open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Материализм

**Материали́зм** ( — хӀуманийн) — матери хьалхара (бахьан, кеп, доза тохар) а, идеалан (кхетам, лаам) шозлугӀа (хилларг, жам) а лоруш философин дог-ойла. Материализмас матери йоцург кхин цхьаа дахаран субстанци йац бах; массо а хӀума матерех хӀотталуш йу, идеалан хӀуманаш (цу йуккъехь кхетам а) материн субстанцийн процессашах кхоллалуш йу. Материн законаш массо хӀумана дӀасадержиш ду, цу йуккъехь адамашна а, йукъараллина а.

«Материализм» дош йукъадеккхира Готфрид Лейбницас.

## Билгалдахарш

## Литература
* Комарова В. Я. Становление философского материализма в Древней Греции. Л., 1975.
* Ян Хиншун. Материалистическая мысль в древнем Китае. М., 1984. — 181 с.
* Материалисты Древней Греции. — М.: Государственное издательство политической литературы, 1955  на сайте Руниверс
* История философии в кратком изложении. М., 1991. (Перевод с чеш.)
* Аникеев Н. П. О материалистических традициях в индийской философии. М., 1965. — 260 с.
* Уткина Н. Ф. Естественнонаучный материализм в России XVIII века. М., 1971.
* Радуль-Затуловский Я. Б. Из истории материалистических идей в Японии. М., 1972. — 290 с.
* Gupta, Uma. Materialism in the Vedas. New Delhi, 1987. — ISBN 81-7054-038-0
* История философии: Запад — Россия — Восток / Под ред. Н. В. Мотрошиловой. — Т. 1 — 4. — М.
* *Ю. И. Семёнов* «Философия истории» //«Современные тетради», 2003 — крупнейшая теоретическая работа в области исторического материализма
* *Ю. И. Семёнов* «Диалектический (прагмо-диалектический) материализм: его место в истории философской мысли и современное значение»
* Moser, P. K., J. D. Trout. Eds. Contemporary Materialism: A Reader. New York, Routledge, 1995.
* Vitzthum, Richard C. Materialism: An Affirmative History and Definition. Amhert, New York, Prometheus Books, 1995.
* *Рассел Б.* История западной философии. В 3-х кн. Любое изд.
* *Реале Дж., Антисери Д.* Западная философия от истоков до наших дней. — Т. 1 — 4. — СПб.

## Хьажоргаш
* 
* Материализм
* Маркс К., Энгельс Ф., Ленин В.И. О диалектическом и историческом материализме
* Материализм. // Философский словарь / Под ред. И. Т. Фролова. — 4-е изд.-М.: Политиздат, 1981. — 445 с.
* Материализм  // Новая философская энциклопедия

Категори:Философи
Лабинск

**Лаби́нск** — Россин Краснодаран мехкан гӀала, Лабинскан кӀоштан а, Лабинскан гӀалин меттиган а административан центр.

ГӀалин бахархойн дукхалла — 61,1 эзар. адам (2008).

## Билгалдахарш

Категори:Краснодаран мехкан гӀаланаш
Кубань-тӀера-Славянск

**Кубань-тӀера-Славянск** —  Россин Краснодаран мехкан гӀала, Славянскан кӀоштан административан центр.

Бахархойн дукхалла 63,8 эзар стаг (2010). луьсталла 3,2 эзар. стаг 1&nbsp;км².

## Билгалдахарш

Категори:Краснодаран мехкан гӀаланаш
Крымск

**Крымск** —  Россин Краснодаран мехкан гӀала, Крымскан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 57,3 эзар адам (2010).

## Билгалдахарш

Категори:Краснодаран мехкан гӀаланаш
Тимашёвск

**Тимашёвск** (кхин цӀе **Тимаше́вск**) — Россин Краснодаран мехкан гӀала, Тимашёвскан кӀоштан а Тимашёвскан гӀалин меттиган а административан центр.

Бахархойн дукхалла — 53 921 адам (2010).

ГӀала ю Кирпили олучу хийистехь, Краснодаран 68 киломметрехь къилбседехьа.

## Билгалдахарш

Категори:Краснодаран мехкан гӀаланаш
Ставрополан мохк

**Ставрополан мохк** — Россин Федерацин регион, Къилбседа-Кавказан Федералан гуонан йукъайогӀу, Къилбаседа-Кавказан экономикин кӀоштан йукъайогӀу.

Административан центр — Ставрополь гӀала.

## Административан йекъайалар

# Александровскан кӀошт
# Андропован кӀошт
# Апанасенковскан кӀошт
# Арзгиран кӀошт
# Благодарнин кӀошт
# Будённовскан кӀошт
# Георгиевскан кӀошт
# Грачёвкан кӀошт
# Изобильнин кӀошт
# Ипатован кӀошт
# Кировскан кӀошт
# Кочубеевскан кӀошт
# Красногвардейскан кӀошт
# Курскан кӀошт
# Левокумскан кӀошт
# Минводан кӀошт
# Нефтекумскан кӀошт
# Новоалександровскан кӀошт
# Новоселицкан кӀошт
# Петровскан кӀошт
# Предгорнин кӀошт
# Советскан кӀошт
# Степнойн кӀошт
# Труновскан кӀошт
# Туркменийн кӀошт
# Шпакан кӀошт

## Билгалдахарш
  

Категори:Ставрополан мохк
Тихорецк

**Тихоре́цк** — Россин Краснодаран мехкан гӀала, Тихорецкан гӀалин меттиган а, Тихорецкан кӀоштан а административан центр.

Бахархойн дукхалла 62,9 эзар. адам (2008).

## Билгалдахарш

Категори:Краснодаран мехкан гӀаланаш
Краснодаран мохк

**Краснодаран мохк** — Россин Федерацин регион, Къилба Федералан гуонан йукъайогӀу.

Административан центр — гӀала Краснодар.

## Административан йекъайалар
}

**ГӀалин муниципалан кхолларш а цера коьрта гӀаланаш а:**
: I. ГӀала Краснодар — Краснодар
: II. ГӀала Новороссийск — Новороссийск
: III. ГӀала-курорт Геленджик — Геленджик
: IV. ГӀала Горячий Ключ — Горячий Ключ
: V. ГӀала-курорт Сочи — Сочи
: VI. ГӀала Армавир — Армавир
: VII. ГӀала-курорт Анапа — Анапа

**КӀошташ а цера административан коьрта гӀаланаш а:**
# Абинскан — гӀ. Абинск
# Апшеронскан — гӀ. Апшеронск
# Белая Глинан (14) — э. Белая Глина
# Белореченскан — гӀ. Белореченск
# Брюховецкан — э. Брюховецкая
# Выселкин — э. Выселки
# Гулькевичин — гӀ. Гулькевичи
# Динскан — э. Динская
# Ейскан — гӀ. Ейск
# Кавказан — гӀ. Кропоткин
# Калининскан — э. Калининская
# Каневскан — э. Каневская
# Кореновскан — гӀ. Кореновск
# Красноармейскан — э. Полтавская
# Крыловскан — э. Крыловская
# Крымскан — гӀ. Крымск
# Курганинскан — гӀ. Курганинск
# Кущёвскан — э. Кущёвская
# Лабинскан — гӀ. Лабинск
# Ленинградскан — э. Ленинградская
# Мостовскан — э. Мостовской
# Новокубанскан — гӀ. Новокубанск
# Новопокровскан — э. Новопокровская
# Отраднин — э. Отрадни
# Павловскан — э. Павловская
# Приморско-Ахтарскан — гӀ. Приморско-Ахтарск
# Северскан — э. Северская
# Славянскан — гӀ. Славянск-на-Кубани
# Староминскан — э. Староминская
# Тбилисскан — э. Тбилисская
# Темрюкан — гӀ. Темрюк
# Тимашёвскан — гӀ. Тимашёвск
# Тихорецкан — гӀ. Тихорецк
# Туапсен — гӀ. Туапсе
# Успенскан — э. Успенское
# Усть-Лабинскан — гӀ. Усть-Лабинск
# Щербиновскан — э. Старощербиновски

## Билгалдахарш
  

Категори:Краснодаран мохк
Хабаровскан мохк

**Хабаровскан мохк** — Россин Федерацин регион, иза йу Россин Гена-Малхбалехь.

Административан центр — гӀала Хабаровск, бахархойн дукхалла — 593 636 стаг. (2013).

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
1820 шо

## Оцу шарахь бинарш
* Фри́дрих Э́нгельс (1820 шеран 28 ноябрь, Бармен — 1895 шеран 5 август, Лондон) — немцойн философ, марксизман бухбиллинчарах цхьаъ, Карл Марксан доттагӀа а, ойла цхьанаӀогӀург а, соавтор а.
Красноярскан мохк

**Красноярскан мохк** — Россин Федерацин регион, иза Сибиран Федералан гуонан йукъайогӀу, административан центр — Красноярск. Иза Малхбален-Сибиран экономикин кӀоштан йукъайогӀу.

## Билгалдахарш
 

Категори:Красноярскан мохк
Пермийн мохк

**Пермийн мохк** — Россин Федерацин регион, Приволжен Федералан гуонан йукъайогӀу. Административан центр — гӀала Пермь.

## Билгалдахарш
  

Категори:Пермийн мохк
Приморьен мохк

**Приморьен мохк** — Россин Федерацин регион.

*Административан центр* — гӀала Владивосток.

*Майда* — 164 673 км².

*Бахархой* — 1 947 263 стаг. (2013).

*Луьсталла* — 11.83 стаг./км² (2013).

## Билгалдахарш
 

Категори:Росси
Байкалдехьара мохк

**Байкалдехьара мохк** — Россин Федерацин регион, иза бу малхбалера Байкалдехьехь. Сибиран Федералан гуонан йукъайогӀу.

*Майда* —  431 892 км².

*Бахархойн дукхалла* — 1 095 169 стаг. (2013).

*Административан центр* — гӀала Чита.

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Алтайн мохк

**Алтайн мохк** — Россин Федерацин регион, Сибиран Федералан гуонан йукъайогӀу. Административан центр — Барнаул. Кхоьллина  1937 шеран 28 сентябрехь.

## Административан йекъайалар

### ГӀаланийн гуош

### Муниципалан кӀошташ

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Камчаткин мохк

**Камчаткин мохк** — Россин Федерацин регион, Гена-Малхбален Федералан гуонан йукъайогӀу.

Административан центр — гӀала Петропавловск-Камчатски.

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Амуран область

**Амуран область** (*Приаму́рье*) — Россин Федерацин регион, иза Гена-Малхбале Федералан гуонан йукъайогӀу.

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Архангельскан область

**Архангельскан область** — Россин область. Цунна йукъайогӀу Ненцойн автономин гуо.

Административан центр — гӀала Архангельск.

## Билгалдахарш

Категори:Архангельскан область
Брянскан область

**Брянскан область** — Россин Федерацин регион.

Дозанашца йу Украина а, Белорусси а.

Областан центр — гӀала Брянск.

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Челябинскан область

**Челябинскан область** — Россин Федерацин регион, Уралан Федералан гуонан йукъайогӀу. Административан центр: гӀала Челябинск.

## Суьрташ

Файл:Simonovskiy.JPG|Музей
Файл:Serpeevka village.JPG|Аре
Файл:Откликной гребень.jpg|«Таганай» олучу къоман бешахь 
Файл:Turgoyak.jpg|Тургояк олу Ӏам


## Административан йекъайалар

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Иркутскан область

**Иркутскан область** — Россин Федерацин регион, иза йу Сибиран Федералан гуонан йукъайогӀуш. Административан центр — гӀала Иркутск.

Субъект кхоьллина  1937 шара 26 сентябрехь.

Майда — 774 846.

Бахархой — 2 422 026 (2013).

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Белгородан область

**Белгородан область** — Россин Федерацин регион.

Яккхи гӀаланаш: Белгород — 366 эзар. стаг., Стари Оскол — 260 эзар. стаг., Губкин — 115 эзар. стаг.

## Билгалдахарш
  

Категори:Белгородан область
Калининградан область

**Калининградан область** (7 апрель — 4 июль 1946 — *Кёнигсберган область*) — Россин федерацин регион, иза Къилбаседа-малхбузен Федералан гуонан йукъайогӀу.

*Майда* — 15 125км².

*Бахархой* — 954 773 (2013)

## Cахьтан аса

Кхузахь UTCн дӀахилар +3:00 йу. Кхузара хан Москохан хенал 1 сахьт башха йу, Аьхка Балтикайистера республикашкахь а кхин Финляндехь а, Исраилехь а, Туруойчохь а, Украинехь а Белоруссехь а йолу хенаца нийса йу. Йукъара Европин хенал +1 сахьт башха йу. Ӏай Йукъара Европин хенал +2 башха йу.
Административан центр — Калининград.

## Билгалдахарш
 

Категори:Росси
Калугин область

**Калугин область** — Россин Федерацин регион. Йуккъера Федералан гуонан йукъайогӀу.

**Майда** — 29 777 км².
**Бахархой** — 1 005 585 (2013).
**Областан центр**  — гӀала Калуга (341,7 эзар. стаг).

## Билгалдахарш
  

Категори:Калугин область
Кемеровн область

**Кемеровн область** (*Кузбасс*) — Россин Федерацин регион, Сибиран Федералан гуонан йукъайогӀу.

Облатан майда — 95 725 км², луьсталла — 28.65 стаг./км².

Административан центр — гӀала Кемерово.

Бахархой — 540,1 эзар. стаг. (2013).

Областан йокха гӀала — Новокузнецк. Бахархой — 549,1 эзар. стаг. (2013).

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Кировн область

**Кировн область** —  Россин Федерацин регион. Приволжен Федералан гуонан йукъайогӀу. Кхин Волго-Вятскин экономикин кӀоштан йукъайогӀу.

Майда 120 374 км².

Административан центр — гӀала Киров.

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Костромин область

**Костромин область** — Россин Федерацин регион, Йуккъера Федералан гуонан йукъайогӀу.

*Майда:* 60 211 км². 
*Бахархой:* 658 906 (2013).

## Муниципалан кхолларш
### ГӀалин гуош

* Кострома
* Волгореченск
* Буй
* Галич
* Мантурово
* Шарья

### Муниципалан кӀошташ

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Курганан область

**Курганан область** — Россин Федерацин, иза йу Малхбузера-Сибиран аренан тӀехь. Уралан Федералан гуонан йукъайогӀу.

*Майда* — 71 488 км²

*Бахархойн дукхалла* — 885 759 (2013).

## Билгалдахарш

Категори:Росси
Ивановн область

**Ивановн область** — Россин Федерацин регион, иза Йуккъера Федералан гуонан йукъайогӀу.

*Майда* — 21 437
*Бахархой* — 1 048 961 (2013).
*Областан центр* — Иваново гӀала, Москвара Иванове 275 км йу.

## Муниципалан кӀошташ

* Верхни Ландехан кӀошт (Верхни Ландех)
* Вичуган кӀошт (Вичуга)
* Гаврилов Посадан кӀошт (Гаврилов Посад)
* Заволжскан кӀошт (Заволжск)
* Ивановн кӀошт (Иваново)
* Ильинскан кӀошт (Ильински-Ховански)
* Кинешман кӀошт (Кинешма)
* Комсомольскан кӀошт (Комсомольск)
* Лежневан кӀошт (Лежнево)
* Лухан кӀошт (Лух)
* Палехан кӀошт (Палех)
* Пестякин кӀошт (Пестяки)
* Приволжскан кӀошт (Приволжск)
* Пучежан кӀошт (Пучеж)
* Родникин кӀошт (Родники)
* Савинан кӀошт (Савино)
* Тейкован кӀошт (Тейково)
* Фурманован кӀошт (Фурманов)
* Шуян кӀошт (Шуя)
* Южан кӀошт (Южа)
* Юрьевецан кӀошт (Юрьевец)

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Курскан область

**Курскан область** — Россин Федерацин регион, Йуккъера Федералан гуонан йукъайогӀу. Административан центр — Курск.

Кхоьллина  1934 шара 13 июнехь.

### Муниципалан кӀошташ

## Билгалдахарш
  

Категори:Курскан область
Ленинградан область

**Ленинградан область** — Россин Федерацин регион, иза Къилбседа-малхбузен Федералан гуонан Къилбседа-малхбузен экономикин кӀоштан йукъайогӀу.

## ГӀаланаш
* Бокситогорск 
* Никольское 
* Волосово 
* Новая Ладога 
* Волхов
* Отрадное
* Всеволожск 
* Пикалево
* Выборг 
* Подпорожье
* Высоцк 
* Приморск
* Гатчина
* Приозерск
* Ивангород
* Светогорск
* Каменногорск 
* Сертолово
* Кингисепп 
* Сланцы
* Кириши 
* Сосновый Бор
* Кировск
* Сясьстрой
* Коммунар
* Тихвин
* Лодейное Поле 
* Тосно
* Луга
* Шлиссельбург
* Любань

## Бахархойн дукхалла

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Йаздархо

**Йаздархо**, 2021 шо кхаччалц йаздора **Яздархо** (наггахь **литератор**) — нахана йеша керла дешнийн кхоллам кхуллуш волу стаг. Йаздархо олу стагахь и кхолламаш йаздар цуьнан коьрта болх белахь. Иштта цунах йаздархо олу из шен кхолламашца рицкъ доккхуш велахь.

## Хьажа иштта

## Билгалдахарш

Категори:Литература
Категори:Говзаллаш
Категори:Йаздархой
Магаданан область

**Магаданан область** — Россин регион, Гена-Малхбален Федералан гуонан йукъайогӀу.

## Административан йекъайалар
Магаданан областан йукъайогӀуш йу 49 муниципалан къоллар: 1 гӀалин гуо, 8 муниципалан кӀошт, 20 гӀалин меттиг а 20 йуьртан меттиг.

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Москохан область

**Москохан область** — Россин Федерацин регион, Йуккъера Федералан гуонанн йукъайогӀу. Административан центр — Москох гӀала.

Областан майда — 44 379 км².

Бахархой 7 048 084 стаг. (2013).

## Билгалдахарш
 

Категори:Москохан область
Мурманскан область

**Мурманскан область** — Россин Федерацин регион, кхоьллина 1938 шеран 28 маехь. Дозанашца йу Карели къилбехьа, Финлянди малхбузехьа, Норвеги къилбседа-малхбузехьа.

* *Майда* — 144 902 км²
* *Бахархой* — 780 401 (2013).
* *Административан центр* — гӀала Мурманск.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Правительство Мурманской области 

Категори:Росси
Нижни Новгородан область

**Нижни Новгородан область** — Россин Федерацин регион. Приволжен Федералан гуонан йукъайогӀу. Административан центр — Нижни Новгород.

*Майда* — 76 900 км².

*Бахархой* — 3 289 841 эзар стаг.

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Новгородан область

**Новгородан область** — Россин Федерацин регион, иза Къилбседа-малхбузен Федералан гуонан. Административан центр — Велики Новгород.

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Липецкан область

**Липецкан область** — Россин Федерацин регион. Областан центр — гӀала Липецк.

Майда — 24 047 км².

Бахархой — 1 162 235 (2013).

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Новосибирскан область

**Новосибирскан область** — Россин Федерацин. Сибиран Федералан гуонан йукъайогӀу.

Административан центр — гӀала Новосибирск.

## Билгалдахарш
  

Категори:Новосибирскан область
Оренбурган область

**Оренбурган область** — Россин Федерацин регион. Область кхоьллина 1934 шеран 7 декабрехь

*Административан центр* — гӀала Оренбург.

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Журналист

**Журналист** — ша йаздина хӀумнаш журналашкахь а, газеташкахь а арахоьцуш волу стаг. Иштта журналист хила тарло блогер, цуьнан блог СМИ лоруш елахь.

Журналистан коьрта болх бу ша-тайпа хӀумнаш йаздар ешархон самукъадаккха. Цуьнан коьрта Ӏалашо — дукха йошур (хьовсур, ладугӀур) йолу хӀумнаш йаздар.

## Хьосташ
* *Есин Б. И.* (2000). История русской журналистики (1703—1917), Москва, Флинта, Наука.
* *Махонина С. Я.* (2008). История русской журналистики начала XX века. Москва, Флинта, Наука.
* *Кузнецов И. В.* (2006). История отечественной журналистики (1917—2000), Москва, Флинта, Наука.
* *Пасти С.* (2004). Русский журналист в контексте перемен. Университет Тампере (диссертация).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 

Категори:Журналистика
Категори:Говзаллаш
Журналистика

**Журнали́стика** — дуьненахь хилла хӀумнашах хаамаш гулбар а, царех кхетор а, иза тайп-тайпан кепашкахь кечйар а, нахана йуккъехь дӀасайаржайар а.

## Билгалдахарш

## Литература
* Трыков В. П. Античная протожурналистика
* 
* Корконосенко С. Г. Основы журналистики: Учебник для студентов вузов // С. Г. Корконосенко. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Аспект пресс. 2006, ISBN 5-7567-0410-8
* Свитич Л. Г. Введение в специальность: Профессия: журналист: Учебн. пособие для студентов вузов // Л. Г. Свитич. — 3-е изд. испр. и доп. — М.: Аспект Пресс, 2010. ISBN 978-5-7567-0602-4
* Иваницкий В. Л. Основы бизнес-моделирования СМИ: Учебн. пособие для студентов вузов // В. Л. Иваницкий. — М.: Аспект Пресс, 2010. ISBN 978-5-7567-0576-8

## Хьажоргаш
* Журналистика в Викиверситете
* Правовые основы журналистики в Викиверситете
* Радиожурналистика в Викиверситете
* Основы журналистики в Викиверситете
* Фотожурналистика в Викиверситете

* 

Категори:Журналистика
Орёлан область

**Орёлан область** — Россин Федерацин регион. Йуккъера Федералан гуонан а, Йуккъера экономикин кӀоштан а йукъайогӀу.

Кхоьллина терахь — 27 сентябрь 1937 шо. Бахархойн дукхалла — 775 826 (2013).

Майда — 24 652 км².

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Энциклопеди

**Энциклопе́ди** (  — «дуьззина дешар»,  — го,  — дешар) — системе далийна дерриге адамийн а, йа билгалйаьккхина дисциплинин а хаарийн хьажар. Иштта энциклопеди олу Ӏилманийн хьажар чулоцуш Ӏилманийн справочникех (дукха хьолехь дошам кепехь). Шуьра маьӀин — дукха йешархойн лерина арахецна Ӏилманийн хаарийн а, тайп-тайпана темийн хаамийн а гулам.

## Кехата энциклопедиш
* *Энциклопедический словарь*. СПб.: Ф. А. Брокгауз, И. A. Ефрон, 1890—1907. 82 + 4 тт.
* *Большая энциклопедия: Словарь общедоступных сведений по всем отраслям знания* / Под ред. С. Н. Южакова. СПб.: Просвещение, 1900—1909.
** 1-е — 4-е изд. (стереотипные). 1900—1907. 20 тт. + 2 дополнительных.
** 5-е изд. 1907—1909. 22 тт.
* *Гранат: Энциклопедический словарь*. 58 тт. 1910—1948.
* *Большая советская энциклопедия* (БСЭ). Москва.
** 1-е изд. 65 тт. 1926—1947.
** 2-е изд. 50 тт. 1950—1960.
** 3-е изд. 30 тт. 1969—1978. http://www.rubricon.com/bse_1.asp 
* ;
* Военный энциклопедический словарь (ВЭС), Москва (М.), Военное издательство (ВИ), 1984 г., 863 стр. с иллюстрациями (ил.), 30 листов (ил.);
* *Техническая энциклопедия*. 26 тт. 1927—1934
* *Энциклопедический справочник «Машиностроение»* М.: Машгиз, 1946—1951. 16 тт.
* *Детская энциклопедия (советская)*
* *Энциклопедия для детей*
* *Физическая энциклопедия'
* *Энциклопедия об алюминии''

### Кхоьчу пачхьалкхашахь
* Брокгауз (). 1805—
* Бертельсманн (). 1835—
* Британская энциклопедия. 1768—
* Startsjevski. 12 тт. 1847—55.
* Pluchard, Krajevski, Beresin, 15 томов, 1880—
* Garbel. 5th edition. 9 тт. 1901.
* Meyers Konversations-Lexikon 4.ed. 1885—1892 
* Вьетнаман энциклопедин дошам, 2005 — хьалхара Вьетнаман энциклопеди.

### Оьрсийн универсальни [[онлайн]]-энциклопедиш
* Open Encyclopedia Project
* Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия
* «Википеди»
* Энциклопедия «Кругосвет»
* Рубрикон
* Яндекс.Словари
* Словари и энциклопедии на Академике

## Самукъане хилларш
Массарелла а йоккха энциклопеди йара 1410 шарахь Чжу Ди цӀе йолу Китайн императорс йайтинарг. Цуьна йара 11 095 том а, 917 480 агӀо а. Иза йеш 2 эзар стаг бол бира. Оцу энциклопеди кхо экземпляр бен йацара. Цуьнан чухоам бара 40 кубически метр.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Константин Романович Симон. «Термины "энциклопедия" и "свободные искусства" в их историческом развитии».  № 34/2001 еженедельника «Русский язык» издательского дома «Первое сентября».
* 

Категори:Энциклопедиш
Категори:Книгаш
Пскован область

**Пскован область** — Россин Федерацин регион, Къилбаседа-малхбузен Федералан гуонан йукъайогӀу.

Административан центр — гӀала Псков.

## Административан-мехкан хӀоттам

; ГӀаланийн гуош

; Муниципалан кӀошташ

;3 эзарал дукхо адам Ӏаш долу нах беха меттигаш

## Билгалдахарш
  

Категори:Пскован область
Телефон

**Телефо́н** ( — «генахь»,  «аз») — генахь аз дӀахозуьйту а, схьахозуьйту аппарат. Таханлера телефонаш зӀе кхохуш йо токан сигналашца.

## Хьажоргаш
* BBC : Белл не изобретал «Телефон»
* Средства проводной связи (1914—1945) в «Радиомузее РКК»
* Телефоны СССР начала 60-х годов
* Музей истории телефона 
*  

## Билгалдахарш

Категори:Телефонан зӀе
Категори:Офисан техника
Хаам

**Хаам** (лат. *informatio*, кхетор, дӀадийцар, хууш хилар) — кепаца доьзна доцу цхьана хӀуманах лаьцна хаар. Тахана хаам йукъара Ӏилманан къастам болу бац. Тайп-тайпана Ӏилманаш хаамийн шайн къастамаш бо. Масала, «хаам» кхетам коьрта бу информатикехь. Цуьнан къастам кхоьчу цул цхьалха кхетамашца цабало. Коьрта кхетаман чулацам муьлха Ӏилманехь къастабо масалашца а, кхоьчу кхетаман чулацамца дуьхьалхӀоттораца а. «Хаам» кхетамаца хьал гуттара чолхе ду и кхетам массо а Ӏилманан чохь леладар бахьнехь.

## Литература
* *Стратонович Р. Л.* Теория информации  М.: Сов. радио, 1975. — 424 с.
* *Урсул А. Д.* Природа информации. — М.: Политиздат, 1968. — 288 с.
* *Урсул А. Д.* Проблема информации в современной науке. — М.: Наука, 1975. — 288 с.
* *Чернавский Д. С.* Синергетика и информация (динамическая теория информации) — М.:Едиториал УРСС, 2004. — 288 с ISBN 5-354-00241-9.

## Хьажоргаш

*  Высказывания исследователей феномена информации

## Билгалдахарш

Категори:Хаам
Жайна

**Жайна** — куьйгаца йа типографехь тӀе йоза а, сурташ а тӀедаьхна зорбанан продукцин тайпа: вовшах тесна кехаташах йа тетрадех йина муьран йоцу арахецург. Иза хуьла 48 агӀонал сов а, чӀогӀа мужалт а йолуш.

## Самукъане хилларш

Дуьненахь массарелла а йоккха жайна ду Кодекс Гигас (Codex Gigas) — XIII бӀешерахь куьйга йаздина жайна  (640 (624) агӀо, мужалт 92 см лекха, 50 см шуьйра; 22 см томма, 75 кг еза).

Дуьненахь массарелла жима жайна йу А. П. Чеховс йазйина «Хамелеон». Иза йу 0,9×0,9 мм. Цуьнан 30 агӀо йу, хӀора агӀонехь 11 могӀа бу, цу тӀехь 3 бос болу сурт ду. Жайна  йина А. И. Коненкос 1996 шарахь Омскехь.

Брюстер Кейл ву Британии дуьненахь мел йолу Жайнийн архив хьаялла гӀерташ.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш

* История книги* Как хранить старые книги 

Категори:Книгаш
ТӀекере

**ТӀекере** — «информаци цхьана стагара вукхуьнга дӀаялар», вовшеца болх бан дезаран бахьнехь хуьлуш йолу нахана а, тобанашна а юккъехь уьйра хӀотторан чолхе, дукха агӀонаш йолу процесс. Иза хӀотталуш ю кхаа дакъанахь: коммуникаци (информаци хийцар), интеракци (даран хийцар), социальни перцепци (накъостах кхетар). ТӀекере йоцуш адамийн гӀуллакх дӀагӀойла дац. ТӀекерин психологин агӀо толлуш ю тӀкерин психологис; тӀекери гӀуллакхехь лелаяр толлу социологис.

## Билгалдахарш

## Литература
* *В. Л. Леви*. Искусство быть другим — СПб. : Питер, 1993. — 191 с. : ил. — (Искусство быть; кн. 1). — ISBN 5-7190-0006-2.
* 
* Смирнов И. Motherfucker, или об экстремальных техниках сближения/дистанцирования в коммуникативном акте  // Смирнов И. П. Генезис. Философские очерки по социокультурной начинательности. СПб., 2006. С. 87-108.
* *Выготский Л. С.* Мышление и речь.
* *Жинкин Н. И.* Речь как проводник информации.

Категори:ТӀекере
Категори:Социальни психологи
Ростовн область

**Ростовн область** — Россин Федерацин регион, Къилба Федералан гуонан йукъайогӀу. Административан центр — гӀала Дон-тӀера-Ростов.

### Муниципалан кӀошташ

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Рязанан область

**Рязанан область** — Россин Федерацин, Йуккъера Федералан гуонан йукъайогӀу.

*Административан центр:* гӀала Рязань.

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Технологи

**Технологи** ( — исбаьхьалла, говзалла, хаар;  — ойла, бахьна; методика, арахецаран кеп) — цхьана декъехь лелош йолу методаш а, процессаш а, материалаш а, Ӏилманан арахецаран техникин сурт хӀоттор.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Герасимов Я. И.* Химическая термодинамика в цветной металлургии. Т. 1-7. / Я. И. Герасимов, А. Н. Крестовников, А. С. Шахов и др. — М.: Металлургиздат, 1960—1973. — 2108 с.
* Металловеды / Составитель С. С. Черняк — Иркутск: Изд-во ИрГУ, 2000. — 532 с.
* *Павленко Н. И.* История металлургии в России XVIII века. Заводы и заводовладельцы. М.: Издательство АН СССР, 1962. — 566 с.
* 
* 
*  (электронная версия 2011 г.)
* Вейсбах, «Практическая механика» (в переводе Усова); Weisbach, «Lehrbuch der lugenieur und Maschinenmechanik, bearbeitet von Herrmann»; Collignon, «Traité de Mécanique»;
* Чебышёв, «О простейшей суставчатой системе» («Записки Императорской академии наук», приложение к LX тому) и многие другие статьи в «Записках Императорской академии наук»;
* Альбицкий, «Конические зубчатые колеса», «Цилиндрические зубчатые колеса», «Винтовое зацепление»;

## Хьажоргаш
* Величайшие инженерные достижения XX века
* Технологии. Предложения. 
* Биржа технологий и патентов 

Категори:Технологи
Биотехнологи

**Биотехноло́ги** — са долу хӀумнех а, цера системех а, цера доьналлин сурсаташех а пайда эцаран таронаш толлуш долу Ӏилма. Иштта биотехнологис толлу генни инженерица некъаца дуьненахь йоцу оьшуш йолу билгалонаш йолу садолу хӀумнаш кхоллар.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* Биотехнология, учебное пособие  — ресурс, целиком посвящённый биотехнологии.

Категори:Биотехнологи
Категори:Фармаци
Самарин область

**Самарин область** — Россин Федерацин, Приволжен Федералан гуонан йукъайогӀу.

Административан центр — гӀала Самара.

## Сахьтан аса

Самарин область йу Самарин хенан сахьтийн асехь. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу.
2010-гӀа шо кхаччалц, областехь яра асан Самарин хан (МСК+1).

2010-2014-чу шерашкахь яра Москохан хан..
2014-чу шаран 26-чу октябряхь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4).
Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

Категори:Самарин область
Бедар

**Бедар** — адамаш шайн догӀмаш лардархьам (шелонах, догӀанех, малхех, сагалматех) тӀейуху хӀумнаш (дукха холехь кӀаденах йа йуьйцина тайп-тайпан Ӏаламан йа кхоьллина материалах). Цул совнах бедарш хаза хилитархьам лелош йу, цуьна культурин а, йукъараллин а маьӀана ду. Бедарш тӀетайо хаздергашца а, прическица а, макияжца а.

## Билгалдахарш

## Литература
* **ГОСТ 17037-85** (СТ СЭВ 4827-87) — *Изделия швейные и трикотажные. Термины и определения*.
* 
* 
* Одежда 

Категори:Бедарш
Смоленскан область

**Смоленскан область** (*Смоленщина*) — Россин Федерацин регион, Йуккъера Федералан гуонан йукъайогӀу.

*Майда* — 49 779 км².
*Бахархой* — 975 188 (2013).
*Областан центр* — гӀала Смоленск.

*Кхоьллина терахь* 27 сентябрь 1937 шо.

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Свердловскан область

**Свердловскан область** — Россин Федерацин, Уралан Федералан гуо йукъайогӀу.

Административан центр — гӀ. Екатеринбург.

### ГӀалин гуош

### Муниципалан кӀошташ

## Билгалдахарш
  

Категори:Свердловскан область
Тамбовн область

**Тамбовн область** — Россин Федерацин регион, Йуккъера Федералан гуонан йукъайогӀу.

*Административан центр:* гӀала Тамбов.

*Кхолийна терахь:* 27 сентябрь 1937 шо.

## Билгалдахарш
  

Категори:Тамбовн область
Томскан область

**Томскан область** — Россин Федерацин, Сибиран Федералан гуонан йукъайогӀу.

Административан центр — гӀала Томск.

## Билгалдахарш
  

Категори:Томскан область
Тулин область

**Тулин область** — Россин Федерацин регион, Йуккъера Федералан гуонан йукъайогӀу.

Административан (*областан*) центр — гӀала Тула.

*Майда* —  25 679 км²
*Бахархой* — 1 532 436 (2013).
*Кхолийна терахь* — 1937 шеран 26 сентябрь.

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Тверан область

**Тверан область** — Россин Федерацин регион, Йуккъера Федералан гуонан йукъайогӀу.

Административан центр — гӀала Тверь.

## Билгалдахарш
 
 

Категори:Росси
Сахалинан область

**Сахалинан область** — Россин Федерацин, Гена-Малхбален Федералан гуонан йукъайогӀу.

Административан центр — гӀ. Южно-Сахалинск.

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Тюменан область

**Тюменан область** — Россин Федерацин регион, Уралан Федералан гуонан йукъайогӀу.

Административан центр — гӀ. Тюмень.

## Климат
Климат арктикан, субарктикан къилбаседехь, барамера — юккъехь а, къилбехахь а. Январан юккъера температура техка −25°С тӀиера Тюменан кӀоштехь −47°С кхаччалц къилбаседехь. Шелонан муьран йохалла ю 130 Тюменехь, 210 де шарахь тундран регионехь.

## Билгалдахарш
  

Категори:Тюменан область
Ульяновскан область

**Ульяновскан область** — Россин Федерацин регион, Приволжен Федералан гуонан йукъайогӀу. Административан центр — гӀала Ульяновск.

### Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — йанварь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикан циклонаш хийцало арктикан хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къйекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга.

## Билгалдахарш
  

Категори:Росси
Ярославлан область

**Ярославлан область** — Россин Федерацин регион, Йуккъера Федералан гуонан йукъайогӀу.

Административан (областан) центр — гӀала Ярославль.

## Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.

Область лаьтта дикка тӀуьначу зонехь; атмосферан йочаллин юккъера барам бу шарахь 500 - 600 мм, цу тӀе 70% царех хуьлу вегетацин муьрехь, 30% гергга Ӏай хуьлу. Ӏаьнардаларан юккъера барам 400 мм. Иштта, атмосферин йочаллин йукъара барам сов хуьлу Ӏанаръяла тарлучу йочанел. Цундела хӀаваъ лакхара тӀуналла йолуш хуьлу. Уггаре лакхара дустаран тӀуналла хуьлу декабрехь (65-93%). Уггаре кӀезиг майхь хуьлу (52-56%). Вегетацин мур 165-170 де-буьйса.

## Билгалдахарш
  

Категори:Ярославлан область
Ярославль

**Ярославль** — Россин гӀала, Ярославлан областан а, Ярославлан кӀоштан а административан центр. 

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Россин гӀаланаш
Хьехархо (газет)

«**Хьехархо**» — Нохчийн Республикехь арадолу йукъараллин а, политикин а, Ӏилманан а, дешаран а газет.
* Регистрацин тешалла: ПИ № ФС 20—0137 2005 шаран 24 февраль
* Кеп: зорбан арахоьцург, газет
* ДӀасадаржо мохк: Нохчийн Республика
* Учредитель: Цуруев, Шарип Мовладович
* Коьрта редактор: Цуруев, Шарип Мовладович

;Йукъараллин кхеташо
* Музаев А. А. (председатель) — Нохчийн Республикин дешаран а, Ӏилманан а министр;
* Оздарбиев Р. Г. (жоьпаллин секретарь) — министран когаметтаниг;
* Герзелиев Х. М. — Нохчийн Республикин дешаран белхалойн профсоюзан Советан председатель;
* Мусаева Л. М. — Гуьмсера № 5 школан хьехархо;
* Эльмурзаева Г. Б. — ЧИПКРО ректор;
* Арсанукаев А. М. — дешар кхиоран институтан директор;
* Гапуров Ш. А. — Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин президент.

## Хьажоргаш
* Министерство образования Чечни учредило газету «Хьехархо»
* «Хьехархо» Зеркало образования
* Главный герой — «Учитель»
* http://comobzor.ru/registers/media/pi-fs-20-0137-hieharho 

Категори:Нохчийчоьнан газеташ
Монотеизм

**Монотеи́зм** («цхьана Делах тешар» — греч. μονος — цхьаъ, θεος — Дела) — иза дела цхьаъ хиларх тешар ду.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 
* Статья «*[http://ariom.ru/wiki/Monoteizm Монотеизм] *» в Энциклопедии современной эзотерики
* Статья «*[http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/MONOTEIZM.html Монотеизм]*» в энциклопедии Кругосвет

Категори:Философи
Категори:Дин
Нана (журнал)

«**Нана**» — Нохчийн Республикехь арадолу зударийн литературин а, исбаьхьалла а журнал. Журнал 2008—2012 шерашкахь юкъадахан Россин «Прессин дашо фонде». Кхоьллича дуьйна журнал ду нохчийн зударийн болу массо а бала буьйцуш.

Журналас юцу дика литература а, истори а, бераш кхиор а, царна гӀиллакх хьехар а, республикин дахар а, экологи а, болх боцурш балха дӀахӀоттор а, кхидолу а республикин а, пачхьалкхан а лараме хӀуманаш.

Журнал дӀасадаржош ду массо а нохчий Ӏаш болу меттигашкахь: Нохчийн Республикехь а, Россиехь а, СНГхь а, АЦШхь а, Европехь а, кхоьчу пачхьалкхашкахь а.

## Хьажоргаш
* «Нана» — журнал о женщинах и для женщин
* Чеченский женский журнал «Нана» 
* В Грозном отметили юбилей редактора журнала «Нана» Лулы Куни 

Категори:Нохчийн журналаш
Владимиран область

**Владимиран область** — Россин Федерацин регион, Йуккъера Федералан гуонан йукъайогӀу.

*Майда* — 29 084 км²
*Бахархой* — 1 421 742 (2013).
*Областан центр* — гӀала Владимир.

## Билгалдахарш
  

Категори:Владимиран область
Политеизм

**Политеи́зм** (, «шортта» + , «Дела» — Деланаш дукха хиларах тешар) — Деланаш дукха хиларах тешар . Политеизм монотеизман (Дела цхьаъ хиларах тешар) а дуьхьала йу, атеизман (Делах ца тешар) а дуьхьала йу.

## Билгалдахарш

## Литература
* И. Мананников «Политеизм», Католическая энциклопедия. Том 3, Издательство Францисканцев, 2007 г.
* *Юм Д.*, Малые произведения: Эссе; Естественная история религии; Диалоги о естественной религии, М., 1996;
* *Лосев А. Ф.*, Диалектика мифа, М., 1930;
* *Лосев А. Ф.*, Античная мифология в её историческом развитии, М., 1957;
* *Элиаде М.*, История веры и религиозных идей, т.1.От каменного века до элевсинских мистерий, М.,2002;
* *Элиаде М.* Космос и история. М., 1987;
* *Элиаде М.* Очерки сравнительного религиоведения. М., 1999.
* *Мень А. В.* Том 1. Истоки религии  // История религии. В поисках Пути, Истины и Жизни (в 7 томах) (Москва, 1991-92)
* *Мень А. В.* Том 2. Магизм и Единобожие  // История религии. В поисках Пути, Истины и Жизни (в 7 томах) (Москва, 1991-92)
* *Мень А. В.* Том 3. У врат Молчания. Духовная жизнь Китая и Индии в середине первого тысячелетия до нашей эры  // История религии. В поисках Пути, Истины и Жизни (в 7 томах) (Москва, 1991-92)
* *Мень А. В.* Том 4. Дионис, Логос, Судьба. Греческая религия и философия от эпохи колонизации до Александра  // История религии. В поисках Пути, Истины и Жизни (в 7 томах) (Москва, 1991-92)
* *Толстой Н. И.*  Боги в славянской мифологии  // Славянские древности. Т.1. М., 1995, с.202-204

Категори:Дин
Категори:Философи
24 февраль

## Оцу динахь хилларг
* 2005 шеран 24 февралехь кхоьллина «Хьехархо» газет.

## Оцу динахь бинарш

## Оцу динахь белларш

Категори:24 февраль
Йукъаралла

**Йукъаралла** йа адамийн йукъаралла — вовшашца даиманна уьйра йолу адамийн тоба, йа цхьаъ йукъара географин, йа социалан мохк болу а, цхьа Ӏедал а, цхьа культура а йолу йоккха социальни тоба. Церан билгало йу оцу тобанашна чохь болу нехан йукъаметтиг. Социальни Ӏилманашкахь иза гойтуш ду нах тайп-тайпана чкъорашна бекъабаларо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Родовое общество 
* Астахов М. В. Основы системного понимания исторического процесса
* Гиперболический рост в живой природе и обществе
* Луков Вал. А. Процветание общества в свете развития гуманитарного знания
* Национальная социологическая энциклопедия 
* Семёнов Ю. И. Общество: теоретический анализ понятия
* Социальная структура общества и её динамика 

Категори:Йукъаралла
Цивилизаци

**Цивилизаци** ( — граждански, пачхьалкхан) оцу дешан дукха маьӀанаш ду:
# философин маьӀна — матери ша шен кхиаяр латтош йолу цуьнан леларан социальни кеп (адамийн цивилизаци космосан масштабехь);
# историн а, философин а маьӀна — историн процесс цхьаъ хилар а, оцу процессехь адамаллийн хӀумаллин а, техникин а, син а кхиамаш цхьаьна хилар (адамийн цивилизация Дуьненан исторехь);
# социальность цхьана билгала бараме кхачаран дуьненан историн процессан мур (Ӏаламаца доьзна а доцуш йукъараллас ша-ша тадар а, юхаметтахӀоттор а);
# билгала меттахь а, хенахь а йолу йукъаралла. Иштта цивилизациш ю экономикин а, политикин а, социальни а, син а комплекс йолу дийна системаш.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

Категори:Цивилизаци
Роман

**Рома́н** — литературин жанр, дукха хьолахь прозан хуьлу, кхоллаелла юккъера бӀешерашкахь романан къаьмнашна юкъахь ненан меттах лаьцна дийцар санна, ткъа хӀинца цунах уггаре а эпосан литературин даьржина тайпа хилла. Романо гойту адаман дахар шен карзахюьйлу  шовкъаш (хьалхарчу планехь безам), къийсамаш, социалан юкъаметтигаш, Ӏалашоне кхачар. Шен дахаран стандартан боцучу муьран кризисан моментехь, даржийна диллина дахарех а, коьртачу турпалан (турпалийн) кхиарех а, роман къаьста дийцарх барамца, чолха чулацамца, буьйцу хиламаш шуьйра лацарца.

Юккъерчу бӀешерашкахь яьржина яра рыцарийн дахаран романаш (паччахьах Артурех, Тристанех а, Изольдех а, Ланселотех, Гальский амадисех). Царна тӀаьххье юкъаевлира реализман кӀеж тӀетоьхна йолу хьарамчийн а, талорхойн романаш. Сатиран элементаш юкъатуьйхира Сервантеса а, Раблес а. Ингалсехь йолийна хьехаман а, дог кӀедаллин а романийн юьхьиг (Дефо, Ричардсон, Филдинг, Гольдсмит); циггахь шуьйра кхиа йолаелира историйн роман (Вальтер Скотт), амалаш йийцаран а, психологин а романаш (Диккенс а, Теккерей а). Дахар ма-дарра гайтаран а, натурализман а романан даймохк хилира Франци (Бальзак, Флобер, Золя, Гонкураш, Мопассан). Францино белла чӀогӀа дика идеалан, романтикан, психологин ишколийн романан векалш (Жорж Санд, Виктор Гюго, П. Бурже, кхин а). Немецойн а, италихойн а романаш тӀехьаюзура ингалсийн а, французийн а васташна. XIX бӀешерийн шолгӀачу декъехь а, XX бӀешераш долалуш а боккха Ӏаткъам бира европин литературин скандинавийн романаш (Бьернсон, Ли Ионас, Хьелланн, Стриндберг) а, оьрсийн (Достоевский, Л. Толстой) а.

## Романийн тайпанаш
### Дийцаре тайпан:
* вича дуьйан валлалц турпалан дахар дуьйцуш («Парфюмер. История одного убийцы», Патрик Зюскинд);
* вича дуьйна цуьнан халонаш чекхъяллалц («Дэвид Копперфильд», Чарльз Диккенс, «Бремя страстей человеческих», Уильям Сомерсет Моэм);
* халонаш йолаелча уьш чекхъяллалц («Преступление и наказание», Фёдор Достоевский).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Роман
* Эссе «Занавес» Милана Кундеры на тему истории, смысла и закономерностей романа, на тему романистов и восприятия романа читателем 
* Луков Вл. А. Английский ренессансный роман // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира».

Категори:Произведени
Категори:Литература
Бутт (планета)

**Бутт** (символ: ) — Дуьненан Ӏаламан спутник. Шен серлонан стиглахь шозлугӀа ю Малхан тӀехь. Йоккхалин Маьлхан системехь 5-гӀа спутник ю. Дуьненан а, Беттан юкъахь  ю (, ~ 30 Дуьненан диаметр).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Теории и версии происхождения Луны 
* Фазы Луны
* Фазы Луны, перигеи и апогеи, покрытия звезд и затмения 
* Данные о Луне (ГАИШ) 
* Популярная статья о полётах на Луну 
* Цветная фотография Луны
* Фотографии Луны, сделанные с наземных телескопов
* Сайт Google Moon с фотографиями и картами лунной поверхности
* Virtual Moon Atlas Software (GPL) 
* Интерактивная карта Луны 

; Лекциш
* «Вода сухой Луны», 20.03.2013 Шевченко В. В. (**видео**, лекция в Московском планетарии)

; Документальни фильмаш
* «С точки зрения науки: Тайны Луны» () — научно-популярный фильм, 2005, National Geographic
* «С точки зрения науки: Загадки Луны» () — научно-популярный фильм, 2007, National Geographic
* «С точки зрения науки: Заселение Луны» () — научно-популярный фильм, 2009, National Geographic
* «С точки зрения науки: Земля без Луны» () — научно-популярный фильм, 2010, National Geographic
* «Добыча полезных ископаемых на Луне» () — научно-популярный фильм, 2011, Discovery
* Битва за Луну документальный фильм, 2010, (Телестудия Роскосмоса)

Категори:Маьлхан система
11 январь

## Оцу динахь хилларш
* 1787 шеран 11 январехь Уильям Гершельс гучуяккхина Уранан спутникаш Титан а, Оберон а.

## Оцу динахь бинарш

## Оцу динахь белларш

Категори:11 январь
1787 шо

## Оцу шарахь хилларш
* 1787 шеран 11 январехь Уильям Гершельс гучуяккхина Уранан спутникаш Титан а, Оберон а.
10 март

## Оцу динахь хилларш
* 1979 шеран 10 мартехь талламхой тобанас гучудаьккхина Уранан хӀозаш.

## Оцу динахь бинарш

## Оцу динахь белларш

Категори:10 март
18 январь

## Оцу динахь хилларш
* 1986 шеран 18 январехь Каркошка астрономас а, «Вояджер-2» космосан станцис а Уранан спутник Пердита гучуяккхира.

## Оцу динахь бинарш

## Оцу динахь белларш

Категори:18 январь
1781 шо

## Оцу шарахь хилларш
* 1781 шеран 13 мартехь Уильям Гершельс Уран гучуяккхина.
Колизей

**Колизей** ( — тӀех йоккха) я **Флавийн амфитеатр** () — Шира Руман архитектурин памятник, шира заманахь йиначарехь массарелла а евзуш йолу а, вайн замане кхаччалц йисана массарелла а йоккха а шира заманехь йина гӀишло. Иза ю Румехь.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш

* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Архитектура
1718 шо

## Оцу шарахь хилларг
* Йиллина Шелковски цӀе йолу йурт (1718 шеран 16 декабрь).
Дешар

**Де́шар** — марталлин Ӏалашо хӀоттийна кхиоран а, Ӏаморан а процесс, ткъа  кхин а хаар, карадерзор, мехала тӀехьажам, белхан а, компетенцин а зеделларг Ӏамор

Шуьйрачу маьӀнехь, дешар — хьекъал, амал, стеган физикин таронаш кхоллало процесс я сурсат. Адаман зеделларг и адам делчи дан а ца довш, гулдо юкъараллехь кхиина хьекъал бахьнехь, къамелаш дан хаарехь, иштта гулделлачу зеделлачо кхоьллира оьздангалла. Оьздангалла – цхьаьна стеган зеделларг дац, ткъа йукъараллин зеделларг ду. Дешар и оьздангаллехь керла чкъоьрнашна гулдина хаарш дӀадаларан процесс ю. Дешар Ӏалашо хӀоттийна Ӏамадо юкъаралло дешаран меттигашкахула: берийн бошмашкахь, ишколашкахь, колледжашкахь, университеташкахь, кхин меттигашкахь, амма цуо ша дешаран таро дӀа ца йоккху, хӀунда аьлча шуьйра баьржина интермаша хиларна.  

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
* 
* 
* 
* *Гневашева В. А., Луков Вал. А.* Тема высшего образования в новейшей российской научной литературе
* 
* 
* 
* 
* 
* *Медведева И. Я., Шишова Т. Л.* Безобразия в образовании 
* *Новиков А. М.* Постиндустриальное образование — М.: Эгвес, 2008. — 132 с.
* *Новиков А. М.* Российское образование в новой эпохе — М.: Эгвес, 2000. — 288 с.
* 
* 
* 
* *Хайдуков Д. С.* Университетские города — обучение будущему // Мировой опыт и отечественные традиции управления человеческими ресурсами: Сб. материалов III Международной научно-практической конференции. МГУ / Под общ. ред. д.ф.н., проф. В. П. Пугачева;. — М.: МАКС Пресс, 2012.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Дешар
Бенгалхойн мотт

**Бенга́лхойн мотт** я **бенгали** () — бенгалхойш буьйцу мотт, индоевропан меттан тобан индоарийн генах цхьаъ. ДӀасабержина бу Бангладешехь а, Малхбузе Бенгали цӀе йолу ХӀиндин штатехь а. Цул совнах, бенгалхойш Ӏаш бу Ассам а, Бихар а, Орисса а цӀе йолу ХӀиндин штаташкахь. И мотт буьйцуш дуненахь бу 250 млн гергга стаг.

## Билгалдахарш

## Литература
* Быкова Е. М., Бенгальский язык, М., 1966;
* Alam, M. 2000. *Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric)*. S. N. Printers, Dhaka.
* Cardona, G. and Jain, D. 2003. *The Indo-Aryan languages*, RoutledgeCurzon, London.
* Chatterji, S. K. 1921. *Bengali Phonetics*. Bulletin of the School of Oriental and African Studies,
* Chatterji, S. K. 1926. *The Origin and Development of the Bengali Language: Part II*. Calcutta Univ. Press.
* Ferguson, C. A. and Chowdhury, M. 1960. *The Phonemes of Bengali*, Language, Vol. 36, No. 1, Part 1. (Jan. — Mar., 1960), pp. 22–59.
* Hayes, B. and Lahiri, A. 1991. *Bengali intonational phonology*, Natural Language & Linguistic Theory, Springer Science.
* Klaiman, M. H. 1987. *Bengali*, in Bernard Comrie (ed.), The World’s Major Languages, Croon Helm, London and Sydney, pp. 490–513.
* Masica, C. 1991. *The Indo-Aryan Languages.* Cambridge Univ. Press.
* Radice, William. 1994. *Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners.*Hodder Headlin, Ltd., London.
* Ray, P, Hai, M.A. and Ray, L. 1966. *Bengali language handbook*. Center for Applied Linguistics, Washington.
* Sen, D. 1996. *Bengali Language and Literature*. International Centre for Bengal Studies, Calcutta.

## Хьажоргаш
* Уроки бенгальского языка на русском 

Категори:Меттанаш
Журнал

**Журна́л** ( — дневник,  — де) — зорбанан муьран арахоьцург. ГОСТ 7.60-2003 иштта билгалдоккху «Зорбан арахоьцург»: *хийца ца луш йолу рубрикаци йолуш а, тӀехь статьяш йолуш тайп-тайпана йукъараллин а, политикин а, Ӏилманийн а хаттарашца доьза, литературин а, исбаьхьаллин а произведениш тӀехь йолу муьран арахоьцург*.

Газета санна, журнал ду коьрта массийн информацийн а, пропагандийн а гӀирс, Ӏаткъам бо йукъараллин хетарган, цхьайолу политикин партийн а, идеологин тобанийн а, юкъараллийн классийн а лаамца и хетарг хуьйцу. Компьютеран версткийн технологиш юкъаялча, бос болу зорба тохар яржийча журналаш хили коьрта рекламан гӀирс.

## Хьажоргаш

* 
* Сайт «Фолианты»  — вырезки из старых газет и журналов
*Общий журнал   - Последний журнал 2020

Категори:Журналаш
Цийн мотт

**Цийн мотт** —  Цийн Халкъан Республикин мотт бу дуьненахь массарелла а баьржина мотт. Кхиъ нийсох аьлча 
Цийн Халкъан Республикехь 8 пачхьалкхан держин дакхий меттнаш ду, царех уггар бержин бийцуш бу Мандаринан мотт, из кхол баьлла 7 йа 10 йаккхий диалакташах, из бу 70 процента бийцуш Цийн Халкъан Республикехь цул совнох из пачхьалкхан коьрт мотт бу. Китайн меттанаш буьйцуш бу 1,213 млрд адам. Цийн Халкъан Республикехь а, Тайванехь а иза пачхьалкхан мотт бу. ООНехь иза бу 6 белхан меттах цхьаъ.

Китайн мотт хӀотталуш бу дукха диалекташах. Цундела цхьаболчара китайн мотт цхьаъ бац олу.

## Самукъане хӀума
Китайн мотт Гиннесан книге дӀаязбина дуьненахь массарелла а чолхе мотт бу аьлла. Цуьнца цхьана цигахь хьахош бу кхиболу а чолхе меттанаш:
чиппева а, хайда а, табасаранийн мотт а, эскимосийн мотт а.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Кожевников И. Р.* Словарь привычных выражений современного китайского языка. М., 2005
* 
* 
* *Войцехович И. В.* Практическая фразеология современного китайского языка. М., 2007
* Духовная культура Китая: энциклопедия в 5 т. М., 2006 — . Т. 3. Литература. Язык и письменность. 2008. 727 с. Авторы статей общего раздела «Язык и письменность» — О. И. Завьялова и А. М. Карапетьянц, авторы словарных статей о языке и письменности — О. И. Завьялова, И. Т. Зограф, Л. Р. Концевич, А. В. Немтинова, Ф. Ю. Тавровский, Р. Г. Шапиро. Избранная библиография работ на русском языке подготовлена В. П. Журавлевой

## Хьажоргаш

* Задоенко Т. П. «Краткий очерк системы тонов современного китайского языка»
* Китайское лингвистическое чудо — статья о языковой политике в КНР и современном китайском языкознании

### Китайн иероглифаш къастор
* Handwriting Recognition + Китайско-Английские словари

### Дошамш
* Китайский онлайн-словарь с рукописным вводом и поиском по пиньиню
* Китайские словари для программы Lingvo 
* Онлайн-версия Большого китайско-русского словаря под. ред. Ошанина, дополненная китайско-английскими словарями
* Онлайновый китайско-русский словарь (заглавные слова в латинской транслитерации) 
* Краткий русско-китайский словарь 

Категори:Меттанаш
Грозненски рабочий

**Грозненский рабочий** — Нохчийн Республикин оьрсийн маттахь арахоьцу газет. Советан Ӏедал долчу хенахь иза дара Нохч-ГӀалгӀайн КПСС обкоман а, Министрийн Советан а орган. 1971 шарахь цуьнан тираж яра 110 эзар экземпляр.

Арахеца долина 1917 шарахь. Цуьнан хьалхара цӀе яра «Товарищ». Цул тӀехьа цуьнан цӀе масийттуза хицаелира — «Известия Грозненского Совета рабочих, крестьянских и казачьих депутатов», «Красный труд». 1924 шарахь цунна тиллира «Грозненский рабочий» цӀе. 1980-гӀа шераш чекхдолуш хенахь цуьнан цӀе тиллира «Голос Чечено-Ингушетии». 1991 шарахь цуьнан арахецар сецира. 1995 шарахь иза юха а арахеца долийра шен хьалхара цӀерца. Цу хенахь иза арахоьцура Минвод гӀалахь. Коьрта офис ю Москохахь. Газета хӀинца арахоьцуш ду Соьлжа-ГӀалахь.

## СовгӀаташ
* 1971 шарахь цунна йелла Къинхьегаман ЦӀе Байракхан Орден.
* 2003 шарахь газетин коьрта редакторан Муса Мурадовн делира Прессин маршон халкъашна йукъара совгӀат.
* 2007 шарахь Халкъашна йукъара журналистийн фондас (ICFJ) йина конкурсехь *Награды за освещение биологического многообразия на Кавказе (Biodiversity Reporting Award)* Лема Турпаловн совгӀат делира.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан газеташ
Вести республики

**Вести республики** — Нохчийн Республикехь арадолу йукъараллийн а, политикин а газет.
* Кхоьллинарг: Нохчийн Республикин халкъан политикин а, зорбан а, информацин а министерство.
* Регистрацин тешалла: ПИ № ФС77-33896, 2008 шеран 18 сентябрь.

Шен сайт йолу хьалхара нохчийн газет.

Дукха республикин а, Россин а Массийн Информацийн ГӀирсан конкурсашахь совгӀаташ даьхна. Нохчийн Республикехь тоьлла газет лоруш ду иза.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан газеташ