open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Апостол Павел

**Апостол Павел** (түрэһэн нэрынь **Саул**; *Савл; Шауль*; ивр. &#x200F;שאול‎&#x200F;&#x200E;‎; **Тарсынхи Саул**; *Савл Тарсянин*; ивр. &#x200F;שאול התרסי‎&#x200F;&#x200E;‎; *Šaʾul HaTarsi*; эр.-грек Σαούλ (*Saul*), Σαῦλος (*Saulos*) ба Παῦλος (*Paulos*); лат.&nbsp;*<span lang="la">Paulus или Paullus, — орш. «бага»</span>*; магадгүй 5/10, Тарс — 64/67, Рим) —  иудейн «буруу номтодой апостол» (Рим.&nbsp;11:13); арбан хоер апостолнуудай тоодо ороногүй.

Дайша фарисейгаар христиан шажантадые хабшалгада оролсобо. Дамаскта ябаха зуураа тэрэниие туяа гэрэлтүүлээд һapгаажа, Иисус Христосой абяа дуулаба (Үйлэнүүд 9:3-8). Замайнь нүхэд тэрэниие Дамаск хотодо байһан Ананиинда асараа. Анани тэрэниие хараатай болгожо хэрээснэг болгобо. Дамаскта Савл *Иисус болбол Бурханай Хүбүүн гэжэ мүргэлэй Синагогодо номножо захалба* (Үйлэнүүд&nbsp;9:1-20). Кипр аралда Савл Сергий Павел түшэмэлые шэглүүлһэн һүүлдэ Павел гэжэ нэрэтэй болобо (Үйлэнүүд&nbsp;13:4-1213:4-12).

Павел Бага Ази болон Балканын хахад аралда угаа олон христиан шажантан бүлгэмые байгуулба. Тэрэ Иерусалимда баригдажа Рим асарагдаһанай һүүлдэ, толгой саазалагдаба.

Бүлгэмдэ ба хүнүүдтэ Павелэй арбан дүрбэн эльгээһэн бэшэгүүд Шэнэ Хэлсээнэй шухала хэһэг болоод христосой шажанай теологиин гол бэшэг байна. Евангелиин һургаалда нэмэлтэ болоһон тус эльгээһэн бэшэгүүдтээ Павел Иисус Христосой һургаалые тайлбарилаад, Евхаристи нюуса ёһололые баталжа (1 Коринфынхидтэ&nbsp;11:28), иудеохристианствые нисааба. 

Дайша фарисейгаар христиан шажантадые хабшалгада оролсобо. Дамаскта ябаха зуураа тэрэниие туяа гэрэлтүүлээд, Иисус Христосой абяа дуулаба (Үйлэнүүд 9:3-8). Замайнь нүхэд тэрэниие Дамаск хотодо байһан Ананиинда асараа. Анани тэрэниие хараатай болгожо хэрээснэг болгобо. Дамаскта Савл *Иисус болбол Бурханай Хүбүүн гэжэ мүргэлэй Синагогодо номножо захалба* (Үйлэнүүд&nbsp;9:1-20). Кипр аралда Савл Сергий Павел түшэмэлые христосой шажанда шэглүүлһэнэй һүүлдэ, «Гэгээн апостолнарай үйлэнүүд» гэһэн номдо Савл Павел гэжэ нэрэтэй болобо (Деян.&nbsp;13:4-1213:4-12).

## Павелэй бэшэһэн хандалга бэшэгүүд

## Зүүлтэ




## Ном зохёол
* 

* 

* *Артоболевский А*. Первое путешествие святого апостола Павла с проповедью Евангелия. Свято-Троицкая Сергиева Лавра, 1900;

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* *Лозе, Э.* Павел. Биография. М., 2010.
* *Райт, Н. Т.* Что на самом деле сказал апостол Павел? Был ли Павел из Тарса основателем христианства? 3-е изд. М., 2010.
* *Мышцын, В. Н.* Учение св. апостола Павла о законе дел и законе веры. М., 2012 (Академия фундаментальных исследований: богословие).

* 

Категори:Христосой шажан
Чжэн Хэ

**Чжэн Хэ** (хит. уламж. 鄭和,&#x20;хил. 郑和, пиньинь: *Zhèng Hé*; 1371—1435) — Хитад тайган, аялагша, далайгаар ябагша, Мин уласай хаанай Энэдхэг-Хитад, Энэдхэг, Аравиин хахад арал болон Зүүн Африкада эльгээһэн долоон далайн сэрэгэй болон аралжаанай экспедициие ударидаһан дипломат.

## Намтар
Чжэн Хэгэй Ма Саньбао (馬三寶) гэжэ түрэһэн нэрэтэйгээр, 1371 ондо Юньнанай Хотон үндэһэтэнэй гэр бүлэдэ түрөө һэн. Тэрэнэй үбгэн аба эсэгэ хоёр лалын шажанай һүзэгтэн байгаа.

Чжэн Хэе 11 наһатай байхадань хаанай шатар сэрэгүүд тэрэниие мянган газарай аластахи ниислэл хото Нанжинда барин абаашажа, хаанай дэргэдэ тайган болгобо. Чжэн Хэ уулаһаа сэсэн һэргэлэн хүн тула хаан эзэнэй таалалгые ехэдэ оложо, эзэн хаан тэрэндэ Чжэн обог хайрлаһанаар, Ма Санбао Чжэн Хэ гэжэ нэрэтэй болобо.

Чжэн Хэгэй амидаржа байһан үедэ хитадууд, Хитад ороноо алтан дэлхэйн гол түб гэжэ үзэдэг болохоор, Хитадай хааншье өөрынгөө дэлхэйн ударидагша гэжэ бодожо байгаа. Иимэһээ Чжэн Хэе 34-тэй тэрэ жэл, тухайн үеын эзэн хаан Чжу Ди өөрын түрэ гүрэнэй хүсөө бусадта гайхуулхын түлөө Чжэн Хэе томилон, хүлэг онгосото ангиие тэригүүлэн, баруун далайда аялуулхаар томилоо. Нанжин хото Хитадай эгээн томо мүрэн - Хүхэ мүрэнэй эрьедэ байрлажа байдаг болохоор хүлэг онгосын ажал түрэлынь эндэхи уламжлалт ажаүйлэдбэри болоһоор ерэһэн юм.

Чжэн Хэгэй хүлэг онгосынхинь томо заахан хэдэн арбан хүлэг онгосотой, хорин мянга үлүү ажалтадаар бүрилдэбэ. Хүлэг онгосо дээрээ Хитадай торгон дурдан, шаазан эд, гар уралалай бүтээгдэхүүн ашажа ябаа. Али нэгэ орондо хүрөө хада Чжэн Хэ хаанай зарлигые тунхаглан уншажа, тэрэ ороной ванда мүнгэн тамга, бэлэг сэлтэ бэлэглэжэ байгаа. Баруун далайгар иигэжэ 28 жэлдэ долоон удаа аялаа. 1435 ондо жаран гаран үндэр наһатай Чжэн Хэ долодохи удаа баруун далайда аялаад эхэ орондоо бусаха зам зуура, ядаржа зүдэрһэнэй уламаар 1433 ондо Энэдхэгтэ наһа бараа. Тэрэнэй хүлэг онгосын анги Чжэн Хэгэй хүүрыень Хитадта тээжэ асараад, Нанжингай Нюшоу уулада хүдөөлөө.

## Далайгаар аяншалганууд

## Дурасхал
*Чжэн Хэгэй дурасхахын түлөө Зүүн урда Азида олон хүшөө табиһан байна.
*Чжэн Хэгэй нэрээр онсо томо онгосо нэрлэһэн байна.

## Зурагай согсо

Zheng He's tomb, Nanjing.jpg|Нанжингай Нюшоу уулада Чжэн Хэгэй бунхан
Museum in honour of Zheng He in Nanjing.jpeg|Нанжинда Чжэн Хэгэй дурасхаха музей
Zheng He Gallery in Malacca.JPG|Малаккада галерей
Admiral Zhenghe.jpg|Чжэн Хэгэй хүшөө


## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* 
*

Категори:Далайгаар ябагшад
Категори:Хитадай аялагшад
Категори:Тайганууд
Фундаментализм

**Фундаментализм **гээшэ шажан мүргэлэй үндэһэн үзэл һургаал хадагалхаяа хэдэг хүдэлөөн. Ном сударай агуулгые үгэшэлээд хүсэдөөр сахихада шэглэлнэ.

## Түүхэ
Шажанай фундаментализм улас түрын засагтай асаталга болгожо, дэлхэй даяар гал түймэр мэтэ дэлгэрнэ. Глобализацилга (даяаршал) ушаруулһан газар зүйн нүүдэл ходо боложо шажан һүзэгтэд ондоо шажан һүзэгтэдтэй улзаха хилбар болоһон дээрэһээ фундаменталистуудай мүргэлдөөн хурдан нэмэнэ. Дэлхэйн олон нютагуудта янза бүри маягаар тодороод, олон янзын асуудал үргэдэг лалын шажан гадна христосой шажанай фундаменталист, Энэдхэгэй индуис националистууд . Онсо шажанаар тоологдодог Күнзын һургаал хэлсээнгүй, эб найрамдалые сэгнэдэг Буддын шажантад дундашье туйл үзэлтэд толгойгоо үргэнэ.

## Түрэлнүүд

* Христосой шажанай фундаментализм
** Үнэн алдартан фундаментализм
** Протестант фундаментализм
** Католик фундаментализм
* Лалын фундаментализм
** Салафи
** Панисламизм
**Исламофашизм
* Индуис фундаментализм
* Иудаис фундаментализм
** Сионизм

## Зүүлтэ



Категори:Шажан мүргэл
Социализм

**Социализм** *(франц. socialisme, лат. socialis — ниигэмэй)* гү, али **ниигэм журам** гээшэ ниигэмэй шударга ёһон, эрхэ сүлөө ба тэгшэ байдалые туйлай зорилгоор гаргадаг үзэл һургаал юм. Мүн эдэ заршамуудые бэелүүлдэг ниигэмэй байгуулгые социализм гэдэг. Ниигэм журам капитализмые унагаагаад, ерээдүйдэ түүхын эсэс болохо түгэс түгэлдэр ниигэмые (коммунизм) байгуулха зорилготойгоор нөөсые хэрэглэдэг дэглэм юм. Социализм хадаа миин гансал ниигэмэй үзэл бэшэː эдэй засагай талаар социализм олониитын үмсые гү, али хубиин үмсэ ба байгаалиин нөөсэ олониитын харьялта доро табихые уряалан номнодог. Үмсын ниигэмшүүлгэ, ниитын болголго социализмын эгээн шухала, «үндэһэн» шэнжэ шанарнуудай нэгэ гэжэ үзэнэ.

«Социализм» гэһэн нэрэ томьёо Пьер Леругай «Индивидуализм ба социализм» (1834) бүтээлдэ түрүүшынхиеэ хэрэглэгдэбэ.

В. И. Ленинэй хэлэһэнэй ёһоор, «социализм — болбол бүхы арадай ашагай түлөө эрьюулһэн ушарһаа капиталис монополи бэшэ болоһон гүрэнэй-капиталис монополи юм»*[[Владимир Ленин|В. И. Ленин]].* «Грозящая катастрофа и как с ней бо­роться» (1920).

## Зүүлтэ

Категори:Улас түрэ
Сэхээтэд

**Сэхээтэд** гээшэ дээдэ болбосоролтой эрдэм номой ажал хэдэг, эрдэм ухаан, техникэ, соёлой талаар тусхай мэдэлгэтэй оюунай хүдэлмэри эрхэлдэг хүнүүд юм. Сэхээтэд статусай анги болоод, гүрэнэйнгөө ударидаха үүргые дүүргэхэ ёһотой. Сэхээтэд дунда уран зураашад, һургуулиин багшанар, эрдэмтэд, уран зохёогшод, сурбажалагшад, эмшэд гэхэ мэтэ ороно.

## Зүүлтэ

Категори:Ниигэм
Башкирнууд

**Башкирнууд **(, *başqorttar* باشقۇرتتار; , *baškiry*) гээшэ Ураал уулын баруун зүүн талаар, Зүүн Европа Хойто Азитай уулзадаг сэгтэ байрладаг Башкортостанда ажаһуудаг тюрк арад түмэн юм. Башкирнуудай олон бүлэгүүд баһал Оросой Татарстан, Пермиин хизаар, Челябинскын, Оренбургын, Тюмениин, Свердловскын, Курганай, Самарын ба Саратовой можонуудта, Казахстан, Украина, Узбекистанда гэхэ мэтэ уласуудта ажаһууна.

Башкирнуудай ехэнхи хуби тюрк хэлэнүүдэй хибчаг һалаада тогтодог башкир хэлээр дуугарна. Шажанай талаар башкирнууд диилэнхидэ ханафи мазхабай сунни лалын шажантан.

## Түүхэ
Башкирнууд түрүүшынхиеэ Хитад Суй уласай «Суйн ном» (636 он) түүхын бэшэгтэ Гаоцзюйн 45 обог удам дунда һанагдана.

IX зуун жэлһээ хойшо араб ба перс хэлэнэй бэшэгүүдтэ башкирнууд тухай хөөрэнэ. Саллам ат-Тарджуман (9 зуун); Ибн Фадлан, Аль-Масуди, ба Абу Зайд аль-Балхи (10 зуун); Саид Аль-Андалуси ба Мухаммед аль-Идриси (12 зуун); Ибн Саид ал-Магриби, Якут аль-Хамави ба Казвини (13 зуун); Аль-Димашки ба Абуль-Фида (14 зуун) башкирнууд тухай бэшэбэ.

X—XIII зуун жэлэй хоорондо башкирнуудай баруун тала Эжэл Булгарай хэһэг байгаа. 1220 онһоо 1234 он хүрэтэр башкирнууд монголшуудые дайлажа, зүүн тээшэ Монголой добтолгонуудые буусажа баряа. Монгол-башкир дайн 14 жэл үргэлжэлһэн. XIII зуунда Башкиртостанай нютаг орон Ехэ Монгол Уласай эзэлһэн. 

1236 оной хүрэтэр Башкортостанай нютаг орон Чингис хаанай гүрэндэ оруулба. XIII ба XIV зуун жэлэй үедэ Башкортостан Алтан Ордоной нэгэ хэһэг байгаа. Бата хаанай дүү, Шибан, Ураал уулын зүүн талада байрладаг башкир нютагые хүртэбэ.

1557 ондо башкирнууд Оросой мэдэлдэ оробо. Үндэһэтэнэй ба богоолшолхо ноёрхолой ушар XVII-XVII зуун жэлэй Башкир буһалгаан боложо, башкирнууд 1773—1775 оной Таряашадай дайнда хабаадалсаба. 1917 ондо зүблэлтэ засаг һуулгагдаба. 1918 ондо сагаантанай Уфын директориин засагай доро байгаа. 1919 оной 3 һарын 23-да РСФСР бүридэһэн Башкир АССР байгуулагдаба. 1992 оной 2 һарада Башкортостан Улас шэнээр нэрлэгдэбэ.

## Хүн зон зүй

2009 оной Ethnologue мэдээнээр Башкир хүн зоной тоо 2 сая тухай хүн дунда 1,4 сая хүн тюрк хэлэнүүдэй хибчаг бүлэгтэ багтадаг башкир хэлээр хөөрэнэ. 2002 оной Бүхэоросой тоололгын ёһоор, Оросой холбоото уласта 1,38 сая башкир хэлэгшэд ажаһууна. Башкирнуудай диилэнхи хуби башкир ба ород хэлэнэй хоёр хэлэтэн.

2010 оной Бүхэоросой тоололгын ёһоор, Башкортостанда 1 172 287 башкир яһатан байна (бүхэ арад түмэнэй 29,5%).

## Зүүлтэ

Категори:Башкортостан
Категори:Оросой арадууд
Категори:Ураалай арадууд
Консерватизм

**Консерватизм** ( — «хадагалнаб») — ёһо заншалта, уламжалалта удха ба журамые, ниигэмэй гү, али шажанай һургаалые дахажа мүргэхэ үзэл юм. Консерватизмын эгээн шухалал удхань ниигэмэй ёһо заншалые, байгуулгануудые ба удха үнэлэмжые хадагалалга мүн.

Дотоодо улас түрын бодолгын талаар, консерваторнууд байнга улас гүрэнэй ба ниигэмэй журамай ажа холбогдолые тусгаарлан тэмдэглээд, экстремизм мэтэ гэжэ һанагдадаг туйлай шэнэшлэлнүүдые хүлеэжэ абанагүй. Гадаада улас түрын бодолгын талаар, консерваторнууд гүрэнэй аюулгүй байдалые тусгаарлажа, сэрэгэй хүсэнэй хэрэглэлые хүлеэн абаад, уламжалалта холбоотонуудые дэмжэжэ туршана, гадаада эдэй засагай харилсаанда протекционизмые хамгаална. 

Консерватизмын үзэл суртал «Франциин хубисхалай аймшагта» (Эдмунд Бёркой алдарта тунхаг, 1790) хархис этэгээдээр бии болобо. Эдэй засагай эрхэ сүлөө нэхэдэг либерализмтай болон ниигэмэй тэгшэ байдалые нэхэдэг социализмтай зүршэлдэнэ. Бёркой гадна франциин иезуит Жозеф де Местр (1753—1821), англиин философ Томас Һоббс (1588—1679) ба австриин канцлер Клемент Меттерних (1773—1859) консерватизмын түлэбшэлдэ хуби нэмэрээ оруулаа.

Мүнөө үеын ниигэмдэ консерватизм гурбан үндэһэн үзэл баримталалнуудай (либерализм, социализм ба консерватизм) нэгэ юм. Шэнэшлэл хубилалтада эсэргүүсэдэг обскурантизм ба традиционализм шалгарна. Мүнөө үеын консерватизм (неоконсерватизм) ондоо улас түрын хүдэлөөнһөө тэршээ, нугархай байжа болоно. Жээшэнь — АНУ-гай Рейган юрэнхылэгшын шэнэшлэлнүүд, Ехэ Британидахи Тэтчерэй шэнэшлэлнүүд.

Һүүлдэнь торизм болоһон Англиин консерватизм Стюардтанай Һэргээлтын үедэ (1660—1688) бии болобо. Энэ үзэл баримталал хизааргүй засагтай эзэн хаанда түблэрһэн ниигэм соогой хүнүүдэй иерархида үндэһэлээ. Хэрбээ сэдьхэлэй эрхэ сүлөө ба үндэһэн хуулита засаглалые байгуулха зорилготой Алдарта хубисхал торизмые ондоогоор томьёолбо. Мүнөө торизмын тулгуури хадаа гурбан дабхар ангитай (хаашуулай обог, ноёдой танхим ба ниитын танхим) эрхэ мэдэл юм.

Түүхэшэдэй диилэнхи хуби Рокинһемэй маркизай нюурай нарин бэшэгэй дарга байһан Эдмунд Бёркые консерватизмын үндэһэлэгшээр гэжэ үзэнэ. 

## Зүүлтэ




## Ном зохёол
* Философия и социально-политические ценности консерватизма в общественном сознании России: От истоков к современности. Под ред. Ю. Н. Солонина. Вып. 1. СПб.: С.-Петербургский гос. ун-т, 2004, 320 с.
* Полякова Н. В. Антропология российского консерватизма // Александр Иванович Введенский и его философская эпоха. — СПб., 2006, с. 252—265
* А. Ю. Минаков. Особенности русского консерватизма в первой четверти XIX века // Диалог со временем. Альманах интеллектуальной истории, 34, 2011,
* Современный российский консерватизм. Сборник статей. М., 2011. http://www.cscp.ru/files/rmoHZ2U1hEbQgIW.pdf 
* Михаэль Дорфман Что такое консерватизм 

Категори:Улас түрэ
Коми-пермяк хэлэн

**Коми-пермяк хэлэн** — коми-пермягүүдэй хэлэн, өөрын уран зохёолой нормотой коми хэлэнэй гурбан аялгуунуудай нэгэ (пермяк хэлэнүүдэй бүлэг).

Пермиин хизаарта (ехэнхидээ Коми-Пермяк тойрогто болон хмзаарта зүүн хойто хэһэгтэ язьвинцүүд), Кировой можодо, Баруун Сибирьтэ тараагдана. Хэлэгшэдэй тоо 63,1 мянган хүн. (2010, тоололго), энэ тоодо 2 мянган коми-язьвин аялгуу хэлэгшэд.

4 аялгуутай:
* *урда* — кудымкар-иньвенскын, нижнеиньвенскын, оньковскын, нердвинскын аялгуу агуулна
* *хойто* — кочевскын, косинско-камын, мысовскын, верхлупьинскын аялгуу агуулна
* *дээдэ Камын* — Кама мүрэнэй дээдэ урасхал
* *[[коми-язьвин хэлэн|коми-язьвин аялгуу]]* — Пермиин хизаарай зүүн хэһэг

Коми яһатанай нэгэ хэһэг хойто зүг тээшэ нүүһэнэй һүүлдэ коми хэлэн коми-зырян ба коми-пермяк хэлэн гэһэн хоер хэлэндэ хубааба. XIV—XV зуунда коми-пермяк хэлэн бии болобо. Коми-язьвин хэлэн һүүлдэ зүүн пермягүүдэй хэлэнһээ хүгжэбэ.

Мүнөө үедэ 35 үзэгһөө бүридэдэг коми сагаан толгой хэрэглэжэ байна. *Мүнөө үеын коми сагаан толгой:*

## Хэлэсэ үгын бэшэг

## Зүүлтэ

Категори:Коми
Категори:Пермиин хизаар
Категори:Хэлэнүүд
Уильям Мейкпис Теккерей

**Уильям Мейкпис Теккерей** (, 1811 он—1863 он), Англиин уран зохёолшо. Энэдхэгэй Калькуттын хото шадар түрэжэ, 4 наһандаа үншэрөөд, Британида бусаһан юм. 1829 ондо Кембридж ехэ һургуулида хуули зүй һураад, һуралсалаа дүүргэһэнэй һүүлээр Европын олон орон нютагаар аяншалба. 1837 ондо Лондондо бусажа зохёожо эхилбэ. 1846 ондо «Омогорхогшод ном» (*The Book of Snobs*) гэһэн романиие танилсуулһаар нэрэ солотой боложо эхилээ. Үргэлжлүүлэн 1847 ондо ба 1848 ондо «Бардамай яармаг» (*Vanity Fair*) романиие гаргаад, 1855 ондо һунгадаг болоһон «Сарнай сэсэг ба бэһэлиг» (*The Rose and the Ring*) гэһэн ганса хүүгэдэй зохёолоо хэблэһэн юм. Америкын аянһаан бусажа ерэһээр тэндэ шагнаһан үгүүлгын һуурида «Вирджиниинхид» (*The Virginians*, 1857-59) гэжэ туужые бэшээ һэн. Диккенстэй хамта тэрэ XIX зуунай Британиин түлөөлэгшэ уран зохёолшо байһаншье һаа, Диккенстэй илгаатайгаар дээдэ, дунда ангиин бардам омогорхуу зангаар дүүрэн амидаралые хошон шогтойгоор дүрсэлжэ, хүн түрэлхитэнэй дутагдал тухай маша энэрэн байһан юм.

## Зохёолнууд

### Романууд
* «Барри Линдоной заяан» /  (1844)
* «Бардамай яармаг» /  (1848)
* «Ревекка Ровена хоёр» /  (1850
* «Вирджиниинхид» /  (1857—1859)
* «Пенденнис» (*Pendennis*, 1848-50) 
* «Һенри Эсмондын түүхэ» (*The History of Henry Esmond*, 1852) 
* «Ньюкомтон» (*The Newcomes*, 1855).

### Онтохонууд
* «Сарнай сэсэг ба бэһэлиг» /  (1855)

## Ном зохёол
Теккерейн хэблэгдэһэн зохёолнуудһаа шэлэгдэмэл 1880 онһоо хэблэгдэнэ («Edit de luxe», 24 боти).

* Hannay, «Memoir of Thackeray» (1864)
* Taylor, «Thackeray the humourist and the man of lettres» (2-е хэбл., 1868)
* «Thackerayana? Notes a. anecdotes» (1874)
* A. Trollope, «Thackeray» (1887, «English Men of Lettres»)
* Conrad, «Thackeray ein Pessemist als Dichter» (1887)
* H. Merivale and Marzials, «Life of Thackeray» (Лондон, 1891)
* «Chapters from some memoirs» Таккерейн басагад. (Лондон, 1894)
* Jack, «Thackeray, a study» (Лондон, 1895)

Категори:Ехэ Британиин зохёолшод
Коми хэлэн

**Коми хэлэн** (комяар коми кыв), коми-зырянуудай болон коми-пермягүүдэй дуугардаг ураал хэлэн. Коми хэлые хэдэн аялгуутай хэлэн гү, али Пермиин хэлэнүүдэй хоёр һалаанудай нэгэ гэжэ үзэжэ болоно. Ондоо пермиин хэлэн хадаа коми хэлэндэ түрэл ураг удмурт хэлэн юм. Коми Улас ба Пермиин хизаар, Кировой можын зарим зүүн-хойто хэһэгээр, Кола хахад аралаар ба Сибириин зарим хэһэгээр тараагдана. Хэлэгшэдэй тоо 219 мянган хүн (2010 оной тоололго).

Коми хэлэн өөрын уран зохёолой нормотой гурбан томо аялгууһаа бүридэнэ:
* коми-зырян хэлэн (хойто аялгуу),
* коми-пермяк хэлэн (урда аялгуу),
* коми-язьвин хэлэн (2003 онһоо өөрын бэшэгтэй).

## Үзэг бэшэг

Коми хэлэнэй түрүүшын үзэг бэшэг хадаа XIV зуунда Коми эхэтэй Пермиин Стефан номлогшын зохёоһон хуушан пермиин бэшэг юм. Тус үзэг бэшэг дунда зуунай грек ба кирилл үзэгтэй адли байна. XVI зуун жэлдэ тус үзэг бэшэгые кирилл үзэгөөр һэлгэгдэһэн байгаа. 1920-ёод онуудта коми хэлые кирилл үзэгһөө гаралтай молодцовой үзэгөөр бэшэбэ. 1930-аадта лата үзэг хэрэглэгдэбэ. 1940-ээд онуудһаа хойшо *І, і* ба *Ӧ, ӧ* нэмэритэй ород үзэгые хэрэглэнэ.

Молодцовой бэшэгэй тусхай үзэгүүд палатализаци заадаг гохотой ԁ, ԃ, ԅ, ԇ, ԉ, ԋ, ԍ, ԏ юм.

Энэһээ гадна, Ф ф, Х х ба Ц ц ородһоо абтаһан үгэнүүдтэ хэрэглэжэ болоно.

Коми хэлээр хэблэгдэһэн түрүүшын ном хадаа 1815 оной вакцинацилгын гарай абалга юм.

## Аялгуу
Коми хэлэнэй гурбан уран зохёолой нормо байдаг: 
* Уран зохёолой коми-зырян (ходо зүгөөр Коми гэжэ нэрэтэй), Сыктывкарай аялгуу дээрэ һуурилһан.
* Уран зохёолой коми-пермяк, урда (Кудымкар) /v/ аялгуу дээрэ һуурилһаншье һаа, /v/~/l/ хэрэглэл /v/~/l/ коми-зырян аялгууһаа хэмэл байна.
* Уран зохёолой коми-язьвин, 2003 он хүрэтэр коми-пермягай аялгуу гэжэ һанагдаһан.

Лыткинай (1966:44-49; 1976:106–115) ба Тепляшинагай (1976:106–115) бэшэһэнэй ёһоор, коми макро хэлэн прото-коми **l* абяанай хүгжэл хамаатайгаар дүрбэн гол аялгуу бүлэгтэ хубаагдана.

# L-түхэлэй аялгуунууд (Коса-сысола) бүхэ байдалда  хадагална.
#* Луза-летка (L-1)
#* Дээдэсысола (L-2)
#* Дунда сысола (L-3)
#** Печоро (Дунда сысолаһаа гарбалтай) (L-4)
#* *Коми-язвин* (L-5)
#**Коми-пермяк*
#** Хойто (Дунда Кама) аялгуунуудай бүлэг (L-6)
#** Звуздино (Дээдэ Кама) аялгуу (L-7)
# VL-түхэлэй аялгуунууд (Вычегда) /v/~/l/
#* Дээдэ Вычегда(VL-1)
#* Сыктывкар (**Уран зохёолой коми-зырян**) (VL-2)
#* Доодо Вычегда (VL-3)
#* Удора (VL-4)
# ØL-түхэлэй аялгуунууд (Ижма)
#* Вым (ØL-1)
#* Ижма (ØL-2)
# V-түхэлэй аялгуунууд (Инва)
#* Урда аялгуунуудай бүлэг (**Уран зохёолой коми-пермяк**) (V)

## Ном зохёол
* 
* Fed'un'ova, G.V. *Önija komi kyv* ('The Modern Komi Language'). Morfologia/Das’töma filologijasa kandidat G.V.Fed'un'ova kipod ulyn. Syktyvkar: Komi n’ebög ledzanin, 2000. 544 pp.&nbsp;ISBN 5-7555-0689-2.
* Лыткин В. И., Тепляшина Т. И. Пермские языки // Основы финно-угорского языкознания / ИЯ АН СССР. — Т.3. — М.: Наука, 1976.
* Современный коми язык / Под ред. проф. В. И. Лыткина. — Сыктывкар: Коми книжное издательство, 1955.

## Зүүлтэ

Категори:Коми хэлэн
Категори:Пермь хэлэнүүд
Категори:Ородой хэлэнүүд
Категори:Коми Улас
Хибчагууд

**Хибчагууд (Kipchaks)** (; , , , , ) — тюрк гарбалай нүүдэлшэ арад түмэн. Х зуун жэлдэ мүнөө үеын баруун-хойто Казахстанай нютаг дэбисхэртэ нютаглажа, зүүн зүгтэ кимагуудтай, урда зүгтэ зүгтэ огузуудтай, баруун зүгтэ хазарнуудтай хилэлбэ. Олон аймаг омогоор хубаажа, нүүдэлэй ажахы хэбэ. Х зуун жэлэй дунда үедэ торк-огузуудые дахажа Эжэл мүрэнэй эрьедэ, Хара тэнгис ба Кавказай шадар тала нютагаар таараба. Зүүн зүгтэ Тэнгэри уулаһаа баруун зүгтэ Дунай мүрэн хүрэтэр хибчагуудай ажаһууһан газар нютагые XI—XV зуун жэлдэ «Дешт-и-Кыпчак» (, ). Хибчагууд нэгэдэһэн улас гүрэниие байгуулха шадаагүй. XI—XIII зуун жэлдэ хэдэ хэдэн ханай ударидаһан хибчаг аймагай холбоонууд байгаа. Гол түлэб хибчагууд мал ажахы эрхилһэншье һаа, XII зуун жэлдэ хибчаг орондо аланууд, булгарнууд ба ородуудһаа гадна хибчагуудай нэгэ хэһэг ажаһууһан хотонууд байгаа. Зүүн (Эжэл мүрэнһөө зүүн зүгэй) хибчагууд Дунда Азитай, имагтал Хорезмтэй, холбоо хэлхеэтэй байгаа. Баруун хибчагууд Оросто, Византитай, Болгаритай, Унгартай байнгын харилсаатай байдаг бэлэй.

Түрүүшынхиеэ ород түүхэшэд хибчагуудые 1054 ондо дурдана . Энэнэй һүүлдэ хибчагууд хубаагдамал ород гүнлигүүдые добтолжо, зарим ород гүнүүдтэй холбоо баряад ондоо ород нютагуудые добтолон тонобо. 1103 ба 1113 онуудта Святополк Изяславич ба Владимир Мономах хибчагуудые байлдан буталһаар хибчагууд ород нютагһаа хойшоо нүүдэжэ, удаан саг соо ородуудые добтолоогүй. Ород гүнүүд хибчагуудые дайсагналдаа урижа хибчаг хануудтай худа болоо. XII зуун жэлэй һүүл хахадһаа дайралнууд дабтан нэмэһэншье, харин ород гүнүүдэй дружинанууд добтолгонуудые хорёон тогтоохо шадаа. Монголшуудай Европодохи байлдан дахуулалтын үедэ (1223) хибчагууд өөрынгөө холбоотон байһан алануудые урбаһанай һүүлдэ монголшууд хибчагуудта Хойто Кавказда, Калка голой тулалдаанда илагдаһан байгаа. 

Зүүн хибчагууд монгол сэрэгэй хэһэг боложо, Алтан Ордоной арад түмэнэй диилэнхи хуби болоод, жаахан тооной монголшуудые залгяад хэлэеэ үгөө. Алтан Ордоной тус арад зон XIV зуунай хүрэтэр хибчаг гэжэ нэрэтэй байһаншье һаа, һүүлдэнь татар, казах, башкир, карачай, кумык гэхэ мэтэ хибчаг бүлын хэлэнүүдээр дуугардаг үндэһэтэниие байгуулба. Баруун хибчагууд (половцууд) Бата ханай добтолһоной һүүлдэ Унгар ба Болгарида нүүжэ тэндэхи зондо залгигдаһан байна.

## Зүүлтэ

Категори:Ородой түүхэ
Категори:Казахстанай түүхэ
Категори:Узбекистанай түүхэ
Хибчаг хэлэнүүд

**Хибчаг хэлэнүүд** (мүн **Кыпчак**, **Кипчак **гү, али **баруун тюрк** хэлэнүүд гэжэ нэрэтэй) гээшэ Литваһаа Хитад хүрэтэр дэлхэй даяар 25 үлүү сая хүн хэлэгдэдэг тюрк хэлэнүүдэй бүлэ.

## Хэлэн зүйн онсолиг
Хибчаг хэлэнүүд хэдэн ниитын онсолигтой байдаг ушарһаа хамта ангилжа болоно. Эдэ онсолиг дунда заримые ондоо тюрк хэлэтэй хубаалсана; бусадынь хибчаг бүлын тусхай онсолигууд юм.

### Хубаалсаһан онсолиг
* Прототюрк *d аябяан /j/ руу хубилна (жэшээнь, **hadaq* > *ajaq* "хүл")
* Эхинэй *h абяан үгы бололго

### Тусхай онсолигууд
* Үргэн уралай аялган эблэл (жэшээнь, *olor* ба *olar* "тэрэ")
* Эхин */j/ абяанай бэхилэлгэ (ассибиляци) (жэшээнь, ***' > **' "долоон")
* Һүүлэй үе  ба дифтоногууд болоно  (жэшээнь, ***' > **' "уула", ***' > **' "уһан")

## Ангилал
Газар зүй ба онсолигуудай дээрэһээ хибчаг хэлэнүүдые дүрбэн бүлэгтэ ангилжа болоно:
* **Хибчаг–булгар **(Ураал, Ураал-Каспиин): башкир ба татар
* **Хибчаг–куман **(Понт-Каспиин): карачай-балкар, кумык, караим, крымчак. Урум болон крым-татар хэлэнүүд хибчаг–куман гаралтай байдагшье һаа, огуз хэлэнүүдһээ ехэ нүлөө дүүрэбэ.
* **Хибчаг–ногай** (Арал-Каспиин): ногай, каракалпак ба казах.
* **Хиргис–хибчаг**: хиргис ба урда алтай.
Египедэй мамлюк хибчаг-куман бүлэгэй хибчаг хэлээр дуугарһан магадгүй.

## Хибчаг хэлэнүүдэй абяанай ээлжээлгэ

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* 
* 

Категори:Тюрк хэлэнүүд
Коми-пермягууд

**Коми-пермягууд** (коми *Перем комиэз, коми морт, коми отир*) — Оросой холбоото уласай Коми Уласай ба Пермиин хизаарай уугуул арад түмэн юм. Коми-пермягууд Пермиин хизаарай баруун хойто хэһэгтэ байрладаг Коми-Пермяк тойрогто, Красновишерскын аймагта, Язьва голой эрьегээр, ба Кировой можын Афанасьевскын аймагта ажаһууна.

Агнуури, загаһа барилга, таряалан, мал ажахы эрхилһэн түүхэтэй. Мүнөө үедэ гол түлэб хүдөө ажахы ба ой модо борбосорол эрхилнэ.

Зарим хизаар ороноо шэнжэлэгшэдэй ёһоор, мүнөөнэй хойто ба баруун хойто Кировой можын, Пермиин хизаарай ба Свердловскын можын хүн зоной диилэнхи хуби (зүүн хойто хуби гадна) коми-пермяк гарбалтай байна. XV зуун жэлһээ эхилээд новгородойхид ба Ростов гүнлигэй, Москвагай гүрэнэй ажаһуугшад Хойто Ураалые, Ара Ураалые колонизировалхада түрэлхи коми-пермягууд ба мансинууд ород хэлэтэй, ород соёлтой боложо, ородуудтай холижо өөрөө ород гэжэ эхилбэ. Энэһээ гадна коми-зырянуудтай хамта коми-пермягууд Орос Сибириие колонизацида хубаалсаба. 1897 ондо Оросой эзэнтэ гүрэндэ 105 тухай мянган коми-пермяк түрэлхи хэлэтэй хүн ажаһууба

## Коми-пермягуудай ажаһуудаг газарнууд
2010 оной Бүхэоросой хүн зоной тоололгын мэдээгээр, коми-пермягууд ажаһуудаг нютаг байгууламжанууд:

## Зүүлтэ

Категори:Коми
Категори:Пермиин хизаар
Категори:Оросой арадууд
Категори:Ураалай арадууд
Манси хэлэн

**Манси хэлэн** — мансинуудай хэлэн, финн-угор хэлэнүүдэй угор һалаагай обь-угор бүлэгтэ агуулна. Манси арад түмэнэй дунда 37,1 % манси хэлэн түрэлхи хэлэн юм. Мансинуудай 62 % ород хэлээр түрэлхи хэлэ мэтэ дуугаржа, 1 % оршом сибирь-татар, коми, ханты, ненец түрэлхи хэлээр дуугарна. Шэнжэлэлэй ёһоор, ураал хэлэнүүдэй дунда манси хэлэндэ эгээн ойро хэлэн хадаа унгар хэлэн юм. Манси уран зохёолой нормо сосьва аялгуу дээрэ һуурилһан байна. Бэшэһэн хэлэн түрүүшынхиеэ 1868 ондо хэблэгдэһэн болоод 1937 ондо кирилл хэлбэриие ашаглан шэнэшлэһэн байгаа.

## Аялгуу
4 аялгуунуудай бүлэгүүд байна:
* Хойто (Сосьва, Ляпин ба Дээдэ Лозьва гол)
* Зүүн (Конда гол)
* Баруун (дунда ба доодо Лозьва, Пелым) †
* Урда (Тавда) †.

## Манси бэшэг
1937 ондо ондоо СССР-эй арадуудай бэшэг мэтэ манси бэшэгые  кирилл манси үзэгөөр һэлгэгдэбэ. Энэ бэшэг бүхы ород үзэгүүдые болон **Нг нг** диграфые агуулжа байна. 1950-яад онуудта 
*Нг нг* диграфые **Ӈ ӈ** үзэгөөр һэлгэгдэбэ. 1979 ондо Е. И. Ромбандеевагай бэшэһэнэй ёһоор, манси бэшэгтэ ута аялгануудые (ута эгшэг) тэмдэглэдэг үзэг нэмээбэ. Энэнэй урда 1978 ондо  В. И. Ленинай «Задачи союзов молодёжи» тобхимолые хэблэхэ хадаа ута аялгануудые тэмдэглэхын түлөө сохилтын тэмдэгые хэрэглэбэ. Тус шэншэлэл хойто арадуудай бэшэгэй шэншэлэлнүүдэй дунда эгээн амжалтатай байгаа.

*Б б, Г г, Д д, Ж ж, З з, Ф ф, Ц ц, Ч ч, Ш ш* үзэгүүдые гансал хари үгэнүүдтэ хэрэглэнэ.

## Зүүлтэ

Категори:Хэлэнүүд
Марий хэлэн

**Марий хэлэн** — финн-угор хэлэнүүдэй нэгэн. Марийнуудай дунда, ехэбшэлэн Марий Эл ба Башкортостан Уласта тархана. Хуушан нэрэ — «черемис хэлэн».

Финн-пермиин бүлэдэ (балт-финн, саам, мордва, удмурт ба коми хэлэтэй хамта). Марий Эл гадна Вятка мүрэнэй зүүн хойшо тархаһан. Марий (талын-зүүн марий) хэлэн хэдэн арбан нютаг хэлэн ба аялгууһаа бүридэнэ: талын, ганса талын нютагта тархаһан (Йошкар-Олагай хажууда); болон талын хажууда байдаг зүүн (ураалай) аялгуунууд (Башкортостанда, Свердловскын можодо, Удмуртидэ гэхэ мэтэ); баруун-хойто талын марийн аялгуугаар Нижегородой можодо ба Кировой можын зарим аймагуудта тархаһан. Эжэл мүрэнэй зүүн эрьедэ (Козьмодемьянскын хажууда) тархаһан уулын марий хэлэн өөр байдаг.

Талын марий хэлэн уулын марий хэлэтэй ба ород хэлэтэй сугтаа Марий Эл Уласай албан ёһоной хэлэн мүн.

## Хэлэгшэдэй тоо

## Үзэг бэшэг
Кирилл үзэг дээрэ һууриһан марий үзэг бэшэг XVIII зуун жэлдэ бии болобо. Мүнөө үеын үзэг бэшэг хэдэ хэдэн хубилалтатайгаар 1870-оод онуудһаа хэрэглэгдэжэ байна.
Марий хэлэн дээрэ «Ончыко» («Урагшаа»), «Пачемыш» («Зугы»), «Шум-чӧн изолык» («Зүрхэнэймнай тала») гэһэн сэтгүүлнүүд, «Кугарня» («Долооной зургаан»), «Марий Эл», «Чолман» («Кама») ба «Морко мланде» («Морко нютаг») гэһэн сонинууд хэблэгдэнэ.

### Мүнөө үеын үзэг бэшэг

## Зүүлтэ

Категори:Хэлэнүүд
Ханты-Манси автономито тойрог — Югра

**Ханты-Манси автономито тойрог — Югра**  — Оросой холбоото уласай нютаг можо. Тюмениин можын дүрэм хуулиин ёһоор, Ханты-Манси автономито тойрог Тюмениин можодо агуулна. Ураалай холбооной тойрогто, Баруун Сибириин эдэй засагай бүһэдэ оруулдаг мүн. Засаг захиргаанай түб — Ханты-Мансийск хото.

1930 оной 12 һарын 10 үдэртэ байгуулһан юм. Талмайнь 523,1 мянган дүрбэлжэн км. Ажаһуугшадай тоо 1 626 755 хүн (2016), хотынхид 90,9%; үндэһэтэнэй бүридэл — хантынууд (1,2 %), мансинууд (0,7 %), ородууд (68,1 %), татарнууд (7,1 %), украиншууд  (6,0 %), башкирнууд  (2,3 %). 15 хотонууд, 25 хотын түхэлэй тосхонууд (1993).

## Газар зүй
Баруун Сибириин тэгшэ талада, Обь ба Эрчис мүрэнэй ай һабада байрлана. Эрид таһа түби газарай (континентальна) уларилтай, үбэлынь удаан, шэрүүн. Нэгэдүгээр һарын дундажа температура -18-һаа -23 °С хүрэтэр, зургадугаар һарын дундажа температура 16-19 °С. Жэлдээ 500 мм шииг нойтон унана.

### Сагай бүһэ

Ханты-Манси автономито тойрог Екатеринбургын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +5:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +2 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+2 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

## Эдэй засаг

Тус тойрог эдэй засагай талаар өөрынгөө хангалтатай хандиблагша  можо нютаг. Юграда орос газарай тоһоной 60 % олзоборилогдоно. Оросой нютаг можын ниигэмэй ба эдэй засагай хүгжэлтын рейтинг соо 3-дахи һуури эзэлжэ, уласайнгаа 2-дохи эдэй засагай талаар хүгжөөһэн нютаг мүн (Москва һүүлдэ).

Газарай тоһон (Самотлорой, Мамонтовскын, Федоровскын, Красноленинскын гэхз мэтэ гарадаг газар) ба байгаалиин хии (Игримскын, Пунгимскын гэхэ мэтэ гарадаг газар) томо олзоборилхо түб. Хии болбосоруулха үйлэдбэринүүд. Ой модо сабшаха, болбосоруулха, загаһа барилгын ажаүйлэдбэри. Сургут ГРЭС-1 ба ГРЭС-2, Нижневартовскын ГРЭС.

Хүдөө ажахын гол һалбари хадаа мал ажахы (энэ тоодо цаа буга ажахы). Ан ажахы, арһанай агнуури. 1990-ээд онуудта уламжалалта цаа бугын ажахы химарһан: цаа бугын тоо 1990 оной 50 мянганһаа 2000 оной 25 мянган болотор унаһан байна. Харин 2010 ондо Юграда 33 мянган цаа буга байгаа.

## Зүүлтэ

Категори:Ханты-Манси автономито тойрог
Тюмениин можо

**Тюмениин можо** —  Оросой холбоото уласай нютаг можо. Ураалай холбооной тойрогто, Баруун Сибириин эдэй засагай бүһэдэ оруулдаг мүн. Тюмениин можо Ханты-Манси автономито тойрог болон Ямал-Ненец автономито тойрогые багтаана. Засаг захиргаанай түб — Тюмень хото.

## Түүхэ
Можо нютагай һуурижалга 43 мянган жэлэй урда эхилһэн байна.

XIII—XVI зуун жэлдэ Тюменка голой эрьегээр (Турын шудхал) татарнуудай хэрэйдэй Тюмениин ханлигай ниислэл Чинги-Тура (Чимги-Тура) байрлажа байгаа. Тус ханлиг Алтан Ордоной мэдэлдэ байгаа. 1500 оной оршомдо Тюмениин ханлигай хан Баруун Сибириин ехэнхи хубиие нэгэдхэжэ Кашлык ниислэлтэй Сибириин ханлигые байгуулба.

«Тюмень» гэһэн нэрэ түрүүшынхиеэ 1406 ондо Архангелогородой түүхэдэ дуридана.

1708 ондо Тобольск Оросой эзэнтэ гүрэнэй эгээн томо Сибириин амбан можын засаг захиргаанай түб болоһон. 1782 ондо үгы болоһон Тобольскын аймагай нютаг дэбисхэрһээ Тобольскын амбан нютаг боложо, 1796 ондо Тобольскын можо болобо.

Тюмениин можо 1944 оной 8 һарын 14 үдэртэ Омскын болон Курганай можын зарим аймагуудһаа байгуулба.

## Газар зүй
Ураалай нюруугай зүүн урда хэһэгтэ, Баруун Сибириин тэгшэ газарай баруун захада оршоно. Урда талаараа Казахстанай Хойто-Казахстанай можотой хилэлнэ. Баруун хойто талаараа (Ямал-Ненец автономито тойрогоор) Архангельскын можотой, баруун талаараа Коми Улас, баруун урда талаараа Свердловскын ба Курганай можотой, зүүн урда талаараа Омскын ба Томскын можотой, зүүн талаараа Красноярскын хизаартай хилэлдэг. Хойто талада Хойто мүльһэн далай байдаг. Түби газарай уларилтай.

### Сагай бүһэ

Тюмениин можо Екатеринбургын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +5:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +2 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+2 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

## Зүүлтэ

Категори:Тюмениин можо
Технологи

**Технологи** ( — уралиг, дархалалга;  — «үгэ», «ухаан», «удха») гээшэ материалай, бодосой, түүхэй эдэй шэнжэ шанарые, хэлбэриие болбосоруулха, үйлэдбэрилхэ, хубилгаха арга зам; технологиин үйлэ ябасада ажалладаг физикын, химиин, механикын гэхэ мэтэ хуули тогтоомжо шэнжэлдэг эрдэм ухаан. Үйлэдбэрилгын үйлэ ябасын нэгэ хэһэг болодог олзоборилхо, болбосоруулха, тээбэрилхэ, хадагалха, хинаха үйлэ ажаллалгые баһа технологи гэнэ.

Категори:Технологи
Сатьяджит Рай

**Сатьяджит Рай** ( гү, али  , *<span lang="en">Satyajit Ray</span>*; 1921 оной 5 һарын 2, Калькутта, Британиин Энэдхэг — 1992 оной 4 һарын 23, Калькутта, Энэдхэг) — илгарһан Энэдхэг кинорежиссёр, сценари зохёогшо, хүүгэдэй зохёолшо, хүгжэмэй зохёолшо, продюсер, хэблэгшэ, кино шүүмжэлэгшэ, иллюстратор. «Оскар» шагналда хүртэһэн түрүүшын Энэдхэгэй режиссёр. Олон тоогой өөрынгөө киногой хүгжэмые зохёобо.

«Замай дуун» (1955) гэһэн киногой гараһанай һүүлдэ Энэдхэг кинодо неореалис маяг дүрсые үндэһэлэгшээр гэжэ тэмдэглэгдэбэ. Энэһээ хойшо тэрэнэй режиссёрой карьерэ дэлхэй даяар илгарба.

Берлинэй кинофестивальда нэгэ дахин үлүү эгээн һайн режиссурын шаниие абаһан гурбан режиссёрнуудай дунда нэгэн.

## Кинографи
* 1955 — Замай дуун (পথের পাঁচালী) — режиссёр, сценари зохёолшо
* 1956 — Илагдаагүй (অপরাজিত) — режиссёр, сценари зохёолшо
* 1958 — Эди шэдитэ шулуун (পরশ পাথর) — режиссёр
* 1958 — Хүгжэмэй таһалга (জলসাঘর) — режиссёр
* 1959 — Апугай дэлхэй (অপুর সংসার)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1960 — Дангина (দেবী)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1961 — Гурбан басагад (তিন কন্যা)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1962 — Канченджанга (কাঞ্চনজঙ্ঘা)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1962 — Аян (অভিযান)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1963 — Ехэ хото (মহানগর)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1964 — Чарулата (চারুলতা)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1965 — Аймхай хүн (কাপুরুষ)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1965 — Гэгээнтэн (মহাপুরুষ)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1966 — Герой (নায়ক)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1967 — Амитадай гэр (চিড়িয়াখানা)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1969 — Гупи ба Багхиин ушаралта ябадалнууд (গুপী গাইন বাঘা বাইন)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1970 — Ойдо үдэр һүнинүүд (অরণ্যের দিনরাত্রি)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1971 — Дайсан (প্রতিদ্বন্দ্বী)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1971 — Хизаарлагдамал харюусалгатай компани (সীমাবদ্ধ)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1973 — Аласай нэрьеэн (অশনি সংকেত)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1974 — Алтан хэрэм (েসানার েকল্লা)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1976 — Зуушалагша (জনঅরণ্য)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1977 — Шатаршад (শতরঞ্জ কি খিলাড়ি)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1979 — Фелунатху эсэгэ мандтугай (জয় বাবা ফেলুনাথ)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1980 — Алмаазай хаанта улас (হীরক রাজার দেশে)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1981 — Абарал (সদগতি)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1984 — Гэр ба дэлхэй (ঘরে বাইরে)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1990 — Арадай дайсан (গণশত্র)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1990 — Модоной мүшэр (শাখা প্রশাখা)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо
* 1991 — Бадаршан (আগন্তুক)&nbsp;— режиссёр, сценари зохёолшо

## Зүүлтэ



Категори:Энэдхэгэй зохёолшод
Категори:Режиссёрнууд
Ибн Баттута

**Мухаммад ибн Абдуллах ибн Мухаммад ат-Танджи** (), **Ибн Баттута ** нэрээр мэдэгдэһэн (; 1304 оной 2 һарын 25, Танжер — 1377, Фес) — бербер аялагша, 1304 ондо Морокко уласай Танжер хотодоо түрэһэн. Лалын хуулиие һураһанайнгаа дараа тэрэ аялхаар шиидэһэн байна. 1325 оной 6 һарада гэрээ орхижо ябаһан ба 21 наһатайдаа Мекка руу ябаһан. Энэ аялалынь 16 һара үргэжэлһэн. Гурбан жэл Мороккодо ошоогүй. Тэрэнэй аялал 30 жэл үргэлжэлһэн. Булгарһаа Момбаса хүрэтэр, Тимбуктуһаа Хитад хүрэтэр лалын юртэмсын бүхы оронуудаар аялһан. Мальдивада байхадаа тэрэнэйхи хан хүүхэнтэй гэрлэбэ.  «Хотонуудай һонирхолтой юумэн ба 
аяалалай гайхамшагууд тухай һанагшадта бэлэг» гэһэн номоо бэшээ.

Ибн Баттута Түрэг болон Афганистанай үргэн уудам тала нютагаар аялхадаа тэрэ үеын соёл эргэншэл, худалдаан, сэрэг дайнай холбогдолтой томо хотонуудаар зүгөөр нэгэ дайража үнгэрһэн буса харин тухайн хотын газарзүйн байрлалгые онобшотой тодорхойлһониинь голоор баримжа абажа бэшэһэн ябадал мүн тус хотын нэрын удха ушарые нилээд һайн тусхажа үгэһэн байна. 
Тэрэ Улаан тэнгисһээ Мекка хүрэтэр аялһан. Мүн тэрэ Арабай эльһэн сүл Иран, Иракаар аялжа байһан. 1330 ондо Ибн Баттута Улаан тэнгисээр дамжан Танзани руу ябаһан. 1332 ондо Ибн Баттута Энэдхэг ябахаар шиидэн найман жэл Энэдхэгтэ байһан. Тигээд һүүлдэнь Хитад руу ябаһан. Ибн Баттута Хитадай уларил дүгнэхэдээ үрэ ашаг муутайшье, алта мүнгэн, таряалан, жэмэсэй нөөсэ үнэхээр баялиг гэжэ бэшэһэн байдаг. Тэрэ 1352 ондо Сахарын сүлые туулаад Африкын эзэнтэ улас болохо Мали руу ошоһон, 1355 ондо өөрын гэр Танжертэ эрьен ерээ һэн. 1355 онһоо хойшо Рихмад амидралаа үнгэрүүлһэн тэрэ 1368 ондо өөдэ болоһон.

Категори:Арабай аялагшад
Тайган

**Тайган** (, *tàijiàn*, кантоноор *taai<sup>3</sup>gaam<sup>1</sup>*), **евнух** () — агталуулһан эрэ хүн юм.

Категори:Тайганууд
Мансинууд

**Мансинууд** (хуушан нэрэнь: **вогулнууд**) гээшэ Ханты-Манси автономито тойрогто ажаһуудаг арад түмэнээр, нэгэ хубинь Тюмениин можодо болон Оросой гадаада баһа ажаһууна. Мансинууд финн-угор хэлэнүүдэй бүлэгтэ агуулдаг кирилл үзэгээр бэшэдэг манси хэлээр дуугараад, ород хэлые мүн хэрэглэнэ.

## Нэрэ
Эндоэтноним (уугуул нэрэ) *манси* гэжэ *хүн* удхатай болоод протофинно-угор **mańćɜ* «эрэ хүн, хүн» гэһэн үгэһөө гаралтай ба ондоо угор хэлэнүүдтэ адли үгэтэй: ханты *маньть* (mańt́) (), *моньть* (mońt́) (), *мась* (maś) (), мүн *magyar* гэһэн унгарнуудай уугуул нэрэ. Манси хэлэнэй аялгуунуудта олон маягтай юм: сосьвын *маньси* (mańśi), пелымэй *ма̄ньсь* (māńś), доодо кондын *мӧ̄ньсь* (mɔ̄̈ńś), тавдын *мӓньцӣ* (mäńćī), доодо лозьвын *ма̊ньсь* (måńś).

## Хүн зон

ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left:40 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:14000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1926 color:gray1 width:1 
   from:0 till:5754 width:15  text:5754 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1939 color:gray1 width:1 
   from:0 till:6295 width:15  text:6295 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:6318 width:15  text:6318 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:7609 width:15  text:7609 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:7434 width:15  text:7434 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:8279 width:15  text:8279 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:11432 width:15  text:11432 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:12269 width:15  text:12269 textcolor:red fontsize:8px


## Зүүлтэ

Категори:Ханты-Манси автономито тойрог
Категори:Оросой арадууд
Категори:Ураалай арадууд
Категори:Сибириин арадууд
Унгар хэлэн

**Унгар хэлэн** (**Мажар хэлэн** *magyar nyelv*) финн-угор хэлэнүүдэй нэгэ (угор бүлэг). Унгар Уласай албан ёһоной хэлэн. Мүн Румынида, Сербида (Воеводинодо), Словакида баһа тарааһан. Хэлэгшэдэй тоо — 14 сая хүн үлүү. Манси ба ханты хэлэнүүдтэ эгээн дүтэ.  III‑дугаар мянган жэлэй элинсэг угор хэлэнһээ эхин абана. Мүнөө үеын унгар хэлэн 8 аялгуутай: дунай санаахи, баруун, мезёшег (закирай-хаг), палоц (баруун-хойто), зүүн-хойто, секей, тиса (дунай-тиса), урда (альфёльд). Уран зохёолой унгар хэлэн XVI—XIX зуун жэлдэ зүүн-хойто аялгуугай һуурида бии болобо.

Унгар хэлэнэй фонетикэнь ута ба богони фонемэнүүдэй зүршэлдүүлэн жэшэхэ, үгын эхиндэ хашалгануудай тааруулга үгы байха, түрүүшын үедэ даралта табиха гэхэ мэтэ онсолигтой. Унгар хэлэнэй үндэһэндээ залгамал (агглютинативна) маягтай байдагшье һаа, ниилэмэл (флективнэ) элементнүүдтэй байна. 
Морфологиин дуримынь хүйһэн ангилалай үгы байдал, олон падежнүүдэй тоо (20‑һаа үлүү) онсолигтой. Тодорхой (а/аz) ба тодорхойгүй (еgу) артикльнүүд тодорхой ба тодорхойгүй категориие найруулхын тула байдаг. Суффикс нэмэхэ ба үгэ  нэмэлгэ хоёр үгэ үүсхэхэ аргатай.

Синтаксиста янза бүриин хэсүү  мэдүүлэлнүүд үргэн тарааһан. Мэдүүлэлдэ элирхэйлэгшэ элирхэйлдэг үгынгөө урдада байгаад, элирхэйлдэг үгэ тэмдэгэй нэрэ бол тэрэтэй тааралданагүй аад, элирхэйлдэг үгэнь түлөөнэй нэрэ бол, хүйһэнээр ба падежээр тааралдана.

Үзэг бэшэгынь лата үзэгэй дээрэ ажаллана. Үзэг бэшэгынь 39 үзэгүүдһээ бүридэнэ.

Лексикын талаар, тюрк, славян ба германи хэлэнүүдһээ олон хари үгэнүүд байдаг.

Эртын унгар хэлэн тюрк хэлэнүүдтэ холбоотой байгаа.

## Хэлэгшэдэй тоо

## Зүүлтэ

Категори:Унгар
Категори:Хэлэнүүд
Ураалай холбооной тойрог

**Ураалай холбооной тойрог** — Ураал ба Баруун Сибирьтэ байрладаг Оросой холбоото уласай холбооной тойрог. Оросой юрэнхылэгшын зарлигай 2000 оной 5 һарын 13-да бии болгоһон байна.

Тойрогой талмайнь Оросой талмайн 10,64 % болоно.

Түб холбооной тойрог шэнги тус тойрогто бүгэдэ найрамдаха уласууд үгы байна, ганса можонуудые агуулна (энэ тоодо Тюмениин можо дотор байдаг ЯНАТ ба ХМАТ — Югра). Газарайшье, далайн хилэтэй байна; Эжэл шадар холбооной тойрог, Баруун-Хойто холбооной тойрог ба Сибириин холбооной тойрогто хилэлнэ.

Ураалай холбооной тойрогой доторхи хоёр холбооной можо нютагуудай татабариин хаһалта Оросой Холбооной бюджедэй гурбанай нэгэ хуби (33,08 %) болгонjː Ханты-Манси автономито тойрог — Югра (25,80 %) ба Ямал-Ненец автономито тойрог (7,28 %).

Засаг захиргаанай түб ба эгээн томо хото хадаа Свердловскын можын Екатеринбург.

## Эдэй засаг
18 185 км² талмайтайгаар тус тойрог Оросой 10% тухай болгоно . 2010 оной Бүхыорос тоололгын мэдээлэлээр, холбооной тойрог 12 080 526 хүн зонтой байгаад, энэ дунда 82,74% ородууд (10 237 992 хүн), 5,14% татарнууд (636 454), 2,87% украиншууд (355 087) ба 2,15% башкирнууд (265 586). Үлэһэн хэһэг Зүблэлтэ холбоото уласай олон арадуудһаа бүридэнэ. Тойрогой хүн зоной 79,9% of хотодо ажаһууна.

2006 ондо Ураалай холбооной тойрог Оросой байгаалиин хиин 90%, газарай тоһоной 68% ба металл эдлэлэй 42% үйлэдбэрилбэ. Тойрогой нэгэ хүндэ ногдохо ажаүйлэдбэриин үйлэдбэрилэл Орос даяар дундажа үнэһээ 2.5 дахин ехэ байна. Тойрог Оросой татабариин оролгын 42% тухай, гол түлэб ажаүйлэдбэриһээ, үгэнэ. Эдэй засагай гол хэлтэс хадаа түлишэ олзоборилго (53%), металлурги (24%) ба металл эдлэл үйлэдбэри (8.8%).

## Тойрогой бүридэл

## Зүүлтэ

Категори:Оросой холбоото улас
Курганай можо

**Курганай можо** — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Баруун Сибириин тэгшэ газарта байрладаг, Ураалай холбооной тойрог болон Ураалай эдэй засагай бүһэдэ багтана. Засаг захиргаанай түб — Курган хото.

Хойто зүгтэ Свердловскын можо, баруун зүгтэ Челябинскын можо, баруун зүүн зүгтэ Тюмениин можо, урда зүүн зүгтэ Казахстанай Хойто-Казахстанай ба Костанайн можо хилэ нэгэтэй байна.

## Газар зүй
### Уларил
Тус нютаг можо үбэлдөө −18-һаа −20&nbsp;°C хүрэтэр доошо ороно. Зуниинь богонихоншье һаа, жаахан бороо ерэнэ. Зундаа уларилынь 19&nbsp;°C. Шииг нойтониинь — жэлдэ 300—400 шахуу мм.

### Уһан зүй

### Ашагта малтамал
Курганай можын ашагта малтамалнуудай хүсэнэгтэ:

### Сагай бүһэ

Курганай можо Екатеринбургын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +5:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +2 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+2 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

## Зүүлтэ
Ямал-Ненец автономито тойрог

**Ямал-Ненец автономито тойрог**  — Оросой холбоото уласай нютаг можо. Тюмениин можын дүрэм хуулиин ёһоор, Ямал-Ненец автономито тойрог Тюмениин можодо агуулна. Ураалай холбооной тойрогто, Баруун Сибириин эдэй засагай бүһэдэ оруулдаг мүн. Засаг захиргаанай түб — Салехард хото.

1930 оной 12 һарын 10 үдэртэ байгуулһан юм. Талмайнь 769 мянган дүрбэлжэн км. Ажаһуугшадай тоо 534 104 хүн (2016), хотынхид 83,67% ; үндэһэтэнэй бүридэл — ненецүүд (5,9 %), хантынууд (1,9 %), ородууд (61,7 %), татарнууд (5,6%), украиншууд  (9,7%), башкирнууд  (1,7 %).

## Газар зүй
Ямал-Ненец автономито тойрог Баруун-Сибириин тэгшэ газарай хойто зүгтэ байрлажа, Карын тэнгистэ хилэлнэ. Алас Хойто зүгэй нютаг можо болоод, энэнэй нютаг дэбисхэрэй хахадһаа үлүү Туйлай тойрогто байрлана.

769 250 км² талмайтайгаар Оросой 5-дахи томо нютаг можо юм.

Тойрогой дотор Туйлай тойрогһоо 800 км тээшэ, 73°хойто утаригта байрладаг Ямал байна.

### Эдэй засаг
Ямал-Ненец автономито тойрог хадаа Оросой эгээн шухала байгаалиин хиин олзобори, Оросой байгалиин хиин 90% үлүү эндэ үйлэдбэрилэгдэнэ. Тиигээд эндэ Оросой газарай тоһоной 12% үйлэдбэрилэгдэнэ. Тус нютаг можо Оросой эгээн томо компани «Газпромдо» шухала. Мүн «Новатек»&nbsp;– гүрэнэйнгөө хоердохи томо хиин үйлэдбэрилэгшэ&nbsp;– эндэ эдибхитэй байгаад Тарко-Саледэ штаб-квартиратай.

### Сагай бүһэ

Ямал-Ненец автономито тойрог Екатеринбургын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +5:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +2 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+2 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

## Зүүлтэ

Категори:Ямал-Ненец автономито тойрог
Капитанай басаган

**«Капитанай басаган» **() гээшэ Александр Пушкинай 1836 ондо хэблэгдэһэн Пугачёвой буһалгаан тухай түүхэтэ туужа юм. Тус зохёолые 1940 ондо буряад хэлэн дээрэ Д. Черниновой оршуулан хэблэһэн юм. 

Тус туужа 1773-1775 онуудта болоһон Пугачёвой буһалгаан дээрэ үндэһэлэн, тэрэ сагай ажабайдал зураглан харуулагдана. Харуулһаа тэргэдэһэн доной казак, эрэс үзэлтэ Емельян Пугачёв гэгшэ яигай казагуудые суглуулжа тосхон дээгүүр үймөө хэжэ, бэхилэлтэнүүдые эзэмдэн абажа, таряашадай дайн эхилһэн байгаа.

Туужын гол герой Пётр Гринёв, Савельичэй гарта үгтэжэ, Петербургын сэнгүүтэ һайхан байдалай орондо, дүлии холын газарай уйдхартай хүхэ байдалда эльгээгдэнэ. Белогорск хэрэмдэ алба хэжэ байхадаа, ноён комендант капитанай Мироновой басагантай танилсаад, тэрэнь бүхы һанаа сэдьхэлыень эзэлнэ. Пётр Мария Ивановнае Пугачёвой хэһээлтэһээ абаржа шадана.

## Ном зохёол
* Пушкин А.С. Капитанай басаган / Пер. Д. Чернинов. – Улаан-Yдэ, 1940.

Категори:Орос зохёолнууд
Категори:Александр Пушкин
Цзыбо

**Цзыбо** (. Zībó), Хойто Хитадта Шаньдун можодо байрладаг хото. Хүн зониинь 2,79 сая ажаһуугшад (2004, хотын захатай тоолобол). Хотын бөөгнэрэл Цзычуань, Бошань болон Чжандянь гэһэн нютагуудые агуулна. Шулуун нүүрһэнэй олзоборилгын түб. Түмэрлиг, машина барилга, химиин, нэхэмэлэй, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. 

Нүүрһэнэй олзоборилго болон ажаүйлэдбэриин Цзыбодо агуулдаг хотонуудай хүгжэл XIX болон XX зуун жэлнүүдэй захада тус орон Германиин колониин эзэмдэлгэ болоһоной һүүлдэ эхилбэ. 1920-ёод болон 1930-аад эхиндэ, 1937—1945 ондо японой сэрэгүүдэй эзэлһэн байгаа. 1949 ондо Бошань (博山) болон Цзычуань (张川) нэгэдэжэ Цзыбо гэһэн хотые байгуулба. 1954 ондо хойто зүгтэ байһан Чжандянь хото (张店) ниилэбэ. 1961 ондо бөөгнэрэлэй засаг захиргаанай түб Бошаньһаа Чжандяньта түбхинүүлбэ.

## Аха дүү хотонууд
# , Ехэ Новгород (1995)
# , Братск 

## Зүүлтэ

Категори:Хитадай хотонууд
Чжэнчжоу

**Чжэнчжоу** (), Түб Хитадта байрладаг хото, Хэнань можын засаг захиргаанай түб. Хүн зониинь 2 сая ажаһуугшад (2004). Тээбэриин уулзабари. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудалтай. Томо машина барилгын болон хүбэн дабуунай ажаүйлэдбэриин түб юм. Уламжалалта дархалалгын үйлэдбэрилгэ. Ехэ һургуули.

 XVI зуун жэлһээ Аоду (隞都) гэһэн нэрээр Шан уласай нэгэ ниислэл хото байгаа. Мүнөө үеын нэрэнь 581 ондо Тан уласай үедэ можын ниислэл хото болоһондоо нэрлэгдэбэ.

Гол суурхаһан юумэнүүд: Шан уласай ниислэл байһан эртын хотын үлэгдэл ( XVI зуун); Шан үеын юумэнүүдтэй хуушан сыхэюаньта байрладаг археологиин музей; Күнзын сүмэ; Мин уласай үедэ баригдаһан Чжэнчжоугэй томо лалын сүмэ; Хэнань можын музей (1927 ондо байгуулагдаһан).

## Аха дүү хотонууд
* , Сайтама
* , Ричмонд
* , Чинджу
* , Мариенталь
* , Самара
* , Жоинвили
* , Клуж-Напока
* , Ирбид
* , Шверин
* , Шумен
* , Неаполь
* , Могилёв
* , Кривый Риг

## Зүүлтэ

Категори:Хитадай хотонууд
Ереван

**Ереван** (), Армениин ниислэл хото, Раздан мүрэн дээрэ байрлана. Түмэр замай үртөө. Ажаһуугшадай тоо 1,074 сая хүн (2016).

Машина бүтээлгэ (электротехникын ажаүйлэдбэри гэхэ мэтэ), химиин болон газар тоһоной химиин (пластмассын, химиин бүд болон реактивууд, шины гэхэ мэтэ), хими-фармацевтикын, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри; сагаан хүнгэнэй үйлэдбэрилгэ гэхэ мэтэ. 1981 ондо метрополитен баригдаба. Армениин эрдэм ухаанай академи, 11 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо ехэ һургуули, консерватори), 13 театрнүүд (энэ тоодо Оперэ болон баледэй театр), 21 музейнүүд (энэ тоодо Армениин түүхын, Зурагай галерей, Хүүгэдэй зурагай галерей, Театрын музей). 
 782 онһоо хойшо урарт Эребуни хэрэм гэжэ мэдэгдэнэ. 1440 онһоо хойшо засаг захиргаанай болон Зүүн Армениин худалдаанай-дархалалгын түб юм.

Гол суурхаһан юумэнүүд: Аванай собор сүмэ (591-602), Катогике сүмэ (XIII зуун) болон Зоравар сүмэ (XVII-XVIII зуун). Армениин засагай газарай байшан (1926-41) болон хоёрдохи засагай газарай байшан (1955).

## Зүүлтэ

## Зурагууд

The_Katoghike_church_in_Yerevan,_Armenia.jpg|Катогике сүмэ (XII зуун)
2014 Erywań, Budynek Rządowy (15).jpg|Армениин засагай газарай байшан
2014 Erywań, Budynek Ministerstwa Spraw Zagranicznych Armenii (01).jpg|Гадаада хэрэгэй яаман
2014 Erywań, Katedra św. Grzegorza Oświeciciela (05).jpg|Гэгээн Грегорийн собор сүмэ
Erevan_-_Armenia_(2906604561).jpg|Голпочтамт


Категори:Армени
Категори:Азиин ниислэлнүүд