Gĭ-dók-gáu

:***Gĭ-dók-gáu''' găk [[Háng-ngṳ̄]] diē-sié kō̤-nèng sê bī guōng-ngiê gì, bău-guák sū-iū ciĕ-puái gì Gĭ-dók-gáu, iâ kō̤-nèng sê bī hiĕk-ngiê gì [[Ià-sŭ-gáu]] (Sĭng-gáu). Buōng ùng gōng gì sê guōng-ngiê gì Gĭ-dók-gáu.''


'''Gĭ-dók-gáu''' (基督教) sê siŏh cṳ̄ng [[ék-sìng-gáu]], ī [[Ià-sŭ|Nā-sák-lĕk-nè̤ng Ià-sŭ]] gì sĕng-uăk gâe̤ng gōng-gáu ùi dṳ̆ng-sĭng. Hóng Gĭ-dók-gáu gì nè̤ng siŏng-séng Ià-sŭ sê Siông-dá̤ gì Giāng (Séng-cṳ̄), iâ sê «[[Gô-iók]]» diē-sié gì Géu-cuō, ĭ-că̤ iâ nêng-ùi «[[Sĭng-iók]]» gé-cái gì gū-sê̤ṳ sê Ià-sŭ ê̤ṳ-giéng gì [[Hók-ĭng]]. Gĭ-dók-gáu sê sié-gái dék duâi gì [[cŭng-gáu]], iâ sê [[Ĕu-ciŭ]], [[Mī-ciŭ]], [[Nàng-hĭ]], [[Hĭ-lĭ-pĭng]] gâe̤ng [[Dâi-iòng-ciŭ]] dék cuō-iéu gì cŭng-gáu.

Gĭ-dók-gáu buōng-dā̤ sê [[Iù-tái-gáu]] gì ciĕ-puái, Gĭ-dók-gáu gì Gô-iók cêu sê [[Hĭ-báik-lài Séng-gĭng]].

[[Ĭng-ngṳ̄]] gì sṳ̀ ''Christian'' sê téng [[Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄|Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄]] gì ''Χριστιανός'' lì gì, é-sé̤ṳ sê „sṳ̆k diŏh Gĭ-dók“.

== Séng-ngiōng ==
Chŭi-iòng Gĭ-dók-gáu ô cĭng sâ̤ ciĕ-puái, dáng-sê sū-iū [[Gĭ-dók-dù]] dŭ cà̤-cà̤ siŏng-séng siŏh piĕ gáu-dèu, có̤-ùi ĭ-gáuk-nè̤ng séng-ngiōng gì dṳ̆ng-sĭng, bău-guák:

=== Ià-sŭ Gĭ-dók ===
''Cuō dèu-mĕ̤k: [[Ià-sŭ]]''

Téng „Gĭ-dók-gáu“ ciā mìng-chĭng (名稱) cêu â̤ káng chók, Gĭ-dók sìng-hŏk cêu sê siŏng-séng [[Ià-sŭ]] sê ''Géu-cuō'' hĕ̤k-ciā ''Gĭ-dók''. „Géu-cuō“ ([[Ĭng-ngṳ̄]]: ''Messiah'') sê téng [[Hĭ-báik-lài-ngṳ̄]] gì ''מָשִׁיחַ'' (''māšiáħ'') lì gì, é-sé̤ṳ sê "''ciék-sêu máe̤k-iù-lā̤ gì nè̤ng''" hĕ̤k-ciā sê "''Guók-uòng''". Ciā sṳ̀ gì [[Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄|Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄]] huăng-ĭk sê „''Χριστός''“ (''Christos''), cêu sê Ĭng-ngṳ̄ „''Christ''“ gì nguòng-tàu, céng siŏh buô huăng-ĭk siàng [[Háng-ngṳ̄]] gì „基督“ (Gĭ-dók).

Gĭ-dók-dù siŏng-séng Ià-sŭ sê sié-găng gì Géu-cuō. Dó̤i Ià-sŭ gì séng-ngiōng sê Gĭ-dók-gáu gâe̤ng [[Iù-tái-gáu]] dék duâi gì kṳ̆-biék cĭ-ék. Gĭ-dók sṳ̆-siōng gì hŏk-sĭng sê, tŭng-guó Ià-sŭ gì sī-uòng gâe̤ng bô-uăk, Siông-dá̤ siâ-miēng sié-găng-nè̤ng gì [[cô̤i]], ìng-lôi ciáh dáik diŏh cīng-géu ī-gĭk īng-sĕng.

=== Cīng-géu ===
''Cuō dèu-mĕ̤k: [[Cô̤i]]''<br />''Cuō dèu-mĕ̤k: [[Cīng-géu]]''

Gĭ-dók-dù siŏng-séng, [[gīng-géu]] sê [[Siông-dá̤]] sé̤ṳ ké̤ṳk ìng-găng gì ŏng-diēng. Gé̤ṳ-suók, Ià-sŭ sê Siông-dá̤ chă̤-kiēng lì ìng-găng gì Géu-cuō. Gĭ-dók-dù siŏng-séng, tŭng-guó dó̤i Ià-sŭ gì séng-ngiōng, nè̤ng gì [[cô̤i]] cêu â̤ ké̤ṳk siâ-miēng, nè̤ng gì [[lìng-hùng]] iâ īng-uōng dŭ mâ̤ sī.

=== Săng-ôi-ék-tā̤ ===

''Cuō dèu-mĕ̤k: [[Săng-ôi-ék-tā̤]]''

'''Săng-ôi-ék-tā̤''' sê bī Gĭ-dók-gáu gì [[Siông-dá̤]], cêu sê gōng, '''Séng-hô''', '''Séng-cṳ̄''' gâe̤ng '''Séng-sìng''' gì buōng-cék sê dùng-ék gì. Ciā sié-gái nâ ô siŏh ciáh Siông-dá̤: Séng-hô sê Siông-dá̤, Séng-cṳ̄ sê Siông-dá̤, Séng-lìng iâ sê Siông-dá̤.

=== Gĭng-ùng ===
Cuō dèu-mĕ̤k: ''[[Séng-gĭng]]''

Gĭ-dók-gáu nêng-ùi [[Séng-gĭng]] (bău-guák [[Gô-iók]] gâe̤ng [[Sĭng-iók]]) sê guòng-ŭi gì, sê găk Séng-lìng gì īng-dô̤ â-dā̤ siā siàng gì, ciŏk-dó̤i mò̤ dâng-nguô. [[Sĭng-gáu]] gáu-dù siŏng-séng, Séng-gĭng gì gĭng-ùng bău-hàng sū-iū dó̤i sĭk-hiêng cīng-géu sū bék-iéu gì mĕk-sê.

== Gĭ-dók-gáu gì sĕng-uăk ==
Gĭ-dók-dù siŏng-séng giĕng-dṳ̆k nè̤ng dŭ găi-dŏng cŏng-hèng Gĭ-dók gì gáu-ngiê lì sĕng-uăk. Dó̤i cêng sâ̤ nè̤ng lì gōng, cêu sê siū [[Sĕk Gái]]. [[Ià-sŭ]] gáu-ṳ̆k séng-dù gōng, dâ̤ ék duâi gâe̤ng dâ̤ nê duâi gì gái sê "diŏh cêng sĭng, cêng séng, cêng é, tiáng Cuō nṳ̄ gì Siông-dá̤", ī-gĭk "diŏh tiáng bĕk-nè̤ng chiông tiáng buōng-sĭng siŏh-iông" («[[Mā-tái Hók-ĭng]]» 22:37-40). Gì-tă hèng-ùi iâ bău-guák [[gì-dō̤]] gâe̤ng tĕ̤k «Séng-gĭng».

=== Gĭ-dók-gáu gì géng-bái ===

==== Gì-dō̤ ====

==== Tĕ̤k/Buôi Séng-gĭng ====

==== Ái ====

Gĭ-dók-gáu gì [[ái]] hô̤ lō̤ "***agapē**'" (sê Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì *αγάπη*). Ciā sṳ̀ buōng-dā̤ sê Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì "ái", ké̤ṳk có̤i-chĕ̤ gì Gĭ-dók-dù dò̤ lì huăng-ĭk Gĭ-dók-gáu gì ái: cêu sê Siông-dá̤ dó̤i ìng-lôi gì ái, siŏh cṳ̄ng sìng-séng gì, mò̤ dèu-giông gì, hĭ-sĕng cê̤ṳ-ngō̤ gì, cuō-dông gì, hâ é-sék gì, ô sṳ̆-siōng gì ái. Ī-hâiu gì Gì-dŏk-gáu cáuk-gă cĭng sèu īng-ê̤ṳng "*agapē*" lì bī ìng-ái (*charity*), sêng-cé sê Siông-dá̤ buōng-sĭng.

Găk Săng-siông gì Gáu-hóng («Mā-tái Hók-ĭng» dâ̤ 5 ciŏng), Ià-sŭ ô gōng:
*<small style="color:#0000ff;">43</small> Nṳ̄ ô tiăng-giéng gōng, "Nè̤ng gâe̤ng nṳ̄ có̤ bèng-iù, cêu tiáng (*agapē*) ĭ, nè̤ng gâe̤ng nṳ̄ giék siù, cêu hièng ĭ." <small style="color:#0000ff;">44</small> Nâ Nguāi gâe̤ng nṳ̄ gōng: Nè̤ng gâe̤ng nṳ̄ giék siù, diŏh tiáng ĭ, nè̤ng có nṳ̄, diŏh tá̤ ĭ giù hók, nè̤ng hâung nṳ̄, diŏh hō̤-hō̤ káng-dâi ĭ, nè̤ng hâi nṳ̄, dṳ̆k nṳ̄, diŏh tá̤ ĭ gì-dō̤. <small style="color:#0000ff;">45</small> Ŏ̤h-ciŏng-uâng, cêu â̤ có̤ nṳ̄ Tiĕng-hô gì giāng, ĭng Tiĕng-hô chók ciā nĭk-tàu, ciéu hō̤ gì nè̤ng, iâ ciéu ng hō̤ gì nè̤ng, hâ ciā ṳ̄, ké̤ṳk ngiê gì nè̤ng. <small style="color:#0000ff;">46</small> Nṳ̄ nâ tiáng ciā tiáng nṳ̄ gì, ô miéh-nó̤h siōng-sé̤ṳ nĭ? Suói-lê ng iâ ô ciŏng-uâng mŏ̤? <small style="color:#0000ff;">47</small> Nṳ̄ dŭk-dŭk chiāng-ăng nṳ̄ hiăng-diê, ô miéh-nó̤h chók cé̤ṳng nĭ? É-băng-ìng ng iâ ô ciŏng-uâng mŏ̤? <small style="color:#0000ff;">48</small> Gó-chṳ̄ nṳ̄ diŏh sùng-ciòng, ŏ̤h nṳ̄ Tiĕng-hô sùng-ciòng siŏh-iông. </blockquote>

==== Gōng-dô̤ ====

=== Séng-lā̤ ===

==== Céng-lā̤ ====

==== Séng-chuăng ====

=== Gĭ-dók-gáu gì cáik-nĭk ===
* [[Gáung-lìng-cáik]]
* [[Séng-dáng-cáik]]
* [[Cuō-hiēng-cáik]]
* [[Dâi-că̤-cáik]]
* [[Bô-uăk-cáik]]
* [[Sĕng-tiĕng-cáik]]
* [[Ngū-sùng-cáik]]
* [[Săng-ék-cáik]]

== Lĭk-sṳ̄ ==
Gŭng-nguòng 1 sié-gī, Gĭ-dók-gáu găk [[Ià-lô-sák-lēng]] huák-nguòng, dŏng-sì ĭng-nguòng sê [[Iù-tái-gáu]] gì siŏh ciéh ciĕ-puái. Gĭ-dók-gáu séng-ngiōng gì dṳ̆ng-sĭng sê séng Gĭ-dók, gó-chṳ̄ gâe̤ng Iù-tái Lŭk-huák dŭ hié lâi. Tuák-liê Iù-tái-gáu hâiu, Gĭ-dók-gáu găk iā dōi gì sì-găng diē-sié hióng gó̤-lòng ciéh [[Lò̤-mā Dá̤-guók]] iòng-duòng.

Có̤i chĕ̤, Gĭ-dók-gáu ké̤ṳk Lò̤-mā guăng-huŏng gì géng cī, páe̤k-hâi Gĭ-dók-dù gì ông-dông tié-láu gáu gŭng-nguòng 4 sié-gī chĕ̤ ciáh láe̤k. Lò̤-mā Huòng-dá̤ [[Kŏng-sê̤ṳ-tāng-tĭng Ék-sié]] (*Constantine I*) gŭi-séng Gĭ-dók, biĕu-cé Gĭ-dók-gáu siàng có̤ Lò̤-mā Dá̤-guók gì [[Guók-gáu]].

[[Dṳ̆ng-sié-gī]] sèng-hâiu, Gĭ-dók-gáu gì huák-diēng iā mâ̤ găk. 5 sié-gī, Lò̤-mā Dá̤-guók ké̤ṳk [[Ĕu-ciŭ]] báe̤k-sié gì màng-cŭk ciéng-liāng, Gĭ-dók-gáu ké̤ṳk páe̤k gĭng-lĭk dṳ̀ng-giông. 7 sié-gī, puâng lā̤ [[Ĭ-sṳ̆-làng-gáu]] gì hĭng kī gâe̤ng [[Ā-lá-báik]]-nè̤ng gì ĭk-chĭng, Gĭ-dók-gáu páh-mò̤ ĭ găk [[Dṳ̆ng-dĕ̤ng]] (bău-guák Séng-siàng [[Ià-lô-sák-lēng]]) gâe̤ng [[Báe̤k-hĭ]] gì dê-buàng. 1054 nièng, Gáu-huôi liék có̤ Dĕ̤ng Să̤ lâng puái hŭng-ciĕ: Dĕ̤ng biĕng gì hô̤ lō̤ [[Dĕ̤ng-céng-gáu]], gōng [[Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄]], ī [[Kŏng-sê̤ṳ-tāng-tĭng-bō̤]] có̤ dṳ̆ng-sĭng, Să̤ biĕng gì hô̤ lō̤ [[Tiĕng-cuō-gáu]], gōng [[Lá-dĭng-ngṳ̄]], ī [[Lò̤-mā]] có̤ dṳ̆ng-sĭng. 1095 - 1204 nièng, ôi lāu dŏk duōng Séng-dê, Gĭ-dók-gáu dó̤i Ā-lá-báik sié-gái huák-dông [[Sĕk-cê-gŭng Dĕ̤ng-cĭng]]. 1453 nièng, [[Ó̤-sṳ̆-mâng Dá̤-guók]] gŭng puái [[Bái-câng-tìng Dá̤-guók]], Gĭ-dók-gáu sêu diŏh Ĭ-sṳ̆-làng-gáu cêng duâi gì ŭi-hiĕk.

Puâng lā̤ [[Ĕu-ciŭ]] gì Ā-lá-báik sié-lĭk ké̤ṳk dṳ̆k kó̤, ī-gĭk [[Ùng-ngiê Hók-hĭng]] [[sṳ̆-siōng]] gì gāi-huóng, Gĭ-dók-gáu găk [[Să̤-ĕu]] kăi-sṳ̄ hók-hĭng. 16 sié-gī, [[Mā-dĭng Lô-dáik]] (*Martin Luther*), [[Iók-hâng Kā-ī-ùng]] (*John Calvin'') dēng nè̤ng dái-liāng Ĕu-ciŭ kŭi-diēng siŏh diòng é-ngiê chĭng-uōng gì Cŭng-gáu Gāi-gáik, ng-nié sāng-sĕng Sĭng-gáu, sêng-cé lièng duòng-tūng gì Tiĕng-cuō-gáu dŭ dáik diŏh huăng-sĭng.

Gê̤ṳng-dâi Dê-lī Duâi-huák-hiêng gâe̤ng Ĕu-ciŭ Mī-guók gì sĭk-mìng-cuō-ngiê gáing-gáing gâe̤ng Gĭ-dók-gáu iòng-duòng gáu sié-gái gáuk dó̤i. Gĭng-dáng-nĭk gì Gĭ-dók-gáu ī-gĭng sê cuòng giù dék duâi gì cŭng-gáu.

## Ciĕ-puái

分類:Gĭ-dók-gáu