӀоьънаш дакъалоцу мархаш кхуллуш.

## Чан оьздангаллехь
* Laboratoria Art&Science Space 2012 шеран апрелера июль кхаччалц хилира чан темана лерина Ӏилманан-исбаьхьаллин гайтарш, цигахь довзийтира ScienceART доьзна белхаш.
* Иранехь яьржина ю Ӏаьрбийн цӀе Абутураб — ченан да.

## Хьажа иштта

* Космосан чан
* Йалтан чан
* Циклон (чан гулйийриг)
* Чанъузург

## Билгалдахарш

Категори:ГӀирсаш
Категори:Нехаш
Категори:ХӀусамера дахар
Нематикан тӀеда кристаллаш

**Нематикан тӀеда кристаллаш** йа **нематикаш** («нема» — грек. тай) — леларехь паргӀата а, генара ориентацин низам а долу оптикан цхьаьнасеман тӀеда кристаллаш ду. Амалехь ду тайнийн кепара микроструктура хилар, юьхьигаш йа паргӀата ю, йа Ӏамошйолу хӀума чохь йолу чухоаман пенашца йихкина ю. Оцу кристаллийн молекулийн семийн ориентаци параллелаца лаьтта, амма цара кхин гӀатлеш ца кхуллу. Молекулийн еха семанаш лаьтта билгалчу агӀонна параллелаца долчу сизнийн дохалла, ткъа церан яккъаш лаьтта биен йоцуш. Нематикан тӀеда кристаллех кхин а олу нематикаш.

Препараташ — поликристаллан. Дозанаш — тайнаш — холестерикан мезофаза.

## Хьажа иштта
* Шинасеман нематик

Категори:ТӀеда кристаллаш