open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ngù-mō̤-ngù-giāng

**Ngù-mō̤-ngù-giāng** (牛母牛囝) sê 1 cṳ̄ng niōng-tā̤ dông-ŭk. Ĭ giăng nĭk-tàu puŏh, gó-chṳ̄ dŭ sĕng-uăk diŏh cūi lā̤ hĕ̤k-ciā dê lā̤ lâng-nóng gì ôi-ché̤ṳ.

Ngù-mō̤-ngù-giāng tàu lā̤ ô 1 hăk gáe̤k-gáe̤k, â̤ chiŏng â̤ giŭ. Mĕ̤k-ciŭ cêu găk gáe̤k-gáe̤k muōi-sāu. Ngù-mō̤-ngù-giāng ô 1 bĭk káe̤k-káe̤k, ciā káe̤k-káe̤k iā sŭ iā chói, ô gì káe̤k-káe̤k sê dō̤-bĕng chiŏ-liŏ gì ièng-cŭi hìng, ô gì káe̤k-káe̤k sê ciáng-bĕng chiŏ-liŏ gì ièng-cŭi hìng. Hiŭ-sék hĕ̤k-ciā ngê̤ṳ diŏh ngŭi-hiēng gì sèng-hâiu, ĭ gó̤-lòng sĭng dŭ giŭ gáu káe̤k-káe̤k diē-sié go̤, sū-ī ngù-mō̤-ngù-giāng gì káe̤k-káe̤k sì dò̤ la̤ bō̤-hô sāi. Ngù-mō̤-ngù-giāng bók-lō̤ giâ ô bô biēng bô kuák gì bók-lō̤-kă, ngù-mō̤-ngù-giāng sāi ĭ lì giàng diô, ng guó giàng cĭng mâing. Ciā kă â̤ làu chók nĭ-nĭ-lióh cáik-cáik, ciā cáik-cáik â̤ dó̤i-chiū ngù-mō̤-ngù-giāng mò̤ gâe̤ng gì-tă tè̤ng-ngiê gâ go̤. Lêng-nguôi, ngù-mō̤-ngù-giāng giàng diô sèng-hâiu sāi ciā cáik-cáik lì niōng-ê̤ṳng dê-dāu, cūng-kuāng ĭ-cà̤ giàng diô cêu â̤ ká̤-uăk nék-giāng. 

Iòng-dŏng-diè, ngù-mō̤-ngù-giāng siăh chéu gâe̤ng chāu gì niŏh-niŏh gâe̤ng ngà-ngà, dáng-sê iâ ô 1 piĕ ngù-mō̤-ngù-giāng â̤ siăh gì-tă tè̤ng-ngiê.

Ngù-mō̤-ngù-giāng gì tiĕng-dĭk iā sâ̤, ô cēu, cūi-giĕ, uòng-pà̤, gŭi, siè, làng-muōi-sĭng dēng-dēng. Ngù-mō̤-ngù-giāng â̤ siăh gì, Huák-guók nè̤ng cṳ̄ gì ngù-mō̤-ngù-giāng sê sié-gái dék tāu-miàng gì puói.

Ŋ
Sṳ̀ng-chéu

**Sṳ̀ng-chéu** kō̤-nèng sê:
# **榕樹**, chiāng chăng-kō̤ Sṳ̀ng-chéu (Hók-ciŭ chê-chéu);
# **松樹**, chiāng chăng-kō̤ Sṳ̀ng-chéu (Sṳ̀ng-báh).
Mìng dṳ̆ng sĕk ék

**Mìng dṳ̆ng sék ék** (閩中十邑), gāng-chĭng **Sék ék** (十邑), sê cī gô-dā̤ Muāng-chĭng sèng-âu Hók-ciŭ-hū (福州府) guāng gì 10 ciáh gâing, cŭ-uái nè̤ng gì mū-ngṳ̄ ciòng-buô dŭ sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì Hók-ciŭ-uâ.

Cī 10 ciáh gâing sê:

*Mìng-gâing (閩縣)
*Âu-guăng-gâing (侯官縣)
*Hók-chiăng-gâing (福清縣)
*Diòng-lŏ̤h-gâing (長樂縣)
*Lièng-gŏng-gâing (連江縣)
*Lò̤-nguòng-gâing (羅源縣)
*Mìng-chiăng-gâing (閩清縣)
*Īng-hók-gâing (永福縣)
*Kŭ-chèng-gâing (坵塍縣, hĕ̤k-ciā 古田縣)
*Bìng-nàng-gâing (屏南縣)

Gì-dṳ̆ng, Mìng-gâing gâe̤ng Âu-guăng-gâing gĭng-dáng ī-gĭng hăk siŏh-dŏi siék Mìng-âu-gâing; Bìng-tàng-dō̤ téng Hók-chiăng diē-sié uăk chók lì siék Bìng-tàng-gâing; Hók-chiăng gâe̤ng Diòng-lŏ̤h gāi siàng Hók-ciŭ gì siŏh ciáh gâing-ngék-chê; Īng-hók gāi miàng hô̤ lā̤ Īng-tái; Bìng-nàng gâe̤ng Kŭ-chèng 2 ciáh gâing gĭng-dáng sṳ̆k Nìng-dáik guāng, bók-guó hŭ-uái gì nè̤ng gô sê nêng-dùng Hók-ciŭ gì ùng-huá.

分類:Sĕk-ék
Mĕ̤k-ciŭ

**Mĕ̤k-ciŭ** (iâ tĕ̤k có̤ „“, 目睭), cṳ̆-ngṳ̄ gōng **ngāng** (眼), sê dông-ŭk gāng-gáuk guŏng gì ké-guăng. Gāng-dăng gì mĕ̤k-ciŭ â̤ gāng-gáuk ciŭ-ùi kuàng-gīng gì guŏng-mìng gâe̤ng ŭ-áng, hŭk-căk gì mĕ̤k-ciŭ â̤ hìng-siàng sê-gáuk. Sĕng-ŭk sāi mĕ̤k-ciŭ gāng-gáuk sié-gái gì dâe̤ng-cáuk cêu hô̤ lō̤ „**káng**“ (看).

Dṳ̀ lāu káng nó̤h, nè̤ng iâ sāi mĕ̤k-ciŭ lì gău-liù cìng-gāng: ĭ gì huăng-hī, sêu-ké gó sê kū-cháik, dŭ biēu-hiêng diŏh ĭ gì mĕ̤k-ciŭ diē-sié.

**Gê̤ṳng-sé** (近視) hĕ̤k sê **uōng-sé** (遠視) gì nè̤ng diŏh dái ngāng-giáng, mĕ̤k-ciŭ káng nó̤h ciâ káng â̤ cĭng; **Chăng-màng** (青盲) gì nè̤ng, mĕ̤k-ciŭ mò̤ bâing-huák káng giéng nó̤h.
## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu

分類:tàu
Ngê

**Ngê** () sê dông-ŭk gāng-gáuk siăng-ĭng gì ké-guăng. Dông-ŭk sāi ngê lì gāng-gáuk siăng-ĭng gì dâe̤ng-cáuk hô̤ lō̤ „**tiăng**“ (聽). Dṳ̀ lāu tiăng siăng-ĭng, mâ̤-ciēu dông-ŭk gì ngê iâ â̤-tĕ̤ng sāi lì gāng-gáuk bìng-hèng gâe̤ng sĭng-tā̤ gì ôi-dé.

Ŋ
Mà

**Mà** (貓), hĕ̤k-chiā gó̤ **mà-giāng** (), sê siŏh cṳ̄ng siēu-hìng gì dông-ŭk. Nè̤ng iōng mà gì lĭk-sṳ̄ ô 3,500 gáu 9,500 nièng. Mà â̤ niăh lō̤-chṳ̄, iâ â̤ dó̤i-chiū ciō-nè̤ng có̤ siŏh-piĕ gāng-dăng gì dâi-gié.

## Mà gì ùng-huá
Gū Ăi-gĭk nè̤ng có̤i cā kiū iōng mà. Găk Ăi-gĭk sìng-uâ diē-sié, mà-sìng Bă-sṳ̆-tĕk (*Bast*) sê tái-iòng-sìng Lă (*Ra*) gì cṳ̆-niòng-giāng, sê bō̤-hô gă-dìng gì nṳ̄-sìng.

Diŏh Ĕu-ciŭ diòng-siók diē-sié, mà ô 9 dèu iā dâing gì miâng. Pī-ṳ̀-gōng, mà iù iā gèng gì ôi-ché̤ṳ buăk giâ dŭ mâ̤ sī.

分類:Buô-ṳ̄ dông-ŭk
Wikimedia Commons

**Wikimedia Commons** (*Wiki Gê̤ṳng-hiōng*) sê cê̤ṳ-iù bēng-guòng gì dù-chiông, siăng-ĭng gâe̤ng gì-tă dŏ̤-mùi-tā̤ ùng-giông gì chŏng-kó, găk 2004 nièng 9 nguŏk 7 hô̤ siék-lĭk. Ké̤ṳk Wikipedia siŏh-iông, ĭ iâ sê Wikimedia gì gĕ̤ng-tiàng cĭ ék. Siông-diòng gáu Wikimedia Commons gì ùng-giông â̤ tĕ̤ng ké̤ṳk sū-iū bēng-buōng gì Wikipedia īng-ê̤ṳng.

## Nguôi-buô lièng-giék
* Wikimedia Commons

G
Wikispecies

**Wikispecies** (*Wiki Ŭk-cṳ̄ng*) sê Wikimedia gì gĕ̤ng-tiàng cĭ ék, sāi lì gé-liŏh sié-gái sū-iū sĕng-miâng, ké̤ṳk hŏk-sĕng, hŏk-ciā hŏk-sĭk Ngièng-géu. Wikispecies bău-guák lāu dông-ŭk, sĭk-ŭk, cĭng-kṳ̄ng, sá̤-kṳ̄ng, nguòng-sĕng dông-ŭk, dēng-dēng, ciòng-buô dŭ sāi ciáng-giĕ Lá-dĭng-ngṳ̄ hô̤-miàng.

## Nguôi-buô lièng-giék
* Wikispecies

U
Ià-huò-huà

**Ià-huò-huà** (耶和華) sê Gô-iók Séng-gĭng diē-sié Siông-dá̤ gì miàng, sê téng Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ gì „“ lì gì. Tiĕng-ciō-gáu iâ ĭk có̤ „**Ngā-ŭi**“ (雅威), bêng nêng-ùi cuòi ciáh sê ciáng-káuk gì ĭk huák.

分類:Gĭ-dók-gáu
分類:Iù-tái-gáu
分類:Ìng-ŭk
Lìng Hŭi-ĭng

**Lìng Hŭi-ĭng** (林徽因, buōng miàng 林徽音, ), Hók-ciŭ Diòng-lŏ̤h-nè̤ng, Dṳ̆ng-guók hiêng-dâi chók-miàng gì gióng-dé̤ṳk-sṳ̆, sĭ-ìng. Ĭ iâ sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók guók-hŭi siék-gié-ciā cĭ ék.

Hâiu-sié nè̤ng guăng-cé̤ṳ Lìng Hŭi-ĭng ng-dăng-dăng ĭng-ôi ĭ săng-dék-cóng, ô cài-huà, iâ ĭng-ôi ĭ gì ái-cìng sĕng-uăk. Pī-ṳ̀-gōng ĭ gâe̤ng Sṳ̀ Cé-mò̤ (徐志摩) gì diòng-gì gū-sê̤ṳ ké̤ṳk kiák siàng diêng-sê «Ìng-găng Sé-nguŏk-tiĕng» (人間四月天). Dáng-sê, Lìng Hŭi-ĭng gì hâiu-iô nêng-ùi hī kuŏk "diòng-gì" gâe̤ng cĭng-sĭk lĭk-sṳ̄ uòng-ciòng mò̤ siŏng-găng. Ĭ-gáuk-nè̤ng nêng-ùi sê Sṳ̀ Cé-mò̤ dé̤ṳng-é Lìng Hŭi-ĭng, Lìng Hŭi-ĭng táu-dā̤ cêu mò̤ dé̤ṳng-é guó Sṳ̀ Cé-mò̤.

Lìng Hŭi-ĭng gì giāng Liòng Cṳ̀ng-gái (梁從誡) ciŏng ĭ lòng-nā̤ gì sū-iū cáuk-pīng piĕng siàng cáuk-pīng-cĭk «Lìng Hŭi-ĭng Ùng-cĭk» (林徽因文集).

分類:dṳ̆ng-guók ìng-ŭk
分類:Hók-ciŭ-nè̤ng‎
分類:Sáng Lìng
Lìng-cūi-nā̤

**Lìng-cūi-nā̤** (臨水奶 hĕ̤k-ciā 臨水嬭), ciáng-sék miàng-cê hô̤ lā̤ **Lìng-cūi Dìng Tái-hâiu** (臨水陳太后), buōng-miàng **Dìng Cêng-gŭ** (陳靖姑), sê Hók-gióng gâe̤ng Dài-uăng gì câi-dê sìng. Hók-ciŭ-nè̤ng iâ giéu ĭ „Nòng-nā̤“ (娘奶), „Hŭ-ìng-nā̤“ (夫人奶).

Diòng-siók Dìng Cêng-gŭ Dòng-dièu (唐朝) sì-hâiu chók-sié diŏh Hók-ciŭ Â-dô (下渡). Ĭ 13 huói cêu ké̤ṳk bâ-nā̤ gá gáu Kŭ-chèng, 15 huói dò̤-huŏng kó̤ hŏk-sĭk Dô̤-gă huák-sŭk, 18 huói bô kó̤ Kŭ-chèng giék-huŏng. Giék-huŏng cĭ hâu găk Hók-ciŭ gáuk-ché̤ṳ muŏk-bâng géu-nè̤ng, kăi-sṳ̄ chók-miàng. 24 huói dái-sĭng găk chió lā̤ gì sèng-âu, ĭ gŏ̤ Dìng Siū-nguòng (陳守元) ĭng-ôi giù ṳ̄ mò̤ sìng-gŭng, dáik cô̤i găi-dŏng tài-tàu, cêu hióng ĭ giù géu. Gó-chṳ̄ Dìng Cêng-gŭ táuk-tŏi kó̤ Lṳ̀ng-tàng-gáe̤k (龍潭角) giù ṳ̄, cīng-géu báh-sáng, dáng-sê ké̤ṳk Diòng-kăng-gūi (長坑鬼) hâi sī go̤. Mìng-uòng gă-hŭng Dìng Cêng-gŭ có̤ „Cùng-hók Ciĕu-hiê Lìng-cūi Hŭ-ìng“ (崇福昭惠臨水夫人), sṳ̆k-chĭng „Lìng-cūi-nā̤“. Lìng-cūi-nā̤ biéng có̤ sìng ī-hâiu, dó̤-ché̤ṳ hiēng-lìng, cô̤-hók ìng-mìng, bé-êu niāng-gŏ̤.
## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu

分類:Dô̤-gáu
分類:Ìng-ŭk
分類:Hók-gióng
Sìng

**Sìng** kō̤-ī sê:
# **神**, chiāng chăng-kō̤ Sìng-mìng;
# **蟳**, chiāng chăng-kō̤ Sìng (bòng-hâ̤).
Â-gāu-cáik

**Â-gāu-cáik** (hĕ̤k-ciā gōng **Āu-gāu-cáik**, 拗九節) sê Hók-ciŭ buōng-iòng gì cáik-nĭk, nĭk-cī sê gô-lĭk Ciăng-nguŏk nĭk-gāu. Găk cī gĕ̤ng, gáuk-gă-gáuk-ciō dŭ diŏh cṳ̄ Â-gāu-cé̤ṳk (拗九粥) cié-ciō hĕ̤k-ciā sáe̤ng ké̤ṳk chĭng-chék bèng-iū, ī-gĭng chók-gá gì cṳ̆-nè̤ng-giāng iâ diŏh sáe̤ng Â-gāu-cé̤ṳk diōng ngiê-gă hâu-géng bâ-nā̤.

## Lài-lĭk
Guăng-ṳ̀ Â-gāu-cáik gì lài-lĭk ô 2 cṳ̄ng gōng-huák.

1 cṳ̄ng sê „Mŭk-lièng géu mū“ (目連救母). Gé̤ṳ-suók Mŭk-lièng gì nòng-nā̤ sê áuk-nè̤ng, dáik cô̤i ĭ hiŏng-lī, sī hâu ké̤ṳk huăk gáu Ĭng-sié mò̤ buông siăh. Mŭk-lièng giĕk-dṳ̆k gĕ̤ng sáe̤ng ĭ nòng-nā̤ gì buông dŭ gâe̤ng Ĭng-hū diē-sié gì gūi tău siăh go̤. Ô siŏh nĭk, Mŭk-lièng sáe̤ng siŏh uāng ŭ-ŭ-nuóh cé̤ṳk, gūi hièng ciā cé̤ṳk ŭ-té̤h-té̤h lă-că sī, cêu mò̤ siăh ciā cé̤ṳk, ĭ nòng-nā̤ ciáh siăh gáu cé̤ṳk. Cī siŏh nĭk dū-dū-hō̤ sê Ciăng-nguŏk niék-gāu. Hâiu-sié ôi-lāu gé-niêng Mŭk-lièng hâu-sông gì sĭng, cī siŏh nĭk diâng-diŏh cṳ̄ ô ĕng è̤ng-tòng gì Â-gāu-cé̤ṳk ké̤ṳk bâ-nā̤ siăh.

Lêng-nguôi 1 cṳ̄ng gōng-huák gâe̤ng „gāu“ (九) ciā só-cê ô-guăng. Áng Hók-ciŭ hŭng-sṳ̆k, dáe̤k diŏh „gāu“, nè̤ng cêu â̤ gṳ̀ng. Gó-chṳ̄ găk Ciăng-nguŏk niék-gāu cī siŏh nĭk, cṳ̄ Â-gāu-cé̤ṳk sáe̤ng bĕk-nè̤ng â̤ kṳ̆-dṳ̆k măi-ông. Huói-só ô „gāu“ hĕ̤k-ciā „gāu“ gì buôi-só gì nè̤ng, cī siŏh nĭk gáing-gáing diŏh sáe̤ng Â-gāu-cé̤ṳk ké̤ṳk bĕk-nè̤ng.

## Siŏng-guăng gì sṳ̆k-ngṳ̄-uâ
* Â-gāu gàng, siŏh gàng séng siŏh gàng. (拗九寒, 蜀寒勝蜀寒.)
* Â-gāu gàng, Chĭng-mìng gàng. (拗九寒, 清明寒.)
* Â-gāu dâung ṳ̄ dâung gáu màng. (拗九盪雨盪遘暝.)
* Â-gāu huô, làng-tàng â̤ cé̤ṳng uô. (拗九雨, 嵐墰會種芋.)

## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu

A
A
Â-gāu-cé̤ṳk

**Â-gāu-cé̤ṳk** (hĕ̤k-ciā gōng **Āu-gāu-cé̤ṳk**, 拗九粥) sê Dṳ̆ng-guók Hók-ciŭ buōng-dê Â-gāu-cáik sèng-âu siăh gì cé̤ṳk, cé̤ṳk gì sìng-hông ô sŭk-mī, è̤ng-tòng, huă-sĕng, cō̤, lèng-ngēng-găng, mūi-lì, è̤ng-dâu, hŏk-dò̤-nìng, ciĕ-muài dēng-dēng. 
## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu

A
A
Unix

**Unix** sê Ĭng-ùng "**''Un**iplexed **I**nformation and **C**omputing **S**ystem*" gì dōi-siā (có̤i cā pĭng có̤ *'Unics**, guăng-huŏng sŏng-biĕu sê **UNIX*'). Ĭ sê 1 cṳ̄ng [[diêng-nō̤]] [[chŏ̤-cáuk hiê-tūng]], diŏh 1960 gâe̤ng 1970 nièng-dô̤i iù [[AT&T]] gì uòng-gĕ̤ng găk [[Bé-lō̤ Sĭk-ngiêng-sék]] kăi-huák gì. Gĭng-dáng-nĭk gì Unix hiê-hūng ī-gĭng buŏng có̤ iā sâ̤ ciĕ-puái, iù AT&T gâe̤ng gì-tă sŏng-ngiĕk, hĭ-sŏng-ngiĕk cū-cék mì-hô.

Ô cêng sâ̤ [[hŭk-ô-ké]] gâe̤ng [[gĕ̤ng-cáuk-câng]] dŭ sāi-ê̤ṳng Unix chŏ̤-cáuk hiê-tūng. Unix kuàng-gīng gâe̤ng káh-hô~hŭk-ô-ké muò-hèng sê [[Ĕng-tō̤-nă̤h]] huák-diēng gì gĭ-buōng nguòng-só.

Unix gâe̤ng [[C ngṳ̄-ngiòng]] dŭ sê AT&T kăi-huák bêng-chiā dŭ ké̤ṳk buŏng-sáng iè-căi gáu iā sâ̤ céng-hū gâe̤ng hŏk-iêng gĭ-gó gì diêng-nō̤. Gó-chṳ̄, Unix ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê 1 cṳ̄ng "kăi-huóng-sék hiê-tūng".

Unix gì siék-gié mŭk-biĕu sê 1 cṳ̄ng [[Iè-căi|kō̤-iè-căi]], [[dŏ̤-êng-ô]], [[dŏ̤-ê̤ṳng-hô]] hiê-tūng. Ĭ ô â-dā̤ gūi cṳ̄ng dĕk-sáik:
# Sāi [[sùng ùng-buōng]] (*plain text*) bō̤-còng só-gé̤ṳ;
# Hŭng-gék gì [[ùng-giông hiê-tūng]];
# Ciŏng [[céng-tiàng]] cĭ-găng gì tŭng-séng (*IPC*) chṳ̄-lī có̤ ùng-giông;
# Sāi-ê̤ṳng cêng sâ̤ â̤ ké̤ṳk [[guōng-diô]] (*pipe*) gì mêng-lêng-hòng gāi-sék-ké (*command line interpreter*) lièng-giék kī gì nâung tiàng-sê̤ṳ.
Gà̤-dēng gì dĕk-diēng iâ ké̤ṳk nè̤ng chĭng có̤ "Unix diék-hŏk" (*Unix philosophy*).

Găk Unix â-dā̤, "chŏ̤-cáuk hiê-tūng" cêu iù cêng sâ̤ cūng-kuāng gì nó̤h cū-siàng, cī piĕ nó̤h ké̤ṳk [[nô̤i-hŏk]] (*kernel'') ciō tiàng-sê̤ṳ kóng-cié. Nô̤i-hŏk tì-gṳ̆ng kī-dông hĕ̤k dìng-cī tiàng-sê̤ṳ gì hŭk-ô, chṳ̄-lī ùng-giông hiê-tūng gâe̤ng gì-tă ké̤ṳk duâi-buô-hông tiàng-sê̤ṳ gê̤ṳng-hiōng gì gŏ̤-gék êng-ô, ī-gĭk dék iéu gì, ăng-bà̤ dó̤i ngâing-giông gì huōng-ông bêng-chiā biê-miēng 2 bĭk tiàng-sê̤ṳ dè̤ng-sì huōng-ông dè̤ng-iông gì cṳ̆-nguòng hĕ̤k siék-bê sū sāng-sĕng gì siŏng-chṳ̆ng. Ôi lāu hiĕk-dièu cūng-kuāng gì huōng-ông, nô̤i-hŏk ô dĕk-sṳ̀ gì guòng-lê.

分類:Chŏ̤-cáuk hiê-tūng
Diêu Ciē-iòng

**Diêu Ciē-iòng** (趙紫陽, ), nguòng-miàng **Diêu Siŭ-ngiĕk** (趙修業), Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók céng-dê ìng-ŭk. Báik-cèng sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók Guók-ô-iêng Cūng-lī (1980 - 1987 nièng) gâe̤ng Dṳ̆ng-gê̤ṳng Dṳ̆ng-iŏng Cūng-cṳ̆-gé (1987 - 1989 nièng). Cáuk-ùi Dṳ̆ng-guók gŏ̤-gék liāng-dô̤-ìng, ĭ kăi-diēng chê-diòng gāi-gáik, huák-diēng sĕng-sāng-lĭk, gâe̤ng Dṳ̆ng-gê̤ṳng tā̤-cié diē-sié gì Guăng-lièu ciō-ngiê, hū-bâi có̤ dáu-cĕng. Diêu Ciē-iòng diŏh Lĕ̤k-sé Ông-dông sèng-âu, ĭ gì lĭk-diòng sê dùng-cìng hŏk-sĕng, ciĕ-tì mìng-ciō gāi-gáik, gó-chṳ̄ dáik cô̤i ké̤ṳk gáik-tó̤i chók Dṳ̆ng-gê̤ṳng. Ĭ sĕng-miâng có̤i âu gì 15 nièng dŭ ké̤ṳk niōng-géng diŏh ĭ Báe̤k-gĭng gì chió lā̤.

分類:Céng-dê-gă
分類:Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók ìng-ŭk
分類:Sáng Diêu
Dài-uăng

**Dài-uăng** (, hĕ̤k-chiā tĕ̤k **Dài-uàng**; Mìng-nàng-uâ: *Tâi-oân*) sê Tái-bìng-iòng gà̤-dēng gì 1 bĭh dō̤-sê̤ṳ, găk Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók Hók-gióng Sēng dĕ̤ng-buô, sê Dṳ̆ng-huà Mìng-guók ciō-iéu gì guāng-hăk kṳ̆-mĭk. „***Dài-uăng***“ buōng-lài găi-dŏng tĕ̤k có̤ „***Dài-uàng***“, Háng-cê siā có̤ „臺員“.

Gô-dā̤ Să̤-huŏng iâ giéu Dài-uăng có̤ „Formasa“ (téng Buò-dò̤-ngà-ngṳ̄ „Ilha Formosa" lì gì, é-sé̤ṳ sê "mī-lâ̤ gì dō̤-sê̤ṳ“).

## Lĭk-sṳ̄

Gū-cā-cā, cêu ô gōng Nàng-dō̤ ngṳ̄-hiê gì nguòng-sṳ̄ gṳ̆-mìng dêu lŏ̤h Dài-uăng. Ék-dĭk gáu 15 sié-gī, dŭ mò̤ sêu Háng-cŭk ùng-huá gì īng-hiōng.

1624 - 1662 nièng, Dài-uăng ké̤ṳk Hò̤-làng tūng-dê. Hò̤-làng céng-hū diêu Hók-gióng ièng-hāi gṳ̆-mìng buăng gáu Dài-uăng kŭi-huák.

1662 nièng 2 nguŏk 1 hô̤, Dâng Sìng-gŭng (鄭成功) gŭng-dôi páh iàng Hò̤-làng gŭng-dôi, ciéng-liāng Dài-uăng, gióng-lĭk Dŭng-nìng-guók.

1863 nièng, Chĭng-dièu ciŏng-gŭng Siĕ Lòng (施琅) páh iàng Dŭng-nìng-guók, iù-sê, Dài-uăng siàng-ùi Chĭng-dièu gì liāng-tū.

1895 nièng Gák-ngū Ciéng-cĕng (甲午戰爭), Dài-uăng gák ké̤ṳk Nĭk-buōng.

1945 nièng Nĭk-buōng sék-bâi, Dṳ̆ng-guók Guók-mìng-dōng kăi-sṳ̄ lī-dê. 1949 nièng, Guók-mìng-dōng diŏh nô̤i-ciéng sék-bâi, cāu kó̤ Dài-uăng. Iù-sê, Dài-uăng cêu dâi-biēu Dṳ̆ng-huà Mìng-guók, ék-dĭk gáu gĭng-dáng.

## Ìng-kēu
Gŏng-gé̤ṳ 2005 nièng gì gū-liông, Dài-uăng ô 2,290 uâng nè̤ng, ô 98% sê Háng-cŭk. Diŏh Háng-cŭk dài-dŏng ô 86% sê cā-gĭ gì Háng-cŭk iè-mìng, bău-guăng gōng Mìng-nàng-uâ gì Holo-nè̤ng gâe̤ng gōng Káh-uâ gì Káh-gă-nè̤ng, gì-tă gì Háng-cŭk dŭ sê 1949 nièng tié Guók-mìng-dōng cāu-huāng Dài-uăng gì dâi-lṳ̆k-nè̤ng.

Gó ô 2% (dâi-mō̤ buóh 50 uâng nè̤ng) gì ìng-kēu sê Dài-uăng gì nguòng-cê̤ṳ-mìng (原住民), pī-ṳ̀ Bàng-puŏ-cŭk (平埔族).

## Ùng-huá
Dài-uăng gì ùng-huá ciō-iéu sê téng Dṳ̆ng-guók dâi-lṳ̆k diòng lì gì, iâ sêu diŏh Nĭk-buōng gâe̤ng Mī-guók ùng-huá gì īng-hiōng. 1990 nièng-dâi kī, Dài-uăng kăi-diēng buōng-tū-huá ông-dông, cêng sâ̤ Dài-uăng buōng-iòng ùng-huá (Holo, Káh-gă gâe̤ng nguòng-cê̤ṳ-mìng) dŭ kiū bô-hĭng.

分類:Dṳ̆ng-huà Mìng-guók
分類:Dài-uăng
Bĭng-sĭng

**Bĭng-sĭng** (冰心, ), nguòng-miàng „Siâ Uāng-ìng“ (謝婉瑩), Hók-ciŭ Diòng-lŏ̤h-nè̤ng, chók-miàng gì cáuk-gă.

Bĭng-sĭng gì lòng-bâ Siâ Bō̤-ciŏng (謝葆璋) sê Hāi-gŭng gŭng-guăng, ô chăng-gă guó Gák-ngū Hāi-ciéng. Ĭng-ôi ô gĭng-lĭk cī kuŏk lĭk-sṳ̄, gó-lièng sêu ĭ lòng-bâ īng-hiōng, Bĭng-sĭng cê̤ṳ-éu cêu cêng ái guók. 1911 nièng, Bĭng-sĭng diē Hók-ciŭ Nṳ̄-cṳ̄ Sṳ̆-huâng Hŏk-hâu (福州女子師範學校) tĕ̤k-cṳ̆. 1914 nièng, găk Báe̤k-gĭng gáu-huôi Hŏk-hâu Buói-muāng Nṳ̄-dṳ̆ng (貝滿女中) tĕ̤k-cṳ̆. Ngū-sé̤ṳ sì-gĭ, ĭ găk Hiĕk-huò Nṳ̄-cṳ̄ Dâi-hŏk (協和女子大學) tĕ̤k-cṳ̆, báik-cèng ké̤ṳk sōng có̤ hŏk-sĕng-huôi ùng-cṳ̆, chăng-gă ái-guók ông-dông, huák-biēu siēu-siók «Sṳ̆-ìng Dŭk Cièu-chôi» (斯人獨憔悴), sĭ-cĭk «Huàng-sĭng» (繁星), «Chiŭ-cūi» (秋水), dōi siēu-siók «Chiĕu-ìng» (超人). 1921 nièng chăng-gă Màu-dūng (茅盾), Dâng Cīng-diŏk (鄭振鐸) sìng-lĭk gì ùng-hŏk ngiēng-géu-huôi. 1923 nièng iù Iĕng-gĭng Dâi-hŏk (燕京大學) bék-ngiĕk hâiu, gáu Mī-guók hŏk-sĭk Ĭng-guók ùng-hŏk, có̤ ùng-hŏk ngiēng-géu. Ĭ báik-cèng gâe̤ng ĭ găk nguôi-guók sū káng-giéng sū gāng-sêu gì nó̤h biĕng-siā có̤ «Gié Siēu-tŭk-ciā» (寄小讀者) gié diōng guók-nô̤i, sê Dṳ̆ng-guók ì-dùng ùng-hŏk (兒童文學) cháung-cáuk gì nguòng-tàu.

1926 nièng diōng Dṳ̆ng-guók hâiu, Bĭng-sĭng bô găk Iĕng-gĭng Dâi-hŏk, Chĭng-huà Dâi-hŏk muōng gá-cṳ̆ muōng siā-cáuk. 1949 - 1951 nièng báik-cèng găk Nĭk-buōng  Dĕ̤ng-gĭng Dâi-hŏk (東京大學) gá Dṳ̆ng-guók sĭng-ùng-hŏk sṳ̄ (中國新文學史). 1951 nièng diōng Dṳ̆ng-guók, dṳ̀ lā̤ gié-sṳ̆k nū-lĭk cháung-cáuk, gó chăng-gă siâ-huôi uăk-dông.

Bĭng-sĭng iâ huăng-ĭk lāu iâ sâ̤ nguôi-guók ùng-hŏk, pī-ṳ̀-gōng, Éng-dô cáuk-gă Ranbindranath Tagore gì mâ̤-ciēu cáuk-pīng.

分類:Hók-ciŭ-nè̤ng
分類:Cáuk-gă
Lìng Chṳ̆

**Lìng Chṳ̆** (林紓, ), nguòng-miàng **Lìng Gùng-ngṳ̆k** (林群玉), cê **Gìng-nàng** (琴南), Hók-ciŭ-nè̤ng, Dṳ̆ng-guók gê̤ṳng-dâi chók-miàng gì huăng-ĭk-gă. Chŭi-iòng ĭ hùng-nó̤h nguôi-ngṳ̄ dŭ mâ̤ báik, dáng-sê ĭ gâe̤ng bĕk-nè̤ng gák lā̤ huăng-ĭk cêng sâ̤ Ĭng-ngṳ̄ gâe̤ng Huák-ngṳ̄ ùng-hŏk.

1897 nièng, Lìng Chṳ̆ lâu-mā guó-sié, ĭ cêng kū-cháik, ĭ gì bèng-iū cêu chŏi ĭ huăng-ĭk ùng-hŏk. Gó-chṳ̄ ĭ cêu kī-chiū huăng-ĭk «Dà-huă-nṳ̄» (*La Dame aux Camélias*, ciòng-miàng hô̤ lō̤ «Bă-là̤ Dà-huă-nṳ̄ Mì-sê̤ṳ (巴黎茶花女遺事)»). Ĭ bèng-iū Uòng Sêu-chiŏng (王壽昌) â̤ hiēu Huák-ngṳ̄, cêu dó̤i-chiū ĭ kēu-ĭk, dāng Lìng Chṳ̆ gái ciŏng ĭ gì kēu-ĭk huăng-ĭk có̤ cṳ̆-ngṳ̄. Cī buô cṳ̆ diŏh 1899 nièng chók-bēng, mā-siông dáik diŏh sìng-gŭng.

Ĭ siŏh-sié ô huăng-ĭk buóh 200 buô Să̤-huŏng ùng-hŏk cáuk-pīng.

Ngū-sé̤ṳ Ông-dông sèng-âu, Lìng Chṳ̆ huāng-dó̤i biáng-ké Ùng-ngiòng-ùng, gó-chṳ̄ sêu gáu cêng sâ̤ nè̤ng piĕ-pìng.

## Cièng Cṳ̆ng-cṳ̆ gì pàng-gá
1963 nièng, Cièng Cṳ̆ng-cṳ̆ (錢鐘書) kăi-sṳ̄ cé̤ṳ-é diŏh Lìng Chṳ̆. Găk Cièng Cṳ̆ng-cṳ̆ gì sāng-ùng «Lìng Chṳ̆ gì Huăng-ĭk» diē-lié, ĭ bŏ̤ Lìng Chṳ̆ gì cáuk-pīng cūi-bìng cĭng gèng. 1981 nièng, Siŏng-ô Éng-cṳ̆-guāng (商務印書館) bô dṳ̀ng-sĭng chók-bēng lāu 10 buô Lìng Chṳ̆ gì huăng-ĭk cáuk-pīng.

Găk Cièng Cṳ̆ng-cṳ̆ sāng-ùng diē-lié, ĭ īng-ê̤ṳng Gŏ̤-dáik (*Goethe*) dó̤i huăng-ĭk-gă gì bī-ê̤ṳ "pāi-pāi gì mùi-nè̤ng-gŭng" (Dáik-ngṳ̄ "*geschäftige Kuppler*"), nêng-ùi Lìng Chṳ̆ sê Să̤-huŏng ùng-hŏk gâe̤ng Dṳ̆ng-guók tŭk-ciā cĭ-găng gì siŏh ciáh có̤ cê̤ṳ-làu-huōi gì nè̤ng, ĭng-ôi Cièng Cṳ̆ng-cṳ̆ cê-gă iâ sê sêu Lìng Chṳ̆ gì īng-hiōng ciáh kăi-sṳ̄ hŏk-sĭk ngiēng-géu Să̤-huŏng ùng-hŏk gâe̤ng nguôi-ngṳ̄.

Cièng Cṳ̆ng-cṳ̆ nêng-ùi Lìng Chṳ̆ gì cháung-cáuk â̤-sāi áng sì-găng buŏng có̤ lâng buô-hông. 1913 nièng cĭ-sèng, ĭ gì cáuk-pīng chŭi-iòng ô nék-giāng dâng, dáng-sê cūi-bìng iā gèng; cĭ-hâiu ĭ gì ùng-cê biéng muōng lài muōng mò̤-mê.

分類:Cáuk-gă
分類:dṳ̆ng-guók ìng-ŭk
分類:Sáng Lìng
Liù-giù

**Liù-giù** (琉球) sê să̤ Tái-bìng-iòng gà̤-lēng gì gùng-dō̤, téng Nĭk-buōng gì Giū-ciŭ (九州) chiŏng gáu Dài-uăng. Ciòng-buô dō̤-sê̤ṳ áng hèng-céng kṳ̆-mĭk, báe̤k-buô sê Kagoshima-gâing (鹿兒島縣), nàng-buô sê Okinawa-gâing (沖繩縣). Gùng-dō̤ gà̤-lēng tŭng-hèng Liù-giù-ngṳ̄.

Liù-giù Gùng-dō̤ sê Ā-iĕk-dái ké-hâiu, dĕ̤ng-tiĕng mâ̤ chéng, hâ-tiĕng cêng iĕk. Gáung-ṳ̄-liông iā gèng, bêng-chiā sêu hŭng-tăi īng-hiōng iā duâi.

## Lĭk-sṳ̄
Gū-cā, diŏh Liù-giù Gùng-dō̤ gà̤-lēng ô 1 bĭk "**[[Liù-giù-guók]]**". Téng 1372 nièng kăi-sṳ̄, Liù-giù-guók cêu hióng Dṳ̆ng-guók céng-góng. Ôi-lāu huŏng-biêng Liù-giù sé̤ṳ-ciā, 1474 nièng, Dṳ̆ng-guók céng-hū diŏh Hók-ciŭ siék-lĭk Liù-giù-guāng (琉球館). Gūi báh nièng ī-lài, Liù-giù-guók gì ùng-huá sêu diŏh Dṳ̆ng-guók dĕk-biék sê Hók-ciŭ ùng-huá gì īng-hiōng. Găk 1879 nièng, Nĭk-buōng ciéng-liāng Liù-giù. Iù-sê kăi-sṳ̄ Liù-giù gì Nĭk-buōng-huá guó-tiàng.

Nê-ciéng sèng-hâiu, Mī-guók gŭng-dā Liù-giù Gùng-dō̤, mūi 4 ciéh Liù-giù-nè̤ng cêu ô 1 ciéh sī. 1945 nièng, Nĭk-buōng sék-bâi, Mī-guók ciéng-liāng Liù-giù, ék-dĭk gáu 1972 nièng ciáh hèng Nĭk-buōng.

## Liù-giù dŭk-lĭk ông-dông
Gĭng-dáng-nĭk, ô cêng sâ̤ nè̤ng nêng-ùi Liù-giù-nè̤ng ng-sê Nĭk-buōng-nè̤ng. Gé̤ṳ ngiēng-géu, buóh siŏh-buâng Liù-giù gṳ̆-mìng chĭng cê-gă có̤ "Liù-giù-nè̤ng", nâ ô 12% gì nè̤ng chĭng cê-gă có̤ "Nĭk-buōng-nè̤ng".

Ô siŏh piĕ nè̤ng piĕ-pàng Nĭk-buōng céng-hū kĭng-ciêng Liù-giù-nè̤ng, sĭk-hèng dùng-huá Liù-giù ùng-huá gì céng-cháik.

Găk Nĭk-buōng ô "Liù-giù dŭk-lĭk ông-dông" gì cū-cék còng-câi. Dáng-sê guók-cié ciō-iéu gì siŏh piĕ guók-gă, bău-guák Dṳ̆ng-guók gâe̤ng Mī-guók, dŭ ng ciĕ-tì Liù-giù dŭk-lĭk.

分類:Ā-ciŭ
分類:Dê-kṳ̆
Â-muòng

**Â-muòng** (; Â-muòng-uâ: *Ē-bn̂g*; Dài-uăng-uâ: *Ē-mn̂g*; Ĭng-ngṳ̄: *Xiamen*, *Amoy*) sê  Dṳ̆ng-guók Hók-gióng-sēng iòng-hāi gì hó-sēng-ngék siàng-chê. Ĭ diŏh Ciòng-ciŭ gâe̤ng Ciŏng-ciŭ dài-dŏng, sê Mìng-nàng dê-kṳ̆ gì dṳ̆ng-sĭng siàng-chê.

Gê̤ṳng-dâi, Să̤-huŏng chĭng Â-muòng có̤ "**Amoy**", ciā miàng gì kī-nguòng ô 2 cṳ̄ng gōng-huák. 1 cṳ̄ng nêng-ùi sê sêu Ciŏng-ciŭ-kiŏng (漳州腔) gì īng-hiōng, áng Ciŏng-ciŭ-kiŏng, "Â-muòng" tĕ̤k có̤ "*Ē-mûi*"; iâ ô 1 piĕ nè̤ng nêng-ùi sê gŏng-gé̤ṳ Hók-ciŭ-uâ huák-ĭng huăng-ĭk lì gì.

## Hèng-céng dăng-ôi
Ciòng Â-muòng buŏng có̤ Hāi-chŏng (海滄), Hù-lī (湖里), Cĭk-mī (集美), Sṳ̆-mìng (思明), Dùng-ăng (同安), Siòng-ăng (翔安) 6 bĭk kṳ̆, dài-dŏng Sṳ̆-mìng gâe̤ng Hù-lī cū siàng Gĭng-cá̤ dĕk-kṳ̆.

## Lĭk-sṳ̄
282 nièng, Háng-dièu găk gĭng-dáng-nĭk Â-muòng gì dê-buàng siék-lĭk Dùng-ăng-gâing (同安縣), sṳ̆k Céng-ăng-gông (晉安郡). 1650 nièng, Dâng Sìng-gŭng (鄭成功) báik-cèng dái-liāng gŭng-dôi lì gáu Â-muòng, ké̤ṳk cī-bĕng kī-miàng "Sṳ̆-mìng-ciŭ" (思明洲, é-sé̤ṳ sê "sṳ̆-niêng Mìng-dièu"). Muāng-chĭng miĕk-uòng Mìng-dièu hâiu, gāi "Sṳ̆-mìng" có̤ "Â-muòng", mâing-mâing huák-diēng siàng Mìng-nàng dê-kṳ̆ dê̤ṳng-iéu gì hāi-gē̤ng. 1842 nièng, Dṳ̆ng-guók găk Ă-piéng Ciéng-cĕng siŏ ké̤ṳk Ĭng-guók, chiĕng-dêng Nàng-gĭng Dèu-iók. Gŏng-gé̤ṳ dèu-iók, Â-muòng ké̤ṳk kŭi-huóng có̤ tŭng-siŏng kēu-ngiâng (通商口岸). 1949 nièng, Dṳ̆ng-gê̤ṳng siék Â-muòng có̤ "Sēng-hăk-chê" (省辖市), cĭ-hâiu bô ké̤ṳk ĭ siék có̤ "Hó-sēng-gék-chê" (副省級市). 1980 nièng, Â-muòng ké̤ṳk siék có̤ "Gĭng-cá̤ Dĕk-kṳ̆" (經濟特區). Gĭng-guó cī sâ̤ nièng gì huák-diēng, Â-muòng ī-gĭng sê gĭng-dáng Dṳ̆ng-guók gĭng-cá̤ dék huák-dăk gì siàng-chê cĭ-ék.

## Chăng-kō̤

A
A
分類:Â-muòng
Buò-dièng

**Buò-dièng** (莆田, sĭk-cié tĕ̤k **Può-dièng**; Buò-siĕng-ngṳ̄: ), gū-cā iâ hô̤ lō̤ „**Hĭng-huá**“ (興化), sê Dṳ̆ng-guók Hók-gióng-sēng dĕ̤ng-buô ièng-hāi gì 1 bĭk siàng-chê, găk Hók-ciŭ gâe̤ng Ciòng-ciŭ dâi-dŏng.

Buò-dièng ciā sṳ̀ gĭng-dáng găk Hók-ciŭ duâi-buô-hông dê-kṳ̆ sĭk-cié diŏh tĕ̤k **Può-dièng**, găk Hók-chiăng Bìng-tàng iâ tĕ̤k **Può-chèng**.

## Hèng-céng dăng-ôi
Buò-dièng ô 4 bĭk kṳ̆ 1 bĭk gâing:
* Siàng-siŏng-kṳ̆ (城廂區)
* Hàng-gŏng-kṳ̆ (涵江區)
* Lié-siàng-kṳ̆ (荔城區)
* Séu-sê̤ṳ-kṳ̆ (秀嶼區)
* Siĕng-iù-gâing (仙游縣)

## Lṳ̄-iù
Buò-dièng gì Mì-ciŭ-dō̤ (湄洲島) sê Mā-cū (媽祖) chók-sié gì dê-huŏng.

## Chăng-kō̤

分類:Hĭng-huá
分類:Buò-dièng
Mā-cū

**Mā-cū** kō̤-nèng sê:
# **媽祖**, chiāng chăng-kō̤ Mā-cū (Sìng);
# **馬祖**, chiāng chăng-kō̤ Mā-cū (Dō̤).
Tū-ī-gì

**Tū-ī-gì** (土耳其, ), ciòng-miàng sê "**Tū-ī-gì Gê̤ṳng-huò-guók**" (), sê Siēu Ā-sá̤-ā gì siŏh bĭk guók-gă. Ĭ guók-géng-siáng siông ô 7 bĭk ciō-iéu gì guók-gă: să̤-báe̤k gì Bulgaria, să̤-biĕng gì Hĭ-lé-nà̤, dĕ̤ng-báe̤k gì Gruzia, Armenia, Iran, dĕ̤ng-nàng-buô gì Iraq gâe̤ng Sê̤ṳ-lé-ā. Lêng-nguôi, Tū-ī-gì báe̤k-buô ô Ŭ-hāi, să̤-buô ô Ái-gìng-hāi, nàng-buô ô Dê-dṳ̆ng-hāi. Tū-ī-gì găk Ā-ciŭ gâe̤ng Ĕu-ciŭ dŭ ô liāng-tū.

Hiêng-dâi Tū-ī-gì dê-kṳ̆ găk gū-cā báik-cèng sê Dĕ̤ng Lò̤-mā Dá̤-guók ùng-mìng gì sū-câi. Dṳ̆ng Sié-gī Dĕ̤ng Lò̤-mā ké̤ṳk Osman Dá̤-guók miĕk-uòng, ciā dê-duòng bô kăi-sṳ̄ Ĭ-sṳ̆-làng-huá. Gĭng-dáng-nĭk gì Tū-ī-gì ùng-huá sê Dĕ̤ng-huŏng gâe̤ng Să̤-huŏng ùng-huá gì ṳ̀ng-hăk.

Ék Ciéng giék-sók hâiu, Osman Dá̤-guók gāi-tā̤, Tū-ī-gì iù-sê sìng-lĭk gê̤ṳng-huò-guók céng-hū, bêng-chiā nū-lĭk ciék-sêu Să̤-huŏng siĕng-céng gì ùng-huá gâe̤ng céng-dê cié-dô. 2005 nièng, Tū-ī-gì gă-ĭk Ĕu-mèng (*European Union*). Gĭng-dáng gì Tū-ī-gì ī-gĭng sê 1 bĭk bī-gáu mìng-ciō, kăi-huóng, céng-buô gì guók-gă.

分類:Ĕu-ciŭ guók-gă
分類:Ā-ciŭ guók-gă
分類:Tū-ī-gì
Hŭng-tăi

**Hŭng-tăi** (風颱) ciáng-sék mìng-chĭng (名稱) hô̤ lō̤ „**iĕk-dái ké-siòng**“ (熱帶氣旋, *tropical cyclone*), sê 1 cṳ̄ng nōng hŭng-bó̤ hiê-tūng (*warm storm system*), diŏh iĕk-dái hĕ̤k-ciā ā-iĕk-dái hāi-iòng gà̤-lēng hìng-siàng. Hŭng-tăi gì hŭng-lĭk sèu-sèu dăk gáu 10 ngék ī-gèng, gó puâng lā̤ hŭng-bó̤-ṳ̄, gó-chṳ̄ pó̤-huâi-lĭk cêng duâi.

Hŭng-tăi gì nèng-liông sê iù cūi-ké biéng dáe̤ng sū sék-huóng gì iĕk-nèng lì gì, sū-ī hŭng-tăi siŏh dĕng-lṳ̆k, nèng-liông lài-nguòng cêu mò̤ gó̤, hŭng-lĭk â̤ mâing-mâing biéng iŏk, gūi gĕ̤ng hâiu â̤ biéng có̤ **hŭng-tăi-giāng** (風颱囝), gáu-muōi cêu dìng gó̤.

Nièng-nièng-màng hâ-tiĕng gâe̤ng chiŭ-tiĕng, téng Tái-bìng-iòng lì gì hŭng-tăi dŭ â̤ chuŏi gáu Dài-uăng, Hók-gióng, Ciék-gŏng, Guōng-dĕ̤ng dēng dê-kṳ̆.

## Siŏng-guăng sṳ̆k-ngṳ̄-uâ
* Lĕ̤k-nguŏk hŭng-tăi săng gāu giāng, Chék-nguŏk hŭng-tăi mò̤ huòi nàng. (六月風颱生九囝, 七月風颱無回南.)

分類:Ké-chiông
分類:Tiĕng-căi
Háng-ngṳ̄

**Háng-ngṳ̄** (漢語), iâ hô̤ lā̤ **Huà-ngṳ̄** (華語), sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók, Dṳ̆ng-huà Mìng-guók (Dài-uăng) gâe̤ng Sĭng-gă-pŏ̤ gì Háng-cŭk nè̤ng sāi gì siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. 

Găk hī gūi ciáh guók-gă diē-sié, guăng-huŏng dŭ ciŏng Háng-ngṳ̄-cŭk gì sū-iū ngṳ̄-ngiòng hô̤ lā̤ Háng-ngṳ̄, ciŏng gì-dṳ̆ng gì siŏh cṳ̄ng hô̤ lā̤ Pū-tŭng-uâ (iâ hô̤ lā̤ Guók-ngṳ̄) hô̤ lā̤ „Biĕu-cūng Háng-ngṳ̄“, gì-tă Háng-ngṳ̄-cŭk gì ngṳ̄-ngiòng dŭ ké̤ṳk ĭ hô̤ lā̤ „huŏng-ngiòng“. Sĭk-cié cuòi ùng-ciòng sê céng-dê é-ngiê siông gì „huŏng-ngiòng“, téng ngṳ̄-ngiòng-hŏk gì huŏng-miêng lì gōng, gōng Pū-tŭng-uâ gì nè̤ng táu-dā̤ dŭ tiăng mâ̤ huòi-é gì-tă „huŏng-ngiòng“, gó-chṳ̄ diŏh sáung ngṳ̄-ngiòng, ng-sê huŏng-ngiòng.

Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók, Dṳ̆ng-huà Mìng-guók (Dài-uăng) gâe̤ng Sĭng-gă-pŏ̤ gô-dā̤ dŭ dó̤i gáuk cṳ̄ng gì „huŏng-ngiòng“ có̤ guó páh-ák, gōng „huŏng-ngiòng“ gì nè̤ng muōng biéng muōng ciēu. Gáu hiêng-câi ciáh kăi-sṳ̄ ô bō̤-hô „huŏng-ngiòng“ gì siăng-ĭng.
## Gái káng
*Pū-tŭng-uâ
*Tŭi-guōng Pū-tŭng-uâ
*Lâng-gā-siăng

分類:Ngṳ̄-ngiòng
分類:Dṳ̆ng-guók
Hiêng-dâi Biĕu-cūng Háng-ngṳ̄

**Hiêng-dâi Biĕu-cūng Háng-ngṳ̄** (現代標準漢語) sê Dṳ̆ng-guók dâi-lṳ̆k, Dài-uăng gâe̤ng Sĭng-gă-pŏ̤ gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng. Hiêng-dâi Biĕu-cūng Háng-ngṳ̄ gì huák-ĭng sê ī Báe̤k-gĭng huŏng-ngiòng ùi biĕu-cūng, sṳ̀-ngṳ̄ ī báe̤k-huŏng huŏng-ngiòng bàng-siòng sāi gì sṳ̀ có̤ gĭ-chū, ngṳ̄-huák áng-ciéu hiêng-dâi Háng-ngṳ̄ băh-uâ-ùng gì ùng-huák giĕ-cáik.

Téng ngṳ̄-ngiòng-hŏk gì huŏng-miêng lì gōng, Hiêng-dâi Biĕu-cūng Háng-ngṳ̄ sê Háng-ngṳ̄ Guăng-uâ gì siŏh cṳ̄ng huŏng-ngiòng.

## Lĭk-sṳ̄
Gū-cā sèng-âu, Háng-ngṳ̄ cêu ô cêng sâ̤ huŏng-ngiòng. Ôi lāu huŏng-biêng lī-dê guók-gă, lĭk-dâi uòng-dièu dŭ ô kŭi-diēng guăng-uâ ông-dông. Diŏh Mìng-dièu gâe̤ng Chĭng-dièu, céng-hū găk ciòng-guók gáuk-dê siék-lĭk „Céng-ĭng Cṳ̆-iêng“ (正音書院). Dáng-sê ĭng-ôi gū-cā mùi-tā̤ mâ̤ huák-dăk, tŭng-guó "Céng-ĭng Cṳ̆-iêng" lì gá báh-sáng gōng Guók-ngṳ̄ dŭ mò̤ nuô-uâi hâu-guō, nâ ô tĕ̤k-cṳ̆-nè̤ng â̤ báik gōng.

1912 nièng Dṳ̆ng-huà Mìng-guók sìng-lĭk hâiu, Guók-mìng-dōng gié-sṳ̆k tŏi-guōng Guók-ngṳ̄. 1955 nièng, Gê̤ṳng-sāng-dōng bô gâe̤ng "Guók-ngṳ̄" gì ciáng-sék mìng-chĭng (名稱) gāi có̤ "Pū-tŭng-uâ". Ĭng-ôi mùi-tā̤ gâe̤ng gáu-ṳ̆k gì pū-gĭk, ciā buáng gá sié-gī gōng Guók-ngṳ̄ gì nè̤ng muōng lài muōng sâ̤.

Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k gâe̤ng Dài-uăng gì Guók-ngṳ̄ găk ngṳ̄-ĭng, sṳ̀-ngṳ̄ dēng huŏng-miêng dŭ ô sŏ̤h piĕ kṳ̆-biék.

## Gái káng
*Pū-tŭng-uâ
*Dṳ̆ng-huà Mìng-guók Guók-ngṳ̄
*Tŭi-guōng Pū-tŭng-uâ
*Lâng-gā-siăng

分類:Ngṳ̄-ngiòng
分類:Dṳ̆ng-guók
Chŭng-cáik

**Chŭng-cáik** (春節) sê Dṳ̆ng-guók dék dê̤ṳng-iéu gì nièng-cáik, kéng-cé̤ṳk sĭng gì siŏh nièng gì kăi-sṳ̄. Chŭng-cáik gì nĭk-gĭ ék-buăng téng gô-lĭk Ciăng-nguŏk chĕ̤-ék gáu Ciăng-nguŏk sĕk-ngô (Nguòng-siĕu-cáik). Dṳ̀ lā̤ Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k, găk Dài-uăng, Uŏk-nàng, Dièu-siēng, Hàng-guók, Nĭk-buōng dēng siŏh piĕ Dĕ̤ng-ā guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆ iâ ô guó Chŭng-cáik gì hŭng-sṳ̆k.

Găk Chŭng-cáik cī gūi nĭk, gáuk-gă-gáuk-hô dŭ â̤ táik dó̤i-lièng, bóng páu-diông, siăh Tái-bìng-iéng, giēu, tòng-guōi, sáe̤ng niāng-gŏ̤ dáh-huói-cièng dēng uăk-dông lì kéng-cé̤ṳk ciā cáik-nĭk.

## Ô-guăng gì diòng-siók
Gŏng-gé̤ṳ diòng-siók, gū-dâi Dṳ̆ng-guók ô siŏh cṳ̄ng dông-ŭk hô̤ lō̤ „nièng“ (年). „Nièng“ áuk-hìng-áuk-câung, â̤ châung diē chió lā̤ siăh nè̤ng. Gó-chṳ̄, gáuk-gă-gáuk-hô cêu bóng páu-tiông, táik è̤ng-sáik gì cāi diŏh muòng lā̤, cūng-kuāng lì ké̤ṳk „nièng“ dṳ̆k cāu.

## Nguôi-buô lièng-giék
* Dṳ̆ng-guók Chŭng-cáik Uōng  (Guók-ngṳ̄)

Č
Č
Gŏ̤ Dé-sêng

**Gŏ̤ Dé-sêng** (高智晟, ), Siēng-să̤-nè̤ng, lŭk-sṳ̆, Dṳ̆ng-guók chók-miàng gì mìng-ciō ông-dông-ciā.

Gŏ̤ Dé-sêng sê ngiê-ìng. Ĭng-ôi ĭ ô bŏng-cô cêng sâ̤ bìng-gṳ̀ng gì nè̤ng páh guăng-sĭ, 2001 nièng, Gŏ̤ Dé-sêng ké̤ṳk sōng-gṳ̄ ùi „Dṳ̆ng-guók Sĕk-dâi Dék-hō̤ Lŭk-sṳ̆“. Găk 2003 nièng, Gŏ̤ Dé-sêng kăi-sṳ̄ chăng-gă Dṳ̆ng-guók gì mìng-ciō ông-dông, báik-cèng 3 huòi siā piĕ ké̤ṳk Dṳ̆ng-gê̤ṳng céng-hū, iĕu-giù bō̤-hô Huák-lùng-gŭng séng-dù gì hăk-huák ìng-guòng. 2006 nièng, Gŏ̤ Dé-sêng huák kī Mì-guòng Ciŏk-sĭk Ông-dông (維權絕食運動).

2006 nièng 8 nguŏk 15 hô̤, Dṳ̆ng-gê̤ṳng géng-chák muôi tĕ̤ng-dĭ Gŏ̤ Dé-sêng cêu hàng-bók-siŏh-sì ciŏng ĭ bé-mĭk niăh gáu găng-lò̤ diē-lié. 12 nguŏk 21 hô̤, huák-iêng puáng ĭ „Diĕng-hók Guók-gă Céng-guòng Cô̤i“ (顛覆國家政權罪).

分類:Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók ìng-ŭk
分類:Lŭk-sṳ̆
分類:Sáng Gŏ̤
Mā-cū (Sìng)

**Mā-cū** (媽祖) sê Hók-gióng iòng-hāi gâe̤ng Dài-uăng mìng-găng buái gì cṳ̆-niòng sìng. Hók-ciŭ-nè̤ng iâ chĭng ĭ có̤ „Mā-cū Bò̤-bò̤“ (媽祖婆婆). Dó̤i ĭ gì séng-dù lì gōng, Mā-cū â̤ bé-êu tō̤-hāi-nè̤ng gì bìng-ăng.

Gŏng-gé̤ṳ diòng-siók, Mā-cū nguòng-miàng „**Lìng Mĕk-niòng**“ (林默娘), 960 nièng găk Buò-dièng Mì-ciŭ Dō̤ chók-sié. 16 huói sèng-âu ĭ cêu dáik diŏh sìng-siĕng gì dô̤, ôi hiŏng-mìng siĕu căi dṳ̀ hâi. Ī-hâiu sĭng tiĕng biéng có̤ sìng-siĕng, bé-êu tō̤-hāi-nè̤ng.

分類:Dô̤-gáu
分類:Hók-gióng-nè̤ng
分類:Hĭng-huá
分類:Hók-gióng
分類:Hĭng-huá ùng-huá
分類:Diòng-suók
Săng-sáiu

**Săng-sáiu** (生肖) sê Dĕ̤ng-ā dê-kṳ̆ siŏh piĕ mìng-cŭk dò̤ lì dô̤i-biēu nièng-găng gì 12 cṳ̄ng dông-ŭk. Dó̤i Háng-cŭk lì gōng, 12 săng-ngáu gì sông-sê̤ṳ sê: Chṳ̄, Ngù, Hū, Tó, Lṳ̀ng, Siè, Mā, Iòng, Gàu, Giĕ, Kēng, Dṳ̆. Ĭng-ôi dê-ciĕ gâe̤ng săng-ngáu siŏh-iông, dŭ sê 12 bĭk, sū-ī mūi bĭk dê-ciĕ dŭ gâe̤ng siŏh bĭk săng-ngáu siŏng-dó̤i.


  
    Dê-ciĕ
    Cṳ̄
    Tiū
    Ìng
    Māu
    Sìng
    Sê̤ṳ
    Ū
    Ê
    Sĭng
    Iū
    Sók
    Hâi
  
  
    Săng-sáiu
    Chṳ̄
    Ngù
    Hū
    Tó
    Lṳ̀ng
    Siè
    Mā
    Iòng
    Gàu
    Giĕ
    Kēng
    Dṳ̆
  


分類:Dṳ̆ng-guók ùng-huá
Háik

**Háik** (血) sê dông-ŭk sùng-kuàng hiê-tūng gì siŏh cṳ̄ng tĕk-sṳ̀-huá gì cū-cék, iù háik-ciŏng (*blood plasma*) diē-sié gì gūi lôi sá̤-bău cū-siàng. Sá̤-bău sìng-hông sê:
* **È̤ng-sá̤-bău** (*red blood cell*), iéng 96%, tì-gṳ̆ng hù-ngék sū sṳ̆-iéu gì ké-tā̤. Háik gì ngàng-sáik è̤ng è̤ng nuóh, cêu sê ĭng-ôi háik diē ô è̤ng-sá̤-bău;
* **Băh-sá̤-bău** (*white blood cell*), iéng 3%, ê̤ṳ-huòng puái-bâng;
* **Háik-siēu-bēng** (*platelet*), iéng 1%, ĭ â̤ niông háik ngĭk, huòng-cī dông-ŭk làu háik kák sâ̤.

分類:Sĕng-lī
Cê̤ṳ-iù

**Cê̤ṳ-iù** (自由), gāng-dăng gōng, cêu sê nè̤ng kó̤ siōng, kó̤ gōng, hĕ̤k-ciā kó̤ có̤ siŏh giông dâi-gié gì giók-é. Cê̤ṳ-iù sê nè̤ng dék gĭ-buōng gì guòng-lê, bĕk-nè̤ng mâ̤-sāi chák iâ mâ̤-sāi dŏk kó̤.

## Diék-hŏk
### Kuók-huăk buŏh-sók
Ĭ gì é-sé̤ṳ sê mâ̤ nguông hŭk-cṳ̀ng bĕk-nè̤ng. Ciā hìng-sék gì cê̤ṳ-iù gióng-lĭk diŏh dó̤i gó̤-ìng (hĕ̤k gùng-tā̤) ī-gĭk dó̤i ĭ gì kuàng-gīng gì huāng-káung gà̤-dēng: nguāi nâ ké̤ṳk guăng diē găng-lò̤, găk nguāi gì guòng-lĭk gâe̤ng kuàng-gīng diē-sié nguāi sê cê̤ṳ-iù gì, bók-guó nguāi mò̤ cê̤ṳ-iù pēu-nêng sê̤ṳ-sĭk. Cê̤ṳ-iòng huák-cáik iâ buŏh-sók ciā cê̤ṳ-iù: hùng-nó̤h nè̤ng dŭ mò̤ cê̤ṳ-iù buŏi (chŭi-iòng nē̤ng-gă â̤-sāi hĕ̤k-ciā mâ̤-sāi ché). Ī-suói-ā Báik-lìng (*Isaiah Berlin*) nêng-ùi cī cṳ̄ng cê̤ṳ-iù sê "siĕu-gék cê̤ṳ-iù" (*negative freedom*): mò̤ siéh-nó̤h nó̤h làng lā̤ nguāi hèng-dông (dĕk-biék sê ké̤ṳk bĕk-nè̤ng). Ĭ gó kṳ̆-biék chók "cék-gék cê̤ṳ-iù" (*positive freedom*), sê bī nguāi có̤ sōng-sĕk kó̤ hèng-dông gì cê̤ṳ-iù.

"Cê̤ṳ-iù" ciā kēu-hô̤ sèu-sèu ké̤ṳk dò̤ lì diêu-huáng ìng-mìng gáik-mêng, có̤-huāng. Pī-ṳ̀-gōng Séng-gĭng Chók Ăi-gĭk Gé diē-sié gì Mò̤-să̤ liāng-dô̤ ĭ gì ìng-mìng liê-kŭi Ăi-gĭk, dáik diŏh cê̤ṳ-iù. Găk Mā-dĭng Lô-dáik Gĭng chók-miàng gì iēng-gōng *Nguāi ô siŏh bĭk Máe̤ng* diē-sié, ĭ īng-ê̤ṳng lāu Mī-guók ŭ-nù gì lìng-hùng-gŏ̤: "*Gáu muōi cê̤ṳ-iù lāu! Gáu muōi cê̤ṳ-iù lāu! Gāng-siâ ciòng-nè̤ng gì Siông-dá̤ nē̤ng-gă gáu muōi cê̤ṳ-iù lāu!*"

### Nô̤i-sĭng cê̤ṳ-dê
Cê̤ṳ-iù iâ biēu-sê nô̤i-sĭng cê̤ṳ-dê (*inner autonomy*), hĕ̤k-ciā kóng-cié cê-gă gì nô̤i-buô sié-huóng. Cuòi bău-guák â-dā̤ gūi bĭk kō̤-nèng gì dê̤ṳng-iéu-séng:
* Áng-ciéu lī-séng hèng-dông gì nèng-lĭk;
* Áng-ciéu cê-gă gì gá-dĭk-guăng hèng-dông gì nèng-lĭk;
* Áng-ciéu ciòng sié-gái gì gá-dĭk-guăng (bī-lâung Cĭng, Siêng gâe̤ng Mī); ī-gĭk
* Mò̤ sêu diŏh lī-séng iâ mò̤ sêu diŏh ṳ̆k-uông lì hèng-dông gì nèng-lĭk.

Găk Háng-sṳ̆ Sák-sṳ̆ (*Hans Sachs*) gì hié-kiŏk diē-sié, Gū Hĭ-lé-nà̤ diék-hŏk-gă Dâ̤-ĕu-gṳ̆ng-nà̤ (*Diogenes of Sinope*) gâe̤ng Ā-lĭk-săng-dâi Dâi-dá̤ (*Alexander the Great*) gōng: "Nṳ̄ sê nguāi nù-chài gì nù-chài." Cī ôi diék-hŏk-gă ī-gĭng ciéng-iàng giăng-pá, ṳ̆k-uông, gâe̤ng găng-huō, dáng sê Ā-lĭk-săng-dâi gó găk lā̤ hŭk-sê̤ṳ cī piĕ ciō-nè̤ng. Chŭi-iòng ĭ cĭng-hŭk lāu nguôi-buô gì sié-gái, dáng-sê ĭ gó muôi cĭng-hŭk ĭ nô̤i-buô gì sié-gái. Dṳ̀ lā̤ cê-gă, hùng-nó̤h dŭ mò̤ nièng-ngài niông cê-gă kóng-cié nô̤i-sĭng sié-gái.

20 sié-gī ô cĭng sâ̤ céng-dê ông-dông-ciā ciĕ-tì cī cṳ̄ng hìng-sék gì cê̤ṳ-iù, pī-ṳ̀-gōng Nà̤-lò̤-sŏng Mâng-dáik-lá (*Nelson Mandela*), Séng-hṳ̀ng Găng-dê (*Mahatma Gandhi*), Là̤-háik Uā-là̤-să (*Lech Wałęsa*) gâe̤ng Uă-cṳ̀-lá-hŭ Hăk-mì-ī (*Václav Havel*), dēng-dēng.

## Céng-dê

Céng-dê huâng-ùi nô̤i gì cê̤ṳ-iù sê bī biēu-dăk gó̤-ìng é-cé gì nèng-lĭk hĕ̤k giók-é. Céng-dê cê̤ṳ-iù bău-guák cĭng sâ̤ cṳ̄ng-lôi, bī-lâung gáu-ṳ̆k cê̤ṳ-iù, cŭng-gáu cê̤ṳ-iù, ngiòng-lâung cê̤ṳ-iù, chók-bēng cê̤ṳ-iù, cĭk-huôi cê̤ṳ-iù, iè-dông cê̤ṳ-iù (hĕ̤k lṳ̄-hèng cê̤ṳ-iù), dēng-dēng.

分類:Céng-dê
分類:Diék-hŏk
分類:Ùng-huá
C ngṳ̄-ngiòng

**C ngṳ̄-ngiòng** sê 1 cṳ̄ng piĕng-tiàng ngṳ̄-ngiòng, 1972 nièng iù Dĕng-nì-sṳ̆ Lĭk-chiĕ (*Dennis Ritchie*) găk Unix chŏ̤-cáuk hiê-tūng gà̤-dēng siék-gié chók-lì gì. Gĭng-dáng-nĭk gì C ngṳ̄-ngiòng ī-gĭng huák-diēng siàng kuá bìng-dài gì piĕng-tiàng ngṳ̄-ngiòng, īng-hiōng lāu gì-tă cêng sâ̤ ngṳ̄-ngiòng, chiông C++, Java, C# dēng-dēng.

C ngṳ̄-ngiòng gì sāi-ê̤ṳng iā lìng-uăk, pī-ṳ̀-gòng, *char* lôi-hìng gì biéng-liông â̤-sāi dáung có̤ *int* lôi-hìng, sêng-cé â̤ kĕk cī-cĕng (*pointer*) dēng dă̤-gék huŏng-sék huōng-ông nô̤i-còng.

Â-dā̤ gì dô̤i-mā hô̤ lō̤ "*Hello World*", sèu-sèu sê nè̤ng kī-chiū ŏ̤h C ngṳ̄-ngiòng gì tàu-tàu ciáh tiàng-sê̤ṳ.

## ngṳ̄-huák
Â-dā̤ sê sāi C ngṳ̄-ngiòng siā gì siŏh ciáh gāng-dăng gì tiàng-sê̤ṳ, mŭk-dék sê suŏ-chók “Hello, world!”


```c
#include <stdio.h>
 int main(void)
 {
   printf("Hello, world!\n");
   return 0;
 }
```


分類:Piĕng-tiàng ngṳ̄-ngiòng
Ciŏng-ciŭ

**Ciŏng-ciŭ** (漳州, Mìng-nàng-uâ: *Chiang-chiu*, Ĭng-ngṳ̄: *Zhangzhou* hĕ̤k *Changchow*) sê Dṳ̆ng-guók Hók-gióng-sēng nàng-buô iòng-hāi gì dê-gék-chê. Ciŏng-ciŭ báe̤k-buô sê Ciòng-ciŭ gâe̤ng Â-muòng, să̤-báe̤k-buô sê Lṳ̀ng-ngàng, nàng-buô iâ gâe̤ng Guōng-dĕ̤ng-sēng siŏng ciék.

## Miàng-cê
Hók-ciŭ-uâ diē-sié, Ciŏng-ciŭ gâe̤ng Ciòng-ciŭ lièng-tŭk (連讀) gì tŭk-ĭng siŏh-iông. Nâ-sê gōng nè̤ng mâ̤ huôi-é gōng gì sê diê siŏh-ciáh „ciŏng-ciŭ“, cêu â̤ muóng. Dāng huòi-dák „**â-ciŏng**“ (下漳) cêu â̤-sāi lāu.

## Hèng-céng dăng-ôi
Ciŏng-ciŭ ô 2 bĭk kṳ̆: Hiŏng-siàng (薌城) gâe̤ng Lṳ̀ng-ùng (龍文), 1 bĭk gâing-gék-chê Lṳ̀ng-hāi (龍海), ī-gĭk 8 bĭk gâing: Bìng-huò (平和), Ciéu-ăng (詔安), Ciŏng-puō (漳浦), Diòng-tái (長泰), Dĕ̤ng-săng (東山), Huà-ăng (華安), Nàng-cêng (南靖) gâe̤ng Hùng-siĕu (雲霄).

## Chăng-kō̤

分類:Siàng-chê
分類:Mìng-nàng
分類:Ciŏng-ciŭ
Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k

**Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k** sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók sū lī-dê gì dê-kṳ̆, dáng-sê mò̤ bău-guák Hiŏng-gē̤ng gâe̤ng Ó̤-muòng. Ng-sāi áng cê-méng kó̤ lī-gāi „Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k“, ĭng ciā kái-niêng ék-buăng sê ôi lāu kṳ̆-biék Dṳ̆ng-huà Mìng-guók sū lī-dê gì Dài-uàng, Pàng-hù, Gĭng-muòng, Mā-cū, gó-chṳ̄, Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k iâ bău-guák Hāi-nàng.

分類:Dṳ̆ng-guók
Nguòng-siĕu-uòng

**Nguòng-siĕu-uòng** (元宵丸, gāng-chĭng "**nguòng-siĕu**") sê găk Nguòng-siĕu-cáik siăh gì nó̤h, sāi sŭk-mī-hūng có̤ siàng, ô âng, ê diĕng (iâ ô gèng gì).

Ŋ
Ŋ
Dìng Gīng-ê̤ṳng

**Dìng Gīng-ê̤ṳng** (陳景潤, ), Hók-ciŭ-nè̤ng, Dṳ̆ng-guók chók-miàng gì Só-hŏk-gă.

## Sĕng-bìng
Ĭ diŏh Â-muòng Dâi-hŏk Só-hŏk-hiê bék-ngiĕk hâiu, báik-cèng có̤ guó Dṳ̆ng-hŏk só-hŏk sĭng-săng, mò̤ nuâi òng diêu diōng Â-muòng Dâi-hŏk có̤ cṳ̆-lâiu-uòng, ngiēng-géu só-lâung (*number theory*). 1956 nièng diêu diē Dṳ̆ng-guók Kuŏ-hŏk-iêng Só-hŏk Ngiēng-géu-sū; 1980 nièng ké̤ṳk sōng-gṳ̄ có̤ Dṳ̆ng-kuŏ-iêng Ŭk-lī-hŏk gâ̤eng Só-hŏk-buô gì ūi-uòng.

Gé̤ṳ-suók, Dìng Gīng-ê̤ṳng siŏh-sié sāng-kiêng, sêng-cé dŭ ng sā̤-ngāi ng sā̤-tŏng.

## Ngiēng-géu
Dĭng Gīng-ê̤ṳng gì ngiēng-géu gĕ̤ng-cáuk ciō-iéu cĭk-dṳ̆ng diŏh sĕ̤ng-săng só-só chăi-siōng (*twin prime conjecture*), Waring ông-dà̤ (*Waring's problem*), Goldbach chăi-siōng (*Goldbach's conjecture*) gâe̤ng Legendre chăi-siōng (*Legendre's conjecture*), īng-dô̤ hŭng-sék só-lâung (*analytic number theory*) gì céng-buô. Ĭ găk 1966 nièng huák-biēu siŏh piĕng lâung-ùng, céng-mìng lāu Dìng-sê dêng-lī (*Chen's theorem*): êng-hò̤ gáu duâi (*sufficiently large*) gì ngēu-só dŭ â̤ buŏng siàng 2 bĭk só-só, hĕ̤k-ciā sê 1 bĭk cék-só gâe̤ng 1 bĭk buáng-só-só (2 bĭk só-só gì cék) gì huò. Bī-lâung-gōng, 100 = 23 + 7 · 11.

## Chăng-kō̤
* Goldbach chăi-siōng
* Dìng-sê dêng-lī

分類:Só-hŏk-gă
分類:Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók ìng-ŭk
分類:Hók-ciŭ-nè̤ng
分類:Sáng Dìng
Ché̤ṳng

**Ché̤ṳng** (銃), iâ hô̤ lā̤ **chiŏng** (鎗), sê 1 lôi ū-ké gì tūng-chĭng. Ché̤ṳng tŭng-guó huōi-iŏh iòng-siĕu kĕ̤ng-ké sū sék-bóng gì nèng-liông, ciŏng ché̤ṳng-cī (銃籽) ī cêng ká̤ gì sók-dô huák-siâ chók, sák-siŏng-lĭk cêng duâi. Ché̤ṳng sèu-sèu ké̤ṳk nè̤ng dò̤ lì huâng cô̤i tài nè̤ng, sê iā ngùi-hiēng gì nó̤h, gó-chṳ̄ ô siŏh piĕ guók-gă dŭ hâing-cié ché̤ṳng gì sāi-ê̤ṳng, cêng-cé mò̤ ṳ̀ng-sé̤ṳ pū-tŭng báh-sáng ô ché̤ṳng.

Č
Kēng

**Kēng** (犬) sê gă-iōng gì dông-ŭk, sṳ̆k kēng-kuŏ, gâe̤ng lòng sê chĭng-chék. Nè̤ng iōng kēng ô gūi chiĕng nièng gì lĭk-sṳ̄, gĭng-dáng gì kēng ô cêng sâ̤ cṳ̄ng-lôi.

*
SQL

**SQL** (IPA: [ˈɛsˈkjuˈɛl] hĕ̤k-ciā [ˈsiːkwəl]), Ĭng-ùng ciòng-chĭng sê "**''S**tructured **Q**uery **L**anguage*" (é-sé̤ṳ sê "Giék-gáiu-huá Că-sùng Ngṳ̄-ngiòng") sê siŏh cṳ̄ng iā giàng-sì gì [[diêng-nō̤ ngṳ̄-ngiòng]], ké̤ṳk dò̤ lì găk [[guăng-hiê-hìng só-gé̤ṳk-kó guāng-lī hiê-tūng]] (*relational database management systems*) diē-sié cháung-gióng (*create*), hĕk-dáik (*retrieve*), huăng-sĭng (*update*) gâe̤ng tài-lâi (*delete*) [[só-gé̤ṳ]]. Ĭ chók-sié diŏh 1974 nièng, kăi-huák gŭng-sĭ sê [[IBM]]. Téng ĭ dék cā gì bēng-buōng gáu hiêng-câi, SQL ô gĭng-lĭk siŏh piĕ biéng-huá: ĭ ké̤ṳk [[ANSI]] gâe̤ng [[ISO]] biĕu-cūng-huá, bêng-chiā, gĭng-dáng-nĭk gì SQL ī-gĭng ciĕ-tì [[dó̤i-chiông-guăng-hiê-hìng só-gé̤ṳ-kó guāng-lī hiê-tūng]] (*object-relational database management systems*).

Ciĕ-tì SQL gì só-gé̤ṳ-kó hiê-tūng cuō-iéu ô: [[Oracle]], [[SQL Server]], [[DB2]] gâe̤ng [[MySQL]].

== SQL ngṳ̄-guó ==
=== Că-sùng ngṳ̄-guó ===
*'Că-sùng ngṳ̄-guó** ké̤ṳk dò̤ lì sìng-tō̤ só-gé̤ṳ-kó biēu diē-sié gì gé-liŏh, sāi **SELECT** ngṳ̄-guó.

=== Só-gé̤ṳ Chŏ̤-cé̤ṳng Ngṳ̄-ngiòng (''DML'') ngṳ̄-guó ===
**Só-gé̤ṳ Chŏ̤-cé̤ṳng Ngṳ̄-ngiòng ngṳ̄-guó** ké̤ṳk dò̤ lì siŭ-gāi biēu gì nô̤i-ṳ̀ng, ô 3 cṳ̄ng:
* **INSERT**: hióng biēu gă-tiĕng gé-liŏh.
* **UPDATE**: siŭ-gāi gé-liŏh gì nô̤i-ṳ̀ng.
* **DELETE**: tài lâi gé-liŏh.

=== Só-gé̤ṳ Dêng-ngiê Ngṳ̄-ngiòng (''DDL'') ngṳ̄-guó ===
**Só-gé̤ṳ Dêng-ngiê Ngṳ̄-ngiòng ngṳ̄-guó** ké̤ṳk dò̤ lì dêng-ngiê só-gé̤ṳ-kó diē-lié só-gé̤ṳ gì cū-hăk huŏng-sék, ô 5 cṳ̄ng:
* **CREATE**: cháung-gióng só-gé̤ṳ-kó giék-gáiu, pī-ṳ̀-gōng, **CREATE TABLE** cháung-gióng biēu, **CREATE USER** cháung-gióng só-gé̤ṳ-kó ê̤ṳng-hô.
* **ALTER**: siŭ-gāi só-gé̤ṳ-kó giék-gáiu.
* **DROP**: chēng lâi só-gé̤ṳ-kó giék-gáiu.
* **RENAME**: gāi-biéng biēu-miàng.
* **TRUNCATE**: chēng lâi biēu diē-lié gì sū-iū nô̤i-ṳ̀ng.

=== Sê̤ṳ-ô Kóng-cié (''TC'') ngṳ̄-guó ===
**Sê̤ṳ-ô Kóng-cié ngṳ̄-guó** ké̤ṳk dò̤ lì ciŏng dó̤i só-gé̤ṳ-kó gé-liŏh sū có̤ gì siŭ-gāi īng-uōng bō̤-còng kī-lì, hĕ̤k-ciā sê chṳ̄-siĕu cī piĕ chŏ̤-cáuk. Sê̤ṳ-ô Kóng-cié ô 3 cṳ̄ng:
* **COMMIT**: â̤ īng-uōng bō̤-còng dó̤i gé-liŏh sū có̤ gì siŭ-gāi.
* **ROLLBACK**: chṳ̄-siĕu gé-liŏh sū có̤ gì siŭ-gāi.
* **SAVEPOINT**: siék-dé siŏh bĭk bō̤-còng-diēng, â-nĭk sū có̤ gì siŭ-gāi â̤-sāi duōng kó̤ huāi-nē̤.

=== Só-gé̤ṳ Kóng-cié Ngṳ̄-ngiòng (''DCL'') ngṳ̄-guó ===
**Só-gé̤ṳ Kóng-cié Ngṳ̄-ngiòng ngṳ̄-guó** ké̤ṳk dò̤ lì siŭ-gāi só-gé̤ṳ-kó giék-gáiu gì chŏ̤-cáuk guòng-âing, ô 2 cṳ̄ng:
* **GRANT**: dò̤ ké̤ṳk bĕk-nè̤ng huōng-ông só-gé̤ṳ-kó gì guòng-âing.
* **REVOKE*': dò̤ diōng bĕk-nè̤ng huōng-ông só-gé̤ṳ-kó gì guòng-âing.

== Liê ==
Â-dā̤ sê 1 guó gāng-dăng gì SQL ngṳ̄-guó, gŭng-nèng sê téng 1 tiŏng hô̤ lō̤ "*books''" gì biēu diē-sié că-sùng gá-gáh bī 100.00 gói gì sū-iū cṳ̆ gì gé-liŏh, bêng áng cṳ̆-miàng bà̤ ché̤ṳ-sê̤ṳ.
   SELECT * FROM books
   WHERE price > 100.00
   ORDER BY title

分類:Piĕng-tiàng ngṳ̄-ngiòng
分類:Só-gé̤ṳ-kó
Dáik-ngṳ̄

**Dáik-ngṳ̄** (*Deutsch*) sê Să̤ Gé-ī-màng-ngṳ̄ gì siŏh ciĕ, sê sié-gái ciō-iéu gì ngṳ̄-ngiòng cĭ-ék. Dáik-ngṳ̄ gâe̤ng Ĭng-ngṳ̄, Hò̤-làng-ngṳ̄ sê chĭng-chék. Ciòng sié-gái ī Dáik-ngṳ̄ có̤ mū-ngṳ̄ gì nè̤ng dŭ-liāng ô 9500 uâng gáu 1 é, iâ ô 2000 uâng nè̤ng ī Dáik-ngṳ̄ có̤ dâ̤ 2 ngṳ̄-ngiòng. Găk Ĕu-ciŭ gâe̤ng sié-gái gì-tă sū-câi, hŏk-hâu diē-sié dŭ ô gá Dáik-ngṳ̄.

## Lĭk-sṳ̄
Dṳ̆ng-sié-gī sèng-âu, Dáik-ngṳ̄ gó muôi tūng-ék, ĭ sê Dĕ̤ng Huák-làng-káik-nè̤ng (*Westfranken*) sū gōng gì gáuk cṳ̄ng huŏng-ngiòng gì tūng-chĭng.

16 sié-gī, Mā-dĭng Lô-dáik gŏng-gé̤ṳ Dáik-guók dĕ̤ng-buô gâe̤ng dṳ̆ng-buô gì Gŏ̤-dê Dáik-ngṳ̄ (*Hochdeutsch*) huăng-ĭk «Séng-gĭng». Cī buô «Séng-gĭng» cêu siàng có̤ ī-hâiu Dáik-ngṳ̄ cṳ̆-ngṳ̄ gì biĕu-cūng.

## Hŭng-buó
Â-dā̤ guók-gă diâng Dáik-ngṳ̄ có̤ mì-ék gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng:
* Dáik-guók
* Ó̤-dê-lé
* Liĕk-ciĕ-dĕng-sṳ̆-dĕng

Â-dā̤ guók-gă diâng Dáik-ngṳ̄ có̤ gūi bĭk guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng cĭ-ék:
* Bī-lé-sì
* É-dâi-lé
* Lù-sĕng-bō̤
* Sôi-sê̤ṳ

Dáik-ngṳ̄ iâ gṳ̆ng-sùi Dáik-guók-nè̤ng gì iè-mìng diòng gáu sié-gái gì-tă sū-câi.

分類:Ngṳ̄-ngiòng
Nguòng-siĕu

**Nguòng-siĕu** kō̤-nèng sê:
# **元宵節**, chiāng chăng-kō̤ Nguòng-siĕu-cáik;
# **元宵丸**, chiāng chăng-kō̤ Nguòng-siĕu-uòng.
Hók-ăng-uâ

**Hók-ăng-uâ** (福安話) sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ báe̤k buô gì siŏh cṳ̄ng dâi-biēu huŏng-ngiòng, sṳ̆k Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Báe̤k-piéng. sāi gì nè̤ng ciō-iéu diŏh Hók-gióng-sēng Mìng-dĕ̤ng Nìng-dáik gì Hók-ăng-chê. Hók-ăng-uâ sê Báe̤k-piéng gì dâi-biēu huŏng-ngiòng, gâe̤ng gì-tă Báe̤k-piéng huŏng-ngiòng chă-mâ̤-kó̤-huông, ô gì nè̤ng iâ ciŏng gó̤-lòng ciáh Báe̤k-piéng huŏng-ngiòng dŭ dò̤ tūng-chĭng hô̤ lā̤ „Hók-ăng-uâ“.

Hók-ăng gô-dā̤ sê Nìng-dáik dê-kṳ̆ gì ùng-huá dṳ̆ng-sĭng. Chĭng-dièu muăk-nièng, chók-hiêng siŏh buōng ciŏng-muòng gái-siêu Hók-ăng-uâ ĭng-ông gì ông-cṳ̆, miàng-cê hô̤ lō̤ «Ăng-kiŏng Báik-ĭng» (安腔八音).

## Gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ gì kṳ̆-biék
Siŏng-dó̤i Hók-ciŭ-uâ lì gōng, Hók-ăng-uâ diē-sié bō̤-liù siŏng-dŏng sâ̤ gì gū-dâi Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì dĕk-sáik. Hók-ăng-uâ iâ sêu báe̤k buô Ngù-ngṳ̄ gì īng-hiōng, huák-sĕng siŏh-buô-hông gì biéng-huá.

* Hók-ăng-uâ bī Hók-ciŭ-uâ dŏ̤ 2 bĭk siăng-mō̤: [j] gâe̤ng [w]. Găk «Ăng-kiŏng Báik-ĭng» diē-sié, cī lâng bĭk siăng-mō̤ ké̤ṳk chĭng có̤ "Ṳ̀-mō̤" (如母) gâe̤ng "Ù-mō̤" (無母).
* Hók-ciŭ-uâ gì [s] găk Hók-ăng-uâ diē-sié dŭ sê tĕ̤k [θ].

分類:Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄
Ăng-kiŏng Báik-ĭng

«**Ăng-kiŏng Báik-ĭng**» sê 1 buô huāng-éng Chĭng-dièu muăk-gĭ gì Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Hók-ăng-uâ gì ông-cṳ̆, cáuk-ciā sê Lṳ̆k Siông-lìng (陸尚淋) gâe̤ng ĭ hŏk-sĕng Dìng Dĕng-kŏng (陳登昆). Cī buô ông-cṳ̆ sê ngiēng-géu Hók-ăng-uâ dê̤ṳng-iéu gì cṳ̆-lâiu.

A
A
Nguòng-siĕu-cáik

**Nguòng-siĕu-cáik** (元宵節) sê Dṳ̆ng-guók diòng-tūng gì nièng-cáik, nĭk-gĭ sê gô-lĭk Ciăng-nguŏk sĕk-ngô, sê kéng-cé̤ṳk sĭng-nièng gì muōi-nĭk. Găk Hók-ciŭ dēng nàng-huŏng dê-kṳ̆, gáuk-gă-gáuk-ciō dŭ cṳ̄ Nguòng-siĕu-uòng siăh, màng-buŏ gṳ̄-hèng Dĕng-huôi (燈會), diòng-méng cêng nâu-iĕk. 

分類:Cáik-nĭk
分類:Dṳ̆ng-guók
Mā-cū (Dō̤)

**Mā-cū** (馬祖) sê Lièng-gŏng dĕ̤ng-buô 19 bĭh dō̤-sê̤ṳ gì tūng-chĭng, gĭng-dáng sê sṳ̆k Dṳ̆ng-huà Mìng-guók Hók-gióng-sēng Lièng-gŏng-gâing guāng gì. Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók iâ gōng cê-gă dó̤i cŭ-uái ô ciō-guòng, ciŏng ĭ gŭi gáu Hók-gióng-sēng Hók-ciŭ-chê Lièng-gŏng-gâing â-dā̤ guāng, sĭk-cié táu-dā̤ mò̤ tūng-dê guó.

Mā-cū gì mìng-chĭng (名稱) sê téng Hók-gióng buōng-iòng gì sìng-siĕng Mā-cū Bò̤-bò̤ lì gì.

Mā-cū dê-kṳ̆ gì iè-mìng ciō-iéu sê téng Diòng-lŏ̤h (長樂) lì gì. Gó-chṳ̄ gĭng-dáng gì Mā-cū ngṳ̄-ngiòng ùng-huá dŭ cêng chiông Diòng-lŏ̤h.

## Ciō-iéu Dō̤-sê̤ṳ
* Nàng-găng-dō̤ (南竿島)
*Báe̤k-găng-dō̤ (北竿島)
*Gŏ̤-dĕng-dō̤ (高登島)
*Liông-dō̤ (亮島)
*Dĕ̤ng-gṳ̄-dō̤ (東莒島), Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k gó̤ ĭ Dĕ̤ng-kēng-dō̤ (東犬島)
*Să̤-gṳ̄-dō̤ (西莒島), Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k gó̤ ĭ Să̤-kēng-dō̤ (西犬島)
*Dĕ̤ng-īng-dō̤ (東引島)
*Să̤-īng-dō̤ (西引島)

分類:Sĕk-ék
分類:Gùng-dō̤
Mìng-gĕ̤ng

**Mìng-gĕ̤ng** (閩江) sê Hók-gióng-sēng dék duâi gì ò̤, huák-nguòng diŏh Hók-gióng gâe̤ng Gŏng-să̤ biĕng-gái gì Ū-ì-săng-mĕk, hióng dĕ̤ng-nàng làu diē Dĕ̤ng-hāi. Gáng-làu dòng 577 gŭng-lī, làu-mĭk miêng-cék 60,992 bìng-huŏng gŭng-lī, mū-liŏh iéng Hók-gióng ciòng sēng miêng-cék gì 50% ī-siông. Nàng-bìng cĭ gèng sê siông-kă̤, Nàng-bìng gáu Kŭ-chèng Cūi-kāu sê dŏng-kă̤, Cūi-kāu â-dā̤ sê â-kă̤. Mìng-gĕ̤ng ô cêng sâ̤ ciĕ-làu, cūi-liông hŭng-hó, bìng-gĭng làu-liông sê 1,980 lĭk-huŏng-mī/miēu, làu-mĭk miêng-cék găk Dṳ̆ng-guók ciō-iéu gĕ̤ng-ò̤ dâi-dŏng bà̤ dâ̤ 12 ôi, nièng bìng-gĭng làu-liông bà̤ ciòng-guók dâ̤ 7 ôi. Uòng-ò̤ gì làu-mĭk miêng-cék bī Mìng-gĕ̤ng duâi 11 buôi, bók-guó cūi-liông nâ sê ĭ gì 92%.

Mìng-gĕ̤ng diŏh Siông-duô ô 3 dèu nguòng-tàu: báe̤k-nguòng Gióng-kă̤ (建溪); dṳ̆ng-nguòng Hó-dòng-kă̤ (富屯溪), iâ hô̤ lō̤ Giéng-kă̤ (劍溪); nàng-nguòng Să-kă̤ (沙溪). Cī 3 dèu kă̤ găk Ū-ì-săng-mĕk gâe̤ng Dái-ùng-săng-mĕk diē-sié uăng lì uăng kó̤, pă lì pă kó̤, gáu dṳ̆ng-muōi găk Nàng-bìng hó-gê̤ṳng làu gáu siŏh-dŏi. Mìng-gĕ̤ng dṳ̆ng-iù dê-kṳ̆ buŏng có̤ Iù-kă̤ (尤溪) gâe̤ng Kŭ-chèng-kă̤ (古田溪), hâ-iù làu diē Duâi-ciŏng-kă̤ (大樟溪) gâe̤ng Muòi-kă̤ (梅溪).

Mìng-gĕ̤ng găk Hók-ciŭ chê-kṳ̆ buŏng có̤ nàng báe̤k 2 dèu,  téng Nàng-dòi (南臺) diŏh Mā-muōi (馬尾) hăk-biáng, găk Mìng-ăng-déng (閩安鎮) bô buŏng có̤ 2 dèu diē Dĕ̤ng-hāi. Mìng-gĕ̤ng găk Hók-ciŭ ô cêng sâ̤ gīng-guăng, chiông Gĭng-săng-sê, Gĕ̤ng-sĭng Gŭng-huòng, Lò̤-sĭng-ták dēng-dēng.

分類:Hók-gióng gì ò̤
Victor Hugo

**Victor Marie Hugo** () sê Huák-guók sĭ-ìng, siēu-siók-gă, kiŏk-cáuk-gă, căl-ùng-gă, ìng-guòng ông-dông-gă, iâ sê Huák-guók gì Lò̤-mâng ciō-ngiê ông-dông gì dâi-biēu-nè̤ng cĭ ék. Hugo dék chók-miàng gì cáuk-pīng sê «Bă-là̤ Séng-mū-iêng» (*Notre-Dame de Paris*) gâe̤ng «Pĭ-chāng Sié-gái» (*Les Misérables*).

Puâng lā̤ ĭ huói-só gì gă-cĕng, Hugo iù nièng-kĭng sèng-hâu gì siŏh ciáh sṳ̆-siōng bō̤-siū gì nè̤ng biéng có̤ siŏh ciáh céng-dê cō̤-ĭk gì ciĕ-tì-ciā, ciĕ-tì gê̤ṳng-huò-cié. Ĭ gì cáuk-pīng diē-sié dŭ ô huāng-éng dŏng-sì gì céng-dê gâe̤ng siâ-huôi cìng-huóng.

## Sĕng-bìng

Hugo gì tàu buô sìng-gŭng cáuk-pīng sê ĭ diŏh 1831 nièng chók-bēng gì «Bă-là̤ Séng-mū-iêng». Ĭ lêng-nguôi siŏh buô sìng-gŭng gì duâi cáuk-pīng sê «Pĭ-cāng Sié-gái», cī buô cṳ̆ ĭ sāi 17 nièng ciáh chiàng.

1841 nièng, Hugo ké̤ṳk sōng-gṳ̄ có̤ Huák-làng-să̤ Hŏk-iêng gì iêng-sê̤ṳ. Téng hiā sèng-hâu kī, Hugo kăi-sṳ̄ găk céng-dê-gái uăk-dông, ciĕ-tì gê̤ṳng-huò-cié.

1851 nièng, Napoléon 3-sié (Louis Napoléon) uòng-ciòng kóng-cié lāu guòng-lĭk, huāng-dó̤i ngiê-huôi cié-dô. Hugo gŭng-kăi piĕ-pàng ĭ sê Huák-guók gì buâng-dù. Hugo giăng ĭ â̤ sêu gáu Napoléon 3-sié gì páik-hâi, cêu cāu kó̤ guók-nguôi, ék-dĭk gáu 1870 nièng Napoléon 3-sié ké̤ṳk tiāng huăng cĭ-hâiu, ĭ ciáh diōng Bă-là̤.

Hugo 1885 nièng liê sié, ké̤ṳk cáung diŏh Siĕng-hièng-sṳ̀ (先賢祠, *Panthéon*).

分類:Cáuk-gă
分類:Huák-guók ìng-ŭk
Bă-là̤ Séng-mū-iêng (Siēu-siók)

«**Bă-là̤ Séng-mū-iêng**» (巴黎聖母院, Huák-ngṳ̄: *Notre-Dame de Paris*) sê Huák-guók cáuk-gă Victor Hugo găk 1831 nièng huák-biēu gì siēu-siók. Siēu-siók gì buói-gīng siék-dé diŏh 1485 nièng gì Bă-là̤ Séng-mū-iêng.

## Kái-iéu

Cáuk-pīng ké̤ṳk buŏng có̤ 11 guóng, giĕng-dṳ̆k guóng bô buŏng có̤ 2 gáu 8 ciŏng.
Quasimodo, Esmeralda, gâe̤ng Frollo sê gū-sê̤ṳ gì 3 ôi ciō-gáe̤k. Â-dā̤ sê ìng-ŭk cìng-ciék gì gāng-dăng kái-iéu.

Quasimodo sê siŏh ciáh pó̤-sióng gì ūng-piăng, ĭng-hài sèng-hâu cêu ké̤ṳk nè̤ng mì-ké diŏh Bă-là̤ Séng-mū-iêng gì giĕ-cô̤ gà̤-dēng. Séng-mū-iêng gì mŭk-sṳ̆ Frollo găk Bô-uăk-cáik cĭ hâiu gì tàu bĭk lā̤-buái huák-hiêng bêng-chiā siŭ-iōng ĭ, ké̤ṳk ĭ kī-miàng Quasimodo (é-sé̤ṳ cêu sê Bô-uăk-cáik hâiu gì tàu bĭk lā̤-bái). Kā-sì-mò̤-dŏ̤ ké̤ṳk huáng duâi hâiu, có̤ lāu Séng-mū-iêng gì Páh-cṳ̆ng-nè̤ng. Esmeralda sê siŏh ciáh Gék-pū-sṳ̆ liù-lâung ū-nṳ̄, săng-sióng cĭng cáuk-gă. Quasimodo gâe̤ng Frollo dŭ ái siông lāu ĭ. Dáng-sê Esmeralda mì-dŭk dé̤ṳng-é ĭng-cóng gì Phoebus, Guók-uòng Gŭng-giéng-dôi gì dôi-diōng. Quasimodo dó̤i Esmeralda gì ái-cìng sê sùng-cĭng gì, ĭ lâng-ciáh gióng-lĭk lāu iā chĭng gì iū-cìng. Bók-guó, ngài-áuk gì Frollo báik-diòng cê-gă dáik mâ̤ diŏh Esmeralda, cêu sāi áng-màng-dŭk hâng-hâi ĭ, ciŏng ĭ puáng-hìng dáu sī. Quasimodo liēu-gāi cĭng-sióng hâiu, ciŏng Hù-lò̤-lŏ̤h téng Séng-mù-iêng gà̤-dēng-sié tiāng giâ go̤. Gū-sê̤ṳ gì sák-muōi, Quasimodo gâe̤ng Esmeralda sī găk siŏh-dŏi, sĭng-sĭ biéng có̤ ŭng-dìng.

## Pàng-lâung
Cī buô cáuk-pīng găk Ĭng-ngṳ̄ iâ ĭk siàng *The Hunchback of Notre Dame* (Séng-mū-iêng gì Ūng-piăng), niông mâ̤-ciēu nè̤ng nêng-ùi Quasimodo sê siēu-siók gì ciō-gáe̤k. Dáng-sê cuòi ng-sê cáuk-ciā gì buōng-é. Káuk-sĭk, áng-ciéu Huák-ngṳ̄ buōng-dā̤ gì dà̤-mĕ̤k, Bă-là̤ Séng-mū-iêng buōng-sĭng ciáh sê gū-sê̤ṳ gì ciō-dà̤. Cī buô cáuk-pīng mièu-huôi chók Gothic sì-dâi gì gióng-dé̤ṳk, cŭng-gáu, gâe̤ng gì-tă ìng-ùng sū dăk gáu gì dīng-hŭng. Hugo nêng-ùi, cī piĕ dŭ sê cĭng-sĭk kō̤-séng gì. Gâe̤ng ĭ gì-tă cáuk-pīng siŏh-iông, Hugo iâ cĭng guăng-sĭng siâ-huôi gì gŭng-bìng, diŏh «Bă-là̤ Séng-mū-iêng» iâ ô tā̤-hiêng.

Cĭng sâ̤ nè̤ng dó̤i cī buô «Bă-là̤ Séng-mū-iêng» gì gāi-tŭk dŭ ciŏng cáuk-pīng gì lĭk-sṳ̄ gâe̤ng cŭng-gáu buói-gīng gāng-dăng-huá lāu, nâ cĭk-dṳ̆ng diŏh dó̤i Quasimodo ngài-miâng gì dùng-cìng, ī-gĭk nè̤ng mò̤ găi-dŏng tŭng-guó săng-sióng lì puáng-duáng bĕk-nè̤ng, dēng-dēng. Gì-sĭk, cuòi nâ sê Hugo gó̤-lòng buô siēu-siók diē-lié cêng nâung gì siŏh-buô-hông.

## Nguôi-buô lièng-giék
* Huák-ngṳ̄ nguòng-ùng

分類:Ùng-hŏk
分類:Ĕu-ciŭ