open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абу Бакр Мухьаммад ар-Рази

**Абу́ Бакр Мухьа́ммад ибн Закария́ ар-Рази́** (865 шо гергга, Рей — 925 шо гергга, циггахь) — гӀажарийн Ӏилманча-энциклопедихо, лор, алхимик, философ. Ар-Разин дукхаха болу кхолламаш тӀаьхьа гочбира латинан матте, шуьйра гӀарабевлира, къобал бира малхбузан европин лоьрашна а, алхимикашна а йукъахь. Европехь вевза латине йаьккхинчу цӀерашца **Разес** (*Rhazes*) а, **Abubater** а.

## Биографи
Абу Бакр Мухьаммад ибн Закария Ар-Рази вина гӀажарийн гӀалахь Рейхь, Тегеранан гергахь. ГӀажарчохь цуо чекхдаьккхина тайп-тайпана агӀора дешар, философи, метафизика, поэзи, алхими. Къуона воллушехь волавелла зиеделларш дар металлашна дешийн деш, «эликсир» деш. 30 шо долуш Ар-Рази вахара БагӀдаде, цигахь Ӏамийра медицина. Кестта иза гӀаравелира чӀогӀа говза лор санна; куьйгалла дира Рейра клиникехь, тӀаккха БагӀдадехь а. Ар-Рази дика йевзаш вара антикин Ӏилманан медицина а, философи а; цуо битира философийн, этикин, теологин, логикин, медицинан, астрономин, физикин, алхимин белхаш — берриг 184 кхоллам, царех вайга кхаьчна 61; дукхаха болу Ар-Разин белхаш X—XIII бӀешерашкахь Европехь гочдина латинан матте.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Фигуровский Н. А.* Очерк общей истории химии. От древнейших времен до начала XIX века. — М.: Наука, 1969. — 455 с.
* Всеобщая история химии. Возникновение и развитие химии с древнейших времен до XVII века. — М.: Наука, 1980. — 399 с.
* Большая советская энциклопедия. В 30 тт.
* Разес // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона.

## Хьажоргаш
* Всеобщая история химии
* Биографии химиков 

Категори:Иранан Ӏилманчаш
Категори:Ӏаьрбийн медикаш
Категори:Медицинан истори
Категори:Химин истори
Категори:Алхимикаш
Категори:ГӀажарийн философаш
Категори:Натурфилософаш
Хьост

**Хьост** — хи (масала, эрк йа шовда) схьадолу меттиг. Географин картин тӀехь хьост гойту билламан тӀадамца.

Хьост дукха хьолахь, гуттаренна хин харш йа харш чухула хи охьаэхар схьадолу меттигца йогӀу.

Хьост дукхах дерг хуьлу шен хи схьоьцу шовдан юьхьиг, шаломан чаккхе, Ӏам, уьшал. Уьшалах довлучу эркийн хьост лору гуш охьадогӀу гуттаренна харш долу меттиг.

Шортта хьосташ долчу эркан системехь, *коьртаниг* лору хикхочен уггаре генарниг йа хи дукха дерг. Дукха нисло меттигаш даккхий эркийн хьост тайп-тайпана цӀераш йолу ши эрк вовшахкхетучахь хуьлуш. Масала, Къилбаседа Двина схьадолу Сухона а, Юг а цхьаьнакхетачохь, Амур эрк — Шилка а, Аргунь а цхьаьнакхетачохь, ткъа Обь эрк — Бия а, Катунь а цхьаьнакхетачохь. Ишттачу меттигехь ала деза эркан гидрографин дохаллех, иза хуьлу коьрта эрк а, иза кхуллу хих хикхочен уггаре гена дерг а цхьаьна.

## Хьажа иштта
* Хин маша
* Хин харшехула охьаэхар
* Ийдалан хьост

## Литература
*  (в пер.)
*  (в пер.)
*  (в пер.)

## Хьажоргаш
* *Рогачёв С. В.* Вёксы и детройты. Реки и озёра: разнообразие комбинаций.

Категори:Гидрографи
*
Абажур

**Абажу́р** (, ма-дарра — серло юкъург) — къуьдан коьрта дакъа; шуьйра лелайо интерьерийн дизайнехь, хӀусамаш исбаьхьа кечъеш.

Абажур уггаре хьалха лерина ю къегаш Ӏаткъамбечу серлонах бӀаьргаш лардан а, оьшу серло яр иза юхатохарца, дӀахударца я екъарца. Иштта абажур сих-сиха лелайо къуьда, чоь, хӀусам, уче кечъяран исбаьхьаллин элемент санна.

## Истори
Абажур дуьххьала йукъаяьлла Францехь ши бӀе шо сов хьалха, оцу хенара дуьйна дерриг дуьненахь яьржина, чӀогӀа орамаш тесна дукхачу нехан хӀусамашкахь. Ширачу заманахь дуьйна хаьштигийн, чиркхийн, тӀехьуо мехкдаьттан чиркхийн серлонах бӀаьргаш лардан, адамаша кхуллура леррина металлан дуьхьалонаш.

ТӀаьх-тӀаьхьа оцу декоран элементан башха тидам тӀебохуьйтура дизайнераш а, декоратораш а. Абажураш ян йолийра тайп-тайпана кепара а, беса а, тайп-тайпанчу тайпана кӀадех, кечйора чечакхашца, хеборшца, туьтешца. ХӀинца абажур интерьеран оьшу а, функционалан а дакъа хилла ца Ӏа, амма эстетикан син-паргӀато а йо.

19 бӀешо чекхдолуш болало модернан мур. Цуьнан амалехь ду Ӏаламан мукъамашка, ораматийн а, тулгӀенийн бустамашка, кховдар. И дерриг а карийна интерьера дизайнехь. Абажураш тӀе дохкура зезагаш, гӀаш, полланаш, олхазарш. Ша абажуран бух хийцабала болабелира. Царна лора тайп-тайпана кепаш.

Юьхьанца абажураш кӀадех бен ца йора, амма говза дизайнераш Тиффани Луис (АЦШ) а, Антонин Дома (Франци) а бахьнехь тахана таро ю хьежа ангалин а, цӀена ангалин а абажуре. Тиффанис шен хьалхара абажур йира витраж хотӀехь дисинчу бес-бесарчу ангалих. Цунна хазахийтира ангалин кийсагаш тайп-тайпана стелаӀодан беснашца хийцадалар. Иштта кхоллаелира керла агӀо. Антонин Домас йира абажураш  цӀена ангалих, хӀинццалца люстаршний бен лелош хилла доцу. ЦӀена ангали даран керла техника бахьнехь абажураш нисъелира Ӏаламан тайпана дуккха а дийна бесаш долуш.

## Яр
Абажур ян тарло тайп-тайпанчу гӀирсех, масала, ангалих, пластмассех, металлех, кӀадих, картонах, куьйга йина цӀуоканах. Кепашца иза хила тарло, масала, конус, горгал, параболоид, параллелепипед, цилиндр я муьлхха а церан комбинаци. Абажуран чу хӀоттало цхьаъ я масех чиркх.

Абажур кечъян тарло тайп-тайпана техникашца: туьтанаш юцарца, тегарца, макрамеца.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

## Литература
* Абажур — Краткая энциклопедия домашнего хозяйства/ред. И. М. Скворцов и др. — М.: Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия» — 1959.

Категори:Дизайн
Абонент

**Абонеме́нт**  ( схьадаьлла  - *куьг яздар*)  — барт бу, цуьнца цхьаьна агӀонан (абонент) бакъо ю лело цхьа бахам я бакъо ю билгала гӀуллакх тӀедилла кхечу агӀонна, абонементан барт леларан хан чекхъяллалц я массо а хенан.

## Абонементан бартан амал

Абонемент ала мегар ду:
* телефонан гӀуллакх даран, электроэнерги а, газ латторан, сервисан гӀуллакхан  бартах;
* библиотекан (библиотекан а, библиотекашна йукъара абонемент) фондаш лелоран барт;
* театрашка, концерташка, музейшка, бассейнашка, фитнес-клубашка, спортан залашка, спа-салонашка даиман эхаран билетех;
* кредитан асан, револьверан аккредитиван бартех;

Абонемент хила тарло маьхаза (библиотекан абонемент) а, мехах а. Абонемент эцаран бартах абонентан мах олу.

Шен юридически Ӏаламехь абонементо цхьаьнатуху бахамийн я ша болх бийриг хиларах бинчу бартийн элементаш. Цхьацца меттигашкахь абонементан йукъа тоха тарло хьолаш, хьакхалуш долу кхоалгӀачу стагах — абонент хӀоттийна пайда оьцуш волу кхоалгӀа стаг.

## Хьажа иштта
* Абонементан карточка

## Билгалдахарш

Категори:Гражданийн бакъонан барташ
Абитуриент

**Абитурие́нт** (схьадаьлла ,  — дӀаваха кечвелларг; йа  — дӀаваха везарг) — дукхаха болчу мехкашкахь юккъера дешаран меттиг чекхъяьккхина, арахецаран зиераш дӀалуш йа абитур — кхиаран аттестат даьккхинарг.

ССРСхь, 1950-гӀа шерашкахь (ткъа цул тӀаьхьа советийн хилла аренашкахь), терминан кхин маьӀна хилла — юккъера лерина йа лакхара дешаран меттиге деша хӀуттург.

Францехь кхин юьззина юккъерачу ишколера арахоьцучарна а бакалавран квалификацега кхочу, ткъа цуо бакъо ло дӀахӀитта ЛДМе.

## Хьажоргаш
* Рекомендуемый перечень вступительных испытаний // Минобрнауки России
* 

Категори:ЛДМ дӀахӀоттар
Дуьненайукъара божарийн де

**Дуьненайукъара божарийн де** (, **IMD**) — хӀора шеран, 19 ноябрехь даздо, дуьненайукъара Ӏида. Дуьххьара иза билгалдаьккхира 1999 шарахь Тринидадехь а, Тобагохь а. ТӀаьхьа оцу Ӏидан агӀо лецира Австралехь, Карибан бассейнан, Къилбаседа Америкин, Гергара Малхбален, Европин, ВКЪКХ мехкашкахь.

Дуьненайукъара божарийн де кхолларан Ӏалашо ю гендеран божарийн дискриминаци а, сте-боьршаллин бакъонаш нийса ца хиларан терго тӀеяхийтар а. Ӏида юкъадаьккхинчара терго тӀейохуьйту кӀентийн а, божарийн а могашалла Ӏалашъяран а, билгалбоккху позитиван Ӏаткъам божарийн доьзална а, бераш кхиоран а. ЮНЕСКОн цӀарах, Женевера ЮНЕСКОн Бюрон йукъараллин уьйранийн директора Ингеборг Брейнеса, ткъа иштта «Зударий а, гендеран а харцо» цӀе йолчу программан хилла куьйгалхочо билгалдаьккхира: «И чӀогӀа дика дагадеина хӀума ду, цуо таро лур ю гендеран баланс тоян». Иштта цуо тӀетуьйхира, ЮНЕСКОс догдоху цхьаьна болх бан IMD кхоьллинчаьрца.

ХӀинца Ӏида даздо дуьненан 60 сов махкахь, царна юкъахь Йоккха Британи, Канада, Дани, Норвеги, Франци, Итали, Ирланди, Австрали, ХӀинди, Цийчоь, Тринидад а, Тобаго а, Ямайка, Румыни, КЪАР, Танзани, Зимбабве, Ботсвана, Сейшелан гӀайренаш, Бурунди, Мэн гӀайре, Австри, Босни а, Герцеговина а, Украина, Пакистан, Куба, Антигуа а, Барбуда а, Сент-Китс а, Невис а, Сент-Люси, Гренада, Кайманийн гӀайренаш, Мажаройчоь, Белорусси, Гана, Сингапур, Малта, кхин а мехкаш.

## Билгалдахарш

## Ссылки
* International Men’s Day Global Website and Archive 
* International Men’s Day global website 
* International Men’s Day in India
* Abinav bindra supports International mens day
* International Men’s Day — Holidays Portal
* 19 November International men’s Day

Категори:19 ноябран Ӏиданаш
Категори:Ӏиданаш абатца
Категори:Дуьненайукъара денош
Категори:Стаг
Категори:Божарийн Ӏиданаш
Ракетийн эскарийн а, артиллерин а де (Росси)

**Ракетийн эскарийн а, артиллерин а де** — иэсан де, даздеш ду Россехь 19 ноябрехь.

Дуьххьара *Артиллерин дийнан* Ӏида хӀоттийра ССРС Лакхара Советан Президиуман Омарца 1944 шеран 21 октябрехь. 19 ноябран терахь хаьржира хӀокху бахьнехь: 1942 шеран 19 ноябрехь онда артиллерин кечам бина ЦӀиечу Эскаро йолийра «Уран» операци — советий контртӀелатар Сталинградан тӀамехь, иза Сийлахь-Боккха Даймехкан а, берриг ШолгӀа Дуьненан тӀамехь а каггаман юьхьиг хилира.

1964 шарахь дуьйна даздо *Ракетийн эскарийн а, артиллерин а де* аьлла. Даздо массо а Россин ТӀН ракетийн а, артиллерийн а дакъошкахь. ХӀора шарахь оцу дийнахь Александран бешахь Москохахь дӀахьо даздаран болх, зезагаш а, кочарш а дохкуш Ца вевзачу Салтийчун каш тӀе а, «Турпал-ГӀала Сталинград» цӀе йолчу иэсан хьаьркан. Ӏида доладалале ветеранаш а, РФ ТӀеман Ницкъийн ракетийн эскарийн а, артиллерин а тӀеман бӀаьччаш а зезагаш а, кочарш а дохку Кремлан пенан гергарчу артиллерин коьрта маршалийн Воронов Николайн а, Митрофан Неделинан а чим болчу гӀутакхашна хьалха.

Тилалой иэ ма де хӀара Ӏида кхечу 17 декабрехь билгалдоккхучу иэсан даьнца — Стратегин лерина ракетийн эскарийн де.

## Хьажа иштта
* 
* 
* Россин Федерацин ракетийн эскарийн а, артиллерин а де

## Билгалдахарш

Категори:19 ноябран Ӏиданаш
Категори:Россин иэсан денош
Ракетийн эскарш
Категори:Ӏиданаш абатца
Хикхоче

**Хикхоче** — эрк чекхдолу дакъа, эрк хи латторех, Ӏомах, хӀордах я кхечу эрках кхета меттиг.

## Хикхочен тайпанаш
Хикхочех кхетачу эркан декъо, дан тарло дельта я эстуари (айма, лиман).

Нагахь, Ӏаьнаре даьлла, хи тохарехь лелийна я лаьттах дахна хи дайна меттиг хилахь декъа хикхоче олу.

Массо а эркан ца хуьлу гуттаренна долу хикхоче. Масала, Окаванго эркан чаккхе йов Калахари гӀум-арен къилбаседа-малхбузен уьшалаш чохь. Ткъа Чу эрк дакъало гӀамаршкахь Кхазакхстанан къилбехахь, хи дистича кхочу Чу чуьра хи арадолийла йоцучу Акжайкын Ӏам тӀе. Тахана иштта Амударьян хиш дукха хьолахь ца кхочу Аралан хӀордах дисинчу хих.

Цхьадолу эркаш дакъа ца ло, амма хуьйцу харш (хикхоче а), шеран замане хьаьжжина. Ду юханехьа доьду эркаш а.

## Истори а, этимологи а
* Этимологи Викидошамехь

## Хьажа иштта

* Эркан дельта
* Хьост
* Га
* Эркан маша
* Эркан харш
* Эстуари

## Билгалдахарш

## Литература
*  (в пер.)
*  (в пер.)
* 
*  (обл.)
* 
*  (обл.)
* 

## Хьажоргаш
* *[[Азбелев, Сергей Николаевич|Азбелев С. Н.]]* Понятие «Устье Непрядвы» в русском летописании

Категори:Гидрографи
Бадьян

*Тар ма далийта цицах.*

**Бадья́н**, йа **Иллициум** () —  доьзалера зезагийн ораматийн тайп.

Цхьа могӀа хьосташкахь хӀара тайп билгалдоккху монотипан доьзале .

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
* 

Категори:Лимонниканнарш
Категори:Дарбане ораматаш
Категори:Малхбален Азин флора
Категори:Къилбаседа Америкин ораматаш
Пешт (Будапешт)

**Пешт** (, ) — Будапештан малхбален, акъарийн дакъа, дӀалоцу гӀалин мехках 2/3 дакъа гергга. ГӀалан вукха декъах, Будах, Пешт къастийна Дунайца. Пештехь ду Будапештан сийлаллин доккхаха долу дакъа, царна юкъахь Мажарийн парламент, Турпалийн майда, Андрашин проспект. Наггахь къамелехь мажарийн маттахь *Пешт* дош леладо йоцца *Будапешт* олуш.

## Этимологи

«Пешт» цӀе — «пеш» дашах яьлла, гергара ду таханлерачу нохчийн – «пеш тӀе», ткъа оьрсийн «печь» дешнийн. Тарло, Пештан кӀошташ йолучу хьехашкахь цӀе ягош хилла дера тиллина.

## Истори
Пешт ша йолу гӀала санна хьахайо дуьххьара 1148 шарахь. Ширачу заманахь Пештан меттехь хилла кельтийн а, руман а ховшарш. Ладаме экономикин центр хилла XI—XIII бӀешерашкахь. Йохийна хилла 1241 шарахь монголийн мохкбаккхархоша, амма кестта юха хьалайира. 1849 шарахь дина дуьххьала Дунайн тӀехула тӀай, цуо цхьаьнатуьйхира Пешт Будица. 1873 шарахь Пешт, Буда, Обуда цхьаьнатохар бахьнехь картин тӀехь гучуяьлла Будапешт гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Мажарчуьра славянийн топонимаш
Категори:Мажарчуьра нохчийн топонимаш
Категори:Кхечу гӀалин йукъайахана гӀаланаш
Чамхутал

**Чумхутал** () —  доьзалера лианаш тайпана дукхашерийн ораматаш. Масех  (шина-кхаа) кепара стоьмех иштта «чамхутол» олу, лелайо чамбийриш санна.

Латинан тайпан цӀе схьайолу  — «чкъоьрг». Амма ботаникан агӀора, чамхуталан стоьмах, массо а орхидчеран санна, «бот» (боккъала а йолчу чкъоьргах къаьста чохь пардош ца хиларца) олу.

Йевза кеп — чӀапагӀадолу чамхутал (*Vanilla planifolia*).

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* 

Категори:Орхиднарш
Категори:Чамхутал
Викингаш

**Викингаш** (дан. *vikinger*, швед. *vikingar*, норв. *vikingene*) — VIII—XI оьмарехь хилла скандинавийн хӀордхой.
Йога

**Йога** (дев. योग) — син, психикан, физикин практика чулоцуш болу хӀиндийн оьздангаллин кхетам
Буда (Будапешт)

**Буда** (, , , ,  я *Budim*), **Офен** () — Мажаройчоьнан коьрта шахьран Будапештан Дунайн аьтту бердаца долу малхбуза дакъа. Шира дийцарца, *Буда* цӀе схьаяьлла гуннийн тхьамдан Бледан () цӀарах, кхечу версица, гӀалан цӀе славянех схьаяьлла *буда* — «цӀа, гӀишло, эвла»

Будан майда Будапештачух кхоалгӀа дакъа ду, шунаш а, хьаннаш а ю.

## Истори

Буда 1361 шарахь дуьйна Мажаройчоьн коьрта шахьар хилла 1541 шарахь Хункар-мехкан юкъаяххалц, цул тӀаьхьа керла коьрта шахьар хилла Пожонь (таханлера цӀе — Братислава, Словакин коьрта шахьар).

1686 шарахь Буда схьаяьккхина Австрис.

Буда маьрша гӀала хилла 1703 шарахь, тӀаьхьуо, 1784 шарахь хилла Мажаройчоьнан коьрта шахьар.

1873 шарахь Пешт, Буда, Обуда гӀаланаш цхьаьнатоьхна хилла гӀала Будапешт.

## Хазнаш

### [[Будан шу]]
* Буда (гӀап-гӀала): Паччахьан гӀала а, юккъерабӀешеран гӀап-гӀалин саьлнаш а
* Шира ратуша
* Сийлахь Матьяшан килс

## Хьажа иштта
* Будапешт
* Пешт
* Обуда (Будапешт)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Будапештан кӀошташ
Категори:Кхечу гӀалин йукъайахана гӀаланаш
Асафетида

**Фе́рула хьожа йогӀу** () — дукха шеран бецан орамат;  доьзалера, Ферула тайпана кеп. Ораматийн ораман шуран мутах йоккху чамбийриг.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* *[[Похлёбкин, Вильям Васильевич|Похлёбкин В. В.]]* Всё о пряностях. — ISBN 978-5-9524-2817-1

Категори:Чам бийриш
Категори:Ферула
Категори:Евразера ораматаш
1699 шо

Петра Ι-чо рузман хийцам бар бахьнехь, 4 баттахь лаьттина цхьаъ бен доцу Россера шо.

## Хиламаш
* 26 январь — Австрин, Польшин, Венецин Туркойчоьнца Карловицен машар. Австрин кхаьчна Малхбален Мажаройчоь, Трансильвани, КарпаташтӀехье, Хорватин дакъа, йерриг аьлча санна Славони. Польшин кхаьчна Подоли а, Брацлавца цхьаьна аьтту бердан дакъа а. Венецин кхаьчна Далмацин дакъа а, Морея а. Российс куьг йаздира шина шеран барт кӀела.
* Швецин дуьхьала барт бар Данин а, Оьрсийн паччахьаллин а, Саксонин а йукъахь. Ноябрь — Россин а, Саксонин а, тӀом чекхбаьлчи Августан Лифлянди а, Эстлянди а йитаран Барт.
* 1699—1730 — Данин а, Норвегин а паччахь Фредерик IV-гӀа.
* 30 декабрь — Россехь 1 сентябрера 1 январе шеран йуьхьиг дехьайаккхарехь долу Пётр I-чун омар. Иштта, Россера керлачу шерийн Ӏиданашна йукъара йукъаметтиг берриг а 4 бутт бен ца хилла. Цуьнца цхьаьна Росси дехьаяьлла «дуьне кхолларан» шеран тӀиера (7208 шо) Ӏийса пайхамар  винчу шеран тӀе (1700 шо).
* Имеретин паччахь Картли Арчил II (1647—1713) аьттонза тӀом бина гӀажарашца а, туркошца а, фодалашна йукъара тӀемаш а бахьнехь кхелхина Росси.
* Флоренцехь Якопо Аккольти валарца дайна гӀарадаьлла Аккольтин тайп.
* Москохахь кхоьллина Бурмистеран палата.

## Бина
*Хьажа иштта: [[:Категори:Бинарш 1699 шарахь]]*

## Белла
*Хьажа иштта: [[:Категори:Белларш 1699 шарахь]]*
* 12 март — Лефорт Франц, Пётр I-чун накъост.
* 21 апрель — Расин Жан, французийн драматург (вина 1639).

## Хьажа иштта
 

## Билгалдахарш
Тарх

**Тарх** йа **Беж** — Ӏункара басеш а, ира юьхьигаш а йолу тӀулгийн окъам; Ӏункара йа кхозуш басеш, ира баххьаш болу араяьлла тӀулгийн ломан породаш.

Тархаш къевлина ца хуьлу йа кӀезиг къевлина хуьлу лакхара ораматаша: дукха хьолахь орамат корсам, хин бецаш, сенаргӀ хуьлу.

Тархаш хӀордан а, океанан а генахь хила тарло, берд бан а тарло, хин тӀехула довла а тарло жима гӀайре санна йа хӀордан бухахь айаделла хила тарло.

Хин тӀехула даьлла латта тарх йа гӀайре ларар — бух болу бахьанаш даладо дозанийн делимитацех болу дуьненайукъарчу къийсамашкахь: *хьажа масала* Украинин а, Румынин а йукъара мехкан къовсам.

## Фотогалерей

Файл:Podhradské skaly, Vtáčnik.jpg|Подградан тархаш, Втачник
File:Шаман-скала.JPG|Ольхон гӀайрен тӀиера тарх 
File:Скала Верблюд на берегу реки Ашысу.jpg|Эмкал тарх


## Хьажа иштта

* Тархашна тӀевийлар
* Лам
* Берзина баххьаш

## Билгалдахарш

*
Категори:Рельефан кепаш
Агра-форт

**Агра-форт**, **ЦӀиен форт** (,  — «Лал-Кила») — ХӀиндин галара Аграра гӀопан гӀишло, Сийлахь Моголийн империн муьрехь хилла урхалчийн резиденци. Лаьтта Ямуна эрк тӀехь, Тадж-Махалан 2,5 км генахь. Цуьнца цхьаьна ЦӀиен форт 1983 шарахь ЮНЕСКОн Дерриг дуьненан тӀаьхьенан испискин юкъатоьхна. ЦӀиен фортан цхьа дакъа тахана лелош ду тӀеман Ӏалашонна, хьовсархой чу ца буьту.

## Истори

Тимар-некъех волу Бабура тойина кхузахь лаьттина делин султанийн Сикандар Лодин а, ИбрахӀим Лодин гӀала, ялийна кхуза **Баоли** (акведук) олуш ерг. ТӀаьхьуо кхузахь сих-сиха соцуш хилла Хумаюн.

## Хьажоргаш
* 

## Билгалдахарш

## Галерей

File:Agra Fort walls.jpg
File:Jahangiri Mahal-Red Fort-Agra-India5356.JPG
File:RedFortAgra-Diwan-i-Am-20080211-3.jpg
Файл:CastleAgraFort.jpg
File:Agra Fort - Courtyard of Machchi Bhawan - 1.JPG


Категори:Агра
Категори:ХӀиндин форташ
Категори: ХӀиндера дерриг дуьненан тӀаьхье
Категори:Сийлахь Моголийн резиденцеш
Категори:ГӀопаш абатца
Категори:Уттар-Прадеш
Сицкъар

**Сицкъар** — диаметр 1 - 15 см йолу, тайп-тайпана тӀегӀанера яийна ломан породаш. Кхин а йаккхий йаийначу кийсагех тӀулгаш а, тархаш а олу. 

Ира йуьхьигаш йолу кеггарш йаайар хуьлу и уьш эркан бух тӀехулу керчачу хенахь, кеггарш шайна йукъахь шортта тӀеттӀаеттаялар бахьнехь, йа тулгӀенийн ӀаткӀамца. ХӀордан сицкъаран чӀапо кеп хуьлу эрканчуьнга хьаьжчи. Барамца сицкъар йекъало кегийрчарна (1—2,5 см), йуккъерчарна (2,5—5 см), йаккхийчарна 

Сицкъар лелайо коьртаниг некъаш дахкарехь, хӀордан пляж еш, ткъа кхина а декоративан Ӏалашонна.

Сицкъаран чӀапа йа гоьрга кеп йозу, уггаре хьалха, породан структуран-текстуран башхаллех, изотропаллин тӀегӀан, иштта дӀа.

Генезисца сицкъар йоькъу лахарчу кепашка:
* харшан сицкъар
* берд йисттера (пляжан) сицкъар

## Хьаьжа иштта
* ЖагӀан тӀо
* Мокхазан тӀо
* Граувакка

## Литература
* 

## Билгалдахарш

Категори:Ӏаламан тӀулг
Абу Бакр аль-Калабади

**Абу́ Бакр Мухьа́ммад ибн Исхьа́къ аль-Буха́ри аль-Калабади**, йа **аль-Калабази** (; вина  — велла  йа  шо, ) — хьанафийн факихь, уггаре а хьалха гӀарабаьллачарех Ӏаьрбийн меттара цхьаьна систематикан философин (мистицизман) белхан автор.

## Биографи
Мухьаммад аль-Калабади вина, ваьхна Калабад купахь (Бухарин йисттехь). Иза Ӏамийна гӀарабевлла Ӏелам наха Мухьаммад ибн Фадль (бакъо), Къасим Фарис (суьпалла), кхин а. Велла аль-Калабади, хетарехь, Бухарехь.

## Белхаш
Шен дахарехь аль-Калабадис йазбина пхиъ йа йалх кхоллам. Царех вайга кхаьчна шиъ: «МаӀани аль-ахбар» а, «ат-ТаӀарруф ли-мазхӀаб ахль ат-тасаввуф». Хьалхара кхоллам доцца дика кхеташ а доцу маьӀна ду Мухьаммад пайхамаран  этикан амалерчу хьадисийн. «Ат-ТаӀарруф» бу коьртачех цхьа кхоллам исламан хьалхарчу кхаа бӀешеран бусалбанийн мистицизм Ӏаморехь. Цуьнан лакхара мах хадабора тӀаьхьа догӀучу суьпийн чкъоьраша; масала, Яхьъя ас-Сухраварди аль-Мактул шайха (велла  шо) тидам бина: «Нагахь ат-ТаӀарруф дацахьара, вайна суьпалла йевзар а йацара». Шена чохь охьайиллина суьпийн гаран а, практикан а система йолу болх дуьххьара вайга кхачийна жайна ду, цунна чохь гӀоьртина барт бан исламан а, цуьнца ца йогӀучу, мистицизман ойлан а. Жайнахь иштта кхетадо, суьпалла йуьззина лаьтта «бакъонах тешаран» гуран чохь, и система нийса хиларан шен шеко ца хилар а.

## Билгалдахарш

## Литература
*
1120 шо

## Хиламаш
* Ла-Манш хидоькъехь "КӀайн кема" духуш кхелха шортта ингалсийн, нормандхойн элий, царна йукъахь Генриха I Ингалсан цхьаъ бен воцу кӀант Вильгельм Аделин.
* Альфонс ТӀемлочо хӀаллакбина  Альморавидаш Кутанда гӀопа гергахь.
* Половхойн Йоккха орда охьахуу мажарийн дозане.
* 1120 шо гергга — Рашкин Жупан (эла) Вукан ву.
* Иоанн Комнина Лаодикей схьа а йаьккхина, гуонаха пенаш доьттина. Иоанна Созополан гуо а лаьцна арагӀоьртина туьркаш иэшийна. Гуонехь бисинарш карабахна.
* Киевра Новгороде охьахаа веина Борис.

## Бина
*Хьажа иштта: [[:Категори:Бинарш 1120 шарахь]]*

## Белларш
*Хьажа иштта: [[:Категори:Белларш 1120 шарахь]]*

## Хьажа иштта
Вильгельм Аделин

**Вильгельм Адели́н** (йа **Вильгельм Этелинг**; ; — ) — ингалсан паччахьан Генрих I-чун, 1120 шарахь «КӀайн кема» Нормандин бердаш йисттехь бухадахар бахьнехь кхелхина волу, цхьаъ бен воцу кӀант а, когаметтаверг  а. Иза валаро ингалсан Ӏаршан гӀуллакх чӀогӀа кегийна, иза бахьнехь феодалан анархи йаьржина Ингалсахь 1135—1154 шерашкахь.

## Биографи
Вильгельм Нормандин некъех волчу ингалсан паччахьан Генриха I Боклеркан а, цуьнан хьалхарчу зудчун Матильда Шотландин а кӀант вара. Иза вина 1103 шарахь Уинчестерехь. Пхийтта шо кхаьчначу хенахь дуьйна Вильгельм дакъалоцуш ву шен деца Нормандера тӀемашкахь, ткъа 1119 шеран июнехь цуо йалийна Матильда Анжун (йелла 1154), Анжун графан Фульк V-гӀачун а, Мэнан граф-аьзнин Ирменгард Мэнан а йоккхаха йолу йоӀ; Фульк хилла Къилбаседа Францин уггаре баккхийчу элех, цуьнца барт бан лууш вара паччахь Генрих I-ра, шен мехкан кхерамазалла латторхьама. Ловзар хилира Лизьехь, Нормандехь.

## Билгалдахарш

## Литература
* *[[Ордерик Виталий]]*. История Нормандии.
* *Штокмар В. В.* История Англии в средние века. — , 2001.
* *Poole, A. L.* From Domesday Book to Magna Carta 1087—1216. — , 1956. — ISBN 978-0-19-821707-7.

Категори:Нормандин некъий
Категори:хӀордан кема дохаро байинарш
Категори:Ӏарш тӀебовланза когаметтаберш (Британин гӀайренаш)
Абу Бакр аль-Бакъиллани

**Абу́ Бакр Муха́ммад ибн ат-Таййиб аль-Бакилла́ни** (;  гергга,  — ) — ашӀарийн каламан ишколан исторехь дуьххьарлера ладаме стаг, ашӀарийн философийн шолгӀачу чкъоьран векал. Каламан хьесапашца йина дуьххьарлера ашӀарийн доктринан систематикан формула, кечйина цуьнан метафизикан структура.

## Биографи
Аль-Бакъиллани вина Басрехь, билггала вина терахь хууш дац, хетарехь 940 шо гергга. Басрехь аль-Бакъилланис дийшира аль-АшӀарин шина дешархочуьнгахь. Басрера 970 шо гергга долуш цуьнга кхайкхира динах къовсамехь дакъа лаца буидин эмиран Ӏадуд-ад-даулан кертахь. Цул тӀаьхьа иза кхелхира эмирца БагӀдаде, цигара 982 шарахь хьажийра официалан вакилатца Константинополе, 983 шо кхаччалц цигахь хьевелира иза, ша даьхьна гӀуллакх чекх ца долуш, эмир валар бахьнехь делахь йа даьхьна гӀуллакх чекхдаккха аьтту боцуш делахь а. Константинополехь цуо масийттаза къамел дира византийн императорца, цуо бакъо йелира аль-Бакъилланин ша волуш чалма а, баьццара оба а, мачаш а дӀа ца йаха.

Шен йисина хан, йерриг аьлча санна, аль-Бакъилланис йаьккхира БагӀдадехь.

## Кхолламаш
* *I‘jāz al-Qur’ān*
* *Al-Intiṣār lil-Qur’ān*
* *Al-Taqrīb wa-al-irshād al-ṣaghīr*
* *Kitāb tamhīd al-awāʼil wa-talkhīṣ al-dalāʼil*
* *Al-Inṣāf fīmā yajibu i‘tiqāduhu wa-lā yajūzu al-jahl bihi fī ‘ilm al-kalām*
* *Manāqib al-A’immah al-arba‘ah*

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
* Фролова Е. А. Проблема веры и знания в арабской философии. М.: Наука, 1983.
* Русский перевод 2-х глав книги  Wolfson H. A. The Philosophy of the Kalam. Harvard University Press, 1976. 810 p.
* A History of Muslim Philosophy / Ed. M. M. Sharif. Pakistan, 1963.
* Wolfson H. A. The Philosophy of Kalam. Cambridge, 1976.

Категори:Исламан философаш
Категори:Исламан бакъоӀамораш
Категори:ШариӀатан суьдхой
Категори:АшӀарийш
Категори:Муджаддидаш
ХӀиндера ЮНЕСКОн дуьненан тӀаьхьенан объектийн исписка

**[[ХӀинди|ХӀиндера]] [[Дешаран, Ӏилманан, оьздангаллин гӀуллакхийн Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам|ЮНЕСКОн]] [[дуьненан тӀаьхье]]нан объектийн испискехь** ю 36 объект (2017 шарахь), иза ю  берриг барамах (  шо).

28 объект юкъатоьхна оьздангаллин хьесапашца, 7 объект — Ӏаламан, 1 объект — оьздангаллин а, Ӏаламан а. 12 объект къобал йина адамо кхоьллина денин шедевр (критерий i), 3 объект къобал йина Ӏаламан феномен я исбаьхьа тӀех хаза Ӏаламан а, эстетикан ладамаллин а объекташ аьлла (критерий vii).

Цул сов, 2017 шеран хьолашца, 42 объект пачхьалкхан махкахь кандидатийн декъахь ду дуьненан тӀехьалон испискин юкъатоха.

ХӀиндис ратификаци йира 1977 шеран 14 ноябран Дерриг дуьненан оьздангаллин а, Ӏаламан а тӀаьхье Ӏалашъяран Конвенцин. ХӀиндин махкара дуьххьарлера объекташ испискашна тӀеяьхна 1983 шарахь ЮНЕСКОн дерриг дуьненан тӀаьхьенан Комитетан 7-гӀа сессехь.

## Исписка
ХӀокху таблицехь объекташ лаьтта ЮНЕСКОн дерриг дуьненан тӀаьхьенан испискан юкъатохаран хене хьаьжжина.
ХӀокху таблицехь объекташ лаьтта ЮНЕСКОн дерриг дуьненан тӀаьхьенан испискан юкъатохаран хене хьаьжжина.

### Географин агӀора объекташ латтар

## Кандидатийн кечйина исписка
Таблицехь объекташ хӀиттийна испискийн тӀетохаран хенаца. ХӀокху испискехь гайтина объекташ, кховдийна Цийн правительствос дерриг дуьненан тӀаьхьенан объектийн кандидаташна юкъатоха аьлла.

### Географин агӀора объекташ латтар

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Официальный сайт ЮНЕСКО. Список объектов всемирного наследия в Индии
* Каталог ссылок по Всемирному наследию в Индии

Категори:Испискаш:ХӀинди
ХӀинди
Ачо

**Ачо**&#x20;— аффектийн комплекс, шена чуйогӀу эмоцеш: дералла, оьгӀазло, цабезам.

Ачо билгалйоккху агрессин бух санна, амма цуо лаахь а, ца лаахь а девне ца воккху, иза даг чохь хила а тарлои. Масала, чӀогӀа дералло импульсиван агрессин акташ хила тардалар тӀетуху. 

## Хьажа иштта
* ДоттагӀалла

## Литература
* Изард К. Эмоции человека: Пер. с анг.&#x20;— М.: Изд. Моск. Ун-та, 1980, с.440. И 10508-138

* Ворожість // Словник української мови&nbsp;: в 11 т. — К.&nbsp;: Наукова думка, 1970—1980.

Категори:Психологи
Категори:Социалан психологи
Категори:Социологи
Рен Кристофер

Сэр **Рен Кри́стофер** (; 20 октябрь 1632 — 25 февраль 1723) — 1666 шарахь йоккха цӀе йаьллачул тӀаьхьа Лондонан центр йухайина ингалсан архитектор а, математик а. Ингалсан архитектурин къоман хатӀ — ренан классицизм — кхоьллинарг . Брокгаузан а, Ефронан а дошамо мах хадорца, «шен кхолламашкахь Рен гӀоле лаьттара низамца Палладион бакъонаш лелош руман хатӀ тӀехь, амма лелайора уьш чӀогӀа Ӏилманан техникин чот йеш».

## Биографи
Оксфордера математикин профессор,  Лондонан паччахьан йукъараллин уггаре гӀуллакхдечу декъахойх цхьаъ, дуккха а талламаш бина, шен хенарчу Ӏилманчаша (Гюйгенс, Паскаль, кхин а) беш хилла болу, математикин а, механикин а белхаш тӀехь; масала, циклоидан Ӏад нисдаран болх, квадратура, цуо йеш йолу майданийн кубатура, догӀмаш хьийзар, цӀалк техкаран болх, планеташ шайн орбитехь латто ницкъаш. Валлисца а, Гюйгенсца а цхьаьна хенахь цуо гайтина йаккъаш цхьаьна асанца лела кӀеда горгалаш вовшахкхетаран белхан хьесап. Цул сов, цуо лелабора кеманаш даран болх, хин чухула лела догӀмашна хиной о доьхьалонах белхаш, пийсигийн а, гатанийн а механика.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*   paperback
* 
* 

## Хьажоргаш

* 
* 'Scientists and Craftsmen in Sir Christopher Wren's London', lecture by Professor Allan Chapman, Gresham College, 23 April 2008 (available in text, audio and video formats).
* Life and times of Sir Christopher Wren on a Freemasonry website
* View interiors of Wren Churches in 360 degrees

Категори:Йоккха Британин математикаш
Категори:Йоккха Британин архитектораш
Категори:Лондонан Паччахьан йукъараллин президенташ
Категори:Лондонан Паччахьан йукъаралла кхоьллина декъашхой
Категори:Математикаш абатца
Категори:XVII бӀешеран астрономаш
Категори:Йоккха Британин масонаш
Категори:Лондонан архитектораш
Категори:Савилан астрономин профессораш
Ӏийса, Салман

**Ӏѝйса̀ Салма̀н** (; вина 1977 шеран 12 июлехь) — Бахьрайнан гулйина командан а, «Аль-Ахли» клубан а футболист, турсло.

## Хьажоргаш
* Салман Иса Лулум

Категори:Бахьрайнан футболисташ
Категори:Бахьрайнан гулйина футболан командин ловзархой
Категори:ФК «Бахьрайн Риффан» ловзархой
Категори:Дохера ФК «Аль-Ӏарабин» ловзархой
Basshunter

**Basshunter**, **Jonas Erik Altberg** (1984 шеран 22 декабрь, Хальмстад) — шведин эшархо, музыкин продюсер а DJ.

## Дискографи
### Студийн альбомаш
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone – The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

### Синглаш
* «The Big Show» (2004)
* «Welcome to Rainbow» (2006)
* «Boten Anna» (2006)
* «Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA» (2006)
* «Jingle Bells» (2006)
* «Vifta med händerna» (2006)
* «Now You're Gone» (2007)
* «Please Don't Go» (2008)
* «All I Ever Wanted» (2008)
* «Angel in the Night» (2008)
* «Russia Privjet (Hardlanger Remix)» (2008)
* «I Miss You» (2008)
* «Walk on Water» (2009)
* «Al final» (2009)
* «Every Morning» (2009)
* «I Promised Myself» (2009)
* «Saturday» (2010)
* «Fest i hela huset» (2011)
* «Northern Light» (2012)
* «Dream on the Dancefloor» (2012)
* «Crash & Burn» (2013)
* «Calling Time» (2013)
* «Elinor» (2013)
* «Masterpiece» (2018)
* «Home» (2019)
* «Angels Ain't Listening» (2020)
* «Life Speaks to Me» (2021)
* «End the Lies»  (2022)
* «Ingen kan slå (Boten Anna)»  (2023)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* basshunter.se

Категори:Швеци
Аймани

**Айман** йа **Аймани** – бусалба нехан стеган а, зудчун а цӀе:

* Айман Кожахметова — кхазакхстанан яйн атлетикахо (спортан болар), Лондонан Олимпиадан декъашхо (2012)
* Айман Сабауи ат-Тикрити — Саддама Хьусейнан вешин кӀант а, Сабауи ИбрахӀиман кӀант а
* Айман аз-Завахири — лор, Ӏелам стаг, Аль-Къаидан корта, йаздархо
* Айдамирова, Аймани Шамсудиновна — нохчийн артистка, йишлакхархо, мехкарийн «Жовхар» тобан куьйгалхо.
* Кадырова, Аймани Несиевна — Россин турпалхочун Ахьмад-Хьаьжа Кадыровн цӀарах йолчу Нохчийн Республикин Региональни йукъараллин фондан президент.  

:Исбаьхьалла
* Айман — Шолпан — кхазакхийн XIX бӀешеран хьалхарчу декъера халкъан лирикан-эпосан поэма
1095 шо

## Хиламаш

* Папа Урбан II-гIачо килсах дIакъаставо Францин паччахь Филипп I-ра Берта Голландийн а йитина, Анжуйн графан хилла зуда Бертрада ялаярна (кхечу хьосташца 1094 шарахь).
* Евпраксияс къамел до Констанцера а, Виченцера а килсан гуламашкахь императоран куьцехь. Констанцера а, Пьяченцера а гуламаш анафеме ло Генрих IV.
* Клермонан килсан гулам. 27 ноябрехь — Папас Урбан II-гIачо кхойкху жIаран тIелатаре. Пётр Амьенан хьехамаш.
* 1095—1116 — Мажарчоьнан паччахь Кальман Жайнашдийриг. Хорвати а, Далмаци а схьаяьккхина яьлла.
* «Сийлахь Николин Къеначун килсан» гергахь юьллу Переяславль-Рязански.
* Алексей I Комнина Анатоли юхаерзо гIо доьху папега.
* Харц-Константин Диогена Тугорканан половхошца гуо лоцу Адрианополан. Харц-Константин лаьцна, бIаьрзе вина.
* Сийлахь Сельджукаш Баркияркаш болуш Тутушан гIаттам (султанан ден ваша) хуьлу.
* Святополк Изяславича а, Владимир Всеволодович Мономаха а хIаллакйина арахь половхойн лоттийлаш.
* Реконкиста йоьдуш кхуллу Португалин графалла.

## Бина
*Хьажа иштта: [[:Категори:Бинарш 1095 шарахь]]*

## Белла
*Хьажа иштта: [[:Категори:Белларш 1095 шарахь]]*

## Хьажа иштта
Анпал

**А́нпал** () шуьйрачу маьӀнехь — Ӏамо деза йя дерзо деза чолхе теоретикан йя практикан гӀуллакх; Ӏилманехь — цхьаьна хиламах, объектах, процессах кхеторех дуьхь-дуьхьал лаьтта, вовшенца ца догӀу хьал, цунна оьшу адекватан теори; дахарехь анпалан формул кхета хала дац, «суна хаа, амма ца хаа муха», аьлчи а хаьа дан дезий, амма ца хаьа муха дан деза.

Анпал дӀайяккха ладаме ду и болх нийса хӀоттабар.

Анпал, я хета анпал, листа нийса ца хӀоттийна белхо, гена воккху боккъал а йолчу анпалах. Системологехь системан-кхолларан гӀуллакхан алгоритм йолало «Анпал» муьрера, цуьнан амалехь ю гӀуллакх дайтаран фактор.

Адаман анпалан духан оьшу анализ, мах хадор, ойла кхоллар, и дерзоран нийса некъ карабар талла а толлуш, зиерца тӀечӀагӀъяр.

Анпал коьртаниг олу цхьаьна кепара жоп доцу хаттарах (билгалъяьккхина тӀегӀа йоцуш). Анпал Ӏалашонах къаьста ерзоран билгало ца хиларца.

## [[Классификаци]]

### Системан тӀегӀанашца
* Адамаллин анапал (глобалан анапал)
** дахаран дикалла — экологи, могашалла, дааран сурсаташ, энерги латтор (йовхо, серло, транспорт, кхин а).
** хила тарло демографин къоьлла
** хьаннаш хӀаллакъяр
** зуламалла
** дуьнене бодане хьажар
* мехкийн
** кхача ца тоар (мацалла)
** Ӏаламан ресурсаш (масала, хин) ца тоар
** экономикин анпал (белхаметтиг ца тоаран анпал)
* регионийн
** Россехь регионийн дакъа дотацеш тӀехь ю
* гӀаланийн
** социалан-бахаман сферера анпал
** хӀусаман-коммуналан бахаман сферехь 
** транспортан инфраструктура ярехь (некъаш дузар)
* кхолламийн (фирмаш)
** сурсатийн хьашт охьадалар
* урамийн
** тоьуш йоцу чекхвалийтаран таро
** гӀуо хьал
* доьзалехь,
* адаман
** белхаца анпал
** хӀусамца
* адаман могашаллица.

## Хьажа иштта
* Ӏалашо
* Ӏалашо кхочушъяр
* Хаттар

## Билгалдахарш

Категори:Ойла яр
Айнур

**Айнур:**
* **[[Айнур (цӀе)|Айнур]]** — туьркийн къаьмнийн божарийн я зударийн цӀе. Ай — бутт; нур — зӀаьнар, серло.
* **[[Завод Айнур]]** (Ainur), акционеран йукъаралла, Бишкек гӀалара электронан промышленностан предприяти. 

:ЦӀераш
* Есбергенова, Айнур — кхазакхстанан таэквондист.
* Жахина, Айнур — футболист, ЗФК «Астанан» турсло.
* Курманов, Айнур Альбекович — кхазакхстанан политик, йукъараллин гӀуллакххо, журналист.
* Муллагалиев, Айнур Наилевич — Россин самбист, Россин чемпионатан совгӀатхо, Россин спортан говзанча. 
* Софиева, Айнур Мамедийя кызы — азербайджанийн шахматист, дуьненайукъара гроссмейстер зударшна юкъахь (1991), Азербайджанан Милли меджлисан шолгӀачу кхайкхаман депутат, Доьзалан а, зударийн а, берийн а анпалан Пачхьалкхан комитетан председателан гӀовс, 2002—2007 шерашкахь Азербайджанан шахматийн федерацин президент.
* Шайбаков, Айнур Равилевич — Россин шашист (дуьненайукъара шашкаш), сиха шашкех ловзарех дуьненан чемпион (2014).

## Хьажорг
* Завод Айнур
Абу (кунья)

**Абу**, шорйина **Абу аль**, **Абу-ль**, **Абуль**, **Абу-л** (*abū*, ; йа *abū'l*), иштта **«аби»** (доланиг дожаран кеп) — Ӏаьрбийн дош «да»; Ӏаьрбийн цӀеран (кунья) дакъа, билгалдоккху хьенан да ву «хьанехан да». Жуьгтийн маттера «Аб» изза ду. Семийн къаьмнийн «абу» йа «аби» долара цӀерийн ламаст чӀогӀа шира ю, хаало ширамисран иэсаш тӀехь.

Дуьххьарлерачу йоьӀан йа кӀентан *охьанехьа* ден цӀерах тайп до, ткъа дешо «ибн» *хьаланехьа* ден цӀарах тайпа до. Масала: Амру йа Хьасан цӀе йолчу кӀентан дех ала тарло Абу-Амру йа Абуль-Хьасан; *Зеид, Амран кӀант а, Хьасанан да а* цӀе йолчу адамах *Абу-Хьасан Зеид-ибн-Амру*.

Зударийн *охьанехьа* цӀераш кхуллу дешца «умм» (*umm*), нана.

## Лелоран масалаш
Ӏаьрбийн дош ду дукхах йолчу долара цӀеран дакъа, гойту:
* дас кӀантана динарг,
* метоним,
* цхьаьна хӀуманна олалла.

«Абу» дешо гайта тарло *дикалла*, масала:
* Абуль-феда — тешаман да, аьлчи а тешаме;
* Абуль-якзан — семаллин да, аьлчи а боргӀал;
* Абул-Хейр — дикан да.
«Абу» хила тарло харц цӀеран дакъа, царна юкъахь аьшнаш яран а, масала:
* Абу-Энф — меран да, аьлчи а беха мара берг;
* Абу-Лехие — можан да, аьлчи а маж ерг;
* Абу-Сафир — шакаран да, аьлчи а шок лоькхург.
* Шеман яздархочун харц цӀе Абу-Фараджа (*Abu al-Faraj*) гочдо «самукъан да».

Географин цӀераш: Абу-Симбел (кенан да), Абу-Даби (акха гезан да), Абу-ГӀарайб (къиган да).

## Жуьгтийн алар
Жуьгташа дош «абу» олу «аб» йа «аби» (грекаш яздарехь «ав» йа «ави») олий, кхузара Авимелех (паччахьан да), Авессалом (машаран да), кхин а.

## Хьаьжа иштта
* Ӏаьрбийн цӀе
* Авва
* 

## Литература
* Абу // Энциклопедический словарь, составленный русскими учеными и литераторами. СПб., 1861.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Адамийн цӀераш
*
*
Гринпис

**«Гринпис»** ( — «баьццара дуьне» (аьлчи а "тӀом ца хилар") — 1971 шарахь Канадехь кхоьллина дуьненайукъара маьрша, правительствон боцу, экологин кхоллам.

## Хьажа иштта

* Белуга — Гринписан дуьххьарлерачарех кема.
* Greenpeace Breakthrough — 1989 шарахь арахецна дика даран рок-музыкин гулам.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 
* Официальный сайт Гринпис России 
*  
*  
* Гринпис России в Facebook
* Гринпис России в Twitter
* Гринпис России в YouTube

*
Категори:Дуьненайукъара экологин кхолламаш
Категори:Йукъараллин кхолламаш
Абу-Шайх

**Абу-Шайх** йа **Шейх Абу Башир ал-Яхсави** (1810 шо — 1873 шо Таьшкичу, ДегӀаста) — Нохчийчоьн а, ДегӀастанан а авлияъ, Накъшбандин тӀарикъатера шайх.
Шайх Абу Башир ал-Яхсави (Таьшкичура Башир) имам Шемалан наибех цхьаъ хилла. Тайпана дишний.

## Биографи

### Динан некъ
Леррина динан Ӏилма шегахь Абу-Шайхехь дацара. Дуьххьарлера Исламан дешаран бух цунна Ӏамийра шен устазо Умалат-Шайха Сиржа-Эвлара. Цуо тӀаьхьуо тӀедиллира шен муридан хьайн вирдан тоба вовшах тоха аьлла. Иштта, Абу-Шайх коьрте хӀутту керлачу накъшбандийн тӀарикъатан, цуьнан орамаш даьржа Нохчийчохь (Теркйист, Хьалха-Марта, кхин а) а, ДегӀастанан дозанашца а.  

#### Дешархой
Абу-Шайха даржийна накъшбандин тӀарикъат Къилбаседа Кавказехь. Цуо кхиийна, "даражатуль-авлияъ" тӀегӀан тӀекхачийна Лаха Неврера Шайх Ӏусман-Хьаьжа Хантиев, ЧӀаьнта-Йуьртара Шайх Элах-молла (Алихан Дебиров), Таьшкийчура Хож-Ахьмад, Коьсткера Герехан-Хьаьжа.

## Весет
Царех шен дӀаверзоран весет дина Абу-Шайха Ӏусман-Хаьжа Нуран Неврига. Цуьнан весето веллачул тӀаьхьа Ӏусмане ша дӀаволла аьлла хилла. Абу-Шайха кхочуш дина цуьнан весет – ша аьтту агӀора а ца вуьллуш, йуьхь хьала ерзош дӀаволла аьлла долу, ткъа иза бусалбанаш лело хӀума дац. Башир Шайха кхетийна цунах, нагахь Ӏусмана ша ма-бохху весет кхочуш дахь, Нохчийчохь а, ДегӀастанахь цкъан а мацалла гур йац, кхечу динашкарчара новкъарло а йийр йацаьлла. Шайх Ӏусман-Хьаьжас кхочуш дина шайн устазан весет.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
*
1484 шо

## Хиламаш
* 6 июль — Португалин капитан Кан Диогус Конго эрк дӀадиллина.
* Португалхой чукхаьчна малхбузаафрикан пачхьалкхе Бенине, Нигеран хикхочехь цаьрца мах лело фактори йиллина.
* 1484—1492 — Руман папа Иннокентий VIII-гӀа ву.
* 5 декабрь — Руман папас, Иннокентий VIII-гӀачо бакъо ло Германехь Ӏесанаш а, ешапаш а лаха, куьйгалле хӀиттабо инквизиторш Генрих Крамер а, Якоб Шпренгер а. «Ешапашна тӀаьхьа таллар» долийна.
* 1484—1485 — Каталонера куьйгаллехь Педро Хуан Сал волу ахархойн гӀаттам.
* Кирасирийн дуьххьарлера тобанаш кхоьллина Австрехь.
* Кхоьллина Сийлахь-Троицкан Свирской Александран божарийн килс (монастырь), иза бакъонца лору Россин КӀилбаседан жовхар.
* Туркоша дӀалаьцна Кили а, Белгород (Аккерман) а.
* 1484—1510 — Имеретин паччахь Александр II-гӀа.
* 1484 — Туркоша (гӀезалойн гӀоьнца) гуо бина Молдавин латтан а, хӀордан а тӀехула.

## Бина
*Хьажа иштта: [[:Категори:Бинарш 1484 шарахь]]*
* 1 январь — Цвингли, Ульрих, швейцарийн реформатор а, гуманист а.
* Скалигер, Юлий Цезарь, (Bordone della Scala), лор а, филолог а.

## Белла
*Хьажа иштта: [[:Категори:Белларш 1484 шарахь]]*
* 12 август — Руман папа Сикст IV-гӀа.
* 15 август — Пульчи Луиджи, италин поэт, «Воккха Морганте» поэман автор.
* Христиан Розенкрейц — Розенкрейцерийн орден кхоьллинарг 

## Хьажа иштта
Есбергенова, Айнур

**Есбергенова Айнур** (11 февраль 1998) — кхазакхстанан  тхэквондохо.

## Биографи
Йина Кызылордахь.

Декъашхо а, совгӀатхо а масех дуьненайукъарчу къовсамашкахь.

Азин чемпион (2010).

Рио-де-Жанейрохь хиллачу Олимпиаде ягӀа бакъо йаьккхира Манилехь квалификацин къовсамехь.

## Хьажоргаш
* Олимпиада Рио-2016 
* Кулачок ярости. Статья в газете Экспресс-К 

Категори:Кхазакхстанан тхэквондохой
Категори:Кхазакхстанан дуьненайукъара классан спортан говзанча
Категори:Тхэквондохой 2016 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
1497 шо

## Хиламаш
* 7 февраль — Флоренцера Дозаллин цӀе 
* 12 май — папас Александр VI-гӀачо, Савонаролан Ӏилма «шеконе» ду аьлла, килсах дӀахадийна иза. Савонарола аьлларг ца деш дуьхьала ваьлла.
* 20 май — Кабот Джон Бристолера малхбузехьа новкъа ваьлла, кӀеззиг 52° къилбаседа шораллел къилбаседехьа.
* 24 июнь — Кабот Джон кхаьчна Ньюфаундленд гӀайренан къилбаседа йистте. Цхьаьна гаванехь воьссина, кхайкхийна мохк ингалсан паччахьан бу аьлла.
* 8 июль — ХӀиндин бердашка новкъа яьлла Васко да Гаман экспедици.
* 26 октябрь — паччахьан Ян I Ольбрахтан польшин эскар Козминскан хьун йолчура тӀамехь (Буковина, хӀинцалера Украинин мохк) элан Стефан III-гӀачун эскаро иэшадар.

### Билгала терхьаш доцурш
* ХӀотта а йина тӀеэцна Иван III-гӀачун Суьдан жайна — Оьрсийн пачхьалкх цхьаьнатоьхна законаш.
* Март - Хьалхара Новгородан машар, оьрсийн-шведийн тӀом чекхбалар. 
* 1497—1498 — Граубюнден Швейцарин бартах кхетар.
* Истамбулехь Баязид II-гӀачо тӀеэцна дуьххьарлера москохан Плещеев Михаил коьртехь волу вакилат.
* 1497—1504 — Вьетнаман император Ле Хиен Тонг, Ле Тхань Тонган кӀант.
* Британин империн йаха йолайаларан йуьхьиг.
* Россин хӀост официалан чӀагӀйина — ши корта болу Эрзу, Византийн империн когаметта йерг санна.
* Бабур схьалаьцна Самарканд.

## Бина
* Гольбейн Ганс (Жиманиг) (хетарехь), немцойн Ӏаламдиллархо.
* Да Милано Франческо, италин композитор, лютнахо.
* Аккаризио Альберто — италин филолог, италихойн меттара дуьххьарлерачарех дошаман автор.
* Меланхтон Филипп, немцойн динан хийцамаш бинарг, Лютер Мартинан накъост.

## Белла
*Хьажа иштта: [[:Категори:Белларш 1497 шарахь]]*

## Хьажа иштта
Абориген (маьӀна)

**Абориге́н** (схьадаьлла  «юьххьера») — меттиган юьхьанцара объект.

## Этнологи
* **Аборигенаш — [[орамера бахархой]] (орамера бахархой)**. Царна юкъахь:
** Лацин аборигенаш — и термин «аборигенаш» йогӀуш хилла дуьххьарлера къам; руман ламастица, Лацин шира бахархой схьабовлар билгала дац.
** Австралийн аборигенаш.
** Кубан аборигенаш.
** Торресан хидоькъен гӀайренийн аборигенаш.
** Тайванан аборигенаш.
** Тасманин аборигенаш.

## Кхин
* Абориген — Россин бохь.
* Абориген — 1989 шеран советийн фильм.
* Абориген — 1982 шеран ямайкин фильм.
* Абориген — Ӏежан сорт.

## Хьажа иштта
* Аборигенийн тоба — исторехь кхоллаелла цӀера дийнатийн тайпа.

## Билгалдахарш
Шуойн-Мохк

**Шуойн-Мохк** () — Гуьржийчоьнан жима историн-географин область (хIинцалера Мцхета-Мтианети мохк), лаьтта Йоккха Кавказан къилба басеш тIехь Арагви эркаца, Иори эркан лахахь. Меттигера бахархой — шуой — къамел до гуьржийн меттан шуойн меттадекъехь, дин православин леладо. Церан истори а, гIиллакхаш а тер аду кхечу Гуьржийчоьнан ломанхойчух, пхийшах, тушинех. Шуойн-Мехкан коьрта шахьар ю Шуапхо (гуьрж. შუაფხო).

## Меттиг, климат, латта
Доккхаха долу лаьмнашна тIехь гуттаренна а лайш ду, дисинчарна тIаехь ло ца хуьлу чIогIа йовха ца хилчи. Дерзина лекха тархаш айаделла дум ассо а агIора, хьаннаш а йац, коьллаш а ца хуьлу наггахь бен. Климат луьра ю, чIогIа хийцалуш а ю меттиге хьаьжжина. Iа лаьтта бархI баттахь, гурахь а, бIаьста а чIогIа мехаш хуьлу, доцца аьлчи, Ӏалам башха дика дац оцу меттиган бахархошна, церан амалехь а, гIиллакхехь а гуш ю уьш бехачу лаьттан климат.

Латта кхузахь кIезиг леладо, деккъа даьхний ду бахархойн бахам, Iа дахделча церан хьал дика ца хуьлу. Оцу меттигехь беха шуой а, тушинаш а алсама реза бу шайн дахарна, церан амал а ю кIеда пхийнчул, цара дIалоцу кхин а лакхара Кавказан ломан акъареш. Пхийн хьена доцу латто ялта кIезиг даларна цара гуьржашца тIаргIа хуьйцу ялтан дуьхьала.

## ГIарабевлла махкахой
* Лука Разикашвили — поэт, гуьржийн литературин классик, вевза литературин цӀарца Важа-Пшавела.

## Хьажа кхин а
* Шуой

Категори:Гуьржийчоь
Даймехкан Турпалхойн де

**Даймехкан Турпалхойн де** (я доцца **Турпалхойн де**) — Россехь 9 декабрехь хӀора шарахь даздеш долу иэсан терахь. Белхан де ду.

## Истори а, даздар а
2007 шеран 25 январехь, законан проекте хьажале цхьа де хьалха,  РФ Пачхьалкхан думан председатела а, «Единая Россия» партин Лакхара советан председатела Грызлов Бориса шен интервьюхь журналисташна дийцира, *«къамел ду Россехь революцил хьалха хилла долу Ӏида метта хӀотторах — 9 декабрехь даздеш хилла Георгийн кавалерийн де. Изза терахь тосура ду Даймехкан Турпалхойн дийнах а, царна а хьакъ ду шайн Ӏида хила»*.

Иэсан терахь **Даймехкан Турпалхойн де** хӀоттийна Россин Федерацин Пачхьалкхан Думо 2007 шеран 26 январехь, Россин парламентареш тӀеийцира законан проект дуьххьара дешарехь. Документах кхеторан яззамехь дуьйцура: «*вай ял турпала дайшна дӀаелла ца Ӏа, вай лерам бо хӀинца бехачу [[Советийн Союзан Турпалхо]]йн, [[Россин Федерацин Турпалхо]]йн, [[Сийлахь Георгийн орден]]ан а, [[Сийн орден]]ан а кавалерийн*». Циггахь законан проектан автораш дог дохура, Россин керла иэсан терахьо гӀо дийра ду *«юкъараллехь майра а, кӀела диллина хӀума а доцуш Даймехкан гӀуллакхан идейш кхолларехь»*.

2007 шеран 21 февралехь депутатийн лаам къобал бира Федерацин Совето.

2007 шеран 28 февралехь иза къобал йира Россин Федерацин Президента Путин Владимира.

## Билгалдахарш

## См. также
* Россин тӀемлойн сийн де

## Хьажоргаш
* Федеральный закон Российской Федерации от 28 февраля 2007 г. N 22-ФЗ О внесении изменения в статью 11 Федерального закона «О днях воинской славы и памятных датах России»

Категори:9 декабран Ӏиданаш
Категори:Россин иэсан денош
Турпалалла
Турпалалла
Университет

**Университе́т** (схьадаьлла , иза, шен рогӀехь, схьадаьлла  — цхьаьна, йукъарло) — фундаментан а, дуккха прикладни Ӏилманан а говзанчаш кечбаран лакхара дешаран меттиг. Цигахь бо Ӏилманан-талламан белхаш а. Дукхаха йолу хӀинцалера университеташ болх бо дешаран-Ӏилманан-практикан комплексаш санна. Университеташ цхьаьнатуху шена чохь масех факультет, царна йукъахь хуьлу цхьаьна тайп-тайпана говзаллаш, цара бух бо Ӏилманан дешаран.

## Истори

859 шарахь Мароккон Фес гӀалахь, кхоьллира Аль-Карауин университет. Оццу IX бӀешарахь хилира Салернон университет, 1861 шо кхаччалц лаьттина йолу, ткъа иштта литературин ишколаш Велики-Преславехь а, Охридехь а, болгарин паччахьо Борис I-чо кхоьллина йолу (керсталлехь Михаил).

ЮккъерабӀешерашкахь университеташ йукъайовлар доьзна гӀаланаш кхиарца. Уггаре хьалха, XI бӀешарахь, уьш йукъаевлира Италехь. Цигахь дӀайиллира Болоньян университет, юьхьанца руман бакъон тӀехь юрисдикцин нормаш еш йолу ишкол яра иза. Масех килсан ишколийн бух тӀехь XII бӀешо чекхдолуш кхиира Парижан университет.

XII бӀешарахь Парижехь, «шен дешархойн барам меттигерчу бахархойл алсама болу ирсе гӀалахь», кафедран ишкол, сий. Женевьеван а, сий. Викторан а аббатийн ишколаш, «маьрша говзаллаш» шешша хьохуш болу дуккха а профессораш, цхьаьнакхийтира ассоциаце — «Universitas magistrorum et scolarum Parisensium». Университет йекъало факультеташка: делан дош Ӏаморан, медицинан, юридически, «артистийн», ткъа уггаре дукха адам долу «артистийн факультетан» (цигахь Ӏамайора ВорхӀ «маьрша говзалла»: грамматика, риторика, логика, арифметика, геометри, музыка, астрономи) ректор — хӀоьттира университетан коьрте: цуьнан куьйга кӀела бара йисинчу факультетийн деканаш. Парижан университет хуьлу Европин делан дош Ӏаморан йукъ, дуьненан суьдах маьрша а йолуш, шен бакъонаш папийн Ӏедало чӀагӀйина а йолуш.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* *Суворов Н.* Средневековые университеты. — М., 1898; 2013.
* 

## Хьажоргаш
* Из истории университетов. Как появились университеты 
* 
* 
* 
* Хайдуков Д. С. Университетские города — точки роста // Сб.: Материалы Международного молодёжного научного форума «Ломоносов — 2012». — М.: МАКС Пресс, 2012
* Интеллектуальный университет — инкубатор талантов
* У истоков университетской корпорации. Лекция Павла Уварова 
* *Липатникова Г. И.* Документы по истории университетов Европы XII—XV вв.


Категори:Лакхара дешаран меттигаш
Категори:Дешаран меттигаш