open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bàng-uâ (gì-ngiê)

**Bàng-uâ** kō̤-nèng sê:
# Bàng-uâ. bàng-siòng gōng gì câi-dê-uâ.
# Mìng-ngṳ̄ Bàng-uâ (Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄). Dṳ̆ng-guók Hók-gióng-sēng dĕ̤ng buô Hók-ciŭ gâe̤ng Nìng-dáik gì uâ.
# Guōng-să̤ Bàng-uâ. Dṳ̆ng-guók Guōng-să̤ Cáung-cŭk Cê̤ṳ-dê-kṳ̆ gì uâ.
# Siŏng-nàng Tū-uâ. Dṳ̆ng-guók Hù-nàng-sēng nàng buô gì Chĭng-ciŭ gâe̤ng Īng-ciŭ gì uâ.
Platon

**Platon** (Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: *Πλάτων*; ĭng-ĭk: **Báik-lăk-dù** *柏拉圖*; Ĭng-ngṳ̄: *Plato*; sèng 427 - sèng 347 nièng) sê Gū Hĭ-lé-nà̤ gì diék-hŏk-gă. "Platon" diŏh Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ diē-sié sê "giĕng-tàu kuăng" gì é-sé̤ṳ.

Platon sê Sokrates gì hŏk-sĕng, Aristoteles gì sĭng-săng. Ĭ có̤i chók-miàng gì cáuk-pīng sê «Lī-siōng Guók» (理想國, Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: *Πολιτεία*). Platon gì sṳ̆-siōng ék-dĭk īng-hiōng lāu hâiu-sié Să̤-huŏng káh-guăng mì-sĭng-ciō-ngiê diék-hŏk gâe̤ng Gĭ-dók-gáu sìng-hŏk gì huák-diēng.

## Sṳ̆-siōng
Dŏng Sokrates ké̤ṳk Ngā-diēng céng-hū puáng sī cĭ-hâiu, Báik-lăk-dù kăi-sṳ̄ hièng-hâung mìng-ciō cié-dô. Diŏh *Lī-siōng Guók* diē-sié, Platon tō̤-lâung lāu sié-nó̤h kuāng gì guók-gă ciáh sê có̤i lī-siōng gì. Ĭ nêng-ùi, guók-gă céng-guòng găi-dŏng gău-ké̤ṳk diék-hŏk-gă lì tūng-dê. Lī-siōng Guók gì gŭng-mìng buŏng có̤ uôi-guók-ciā, bĭng-gŏ̤ gâe̤ng pū-tŭng ìng-mìng 3 bĭh gāi-gék. Uôi-guók-ciā sê guāng-lī guók-gă gì cĭng-ĭng. Ôi-lāu duâi-buô-hông nè̤ng gì lê-ék, céng-hū â̤-sāi kĭ-piéng ĭ gì ìng-mìng. Găk cī ciáh Lī-siōng Guók, giĕng-dṳ̆k nè̤ng nâ â̤-sāi guāng ĭ cê-gă gì dâi-gié. Găh gĭng-dáng, Platon gì Lī-siōng Guók ô nék-giāng chiông hiêng-dâi gì gĭk-guòng-cuō-ngiê guók-gă.

Platon nêng-ùi uâng-ŭk gì buōng-nguòng sê chiĕu gāng-gáuk gì "lī-niêng", lī-niêng sié-gái sê cĭng-sĭk gì, ŭk-cék sié-gái nâ sê lī-niêng sié-gái gì ōng, sê mâ̤ uòng-ciòng mâ̤ cĭng-sĭk gì.

分類:Hĭ-lé-nà̤ ìng-ŭk
分類:Diék-hŏk
分類:Lĭk-sṳ̄
Ciòng-ciŭ

**Ciòng-ciŭ** (; Pū-tŭng-uâ: *Quanzhou*, *Chinchew*; Mìng-nàng-uâ: *Choân-chiu*) sê Dṳ̆ng-guók Hók-gióng-sēng gì siŏh bĭh siàng-chê, iâ hô̤ lā̤ **Lī-siàng** (鯉城, ĭng-ôi Cuòng-ciŭ-chê dê-dù hìng-câung chiông lī-ngṳ̀) gâe̤ng **Chié-dùng-siàng** (刺桐城, ĭng-ôi Cuòng-ciŭ ô cĭng sâ̤ chié-dùng-chéu). Gū-cā gì Ă-lă-báik-nè̤ng iâ giéu ĭ **Zaytun** (), sê Ă-lăk-báik-ngṳ̄ „chié-dùng“ gì ĭng-ĭk.

## Hèng-céng Dăng-ôi
* **Chê-kṳ̆**: Lī-siàng (鯉城), Hŭng-dĕk (豐澤), Lŏk-gŏng (洛江), Ciòng-gĕ̤ng (泉港).
* **Gâing-gék-chê**: Siŏh-săi (石獅), Céng-gŏng (晉江), Nàng-ăng (南安).
* **Gâing**: Hiê-ăng (惠安), Ăng-kă̤ (安溪), Īng-chŭng (永春), Dáik-huá (德化), Gĭng-muòng (金門).

Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók siŏng-chĭng Gĭng-muòng sṳ̆k-ṳ̀ Cuòng-ciŭ, dáng-sê Gĭng-muòng sĭk-cié gŭi Dṳ̆ng-huà Mìng-guók guāng-hák.

## Lĭk-sṳ̄
Cuòng-ciŭ gì gĭng-cá̤ kŭi-huák iù Ciŭ Cìng sì-hâiu cêu ī-gĭng kăi-sṳ̄. Săng-guók sì-dô̤i, Ngù-guók găh gĭng-dáng gì Nàng-ăng-chê (南安市) siék-lĭk **Dĕ̤ng-ăng-gâing** (東安縣). Să̤-céng sì-hâiu Dṳ̆ng-nguòng ciéng-luâng, cĭng sâ̤ sê̤ṳ-cŭk cāu gáu Cuòng-ciŭ, Céng-gŏng (晉江) iâ ĭng chṳ̄ dáik miàng.

Dòng-dièu 684 nièng, kăi-sṳ̄ lĭk ciŭ gióng dé, miàng **Ū-ìng-ciŭ** (武榮州), 711 nièng gāi miàng có̤ Cuòng-ciŭ. Sóng Nguòng sì-hâiu, Cuòng-ciŭ sê "Dĕ̤ng-huŏng dâ̤-ék duâi gē̤ng", gĭng-cá̤ huák-dăk, sê "hāi siông sĭ-diù cĭ lô" gì kī-diēng.

1271 nièng, siŏh ciáh miàng hô̤ Ngā-gáuk-báik (雅各伯, É-dâi-lé-ngṳ̄: Jacob d'Ancona) téng É-dâi-lé lì Cuòng-ciŭ có̤ sĕng-é. Ĭ siā lāu siŏh buōng chók-miàng gì iù-gé, hô̤ lā̤ ***Guŏng-mìng cĭ Siàng*** (光明之城, Ĭng-ngṳ̄: The City of Light). Dáng-sê, hiêng-câi nè̤ng gó mâ̤ hiēu ciā cṳ̆ sê cĭng sê gā.

## Dê-lī
Cuòng-ciŭ diŏh Hók-gióng dĕ̤ng-nàng-buô iòng hāi, sṳ̆k-ṳ̀ Â-nàng dê-kṳ̆, ké-hâiu sê hāi-iòng-séng ā-iĕk-dái gié-hŭng ké-hâiu.

## Ùng-huá
### Ngiê-sŭk
* Gŏ̤-gák-hié

### Lṳ̄-iù

### Cŭng-gáu

## Chăng-kō̤

分類:Siàng-chê
分類:Mìng-nàng
分類:Ciòng-ciŭ
Gô-iók Séng-gĭng

**Gô-iók Séng-gĭng** (舊約聖經) siàng-cṳ̆ găh Ià-sŭ chók-sié cĭ sèng, sê Iù-tái-gáu Hĭ-báik-lài Séng-gĭng gì ciō-iéu buô-hông, iâ sê Gĭ-dók-gáu Séng-gĭng gì sèng buáng buô-hông. Sĭng-gáu gì Gô-iók Séng-gĭng gê̤ṳng-cūng ô 39 guóng.

## Mŭk-liŏh

分類:Séng-gĭng
分類:Gô-iók Séng-gĭng
分類:Gĭ-dók-gáu
Báik Sáng Ĭk Mìng

**Báik Sáng Ĭk Mìng** (八姓入閩) sê lĭk-sṳ̄ siông Háng-cŭk gâe̤ng Mìng-uŏk-cŭk gì siŏh huòi duâi ṳ̀ng-hăk.

Să̤-céng sì-hâiu (308 nièng), Dṳ̆ng-nguòng huák-sĕng ciêng-lâung, cĭng sâ̤ Háng-ìng hióng nàng-sié piáh-cāu (Sṳ̄-cŭ sū gōng gì "Ĭ-guăng nàng dô̤" (衣冠南渡)), diē Hók-gióng diâng-gṳ̆. Cī dêng nè̤ng ciō-iéu ô 8 ciáh sáng: **Lìng** (林), **Dìng** (陳), **Uòng** (黃), **Dâng** (鄭), **Ciĕng** (詹), **Kiŭ** (邱), **Hò̤** (何), **Hù** (胡).

Dìng, Lìng, Uòng gâe̤ng Dâng sê hiêng-hâ-sì Hók-ciŭ 4 ciáh có̤i duâi gì sáng. Nè̤ng gōng "Dìng Lìng siŏh duâi buáng, Uòng Dâng muāng gă̤ bà̤" (陳林蜀大半, 黃鄭滿街排).

分類:Lĭk-sṳ̄
分類:Hók-gióng
Chék Lìng Báik Ĭng

«**Chék Lìng Báik Ĭng**» (戚林八音) găh 1749 nièng siā uòng, sê Hók-ciŭ buōng-iòng có̤i chók-miàng gì dê-huŏng ông-cṳ̆, iâ sê hiêng-gĭng ngiēng-géu Hók-ciŭ-uâ ĭng-ông gì dê̤ṳng-iéu cṳ̆-lâiu.

«Chék Lìng Báik Ĭng» sê «**Chék Chăng-cióng Báik Ĭng Cê-ngiê Biêng-lāng**» (戚參將八音字義便覽, siàng-cṳ̆ găh Mìng-dièu Chék Gié-guŏng (戚繼光) diŏh Hók-gióng káung Uŏ gì sèng-hâiu) gâe̤ng «**Tái-sṳ̄ Lìng Pék-săng Sĭng-săng Ciŏ-ngṳ̆k Dùng-sĭng**» (太史林碧山先生珠玉同聲, siàng-cṳ̆ găh Chĭng-dièu Kŏng-hĭ nièng găng) lâng buōng ông-cṳ̆ gì hăk-déng-buōng.

"**Báik Ĭng**" gì é-sé̤ṳ sê "8 ciáh siăng-diêu". Dŏng-sì biĕng-siā «Chék Chăng-cióng Báik-ĭng Cê-ngiê Biêng-lāng» gì nè̤ng nêng-ùi, Hók-ciŭ-uâ ô 8 ciáh siăng-diêu: Bìng Siōng Ké̤ṳ Ĭk (平上去入) gáuk hŭng Siông Hâ (Siông Hâ cêu sê Ĭng Iòng). Dáng-sê gì-sĭk Hók-ciŭ-uâ gì Siōng-siăng mò̤ hŭng Siông Hâ, gó-chṳ̄ nâ ô 7 ciáh siăng-diêu.

2001 nièng, Hók-gióng Ìng-mìng Chók-bēng-siâ dṳ̀ng-sĭng chók-bēng lāu iù Mìng-ngṳ̄ hŏk-ciā Lī Ṳ̀-lṳ̀ng (李如龍) gáu-dó̤i gì «**Chék Lìng Báik Ĭng Gáu-cé̤ṳ**».

Č
Č
Č
Huák-guók

**Huák-guók** (法國, Huák-ngṳ̄: ), ciòng-chĭng **Huák-làng-să̤ Gê̤ṳng-huò-guók** (; IPA: [ʁepyblik fʁɑ̃sɛz]) sê Ĕu-ciŭ gì siŏh bĭh guók-gă, dṳ̀ lāu Ĕu-ciŭ buōng-tū ī-nguôi, Huák-guók găk Dâi-iòng-ciŭ, Hĭ-ciŭ, Mī-ciŭ dēng ciŭ gó ô liāng-tū. Buōng-tū ī-nguôi gì liāng-tū giéu la̤ "hāi nguôi liāng-tū".

Huák-guók sê sié-gái siông céng-dê gĭng-cá̤ ùng-huá siŏng-dŏng huák-dăk gì guók-gă cĭ-ék.

## Dê-lī
Huák-guók buōng-tū găk Ĕu-ciŭ să̤ buô, báe̤k méng gâe̤ng Bī-lé-sì, Luxembourg siŏng ciék, dĕ̤ng buô gâe̤ng Dáik-guók, Sôi-sê̤ṳ, É-dâi-lé siŏng kiâng, dĕ̤ng-nàng ô Dê-dṳ̆ng-hāi, să̤-nàng guók-géng siông ô Andorra gâe̤ng Să̤-băng-ngà lâng bĭh guók-gă, să̤ méng sê Dâi-să̤-iòng, să̤-báe̤k gák lă̤ Ĭng-guók Hāi-hiĕk gâe̤ng Ĭng-guók dó̤i sióng, téng dê-dù gā̤-dēng lié káng Huák-guók buōng-tū hìng-sék chiông 6 dèu biĕng gì huŏng-hìng.

## Lĭk-sṳ̄
Huák-guók-nè̤ng sê gū-cā Gallia-nè̤ng gì hâiu-iô, sê Celt-nè̤ng gì siŏh ciĕ-puái. Gallia ké̤ṳk Lò̤-mā Dá̤-guók miĕk-uòng hâiu, Gallia kăi-sṳ̄ ciék-sêu Lò̤-mā ùng-huá, tŭng-hèng Lá-dĭng-ngṳ̄. Gĭng-dáng gì Huák-ngṳ̄ cêu sê téng Lá-dĭng-ngṳ̄ iēng-huá lì gì.

Diŏh 1789 nièng Huák-guók Dâi-gáik-mêng huák-sĕng ī-sèng, Huák-guók ék-dĭk sê gŭng-ciō-cié. Huák-guók Dâi-gáik-mêng ké̤ṳk nêng-ùi sê ìng-lôi lĭk-sṳ̄ siông dô̤i-gá có̤i chāng-liĕk gì gáik-mêng, ô cĭng sâ̤ nè̤ng ké̤ṳk tài sī. 1799 nièng, Napoléon Bonaparte kăi-sṳ̄ tūng-dê Huák-guók, gĭng-guó gŭng-sê̤ṳ kuák-diŏng, gióng-lĭk lāu siŏh ciáh dá̤-guók. Cĭ hâiu diŏh 19 sié-gī, Huák-guók bô gĭng-lĭk lāu iā sâ̤ céng-biéng.

Huák-guók báik-cèng ô cêng sâ̤ hāi nguôi sĭk-mìng-dê, bău-guák Huák-guók liāng Indochina dê-kṳ̆ (chiông Uŏk-nàng dēng-dēng).

Ék Ciéng gâe̤ng Nê Ciéng, Huák-guók dŭ sê có̤i-hâiu gì ciéng-iàng-guók. Nê Ciéng giék-sók hâiu, Huák-guók sìng-ùi Lièng-hăk-guók 5 ciáh siòng-êng-lī-sê̤ṳ-guók cĭ ék.

## Ùng-huá
### Gióng-dé̤ṳk

### Ùng-hŏk
Huák-guók ùng-hŏk gì nguòng-tàu â̤-sāi dŭi-sùi gáu Dṳ̆ng Sié-gī. Lĭk-sṳ̄ siông dék dê̤ṳng-iéu gì cáuk-gă sê François Rabelais, ĭ dék chók-miàng gì cáuk-pīng sê «Gê̤ṳ-ìng Diông» (*Gargantua and Pantagruel*), hiêng-dâi Huák-ngṳ̄ ô cêng sâ̤ sìng-hông dŭ sê téng ĭ gì cáuk-pīng diē-sié gié-sìng lì gì.

Găk 18 gâe̤ng 19 sié-gī, Huák-guók gì ùng-hŏk ngiê-sŭk huák-diēng gáu dék gèng gì cūi-bìng. 18 sié-gī ô Voltaire, Denis Diderot gâe̤ng Jean-Jacques Rousseau. 19 sié-gī ô Victor Hugo, Alexandre Dumas (*Alexandre Dumas, père*), ké̤ṳk hâiu-dô̤i-nè̤ng làu giâ cêng sâ̤ iŭ-séu gì ùng-hŏk cáuk-pīng, chiông «Săng ciáh Huōi-ché̤ṳng-chiū» (*Les Trois Mousquetaires*), «Gĭ-dók-săng Báik-ciók» (*Le Comte de Monte-Cristo*), «Hāi-dā̤ Lâng-uâng Lī »(*Vingt mille lieues sous les mers*), «Bă-là̤ Séng-mū-iêng» (*Notre-Dame de Paris*), dēng-dēng.

分類:Ĕu-ciŭ guók-gă
Ià-sŭ

Nā-sák-lĕk-nè̤ng **Ià-sŭ** (耶穌), iâ hô̤ lā̤ **Ià-sŭ Gĭ-dók** (耶穌基督), sê Gĭ-dók-gáu gì cháung-gióng-ciā gâe̤ng Gi-dók Gáu séng-iōng gì dṳ̆ng-sĭng ìng-ŭk. "Ià-sŭ" sê Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ gì "ישו", é-sé̤ṳ sê "Siông-dá̤ cīng-géu"; "Gĭ-dók" sê Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì "Χριστός", é-sé̤ṳ sê "ciék-sêu muák-iù-lā̤ gì nè̤ng".

Ô-guăng Ià-sŭ gì gū-sê̤ṳ dŭ gé diŏh Sĭng-iók Séng-gĭng lā̤. Séng-gĭng gà̤-dēng gé-cái, Ià-sŭ sĕng-uăk diŏh Lò̤-mā Dá̤-guók sì-dô̤i, săng diŏh găk mā-sò̤ diē-sié. Ĭ lòng-nā̤ sê Séng-mū Mā-lé-ā. Gĭ-dók-gáu gì gáu-iū dŭ siŏng-séng Ià-sŭ sê Siông-dá̤ dŭk-sĕng-cṳ̄. Ĭ chók-sié hī gĕ̤ng ké̤ṳk nè̤ng diâng có̤ Séng-dáng-cáik.

Áng Séng-gĭng gà̤-dēng lié gé-cái, Ià-sŭ buók-duâi hâiu, ĭ nguòng-lā̤ găh cê-gă gì gó-hiŏng diòng gáu. Dáng ĭ gó-hiŏng gì nè̤ng ng ciék-sêu ĭ, cêu buóh ciŏng ĭ tiāng lŏ̤h săng â. Gó-chṳ̄ ĭ cêu gáu bĕk-dó̤i diòng-gáu gōng-dô̤, hióng Iù-tái-nè̤ng sŏng-gōng Siông-dá̤ gì dô̤. Ià-sŭ gōng-dô̤ sì-hâiu sèu-sèu cĕng-dó̤i dŏng-sì Iù-tái-gáu gì gĭng-sṳ̄ Huák-lé-suói-nè̤ng. Piĕ bàng ĭ-cà̤ gā-siêng, ó̤i có̤ biēu-méng dâi-gié, sī siū lŭk-huák mâ̤ kŭi-tĕ̤ng. Ĭng-chṳ̄ niā giék cī piĕ Huák-lé-suói-nè̤ng, cī piĕ nè̤ng cêu buóh tài sī Ià-sŭ. Iù sê ĭ-cà̤ ciâ gáu Iù-tái tì-lók Bī-là-dŏ̤ huāi-nē̤ gōng Ià-sŭ cê-chĭng sê Iù-tái gì uòng, siōng dái-liāng gùng-cé̤ṳng có̤-huāng. Tì-lók cêu puái nè̤ng niăh ĭ. Dáng gĭng-guó sīng-ông, Bī-là-dŏ̤ mò̤ tō̤ chók Ià-sŭ ô sié-nó̤h cô̤i găi-dŏng sīng-puáng. Dáng Huák-lé-suói-nè̤ng dái-liāng gùng-cé̤ṳng iĕu-giù déng sī Ià-sŭ. Bī-là-dŏ̤ giăng ng dák-éng Huák-lé-suói-nè̤ng gâe̤ng cī piĕ gùng-cé̤ṳng gì iĕu-giù â̤ īng-kī hông-luâng, gó-chṳ̄ cêu sông lĕ̤h ĭ-cà̤ gì é-sé̤ṳ, ciŏng Ià-sŭ déng sī câi sĕk-cê-gá gà̤-dēng lié. Ià-sŭ sī hâiu dâ̤ 3 nĭk téng muó diē-sié bô-uăk kī lì, iù-sê, ìng-mìng dŭ siŏng-séng ĭ sê ìng-lôi gì Géu-ciō. Áng gáu-huôi gì diòng-tūng, diâng Ià-sŭ hók-uăk hī gĕ̤ng có̤ Bô-uăk-cáik.

## Nguôi-buô lièng-giék
* Ià-sŭ Sĕng-bìng (Hók-ciŭ-uâ puói-ĭng, gŏng-gé̤ṳ Lô-gă Hók-ĭng páh siàng)

分類:Ìng-ŭk
分類:Gĭ-dók-gáu
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄

**Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄** (閩東語), iâ hô̤ lā̤ **Mìng-dĕ̤ng-uâ** (閩東話), sê diŏh Hók-gióng dĕ̤ng buô dê-kṳ̆ gâe̤ng Ciék-gŏng dĕ̤ng-nàng buô dê-kṳ̆ tŭng-hèng gì siŏh cṳ̄ng Mìng-ngṳ̄, dâi-biēu huŏng-ngiòng sê Hók-ciŭ-uâ. Gōng Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì nè̤ng gó̤ cê-gă gì mū-ngṳ̄ hô̤ lō̤ **[[Bàng-uâ]]** (), é-sé̤ṳ sê „bàng-siòng gōng gì uâ“.

Diŏh Dṳ̆ng-guók, guăng-huŏng dêng-ngiê ciā ngṳ̄-ngiòng sê Háng-ngṳ̄ gì huŏng-ngiòng, gó̤ ĭ **Mìng-dĕ̤ng huŏng-ngiòng** (閩東方言). Bók-guó, nâ báik gōng Háng-ngṳ̄ gì nè̤ng uòng-ciòng tiăng mâ̤ huòi-é Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄, gó-chṳ̄ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ sê siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng, ng-sê huŏng-ngiòng.

## Huŏng-ngiòng
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ â-dā̤ â̤ dé̤ṳng buŏng 3 ciáh huŏng-ngiòng piéng-kṳ̆, cī 3 ciáh piéng-kṳ̆ cĭ-găng gău-liù ô nék-giāng káung-nàng:

# **[[Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Nàng-piéng]]**: Gōng ciā uâ gì nè̤ng ciō-iéu diêu diŏh Mìng dṳ̆ng sĕk ék, iâ cêu sê  Mìng-gĕ̤ng dṳ̆ng-hâ-iù gáu ĭk-hāi-kāu gì dê-kṳ̆: bău-guák Hók-ciŭ chê-kṳ̆, Bìng-nàng, Kŭ-chèng, Lò̤-nguòng, Lièng-gŏng, Mìng-chiăng, Mìng-âiu, Diòng-lŏ̤h, Īng-tái, Hók-chiăng, Bìng-tàng. Dâi-biēu huŏng-ngiòng sê Hók-ciŭ-uâ.
# **[[Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Báe̤k-piéng]]**: Gōng ciā uâ gì nè̤ng ciō-iéu diêu diŏh gô-dā̤ Hók-nìng-hū hī siŏh dái, iâ cêu sê găk gĭng-dáng Hók-gióng dĕ̤ng-báe̤k buô gì Nìng-dáik dê-kṳ̆ (dṳ̀-kŭi Nìng-dáik chê-kṳ̆). Dâi-biēu huŏng-ngiòng sê Hók-ăng-uâ.
# **[[Màng-gōng]]**: iâ hô̤ lā̤ **Màng-uâ**. Gōng ciā uâ gì nè̤ng ciō-iéu diêu diŏh Ciék-gŏng dĕ̤ng-nàng buô gì Tái-sông-gâing gâe̤ng ĭ hó-gê̤ṳng gì dê-kṳ̆. Găk Chŏng-nàng-gâing dĕ̤ng-báe̤k buô hāi-gièng, iâ ô siŏh ciáh dê-kṳ̆ sê gōng ciā uâ gì. Gâe̤ng Ciék-nàng Mìng-nàng-ngṳ̄ siŏh iông, Màng-gōng sêu gáu Ngù-ngṳ̄ Ŭng-ciŭ-uâ dĕk-biék duâi gì īng-hiōng, gó-chṳ̄ gâe̤ng Hók-gióng gì Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ chă-biék iā duâi.

## Ĭng-ông tā̤-hiê
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gáuk cṳ̄ng huŏng-ngiòng cĭ găng gì chă-biék iā duâi, gó-chṳ̄ gáuk cṳ̄ng huŏng-ngiòng gì sĭng-mō̤, ông-mō̤ gâe̤ng sĭng-diêu dŭ ô bī-gáu duâi gì chă-biék.

Dṳ̀ kó̤ Màng-gōng ī-ngôi, Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ huŏng-ngiòng gì sĭng-mō̤ dŭ chă-bók-dŏ̤. Hók-gióng gì Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ ô 15 ciáh siŏh-iông gì sĭng-mō̤, Hók-ăng-uâ bī Hók-ciŭ-uâ dòng chók w gâe̤ng j lâng ciáh sĭng-mō̤, ô 17 ciáh. Màng-gōng sêu gáu Ngù-ngṳ̄ gì īng-hiōng, sĭng-mō̤ gì só-liông bī Hók-gióng gì Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gó lā̤ sâ̤.

Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ găk ông-mō̤ gà̤-dēng chă-biék iā duâi. Màng-gōng gì ông-mō̤ có̤i ciēu, ô 39 ciáh; có̤i sâ̤ gì sê Nìng-dáik-uâ, ô 69 ciáh hī māng sâ̤.

Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ sū-iū huŏng-ngiòng dŭ ô 7 ciáh sĭng-diêu, bók-guó diŏh gáuk dê tĕ̤k ĭng dŭ mâ̤ siŏh iông. Gĭng-dáng gì Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ dṳ̀ kó̤ siông-sĭng mò̤-niĕ-ài buŏng ĭng gâe̤ng iòng, gì-tă gì sĭng-diêu dŭ ô ĭng, iòng lâng cṳ̄ng.

Â-dā̤ sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gáuk cṳ̄ng huŏng-ngiòng diē-sié 7 ciáh sĭng-diêu gì tĕ̤k-ĭng:

## Nô̤i-buô chă-ê
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ huŏng-ngiòng diŏh cê-sṳ̀ tĕ̤k-ĭng siông chă-biék iā duâi. Â-dā̤ sê só-cê „ék“ gáu „sĕk“ diŏh Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ diē-sié gì tĕ̤k-huák.

## Nguôi-buô Lièng-giék
* Documentation for ISO 639 identifier: cdo
* Ethnologue report for language code: cdo

分類:Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄
Mìng-nàng-ngṳ̄

**Mìng-nàng-ngṳ̄** (閩南語, Bân-lâm-gí) iâ hô̤ lā̤ **Mìng-nàng-uâ** (閩南話) hĕ̤k-ciā **Â-nàng-uâ** (下南話), sê Háng-ngṳ̄-cŭk Mìng-ngṳ̄-ciĕ â-dā̤ gì siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-niòng. Ciā ngṳ̄-niòng iâ sê sāi-ê̤ṳng ìng-só có̤i sâ̤, īng-hiōng-lĭk có̤i duâi gì Mìng-ngṳ̄-ciĕ gì ngṳ̄-niòng. Mìng-nàng-ngṳ̄ huák-nguòng-dê sê Ciòng-ciŭ gâe̤ng Ciŏng-ciŭ, dáng-sê ĭng-ôi Â-muòng gì céng-dê gĭng-cá̤ dê-ôi, Â-muòng-kiŏng ék-buăng ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê biĕu-cūng.

## Dê-lī hŭng-buó
Mìng-nàng-ngṳ̄ hŭng-buó diŏh Mìng-nàng gì Ciòng-ciŭ, Â-muòng gâe̤ng Ciŏng-ciŭ, Dài-uàng duâi buô-hông dê-kṳ̆, Guōng-dĕ̤ng dĕ̤ng-buô gì Dièu-Sáng dê-kṳ̆ gâe̤ng Lòi-ciŭ buáng-dō̤ (Dièu-ciŭ-uâ), Hāi-nàng-dō̤, Mìng-să̤ gì Lṳ̀ng-ngàng chê-kṳ̆ gâe̤ng Ciŏng-bìng, Mìng-dĕ̤ng gì Hók-dīng, Ciék-gŏng nàng buô Chŏng-nàng, Bìng-iòng, Dông-tàu dê-kṳ̆, lièng Nàng-iòng gì Huà-ìng iè-mìng siâ-kṳ̆.

## Lò̤-mā-cê
*Ciō dèu-mŭk: *'Băh-uâ-cê**''

Ké̤ṳk [[Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄]] gì [[Bàng-uâ-cê]] siŏh-iông, Mìng-nàng-ngṳ̄ iâ ô cê-gă gì lò̤-mā ùng-cê, hô̤ lō̤ [[Băh-uâ-cê]].

== Mìng-nàng-ngṳ̄ găk Dài-uàng ==
Dài-uàng gì Mìng-nàng-ngṳ̄ gâe̤ng Hók-gióng gì Â-muòng kiŏng iā chiông. Găk Dài-uàng, Mìng-nàng-ngṳ̄ iâ hô̤ lō̤ „**Dài-ngṳ̄**“ (臺語), „**Dài-uàng-uâ**“ (臺灣話) gâe̤ng „**Holo-uâ'''“.

Ĭng-ôi céng-dê gì nguòng-ĭng, ô siŏh piĕ Dài-uàng-nè̤ng nêng-ùi „Dài-ngṳ̄“ ng-sê „Mìng-nàng-ngṳ̄“. Ĭ-gáuk-nè̤ng gì lī-iù sê, hiêng-gĭng gì „Dài-ngṳ̄“ ī-gĭng téng Nĭk-ngṳ̄ dēng nguôi-ngṳ̄ diē-sié cióh-ĭk iā sâ̤ sṳ̀-ngṳ̄. Dáng-sê, cī cṳ̄ng gōng-huák mò̤ dáik diŏh Ngṳ̄-ngiòng-hŏk-gái gì sìng-nêng.

分類:Mìng-nàng-ngṳ̄
Mī-guók

**Mī-guók** (美國) sê Báe̤k Mī-ciŭ gì siŏh ciáh guók-gă. Ĭ liāng-tū să̤-buô sê Tái-bìng-iòng, dĕ̤ng-buô sê Dâi-să̤-iòng, báe̤k-buô sê Gă-nā-dâi, nàng-buô sê Mĕ̤k-să̤-gŏ̤. Mī-guók sê sié-gái siông céng-dê, gŭng-sê̤ṳ, gĭng-cá̤, kuŏ-gé có̤i huák-dăk gì guók-gă.

## Miàng-cê
Ciòng-chĭng **Mī-lé-giĕng Hăk-cé̤ṳng-guók** (美利堅合衆國, Ĭng-ngṳ̄: United States of America), gô-dā̤ iâ hô̤ lō̤ **Huă-gì-guók** (花旗國), **Dâi-mī-guók** (大美國).
## Lĭk-sṳ̄
15,000 nièng ī-sèng, Éng-dê-ăng buô-lŏk cêu ī-gĭng sĕng-uăk diŏh Mī-ciŭ. 16 sié-gī, Ĭng-guók ciéng-liāng Báe̤k Mī-ciŭ dĕ̤ng-ngiâng, kăi-sṳ̄ sĭk-mìng tūng-dê. 1776 nièng 7 nguŏk 4 hô̤, ĭ gì 13 ciáh sĭk-mìng-dê siŏng-buó dŭk-lĭk; 1783 nièng, dŭk-lĭk ciéng-cĕng giék-sók, Ĭng-guók sék-bâi bêng-chiā sìng-nêng ĭ gì sĭk-mìng-dê dŭk-lĭk. Cī 13 ciáh ciŭ cêu sê có̤i cā gì Mī-guók. Hiêng-hâ-sì gì Mī-guók gê̤ṳng-cūng ô 50 ciáh ciŭ.

1991 nièng Sŭ-lièng gāi-tā̤ ī-hâiu, Mī-guók ék-dĭk sê sié-gái mì-ék gì chiĕu-gék duâi-guók.
## Céng-dê
### Hèng-céng kṳ̆-hĕk

## Ùng-huá

Mī-guók gióng guók sèng-hâiu, ĭ gié-sìng gì ciō-iéu sê Ĭng-guók gì ùng-huá, dáng-sê mā-siông cêu ṳ̀ng-hăk lāu Să̤-băng-ngà, Ái-ī-làng, Dáik-guók, É-dâi-lé, Huák-guók, Hò̤-làng ī-gĭk Hĭ-ciŭ gâe̤ng Ā-ciŭ gì ùng-huá. Ô cĭng sâ̤ nè̤ng gōng Mī-guók sê ùng-huá gì „ṳ̀ng-diāng“ (melting pot), bók-guó hiêng-dâi iâ ô nè̤ng nêng-ùi cūng-kuāng gì bī-liê mâ̤ sék-dáung, ĭng-ôi Mī-guók ùng-huá sê dŏ̤-nguòng-huá, ng-sê "ṳ̀ng-diāng".

Mī-guók ô cĭng sâ̤ Hók-ciŭ iè-mìng, duâi-buô-hông sê téng Diòng-lŏ̤h lì gì.

Mī-guók-nè̤ng ó̤i páh lài-giù gâe̤ng gāng-lāng-giù (hĕ̤k miàng "Mī-guók kă-giù").

## Cŭng-gáu
Cŭng-gáu sê Mī-guók ùng-huá cĭng iéu-gīng gì siŏh buô-hông. 46% gì Mī-guók-nè̤ng ô có̤ lā̤-buái gì sĭk-guáng. 58% gì Mī-guók-nè̤ng gōng, ĭ-gáuk-nè̤ng bàng-siòng sèu-sèu sṳ̆-liòng sĕng-miâng é-ngiê gì ùng-dà̤. Ciā bī-liê chiĕu-guó lāu Ĕu-ciŭ, Nĭk-buōng dēng huák-dăk guók-gă.

58% gì Mī-guók-nè̤ng séng Gĭ-dók-gáu gì Sĭng-gáu. Mī-guók gì guók-gă gáh-ngiòng sê "In God we trust" (Nē̤ng-gă siŏng-séng Siông-dá̤). Sĭng-gáu gì sṳ̆-siōng īng-hiōng lāu Mī-guók gì céng-dê.
## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu

分類:Báe̤k Mī-ciŭ guók-gă
分類:Mī-guók
Ngièng Hók

**Ngièng Hók** (嚴復, ), cê **Gĭ-dô̤** (幾道), Hók-ciŭ-nè̤ng, sê Dṳ̆ng-guók gê̤ṳng-dô̤i gì sṳ̆-siōng-gă, huăng-ĭk-gă.

1867 nièng, Ngièng Hók diē Hók-ciŭ Sùng-céng Hŏk-dòng hŏk-sĭk sāi sùng. 1877 nièng, ĭ liù-hŏk Ĭng-guók hŏk-sĭk hāi-gŭng, 1879 nièng duōng-lì Dṳ̆ng-guók. 1895 nièng Gák-ngū Hāi-ciêng Dṳ̆ng-guók ciêng-bâi cĭ-hâiu, ĭ kăi-sṳ̄ ciŏng cêng sâ̤ să̤-huŏng siĕng-céng gì sṳ̆-siōng gái-siêu diē Dṳ̆ng-guók, bī-gáu chók-miàng gì huăng-ĭk cáuk-pīng ô «Tiĕng Iēng Lâung» (天演論) gâe̤ng «Guók Hô Lâung» (國富論).

Ngièng Hók ciŏng «Tiĕng Iēng Lâung» diē-sié gì lâng guó „natural selection“ gâe̤ng „survival of the fittest“ hŭng-biék huăng-ĭk siàng „ŭk gêng tiĕng dĕk“ (物競天擇) gâe̤ng „sék-ciā sĕng-còng“ (適者生存). Ngièng Hók siōng tŭng-guó cī lâng guó uâ gó̤-só Dṳ̆ng-guók-nè̤ng, ék-diâng diŏh ôi-lāu guó-găk hô-giòng kṳ̀ng-gīng hóng-dáu, nâ-mò̤ cêu â̤ ké̤ṳk bĕk-nè̤ng kiă.

Ngièng Hók huăng-ĭk să̤-huŏng cáuk-pīng, tái-dô iā nêng-cĭng. Găh «Tiĕng Iēng Lâung» gì sê̤ṳ diē-sié, ĭ siā gáu: „Ĭk-sê̤ṳ săng nàng: Séng Dăk Ngā“ (譯事三難: 信達雅). Séng, cêu sê ng-sāi gāi-biéng nguòng cáuk-ciā gì é-sé̤ṳ; Dăk, cêu sê ngṳ̄-ngiòng diŏh tŭng-sáung, hù-hák ngṳ̄-huák; Ngā, cêu sê sāi sṳ̀ cô̤ guó diŏh ô ngā-dé. Cī guó uâ dó̤i hâiu-sié īng-hiōng cêng duâi, ék-dĭk gáu gĭng-dáng, nè̤ng ĭng-nguòng nêng-ùi „Séng“ „Dăk“ „Ngā“ sê puáng-duáng huăng-ĭk hō̤ ngài gì biĕu-cūng (chŭi-iòng Ngièng Hók cê-gă táu-dā̤ mò̤ cūng-kuāng gōng guó).

Ŋ
分類:Sáng Ngièng
Nĭk-buōng

**Nĭk-buōng** (日本) sê Ā-ciŭ dĕ̤ng buô Tái-bìng-iòng lā̤ gì dō̤-guók, diŏh Dṳ̆ng-guók, Dièu-siēng gâe̤ng Ngò̤-lò̤-sṳ̆ dĕ̤ng sié. Ĭ sê sié-gái siông gĭng-cá̤ dâ̤ nê giòng gì guók-gă.

## Lĭk-sṳ̄
### Gū-dâi

### Gê̤ṳng-dâi
1854 nièng, Mī-guók hāi-gŭng ciéng iàng Nĭk-buōng, páh kŭi lāu Nĭk-buōng hióng Să̤-huŏng gì duâi-muòng. Cĭng sâ̤ Nĭk-buōng-nè̤ng kăi-sṳ̄ chĭng-chāng, nêng-ùi Nĭk-buōng gì giòng-sêng sṳ̆-iéu "liê-kŭi Ā-ciŭ" ciék-sêu Să̤-huŏng-huá. Iù-sê, Nĭk-buōng cāi-năk lāu Să̤-huŏng céng-dê gâe̤ng huák-lŭk tā̤-cié. Cī kuŏ lĭk-sṳ̄ cêu hô̤ lā̤ "**Mìng-dê Mì-sĭng**" (明治維新).

Mìng-dê Mì-sĭng cĭ-hâiu, Nĭk-buōng sìng-ùi sié-gái có̤i giòng gì guók-gă cĭ ék, páh bâi Dṳ̆ng-guók (1894 - 1895 nièng gì Gák-ngū Hāi-ciéng) gâe̤ng Ngò̤-lò̤-sṳ̆ (1904 - 1905 nièng gì Nĭk-Ngò̤ ciéng-cĕng). Gáu Nê Ciéng sèng-hâiu, Nĭk-buōng gióng-lĭk "Dâi Dĕ̤ng-ā Gê̤ṳng-ìng-kuŏng" (大東亞共榮圈), liāng-tū bău-guák Nĭk-buōng buōng-tū, Kó-hiĕk Dō̤ nàng buô, Dṳ̆ng-guók dĕ̤ng-buô, Dièu-siēng, Dài-uàng, Nàng-iòng gâe̤ng Tái-bìng-iòng gì cĭng sâ̤ dê-kṳ̆.

Nĭk-buōng gì gê̤ṳng-dâi lĭk-sṳ̄ dŭ sê ké̤ṳk Gŭng-guók-cuō-ngiê sū tūng-dê gì, ék-dĭk gáu Nê Ciéng giék-sók: 1945 nièng Mī-guók hióng Nĭk-buōng gì Guōng-dō̤ gâe̤ng Diòng-gì dàu-bóng 2 lăk nguòng-cṳ̄-dâng, tài sī chiĕu-guó 21 uâng nè̤ng. 8 nguŏk 15 hô̤, Nĭk-buōng dàu-hòng, Nê Ciéng iù-sê giék-sók.

### Hiêng-dâi

## Ùng-huá

Dioh gū-cā, Nĭk-buōng gì ùng-huá sêu Dṳ̆ng-guók īng-hiōng cĭng duâi, cāi-ê̤ṳng Háng-cê, séng-hông Hŭk-gáu gâe̤ng Ṳ̀-gáu.

Nĭk-buōng hiêng-dâi gì ùng-huá sê Dĕ̤ng-huŏng gâe̤ng Să̤-huŏng gì ṳ̀ng-hăk.

Nĭk-buōng-nè̤ng ó̤i siăh ngṳ̀, nṳ̆k gâe̤ng sŭ-chái, bī-gáu chók-miàng gì ĭng-sĭk chiông "**sêu-sṳ̆**" (壽司) gâe̤ng "**lăk-miêng**" (拉麵).

Nĭk-buōng gì tā̤-ṳ̆k bī-gáu chók-miàng gì ô "**iù-dô̤**" (柔道), "**kŭng-chiū-dô̤**" (空手道) gâe̤ng "**giéng-dô̤**" (劍道). "**Siŏng-páuk**" (相撲) ék-buăng ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê Nĭk-buōng tā̤-ṳ̆k gì dâi-biēu.

分類:Ā-ciŭ guók-gă
分類:Nĭk-buōng
Séng-gĭng

***Séng-gĭng*** (聖經, , , , ) sê Iù-tái-gáu gâe̤ng Ià-sŭ-gáu gì cŭng-gáu gĭng-diēng, bău-guák *[[Gô-iók Séng-gĭng]]* lièng *[[Sĭng-iók Séng-gĭng]]*. Gô-iók cêu sê Iù-tái-gáu gì *[[Hĭ-báik-lài Séng-gĭng]]*, Sĭng-iók sê gé-lṳ̆k Ià-sŭ-gĭ-dók gâe̤ng ĭ dù-dâ̤ sū gōng gì uâ lièng sū có̤ gì dâi-gié.

## Hók-ciŭ-uâ ''Séng-gĭng''

19 sié-gī hâiu buáng hiăh, Ĭng Mī gáuk puái gáu-huôi hióng Dṳ̆ng-guók puái-kiēng diòng-gáu-sê̤ṳ. Ôi-lāu huăng-biêng diòng gáu, lì-gáu Hók-ciŭ gì să̤-huŏng diòng-gáu-sê̤ṳ nêng-cĭng hŏk-sĭk Hók-ciŭ-uâ bêng ciŏng Séng-gĭng huăng-ĭk siàng Hók-ciŭ-uâ tū-kiŏng bēng-buōng. Duâi-buô-hông chók-bēng-ŭk sê sāi Bàng-uâ-cê éng gì. Bī-gáu chók-miàng gì sê "Dâi-ĭng lièng Nguôi-guók Séng-cṳ̆ Huôi" (*British and Foreign Bible Society*) găk 1905 nièng chók-bēng gì *Sĭng-iók Séng-gĭng*; 3 nièng hâiu gié-sṳ̆k chók-bēng *Gô-iók Séng-gĭng*.

## Gái káng
* *[[Gô-iók Séng-gĭng]]*
* *[[Sĭng-iók Séng-gĭng]]*

## Ngiê-dāu Lièng-giék

*SÉNG GĬNG SĬNG GÓ IÓK CIÒNG CṲ̆ (Bàng-uâ-cê bēng-buōng)
*SÉNG GĬNG SĬNG GÓ IÓK CIÒNG CṲ̆ (Háng-cê bēng-buōng)
*Hók-ciŭ-uâ iū-siăng Séng-gĭng

分類:Gĭ-dók-gáu
Sĭng-iók Séng-gĭng

**Sĭng-iók Séng-gĭng** (新約聖經, ) sê Ià-sŭ-gáu Séng-gĭng gì âiu buáng buô-hông, gé-lṳ̆k Ià-sŭ Gĭ-dók gâe̤ng ĭ dù-dâ̤ sū gōng gì uâ lièng sū có̤ gì dâi-gié. Ciòng cṳ̆ gê̤ṳng ô 27 guóng:
## Mŭk-liŏh

分類:Séng-gĭng
分類:Sĭng-iók Séng-gĭng
分類:Gĭ-dók-gáu
Sokrates

**Sokrates** (Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: *Σωκράτης*; ĭng-ĭk: **Sŭ-gáh-lăk-dā̤** *蘇格拉底* ; Ĭng-ngṳ̄: *Socrates*, sèng 470 - sèng 399) sê Gū Hĭ-lé-nà̤ gì Diék-hŏk-gă. Ĭ tàu-dā̤ mò̤ siā guó sié-nó̤h cṳ̆, siŏh-sié-nè̤ng dŭ găk lā̤ gâe̤ng bĕk-nè̤ng dàng-uâ, tō̤-lâung bĕk-nè̤ng sṳ̆-siōng siông gì dâi-gié. Ĭ duâi-buô-hông gì sṳ̆-siōng káng-huák dŭ sê ĭ gì dâ̤-cṳ̄ Platon sū gé giâ gì. Sokrates nêng-ùi ĭ sê có̤i chŭng-mìng gì nè̤ng, ĭng-ôi ciòng sié-gái nâ ô ĭ siŏh ciáh nè̤ng â̤ hiēu-dék cê-gă hùng-nó̤h dŭ mâ̤ hiēu.

Dáng-sê, dŏng-sì ô cĭng sâ̤ nè̤ng hièng-hâung Sokrates, dĕk-biék sê Ngā-diēng céng-hū, ĭ-gáuk-nè̤ng nêng-ùi Sokrates gì sṳ̆-siōng dó̤i hâiu-săng-giāng ô hâi. Ngā-diēng mìng-cé̤ṳng buóh puáng sī ĭ. Hiā sèng-hâiu, Sokrates gì-sĭk ô gĭ-huôi liê-kŭi Ngā-diēng, hĕ̤k-ciā niông céng-hū ciŏng ĭ liù-bóng gáu bĕk-dó̤i, dáng-sê ĭ dŭ bóng-ké lāu. Bók-guó, ĭ gó sê siōng sī câi Ngā-diēng, ĭ hĭ-uông ĭ gì sī â̤ niông cē̤-nē̤ gì mìng-cé̤ṳng sêu gáu gáu-ṳ̆k. Gáu dṳ̆ng-muōi, ĭ ké̤ṳk nè̤ng táu sī kó̤.

## Sṳ̆-siōng
Sokrates huāng-dó̤i mìng-ciō gì céng-dê cié-dô, nêng-ùi lī-séng sê ìng-sĕng gì gŏng-gĭ, dĭ-sék sê có̤i gèng gì siêng, diék-hŏk sê có̤i gèng gì dĭ-sék. Ĭ nêng-ùi, diék-hŏk gì gŏng-buōng mŭk-dék sê "nêng-sék nṳ̄ cê-gă". Sokrates tàu-tàu-huòi tà̤-chók lò̤-cék-hŏk gŭi-năk gâe̤ng dêng-ngiê gì huŏng-huák, nêng-ùi "ék-buăng" găk "gó̤-biĕk" cĭ sèng, kái-niêng sāng-sĕng sê̤ṳ-ŭk.

***Sokrates Dó̤i-uâ-liŏh*** sê iù Platon gâe̤ng Xenophon sū siā gì ô-guăng Sokrates dó̤i-uâ gì cṳ̆. Ĭ gé-liŏh lāu Sokrates gâe̤ng dŏng-sì Hĭ-lé-nà̤ ìng-ŭk gì dó̤i-uâ ī-gĭk ĭ gâe̤ng ĭ hŏk-sĕng cĭ-găng gì tō̤-lâung.

分類:Hĭ-lé-nà̤ ìng-ŭk
分類:Diék-hŏk
分類:Lĭk-sṳ̄
Aristoteles

**Aristoteles** (, ĭng-ĭk: **Ā-lī-sê̤ṳ-dŏ̤-dáik** *亞里士多德*, ) sê Gū Hĭ-lé-nà̤ mì-sĭng-ciō-ngiê diék-hŏk-gă. Ĭ sê Platon gì hŏk-sĕng, Alexander Dâi-dá̤ gì sĭng-săng. Alexander Dâi-dá̤ guó-sié hâiu, Ngā-diēng huák-sĕng huāng Mā-gì-dáung gì ông-dông, gó-chṳ̄ Aristoteles liê-kŭi Ngā-diēng, cĭ-hâiu mò̤ nuâi òng ĭ cêu bâng sī lāu.

分類:Hĭ-lé-nà̤ ìng-ŭk
分類:Diék-hŏk
分類:Lĭk-sṳ̄
Ĭng-guók

**Ĭng-guók** (英國), ciòng-chĭng **Dâi Bók-liĕk-diĕng gâe̤ng Báe̤k Ái-ī-làng Lièng-hăk Uòng-guók** (), sê Ĕu-ciŭ gì 1 ciáh guók-gă, iù Dâi-bók-liĕk-diĕng Dō̤ siông gì Ĭng-gáik-làng (*England*), Sŭ-gáik-làng (*Scotland*), Ŭi-ī-sê̤ṳ (*Wales*), gâe̤ng Ái-ī-làng Dō̤ dĕ̤ng-báe̤k-buô gì Báe̤k Ái-ī-làng (*North Ireland*) cū-siàng, iâ bău-guák sié-gái gì-tă dê-kṳ̆ gì sĭk-mìng-dê.

Ĭng-guók sê G7 Hŭng-huôi gâe̤ng Ĕu-mèng gì sìng-uòng-guók, iâ sê Lièng-hăk-guók gâe̤ng Báe̤k-iók gì gióng-lĭk-ciā. Ĭng-guók sê hiéng-gĭng sié-gái siông ô hŏk-ū-ké gì gūi ciáh guók-gă cĭ-ék.

## Miàng-cê
Iâ hô̤ lō̤ **Ĭng-gék-lé** (英吉利), **Dâi-ĭng-guók** (大英國).

## lĭk-sṳ̄
### Gê̤ṳng-dâi

19 sié-gī sì-hâiu, Dâi-ĭng Dá̤-guók guók-lĭk giòng-sêng. Ĭ ciéng-liāng ciòng sié-gái chiĕu-guó 1/4 gì līng-tū, giéu lā̤ „Nĭk-bók-lŏ̤h Dá̤-guók“. Dŏng-sì, Dṳ̆ng-guók gì Hiŏng-gē̤ng, Să̤-câung, Dòng-gĕ̤ng-làu-mĭk dēng dê-huŏng dŭ sê Ĭng-guók gì sĭk-mìng-dê; Hók-ciŭ gâe̤ng Â-muòng iâ sê ĭ gì tŭng-sŏng kēu-ngiâng. Nê Ciéng cĭ-hâiu, Ĭng-guók duâi-buô-hông sĭk-mìng-dê dŭ dŭk-lĭk gióng guók.

## Ùng-huá

Dṳ̀ lāu Ĕu-ciŭ ùng-huá, Ĭng-guók iâ ṳ̀ng-hăk lāu gì-tă sĭk-mìng-dê ùng-huá, chiông Éng-dô dēng-dēng.

Ĭng-guók gì ùng-hŏk siŏng-dŏng huák-dăk. Găh lĭk-sṳ̄ siông, Ĭng-guók có̤i chók-miàng gì cáuk-gă sê William Shakespeare.

Ĭng-guók-nè̤ng dé̤ṳng-é gì ông-dông sê kă-giù, golf, uōng-giù dēng-dēng.

## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu

I
Huák-ngṳ̄

**Huák-ngṳ̄** (*français, la langue française*) sê Ĕu-ciŭ Huák-guók-nè̤ng gâe̤ng Gă-nā-dâi Gā̤-bá̤ek Sēng (*Québec*) nè̤ng sāi gì ngṳ̄-ngiòng. Ĭng diŏh lĭk-sṳ̄ nguòng-ĭng, gĭng-dáng găh Hĭ-ciŭ iâ ô cêng sâ̤ guók-gă dò̤ Huák-ngṳ̄ có̤ guók-gă gì ciáng-sék ngṳ̄-ngiòng. Lièng-hăk-guók gâe̤ng gì-tă guók-cié cū-cék iâ ô kĕk Huák-ngṳ̄ siā ùng-giông.

## Lĭk-sṳ̄
Huák-ngṳ̄ sê Éng-dô Ĕu-lò̤-bă Ngṳ̄-hiê Lá-dĭng-ngṳ̄-cŭk gì siàng-uòng. Gô-dā̤ Gŏ̤-lù (高盧) dê-kṳ̆ gì nè̤ng gōng Gŏ̤-lù-ngṳ̄, Lò̤-mā-nè̤ng gáu cuāi-nē̤ ī-hâiu, gâe̤ng Gŏ̤-lù-nè̤ng cà̤-têu giék-huong, dŏng-dê Lò̤-mā-nè̤ng gōng gì Lá-dĭng-ngṳ̄ cêu sêu gáu Gŏ̤-lù-ngṳ̄̄ gì īng-hiōng, huák-diēng siàng Gŏ̤-lù dê-kṳ̆ dŏng-dê gì Lá-dĭng-ngṳ̄ gōng-băh-uâ. Gū Lò̤-mā Dá̤-guók miĕk-uòng ī-hâiu, Huák-guók-nè̤ng ôi cī cūng gōng-băh-uâ siék-lĭk tĕ̤k-siā biĕu-cūng, gáu-muōi biéng-siàng Huák-guók gì biĕu-cūng ngṳ̄-ngiòng.

## Cê-mō̤

分類:Ngṳ̄-ngiòng
Lìng Cáik-sṳ̀

**Lìng Cáik-sṳ̀** (林則徐, ), biēu-cê **Nguòng-hū** (元撫), sê Dṳ̆ng-guók Muāng-chĭng sèng-âu gì céng-dê-gă gâe̤ng hŏk-ciā. Ĭ báik-cèng diŏh Guōng-ciŭ dái-liāng Dṳ̆ng-guók ìng-mìng dī-káung Ĭng-guók kŭi-diēng "Hū-muòng siĕu iĕng" (虎門銷煙). Chŭi-iòng cuòi ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê ĭ ūi-dâi gì sê̤ṳ-cék, dáng-sê ciā dâi iâ sê 1839 nièng huák-sĕng Dâ̤-ék-huòi Ă-piéng Ciéng-cĕng gì ciō-iéu nguòng-ĭng.

Lìng Cáik-sṳ̀ diŏh Hók-ciŭ chók-sié, có̤-sá̤ sèng-hâiu tĕ̤k-cṳ̆ iā nêng-cĭng. 1871 nièng, ĭ guăng có̤ „Hù-Guōng Cūng-dók“ (湖廣總督). Dùng nièng bô sĕng có̤ "Kĭng-chă̤ Dâi-sìng" (欽差大臣), ké̤ṳk Huòng-dá̤ pái kó̤ Guōng-dĕ̤ng géng Ă-piéng. Găk géng iĕng sèng-hâiu, ĭ mŭk-siŭ chiĕu-guó 2 uâng siŏng Ă-piéng, hŭng-sō̤ Ĕu-ciŭ lì gì sŏng-sùng. Dáng-sê, ĭ gì nū-lĭk mò̤ sìng-gŭng.

Ă-piéng Ciéng-cĕng huák-sĕng ī-hâiu, Huòng-dá̤ ôi lāu ché̤ṳ-huăk Lìng Cáik-sṳ̀, cêu ciŏng ĭ huák-puói gáu Sĭng-giŏng chṳ̆ng-gŭng. Dáng-sê ĭ táu-dā̤ mò̤ gāi-biéng ĭ dó̤i guók-gă gì dṳ̆ng-sìng. Ĭ ô siā guó 1 dà̤ sĭ gōng: „Gēu lé guók-gă sĕng sṳ̄ ī, kī ĭng huô hók biê kṳ̆ cĭ?“ (茍利國家生死以, 豈因禍福避趨之?) 1850 nièng, ĭ sī diŏh diōng kó̤ Guōng-să̤ gì diô dŏng.

## Chăng-ō̤ cṳ̆-lâiu

## Nguôi-buô lièng-giék

* Lìng Cáik-sṳ̀ gì piĕ
* Lìng Cáik-sṳ̀ Sṳ̀-dòng

分類:Gū-dâi Dṳ̆ng-guók ìng-ŭk
分類:Hók-ciŭ-nè̤ng
分類:Céng-dê-gă
分類:Sáng Lìng
Bă-biĕk-ták

**Bă-biĕk-ták** (巴别塔) sê Séng-gĭng gà̤-dēng-sié gé-cái gì 1 bĭh dê-miàng. **Bă-biĕk** sāi Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ siā có̤ „“, é-sé̤ṳ sê „biéng láung“.

Gŏng-gé̤ṳ Gô-iók Séng-gĭng «Cháung-sié Gé» dâ̤ 11 ciŏng gé-cái, Bă-biĕk-ták sê ìng-lôi ôi lāu sāi cê-gă gì miàng gèng gáu tiĕng, sū kī gì ták. Hiā sèng-hâiu, tiĕng-â nè̤ng lūng-cūng gōng 1 cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. Ĭng-ôi Siông-dá̤ Ià-huò-huà nêng-ùi ìng-lôi gì siōng-huăk sê ngài gì, i-cà̤ mâ̤ gé-sì i-cà̤ sê Siông-cuō cáung có̤ gì, gó siông gâe̤ng Siông-cuō piâng nèng-lik, huâng lāu giĕu-ngô̤ gì cô̤i. Gó-chṳ̄ cêu biéng láung ĭ-gáuk-nè̤ng gì kēu-ĭng, giéu ĭ-cà̤ mò̤ nièng-ài gié-sṳ̆k kī ták. Gó-sê̤ṳ nè̤ng sèu-sèu dò̤ Bă-biĕk-ták lì gāi-sék ìng-lôi ká̤-sié ô hī-māng sâ̤ gì ngṳ̄-ngiòng.

## Séng-gĭng nguòng-ùng
«Cháung-sié Gé» 11:1-9 gé diŏh â-dā̤:
*<small style="color:#0000ff;">1</small> Dŏng-sì tiĕng-â nè̤ng kēu-ĭng siŏh-iông, uâ-ngṳ̄ siŏng-dùng. <small style="color:#0000ff;">2</small> Iù dĕ̤ng biĕng buăng kó̤ sì-hâiu, gáu Sê-nā dê-huŏng, ngê̤ṳ diŏh bàng dê, cêu lŏ̤h hŭ-uái dêu. <small style="color:#0000ff;">3</small> Gáuk-nè̤ng siŏng ngiê-lâung gōng: "Diŏh cà̤ lì có̤ ciŏng, sāi huōi siĕu hō̤." Ŏ̤h ciŏng-uâng, ô ciŏng, dáung có̤ siŏh, bô ô siŏh-iù, dáung có̤ huŏi. <small style="color:#0000ff;">4</small> Bô gōng ā: "Diŏh cà̤ lì kī siàng gâe̤ng ták, ták dīng diŏh gèng gáu tiĕng, sāi nguāi miàng diòng chók, miēng-dék nguāi-nè̤ng sáng kó̤ dê lā̤ gáuk-ché̤ṳ." <small style="color:#0000ff;">5</small> Ià-huò-huà gáung-lìng, ó̤i káng sié-găng nè̤ng sū kī gì siàng, gâe̤ng ták. <small style="color:#0000ff;">6</small> Ià-huò-huà cêu gōng: "Cé̤ṳng-nè̤ng có̤ siŏh-iông gì, báh-sáng uâ-ngṳ̄ iâ siŏng-dùng, dăng kī-chiū ciŏng-uâng có̤ lāu. Gáu ī-hâiu, ĭ sū ó̤i có̤ gì, mò̤ siŏh iông â̤ géng-cī dék ĭ. <small style="color:#0000ff;">7</small> Ngō̤-că̤ diŏh gáung-lìng, biéng luâng ĭ-gáuk-nè̤ng gì kēu-ĭng, sāi ĭ uâ-ngṳ̄ mâ̤ siŏng tŭng." <small style="color:#0000ff;">8</small> Ŏ̤h ciŏng-uâng, Ià-huò-huà cêu sāi ĭ iù hŭ-uái sáng kó̤ dê lā̤ gáuk-ché̤ṳ, kī siàng gì dâi cêu sák kó̤. <small style="color:#0000ff;">9</small> Ĭng Ià-huò-huà biéng luâng cé̤ṳng báh-sáng gì kēu-ĭng, sāi ĭ iù hŭ-uái sáng kó̤ dê lā̤ gáuk-ché̤ṳ, gó-chṳ̄ ciā siàng miàng giéu Bă-biĕk.*

## Nguôi-buô lièng-giék
* «Cháung-sié Gé» dâ̤ 11 ciŏng
* Is there archaeological evidence of the Tower of Babel? (Ĭng-ngṳ̄)

分類:Gĭ-dók-gáu
Ĕu-ciŭ

**Ĕu-ciŭ** (歐洲, *Europa*) sê sié-gái chék duâi ciŭ cĭ ék. Ĭ dĕ̤ng-buô sê Ā-ciŭ, să̤-buô sê Dâi-să̤-iòng, báe̤k-buô sê Báe̤k-bĭng-iòng. Ural Săng (Ĭng-ngṳ̄: *Ural Mountains*) gâe̤ng Lī Hāi (Ĭng-ngṳ̄: *Caspian Sea*) sê Ĕu-ciŭ gâe̤ng Ā-ciŭ gì buŏng-gái. Ĕu-ciŭ miêng-cék nâ bī Dâi-iòng-ciŭ duâi siŏh-nék-giāng. Dáng-sê áng ìng-kēu lì sáung, ĭ sê sié-gái dê 2 duâi gì ciŭ.

"Ĕu-ciŭ" ciā miàng sê téng Hĭ-lé-nà̤ sìng-uâ diē-sié 1 ciáh cṳ̆-niòng-nè̤ng gì miàng "Ĕu-lò̤-bă" (歐羅巴, Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: *Ευρώπη*) lì gì.

## Lĭk-sṳ̄
Gū Hĭ-lé-nà̤ sê Ĕu-ciŭ ùng-mìng gì ièu-lài. Gū Hĭ-lé-nà̤ gâe̤ng Gū Lò̤-mā sì-dô̤i sê gū-cā Ĕu-ciŭ ùng-huá có̤i huák-dăk gì sì-dô̤i. Gū Lò̤-mā Dá̤-guók miĕk-uòng cĭ hâiu, Ĕu-ciŭ giàng diē Ŭ-áng Sì-dô̤i.

15 sié-gī Ùng-ngiê Hók-hĭng cĭ hâiu. Să̤-buô gì huák-dăk guók-gă kăi-sṳ̄ hióng hāi-nguôi sìng-tō̤ sĭk-mìng-dê. Cī kuŏ lĭk-sṳ̄ iâ hô̤ lō̤ "Dê-lī Dâi-huák-hiêng". Ĕu-ciŭ ùng-mìng ké̤ṳk sĭk-mìng-ciā dái gáu Mī-ciŭ dēng gì-tă dê-kṳ̆.

Dê-lī Dâi-huák-hiêng cĭ hâiu, Ĕu-ciŭ kăi-sṳ̄ giàng diē mìng-ciō. Hiā sèng-hâiu huák-sĕng guó bī-gáu chók-miàng gì ông-dông chiông Huák-guók Dâi-gáik-mêng dēng-dēng.

18 sié-gī, Gĕ̤ng-ngiĕk Gáik-mêng găk Ĭng-guók kăi-sṳ̄, iù-sê ìng-lôi siâ-huôi gì sĕng-săng huŏng-sék huák-sĕng cêng duâi gì biéng-huá.

20 sié-gī, ìng-lôi lĭk-sṳ̄ siông có̤i duâi gì sié-gái dâi-ciéng dŭ sê iù Ĕu-ciŭ kăi-sṳ̄. Nê Ciéng giék-sók hâiu, Siâ-huôi-ciō-ngiê gì Sŭ-lièng gâe̤ng gì-tă Cṳ̆-buōng-ciō-ngiê gì Să̤-huŏng guók-gă bô kăi-sṳ̄ Lēng Ciéng. 1991 nièng Sŭ-lièng gāi-tā̤, Lēng Ciéng giék-sók.

Buóh liēu-gāi Ĕu-ciŭ ùng-huá, cêu găi-dŏng liēu-gāi ĭ gì 2 ciáh nguòng-tàu: Gū Hĭ-lé-nà̤ gâe̤ng Gĭ-dók-gáu.

## Ciō-iéu guók-gă

*
*
* -- buô-hông găk Ā-ciŭ 
*
* -- buô-hông găk Ā-ciŭ 
* -- buô-hông găk Ā-ciŭ, buô-hông sìng-nêng
* 
*
*
*
*
* -- buô-hông găk Ā-ciŭ
* -- buô-hông găk Ā-ciŭ, buô-hông sìng-nêng
*
*
*
*
*
* -- buô-hông găk Ā-ciŭ 
*
*
*
*
*
*
* -- buô-hông găk Ā-ciŭ 
* -- buô-hông sìng-nêng
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* -- buô-hông găk Ā-ciŭ  
*
*
*
*
*
* -- buô-hông găk Ā-ciŭ, buô-hông sìng-nêng
*
*
*-- buô-hông găk Ā-ciŭ  
*
*
*

## Dê-kṳ̆
*  -- sṳ̆k Hŭng-làng
*  -- sṳ̆k Ĭng-guók
*  -- sṳ̆k Ĭng-guók
*  -- sṳ̆k Nò̤-ŭi
*  -- sṳ̆k Ĭng-guók
*  -- sṳ̆k Ĭng-guók
*  -- sṳ̆k Dăng-măh
## Gì-tă
* 
* 

E
Săng-săng

**Săng-săng** (三山) sê Hók-ciŭ gì biék-chĭng, ĭng-ôi gô-dā̤ Hók-ciŭ siàng diē-sié ô săng láung săng. Cī săng láung săng dó̤-dā̤ sê diē săng láung, gó mâ̤ chĭng-chū. Hiêng-sì-câi cī săng láung sê Bìng-săng (屏山), Ŭ-săng (烏山), Ṳ̆-săng (于山).  

## Còng, hiêng, bók-kō̤-giéng gì gōng-huák
Ô-guăng Săng-săng gì sū-cī găh Hók-ciŭ, ô cī uâng gōng-huák: Săng săng còng, săng săng hiêng, săng săng bók-kō̤-giéng. (三山藏，三山現，三山不可見。)
:„Săng săng còng“ gì săng săng: Lò̤-săng (羅山), Iā-săng (冶山), Mìng-săng (閩山);
:„Săng săng hiêng“ gì săng săng: Ŭ-siŏh-săng (Ŭ-săng), Ṳ̀-săng, Uŏk-uòng-săng (Bìng-săng); 
:„Săng săng bók-kō̤-giéng“ gì săng săng: Lìng-săng (靈山), Ciĕ-săng (芝山), Cṳ̆ng-săng (鐘山).

## Săng-săng gì diòng-siók
Gŏng-gé̤ṳ diòng-siók, Mìng-uòng găh kuók-gióng Hók-ciŭ siàng sì-hâiu, ciŏng Bìng-săng, Ŭ-săng, Ṳ̀-săng kuòng gáu siàng-chiòng diē-sié, gó-chṳ̄ Hók-ciŭ siàng-chê ô săng láung săng.

Iòng-hâiu, hŭng-cūi sĭng-săng gâe̤ng Mìng-uòng gōng, Hók-ciŭ sê siŏh dèu lṳ̀ng, dáng-sê ciā lṳ̀ng mò̤ gáe̤k, mò̤ nièng-ài buŏi. Iù-sê Mìng-uòng cêu găh Săng-săng dṳ̆ng gì Ŭ-săng gâe̤ng Ṳ̀-săng kī lāu lâng lŏ̤h ták, niông „lṳ̀ng“ buók gáe̤k. Ŭ-săng gà̤-dēng siék gì hī lŏ̤h hāu lā̤ „Ŭ-ták“ (烏塔). Ṳ̀-săng gà̤-dēng siék gi hāu lā̤ „Băh-ták“ (白塔).

分類:Siàng-chê
分類:Hók-gióng
Wikipedia

**Wikipedia**, iâ hô̤ lō̤ **Wiki Báik-kuŏ** (Wiki百科) sê 1 buô uōng-lŏk báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆, găk 2001 nièng 1 nguŏk 15 hô̤ sìng-lĭk. Ĭ gì mŭk-dék sê gióng-lĭk 1 buô uòng-cuòng cê̤ṳ-iù, miēng-hié, dŏ̤-ngṳ̄ gì báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆. Wikipedia ôi cêng sâ̤ nè̤ng tì-gṳ̆ng dĭ-sék gâe̤ng chăng-kō̤ cṳ̆-lâu. Ĭ gâe̤ng ék-buăng gì báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆ có̤i duâi gì chă-biék cêu sê cuòng sié-gái giĕng-dṳ̆k nè̤ng dŭ â̤-sāi lì Wikipedia piĕng-siā, siŭ-gāi, tō̤-lâung ùng-ciŏng, gó-chṳ̄ ĭ gì cṳ̆-nguòng sê dék hŭng-hô gì.

Wikipedia ciō hŭk-ô-ké diŏh Mī-guók, bê-ê̤ṳng gì hŭk-ô-ké diŏh Hò̤-làng gâe̤ng Hàng-guók.

## Bàng-uâ Wikipedia
**[[Bàng-uâ]] Wikipedia** sê sāi Hók-ciŭ-uâ Bàng-uâ-cê gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ Háng-cê siā gì Wikipedia bēng-buōng. Ĭ diŏh 2006 nièng 9 nguŏk 30 hô̤ sìng-lĭk, gáu gĭng-dáng dêu tūng-biáng ô  piĕng dèu-mĕ̤k.

## Chăng-kō̤
* Wikimedia
* Wiki
* GNU Cê̤ṳ-iù Ùng-giông Hṳ̄-kō̤-cṳ̆

## Nguôi-buô lièng-giék
* Wikipedia cuō câng

B
Nĭk-tàu

**Nĭk-tàu** (; hù-hô̤: ), hĕ̤k-ciā hô̤ lā̤ **Tái-iòng** (太陽), sê tái-iòng-hiê gì 1 lăk diâng-sĭng, dâe̤ng-liông sê gó̤-lòng tái-iòng-hiê gì 99%. Dê-giù gâe̤ng gì-tă gì giàng-sĭng dŭ diŏh nĭk-tàu bòng-biĕng pă-lă-kuàng.  Ô nĭk-tàu ciáh ô dê-giù gì nĭk-dŏng gâe̤ng màng-buŏ. Dê-giù ông-dông sū-sṳ̆ gì nèng-liông, dê-giù gà̤-dēng ciòng-buô sĕng-miâng sū-sṳ̆ gì nè̤ng-liông dŭ sê Nĭk-tàu tì-gâe̤ng gì.

## Nĭk-tàu gâe̤ng sìng-uâ
Dṳ̆ng-guók sìng-uâ ô „Hâiu-ngiê siâ nĭk“ (后羿射日) gì diòng-siók. Gū-cā-cā sèng-hâiu, tiĕng lā̤ ô 10 lăk nĭk-tàu, duâi-dê dŭ ké̤ṳk hiék dă gó̤. Hâiu-ngiê cêu sāi ciéng siŏk dâung 9 lăk, diông 1 lăk. Iù-sê ìng-lôi gì sĕng-còng kuàng-gīng ciáh biéng ciáng-siòng.

Hĭ-lé-nà̤ sìng-uâ diē-sié, tái-iòng-sìng sê Ă-pŏ̤-lò̤ (阿波羅).

分類:Tái-iòng-hiê
分類:Diâng-sĭng
Milan Kundera

**Milan Kundera** (), diŏh Ciĕk-káik (*Czech*) chók-sié, hiêng-câi dêu Huák-guók, guók-cié-ciō-ngiê-ciā, ***Sĕng-miâng Dṳ̆ng Dŏng-mâ̤-dái cĭ Kĭng*** (Ciĕk-káik-ngṳ̄: *Nesnesitelná lehkost bytí*; Huák-ngṳ̄: *L'insoutenable légèrté de l'être*; Ĭng-ngṳ̄: *The Unbearable Lightness of Being*; Dáik-ngṳ̄: *Die Unerträgliche Leichtighkeit des Seins*; Guók-ngṳ̄: *生命中不能承受之輕*) gì cáuk-ciā.

## Sê̤ṳ-cék
1968 nièng, Kundera chăng-gă lāu "Prague cĭ chŭng" (*Prague Spring*) gāi-gáik ông-dông, dáng-sê ciā ông-dông sák-sák-muōi ké̤ṳk Sŭ-lièng gŭng-dôi déng-ák. Iù-sê Kundera kăi-sṳ̄ sāi cṳ̆ piĕ-bìng Siâ-huôi-ciō-ngiê, gó-chṳ̄ ĭ gì cáik-pīng dŭ ké̤ṳk céng-hū céng-cī. 1975 nièng, Kundera buăng kó̤ Huák-guók kó̤ dêu.

Iè-mìng Huák-guók ī-hâiu, Kundera gié-sṳ̆k huák-biēu cáuk-pīng, gé-liŏh Ciĕk-káik-nè̤ng huāng-káung Sŭ-lièng lī-dê gì dâi-gié. 1984 nièng, ĭ siŏh-sié-nè̤ng īng-hiōng-lĭk dék duâi gì cṳ̆ «Sĕng-miâng Dṳ̆ng Dŏng-mâ̤-dái cĭ Kĭng» chók-bēng. Kundera hâiu-gĭ gì cáuk-pīng céng-dê ê-dô̤ muōng lài muōng ciāng, kăi-sṳ̄ gă-tiĕng diék-hŏk gì sṳ̆-kō̤.

## «Sĕng-miâng Dṳ̆ng Dŏng-mâ̤-dái cĭ Kĭng» gái-siêu
«Sĕng-miâng Dṳ̆ng Dŏng-mâ̤-dái cĭ Kĭng» sê Milan Kundera dék chók-miàng gì siēu-siók, ĭng-ôi cī buô cṳ̆ Kundera ciáh sìng-ùi sié-gái có̤i ūi-dâi gì cáuk-gă cĭ ék.

Cī buô cṳ̆ tŭng-guó dó̤i céng-dê gâe̤ng diék-hŏk gì sṳ̆-kō̤, gōng-sŭk lāu còng-câi īng-hèng gì ciō-dà̤: còng-câi dó̤-dā̤ sê dâe̤ng gó sê kĭng? Céng-dê ô mò̤ niông ìng-séng biéng ngài? Cī gūi ciáh ông-dà̤ dĭk-dáik ìng-lôi īng-uōng sṳ̆-liòng cék-céng.

## Gì-tă ciō-iéu cáuk-pīng

分類:Ciĕk-káik ìng-ŭk
分類:Huák-guók ìng-ŭk
分類:Cáuk-gă
Orhan Pamuk

**Orhan Pamuk** () Tū-ī-gì gì cáuk-gă, diŏh Istanbul chók-sié, 2006 nièng dáik gáu Nobel Ùng-hŏk-ciōng.

Orhan Pamuk sèu-sèu ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê Hâiu-hiêng-dâi cáuk-gă. Ĭ gì cáuk-pīng ké̤ṳk huăng-ĭk siàng siék-gūi cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng bēng-buōng găk ciòng sié-gái huák-biēu.

## Ciō-iéu cáuk-pīng
Orhan Pamuk 6 huói kăi-sṳ̄ ŏ̤h uâ, gáu 22 huói giók-é có̤ siēu-siók-gă. Ĭ gì cáuk-pīng tā̤-hiêng lāu ùng-mìng ṳ̀ng-hăk gâe̤ng siŏng-chṳ̆ng gì é-ngiê, giéu nè̤ng chĭng-sṳ̆.
* **Băh-sáik Siàng-bō̤** (Tū-ī-gì-ngṳ̄: *Beyaz Kale*; Ĭng-ngṳ̄: *The White Castle*): 1983 nièng huák-biēu, 1990 nièng dáik diŏh Mī-guók Nguôi-guók Siēu-siók Dŭk-lĭk-ciōng (外國小說獨立獎).
* **Ŭ Cṳ̆** (Tū-ī-gì-ngṳ̄: *Kara Kitap*; Ĭng-ngṳ̄: *The Black Book*): 1990 nièng huák-biēu, dáik diŏh Huák-guók Huák-làng-să̤ Ùng-huá-ciōng (法蘭西文化獎).
* **Sĭng Ìng-sĕng** (Tū-ī-gì-ngṳ̄: *Yeni Hayat*; Ĭng-ngṳ̄: *The New Life*): 1997 nièng huák-biēu.
* **Nguāi Miàng È̤ng** (Tū-ī-gì-ngṳ̄: *Benim Adım Kırmızı*; Ĭng-ngṳ̄: *My Name is Red*): 1998 nièng huák-biēu. Cī buô cṳ̆ káuk-dêng lāu Pá-mŭk găk guók-cié ùng-dàng gà̤-dēng gì dê-ôi, dáik diŏh Ái-ī-làng (*Ireland*) Dŭ-báik-lìng Ùng-hŏk-ciōng (都柏林文學獎) gâe̤ng Huák-guók Ùng-ngiê-ciōng (法國文藝獎) dēng-dēng.
* **Suók** (Tū-ī-gì-ngṳ̄: *Kar*; Ĭng-ngṳ̄: *Snow*): 2004 nièng huák-biēu.
* **Ĭ-sṳ̆-tāng-buó-ī: Gé-ék gâe̤ng ciā Siàng-chê** (Tū-ī-gì-ngṳ̄: *İstanbul: Hatıralar ve Şehir*; Ĭng-ngṳ̄: *Istanbul: Memories and the City*): 2005 nièng huák-biēu, dáik diŏh Dáik-guók Cṳ̆-ngiĕk Huò-bìng-ciōng (書業和平獎).

## Gâe̤ng Tū-ī-gì céng-hū gì dáu-cĕng
2005 nièng 6 nguŏk, Tū-ī-gì céng-hū tŭng-guó 1 kuāng huák-áng, sĭng-mìng êng-hò̤ Tū-ī-gì-nè̤ng dŭ mâ̤-tĕ̤ng hī-bóng cê-gă gì guók-gă, nâ-mò̤ céng-hū ô guòng-lĭk sīng-puáng ĭ gì cô̤i. Găk ciā huák-áng tŭng-guó gì 4 gá nguŏk-nĭk cĭ-sèng, Ó̤-ī-hâng Pá-mŭk ô diŏh Sôi-sê̤ṳ (瑞士) gá-ciā chāi-huōng sèng-hâiu gōng guó Tū-ī-gì-nè̤ng găk lĭk-sṳ̄ siông báik-cèng có̤ guó cṳ̄ng-cŭk miĕk-ciŏk gì dâi. Gó-chṳ̄, céng-hū buóh siōng sīng-puáng ĭ, buóh niông ĭ diē găng-lò̤. Kī-só kăi-sṳ̄ cĭ-hâiu, Pamuk diŏh Dáik-guók gì bĕng-ciōng diēng-lā̤ siông duâi-siăng gōng: "Nguāi gái gōng siŏh huòi, tiăng chĭng-chū, gê̤ṳng-cūng ô siŏh-báh-uâng Ā-mī-nì-ā-nè̤ng gâe̤ng săng-uâng Kó-ī-dáik-nè̤ng diŏh Tū-ī-gì ké̤ṳk tài sī!" (*I repeat, I said loud and clear that one million Armenians and 30,000 Kurds were killed in Turkey!*)

Ciā sê̤ṳ-giông īng kī guók-cié cêng duâi huāng-éng. Sié-gái siông ô cêng sâ̤ nè̤ng ciĕ-tì Pamuk gì có̤-huák, nêng-ùi dó̤i ĭ gì kī-só sê giòng-găng ìng-guòng. 2006 nièng 1 nguŏk 22 hô̤, céng-hū dó̤i Pamuk gì kī-só ciáh giék-sók.

## Nguôi-buô lièng-giék
* Orhan Pamuk - The Official Site (Ĭng-ngṳ̄)

分類:Tū-ī-gì ìng-ŭk
分類:Cáuk-gă
Bìng-tàng

**Bìng-tàng-gâing** (平潭縣) sê Hók-ciŭ-chê guāng-hăk gì 8 bĭh gâing dài-dŏng gì siŏh bĭh. 

## Lĭk-sṳ̄
Bìng-tàng-gâing gô-dā̤ sê Hók-chiăng gì siŏh buô-hông, ék-dĭk sṳ̆k Hók-chiăng guāng-hăk.

1730 nièng, Chĭng-dièu céng-hū ciŏng Hāi-tàng Dō̤ (海壇島) gâe̤ng ĭ bòng-biĕng gì duâi nâung gáuk dō̤ uăk ôi Bìng-tàng-gâing-sìng Guāng-hăk-kṳ̆. 1798 nièng Guāng-hăk-kṳ̆ gūi ùi „Bìng-tàng Hāi-huòng Tiăng“ (平潭海防廳), dĭk-ciék iù Hók-ciŭ Hū guāng-lī. 
1912 nièng, Dṳ̆ng-huà Mìng-guók céng-hū hié dṳ̀ „Bìng-tàng Hāi-huòng Tiăng“, kiū siék „Bìng-tàng-gâing“, téng hiā sèng-âiu kī Bìng-tàng ciáh ciáng-sék gióng-lì gâing céng-hū.
1956 nièng Bìng-tàng-gâing uăk ké̤ṳk Céng-gŏng Ciŏng-kṳ̆ (晉江專區) guāng lī, gáu 1983 nièng Hèng-céng kṳ̆ bĭk dièu-cīng sèng-hâiu ciáh uăk diōng Hók-ciŭ-chê guāng lī gáu gĭng-dáng.

## Dê-lī gâe̤ng nè̤ng-só
Bìng-tàng ciòng gâing ô 38 uâng nè̤ng, tū-dê miêng-cék 371.1 bìng-huŏng gŭng-lī.

### Dê-lī
Bìng-tàng găh báe̤k-ūi 25 dô 16 hŭng gáu 25 dô 44 hŭng, dĕ̤ng-gĭng 119 dô 32 hŭng gáu 120 dô 10 hŭng cĭ găng gì Dṳ̆ng-guók Hók-gióng Sēng dĕ̤ng buô, Dài-hāi hāi-méng gà̤-dēng. Bìng-tàng-gâing tū-dê miêng-cék sê 371.1 bìng-huŏng chiĕng-mī. Ciō-tā̤ gì Hāi-tàng dō̤ (海壇島) sê Hók-gióng dék duâi gì dō̤-sê̤ṳ, iâ sê Dṳ̆ng-guók dâ̤ 5 duâi dō̤-sê̤ṳ. Bìng-tàng gâe̤ng dâi-lṳ̆k gì gău-tŭng uòng-ciòng diŏh āi hāi-ông. Bìng-tàng sê Hók-ciŭ-chê 8 gâing diē-sié mì-ék gì dō̤-sê̤ṳ gâing, ciòng-buô liāng-tū dŭ mò̤ diŏh Ĕu-ā Dâi-lṳ̆k gà̤-dēng.

### Nè̤ng-só
Bìng-tàng ciòng gâing nè̤ng-só ô 38 uâng cō̤-êu, buōng-dê ngṳ̄-ngiòng sê Hók-chiăng kiŏng Hók-ciŭ-uâ. Gó ô nék-dék Huòi-cŭk gâe̤ng Siă-cŭk nè̤ng, ciéng cūng nè̤ng-só gì 1.5%. Bìng-tàng gì ìng-kēu mĭk-dô siŏng-dŏng gèng, dăk gáu siŏh bìng-huŏng chiĕng-mī 1200 nè̤ng cō̤-êu, ciŏng-gê̤ṳng gó̤-lòng Hók-gióng Sēng bìng-gĭng ìng-kēu mĭk-dô gì 4.5 buôi. Bìng-tàng-gâing ciòng gâing 87.29% gì nè̤ng dŭ diŏh Hāi-tàng Dō̤ gà̤-dēng, gì-dṳ̆ng 62% gì nè̤ng dêu găk Hāi-tàng Dō̤ gà̤-dēng gì Làu-cuōi (流水), Ó̤-sèng (澳前), Tàng-siàng (潭城), Báe̤k-chió (北厝), Sŭ-ó̤ (蘇澳), Ngò̤-dĕ̤ng (敖東) cī 6 bĭh déng lā̤. Gāi-gáik Kăi-huóng ī-hâiu, ô cĭng sâ̤ gì Bìng-tàng nè̤ng liê-kŭi Bìng-tàng gáu Hók-ciŭ dēng duâi siàng-chê sĕng-uăk, iâ ô cĭng sâ̤ gì Bìng-tàng nè̤ng sāi gáuk iông huŏng-huák chók-iòng gĕ̤ng-cáuk sĕng-uăk.

## Hèng-céng kṳ̆-mĭk
Bìng-tàng ô 5 bĭh déng, 10 bĭh hiŏng. 

5 bĭh déng sê:
:Tàng-siàng Déng (潭城鎮)
:Làu-cuōi Déng (流水鎮)
:Ó̤-sèng Déng (澳前鎮)
:Báe̤k-chió Déng (北厝鎮)
:Sŭ-ó̤ Déng (蘇澳鎮)

10 bĭh hiŏng sê:
:Sê̤ṳ-tàu Hiŏng (嶼頭鄉)
:Duâi-liêng Hiŏng (大練鄉)
:Nàng-hāi Hiŏng (南海鄉)
:Dĕ̤ng-siòng Hiŏng (東庠鄉)
:Làng-siàng Hiŏng (嵐城鄉)
:Ngò̤-dĕ̤ng Hiŏng (敖東鄉)
:Dṳ̆ng-làu Hiŏng (中樓鄉)
:Lù-iòng Hiŏng (蘆洋鄉)
:Bìng-nguòng Hiŏng (平原鄉)
:Băh-chăng Hiŏng (白青鄉)

## Muōi-ció



分類:Sĕk-ék
分類:Hók-gióng
Bìng-nàng

**Bìng-nàng-gâing** (屏南縣) sê Mìng-dṳ̆ng Sĕk-ék diē-sié dê-lī dék báe̤k gì gâing. Gô-dā̤ sê Kŭ-chèng-gâing gì siŏh buô-hông, 18 sié-gī ciáh téng Kŭ-chèng Gâing diē-sié buŏng chók lì. Bìng-nàng-gâing gâe̤ng Kŭ-chèng-gâing siŏh-iông, dŭ ng sṳ̆k Hók-ciŭ-chê guāng-hăk, sṳ̆k Nìng-dáik-chê guāng-hăk.

Bìng-nàng-gâing dù-dê miêng-cék ô 1485.3 bìng-huŏng gŭng-lī, nè̤ng-só ô 18 uâng. Dŏ̤-só sê gōng Kŭ-chèng kiŏng Hók-ciŭ-uâ gì Háng-nè̤ng.

分類:Nìng-dáik
分類:Sĕk-ék
Jimmy Wales

**Jimmy Wales** (), Mī-guók-nè̤ng. Ĭ sê Wikipedia châung-bâing-ciā cĭ ék, Wikimedia Gĭ-gĭng-huôi lī-sê̤ṳ-huôi gì ìng-ê̤ṳ-ciō-sĭk, iâ sê Wikia gŭng-sĭ gì lō̤-bēng.

2006 nièng 5 nguŏk, Wales ké̤ṳk Sì-dâi Ciŭ-kăng sōng có̤ 100 ciáh có̤i ô īng-hiōng-lĭk gì ìng-ŭk cĭ ék.

分類:Mī-guók ìng-ŭk
分類:Wikipedia
Ngù

**Ngù** () sê 1 cṳ̄ng tàu-săng. Nè̤ng siăh ĭ gì nṳ̆k, ngù-nèng, sāi ĭ gì puòi gâe̤ng gṳ̆ng, iâ sāi ĭ bà-chèng tuă chiă, dēng-dēng.

## Ngù gì ùng-huá
Ngù sê Dṳ̆ng-guók 12 săng-ngáu dài-dŏng gì tàu-săng, bà̤ dâ̤ 2 ôi.

Găk Éng-dô, Éng-dô-gáu nêng-ùi ngù sê nè̤ng gì mū-chĭng, sê dék sìng-séng gì dông-ŭk.

Ngù diŏh Să̤-huŏng ùng-huá diē-sié dâi-biēu cài-hó gâe̤ng lĭk-liông.

Ŋ
Ĭng-ngṳ̄

**Ĭng-ngṳ̄** (英語, *English*) kī-nguòng găh Ĭng-guók, hiêng-káik-sì ô 1 piĕ guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆ sāi Ĭng-ngṳ̄ có̤ guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng, gó ô iā sâ̤ guók-gă ciong Ĭng-ngṳ̄ diâng có̤ dâ̤-nê ngṳ̄-ngiòng.

Ĭng-ngṳ̄ sê góng sié-gái sāi-ê̤ṳng huōng-ùi dék kuák gì ngṳ̄-ngiòng. Góng sié-gái dâi-mō̤ ô 3 é 5,400 uâng nè̤ng kĕk Ĭng-ngṳ̄ có̤ dâ̤-ék ngṳ̄-ngiòng. Kĕk Ĭng-ngṳ̄ có̤ dâ̤-nê ngṳ̄-ngiòng gì ìng-kēu ô 1 é 5,000 uâng gáu 15 é. Ĭng-ngṳ̄ iâ sê Lièng-hăk-guók guŏng-huŏng ngṳ̄-ngiòng cĭ ék.

## Lĭk-sṳ̄
Ĭng-ngṳ̄ sê téng gū-cā Anglo-Saxons nè̤ng gōng gì gū Ĭng-ngṳ̄ iēng-biéng siàng gì, sê Să̤ German ngṳ̄-ciĕ (*Western Germanic language*) gì 1 cṳ̄ng. Gó-chṳ̄ gĭng-dáng gì Ĭng-ngṳ̄ ngṳ̄-huák duâi-buô-hông dŭ gâe̤ng gì-tă German ngṳ̄-cŭk ngṳ̄-ngiòng cĭng chiông (pī-ṳ̀-gōng Hò̤-làng-ngṳ̄ gâe̤ng Dáik-ngṳ̄).

11 sié-gī, Huák-guók Norman-nè̤ng (*Normans*) chĭng-huâng Ĭng-guók, ciŏng Huák-ngṳ̄ gâe̤ng Lá-dĭng-ngṳ̄ dái gáu Ĭng-guók, sū-ī hiêng-dâi Ĭng-ngṳ̄ iâ ô cĭng sâ̤ Lá-dĭng ngṳ̄-cŭk dăng-sṳ̀.

Gê̤ṳng-dâi gĕ̤ng-ngiĕk gáik-mêng ī-hâiu, Ĭng-ngṳ̄ tié Ĭng-guók gì gŭng-dôi diòng gáu hāi-nguôi gì sĭk-mìng-dê, mâing-mâing biéng siàng sié-gái dék sì-hèng gì ngṳ̄-ngiòng.

I
Guók-gă

**Guók-gă** (國家) găk dê-lī-hŏk gâe̤ng céng-dê-hŏk gà̤-dēng gì dêng-ngiê sê „1 piéng dê-lī liāng-tū“. Sṳ̀-diēng gà̤-dēng iòng-dŏng-diè â̤ dêng-ngiê có̤: „siŏh ciáh nè̤ng chók-sié, buók-duâi, sĕng-uăk gì tū-dê; siŏh ciáh céng-dê-tā̤ hĕ̤k-ciā mìng-cŭk gì liāng-tū“.

## Gâe̤ng Să̤-huŏng kái-niêng gì chă-biék
Să̤-huŏng ngṳ̄-ngiòng diē-sié biēu-dăk Háng-ngṳ̄ guók-gă kái-niêng gì sṳ̀ ng-nié 1 bih. O̤h Ĭng-ngṳ̄ liông, ô „*country*“, „*state*“ gâe̤ng „*nation*“. Gāng-dăng gōng, „*country*“ sê dê-lī-séng gì, „*state*“ sê céng-dê-séng gì, „*nation*“ sê ùng-huá gâe̤ng mìng-cŭk-séng gì.

Duâi-buô-hông céng-hū ôi lāu bō̤-céng ĭ ìng-mìng guók-gă nêng-dùng gì tūng-ék, dé̤ṳng-é „*nation-state*“ gì kái-niêng. Bī-ê̤ṳ chiông Dṳ̆ng-guók céng-hū cêu siŏng-diòng sū-iū Dṳ̆ng-guók-nè̤ng dŭ sṳ̆k Dṳ̆ng-huà mìng-cŭk. Dáng-sê ĭng-ôi lĭk-sṳ̄ gâe̤ng hiêng-dâi iè-mìng gì nguòng-ĭng, iù cṳ̄ng-cŭk hiĕk-tūng uòng-ciòng siŏh-iông gì nè̤ng cū-siàng gì guók-gă sĭk-cié mò̤ còng-câi.

## Chăng-kō̤
* Guók-gă liĕk-dăng

分類:Céng-dê
Ā-ciŭ

**Ā-ciŭ** (亞洲) sê sié-gái dék ék duâi gì dâi-lṳ̆k, miêng-cék sê ciòng dê-giù biēu-miêng-cék gì 8.6%, lṳ̆k-dê miêng-cék gì 29.4%. Ciòng sié-gái ô 60% gì nè̤ng găk Ā-ciŭ sĕng-uăk. Ā-ciŭ gâe̤ng Ĕu-ciŭ gì buŏng-gái-siáng sê Ural Săng (Ĭng-ngṳ̄: *Ural Mountains*) gâe̤ng Lī Hāi (Ĭng-ngṳ̄: *Caspian Sea*).

„Ā-ciŭ“ ciòng-chĭng sê „**Ā-sá̤-ā**“ (亞細亞, Ĭng-ngṳ̄: *Asia*), sê téng Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì „*Ασία*“ lì gì. Có̤i cā sāi-ê̤ṳng ciā miàng gì hŏk-ciā sê Herodotus, dŏng-sì sê cī Siēu Ā-sá̤-ā.

## Lĭk-sṳ̄
Gū-cā sié-gái 4 duâi ùng-mìng ô 3 ciáh sê huák-nguòng diŏh Ā-ciŭ: Mesopotamia ùng-mìng, Éng-dô-ò̤ ùng-mìng gâe̤ng Diòng-gĕ̤ng ùng-mìng.

## Guók-gă

*
* -- buô-hông găk Hĭ-ciŭ
*
* -- buô-hông găk Ĕu-ciŭ, buô-hông sìng-nêng
* -- buô-hông găk Ĕu-ciŭ
*
*
*
*
*
* -- buô-hông găk Ĕu-ciŭ
* -- buô-hông sìng-nêng
*
* -- buô-hông găk Ĕu-ciŭ, buô-hông sìng-nêng
*
* -- buô-hông sìng-nêng 
*
*
* -- buô-hông găk Dâi-iòng-ciŭ
*
*
*
*
*
*
* -- buô-hông găk Ĕu-ciŭ
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* -- buô-hông sìng-nêng
*
*
*
*
*
* -- buô-hông găk Ĕu-ciŭ
*
*
*
## Dê-kṳ̆
*Akrotiri gâe̤ng Dhekelia -- Sṳ̆k Ĭng-guók
* -- Sṳ̆k Dṳ̆ng-guók
* -- Sṳ̆k Dṳ̆ng-guók
* -- Sṳ̆k Ó̤-ciŭ
* -- Sṳ̆k Ó̤-ciŭ

## Chăng-kō̤

A
Gū Ăi-gĭk

**Gū Ăi-gĭk** sê Hĭ-ciŭ dĕ̤ng-báe̤k-buô gì gū-cā ùng-mìng, huák-nguòng diŏh Nà̤-lò̤-ò̤ hâ-iù dê-kṳ̆.

分類:Hĭ-ciŭ
分類:Lĭk-sṳ̄
Hĭ-ciŭ

**Hĭ-ciŭ** (非洲), ciòng miàng **Ā-hĭ-lé-gă** (阿非利加), sê sié-gái dâ̤ 2 duâi gì dâi-lṳ̆k, miêng-cék 30,221,532 km², sê dê-giù biēu miêng-cék gì 6.0%, ciòng-buô lṳ̆k-dê miêng-cék gì 20.4%. 2005 nièng tūng-gié, gê̤ṳng-cūng ô 8.9 é nè̤ng sĕng-uăk diŏh Hĭ-ciŭ, dâi-kái sê sié-gái ciòng-buô ìng-kēu gì 14%.

Hĭ-ciŭ báe̤k-buô sê Dê-dṳ̆ng-hāi, dĕ̤ng-báe̤k buô sê Suez Ông-ò̤ gâe̤ng È̤ng-hāi, dĕ̤ng-nàng buô sê Éng-dô-iòng, să̤ buô sê Dâi-să̤-iòng.

Hĭ-ciŭ ké̤ṳk nêng-ùi sê ìng-lôi huák-nguòng gì dê-huŏng.

## Mìng-chĭng gì lài-lĭk
"Hĭ-ciŭ" găk Să̤-huŏng ngṳ̄-ngiòng diē-sié sê „**Africa**“: „**Afri**“ sê gū-cā sĕng-uăk diŏh Báe̤k Hĭ Carthago dê-kṳ̆ gì mìng-cŭk gì miàng; "**-ca**" sê Lá-dĭng-ngṳ̄ gì sṳ̀-muōi, é-sé̤ṳ sê "guók-gă hĕ̤k-ciā liāng-tū".

## Guók-gă
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  -- buô-hông sìng-nêng
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  -- buô-hông sìng-nêng
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dê-kṳ̆
*  -- sṳ̆k Să̤-băng-ngà
*  -- sṳ̆k Să̤-băng-ngà
*  -- sṳ̆k Să̤-băng-ngà
*  -- sṳ̆k Buò-dò̤-ngà
*  -- sṳ̆k Ĭng-guók
*  -- sṳ̆k Huák-guók
*  -- sṳ̆k Huák-guók
*  -- sṳ̆k Ĭng-guók

## Chăng-kō̤

分類:Sié-gái
Mìng-dŭ Biék Gé

«**Mìng-dŭ Biék Gé**» (閩都別記) sê Chĭng-dièu sèng-hâiu Lī-ìng-hò̤-giù (里人何求) sāi Hók-ciŭ-uâ siā gì 1 buô siēu-siók. „Lī-ìng-hò̤-giù“ sê cáuk-ciā gì bék-miàng, ĭ gì cĭng-miàng ī-gĭng mò̤ nièng-ngài tō̤ lāu. «Mìng-dŭ Biék Gé» sê ciŏng-huòi-tā̤ gì tŭng-sṳ̆k siēu-siók, táu cṳ̆ ô 380 huòi, 120 uâng cê, diē-sié siā ô cĭng sâ̤ Hók-ciŭ dŏng-dê gì diòng-siók, hŭng-sṳ̆k, sṳ̆k-ngṳ̄ dēng-dēng, gó-chṳ̄ dó̤i ngiēng-géu Hók-ciŭ ngṳ̄-ngiòng gâe̤ng ùng-huá ô cêng duâi gì bŏng-cô.

分類:Ùng-hŏk
分類:Sĕk-ék