Оьрсий

**Оьрсий** — Россехь а, Европехь а уггаре дукха малхбален славянийн къам. Йаккхий оьрсийн йукъараллаш йу Украинехь, Кхазакхстанехь, АЦШхь, Германехь, кхин а цхьа могӀа мехкашкахь. Оьрсийн къоман оьздангаллин генара ламасташ ду, таханлера йерриг Россин оьздангаллин бух а бу. Ненан а, къоман а мотт — оьрсийн. Динехь болу оьрсий — коьртаниг православехь бу.

Оьрсийн къам кхолладелла Шира Русан муьрехь цхьаьнакхетта малхбаленславянийн тайпанех. Оьрсийн къоман дуккха а йукъара историн а, оьздаллин а аматаш йу кхечу европин къаьмнашца, кхечу малхбаленславянийн къаьмнашца — белорусашца, украинашца, русинашца муххале а. Оьрсийн историн луьста уьйра йу кхин дуккха а къаьмнашца, цуо таро йелла оьрсийн мотт а, оьрсийн оьздангалла а йаржо. Оьрсийн мотт официалан бу Россехь, Белоруссехь, Кхазакхстанехь, ГӀиргӀазойчохь. Кхин а иза баьржина ССРС йоьхначул тӀаьхьа кхоллайелла пачхьалкхашкахь.

## Этноним

Къоман цӀе *русь* () йаржинчу версица йьхьанца билгалбохура скандинаваш (варягаш), тӀаккха шираоьрсийн матте деира шираскандинавийн маттера:  «пийсиг хьакхархо» а, «пийсиг хьокху кеманахь лелабахар» а, цуьнан трансформаци хилира фин. *ruotsi*х , цул тӀаьхьа де дене мел долу скандинавийн элашна тӀера дехьадаьккхира Шира Русин дерриг къоме. ТӀаккха «Роусах» хилира галдаьккхина нохчийн «Урус», цул тӀаьхьа «Оьрси». Кхин а йу къилбаседаиранан, славянийн, кхин цхьацца этимологеш.

Термин *Русь*  (нохчаша) «Рус» йа «Урус» малхбален славянийн пачхьалкхан цӀе а, церан хьалхара этноним а хилла. Этноним  (*дукх.тер.* , лелийна шайн цӀе санна XVIII бӀешо кхаччалц. XVII—XVIII бӀешерашкахь иза тӀаьхь-тӀаьхьа хийцаделла жайнин тӀера *российхой*, ткъа XVIII—XIX бӀешерашкахь дуьйна, Кхоъ цхьалха оьрсийн къам концепции хӀотторца — литературин маттахь хӀотта йолало этноним великороссаш. XIX бӀешарахь буьйцу меттан Ӏаткъамца литературин маттахь чӀагӀделла хӀинца лела этноним *оьрсий*, оцу хенахь цунна чохь билгалдоккхура малхбален славянийн дерриг кхо га, 1917 шерал тӀаьхьий бен (массо а бахархой йукъара багарбар 1926 шарахь бен ца хилла) — беккъа великорусаш (великоросаш) билгалбохура.

## Барам

Берриг оьрсий дуьненахь бу 134 миллион стаг гергга (кхечу мах хадорца:  125 млн ст.—129 тӀера 150 млн с. кхаччалц а, 167 млн ст.). Царех Россехь веха 105,6 млн стаг (2021 шеран бахархой багарбаран хаамаш), аьлча а 71,73 % мехкан бахархойх йа 80,85 % бахархой багарбеш шайн къам гайтинчу респондентийн йукъара барамех, [2010 шарахь бара — 111,0 млн ст. (царна йукъахь Республика ГӀирма а, Севастополь а — 112,5 млн ст.); 77,71 % и 80,90 %]. 2010 шеран хаамашца, дуьненара берриг оьрсех — 86 % бехара Россехь, 11,5 % — ССРС хилла республикашкахь, 2,5 % — кхечу мехкашкахь.

## Хьажа кхин а

* Русь (къам)
* Русинаш (хьалхалера этноним)
* Шираоьрсийн къомалла
* Кхоъ цхьалха оьрсийн къам
* Оьрсийн цивилизаци
* Оьрсийн дуьне
* Оьрсийн барам
* Русификаци (политика)
* Оьрсий безар
* Оьрсий цабезар
* Россихой

## Билгалдахарш
;Кхетораш

; ТӀетовжарш

## Литература

;ЖамӀ ден белхаш
* 
* 
* 
* 
*  pdf
* 
* Русские: Ист.-этногр. атлас: Земледелие. Крестьянское жилище. Крестьянская одежда (середина XIX — начало XX века). — М.: Наука, 1967. — 360 с.: ил.
* 
* 
* 

;Генетикин талламаш
* 
* 
* 
* 

;Этногенезан талламаш
* 
* *Брайчевский М.* Происхождение Руси. — К., 1968.
* 
* Вопросы формирования русской народности и нации. — М.—Л., 1958.
* *[[Гройс, Борис Ефимович|Гройс Б.]]* Поиск русской национальной идентичности  // Вопросы философии. — 1992. — № 9. — С. 52-60.
* *[[Грушевский, Михаил Сергеевич|Грушевский М. С.]]* История Украины-Руси. — Т. 1. — 2-е изд. — Киев, 1913 (Нью-Йорк, 1954).
* *Державин Н.* Происхождение русского народа. — М., 1944.
* 
* *[[Костомаров Н. И.]]* Две русские народности // Основа. — СПб., 1861. — Март.
* *Куренной П.* Советские концепции происхождения великорусской народности и «русской» нации // Научные Записки УВУ. — Ч. 7. — Мюнхен, 1963.
* *Ляпунов Б.* Древнейшие взаимные связи языков русского и украинского и некоторые выводы о времени их возникновения как отдельных лингвистических групп. В сб. Русская историческая лексикология. — М., 1968.
* *Мавродин В.* Образование единого русского государства. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1951.
* *[[Рыбаков, Борис Александрович|Рыбаков Б. А.]]* Первые века русской истории. — М., 1964.
* Происхождение и этническая история русского народа по антропологическим данным / Под ред. В. Бунака. — М., 1965.
* *Погосян Е.* Русь и Россия в исторических сочинениях 1730—1780-х годов  // Россия / Russia. Вып. 3 (11): Культурные практики в идеологической перспективе. — М.: ОГИ, 1999. — С. 7—19
* *[[Рыбаковский, Леонид Леонидович|Рыбаковский Л. Л.]]*  Русские: этническая гомогенность? — Институт социально-политических исследований РАН, 1998.
* 
* *Филин Ф.* Происхождение русского, украинского и белорусского языков. — Л.: Наука, 1972.
* *[[Чистов, Кирилл Васильевич|Чистов К. В.]]*. Русские // Къаьмнаш мира: Историко-этнографическая справка — М., 1988. — С. 381—389: ил. — Библиография: с. 389 (26 назв.).
* *[[Шахматов А. А.]]* К вопросу об образовании русских наречий и русских народностей // Журнал Министерства Народного Просвещения. — 1899. — Апрель.

;Разное
* *Васильев А. Д.* Игры в слова: россияне вместо русских // Политическая лингвистика, № 25, 2008, С. 35—43.
* 
* *Иванов-Мариин С.* Русские в современной России (о социологическом исследовании социального положения и роли русских в России) // Журнал «Русский Дом». — 2010. — № 12.
* 
* 
* Народы России: живописный альбом. — СПб.: тип. Тов-ва «Общественная Польза». — 3 дек. 1877. — ст. 2.
* *Резниченко С.* Русские и русскость. — Москва: Традиция, 2015. — 223 с.
* 
* *Сергеева А. В.* Русские: стереотипы поведения, традиции, ментальность. — М.: Флинта; Наука, 2006. — ISBN 5-89349-626-4 ISBN 5-02-033003-5.
* 
* 

;Кхечу меттанашкахь
* *Чубатий М.* Княжа Русь-Україна та виникнення трьох східньо-слов’янських націй. Записки наукового товариства ім. Т. Шевченка. — Т. 178. — Нью-Йорк—Париж, 1964.
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* Основные этнотерриториальные группы // Музейный портал «История и культура народов Сибири и Дальнего Востока»
* Русские: Историко-этнографические группы
* Русские в Китае // Китайский информационный интернет-центр
* Русские в бывшем СССР Проект Русской службы Би-би-си: «Свои среди чужих» (видеоинтервью), 2007.
* Русские: от народа в себе, к народу «для себя» // Русская народная линия, 10.02.2011.
* Учёные завершили масштабное исследование генофонда русского народа // NEWSru.com, 28.09.2005.
* *[[Ульянов, Николай Иванович|Ульянов Н. И.]]* Русское и великорусское.

*
Категори:Азербайджанан къаьмнаш
Категори:Белоруссин къаьмнаш
Категори:Германин къаьмнаш
Категори:Канадин къаьмнаш
Категори:Латвин къаьмнаш
Категори:Литван къаьмнаш
Категори:Молдавин къаьмнаш
Категори:Россин халкъаш
Категори:Румынин къаьмнаш
Категори:Украинин къаьмнаш
Категори:Узбекистанан къаьмнаш
Категори:Малхбален славянаш