open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William Shakespeare

**William Shakespeare** () găk Dṳ̆ng-guók ĭng-ĭk **Să-sê̤ṳ-bī-ā** (莎士比亞), iâ hô̤ lā̤ **Să-ŭng** (莎翁), sê Ĭng-guók sĭ-ìng gâe̤ng hié-kiŏk-gă, ké̤ṳk nêng-ùi sê Ĭng-ngṳ̄ dék ūi-dâi gì cáuk-gă. Ĭ ô siā mū-liŏh 38 piĕng hié-kiŏk gâe̤ng 154 dà̤ sĕk-sé-hòng-sĭ ī-gĭk gì-tă cṳ̄ng-lôi gì sĭ-gŏ̤. Ĭ uăk lā̤ sèng-âu cêu iā chók-miàng, guó-sié hâiu gáing-gáing go̤.

Găk hié-kiŏk huŏng-miêng, Shakespeare siā pĭ-kiŏk gâe̤ng hī-kiŏk dŭ cĭng să, káik-uâ gì ìng-ŭk ô hŭk-căk gì ìng-gáh, iâ ô diék-hŏk chĭng-dô.

Shakespeare gì cáuk-pīng ké̤ṳk huăng-ĭk có̤ gáuk-cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng, ĭ gì hié-kiŏk iâ ké̤ṳk buăng siông sié-gái gáuk-dê gì hié-dài, hié-bàng gà̤-dēng iēng-chók. Ĭ cáuk-pīng sāi-ê̤ṳng gì sṳ̀ guó ô cĭng sâ̤ dŭ ké̤ṳk ngék diē bàng-siòng-găng gì Ĭng-ngṳ̄.

## Cáuk-pīng
### Hié-kiŏk
Shakespeare duâi-buô-hông hié-kiŏk dŭ ī lĭk-sṳ̄ có̤ dà̤-cài, chiông «Hamlet» (*Hamlet*), «Lear Uòng» (*King Lear*). Ĭ gì hié-kiŏk â̤-sāi buŏng có̤ 3 cṳ̄ng hŭng-gáh:
* cā-gĭ gì lâung-mâng hī-kiŏk gâe̤ng lĭk-sṳ̄-kiŏk, chiông «Dé̤ṳng-hâ Iâ cĭ Máe̤ng» (*A Midsummer Night's Dream*);
* dṳ̆ng-gĭ gì lâung-mâng hī-kiŏk gâe̤ng pĭ-kiŏk, chiông «Othello» (*Othello*), «Macbeth» (*Macbeth*), «Hamlet» (*Hamlet*) gâe̤ng «Lear Uòng» (*King Lear*).
* Muăk-gĭ gì lâung-mâng hié-kiŏk, chiông «Dĕ̤ng-tĕng gì Gū-sê̤ṳ» (*The Winter's Tale*).

### Sĕk-sé-hòng-sĭ
Shakespeare gì sĕk-sé-hòng-sĭ sê 154 dà̤ sĭ-gŏ̤ gì siŭ-cĭk, dà̤-cài bău-guák ái-cìng, mī-lâ̤, gâe̤ng sī-uòng. Dṳ̀ lāu sĕk-sé-hòng-sĭ, Shakespeare iâ ô siā gì-tă tā̤-cài gì sĭ-gŏ̤.

分類:Ĭng-guók ìng-ŭk
分類:Cáuk-gă
Hamlet

«**Hamlet**» sê William Shakespeare gì pĭ-kiŏk, sê ĭ có̤i chók-miàng gì cáuk-pīng cĭ ék. «Hamlet» sèu-sèu ké̤ṳk nè̤ng chĭng có̤ "Shakespeare dék ūi-dâi gì hié-kiŏk". Hamlet iâ sê Shakespeare siā guó gì dék dòng gì hié-kiŏk, ô 4,042 hòng, 29,551 bĭk dăng-sṳ̀.

«Hamlet» gì ciō-gáe̤k sê Dăng-măh uòng-cṳ̄ Hamlet tài sī ĭ báh-báh, tá̤ ĭ lòng-bâ bó̤-siù gì gū-sê̤ṳ, sê téng gū-cā gì lĭk-sṳ̄ diòng-gì gāi-piĕng lì gì.

## Kái-iéu

Hamlet Uòng-cṳ̄ gì lòng-bâ sê Dăng-măh guók-uòng, ĭ sèng lâng bŏng mē̤-mē̤ sī ·gó̤. Hamlet gì báh-báh, Claudius, cêu gié-sìng uòng-ôi, tō̤ ĭ hiăng gì lâu-mā Gertrude (Hamlet lòng-nā̤) có̤ chă̤-cṳ̄. Hamlet cêng-·gó̤ kū-cháik.

Găk siŏh bĭk ŭ-áng gì màng-buŏ, siŏh ciáh gūi chók-hiêng diŏh Hamlet gâe̤ng ĭ bèng-iū Horatio méng-sèng, gâe̤ng Hamlet gōng, ĭ cêu sê ké̤ṳk tài sī gì guók-uòng, gáe̤ ĭ giāng tá̤ ĭ bó̤-siù. Ôi lāu káuk-diâng Claudius gì cô̤i, Hamlet giók-é gā diĕng-pă.

Ĭng-ôi Claudius gâe̤ng Gertrude gāng-gáe̤k Hamlet gì diĕng-hìng-diĕng-câung iā huăng-chăng, cêu puái Hamlet gì că̤-iū Rosencrantz gâe̤ng Guildernstern kó̤ gáng-sê ĭ. Polonius, guók-uòng gì gó-ông, kō̤-ngì Hamlet buók-diĕng sê ĭng-ôi ĭ liông siông lāu cê-gă gì cṳ̆-niòng-giāng, Ophelia. Bók-guó, ô siŏh huòi Polonius tău-ciŏng Hamlet gâe̤ng Ophelia găk siŏh dŏi, huák-hiêng Hamlet mò̤ ái ĭ.

Hamlet siōng chók siŏh bĭk gié-hĕk, páh-sáung có̤ hié muò-huōng ĭ báh-báh mèu-sák ĭ lòng-bâ gì guó-tiàng ké̤ṳk gáuk-nè̤ng káng, cūng-kuāng lì giék kŭi ĭ báh-báh Claudius gì cô̤i. Dáng-sê, hié ciáh có̤ buáng-dòng sèng-hâiu cêu ké̤ṳk ĭ lòng-nā̤ páh siĕk go̤. Téng Claudius gì huāng-éng, Horatio gâe̤ng Hamlet káuk-diâng hṳ̆ng-chiū tiék-ngâing sê ĭ. Dŏng Hamlet cūng-bê kī-chiū tài gì sèng-âu, ĭ huák-hiêng Claudius găk lā̤ gì-dō̤. Ĭ siōng, siék-sṳ̄ hiêng-câi tài sī ĭ, ĭ cêu â̤ siông tiĕng-dòng, siōng-siōng bô ng tài lāu.

Iù-sê Hamlet cêu kó̤ ĭ lòng-nā̤ méng-sèng, muóng-sáung ĭ. Hiā sèng-âu, ĭ tiăng-giéng diŏh muòng-lièng âu-sāu ô siăng-ĭng, háng-dĭh sê Claudius, cêu bĕk chók giéng gâe̤ng ĭ chiéng sī go̤, mò̤ siōng gáu â̤ sê Polonius. Claudius giăng Hamlet â̤ tō̤ ĭ bó̤-siù, cêu mêng Rosencrantz gâe̤ng Guildernstern dái ĭ kó̤ Ĭng-guók, bêng-chiā bé-mĭk siā hō̤ siŏh diŏng piĕ, chiāng-giù ciŏng ĭ tài sī.

Ophelia duâi kū-cháik, diĕng-pă go̤, buăk lŏ̤h ò̤ diē-lié gé̤ṳk sī go̤ (iâ kō̤-nèng sê ĭ cê̤ṳ-sák). Ĭ hiăng Laertes ciáng-hō̤ téng Huák-guók diōng lì, Claudius cêu gâe̤ng ĭ gōng Hamlet sê tài sī Polonius gì hṳ̆ng-chiū. Ĭng-ôi Hamlet gì sùng găk hāi siông dáe̤k diŏh hāi-chĕk, iâ huōng-diōng-tàu diōng lì lāu. Ôi lāu tài lâi Hamlet, Claudius cêu tiĕu-sŏ̤ Hamlet gâe̤ng Laertes, ăng-bà̤ ĭ lâng ciáh bī-suói gék-giéng. Diòng-tūng siông, gék-giéng dŭ sê sāi mâ̤ lê gì giéng, dáng-sê Claudius gâe̤ng Laertes ô có̤-mā, sāi lê gì giéng, giéng lā̤ máe̤k lā̤ ô dŭk gì cáik-cáik. Bêng-chiā, Claudius gó cūng-bê lāu ô dŭk gì ciū ké̤ṳk Hamlet siăh.

Bī-suói sèng-hâiu, Gertrude mâ̤ hiēu dó̤h lā̤ gì ciū ô dŭk, siăh uòng cêu táu sī ·gó̤. Laertes gâe̤ng Hamlet lâng ciáh dŭ ké̤ṳk dŭk-giéng táe̤k diŏh ·gó̤. Sī cĭ sèng, Hamlet iâ tài sī lāu Claudius. Hié-kiŏk diē-sié sū-iū ciō-iéu ìng-ŭk găk sák-muōi dŭ sī ·gó̤.

## Pàng-lâung

## Nguôi-buô lièng-giék

分類:Ùng-hŏk
分類:Ĕu-ciŭ
Ciēng

**Ciēng** (䗃) sê siŏh cṳ̄ng siēu-hìng hĕ̤k-ciā dṳ̆ng-hìng gì dô-dâing (ék-buăng 4cm - 40cm), sĕng-uăk diŏh sié-gái ké-hâiu ŭng-nōng gì dê-huŏng. Duâi-buô-hông ciēng dŭ sê găk tiĕng buóh áng gâe̤ng màng-buŏ sèng-âu uăk-dông, siăh tè̤ng-ngiê. Ciēng iâ sĕng-uăk diŏh ìng-lôi bùng-găng gì chiòng gâe̤ng tiĕng-huă-bēng lā̤.

Ciēng, Hók-chiăng giéu **chió-ciēng** (厝䗃). Mìng-chiăng giéu **sièng-chṳ̄** (檐鼠), Dĕ̤ng Mā-lài-să̤-ā gì Hók-ciŭ-nè̤ng iâ ciŏng-uâng giéu. Iù-kă̤ giéu **piák-chṳ̄** (壁鼠). Iâ ô **piék-hū** (壁虎) gì gōng-huák, gâe̤ng Pū-tŭng-uâ siŏh-iông. 

分類:Bà-hèng dông-ŭk
Dô-dâing

**Dô-dâing** (杜墊) sê bà-hèng dông-ŭk gì siŏh ciĕ, cṳ̄ng-lôi cĭng sâ̤, ciòng sié-gái ī-gĭng báik-diòng gì cêu chiĕu-guó 4,000 cṳ̄ng, ciō-iéu hŭng-buó diŏh iĕk-dái. Dô-dâing tā̤-hìng chă-biék cĭng duâi, téng gūi lī-mī dòng gì ciēng, gáu ciék-gê̤ṳng 3 mī dòng gì kuŏ-mò̤-dŏ̤-lṳ̀ng dŭ ô.

Duâi-buô-hông dô-dâing dŭ siăh nṳ̆k, chiông tè̤ng-ngiê, gàu-ūng, ngù-mō̤-ngù-giāng, sêng-cé lō̤-chṳ̄.

分類:Bà-hèng dông-ŭk
Gàu-ūng

**Gàu-ūng** (猴蚓) sê 1 cṳ̄ng kuàng-ciék dông-ŭk. Gàu-ūng sĭng-tā̤ ô buŏng ciék gì hiêng-chiông, mò̤ gáuk, mō̤ gē̤ng dùng tā̤. Gàu-ūng sĕng-uăk diŏh diê-tău-â, bàng-siòng giăng nĭk-tàu puŏh, nâ ô dâung-ṳ̄ sák-muōi gì sèng-âu ciáh bà gáu diê-dău.

分類:Kuàng-ciék dông-ŭk
Ă-cì

**Ă-cì**, iâ siā có̤ **ă-ì**(阿蛦), sê siŏh cṳ̄ng tè̤ng-ngiê, sĭk-sĭk táu-mìng, lâng lăk mĕ̤k-ciŭ liê iā kŭi. Ciòng sié-gái gê̤ṳng-cūng ô dâi-mō̤ 2,500 cṳ̄ng ă-cì, ciō-iéu sĕng-uăk diŏh iĕk-dái dê-kṳ̆. Hâ-tiĕng sèng-âu, ă-cì dŭ pók chéu-puòi lā̤ ngék chéu-cáik. Gē̤ng ă-cì bók-dō̤ ô huák-ĭng-ké, â̤ huák chók cêng hiōng gì siăng-ĭng. Ă-cì mâ̤ gâ nè̤ng iâ mâ̤ déng nè̤ng, dó̤i nè̤ng mò̤ hâi.

Gău-puói hâiu, mō̤ ă-cì ciŏng lâung săng diŏh chéu-puòi diē-sié. Éu-tè̤ng bô chók hâiu, dâung lŏ̤h diê-dău, cêu sĕng-uăk diŏh diê-dău-â. Ék-buăng, ă-cì éu-tè̤ng găk diê-dău-â sĕng-uăk 2 gáu 5 nièng, iâ ô siŏh piĕ cṳ̄ng-lôi â̤ dòng gáu sĕk-gūi nièng. Gáu-sì, ă-cì éu-tè̤ng cêu gŭk siŏh dèu diô iù tù diē-sié bà chók lì, bà gáu chéu lā̤ táung káe̤k, biéng có̤ sìng-tè̤ng. Ciáh táung lâi káe̤k-káe̤k gì sèng-âu, ă-cì puòi-hŭ gâe̤ng sĭk-sĭk dŭ có̤ niōng-niōng-nuóh, diŏh dīng siŏh dâung sì-găng ciáh biéng dâing. Ă-cì káe̤k-káe̤k â̤-sāi có̤ dṳ̆ng-iŏh.

## Sŭk-ngṳ̄
*Ă-cì giéu, liĕk-chiĕ è̤ng; cièng-gák giéu, guâng huōi-lè̤ng. (阿蛦叫，荔枝紅；𧔢甲叫，摜火籠。)

A
Java

**Java** sê 1 cṳ̄ng méng-hióng dó̤i-chiông gì kuá-bìng-dài piĕng-tiàng ngṳ̄-ngiòng, iù Sun Mì-hiê-tūng gŭng-sĭ găk 1990 nièng-dâi cā-gĭ kŭi-huák gì. Java gì ngṳ̄-huák gâe̤ng C, C++ chă-bók-dŏ̤, dáng-sê dó̤i-chiông muò-hìng gá gāng-dăng, dó̤i diêng-nō̤ gì dā̤-cèng chŏ̤-cáuk iâ bī-gáu ciēu.

Â-dā̤ sê Java gì "*Hello World*" dô̤i-mā.


```java
// Hello.java
 public class Hello {
     public static void main(String[] args) {
         System.out.println("Hello, World!"); 
     } 
 }
```


分類:Piĕng-tiàng ngṳ̄-ngiòng
Nìng-dáik

**Nìng-dáik** (寧德) sê Hók-gióng-sēng dĕ̤ng-báe̤k buô iòng-hāi gì siŏh cô̤ dê-ngék siàng-chê. Ĭ nàng-buô sê Hók-ciŭ, báe̤k-buô sê Ciék-gŏng Ŭng-ciŭ, să̤-buô sê Nàng-bìng.

## Hèng-céng dăng-ôi
Nìng-dáik-chê bău-guák 1 bĭk kṳ̆, 2 bĭk chê, gâe̤ng 6 bĭk gâing:
* Ciĕu-siàng-kṳ̆ (蕉城區)
* Hók-ăng-chê (福安市)
* Hók-tīng-chê (福鼎市)
* Bìng-nàng-gâing (屏南縣)
* Ciá-ìng-gâing (柘榮縣)
* Ciŭ-nìng-gâing (周寧縣)
* Hà-puō-gâing (霞蒲縣, hĕ̤k 蝦浦縣)
* Kŭ-chèng-gâing (古田縣)
* Sêu-nìng-gâing (壽寧縣)

Gà̤-dēng gì Bìng-nàng gâe̤ng Kŭ-chèng gó-dā̤ sṳ̆k Hók-ciŭ guāng-hăk.

## Lĭk-sṳ̄
Nìng-dáik lĭk-sṳ̄ dék cā â̤ dŭi-sùi gáu Gô-siŏh-ké Sì-dâi gì **Hāi-éng-ùng-dò̤ Ùng-huá Hiê-tūng** (海印紋陶文化系統). 282 nièng, Céng-dièu céng-hū kăi-sṳ̄ tūng-dê ciā dê-kṳ̆. Nguòng-dièu sì-hâiu, gióng-lĭk Hók-nìng-ciŭ (福寧州). Chĭng-dièu Ṳ̆ng-céng nièng-găng, siék Hók-nìng-hū (福寧府).

## Chăng-kō̤

分類:Siàng-chê
分類:Mìng-dĕ̤ng
分類:Nìng-dáik
Nàng-bìng

**Nàng-bìng** (南平) sê Hók-gióng-sēng báe̤k-buô gì dê-gék-chê, sê Hók-gióng miêng-cék dék duâi gì siàng-chê. Ĭ dĕ̤ng-buô sê Nìng-dáik, nàng-buô sê Săng-mìng, báe̤k-buô sê Ciék-gŏng-sēng, să̤-buô sê Gŏng-să̤-sēng.

## Hèng-céng dăng-ôi
Nàng-bìng-chê ô 1 bĭk kṳ̆, 4 bĭk gâing-gék-chê, gâe̤ng 5 bĭk gâing.

* Iòng-bìng-kṳ̆ (延平區)
* Siêu-ū-chê (邵武市)
* Ū-ì-săng-chê (武夷山市)
* Gióng-ĕu-chê (建甌市)
* Gióng-iòng-chê (建陽市)
* Céng-huò-gâing (政和縣)
* Guŏng-dĕk-gâing (光澤縣)
* Puō-siàng-gâing (浦城縣)
* Sông-chiŏng-gâing (順昌縣)
* Sṳ̀ng-kă̤-gâing (松溪縣)

## Lĭk-sṳ̄
Háng-dièu chĕ̤-gĭ, Nàng-bìng sṳ̆k Nàng-uŏk-guók. Háng Gióng-ăng (建安) Nguòng-nièng (196 nièng) siék Nàng-bìng-gâing, é-sé̤ṳ cêu sê "bìng-dêng nàng-huŏng". Să̤-céng tái-kŏng chĕ̤-nièng gāi miàng Iòng-bìng-gâing (延平縣). Dòng-dièu Ū-dáik (武德) Săng-nièng (620 nièng) siék Iòng-bìng-gŭng. Ngū-dô̤i chĭng Iòng-bìng-déng. Sóng-dièu chĭng Giéng-puō-gâing (劍浦縣). Nguòng-dièu Dâi-dáik (大德) Lĕ̤k-nièng (1302 nièng) bô chĭng Nàng-bìng-gâing. 1912 nièng chṳ̄-siĕu gâing siék Iòng-bìng-hū, 1913 nièng bô siék Nàng-bìng-gâing. 1956 nièng siék Nàng-bìng-chê.

## Chăng-kō̤

分類:Siàng-chê
分類:Mìng-báe̤k
分類:Nàng-bìng
Kê̤ṳng

**Kê̤ṳng** sê siŏh cṳ̄ng guŏng-hŏk gâe̤ng ké-chiông hiêng-chiông. Dŏng nĭk-tàu ciéu lŏ̤h kĕ̤ng-ké diē-sié gì cūi-ké lā̤, guŏng cêu â̤ huāng-siâ hìng-siàng dŏ̤-sáik guŏng-pū, chiông giò siŏh-iông, téng ngiê-sāu gáu diē-sié sê è̤ng, gék-uòng, uòng, liŏh, chĭng, làng gâe̤ng ciē. Kê̤ṳng ék-buăng chók-hiêng diŏh tiĕng-ké lâng-nóng hĕ̤k-ciā sê ṳ̄ hâiu gì tiĕng-dīng, găk nĭk-tàu dó̤i-méng.

## Kê̤ṳng gì ùng-huá
Găk Hĭ-lé-nà̤ sìng-uâ diē-sié, kê̤ṳng sê séng-sé̤ṳ Ăi-lâ̤-sṳ̆ (*Iris*) cháung-cô̤ gì lièng-giék ìng-găng gâe̤ng tiĕng-dòng gì diô. Găk Dṳ̆ng-guók sìng-uâ diē-sié, kê̤ṳng sê tiĕng-kĕ̤ng gì siŏh dèu hiă-chói, nṳ̄-sìng Nṳ̄-uă sāi ngô cṳ̄ng ngàng-sáik gì siŏh-tàu-lâung gâe̤ng ciā hiă-chói buō hō̤, cuòi cêu sê kê̤ṳng gì iù-lài.

«Séng-gĭng» diē-sié, kê̤ṳng sê Siông-dá̤ gâe̤ng nè̤ng sū lĭk gì iók gì bìng-gé̤ṳ. Siông-dá̤ hióng Nò̤-ā bō̤-céng ĭ īng-uōng dŭ mò̤ gái sāi hùng-cūi hók-mŭk duâi-dê. Găk «Cháung-sié Gé» dâ̤ 9 ciŏng ô gé-cái:

*<small style="color:#0000ff;">12</small> Siông-dá̤ gōng, Nguāi gâe̤ng nṳ̄-gáuk-nè̤ng lièng cī sâ̤ uăk gì nó̤h, lĭk īng-sié gì iók, ô lā nó̤h có̤ bìng-gé̤ṳ. <small style="color:#0000ff;">13</small> Nguāi bóng Nguāi gì kê̤ṳng lŏ̤h hùng hṳ̄-diē, có̤ Nguāi gâe̤ng sié-găng lĭk iók gì bìng-gé̤ṳ. <small style="color:#0000ff;">14</small> Ī-hâiu Nguāi sāi hùng dáu lŏ̤h dê lā̤, hùng hṳ̄-diē buóh ô ciā kê̤ṳng hiêng chók, <small style="color:#0000ff;">15</small> Nguāi cêu dék-dék gé-niêng Nguāi gâe̤ng nṳ̄ lièng cī sâ̤ ô háik-ké uăk gì nó̤h sū lĭk gì iók; ī-hâiu dék-dék mò̤ cái dōng hùng-cūi miĕk huàng ô háik-ké gì nó̤h. <small style="color:#0000ff;">16</small> Kê̤ṳng buóh hiêng lŏ̤h hùng hṳ̄-diē; Nguāi káng-giéng ciā kê̤ṳng, cêu â̤ gé-dék Nguāi gâe̤ng dê-siông huàng ô háik-ké gì cé̤ṳng-sĕng, sū lĭk īng-uōng gì iók.*

分類:Ké-chiông
Săng-mìng

**Săng-mìng** (三明) sê Dṳ̆ng-guók Hók-gióng-sēng dṳ̆ng-buô gâe̤ng să̤-buô gì siŏh cô̤ dê-gék-chê. Ĭ báe̤k-buô sê Nàng-bìng, dĕ̤ng-buô sê sēng-huôi Hók-ciŭ, dĕ̤ng-nàng-buô sê Ciòng-ciŭ, nàng-buô sê Lṳ̀ng-ngàng, să̤-buô sê Gŏng-să̤-sēng.

Săng-mìng găk Dái-hùng-săng gâe̤ng Ū-ì-săng cĭ-găng.

## Hèng-céng dăng-ôi
Săng-mìng-chê ô 2 bĭk kṳ̆, 1 bĭk gâing-gék-chê, 9 bĭk gâing:
* Mùi-liĕk-kṳ̆ (梅列區)
* Săng-nguòng-kṳ̆ (三元區)
* Īng-ăng-chê (永安市)
* Chĭng-liù-gâing (清流縣)
* Ciŏng-lŏk-gâing (將樂縣)
* Dâi-dièng-gâing (大田縣)
* Gióng-nìng-gâing (建寧縣)
* Iù-kă̤-gâing (尤溪縣)
* Mìng-kă̤-gâing (明溪縣)
* Nìng-huá-gâing (寧化縣)
* Să-gâing (沙縣)
* Tái-nìng-gâing (泰寧縣)

## Lĭk-sṳ̄
Gĭng-dáng-nĭk gì Săng-mìng dê-kṳ̆ găk Mìng-guók sèng-âu sê *Săng-nguòng-gâing* (三元縣). 1956 nièng, Săng-nguòng-gâing, Mìng-kă̤-gâing (明溪縣) hăk-biáng có̤ Săng-mìng-gâing, 1960 nièng gióng Săng-mìng-chê.

## Chăng-kō̤

分類:Siàng-chê
分類:Mìng-dṳ̆ng
分類:Hók-gióng
分類:Săng-mìng
Lṳ̀ng-ngàng

**Lṳ̀ng-ngàng** (龍岩, Káh-gă-ngṳ̄: *Liùng-ngàm*, Mìng-nàng-ngṳ̄: *Lêng-nâ*) sê Dṳ̆ng-guók Hók-gióng-sēng să̤-buô gì dê-gék-chê. Ĭ báe̤k-buô sê Săng-mìng, dĕ̤ng-buô sê Ciòng-ciŭ, dĕ̤ng-nàng-buô sê Ciŏng-ciŭ, să̤-buô sê Gŏng-să̤-sēng, nàng-buô sê Guōng-dĕ̤ng-sēng.

## Hèng-céng dăng-ôi
Lṳ̀ng-ngàng-chê ô 1 bĭk kṳ̆, 1 bĭk gâing-gék-chê gâe̤ng 5 bĭk gâing:
* Sĭng-lò̤-kṳ̆ (新羅區)
* Ciŏng-bìng-chê (漳平市)
* Diòng-tĭng-gâing (長汀縣)
* Īng-dêng-gâing (永定縣)
* Lièng-siàng-gâing (連城縣)
* Siông-hòng-gâing (上杭縣)
* Ū-bìng-gâing (武平縣)

## Lĭk-sṳ̄
Gĭng-dáng-nĭk gì Lṳ̀ng-ngàng dê-kṳ̆ găk 736 nièng sèng-âu sê Tĭng-ciŭ (汀州), guāng-hăk Diòng-tĭng-gâing (長汀縣), Uòng-lièng-gâing (黃連縣) gâe̤ng Sĭng-lò̤-gâing (新羅縣). Ĭng-ôi diŏh Sĭng-lò̤-gâing ô siŏh ciáh dê-huŏng hô̤ lō̤ "Lṳ̀ng-ngàng-dâe̤ng" (龍岩洞), gó-chṳ̄ 742 nièng Tĭng-ciŭ cêu gāi miàng có̤ Lṳ̀ng-ngàng lāu.

Gū-cā Dṳ̆ng-guók báe̤k-huŏng ô ciéng-luâng, cêng sâ̤ báe̤k-huŏng gì Háng-cŭk-nè̤ng cāu-huāng gáu Lṳ̀ng-ngàng dê-kṳ̆, ĭ-gáuk-nè̤ng cêu sê Káh-gă-nè̤ng. Diòng-tĭng ké̤ṳk nêng-ùi sê Káh-nè̤ng gì chió, Tĭng-gĕ̤ng (汀江) ké̤ṳk chĭng có̤ Káh-nè̤ng gì mū-chĭng-ò̤.

## Chăng-kō̤

分類:Siàng-chê
分類:Mìng-să̤
分類:Lṳ̀ng-ngàng
Ngô̤-mâng gâe̤ng Piĕng-giéng

«**Ngô̤-mâng gâe̤ng Piĕng-giéng**» (傲慢共偏見, Ĭng-ngṳ̄: *Pride and Prejudice*), có̤i chĕ̤ huák-biēu diŏh 1813 nièng 1 nguŏk 28 hô̤, sê Ĭng-guók nṳ̄ cáuk-gă Jane Austen gì siēu-siók. Cī buô cáuk-pīng sê ìng-lôi siēu-siók lĭk-sṳ̄ siông dék cā gì lâung-mâng hī-kiŏk cĭ-ék, 

«Ngô̤-mâng gâe̤ng Piĕng-giéng» mièu-huôi chók 17 sié-gī Ĭng-guók hiŏng-cŏng siông-liù siâ-huôi gì sĕng-uăk, iâ gōng-sŭk lāu Elizabeth Bennet Siēu-ciā gâe̤ng Fitzwilliam Darcy sĭng-săng cĭ-găng gì lâung-mâng ái-cìng. Dà̤-mĕ̤k „*Ngô̤-mâng gâe̤ng Piĕng-giéng*“ cêu sê bī ĭ lâung ciáh nêng-sék dó̤i-huŏng sèng-âu gì nguô-huôi: Darcy Sĭng-săng biēu-hiêng chók gì **ngô̤-mâng** ī-gĭk Bennet Siēu-ciā dó̤i ĭ gì **piĕng-giéng**.

«Ngô̤-mâng gâe̤ng Piĕng-giéng» tàu guóng tàu ciŏng gì tàu guó uâ sê Ĭng-guók ùng-hŏk gì gĭng-diēng: „*Huàng ô cièng gì dăng-sĭng-gŏ̤ dŭ buóh siōng tō̤ siŏh ciáh lâu-mā, cuòi sê ciòng sié-gái dŭ sìng-nêng gì cĭng-lī.*“ (*It is a truth universally acknowledged, that a single man in possession of a good fortune, must be in want of a wife.*)

## Nguôi-buô lièng-giék
* Ĭng-ùng nguòng-ùng

Ŋ
Ŋ
Săi

**Săi** kō̤-ī sê:
# **沙**, chiāng chăng-kō̤ Săi (siŏh).
# **狮**, chiāng chăng-kō̤ Săi (mà-kuŏ).
# **鲨**, chiāng chăng-kō̤ Săi-ngṳ̀.
#**鰓**, Săi (ké-guăng).
Cṳ̆ng-chói

**Cṳ̆ng-chói** sê lâng ciáh nè̤ng chói-puòi pâung diŏh chói-puòi gì dâe̤ng-cáuk. Găk sié-gái duâi-buô-hông dê-kṳ̆ gì hiêng-dâi ùng-huá diē-sié, cṳ̆ng-chói sê biēu-dăk ái-cìng gì huŏng-sék. Bók-guó găk siŏh piĕ dê-huŏng, cṳ̆ng-chói iâ kō̤-nèng biēu-dăk iū-ngiê gâe̤ng géng-ái.

Ìng-lôi-hŏk-gă gáu hiêng-câi gó muôi ngiēng-géu chók cṳ̆ng-chói dó̤-dā̤ sê nè̤ng gì buōng-nèng gó sê hâiu-tiĕng ŏ̤h lì gì.

分類:Gāng-cìng
Ngiè

**Ngiè** (鵝) sê siŏh cṳ̄ng cēu, ké̤ṳk ák gâe̤ng ngâng sê chĭng-chék. Ngiè ék-buăng bī ák duâi.

Ngiè sĕng-uăk diŏh ô cūi gì sū-câi, siăh só. Ā-ciŭ, Ĕu-ciŭ gâe̤ng Báe̤k Mī-ciŭ duâi-buô-hông ngiè dŭ sê iā-sĕng gì chiĕng-iè cēu-lôi, găk báe̤k-huŏng săng-iōng, chéng-tiĕng bô buŏi gáu cêng huông gì nàng-huŏng. Ìng-lôi iōng ngiè dék-ciēu ī-gĭng ô gūi gá sié-gī gì lĭk-sṳ̄.

Ngiè-mō̤ săng gì lâung bī ák ciēu. Dáng-sê ngiè-mō̤ ngiè-gáe̤k dŭ â̤ bō̤-hô ngiè-lâung gâe̤ng ngiè-giāng, gó-chṳ̄ ngiè-giāng gì còng-uăk-lŭk â̤ gèng ák-giāng.

Ŋ
Hŭng-muòng

**Hŭng-muòng** (風蚊) sê 1 cṳ̄ng â̤ buŏi gì tè̤ng-ngiê, sĭng-tā̤ niōng, kă dòng, chói-buô ké-guăng có̤ dòng-dòng-nuóh ciĕng-ciĕng-nuóh, gâe̤ng cĕng siŏh-iông. Hŭng-muòng ék-buăng dŭ găk iĕk-tiĕng màng-buŏ uăk-dâe̤ng. Ĭng-ôi hŭng-muòng â̤ guó-bâng, gó-chṳ̄ ké̤ṳk nêng-ùi sê hâi-tè̤ng.

Ng sê sū-iū hŭng-muòng dŭ â̤ gâ nè̤ng: Gē̤ng hŭng-muòng cêu ng siăh háik, nâ siăh sĭk-ŭk cáik-cáik; mō̤ hŭng-muòng â̤ sāi chói chiéng diē buô-ṳ̄ dông-ŭk (bău-guák nè̤ng) puòi-hŭ diē-sié só̤h háik. Hŭng-muòng gâ hâiu, puòi-hŭ ké̤ṳk déng gì dê-huŏng â̤ mŏ̤-lŏ̤ kī.

Hŭng-muòng éu-tè̤ng hô̤ lō̤ **bā-lāng-gū-tôi**, â̤ diŏh 20&nbsp;°C gì cūi diē-sié sĕng-uăk 14 gĕ̤ng ciáh biéng có̤ hŭng-muòng.

分類:Ciék-ciĕ dông-ŭk
Oracle

**Oracle** sê Gák-gáuk-ùng Gŭng-sĭ (*Oracle Corporation*) kăi-huák gì duâi-hìng kuá-bìng-dài só-gé̤ṳ-kó guāng-lī hiê-tūng.

分類:Só-gé̤ṳ-kó
Rabindranath Tagore

**Rabindranath Tagore** (1861 n. 5 ng. 7 h. - 1941 n. 8 ng. 7 h., Ĭng-ngṳ̄: *Rabindranath Tagore*; Mâing-gă-lăk-ngṳ̄: *রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর*) sê Mâing-gă-lá 19 sié-gī hâiu-gĭ gáu 20 sié-gī cā-gĭ ūi-dâi gì sĭ-ìng, diék-hŏk-gă, uâ-gă, kiŏk-cáuk-gă, ĭng-ngŏk-gă. Ĭ iâ sê Mâing-gă-lăk gâe̤ng Éng-dô gì ùng-huá dô̤i-biēu ìng-ŭk. 1913 nièng, Tagore dáik diŏh Nobel Ùng-hŏk-ciōng, sê Ā-ciŭ tàu ciáh dáik diŏh ciā ciōng gì nè̤ng.

Tagore gì sāng-ùng nô̤i-ṳ̀ng ciō-iéu sê siâ-huôi, céng-dê gâe̤ng gáu-ṳ̆k, ĭ gì sĭ-gŏ̤ dṳ̀ lāu cŭng-gáu nô̤i-ṳ̀ng ī-nguôi, iâ biēu-dăk lāu dó̤i cê̤ṳ-iòng gâe̤ng sĕng-mêng gì iĕk-ái. Găk ĭ cáuk-pīng diē-lié, ái sê īng-hèng gì ciō-dà̤.

Tagore chók-miàng gì sĭ-gŏ̤ cáuk-pīng bău-guák «Gitanjali» (*Gitanjali*), «Tiáh Guōi Cĭk» (*Fruit-Gathering*), «Sĭng Nguŏk Cĭk» (*The Crescent Moon*), «Buŏi Cēu Cĭk» (*Stray Birds*), dēng-dēng.

分類:Ā-ciŭ
分類:Ùng-hŏk
Giék

**Giék** sê siŏh cṳ̄ng ciék-ciĕ dông-ŭk, sĭng-tā̤ bô dòng bô éu, ô báik dèu kă, muōi-buô ô dŭk-cĕng. Giék â̤ sāi dŭk-cĕng chiéng diē niăh diŏh gì-tă tè̤ng-ngiê, cūng-kuāng cêu â̤ tài sī hĕ̤k-ciā chà-bé ĭ. Giék gì dŭk-cáik â̤ siŏng-hâi sìng-gĭng hiê-tūng, dó̤i nè̤ng iâ ô ngùi-hiēng.

## Giék gì ùng-huá
Găk Hĭ-lé-nà̤ sìng-uâ diē-sié, giék sê tài sī lăk-hô Ó̤-lī-ŏng (*Orion*) gì hṳ̆ng-chiū. Gó-chṳ̄, tiĕng gà̤-dēng gì cī sâ̤ sĭng-cô̤ dài-dŏng, Lăk-hô-cô̤ (*Orion*) gâe̤ng Tiĕng-hiók-cô̤ (♏, *Scorpius*) īng-uōng dŭ mâ̤ giéng-méng.

分類:Ciék-ciĕ dông-ŭk
Cūi

**Cūi** (水, bĕk-tŭk-ĭng iâ siā có̤ 沝; Huá-hŏk-sék: H2O) sê cū-siàng sĕng-mêng dék gĭ-buōng gì ŭk-cék, sê cêng sâ̤ ŭk-lī gâe̤ng huá-hŏk huāng-éng gì ṳ̀ng-cá̤ (溶質). Dê-giù gà̤-dēng ô cĭng hŭng-hó gì cūi, duâi buô-hông dŭ còng-câi diŏh hāi-iòng gâe̤ng gĭk-dê gì bĭng-chuŏng lā̤, iâ ô siŏh buô-hông ī hùng, ṳ̄, ò̤, kă̤ dēng-dēng hìng-sék còng-câi. Dê-giù gì cūi-sùng-kuàng lā̤ có̤ mò̤-dìng-mò̤-hiók gì ông-dông: cĭng-huák, dâung-ṳ̄, làu gáu hāi lā̤.

Dê-giù gà̤-dēng â̤ siăh gì cūi ī-gĭng muōng lài muōng ciēu lāu.

## Ŭk-lī séng-cék

Cūi ô săng cṳ̄ng hìng-tái: cūi-ké, cūi, gâe̤ng bĭng. Cūi găk 100&nbsp;°C sèng-âu biéng có̤ cūi ké, 0&nbsp;°C ī-hâ ngĭk có̤ bĭng. Cūi găk 4&nbsp;°C sì-hâu mĭk-dô dék duâi. Sùng cūi câung-tái sê mò̤ ê, mò̤ hiŏng, iâ mò̤ sáik gì.
## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu

分類:Ŭk-lī
Huá-hŏk

**Huá-hŏk** (化學) sê siŏh cṳ̄ng Ngièng-géu iū-gĭ hĕ̤k-ciā ù-gĭ ŭk-cék biéng-huá gì kuŏ-hŏk. Ĭng-ôi huá-hŏk huāng-éng gì buōng-cék sê nguòng-cṳ̄ gì tṳ̀ng-sĭng cū-hăk, gó-chṳ̄ huá-hŏk iâ â̤-sāi gōng sê Ngièng-géu nguòng-cṳ̄ ciōng-iông tṳ̀ng-sĭng cū-hăk siàng sĭng hŭng-cṳ̄, ī-gĭk diêng-cṳ̄ ciōng-iông ông-dông gì kuŏ-hŏk.

## Huá-hŏk hiêng-chiông

Huá-hŏk hiêng-chiông sê bī ŭk-cék chăng-gă huá-hŏk huāng-éng hâiu huák-sĕng gì séng-cék biéng-huá, ké̤ṳk ŭk-cék gâe̤ng nèng-liông dŭ ô guăng-hiê. Huōi cêu sê dék bàng-siòng gì huá-hŏk hiêng-chiông cĭ-ék: sê ŭk-cék gâe̤ng kĕ̤ng-ké diē-lié gì iōng huák-sĕng giòng-liĕk huāng-éng sāng-sĕng sĭng ŭk-cék gì guó-tiàng, tiék săng cĭng iâ sê tiék gâe̤ng iōng-ké mâing-mâing huāng-éng gì liê, cī lâng cṳ̄ng biéng-huá dŭ â̤ hô̤ lō̤ iōng-huá (*oxidation*); lêng-nguôi siŏh cṳ̄ng sĕng-uăk dṳ̆ng sèu-sèu pâung diŏh gì huá-hŏk hiêng-chiông sê sŏng gâe̤ng giēng gì dṳ̆ng-huò (*neutralization*). Huá-hŏk huāng-éng iâ sèu-sèu puâng lā̤ nèng-liông gì sék-huóng gâe̤ng ngék-siŭ.

## Huá-hŏk gì ciĕ-puái
Ciō-iéu gì huá-hŏk ciĕ-puái ô â-dā̤ gūi cṳ̄ng: Hŭng-sék huá-hŏk, iū-gĭ huá-hŏk, lī-lâung huá-hŏk, sĕng-ŭk huá-hŏk, ù-gĭ huá-hŏk gâe̤ng ŭk-lī huá-hŏk.

## Gĭ-buōng kái-niêng gái-siêu

### Nguòng-cṳ̄
**[[Nguòng-cṳ̄]]** (*atom*) iù nguòng-cṳ̄-hŏk (bău-guák cék-cṳ̄ gâe̤ng dṳ̆ng-cṳ̄) gâe̤ng diêng-cṳ̄ cū-siàng. Diêng-cṳ̄ (dái hô-diêng) gì só-liông gâe̤ng nguòng-cṳ̄-hŏk sū dái gì diêng-liông (céng-diêng) siŏng dṳ̆ng-huò.

### Nguòng-só
**[[Nguòng-só]]** (*element*) sê siŏh cṳ̄ng nguòng-só cêu sê dái ô dè̤ng-iông sâ̤ gì cék-cṳ̄ gì siŏh lôi nguòng-cṳ̄ gì tūng-chĭng. Pī-ṳ̀-gòng, ô 6 bĭk cék-cṳ̄ gì nguòng-só cêu sê táng, ô 92 bĭk cék-cṳ̄ gì nguòng-só cêu sê iù.

### Huá-hăk-ŭk
**[[Huá-hăk-ŭk]]** (*compound*) sê iù mâ̤ dè̤ng-iông gì nguòng-só áng ék-dêng bī-liê cū-siàng gì ô dĕk-dêng huá-hŏk séng-cék gì ŭk-cék. Pī-ṳ̀-gōng, cūi cêu sê kĭng gâe̤ng iōng áng 1 bī 2 bī-liê cū-hăk siàng gì ŭk-cék.

### Hŭng-cṳ̄
**[[Hŭng-cṳ̄]]** (*molecule*) sê bō̤-tì ŭk-cék huá-hŏk séng-sék gì dék ciēu gì ŭk-cék, iù nâng bĭk hĕ̤k ī-siông gì nguòng-cṳ̄ cū-siàng.

### Liê-cṳ̄
**[[Liê-cṳ̄]]** (*ion*) sê dái diêng gì nguòng-cṳ̄ hĕ̤k-ciā hŭng-cṳ̄. Pī-ṳ̀-gōng, sièng (huá-hŏk-sék: NaCl) sê iù dái céng-diêng gì Na+ gâe̤ng dái hô-diêng gì Cl- cū-siàng gì.

## Mìng-chĭng gì lài-lĭk
Háng-ngṳ̄ „化學“ cê-méng é-sé̤ṳ cêu sê "ŭk-cék biéng-**huá** gì kuŏ-**hŏk**"; Ĭng-ngṳ̄ "*chemistry*" sê téng Ă-lá-báik-ngṳ̄ gì "*al-kimia*" lì gì, é-sé̤ṳ sê "biéng-huá gì ngiê-sŭk".

分類:Huá-hŏk
Gàu

**Gàu** (猴) sê siŏh lôi bău-guák 200 cṳ̄ng cṳ̄ng-lôi gì siēu-hìng lìng-diōng dông-ŭk. Gàu siăh cūi-guō, chéu-niŏh, cṳ̄ng-cī, huă, tè̤ng-ngiê, tĭ-tṳ̆, lâung gâe̤ng nâung gì dông-ŭk.

Gàu â̤ buŏng có̤ 2 cṳ̄ng ciō-iéu gì duâi lôi: **Gô Sié-gái gàu** (*Old World monkey*) gâe̤ng **Sĭng Sié-gái gàu** (*New World monkey*). Sĭng Sié-gái gàu gì muōi â̤ dièng diŏh chéu-ciĕ lā̤, Gô Sié-gái gàu mò̤ nièng-ngài. Sĭng Sié-gái gàu gâe̤ng Gô Sié-gái gàu gì pé, méng, gū-chiŏng iâ săng mâ̤ siŏh-iông.

## Gàu gì ùng-huá
Găk Dṳ̆ng-guók ùng-huá diē-sié, gàu sê siŏh cṳ̄ng lìng-dâe̤ng gì dông-ŭk. Gàu-dṳ̆ng-uòng (猴中王) sê Dṳ̆ng-guók sìng-uâ dṳ̆ng cĭng dê̤ṳng-iéu gì ìng-ŭk, ĭ gì gū-sê̤ṳ dŭ gé diŏh mìng-găng duòng-suók gâe̤ng siēu-siók «Să̤-iù-gé» (西遊記) diē-sié.

分類:Buô-ṳ̄ dông-ŭk
Guóh Guók-tĭng

**Guóh Guók-tĭng** (郭國汀, 1958 n. 1 ng. 10 h. - ), Hók-gióng Lṳ̀ng-ngàng Diòng-tĭng-nè̤ng, hiêng-câi liù-uòng diŏh Gă-nā-dâi, sê Dṳ̆ng-guók chók-miàng gì lŭk-sṳ̆ gâe̤ng mìng-ciō ông-dông-ciā.

Guóh Guók-tĭng 1984 nièng téng Gék-lìng Dâi-hŏk huák-hŏk-hiê bék-ngiĕk, gáu 2002 nièng, báik-cèng găk Hók-gióng Dó̤i-nguôi Gĭng-cá̤ Lŭk-sṳ̆ Sê̤ṳ-ô-sū, Hók-gióng Gĭng-mô̤ Lŭk-sṳ̆ Sê̤ṳ-ô-sū, Hiŏng-gē̤ng Cà̤-báik-lā̤ Lŭk-sṳ̆-hòng, Hók-gióng Cé-lī Lŭk-sṳ̆ Sê̤ṳ-ô-sū, Siông-hāi-chê Huà-lé Lŭk-sṳ̆ Sê̤ṳ-ô-sū, Siông-hāi-chê Siēu-ṳ̀ng Lŭk-sṳ̆ Sê̤ṳ-ô-sū có̤ lŭk-sṳ̆. 2002 nièng cê-gă cháung-bâing Siông-hāi-chê Tiĕng-ê Lŭk-sṳ̆ Sê̤ṳ-ô-sū có̤ ciō-êng lŭk-sṳ̆. Găk cī gūi nièng diē-sié, Guóh Guók-tĭng huák-biēu cêng sâ̤ huák-hŏk lâung-ùng, bâing-lī gì áng-giông iâ dáik diŏh siâ-huôi gì sìng-nêng.

2005 nièng 1 nguŏk, Guóh Guók-tĭng kăi-sṳ̄ bâing-lī Gṳ̀ Iòng-lài (瞿延來) gì áng-giông, dáng-sê Siông-hāi Tì-làng-giò Găng-lò̤ (提籃橋監牢) gê̤ṳ-ciŏk mâ̤ kīng ĭ huôi-giéng dŏng-sê̤ṳ-ìng Gṳ̀ Iòng-lài. Iù-sê, Guóh Guók-tĭng cêu huák-biēu ùng-ciŏng «Báik-ù-ék-ê̤ṳng gì Dṳ̆ng-guók Lŭk-sṳ̆» (百無一用的中國律師). 2 nguŏk, Siông-hāi Sṳ̆-huák-guŏk mŭk-siŭ ĭ gì lŭk-sṳ̆-céng gâe̤ng bâing-gŭng diêng-nō̤, 3 nguŏk bô huăk ĭ gì sê̤ṳ-ô-sū dìng-ngiĕk siŏh nièng, gâe̤ng ĭ niōng-géng diŏh chió lā̤.

2005 nièng 5 nguŏk, Guóh Guók-tĭng kó̤ Gă-nā-dâi chăng-gă hŏk-sŭk huôi-ngiê. Chók-guók cĭ-sèng, Dṳ̆ng-guók gŭng-ăng có̤-hák gōng, ĭ nâ găk hāi-nguôi có̤ sié-nó̤h mò̤-puō gì dâi-gié, dó̤i ĭ guók-nô̤i gì gă-ìng mâ̤ hō̤. Bók-guó cuòi mò̤ giăng diŏh Guóh Guók-tĭng, ĭ téng dāng kī kăi-sṳ̄ guók-nguôi gì liù-uòng sĕng-uăk, gié-sṳ̆k kăi-diēng mì-guòng ông-dông.

分類:Hók-gióng-nè̤ng
分類:Lŭk-sṳ̆
Tá

**Tá** (蚱) sê siŏh cṳ̄ng sĕng-uăk diŏh hāi diē-sié gì kiŏng-diòng dông-ŭk, chă-bók-dŏ̤ ciòng sié-gái gì hāi diē-sié dŭ â̤ tō̤ diŏh. Sìng-nièng gì tá hìng-câung chiông cṳ̆ng, ô â̤ hŭng-bé gă-câung-ŭk (gó-chṳ̄ găk Ĭng-ngṳ̄ tá giéu lō̤ "*jellyfish*") gì puòi lì bō̤-hô̤ nô̤i-buô gì giék-gáiu. Tá sĭng-tā̤ â-dāu ô chiŭ-chiŭ, ô dŭk, sêng-cé â̤ táu sī bĕk gì dông-ŭk.

Duâi-buô-hông tá dŭ mâ̤ siù-cūi, nâ â̤ mâing-mâing piĕu diŏh cūi lā̤, kĕk chiŭ-chiŭ niăh nó̤h siăh. Tá kuók-huăk hŭ-căk gì nō̤ gâe̤ng gāng-gáuk ké-guăng, gó-chṳ̄ iēng-huá chók sìng-gĭng hiê-tūng lì gāng-dĭ chié-kék. Sìng-nièng gì tá, sĭng-tā̤ ô 94–98% dŭ sê cūi.

Tá gì puòi â̤ siăh gì.

分類:Kiŏng-diòng dông-ŭk
Ngṳ̄-ngiòng

**Ngṳ̄-ngiòng** (語言) sê ìng-lôi dò̤ lì gău-liù gì siŏh tó̤ hiê-tūng. Chŭi-iòng mūi ciáh ciáng-siòng gì duâi-nè̤ng dŭ â̤ gōng uâ, dáng-sê nè̤ng nâ ô tŭng-guó có̤-sá̤ sèng-âu gì hŏk-sĭk ciáh â̤ dáik diŏh ngṳ̄-ngiòng nèng-lĭk. Ngiēng-géu ngṳ̄-ngiòng gì kuŏ-hŏk giéu lō̤ ngṳ̄-ngiòng-hŏk.

## Gĭ-buōng kái-niêng
Ĭng-ôi ngiēng-géu huŏng-huák gâe̤ng gáe̤k-dô mâ̤ dè̤ng, "ngṳ̄-ngiòng" gì kái-niêng iâ ô cêng sâ̤ bēng-buōng. Ék-buăng gōng, ngṳ̄-ngiòng sê mì-dŭk ìng-lôi ciáh ô gì dĕk-sṳ̀ gì hù-hô̤ hiê-tūng: dŏng cáuk-ê̤ṳng diŏh nè̤ng gâe̤ng nè̤ng gì guăng-hiê sèng-âu, ĭ sê gău-liù sṳ̆-siōng gì mùi-tā̤; dŏng cáuk-ê̤ṳng diŏh nè̤ng gâ̤eng káh-guăng sié-gái gì sèng-âu, sê nêng-sék sié-gái gì gĕ̤ng-gê̤ṳ; dŏng cáuk-ê̤ṳng diŏh ùng-huá gì sèng-âu, sê ùng-huá gì cái-tā̤.

Ngṳ̄-ngiòng hù-hô̤ gâe̤ng sê̤ṳ-ŭk cĭ-găng gì guăng-hiê sê êng-é gì, sê cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng găk iēng-huá gì guó-tiàng dṳ̆ng-găng giĕ-diâng hō̤ gì. Chiông Mìng-ngṳ̄ gì „Nĭk-tàu“ (日頭), găk Ĭng-ngṳ̄ sê „*Sun*“, găk Să̤-băng-ngà-ngṳ̄ sê „*Sol*“, mò̤ sié-nó̤h giĕ-lŭk.

Găk dè̤ng siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng gì nô̤i-buô, ék-buăng dŭ ô gáuk cṳ̄ng biéng-tā̤ còng-câi, cuòi cêu hô̤ lō̤ huŏng-ngiòng.

## Ngṳ̄-ngiòng gì kī-nguòng
Ô-guăng ngṳ̄-ngiòng kī-nguòng gì ông-dà̤ gó ng-sê cĭng chĭng-chū. Ìng-lôi-hŏk-gă gū-liông, ngṳ̄-ngiòng kī-nguòng gì nièng-dô̤i dâi-kái sê tèng 2 báh-uâng nièng cĭ-sèng gáu 4 uâng nièng cō̤-êu. Gé-iòng sié-gái siông gì sū-iū cŭk-gùng dŭ ô ngṳ̄-ngiòng, cuòi cêu sê gōng, ìng-lôi liê-kŭi Hĭ-ciŭ buăng gáu sié-gái gáuk ôi-ché̤ṳ cĭ-sèng, ngṳ̄-ngiòng cêu ī-gĭng sāng-sĕng go̤ lāu.

## Sié-gái gì ngṳ̄-ngiòng
Gŏng-gé̤ṳ Ethnologue gì tūng-gié, gáu 2007 nièng sèng buáng nièng, ciòng sié-gái dŭ-liāng ô 6,912 cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. Áng ngṳ̄-ngiòng-hŏk-gă gâe̤ng ìng-lôi-hŏk-gă gì é-giéng, sié-gái gì ngṳ̄-ngiòng ciō-iéu â̤ buŏng có̤ â-dā̤ gūi lôi.

* Ă-ī-tái ngṳ̄-hiê
:# Ăi-nù-ngṳ̄
:# Dièu-siēng-ngṳ̄
:# Nĭk-ngṳ̄
:# Mūng-gū ngṳ̄-cŭk
:# Tŭk-kuŏk ngṳ̄-cŭk
:# Tŭng-gū-sṳ̆ ngṳ̄-cŭk
* Dū-lá-mì-dăk ngṳ̄-hiê
* Éng-Ĕu ngṳ̄-hiê
:# Ă-ī-bă-nà̤-ā-ngṳ̄
:# Ă-ná-tŏ̤-lé-ā ngṳ̄-cŭk
:# Bă-lò̤-dék ngṳ̄-cŭk
:# Éng-dô-Ĭ-lāng ngṳ̄-cŭk
:# Gé-ī-màng ngṳ̄-cŭk
:# Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄
:# Lò̤-màng ngṳ̄-cŭk
:# Kāi-ī-táik ngṳ̄-cŭk
:# Sṳ̆-lá-hù ngṳ̄-cŭk
:# Tū-huō-lò̤ ngṳ̄-cŭk
* Háng-Câung ngṳ̄-hiê
:# Háng-ngṳ̄
:# Câung-Miēng ngṳ̄-cŭk
* Hĭ-ā ngṳ̄-hiê (iâ giéu lō̤ „Siēng-Hàng ngṳ̄-hiê“)
:# Ăi-gĭk ngṳ̄-cŭk
:# Bĕ̤-bĕ̤ ngṳ̄-cŭk
:# Chă-dáik ngṳ̄-cŭk
:# Kó-sṳ̆ ngṳ̄-cŭk
:# Ó̤-mò̤-dék ngṳ̄-cŭk
:# Siēng ngṳ̄-cŭk
* Kău-kă-só̤h ngṳ̄-hiê
* Nàng-ā ngṳ̄-hiê
* Nàng-dō̤ ngṳ̄-hiê
* Ŭ-lá-lĭk ngṳ̄-hiê
:# Hŭng-làng-Ŭ-gū-lĭk ngṳ̄-cŭk
:# Sák-mò̤-ià-dáik ngṳ̄-cŭk

## Nguôi-buô lièng-giék
* Ethnologue, Sié-gái gì Ngṳ̄-ngiòng

Ŋ
Bā-lāng-gū-tôi

**Bā-lāng-gū-tôi** (把啷鼓墜, 巴啷鼓墜, 巴噹鼓墜, 撥郎鼓錘) kō̤-ī sê:
# Hŭng-muòng gì éu-tè̤ng, kī-dâe̤ng nṳ̄ ché̤ṳ Hŭng-muòng;
# Bā-lāng-gū-tôi (liōng-chă̤ dông-ŭk): Siŏh lôi liōng-chă̤ dông-ŭk gì éu-tè̤ng, kī-dâe̤ng nṳ̄ ché̤ṳ  Cūi-giĕ, Chăng-gák, Uòng-pà̤.
## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu
Mā

**Mā** (馬) sê siŏh cṳ̄ng ô dà̤ siăh só gì buô-ṳ̄ dông-ŭk. Ìng-lôi iōng mā có̤ tàu-săng gì lĭk-sṳ̄ dék-ciēu â̤ dŭi-sùi gáu sèng 2000 nièng. Nè̤ng â̤-sāi sô̤i lŏ̤h mā piăng gà̤-dēng kiè mā, mā lĭk-ké iâ cêng duâi, â̤ tuă mā-chiă. Gó-chṳ̄, gūi chiĕng nièng gáu hiêng-câi, mā dŭ sê có̤i dê̤ṳng-iéu gì gău-tŭng gâe̤ng ciéng-cĕng gĕ̤ng-gé̤ṳ. Mā gì cṳ̄ng-lôi cêng sâ̤, duâi nâung dŭ mâ̤ siŏh iông. Găk sié-gái siŏh piĕ dê-huŏng, mā iâ â̤ siăh gì.

分類:Buô-ṳ̄ dông-ŭk
Báik-nguŏk-cáik

**Báik-nguŏk sĕk-ngô** (八月十五), iâ hô̤ lō̤ **Dṳ̆ng-chiŭ-cáik** (中秋節), **Báik-nguŏk Dṳ̆ng-chiŭ**, **Báik-nguŏk-cáik** (八月節), sê Ā-ciŭ ìng-mìng cà̤ ô gì cáik-nĭk. Báik-nguŏk-cáik gì lĭk-sṳ̄ â̤ dŭi-sùi gáu Ciŭ-dièu cĭ sèng. Dòng-dièu ī-hâiu, bô biéng có̤ Dṳ̆ng-guók dék dê̤ṳng-iéu gì diòng-tūng cáik-nĭk.

Báik-nguŏk-cáik gì nĭk-gĭ sê gô-lĭk Báik-nguŏk sĕk-ngô (sĭng-lĭk ék-buăng sê gāu-nguŏk-dṳ̆ng gáu sĕk-nguŏk siông-sùng). Hī siŏh gĕ̤ng, tiĕng gà̤-dēng gì nguŏk dék ièng dék guŏng, chiông-dĭng hâ-tiĕng gì hŭng-hó gì siŭ-hĕk. Găk Báik-nguŏk-cáik, Dṳ̆ng-guók gáuk-dê băh-sáng cà̤ siăh nguŏk-biāng. Hók-cĭu gó ô siăh lā̤-biāng gì hŭng-sṳ̆k.

Gŏng-gé̤ṳ Dṳ̆ng-guók sìng-uâ, Báik-nguŏk-cáik gì lài-lĭk ké̤ṳk Siòng-ngò̤ (嫦娥) gâe̤ng Hâiu-ngiê (后羿) gì gū-sê̤ṳ ô găng-guó.
## Muōi-ció



分類:Cáik-nĭk
Măh Lé-huò

**Măh Lé-huò** (麥利和; Ĭng-ngṳ̄: *Robert Samuel Maclay*; 1824 n. 2 ng. 2 h. - 1907 n. 8 ng. 18 h.), Mī-guók Bĭng-să̤-huák-nà̤-ā-ciŭ nè̤ng. Ĭ chók-sié diŏh siŏh gá Sùng-dô̤-cŭng gă-dìng diē-sié. 1841 nièng chiŭ-tiĕng, Măh Lé-huò diē Dĭk-gĭng-sŏng Hŏk-iêng (*[[:en:Dickinson College|Dickinson College]]*) ŏ̤h sìng-hŏk. 1845 nièng ĭ dáik diŏh ùng-hŏk-sê̤ṳ hŏk-ôi, 1848 nièng dáik-diŏh sĭk-sê̤ṳ hŏk-ôi, cĭ-hâiu bô dáik diŏh sìng-hŏk gì báuk-sê̤ṳ hŏk-ôi. Bék-ngiĕk 1 nièng hâiu, Măh Lé-huò ké̤ṳk êng-mêng kó̤ Bă-ī-dék-mò̤ gì Mī-ī-mī-huôi gĕ̤ng-cáuk. 1847 nièng, Măh Lé-huò ké̤ṳk puái gáu Dṳ̆ng-guók diòng gáu, kăi-sṳ̄ siŏh dâung cĭng òng gì hāi-nguôi diòng gáu cék-ngiĕk sĕng-uăk.

1848 nièng 4 nguŏk 12 hô̤, Măh Lé-huò gáu Hók-ciŭ. Ĭ sāi 23 nièng gì sì-găng hŏk-sĭk ngiēng-géu Hók-ciŭ-uâ, cháung-bâing Hŏk-hâu gâe̤ng gáu-dòng, sŏng-gōng Hók-ĭng. Găk Dṳ̆ng-guók, ĭ ô huák-biēu lâng buōng cṳ̆: «Sĕng-uăk diŏh Dṳ̆ng-guók-nè̤ng Dṳ̆ng-găng» (*Life Among the Chinese with Characteristic Sketches and Incidents of Missionary Operations and Prospects in China*, 1861 n.), ī-gĭk gâe̤ng Mò̤ Gă-lĭk Mŭk-sṳ̆ (Rev. C. C. Baldwin) gák-chiū siā gì «Hók-ciŭ-uâ Pĭng-ĭng Cê-diēng» (*An Alphabetic Dictionary of the Chinese Language in the Foochow Dialect*, 1870 n.).

1871 nièng, ĭng-ôi sĭng-tā̤ gì nguòng-ĭng, Măh Lé-huò diōng kó̤ Mī-guók hiŭ-iōng. 1873 nièng 6 nguŏk 12 hô̤, ĭ bô ké̤ṳk puái gáu Nĭk-buōng Huàng-bĭng hô-cáik siŏh bĭk sĭng siék-lĭk gì diòng-gáu-kṳ̆. Téng hiā sèng-âu kī, ĭ siàng có̤ Nĭk-buōng Sùng-dô̤-cŭng gì siŏh-buô-hông. Găk Nĭk-buōng sèng-âu, iâ ô nè̤ng chiāng ĭ kó̤ Dièu-siēng diòng gáu. 1884 nièng 6 nguŏk, Măh Lé-huò buái-huōng lāu Seoul, Dièu-siēng guók-uòng iâ hṳ̄-kō̤ ĭ diŏh Dièu-siēng siék-lĭk ĭ-iêng, Hŏk-hâu, kŭi-diēng diòng gáu uăk-dông. Bók-guó Măh Lé-huò sṳ̀ lâi liāng-dô̤ Mī-guók Sùng-dô̤-cŭng găk Dièu-siēng gì diòng gáu gĕ̤ng-cáuk, diōng kó̤ Huàng-bĭng.

1887 nièng, Măh Lé-huò tó̤i-lō̤, diōng gáu Mī-guók Gă-lé-hók-nà̤-ā-ciŭ sĕng-uăk, có̤ sĭng-săng gá sìng-hŏk. 1907 nièng 8 nguŏk 18 hô̤, ĭ găk Gă-ciŭ Lŏk-săng-gĭ guó-sié, hiōng-sêu 83 huói.

分類:Mī-guók ìng-ŭk
分類:Diòng-gáu-sê̤ṳ
分類:Sĕk-ék
Kurów

**Kurów** (Pŏ̤-làng-ngṳ̄: ***Kurów***) sê Pŏ̤-làng dĕ̤ng-nàng-sié gì siŏh bĭh gâing-ék, ôi-dé kiăk Puławy gâe̤ng Lublin dài-dŏng. Kurów sê Lublin hèng-chéng-kṳ̆ gì dê-sū, mū-lióh ô 2804 nè̤ng dêu cī. Cŭ-uái ô puòi-mò̤ gâe̤ng puòi-gáh cié-pīng gĕ̤ng-chiōng.

Găk 16 sié-gī, Kurów sê siŏh bĭh Diōng-lō̤ gáu-huôi dṳ̆ng-sing, cĭng sâ̤ Pŏ̤-làng Hiăng-diê-huôi gáu-iū diŏh cī dêu. 1660 nièng, dŏ̤-só gṳ̆-mìng tuák gáu, guōi hông Arius gáu-puái. 1795 nièng, Pŏ̤-làng hŭng-liĕk uòng, Kurów gâe̤ng Ó̤-dê-lé Dá̤-guók tūng-biáng. Dâ̤ nê ché̤ṳ sié-gái ciéng-cĕng kŭi páh sèng-hâiu, Kurów sêu gáu Dáik-guók Kŭng-dṳ̆ng buô-dôi gì hŭng-cá, siŏh cô̤ bìng-mìng ĭ-iêng gâe̤ng cá go̤. Sié lā̤ Dáik-guók nè̤ng diŏh cŭ-uái siék-lĭk lâng bĭh cék-dṳ̆ng-iàng, siŏh bĭh Iù-tái-nè̤ng cuŏng-kṳ̆.
分類:Ĕu-ciŭ
Harry Potter

«**Harry Potter**» sê Ĭng-guók cáuk-gă J. K. Rowling siā gì chék buōng hiê-liĕk siēu-siók, guăng-ṳ̀ siŏh ciáh dòng-buŏ-giāng ŭ-sṳ̆ Harry Potter gâe̤ng ĭ bèng-iū Ron Weasley gâe̤ng Hermione Granger. Gū-sê̤ṳ siék-diâng diŏh mò̤-huák hŏk-hâu Hogwarts Hŏk-iêng diē-sié, cuō-iéu cìng-ciék dŭ sê Harry Potter gâe̤ng buóh-āi tūng-dê mò̤-huák sié-gái gì ngài-áuk ŭ-sṳ̆ Voldemort cĭ-găng gì cĕng-dáu.

Téng 1997 nièng tàu buōng «Harry Potter» hiê-liĕk «Harry Potter gâe̤ng Mò̤-huák-siŏh» (*Harry Potter and the Philosopher's Stone*) chók-bēng kăi-sṳ̄, «Harry Potter» cêu sìng-ùi sié-gái dék chók-miàng gì cṳ̆, dáik diŏh hēng duâi gì sŏng-ngiĕk sìng-gŭng. 2007 nièng 4 nguŏk, sèng lĕ̤k buōng hiê-liĕk gê̤ṳng-cūng mâ̤ chók 3.25 é tó̤, bêng-chiā ké̤ṳk huăng-ĭk có̤ chiĕu-guó 64 cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. 2007 nièng 7 nguŏk 21 hô̤, dê chék buōng «Harry Potter gâe̤ng Sī-séng» (*Harry Potter and the Deathly Hallows*) huák-hèng. Dăng-dăng găk Mī-guók cêu có̤-sŏ̤h-â mâ̤ chók 1200 uâng buōng, páh puái sié-gái gé-liŏh.

## Hiê-liĕk
# «Harry Potter gâe̤ng Mò̤-huák-siŏh» (*Harry Potter and the Philosopher's Stone*, 1997 n. 6 ng. 26 h.)
# «Harry Potter gâe̤ng Mĭk-sék» (*Harry Potter and the Chamber of Secrets*, 1998 n. 7 ng. 2 h.)
# «Harry Potter gâe̤ng Azkaban gì Huâng-nè̤ng» (*Harry Potter and the Prisoner of Azkaban*, 1999 n. 7 ng. 8 h.)
# «Harry Potter gâe̤ng Huōi-iêng-buŏi» (*Harry Potter and the Goblet of Fire*, 2000 n. 7 ng. 8 h.)
# «Harry Potter gâe̤ng Hông-huòng-siâ» (*Harry Potter and the Order of the Phoenix*, 2003 n. 6 ng. 21 h.)
# «Harry Potter gâe̤ng Hông-háik Uòng-cṳ̄» (*Harry Potter and the Half-Blood Prince*, 2005 n. 6 ng. 16 h.)
# «Harry Potter gâe̤ng Sī-uòng Séng-ké» (*Harry Potter and the Deathly Hallows*, 2005 n. 7 ng. 16 h.)

分類:Ùng-hŏk
分類:Ĕu-ciŭ
Diŏng Hiēu-kĭng

**Diŏng Hiēu-kĭng** (張曉卿, 1935 n. - ), Mā-lài-să̤-ā gì ké-ngiĕk-gă, Hók-ciŭ Mìng-chiăng hâiu-iô, sê cháung-gióng diŏh 1975 nièng gì mŭk-cài gŭng-sĭ "Siòng-chĭng Cĭk-tuàng" ciō-sĭk. Diŏng Hiēu-kĭng dêu diŏh Să-lá-uŏk gì Sĭ-ŭ. Gŏng-gé̤ṳ bó̤-dô̤, ĭ cṳ̆-sāng dâi-mō̤ 11 é mī-nguòng, ké̤ṳk Forbes bà̤ có̤ sié-gái dâ̤ 840 bó gì nè̤ng.

分類:Sáng Diŏng
分類:Mā-lài-să̤-ā ìng-ŭk
Sĕ̤ng-pău-giò

**Sĕ̤ng-pău-giò** (雙抛橋), găk Hók-ciŭ Iòng-giò-lô (楊橋路), Dăk-mìng-lô (達明路) gâe̤ng Nàng-âu-gă̤ gău-chă-kāu. Siŏng-gê̤ṳ Bĭng-sĭng, Lìng Gáuk-mìng gì gó-gṳ̆ giêng-giêng sĕk-gūi mī huông.

Guăng-ṳ̀ „Sĕ̤ng-pău-giò“ mìng-chĭng (名稱) gì lài-lĭk ô cêng sâ̤ suók-huák, liù-duòng dék kuák gì sê gōng, gū-cā sèng-hâiu ô siŏh hăk nàng nṳ̄ iù giò lā̤ dàu-cūi cê̤ṳ-sák, cĭ-hâiu lâng ngiâng săng chók lâng dău sṳ̀ng-chéu, bī-chṳ̄ siŏng bô̤. Cī lâng dău sṳ̀ng-chéu hô̤ lō̤ „**Sĕ̤ng-pău-hăk-bô̤-ṳ̀ng**“ (雙抛合抱榕).

分類:Sĕk-ék
Herodotus

**Herodotus** (; ĭng-ĭk: **Hĭ-lò̤-dŏ̤-dáik** *希羅多德*; sèng 484 n. - sèng 425 n.) sê Gū Hĭ-lé-nà̤ gì lĭk-sṳ̄ hŏk-gă, ké̤ṳk hâiu-sié nè̤ng cŏng-chĭng có̤ "*Lĭk-sṳ̄ cĭ Hô*" (). Ĭ dék chók-miàng gì cáuk-pīng sê ĭ gì «***Lĭk-sṳ̄***». Cī buô cáuk-pīng gé-liŏh lāu huák-sĕng diŏh sèng 490 nièng gâe̤ng sèng 480 gáu sèng 479 nièng gì Hĭ-Pŏ̤ Ciéng-cĕng.

Herodotus gì lĭk-sṳ̄ cáuk-pīng diē-sié huāng-éng cêng sâ̤ dŏng-sì sié-gái gáuk dó̤i gì hŭng-sṳ̆k ìng-cìng. Pī-ṳ̀-gōng, ĭ ô siā gáu, Nà̤-lò̤-ò̤ nièng-nièng-màng có̤ duâi-cūi sê ĭng-ôi Hĭ-ciŭ nàng-sié gì suók iòng go̤. Ô nè̤ng gōng, Herodotus siā gì sṳ̄ cṳ̆ cĭng chiông ìng-lôi ùng-huá gì báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆.

Herodotus gì «Lĭk-sṳ̄» siā diŏh sèng 431 nièng gáu sèng 425 nièng. Ciòng cṳ̆ ké̤ṳk hâiu-sié nè̤ng buŏng có̤ gāu buōng. Tàu lĕ̤k buōng gōng gì sê Pŏ̤-sṳ̆ Dá̤-guók buók-duâi gì guó-tiàng. Dâ̤ nê buōng gōng-sŭk Ăi-gĭk ké̤ṳk hăk-biáng diē Pŏ̤-sṳ̆ gì lĭk-sṳ̄. Â-sāu sé buōng sié lŏ̤h gōng Darius tūng-dê â-dā̤ gì Pŏ̤-sṳ̆ kuóng-diŏng, Ĭ-ó̤-nà̤-ā Có̤-huāng dēng-dēng gū-sê̤ṳ. Dâ̤ lĕ̤k buōng mièu-sŭk Pŏ̤-sṳ̆ dó̤i Hĭ-lé-nà̤ gì tàu huòi chĭng-liŏh, màng-muōi, Hĭ-lé-nà̤ găk Mā-lă-sŏng Ciéng-ĭk páh iàng Pŏ̤-sṳ̆. Muōi săng buōng gōng-sŭk Pŏ̤-sṳ̆ guók-uòng Xerxes ôi lāu bó̤ Mā-lăsŏùg Ciéng-cĕng gì siù miĕk-uòng Hĭ-lé-nà̤ sū huák-dông gì ciéng-sê̤ṳ, ék-dĭk gáu  Pŏ̤-sṳ̆ gŭng-dôi páh suŏ.

Bók-guó, Herodotus iâ ĭng-ôi ĭ siā gì lĭk-sṳ̄ mò̤ gŏng-gé̤ṳ sê̤ṳ-sĭk, mò̤ hŭng-biék cĭng gā, sêu diŏh hâiu-sié nè̤ng piĕ-pàng.

分類:Hĭ-lé-nà̤ ìng-ŭk
分類:Lĭk-sṳ̄
分類:Ùng-hŏk
Găng Guók-bō̤

**Găng Guók-bō̤** (甘國寶, ), cê **Gié-diêu** (繼趙), báik-cèng có̤ Hók-gióng Lṳ̆k-lô Tì-dók (福建陸路提督), Mìng Iók-chŏ̤ Dâi-sìng (閩閱操大臣), sê Dṳ̆ng-guók Chĭng-dièu ū-guăng guăng-uòng.

## Sĕng-bìng
Găng Guók-bō̤ Kŏng-hĭ Sé-sĕk-báik-nièng (1709) chók-sié diŏh gĭng-dáng Bìng-nàng-gâing Siēu-lì-iòng-chŏng (小梨洋村). Kŏng-hĭ Ngô-sĕk-sé-nièng (1715) buăng chuó gáu Kŭ-chèng-gâing Dòng-liāng-chŏng (長嶺村). Ṳ̆ng-céng Sé-nièng (1726) bô chiĕng gáu Hók-ciŭ Ùng-ṳ̀-huŏng (文儒坊). 

Găng Guók-bō̤ cê̤ṳ-sá̤ ngâu ū-sŭk, Ṳ̆ng-céng Chék-nièng (1729) dé̤ṳng ū-gṳ̄ (武舉). Ṳ̆ng-céng Sĕk-ék-nièng (1733), dâing-sé̤ṳ (殿試) dé̤ṳng nê-gák dâ̤ báik miàng céng-sê̤ṳ, sé̤ṳ Ngê̤ṳ-cièng Sê-ôi (御前侍衛). Gièng-lṳ̀ng Niék-nièng (1755) gáu Niék-sé-nièng (1759), siŏng-gié chók-êng Gói-ciŭ Ŭi-nìng (貴州威寧), Gŏng-nàng Sŭ-sĕ̤ng (江南蘇松), Ciék-gŏng Ŭng-ciŭ (浙江溫州), Mìng-uŏk Nàng-uŏk (閩粵南粵) dēng dê-huŏng gì cūng-bĭng.

Gièng-lṳ̀ng Niék-sé-nièng (1759) sĕk nguŏk, Găng Guók-bō̤ ké̤ṳk puái gáu Dài-uàng guá-éng cūng-bĭng. Cī dâung êng-gĭ dâi-dŏng, Găng Guók-bō̤ bō̤-siū giŏng-gái, huák-diēng nùng-ngiĕk, ūng-dêng Dài-uàng guŏh-sié. Gièng-lṳ̀ng Niék-lĕ̤k-nièng (1761), Găng Guók-bō̤ sĕng-chiĕng có̤ Hók-gióng Cūi-sṳ̆ Tì-dók (福建水師提督), Hók-gióng hāi-giŏng ăng-dêng. Huòng-dá̤ sé̤ṳ ĭ Ìng-lṳ̆k Dâi-hŭ (榮祿大夫) gì chĭng-hô̤.

Gièng-lṳ̀ng Niék-gāu-nièng (1764), Găng Guók-bō̤ guòng-chṳ̆ng Hùng-nàng Kăi-huá (雲南開化) cūng-bĭng, bìng-sék Miēng-diêng puáng-luâng. Gièng-lṳ̀ng Săng-sĕk-nièng (1765), chók-êng Guōng-dĕ̤ng Lòi-kìng (廣東雷瓊) cūng-bĭng, bìng-dêng Lè̤-cŭk có̤-huāng cĭ hâiu, duōng kó̤ Dài-uàng có̤ cūng-bĭng, gé̤ṳ-suók dŏng-sì Dài-uàng báh-sáng iā huăng-ngìng.

Gièng-lṳ̀ng Săng-sĕk-nê-nièng (1767) Găng Guók-bō̤ bô diêu êng Guōng-dĕ̤ng Tì-dók. Gièng-lṳ̀ng Săng-sĕk-sé-nièng (1769), có̤ Hók-gióng Lṳ̆k-lô Tì-dók. Gièng-lṳ̀ng Siék-ék-nièng (1776), chók-sùng Hók-gióng Báik-hū, duô gĭng Cuòng-ciŭ sèng-âu hàng-mò̤-sì puái-bâng, ĭ-dê mò̤-hâu, guó-sié. Găng Guók-bō̤ gì muó găk Hók-ciŭ-siàng ngiê-dāu gì Mà-tàu-săng (貓頭山).

Chŭi-iòng Găng Guók-bō̤ sê ū-cióng, dáng-sê ùng-mĕ̤k huôi-uâ dŭ cĭng să, dĕk-biék sê uâ lâu-hū.

分類:Sĕk-ék
分類:Nìng-dáik-nè̤ng
分類:Céng-dê-gă
Giĕ-lè̤ng

**Giĕ-lè̤ng** (雞籠, dăng siā có̤ 基隆, Mìng-nàng-ngṳ̄: *Ke-lâng*) sê Dài-uàng-dō̤ có̤i báe̤k-buô gì siàng-chê, iâ sê Dài-uàng dâ̤ nê duâi gì gē̤ng-kāu.

## Lĭk-sṳ̄
## Hèng-céng Dăng-ôi
Giĕ-lè̤ng-chê dŭ-liāng ô 7 ciáh kṳ̆:

*Dṳ̆ng-céng-kṳ̆ (中正區)
*Chék-dū-kṳ̆ (七堵區)
*Nuāng-nuāng-kṳ̆ (暖暖區)
*Ìng-ái-kṳ̆ (仁愛區)
*Dṳ̆ng-săng-kṳ̆ (中山區)
*Ăng-lŏk-kṳ̆ (安樂區)
*Séng-ngiê-kṳ̆ (信義區)

## Dê-lī gâe̤ng Ké-hâiu
## Gĭng-cá̤
## Ùng-huá Ngṳ̄-ngiòng
### Ngiê-sŭk
### Lṳ̄-iù
### Gáu-ṳ̆k

分類:Dài-uăng siàng-chê‎
Dê-giù

**Dê-giù**(地球, hù-hô̤: ) sê tái-iòng-hiê gì dâ̤ săng lăk giàng-sĭng, sê nè̤ng gì gă-huòng, iâ sê gáu gĭng-dáng dêu sū káuk-nêng gì mì-ék siŏh lăk ô sĕng-miâng gì sĭng-giù. Kuŏ-hŏk ngiēng-géu hiēng-sê, dê-giù găk dâi-mō̤ 47 é nièng sèng hìng-siàng. Nguŏk sê dê-giù gì ôi-sĭng.

## Ŭk-lī giék-gáiu
Dê-giù â̤ buŏng có̤ ô sâ̤ cèng: duâi-ké-cèng, cūi-cèng, dê-káe̤k, dê-mâng gâe̤ng dê-hŏk. Dê-giù biēu-méng â-dā̤ gì buô-hông cê̤ṳ ngiê gáu diē cūng-kuāng buŏng:
* 0 - 60 km: Ngàng-sĭk-cèng (*Lithosphere*)
* 0 - 35 km: Dê-káe̤k (*Crust*)
* 35 - 2890 km: Dê-mâng (*Mantle*)
* 100 - 700 km: Ngàng-liù-cèng (*Asthenosphere*)
* 2890 - 6378 km: Dê-hŏk (*Core*)

## Dê-giù găk tái-iòng-hiê
Dê-giù cê̤ṳ-duōng siŏh kuàng gì sì-găng sê 23 dēng-cṳ̆ng 56 hŭng-cṳ̆ng 4.091 miēu, cī dâung sì-găng hô̤ lō̤ "diâng-sĭng-nĭk" (*sidereal day*). Dê-giù kuàng Nĭk-tàu siŏh kuàng gì sì-găng sê 365.2564 diâng-sĭng-nĭk. Téng dê-giù báe̤k-gék ché̤ṳ dê-giù, dê-giù cê̤ṳ-duōng, dê-giù kuàng Nĭk-tàu, ī-gĭk nguŏk kuàng dê-giù gì huŏng-hióng dŭ sê huāng-sì-cĕng.

## Dê-lī
Dê-giù biēu-méng 70.8% sê cūi, 29.2% sê dê.

Dê-giù sê ṳ̄-dêu dṳ̆ng ī-gĭng báik-duòng gì mì-ék siŏh lăk ô sĕng-miâng gì sĭng-giù. Dê-giù gà̤-dēng gì sĕng-ŭk cū siàng "sĕng-ŭk-cèng" (*biosphere*), téng 35 é nièng sèng kăi-sṳ̄ céng-huá.

Dê-giù gáuk dó̤i ké-hâiu chă-biék cĭng duâi. Gék-dê céng, chiáh-dô iĕk, gáung-ṳ̄-liông ô gì dê-huŏng mūi nièng iā sâ̤ mī, ô gì dê-huŏng siŏh hò̤-mī dŭ mâ̤ gáu. Hāi-iòng diē-sié gì iòng-liù cĭng dê̤ṳng-iéu, ĭ â̤ ciŏng chiáh-dô dê-kṳ̆ gì iĕk-liông dái gáu gék-dê.

分類:Dê-giù
分類:Dê-lī
Dài-báe̤k

**Dài-báe̤k** (Háng-cê: 臺北, Mìng-nàng-ngṳ̄: *Tâi-pak*) sê Dṳ̆ng-huà Mìng-guók gì siū-dŭ, iâ sê Dài-uăng báe̤k-buô có̤i duâi gì siàng-chê. Dài-báe̤k sé-miéng dŭ ké̤ṳk gì Sĭng-báe̤k-chê bău-ùi.

## Lĭk-sṳ̄
## Hèng-céng Dăng-ôi
Dài-báe̤k-chê dŭ-liāng ô 12 ciáh kṳ̆:

*Sê̤ṳ-lìng-kṳ̆ (士林區)
*Báe̤k-dàu-kṳ̆ (北投區)
*Dṳ̆ng-săng-kṳ̆ (中山區)
*Dâi-dùng-kṳ̆ (大同區)
*Sṳ̀ng-săng-kṳ̆(松山區)
*Nô̤i-hù-kṳ̆ (內湖區)
*Dṳ̆ng-céng-kṳ̆ (中正區)
*Uâng-huà-kṳ̆ (萬華區)
*Dâi-ăng-kṳ̆ (大安區)
*Ùng-săng-kṳ̆ (文山區)
*Séng-ngiê-kṳ̆ (信義區)
*Nàng-gē̤ng-kṳ̆ (南港區)

## Dê-lī gâe̤ng Ké-hâiu
## Gĭng-cá̤
## Ùng-huá Ngṳ̄-ngiòng
### Ngiê-sŭk
### Lṳ̄-iù
### Gáu-ṳ̆k

分類:Siū-dŭ
​分類:Dài-uăng siàng-chê
Sofie gì Sié-gái

«**Sofie gì Sié-gái**» (Sofie其世界, Nò̤-ŭi-ngṳ̄: *Sofies verden*) sê Nò̤-ŭi cáuk-gă Jostein Gaarder găk 1991 nièng siā gì siēu-siók. Cuòng cṳ̆ cuō-iéu tŭng-guó Sophie gâe̤ng sìng-bé ìng-ŭk Alberto gì dó̤i-uâ ī-gĭk puâng lā̤ huák-diēng gì siŏh-hiê-liĕk gì-ê gì cìng-ciék lì gái-siêu gĭ-buōng gì diék-hŏk dĭ-sék. «Sofie gì Sié-gái» 1995 nièng ké̤ṳk huăng-ĭk có̤ Ĭng-ngṳ̄, cĭ-hâiu bô ĭk siàng gì-tă gáuk guók ngṳ̄-ngiòng, siàng có̤ sié-gái chók-miàng gì siēu-suók.

## Kái-iéu
Sophie Amundsen sê siŏh ciáh sĕk-sé huói gì cṳ̆-niòng-giāng. Ĭ gâe̤ng ĭ lòng-nā̤ dêu diŏh Nò̤-ŭi, ĭ lòng-bâ sê gŭng-guăng, găk Dṳ̆ng-dĕ̤ng gĕ̤ng-cáuk, duâi-buô-hông sì-găng dŭ mò̤ găk chió. Ô siŏh gĕ̤ng, Sophie siŭ diŏh lâng tiŏng gié ké̤ṳk ĭ gì mò̤-miàng piĕ-séng, diē-sié muóng ĭ: *Nṳ̄ sê dê̤ṳng? Sié-gái sê iù diē-nē̤ lì gì?*. Ĭ bìng-cêng gì sĕng-uăk téng dāng kī giék-sók go̤.

Cĭ ciéh siā piĕ gì sìng-bé nàng-gái sê ngô-sĕk huói gì diék-hŏk-gă Alberto Knox. Ĭ kăi-sṳ̄ gá Sofie diék-hŏk gì lĭk-sṳ̄, téng Hĭ-lé-nà̤ ùng-mìng gì nguòng-tàu gáu Gĭ-dók-gáu, gái gáu Dṳ̆ng Sié-gī, Ùng-ngiê hók-hĭng, Baroque Sì-dâi, Kī-mùng Sì-dâi, Lâung-mâng Ciō-ngiê Sì-dâi, ék-dĭk gáu gĭng-dáng. Alberto gâe̤ng Sophie gōng, nâ ô ŏ̤h diék-hŏk ciáh â̤ liēu-gāi ĭ gì sié-gái.

分類:Ùng-hŏk
分類:Diék-hŏk
分類:Ĕu-ciŭ
Séng-dáng-cáik

**Séng-dáng-cáik** (聖誕節) sê Gĭ-dók-gáu kéng-cé̤ṳk Ià-sŭ săng-nĭk gì cáik-nĭk. Chŭi-iòng ké̤ṳk diâng găk muōi nièng 12 nguŏk 25 hô̤, bók-guó cuòi ng-sê gōng Ià-sŭ kēng-diâng găk cī sŏ̤h nĭk chók-sié.

Séng-dáng-cáik gì Ĭng-ùng miàng „Christmas“ sê „Christ's mass“ gì dōi-siā, cuòi bô sê téng Gū Ĭng-ngṳ̄ gì „Cristes mæsse“ duōng-biéng lì gì.

Ô cĭng sâ̤ hŭng-sṳ̆k gâe̤ng Séng-dáng-cáik ô găng-guó, dài-dŏng dék chók-miàng gì ô Séng-dáng Lâu-nè̤ng, cêu sê Hò̤-làng hìng-sék gì St. Nicholas. Séng-dáng Lâu-nè̤ng â̤ găk cī sŏ̤h nĭk sáe̤ng niê-giāng lā̤-ŭk. Găk bùng-găng diē-sié ĕng Séng-dáng-chéu gì hŭng-sṳ̆k kī-nguòng găk Dáik-guók.

分類:Gĭ-dók-gáu
分類:Cáik-nĭk
Sì

**Sì** (𥻵), bô hô̤ lā̤ **sì-giāng**, sê Hók-ciŭ-nè̤ng nièng-nièng-màng Dĕ̤ng-cáik siăh gì siŏh cṳ̄ng diĕng gì nó̤h, sāi sŭk-mī có̤ siàng, có̤ ièng-ièng-nuóh băh-băh-nióh, ék-buăng dŭ mò̤ âng. Sì siăh sèng-hâiu diŏh ĕng huă-sĕng-hūng, iù-muài-hūng diē-sié bŏ̤-lŏng lâ puói lā̤ siăh. Ĭng-ôi sì gâe̤ng „sì-găng“ gì „sì“ (時) huák-ĭng siŏh-iông, Hók-ciŭ-nè̤ng dŭ siŏng-séng, siăh sì sì-lài-ông-diōng (時來運轉) — sì-dô̤ cêu â̤ biéng hō̤.

## Mìng-ièu
«Chŏ̤ sì chĭ chŏ̤ chŏ̤» sê siŏh siū mìng-ièu, gâe̤ng sì ô guăng-hiê, bāng-buōng iā sâ̤.
*
*
*
Gó ô duâi-nè̤ng cĕng hók-sêu
*
Gó ô Niè-giāng dâung tē̤ng â, ĭ-gŏ̤ chṳ̄-káik có̤ lòng-bâ.

## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu

分類:Sĕk-ék ùng-huá
分類:Dṳ̆ng-guók chó̤i-siăh
分類:Dṳ̆ng-guók ciék-kéng sĭk-pīng
分類:Uòng-giāng sĭk-pīng‎
分類:Sŭk-mī sĭk-pīng‎
Dĕ̤ng-cáik

**Dĕ̤ng-cáik** (冬節) sê Dĕ̤ng Ā gì siŏh ciáh diòng-tūng gì cáik-nĭk, guó gì sì-găng diŏh dĕ̤ng-cé hī siŏh nĭk. Dĕ̤ng-cé, sê Dṳ̆ng-guók gô-lĭk gì niék-sé cáik-ké cĭ-ék. Cī siŏh nĭk, báe̤k-buáng-giù màng-buŏ dék dòng, nĭk-dŏng dék dōi.

Dṳ̆ng-guók gáuk-dê có̤ Dĕ̤ng-cáik gì huŏng-sék gáuk-iông. Báe̤k-huŏng-nè̤ng ék-buăng diŏh siăh giēu, nàng-huŏng-nè̤ng ék-buăng siăh diĕng-nó̤h. Hók-ciŭ-nè̤ng găk Dĕ̤ng-cáik diŏh siăh sì (𥻵).

## Siăh nó̤h

### Chŏ̤ uòng

*Ciō dèu-mŭk: *'Sì**'

Chŏ̤ uòng (搓丸, 搓圓), iâ hô̤ lā̤ chŏ̤ sì. Sì sê Hók-cĭu ciáh ô gì siăh gì nó̤h. Ék-buăng sê dĕ̤ng-cáik sèng siŏh màng-buŏ — iâ cêu-sê chŏ̤-sì-màng (搓𥻵暝), duâi-nè̤ng niè-giāng-gŏ̤ ôi siŏh-dó̤h, sŭk-mī-hūng ké̤ṳk chŏ̤ lâng kó̤, cuòi hô̤ lā̤ nuòi chá̤ (捼粞). Ĭng-ôi dĕ̤ng-cáik sê siŏh-biĕh tuàng-tuàng uòng-uòng gì nĭk-cī, gó-chṳ̄ chŏ̤ ièng-ièng-nióh. Cĭ-hâiu bóng iā gòng gì cūi lā̤ cṳ̄ sṳ̆k, găk ciĕ-mà huă-săng-hūng lā̤ bó̤-dâung sì, siăh kó̤ bô diĕng bô hiŏng.

分類:Cáik-nĭk
分類:Dṳ̆ng-guók
Dĕ̤ng-cé

**Dĕ̤ng-cé** (冬至), sê Dṳ̆ng-guók gô-lĭk gì niék-sé cáik-ké cĭ-ék. Cī siŏh nĭk, báe̤k-buáng-giù màng-buŏ dék dòng, nĭk-dŏng dék dōi. 

Dĕ̤ng-cé gì sèng-âu iā sê Dĕ̤ng Ā gì siŏh ciáh dĕk-biék dâe̤ng-iéu gì cáik-nĭk, hô̤ lā̤ **[[Dĕ̤ng-cáik]]**. Diŏh cī nĭk, Hók-ciŭ-nè̤ng diŏh siăh sì.

分類:cáik-ké
Lĭk-sṳ̄

**Lĭk-sṳ̄** (歷史) sê ngièng-géu téng gó-dā̤ gáu hiêng-câi siŏh cṳ̄ng sê̤ṳ-ŭk gì huák-diēng guó-tiàng gì ìng-ùng kuŏ-hŏk, ngièng-géu huâng-ùi cĭng kuák, duâi-buô-hông cĭk-dṳ̆ng diŏh nè̤ng gì siâ-huôi uăk-dông, iâ bău-guák cê̤ṳ-iòng-gái gì nó̤h. Gó-dā̤ sū-iū ké̤ṳk nè̤ng gé dék bêng-chiā bō̤-còng gì sê̤ṳ-giông dŭ ô sāi mēu cṳ̄ng hìng-sék gé-luŏh; găk ìng-lôi huák-mìng ùng-cê gé-cái sê̤ṳ-giông cĭ sèng huák-sĕng gì lĭk-sṳ̄ cô hô̤ lō̤ "**[[sṳ̄-cièng]]**".

Să̤-huŏng ngṳ̄-ngiòng diē-sié gì "*history*" sê téng Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì "*ιστορία*" (*historía*), é-sé̤ṳ cô sê "tŭng-guó diêu-că, gé-luŏh, gōng-sŭk lì hŏk-sĭk hĕ̤k-ciā báik-duòng."

## Ngièng-géu huŏng-huák

Lĭk-sṳ̄-hŏk gì ngièng-géu huŏng-huák sê lĭk-sṳ̄-hŏk-gă sāi-ê̤ṳng nguòng-sṳ̄ cài-lâiu lì ngièng-géu lĭk-sṳ̄ bêng-chiā gâe̤ng ĭ siā giâ lì ciā guó-tiàng dài-dŏng sū chāi-ê̤ṳng gì gé-sŭk.

Gū Hĭ-lé-nà̤ gì Hĭ-lò̤-dŏ̤-dáik (*Herodotus*) ké̤ṳk hâiu-sié nè̤ng chĭng có̤ "lĭk-sṳ̄-hŏk cĭ hô". Bók-guó, tàu ciéh chāi-ê̤ṳng kuŏ-hŏk huŏng-huák ngièng-géu lĭk-sṳ̄ gì nè̤ng sê ĭ dè̤ng sì-dâi gì Siŭ-sṳ̆-dā̤-dáik (*Thucydides*). Siŭ-sṳ̆-dā̤-dáik gâe̤ng Hĭ-lò̤-dŏ̤-dáik mâ̤-liông, ĭ nêng-ùi lĭk-sṳ̄ sê ìng-lôi sōng-dĕk gâe̤ng hèng-dông gì sāng-ŭk, gó-chṳ̄ ĭ cĭk-dṳ̆ng ngièng-géu lĭk-sṳ̄ sê̤ṳ-giông gì kī-ĭng gâe̤ng hâiu-guō. Găk ĭ gì lĭk-sṳ̄-hŏk huŏng-huák diē-sié, Siŭ-sṳ̆-dā̤-dáik giòng-diêu piĕng-nièng-hŏk (cêu sê áng sì-găng ché̤ṳ-sê̤ṳ bà̤-liĕk sê̤ṳ-giông), dṳ̆ng-lĭk gì guăng-diēng, bêng-chiā nêng-ùi ìng-lôi sié-gái sê ìng-lôi uăk-dông gì sāng-ŭk.

Ĕu-ciŭ ngiê-sāu, Dṳ̆ng-guók Háng-dièu gì Sṳ̆-mā Chiĕng (司馬遷) iâ ké̤ṳk nêng-ùi sê Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄-hŏk cĭ hô. Hâiu-sié gì Dṳ̆ng-guók-nè̤ng dŭ piâng ĭ «Sṳ̄ Gé» gì iông-sék siā sṳ̄-cṳ̆.

Téng Dṳ̆ng-sié-gī gáu Ùng-ngiê hók-hĭng sì-gĭ, Ĕu-ciŭ gì lĭk-sṳ̄-hŏk-gă dŏ̤-só chāi-ê̤ṳng cŭng-gáu guăng-diēng ngièng-géu lĭk-sṳ̄. Dâi-mō̤ 19 sié-gī cĭ hâiu, Dáik-guók diék-hŏk-gă Háik-gáh-ī (*Hegel*) ciáh ciŏng diék-hŏk gâe̤ng sié-sṳ̆k huŏng-huák dái diē lĭk-sṳ̄-hŏk gì ngièng-géu.

Gĭng-dáng-nĭk gì lĭk-sṳ̄-hŏk-gă kăi-diēng ngièng-géu gĕ̤ng-cáuk sèng-hâiu, ék-buăng â̤ muóng â-dā̤ gūi ciéh ông-dà̤:
# **Sì-găng**: ciā cài-lâiu gì lài-nguòng (mò̤ lâung sê cṳ̆-miêng gó sê kēu-tèu) sê miéh-nó̤h sì-dâi có̤ chiàng gì?
# **Dê-diēng**: ciā cài-lâiu găk diē-nē̤ có̤ chiàng gì?
# **Cáuk-ciā**: ciā cài-lâiu sê dê̤ṳng có̤ chiàng gì?
# **Hŭng-sék**: ciā cài-lâiu bô sê gŏng-gé̤ṳ sié-nó̤h gáing cā gì cài-lâiu có̤ chiàng gì?
# **Uòng-cīng-séng**: ciā cài-lâiu dék nguòng-sṳ̄ gì hìng-sék sê diē kuāng?
# **Cĭng-sĭk-séng**: ciā cài-lâiu gì nô̤i-ṳ̀ng ô nuâi cĭng?

Cī lĕ̤k ciéh ông-dà̤: sèng sé ciéh ông-dà̤ hô̤ lō̤ "gŏ̤-gék kō̤-céng"; dâ̤ ngô ciéh hô̤ lō̤ "dā̤-gék kō̤-céng"; sèng ngô ciéh biáng lā̤ miàng có̤ "nguôi-buô kō̤-céng", muōi ciéh hô̤ lō̤ "nô̤i-buô kō̤-céng."

分類:Siâ-huôi
Mìng-cŭk

**Mìng-cŭk** (民族) sê ùng-huá hĕ̤k-chiā siâ-huôi gê̤ṳng-dùng-tā̤. Siŏh ciáh mìng-cŭk diē-sié gì sìng-uòng ô dè̤ng-iông gì nêng-dùng, bêng-chiā ék-buăng dŭ ô dè̤ng-iông gì cū-siĕng, gĭng-lĭk dè̤ng-iông gì lĭk-sṳ̄. Mìng-cŭk sê chiĕu-uŏk sié-dâi gì kái-niêng, iâ bău-guák ī sī gì nè̤ng, sêng-cé iâ bău-guák gó muôi chók-sié gì hâiu-iô.

"Mìng-cŭk" ô sèng-âu iâ â̤ chĭng có̤ „**Guók-cŭk**“ (國族), cuòi sê bī siŏh ciáh guók-gă gì ìng-mìng, mò̤-lâung ciā guók-gă gì ùng-huá sê-ng-sê dŏ̤-nguòng gì.

分類:Mìng-cŭk
Guók-nô̤i sĕng-sāng cūng-dĭk

**Guók-nô̤i sĕng-sāng cūng-dĭk** (Ĭng-ngṳ̄: *gross domestic product*, dōi-siā có̤ *GDP*), sê siŏh dó̤i liāng-tū miêng-cék diē-sié gì gĭng-cá̤ cìng-huóng gì dô-liòng.

Ĭ ké̤ṳk dêng-ngiê có̤ siŏh bĭk guók-gă găk siŏh dâung sì-găng (ék-buăng diâng có̤ siŏh nièng) diē-sié sĕng-sāng gì sū-iū siŏng-pīng gâe̤ng hŭk-ô gì cūng-dĭk. Ĭ gâe̤ng guók-mìng sĕng-sāng cūng-dĭk (*GNP*) mâ̤ siông gì dê-huŏng sê, Guók-nô̤i Sĕng-sāng Cūng-dĭk mò̤ bău-guák gáuk guók cĭ-găng gì siŭ-ĭk duōng-iè. Cuòi cô sê gōng, guók-nô̤i sĕng-sāng cūng-dĭk gié-sáung gì sê siŏh dó̤i dê-kṳ̆ sĕng-sāng gì sāng-pīng cūng-dĭk, nâ guók-mìng sĕng-sāng cūng-dĭk gié-sáung gì sê siŏh dó̤i dê-kṳ̆ sĭk-cié dáik diŏh gì sĕng-sāng-séng siŭ-ĭk.

Guók-nô̤i sĕng-sāng cūng-dĭk gì gié-sáung gŭng-sék sê:
:Guók-nô̤i sĕng-sāng cūng-dĭk (**GDP**) = Sṳ̆-ìng siĕu-hié (**C**) + Dàu-cṳ̆ (**I**) + Céng-hū siĕu-hié ciĕ-chók (**G**)+ Chók-kāu (**X**) - Céng-kāu (**M**)

分類:Gĭng-cá̤