open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нюур хуудаһан

{|style="border-spacing:8px; margin:0px -8px;"
|class="MainPageBG" style="width:100%; border:1px solid #cef2e0; background:#f5fffa; vertical-align:top; color:#000;"|

{|style="border-spacing:8px; margin:0px -8px;"
|class="MainPageBG" style="width:100%; border:1px solid #cef2e0; background:#f5fffa; vertical-align:top; color:#000;"|

{|style="border-spacing:8px; margin:0px -8px;"
|class="MainPageBG" style="width:100%; border:1px solid #cef2e0; background:#f5fffa; vertical-align:top; color:#000;"|
__NOTOC__  __NOEDITSECTION__
Москва

**Москва** () — Оросой холбоото уласай ниислэл хото юм. Нютаг дэбисхэр засаг захиргаанай хубаариар ямар нэгэн можодо хамаархагүйгээр шууд холбооной этгээд боложо, Түб холбооной тойрог, хэды хамаардаггүйшье Москва можо хоёрын түб гэгдэнэ. Москвагай метро () 2010 оной байдалаар 12 шугам, 182 үртөөтэй. 1935 ондо 5 һарын 15-да нээгдэһэн байна. 2010 оной тоололгын дүнгээр 11,503,501 хүн хотодо ажаһуудаг. Ородой Уласай болон Европын тэргүүн ехэ, дэлхэйн эгээ ехэ хотонуудай нэгэ болоно.

Зүүн Европын тэгшэ талын түб хэһэгтэ Москва голой эрьедэ байршаһан. Ородой эзэнтэ гүрэнһээ бусад Москвагай гүнта улас, Ородой царьта улас, Зүблэлтэ Ород, Зүблэлтэ Холбооной гэхэ уридын дүрбэн уласай ниислэл байһан түүхтэй.

Европо түби дэхэ хамагай томо хотодо тоосогдодог болоод газар нютагань дэлхэйдэ дээгүүртэ жагсана. Москва уласынхаа улас түрэ, эдэй засаг, шажан, санхүү, болбосорол, тээбэриин түб юм.

РФ-иин юрэнхылэгшын оршон һуудаг газар болохо Кремль мүн эндэ оршодог. Москва эдэй засагай томохон түб болоод дэлхэйдэ тэрбумтанайнгаа тоогоор тэргүүлдэг. 2007 ондо амидархад хамагай ехэ үртэгтэй хотоор хоёр дахи жэлдээ шалгараа. Маша олон шэнжэлхэ ухаанай хүрээлэн, болбосорол, тамирай байгуулалтай. Москвада маша нарын зохёон байгуулалтай тээбэрэй системэ үйлэ ажаллагаа ябуулдаг болоод үүнэй дотор уран барилга, зурагаараа алдартай дэлхэйн хамагай ехэ ашаалалтай метро байрладаг юм.

## Тамир
### ЦСКА Москва

Ородой Москва хүлбүмбэгэй баг.
### Спартак Москва

Ородой Москвагай хүлбүмбэгэй бүлгэм.

## Зурагай сомог
 
Moscow International Business Center.JPG
Moscow tv st.jpg
224th Flight Unit Antonov An-124 over Moscow 6 May 2010.jpg
Krylatskoe-hills.jpg


## Зүүлтэ

## Холбооһон


Категори:Оросой холбоото уласай захиргаатай хотонууд
Категори:Саятан хото
Категори:Европын ниислэлнүүд
Ага һуурин

**Ага һуурин** () — Агын Буряадай тойрогой али Агын Буряад өөртөө засаха тойрогой ниислэл һуурин (али ниислэл хото). 

## Зурагай цомог

Мэрия Агинского.JPG
Администрация Агинского округа.JPG
Бальжин-хатан.jpg
Свято-Никольский храм.JPG
Бабжа-Барас-батор.JPG
Агинский краеведческий музей.JPG


Категори:Агын Буряадай тойрог
Харгана

**Харгана** () — Усть-Ордагай Буряадай тойрогой ниислэл һуурин.

Категори:Усть-Ордын Буряадай округ
Амармаг юртэмсэ

**Амармаг юртэмсэ** (, , ) — Буддын шажанай ном һударта заагдадаг үнгэтэ, үнгэгүй юртэмсэтэй хамта сансарын гурбан ороной нэгэн. Тус хүсэл орондо амидарагшад хоол бариха, хурисалда дашуурха мэтээр хабархажа, табан хүсэлэй эрдэмы эдлэдэг. Хүсэл түгэлдэр амитадай оршодог хада тиигэжэ нэршэнхэй.

Амармаг юртэмсэдэ зургаан зүйл амитан () ажамидарна:
* Гурбан һайн заяа ()
** Тэнгэриин орон (, , )
** Асуриин орон (, , )
** Хүнэй орон (, , )
* Гурбан муу заяа ()
** Адууһанай орон (, , )
** Бирэдэй орон (, , )
** Тамын орон (, , )

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажан
Арбан хоёр шүтөөниие нэгэдхэһэн һудар

**Арбан хоёр шүтөөниие нэгэдхэһэн һудар** — мунхаг, харуу хэнтэг, һохор, дүлии, хэлэгүй, дохолон, шунал ташаяалан, үбдэхэ, үтэлхэ, үхэхэ гэхэ мэтэ арбан хоёр зоболонгые тайлбарилһан һудар.
Буряад Уласай туг

**Буряад Уласай түг**

1923 оной табадахи һарын (майн) 30-да Буряад-монгол нютагнай Улас (Республика) гэжэ баталагдаһан юм. Тиихэдэ ВЦИК-гэй (Бүхэ Ородой (Россиин) Түбэй гүйсэдхэхы хорёо (комитет)) тогтоолоор Буряад-Монголой Өөртөө засаха (Автономито) Зүблэлтэ (Совет) Ниигэм Журамта (Социалис) Улас байгуулагдажа, Дээдэ-Үдэ (1934 онһоо Улаан-Үдэ болонхой) хотодо Засагай зургаанууд түбхинэбэ. Амжалтатай ажалайнгаа түлөө Буряад монгол оромнай Леэнинэй, Арбадахи һарын (Октябриин) Хубисхалай, Арадуудай Хани барисаанай одонуудаар (орденуудаар) шагнагдаћан.

Мүнөө сагта Байгал шадарай газар Буряад Улас гэжэ нэрэтэй. Манай Буряад Улас өөрын Үндэһэн хуулитай, туг һүлдэтэй. 
 
Буряад Улас Гүрэнэй туг сэхэ булантай тэбхэр бүд болоно. Тэрэ хүндэлэн хүхэ, сагаан, шара гурбан үнгэтэй, дээдэ хүхэ зурууд дээрэ эшын дэргэдэ алтан соёмбо һүлдэ тэмдэгтэй.

Зуруудуудай хоорондохи хубиин тааралдалынь гэбэл: хүхэнь — тугай үргэнэй дүрбэнэй хоёр хуби, сагааниинь — үргэнэйнь дүрбэнэй нэгэ хуби, шарань — үргэнэйнь дүрбэнэй нэгэ хуби. Тугай үргэниие утатайнь сасуулбал, 1:2 гэжэ тааралдана.

Соёмбо — Буряад-монгол ороной заншалта һүлдэ тэмдэг — шара үнгөөр дүрсэлэгдэнхэй. Тэрэ гэбэл, һара, наран болон гуламтын дүрсэнүүд шата шатаар иигэжэ табсантуулагданхай: доронь һарын хахад сахариг, тэрэнэй дээрэ түхэреэн наран, тэдэ хоёрой дээрэ гурбалжан дүлэтэй ажамидаралай гуламтын һүлдэ дүрсэ.

Буряад Уласай Хуули, Улаан-Үдэ хото, 1992 оной арбадахи һарын 29.

Категори:Буряад Улас
Альбан

**Альбан** — эди шэди, хии үзэгдэл, шүдхэр.

Категори:Монголой домог үльгэр
Аршаанта хумха

**Аршаанта хумха** (х.-монг. *рашаант хумх*) — эрхин Бодисадын соёрхолоор бүтэһэн адиста аршааниие агуулагша Бурханай хумха.

Категори:Буддын шажан
Боохолдой

**Боохолдой** — хүнэй наһа барахада (ехэнхиинь Эрхүү буряадуудта), һүнэһэниинь боохолдой болоно гэдэг.  

Категори:Монголой домог үльгэр
Даяанша

**Даяанша** — 
# даяан үйлдэхэ хүн, *даяанша лама* — бисалгал хэжэ һууһан лама;
# мяхан хоол сээрлэдэг хүн.

**Даяаншалха** — даяанша болохо.

Категори:Буддын шажан
Буряад Уласай түрын дуулал

**Буряад Уласай түрын дуулал** «Буряад Уласай гүрэн түрын гимн тухай» хууляар бэшэгдэдэг. Тус Хуули Буряад Уласай гүрэнэй албан ёһоной һүлдэ тэмдэг, тэрэнэй хүгжэм найруулга, түрын дуулал, тэрэнэй удха, хуули ёһоной зэргэ, ёһо cooнь гүйсэдхэхэ гурим тогтоогдог. Буряад Уласай Үндэһэн Хуулиин 107 зүйлэй ёһоор Д.З. Жалсараевай үгэ дээрэ хүгжэм найруулагша А.А. Андреевэй «Эхэ нютаг тухай» дуунай үндэһэн дээрэ бэшэгдэһэн Буряад Уласай түрын дуулалын хүгжэмэй найруулга ба үгэнүүдынь баталха, 2-дохи хабсаргалтын ёһоор. Буряад Уласай түрын дуулал оркестрэй, хоорой, оркестр хор хоёрой, үгы гэбэл ганса хүнэй ба хүгжэмэй зэмсэг дээрэ гүйсэдхэжэ болодог. Тиихэдэ абяа буулгаха миндаһа хэрэглэжэ болоно. Хүгжэмэй зэмсэг дээрэ нэгэ бадаг гүйсэдхэжэ болоно. Буряад Уласай гимн тус хууляар баталагдаһан буряад ба ород хэлэнүүд дээрэ дуунай үгын ба хүгжэмэй ёһо соо гүйсэдхэгдэдэг.

Буряад Уласай түрын дуулалын олоной үмэнэ зэдэлхэдэ, байгшад бодоод байдаг, эрэгтэй хүнүүд – малгайгаа абадаг.

Буряад Уласай түрын дуулал теле-радио нэбтэрүүлгын эмхинүүд дамжуулдаг: Уласай телевидениин дамжуулгануудта – гүрэнэй баярай үдэрнүүдтэ: радиодамжуулгануудта – үдэр бүри Уласай программын эхин дээрэ нэгэ бадаг.

Хилын саана албанай арга хэмжээ үнгэргэхэдөө, Буряад Уласай түрын дуулал гүйсэдхэлгэ ошоһон гүрэн хараада абан ба тус хуули дээрэ үндэһэлэн Буряад Уласай Правительствын тогтооһон дүримэй ёһоор бэелүүлэгдэдэг.

Буряад Уласай түрын дуулал гүйсэдхэхэдэ, тогтоогдоһон эрилтэнүүдые дүүргэлгын хойноһоо харюусалга тус арга хэмжээ үнгэргэһэн гүрэнэй засагай зургаанай ба нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаанай, эмхинүүдэй хүтэлбэрилэгшэд даадаг.

## [[Буряад хэлэн]]
Хүгжэмынь Анатолий Андреевэй. Үгэнь Жалсарайн Дамбын (Дамба Жалсараевай).

Үнгын дайдаар, хангай тайгаар нэмжыгшэ
Үлзы Буряад – манай нангин үлгы.
Сэлмэг сарюун, сэнхир номин шарайшни
Сэдьхэлдэмнай хэзээдэшье зулгы.

Эрхим хангал санзай шэнги агаарташ
Эршэ хүсөө элсүүлэнгүй яалайб!
Эмтэй домтой мүнхын уһан аршаандаш
Эльгэ зүрхөө хүртүүлэнгүй яалайб!

Холын замда эхын ёһоор юрөөжэ,
Хүмүүн зондоо хэтын жаргал хүсөөш.
Саяан уулын сэлгеэн амяар арюудхан,
Байгал далайн гэгээн долгёор сүршөөш.

Шэрүүн сагһаа сусархагүйл хэзээшье
Шинии заяан, шинии үндэр харгы.
Эбтэй дорюун бүлын ёһоор жаргыш даа,
Энхэ Буряад – манай нангин үлгы!

Нангин үлгы!

## [[Ород хэлэн]]
Музыка Анатолия Андреева. Слова Дамбы Жалсараева.

Таежная, озерная, степная,

Ты добрым светом солнечным полна.

Цветущая от края и до края,

Будь счастлива, родная сторона.

Брусничный дух, черемухи дыханье,

Лилового багульника настой.

Я не дышу, а пью благоуханье

Моей земли, равнинной и лесной.

Прими, земля, сыновнее спасибо,

Святой водой Аршана угости,

Чтоб я обрел невиданную силу

Для дальнего нелегкого пути.

С тобой, земля, мы слиты воедино,

Моею стала и судьба твоя.

Поклон тебе от сердца, край родимый,

Любимая Бурятия моя!

О, мать земля!

## Холбооһон
* Download 

Категори:Буряад Улас
Гэрэлтэ модотой ой

**Гэрэлтэ модотой ой** (монголоор энэ ойе зэгэстэ ой, Хулһата ойн сэсэглиг гэжэ нэрлэдэг) — Энэдхэгэй Бимбисара хаан тус сэсэглигые Бурханда үргэл болгожо бариһан юм гэһэн домог бии, энэ сэсэглиг Ражагриха (мүнөөнэй Ражгир) хото шадар оршодог. 

Категори:Буддын шажан
Шолмос

**Шолмос** (шулмас, шумнас, шимнус;  шуламс, шумнус, шимну, шулам, шолмос, шумнас;  шулмы;  шулбы́сы, чулмы́сы; шулбу́сы, чулбу́сы; чулме́ <  šimnus <  šimnu~šamnu~šumnu <  šmnw — Ангро-Майньюгай нэрэ, Маратай адлидхаһан) — монголой,  Саяан-Алтайн түрэгэй домог үльгэртэ альбан шүдхэр, хүн амитанда хоро хүргэжэ, буян хэшэгтэ һаад тодхор татадаг хүсэлтэ тэнгэриин нэгэ зүйлэй амитан; шуламай олон тоогой хэлбэри. Алибаа үйлэдэ хоро тодхор ушаруулдаг хии юүмэнүүдэй ниитэ нэрнь «шолмос» болоно. Харин тэдэнь дотороо ада шүдхэр, рагжаа нага, лусууд гэхэ мэтэ илгарна. Жэшээнь, ягшаа гээшэнь газар дээрэ, агаарта гү, али бурхан тэнгэринэрээ оршодог доодо оронуудта байдаг, хүнэй мяхаар хоол хэдэг шолмосууд гэхэ.

## Мүн үзэхэ
* Мангад
* Эрлэг

Категори:Буддын шажанай домог үльгэр
Категори:Монголой домог үльгэр
Шүдхэр

**Шүдхэр** ( чөтгөр;  чөткр,  балтос (~удха зохёолой балтаһан) — үхэдэл, боохолдой, шулмас, ада, альбан, алай. 10 хара нүгэл хэжэ хүнүүд үхэл хожом шүдхэр болохо; тэдээнэй хаан — Дамба Доржо. 

Категори:Буддын шажанай домог үльгэр
Категори:Монголой домог үльгэр
Категори:Домог үльгэр
Аршаанай барилдалгата үдэр

**Аршаанай барилдалгата үдэр** (х.-монг. *рашааны барилдлагат өдөр*) — зурхайн ёһоор наһанай хүсэ арбижуулха, аршаан эм найруулха, угаал, уһан заһал үйлэдхэ, бэри абаха, худа ураг түрэл садан бололсохо, худалдаа арилжаа үүсгэхэ зэргэ үйлһэтэ һайн үдэр гэдэг.

Категори:Зурхай
Чии

**Чии** (х.-монг. *чий*, < мо.б. *čii* < хи. *尺chǐ*) — утын хэмжээн, арбан цун гү, али дэлгүүрэй гуримаар (市用制) 0,3333 меэтэр, барилгын чии, нярбын лангай гуримаар (營造庫平制) 0,32 меэтэр.
Сэн

**Сэн** (х.-монг. *цэн*, < мо.б. *čin* < хи. *錢 *(*钱*) *qián*) — 
# лангай арбанай нэгэн гү, али арбан пун, дэлгүүрэй гуримаар (市用制) 5 граам, 3.125 граам, барилгын чии, нярбын лангай гуримаар (營造庫平制) 3,7301 граамтай тэнсэнэ. 
# үнэ гэдэг үгэтэй хоршон хэрэглэгдэнэ.

* *Сэнгүй* — олдохоо шухаг, аргагүй үнэтэй.
* *Сэгнэхэ* (х.-монг. цэгнэх, цэннэх): 
# сэгнүүр хэмжүүрээр хэмжэхэ; 
# үнынь гаргаха; 
# сэнгынь мэдэхэ, һураха.
Пун

**Пун** (х.-монг. *пун*,  мүнөөнэй fēn) — хүндын хэмжээн, лангай зуунай нэгэн буюу дэлгүүрэй гуримаар (市用制) 0,5 граам, 0,3125 граам, барилгын чии, нярбын лангай гуримаар (營造庫平制) 0,37301 граамтай тэнсэнэ. 

## Мүн үзэхэ
* Пүн
Пүн

**Пүн** (х.-монг. *пүн*,  *мүнөөнэй fēn*) 
# зоосой нэгэжэ, түхэригэй зуунай нэгэн;
# утын хэмжээн, цунай арбанай нэгэн, тохойн (чии) зуунай нэгэн, дэлгүүрэй гуримаар (市用制) 3,3333 мм, барилгын чии, нярбын лангай гуримаар (營造庫平制) 3,2 мм-тэй тэнсэнэ. 
# нэгэ ямхые арбан хубааһанай нэгэ хуби.

## Мүн үзэхэ
* Пун
Цун

**Цун** (х.-монг. *цун*, < мо.б. *čun*< хи. *寸cùn*) — ута богониин хэмжээн, ямха. Дэлгүүрэй гуримаар (市用制) 3,3333 см. Барилгын чии, нярбын лангай гуримаар (營造庫平制) 3,2 см. 

*Цугнаха* (х.-монг. *цугнах*) — цунгаар хэмжэхэ.
Лан

**Лан** (х.-монг. *лан*, АХ., О. *лаң* < мо.б. *lang* < хи. *兩 (两) liǎng*) — хүндын хэмжээн. Дэлгүүрэй гуримаар (市用制) 50 граам, 31,25 граам. Барилгын чии, нярбын лангай гуримаар (營造庫平制) 37,301 граам. Арбан сэн, нэгэ лан.
Курув

**Курув** (польш.: *Kurów*) — Курувка гол дахи Польшын Люблинэй воеводствын байдаг заахан һуури юм.

Категори:Польшо
Намсарай

**Бисман тэнгэри, Намсарай** (, «*Вайшравана*»,  *нам.то.срас*) — хойто зүгые сахин хамгаалдаг эд зөөриин һахюуһан тэнгэри, баян зөөриие сахигша бурхан; эрын нэрэ.

Категори:Домог үльгэр
Категори:Буддын шажанай домог үльгэр
Итерзен

**Итерзен** (нем.: *Uetersen*), Герман.

* Талмай — 11,43 модо²
* Хүн зон — 17 865
* Үдхэн тоото зон — 1563/км²
* Сагай бүһэ — UTC+1 (UTC+2)
Ордын Адагай Буряадай Автономито Тойрог

**Ордын Адагай Буряадай тойрог** (; ), болбол Оросой холбоото уласай тойрог. Ниислэл — Ордын Адаг.

## Хотонууд
* Усть-Орда

## Тосхон болон hууринууд
**Аса** — Асын аймагай түб.
**Баяндай** — Баяндайн аймагай түб.
**Боохон** (Бөө хуһан) — Боохоной аймагай түб.
**Усть-Орда** — Эхирэд-Булагадай аймагай түб.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Официальный сайт администрации Усть-Ордынского Бурятского тойрога  ()
* Усть-Ордынский Бурятский тойрог в справочнике-каталоге «Вся Россия»  ()
Агын Буряадай тойрог

**Агын Буряадай тойрог** () — Ородой Холбооной Уласай 2008 он болотор можониинь байhан. Ниислэл — Ага.

## Хун зоной статистика
:Холбооһон: Russian Federal State Statistics Service

## Яһатанууд

## Газарзүй

## Демократи

## Уласууд
* Ага һуурин

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Официальный сайт Агинского Бурятского округа  
* Агинский Бурятский округ в справочнике-каталоге «Вся Россия»  

*
Куритиба

**Курити́ба** (порт. *Curitiba*) — Бразилия.

* Талмай — 430 9 модо²
* Хүн зон — 1,788,559
* Үдхэн тоото зон — 4,1/км²
* Сагай бүһэ — UTC-3 (UTC-2)

## Холбооһон
* Викисклад: Куритиба
* Curitiba.pr.gov.br
* Curitiba-brazil.com
Бодисада

**Бодисада** (, ,  *путисадо*, *пуса*) - Буддын шажанда арюун ябадалаараа алдаршаһан дээдэ түрэлтэн. Үндэр Боди сэдьхэл олохын тулада галабай эрьехые анжарангүй, эхэ зургаан зүйл хамаг амитанай аша туһада оршолонто юртэмсэдэ эрьед лэ түрэжэ байдаг. Оршолонто юртэмсын хамаг амитанай (тэрэ тоодо хорхой шумуул, илааһа батаганаан оролсоно) түгэс Нирваанда хүрэхэдэнь, Бурхан болохо тангаригтай.

Категори:Домог үльгэр
Категори:Буддын шажанай домог үльгэр
Категори:Буддын шажан
Асуури

**Асуури, асари** — Буддын, бирман шажанда Тэнгэринэртэй тэмсэдэг эхэ зургаан зүйлэй хамаг амитанай нэгэниинь. Хүнүүд асариие тэнгэринэр гэдэг. Гэбэшье асари анхан тэнгэриин байрада байһан аад, тэнгэришүүлдэ түригдөөд, доодо тээнь байдаг болоһон. Теэд хүнэй байдаг юртэмсэһөө дээшээ, ондоо замбида байдаг гэхэ. Асарида хорлогдохогүйн түлөө хүн тэнгэриие тахидаг. Асаринар ходо хэрүүл шууяатай байдаг ха. Тиигэжэ байхадаа, буян үйлэдэхэ сүлөөнь болодоггүй, тиимэһээ асаринар нүгэл ехэтэй боложо, хүн гү, али адгуусан боложо түрэдэг. Асариһаа ерэһэн хүниие аяг аашаарнь элирүүлхэдэ бэлэн: тэрэ архи уухадаа, ехэ дошхон боложо, хэрүүл наншалдаа үүсхэдэг гэхэ.

Категори:Домог үльгэр
Категори:Буддын шажанай домог үльгэр
Категори:Буддын шажан
Адыгея Улас

**Адыг Республика** (; , *Adıgə Respublik*) — Оросой холбоото уласай нютаг можо. Ниислэл — Майкоп.

## Газар зүй

## Хотонууд
# хото Майкоп
# хото Адыгейск
# Гиагинский район
# Кошехабльский район
# Красногвардейский район
# Майкопский район
# Тахтамукайский район
# Теучежский район
# Шовгеновский район

## Демокраати

## Уласууд

## Яһатанууд

## Холбооһон

* Официальный сайт Pеспублики Адыгея  
* Республика Адыгея в справочнике-каталоге "Вся Россия" 
* Республика Адыгея на Открытом портале Юга России 
* История национального состава Адыгеи 
* Всемирные Абаза-Адыгские (Черкесские) сайты
Алтай Улас

**Алтай Республика** (, ; Алтай: , *Altay Respublika*) — Оросой холбоото уласай республика. Ниислэл — Горно-Алтайск.

## Газарзүй

## Хотонууд

## Арадшалал

## Уласууд

## Яһатанууд

## См. также

## Холбооһон

* Официальный сайт Республики Алтай  ()
* Официальный сайт города Горно-Алтайска  ()
* Форум «Горно-Алтайск»  ()
* Республика Алтай в справочнике-каталоге «Вся Россия» ()
* Новости Горного Алтая ()
* Сайт Горно-Алтайского государственного университета ()
* ''Рудой А. Н., Кирьянова М. Р.'' Научное и рекреационное значение великих геологических памятников Алтая: к созданию Алтайского ледникового парка // Известия Русского географического общества, 2004. — Вып. 5. — С. 61-69.
Алтай хэлэн

**Алтай хэлэн** () — гээшэ Оросой холбоото уласай Урда Сибириин Алтай Уласта, Алтайн хизаардахи ажамидардаг Алтай яһатан хөөрэдэг түрэг хэлэн юм. Алтай хэлэн болбол Алтайн хэлэнэй изагуурай түрэг хэлэнэй бүлэгэй Сибириин түрэг түрэлэй хэлэн юм.

Энэ хэлэн хадаа XX-р зуунда стандартизацилагдаһан кирилл бэшэгые ашагладаг. Энэ хэлэнэй үгын сан хадаа түрэг изагуурай гүн нүлөөндэ абтаһанһаа гадна түүхэн харилсаанһаа үүдэн ород, монгол, Сибириин ондоо хэлэнһээ гаралтай үгэ хэлэлгээр баяжажа байна.

## Сагаан толгой
### 1840—1928

### 1928—1938

### 1938—мүнөөдэр

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Школьный алтайско-русский словарик , алтай
* Кафедра алтайского языка и литературы Горно-Алтайского государственного университета  
* Алтайский язык в проекте ETHEO (коротко о грамматике и фонетике, этнические группы) 
 

Категори:Алтай Республика
Категори:Хэлэнүүд
Коньсковоля

**Коньсковоля** (польш.: *Końskowola*, МФА: [kɔɲskɔ'vɔla]) — улус урда-зуун тээшэ гурэн Польша.

Категори:Польшо
Хальмаг хэлэн

**Хальмаг хэлэн** ()

Хальмаг хэлэнэй бэшэгэй заншал 1640-гшэ жэлһээ абана эхилнэ. Ородой Холбооной Уласай олоной болоно полиитик үүлдэшэ Заяа-Бандида хэлэн-уласай «Тодо бэшэг» үүдэһэн болодог. Энэ үдэр хальмагуудай голлогшо ангиинь Ородой Холбооной уласай Хальмаг Тангачада байдаг (175 мянган хүн), Ород гатаса байдаг хальмагууд болохо лэ, бэшэниинь Дээдэ Хитадта: Шэнжаанда  149 857 хүн (2000) (Борталын Монгол өөртөө засаха тойрогто, Баянголой Монгол өөртөө засаха тойрогто - 43 544 хүн (2000), Хобоксар Монгол өөртөө засаха аймагта, Или Хасаг өөртөө засаха тойрогто), Хүхэнуурта (Хайси Монгол ба Түгэд өөртөө засаха тойрогто - 24 020 хүн (2000), Хэнань Монгол өөртөө засаха аймагта) ба баруун Ганьсуда (Сүбэй Монгол өөртөө засаха аймагта - 4112 хүн (2000), Аксай Хасаг өөртөө засаха аймагта)) - хамта 166 мянган хүн *ойрод* (1982) (106 мянган - *торгууд*, бэшэниинь - *дүрбэд*), Хэйлунжяанда (Фүюй аймагта) ба Үбэр Монголой Үбэртэгэн Засаха Ороной Хүлэнбуйр хотын Имин аймагта - 2 мянган хүн хүрэхэгүй *үлэд*, Үбэр Монголой Үбэртэгэн Засаха Ороной Алша шулууда - 21 мянган хүн; Дээдэ Монголдо (Хобдо дэхэд Үбсэ аймагта 160 мянган хүн); Хиргисстанда (Иссык-Күл нуурай өөрэй Хараколдо (*һарата хальмаг*, *хара хальмаг*) - 5 мянган алда хүн), ехэ бэшэ багаар хальмагууд Дээдэ Эврооподо болон Америкэдэ (Пенсильвааниин Филадеэльфи хотодо, Шэнэ Джеэрсиин Паттерсон ба Хауэллда) (2 мянган алда хүн) байна, Тайванда ехэ бэшэ хальмагууд бии.

Категори:Хальмаг Тангача
Категори:Монгол
Категори:Хитад
Категори:Хэлэнүүд
Башкир хэлэн

**Башкир хэлэн** () — тюрк хэлэн, башкирнуудай үндэһэтэнэй хэлэн. Эжэл-хибчаг дэд бүлэгэй, хибчаг бүлэгэй, тюркын һалаагай алтай хэлэнүүдэй нэгэ. Гол аялгуунууд: зүүн, баруун хойто, урда.

Башкир хэлэн хадаа Башкортостан Уласай албан ёһоной хэлэн. Түрүүшынхиеэ 1920 ондо хуули ёһоор албан ёһоной хэлэнэй статустай болоһон. Мүнөө үедэ албан ёһоной статусынь Башкортостан Уласай Үндэһэн Хуулида баталһан.

## Башкир үзэглэл

Түрүүн башкирнууд сагадай бэшэгэй хэлээр хэрэглэбэ. XIX зуун жэлһээ 1923 хүрэтэр турки хэлэнэй араб бэшэг хэрэглэбэ.

1923 ондо араб үзэгые шэнэшлэн хэрэглэбэ. 1930 лата үзэгые баталһаншье һаа, 1938 оной үбэлдөө дахин шэнэшлээд кирилл үзэгые баталба.


File:Bashkir runes.png|Лалын шажанай урда үеын хуушан түрэг бэшэг
File:Shezhere jurmati.JPG|Араб үзэгээр бэшэһэн обог, XVI зуун
File:GIshbulat UkiuKitabi.jpg|Латаар бэшэһэн башкир хэлэнэй һураха бэшэг, 1934
File:IlshatsSermen.jpg|Башкир (дээдэ) ба ородоор бэшэһэн тэмдэг, Башкортостан
File:Inscription in Ufa Airport.jpg|Уфада башкираар (дээдэ), ородоор ба англяар бэшэһэн тэмдэг


**1940—мүнөө:**

**1928—1940:**

## Хэлэнэй дүрэм
Тюрк хэлэнүүдэй нэгэн болохо башкир хэлэн хадаа залгамал (агглютинативна), SOV (Нэрлүүлэгшэ–нэмэлтэ–үйлэ үгэ) дэглэмтэй.

### Юумэнэй нэрын тонгойлго

### Түлөөнэй нэрын тонгойлго

## Зүүлтэ

Категори:Башкортостан
Категори:Хэлэнүүд
Украиншууд

**Украиншууд** (украин *українці*), Украинын диилэнхи арад түмэн болон зүүн славян үндэһэтэн юм. Ондоо удхаар Украинын харьятад (эрхэтэд) бүхые тэмдэглэнэ. Украиншууд Орос, Польшо, Молдово, Беларусь ба Словаки, Балтиин гурбан уласууд, Түб Азиин табан уласуудта олон тоотой байна.

## Холбооһон
* Українці за кордоном  украин 
* Конгрес національних громад України  украин
* Украинцы  
* Фото українців  украин
* Українська етнографія украин
* Схематичний огляд границь української національної території (на 1939 р.)  

## Зүүлтэ

Категори:Украина
Категори:Украинын арадууд
Категори:Оросой арадууд
Адыг хэлэн

**Адыг хэлэн** (доодо черкес, баруун черкес, баруун адыг, кях хэлэн) — хэлэнүүдэй ур гарбалай ангилалай ёһоор абхаз-адыг бүлэдэ хамаарагдадаг адыгуудай хэлэн.

Оросто Адыгея Уласта, Краснодарай можын Лазаревскын ба Туапсегэй нютаг захиргаанай дүүргэдэ таархаһан байна. Тэрэнэй гадна Түрэгтэ, Сиридэ, Ливидэ, Египетдэ, Иорданида ажаһуудаг адыгуудай диаспорануудта хэлэгдэнэ.

## Үзэг бэшэг
*1939—мүнөө хүрэтэр:*

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Говорим по-адыгейски - курс адыгейского языка 
* Адыгский язык на сайте И. Франка  

Категори:Адыг Республика
Категори:Хэлэнүүд
Ородууд

**Ородууд** () — Орос уласай үндэһэн хүн зон, Славян хэлэн-угсаанай арад түмэн, 130-150 сая хүнтэй үндэһэтэн.

## Хүнэй тоо
ОХУ-ай хүн зоной 2010 оной тоололгоор 77,8% болохо 111 сая хүн ород гэдэгээ мэдүүлһэн. Энэһээ гадна СССР-эй бүрилдэхүүндэ байжа байгаад тусгаар тогтониһон Европын Украина, Беларусь, Латви, Эстони, Литва, Молдави, Азиин Казахстан, Узбекистан, Кыргызстан, Туркменистан зэргэ арбаад уласта ородууд мэдэгдэхысэ олоноор байдаг. АНУ, Канада, Бразил, Германи руу сагаашалһан хүнэй тоо үсөөнгүй. Иигээд харабал дэлхэй даяар багадаа 127 сая, ехэдээ 150 сая, дундажаар 133 сая ород хүн амидаржа байна.

## Хэлэн бэшэг
Ородууд ород хэлээр хэлэлсэдэг. Эрдэмтэд ород хэлые түрэл гаралаар Энэдхэг-Европо хэлэнэй изагуурай Славян һалбари, тэрэ дотороо беларусь, украин хэлэнэй хамтаар Зүүн Славян бүлэгтэ хамааруулжа ангилһан. Ород сагаан толгойдо кирилл үзэгэй Аа Бб Вв Гг Дд Ее Ёё Жж Зз Ии Й й Кк Лл Мм Нн Оо Пп Рр Сс Тт Уу Фф Хх Цц Чч Шш Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя гэһэн 33 үзэг ородог.

## Галерей

Файл:Russians ethnic 94.jpg
Файл:Russian peasant girls in front of a traditional wooden house in Kirillov.jpg
Файл:Gorskii_04421u.jpg


## Холбооһон

* Русские: краткое описание 
* Основные этнотерриториальные группы 
* Ученые завершили масштабное исследование генофонда русского народа (Фотороботы) «Усреднённый» портрет типичных русских 
* Статья «Русские» в Малом энциклопедическом словаре Брокгауза и Евфрона 

## Зүүлтэ

Категори:Оросой холбоото улас
Категори:Ородууд
Категори:Оросой арадууд
Категори:Казахстанай арадууд
Категори:Украинын арадууд
Категори:Узбекистанай арадууд
Категори:Беларусиин арадууд
Татарнууд

**Татаарууд** (татаар: *татарлар*)


Image:Tatar woman XVIII century.jpg


## Холбооһон
* Хайруллин Г. История татар 
* Баяр А. Тайная история татар 
* Имамов В. Запрятанная история татар 
* Ишболдин Б. Очерки из истории татар 
* Исхаков Д. Татарская нация: история и современное развитие 
* Римзиль Валеев. Татары у себя дома 
* Фәхретдинов Р. Татар халкы һәм Татарстан тарихы татаар

Категори:Татарстан
Категори:Оросой арадууд
Белорус хэлэн

**Белорус хэлэн** (белорусаар *беларуская мова*) — Энэдхэг-Европын изагуурай, Балт-Славян хэлэнэй бүлэгэй, Зүүн Славян хэлэнүүдтэ багтаха хэлэн юм. Ород хэлэтэй хамтаар Беларусь Уласай албан ёһоной хэлэн болон 9.1 үлүү сая белорусуудай түрэлхи хэлэн мүн.

## Холбооһон
* Учебник белорусского языка , белорус
* Белорусские словари , белорус
* Языковая ситуация в Белоруссии и типология языковых ситуаций (PDF) 
* Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. s. 112—190.
Татар хэлэн

**Татаар хэлэн** (татаар: *татар теле*, *татарча*) — Алтайн хэлэнэй изагуурай түрэг хэлэнэй бүлэгэй аялгуу юм.

## Иске имля
*Х в.—1920:*

## Яналиф ("шэнэ аабааха")
*1927—1939:*

## Кирилл үзэг
*1939—мүнөө:*

## Холбооһон
* Информационно-справочный портал «Татар теле»  , 
* Татарская газета на русском, английском и татарском , , англ.
* Татарская классическая поэзия 
* Татарская электронная библиотека 
* Всё для изучения татарского языка  

Категори:Татарстан
Категори:Хэлэнүүд
Белорусууд

**Белорусууд** (белорос *беларусы*)

## Холбооһон
* Исследования молекул ДНК белорусов 
* Белорусы  
* Мядзведзеў А. М. Да пытання аб паходжанні беларусаў (па дадзеных археалогіі і мовазнаўства)  белорос

Категори:Беларусь
Хасагууд

**Хасагууд** () — Казахстанай уугуул тюрк арад зон. Казахстанда шадархи Хитад Уласай (Или-Хасаг автономито тойрог), Оросой (Астраханиин можо, Оренбургын можо, Тюмень, Омск, Самара, Алтай хизаар), Узбекистанай, Туркменистанай, Киргизстанай хүн зоной ехэхэн хуби. Энэһээ гадна Монголой Баян-Үлгы аймаг нютагта ажаһууна. Антропологиин талаар, хасагууд европеоид болон монголоид томо расануудай хоорондохи Урда Сибириин расада агуулна. Хэлэниинь — тюрк хэлэнэй бүлэгэй хибчаг дэд бүлэгтэ агуулдаг хасаг юм.

## Түүхэ

Хасагууд тюрк угсаатанай хибчаг, монгол угсаатанай найман, хэрэйд, жалайр, хонгирад, хатагин (2-3 сая? хүн), иран угсаанай скиф, сак, сармат, массагет зэргэ аймагуудһаа бүридэһэн үндэһэтэн юм. Хасагуудай дундахи найман, хэрэйд, жалайр, хонгирад тус бүри олон зуун мянган хүнтэй томохон обогууд юм.

Хасагуудай жүз гү, али ордониинь баруун, дунда, зүүн гэһэн гурбан жэгүүрһээ бүридэдэг обог аймагай зохёон байгуулалта юм. Бии болоһон саг хугасаанай хубида эрдэмтэд янза бүри һаналтай байдаг ба XV-р зуунһаа эртэгүй бии болоһон түүхэтэй.

Анха жүзүүд XVI зуун жэлһээ Зүүнгарай хаанта уласта эсэргүү байлдаанда түрэ зуура нэгэдэдэг байгаа.
Мүнөөнэй Казахстанда, аймгархахань амидаралда түгээмэл. Мүнөөшье гэһэн ушаралдахадаа ямар аймагайнхи бэ гэжэ бэе бэеһээн асуусагаадаг. Гэхыдээ аймагуудай хоорондо ямар нэгэн үһөө хоросол үгы болоод аймаг харгалзахагүйгөөр тэдэ нэгэл үндэһэтэн гэжэ үзэгдэдэг. 
Мүнөөнэй Казахстандахи ехэнхи Хасагуудынь:
* Ехэ (Аха) жүз - хамгийн үсөөн хүнтэй
* Бага (Дүү) жүз
* Дунда жүз  гэхэ гурбан жүзэй али нэгэндэнь хамаардаг. 
Жүз бүри дотороо олон тооной аймагай бүлэгүүд, аймагууд болон обогуудые багтаадаг.

Ехэ, дунда жүз хасагуудай дунда монгол гаралтай хүн зон нилээдгүй байдаг бол бага жүз түрэг гаралай хүн зон зонхилдог гэжэ зарим түүхэшэд хөөрэнэ. Бага жүзтэ адай зэргэ монгол обог бий. Ехэ жүз хүн зоноор эгээн үсөөншье, тэдэ Долоон уһанай гү, али баруун Моголистанһаа гаралтай ушар хасагай түрые тэригүүлхэ үүргэ гүйсэдхэдэг байһан бололтой. Моголистанай ноёд Монголой Алтан ургын ноёд байһан тула хасагуудые ударидаха байра һууритай болоходо нүлөөлһэн байжа болохо юм.

## Хасагуудай обог аймагууд

**Ехэ жүз:**
* Албан 
* Жалайр 
* Дулат 
* Ошакты
* Сары-уйсун 
* Сиргели 
* Суан 
* Шанышкылы 
* Канлы 
* Шакшам 
* Шапырашты 
* Ысты 

**Дунда жүз:**
* Аргын 
* Хэрэйд
* Хонгирад
* Хибчаг
* Наймад
* Уак 
* Таракты

**Бага жүз:** 
* **Алимулы**
* Шекты 
* Шомекей 
* Торткара
* Кете 
* Каракесек 
* Карасакал 

* **Жетыру**
* Табын 
* Жагалбайлы 
* Керейт 
* Тама 
* Телеу 
* Кердери 
* Рамадан 

* **Байулы** 
* Адай
* Байбакты 
* Берш 
* Таз 
* Шеркеш 
* Маскар 
* Тана 
* Кызылкурт 
* Алтын 
* Жаппас 
* Ысык 
* Есентемир 
* Алаша 


Image:Kazpoststamp.jpg


## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Лица России: Казахи  
* Ундасынов И.Н. История казахов и их предков  
* Казахские поверья  
* Фотографии из архива Российского Этнографического музея  
* Казахи. Кочевать – значит жить  
* Ш.К.Ахметова. "Пища казахов Западной Сибири: традиции и новации" 

Категори:Казахстанай арадууд
Категори:Оросой арадууд
Категори:Хитадай арадууд
Категори:Узбекистанай арадууд
Категори:Монголой арадууд
Хасаг хэлэн

**Хасаг хэлэн** (кирил. *қазақ тілі*, *қазақша*; лат. *qazaq tılı*, *qazaqşa,* араб. قازاق ءتىلى، قازاقشا) — Алтайн хэлэнэй изагуурай түрэг хэлэнэй бүлэгэй аялгуу юм. 

## Холбооһон
* Словарь с виртуальной клавиатурой , хасаг
* Электронная библиотека текстов на казахском языке , хасаг
* Русско-казахский и казахско-русский словари  , хасаг

Категори:Ази
Категори:Хэлэнүүд
Transamerica Pyramid

**Transamerica Pyramid** — Сан-Франциско хотодо эгээл үндэр байшан юм. 48 дабхартай. Үндэрынь 260 метр. Тус байшанай барилгын ажал 1969 ондо эхилээ. 1999 онhоо эзэниинь нидерландын даатгалай компани AEGON юм.
Тэмээн

**Тэмээн** — 5 хушуун малай нэгэн юм. 60-70 наhа хүрэдэг. Тэмээн зунай сагта хахад hара уhа уунгүй ябаха шадалтай. Энэ хадаа ехэ аша туhатай амитан. Тэмээнэй нооhоор хубсаhа хэхэдэ, дулаан, хүнгэн. Тэмээ унажа, үхэр хони адуулдаг. Тэргэдэ оруулжа, элдэб ажал хэдэг. Тэмээн хара, сагаан, шара гурбан үнгэ зүhэтэй. 

* *Camelus dromedarius* - нэгэн бүхэнтэй тэмээн
* *Camelus bactrianus* - хоёр бүхэнтэй тэмээн.

Категори:Гэрэй амитад
Аршаан булагууд

Гансал манай Буряад Республика дотор олоной дунда суутай болоhон, шанарынь шалгаран тодорhон 120 гаран аршаан алдартай булагууд бии, тэдэнэй 30 гараниинь 20-hоо 75 градус хүрэтэр халуун уhатай, 7-иинь гашуун уhатай, тэрэ тоодо «Аршаан» курорттой булта адлирхуу шанартай, зариманиинь эхүүн, бэшэниинь элдэб эмтэ зүйлнүүдтэй холисолдоhон байдаг, тэрээгүүр нютагай хүн зон зунай hайхан сагта амардаг, сэнгэдэг. 

Жэшээлхэдэ, Түнхэнэй Шумаагай аршаан Саяан уулын арада хүн зоной ошохонь бэрхэтэй газарта байдаг тула элиржэ хүсэд шадаагүй юм. Энэ аршаан заахан түхэреэн газарта наян найман эхитэй булагууд, булта ондо ондоо шанартай (гашуун, халуун, бүлеэн, эхүүн, охитой, тунгалаг), зүйл бүриин уhатай, элдэб үбшэн бүхэндэ туhатай гэдэг. Шумааг гээшэ гушан гурбан Мундаргын арын хормойдо, үбэлэй хүйтэндэ хүрэдэггүй, түхэреэн жэлдээ үнгын hайхан сэсэгүүдэй ургажа байдаг, элдэб ан гүрөөл ба зэрлиг ямаад бэлшэжэ, үнгын шубууд донгодон жэргэжэ байдаг ба зүhэн бүриин модоной дунда оршон байдаг. Иимэ олоороо нэгэ газар сугларhан, ная гаран эхитэй аршаанууд Шумаагhаа ондоо тээ бии гэжэ дуулдаагүй юм.

Эндэхи нютагай хүнүүд зуу гаран жэлэй туршада энэ аршаанда ошожо бэеэ заhадаг, эрдэмтэд hонирхон шэнжэлдэг, булаг бүриин эхиндэ түбэдөөр, монголоор, ородоор ямар үбшэндэ туhатайень заажа бэшэhэн байгша.

## Холбооһон
* Г.Л.Ленхобоев "Буряад нютагайм баялиг" Буряадай номой хэблэл Улаан-Үдэ 1966, х.9.
Цыдып Аюшиев

**Цэдэб Аюшиев** — хурамхаан нютагhаа уг гарбалтай, Буряад Орондо суутай, талаан бэлигтэй дууша. 

Һургуулияа дүүргээд, аранжировщик, звукорежиссер байhан юм. Бүхы дуунуудаа буряад хэлэн дээрэ гоёор дууладаг. Үшөө тиихэдэ мэдээжэ зүжэгшэдээр харилсадаг. 2008 ондо “Буряад Орон” гэhэн нэгэдэхи шэнэ альбом гараа.

Категори:Намтар
Категори:Буряадууд
Самарын можо

**Самаара можо** () — Оросой холбоото уласай нютаг можо. Ниислэл — Самара.

## Газар зүй

## Хотонууд

## Демокраати

## Уласууд

## Холбооһон

**Органы власти**
* Правительство Самарской области  
* Законодательство Самарской области 
* Департамент физкультуры и спорта по Самарской области 
* Самарская Губернская Дума  
* Территориальный орган федеральной службы государственной статистики по Самарской области  
* Управление Федеральной регистрационной службы по Самарской области  
* Состав Самарской области по ОКАТО 

**Разное**
* Весь общественный транспорт Самарской области 
* Политика в Самарской области 
* Самарский новостной портал
Шалом

**Шалом** (*Şalom*, еврей: שָׁלוֹם, буряад: *Энх*) — Турк хэвлэгдэн гардаг еврейчүүдийн долоо хоног бүрийн сонин юм.
 
Туркийн еврей үндэст сэтгүүлч Аврам Лэён нь анх үндэслэн 1947 оны 10 сарын 29 өдрөөс хэвлэгдэж эхэлсэн байна. Стамбулд 5000 хувь орчим хэвлэгдэн лхагва гараг бүр тараагддаг. Иво Молинас редактор, Якуп Барокас нь хэвлэлийн албыг нь хариуцдаг.

Турк хэлээр хэвлэгддэг ба нэг хуудас нь ладино хэлээр байдаг.

## Гадаад холбоос
* Албан ёсны вэб сайт (турк хэлээр)
* Албан ёсны вэб сайт (ладино хэлээр)
Халзанов, Барас Цыретарович

**Барас Цыретарович Халзанов** (1938—1993) хадаа Сэлэнгын аймагай Жаргаланта нютагта түрэhэн юм. «Улаан Сэлэнгэ» ( Красная Селенга), «Буряад-Монголой Үнэн» гэhэн сонинууд соо шүлэгүүдынь гарадаг байгаа.

hургуулияа дүүргээд, Банзаровай нэрэмжэтэй Буряадай багшанарай институдта буряад хэлэ бэшэгэй факультедтэ hурахаяа ороо. Энэ үедэ киногоор hонирхожо эхилээ, киносценари бэшэжэ туршадаг болоhон байна. Хоёрдохи курсын hүүлээр Москва ошожо, ВГИК-тэ hурахаяа ороо. Эндэ мэдээжэ Александр Столперой hурагша байhан.

«Белая лошадь» гэhэн кино дипломно ажалынь боложо үгөө. hүүлээрнь өөрынгөө сценаряар «Последний угон» гэhэн кино буулгаа. Тус кино Буряад Орондо буулгагдаhан байна. Эндэ Буряад Драмын Театрай артистнар наадаа.

1967 ондо дээдэ hургуулияа дүүргэжэ, Свердловск хотын киностудида ажаллахаяа ороо. Эндэ олонхи кинонуудаа буулгаhан байна. Эдэнэй тоодо «Кочующий фронт», «Открытие», «Горький можжевельник», «В ночь лунного затмения», Нет чужой земли» болон «Батожабай» гэhэн документальна кино.

hаяхана «Сагаан Морин» гэhэн кинотеатр соо «Горький можжевельник» гэhэн кино харуулаа. Тус кино мэдээжэ буряад кинорежиссёр Барас Халзанов 1985 ондо буулгаhан байна. «Горький можжевельник» гэhэн кино соо Пётр Абашеев, Майдари Жапхандаев, Бэликто Дашиев, Александр Барлуков, Марина Степанова, Баярто Дамбаев гэгшэд наадаhан байна.

## Зүүлтэ
 

## Холбооһон
* *Дугаржапова Т. М.* Барас Халзанов (1938—1993) // Выдающиеся бурятские деятели / Ин-т монголоведения, буддологии и тибетологии СО РАН, Конгр. бурятского народа; сост. Ш. Б. Чимитдоржиев, Т. М. Михайлов. — Улан-Удэ: Бурят. кн. изд-во, 2004. — Вып. 5.
* *Идыгов А.* «Последний угон» Бараса Халзанова: из истории бурят. кино // «МК» в Бурятии. — 2003. — 10-17 дек.
* *Лопатина Т.* Для чего ты пришел в этот мир, человек: [о съемках фильма по повести Ю. Рытхэу «Сон в начале тумана»] // Бурятия. — 1994. — 16 апр.
* Халзанов Барас Цыретарович // Писатели Бурятии: биогр. справочник / Союз писателей Бурятии; сост. А. А. Содномов. — Улан-Удэ, 1994. — С. 115.

Категори:Намтар
Категори:Буряадай уран зохёолшод
Категори:Режиссёрнүүд
Бук кроссинг

**Буккро́ссинг** (англяар: *«bookcrossing»*, ) — номуудай сүлөөлэлгын процесс юм. Буккроссинг 2001 ондо эхилээ. Италида, Францида буккроссингда дуратайшуул олон байна. Россин Федерацида буккроссингда дуратайшуул үсөөн байна. Манай Буряад Орондо Улаан-Үдэ хотодо буккроссинг hаяхана эхилээ. 	

## Холбооһон
* Infopol
* Официальный сайт
Намсарайн Хуса

**Намсарайн Хуса** (, апрелиин 27 (майн 9) 1889, Дээдэ Хэжэнгэ, Хэжэнгын аймаг — июлиин 28 1959, Улаан Үдэ) — буряадай уран зохёологшо. Yгытэй малшан Галсанай Балдан Гγнжэд гэжэ басагатай байгаа. Тэрэ басаганhаань тγрэhэн "γлγγ амые" дунда шадалтай Цэбэгэй Намсарай удангγй γргэжэ абаба. Нэгэ мори, нэгэ торхо аарса бишыхан Хоцын тγлөө γгтөө hэн гэхэ.

Жэл болоод, Цэбэгэй Намсарай наhа бараа. Тэрэнэй эхэнь, hамганиинь, бишыхан Хоца - эдэ γншэржэ γлэбэд ха. Тиигэжэ ерээдγйн уран зохёолшо балшар багаhаа γншэрхэ, зобохо гээшые γзэhэн юм.
Найматай Хоцада нютагай номшо γбгэн Бадлын Дагба гэдэг хуушан монголоор γзэг заажа эхилбэ. Һγбэлгэн, ухаамгай хγбγγн заажа γгэhэн эрдэмыень бэлэхэнээр ойлгожо, монгол γзэгөөр бэшээтэй номудые тордиhогγйгөөр уншадаг болоо hэн ха. "Yшөө γхибγγн байхадаа, би арадай γльгэр онтохо шагнаха дуратай hэм. Минии хγгшэн эжыhээ, нютагай γльгэршэдhөө олон hонирхолтой хөөрөөнγγдые шагнаhан байхаб. Һγγлдэнь өөрөө хөөрэдэг болоо hэм", - гэжэ Х.Намсараев хожомынь тобшо намтар соогоо бэшэhэн юм.

## Залуу наhан
Эдир багаhаа hγхэ, hγγшэ гартаа барижа, модошо дарханай мэргэжэлтэй болоhон ушарынь Хоца Намсараевай намтар соо дурдуулангγй гаража болохогγй гэжэ hанагдана.

1917 ондо, февралиин хубисхалай hγγлээр, Х.Намсараев тγрэл нютагайнгаа hургуулида багшаар хγдэлжэ эхилээ. Агууехэ Октябриин сахилгаата мγндэлөөе халуун зγрхөөрөө дэмжээ hэн. 1918-1919 онуудта лама Цыден Сандановай ударилдалга доро Хэжэнгэдэ шажан мγргэлшэдэй хγдэлөөн болобо, энэ хγдэлөөниие дараха хэрэгтэ Х.Намсараев гартаа буу зэбсэг барижа хабаадаа бэлэй. "Тэрэ γеын байдал соо тэмсэл байhаншье магадгγй", - гэжэ γлγγсэ бэеэ магтангγй хэлээшэнь γнэн зγб γндэhэтэй.

Хоца Намсараев хоёр дахин Хориин хошуунай комитедэй гэшγγнээр hунгагдаа, 1922 ондо Хэжэнгын аймагай гγйсэдхэхы комитедтэ эдэбхитэйгээр ажаллаа.

"1922 онhоо хойшо минии тγрγγшын багахан зохёолнууд хэблэгдэжэ эхилээ hэн", - гэжэ Х.Намсараев 1952 ондо мэдγγлhэн юм.

1925 ондо Х.Намсараев коммунис партиин зэргэдэ жагсажа, өөрынгөө хуби заяае партиин хуби заяантай холбобо.

1928 болотор Х.Намсараев Хэжэнгэ, Хориин hургуулинуудта багшалаа. 1928 ондо хэлэ шудалгын хэрэгээр Монгол ороноор аяншалаад ерэhэн байдаг.Улаан-Yдэеэ бусаад, Буряадай эрдэм шэнжэлгын комитедтэ хγдэлдэг болоо, хэблэлэй газарта ажаллаа.

## Москвада
1930 онhоо 1932 он болотор Москвада Центроиздадта хγдэлмэрилөө. Нютагаа бусаhанай hγγлээр гγрэнэй Соёлой институдта, "Буряад Yнэнэй" редакцида ажал ябуулаа.

1936 ондо Х.Намсараев Ажалай Улаан тугай орденоор шагнагдаба. Хожомынь Ленинэй ордендо хγртөө hэн. 1942 онhоо эхилээд, имагтал уран зохёолой ажалда бγхы бэеэ зоруюлаа.

1946 ондо Хоца Намсараевич Намсараев СССР-эй Верховно Соведэй депутадаар hунгагдаба. Саашадаа 1950, 1954, 1958 онуудта - гурбадахи, дγрбэдэхи, табадахи созывуудта мγн баhа hунгагдаhыень тэмдэглэхэ хэрэгтэй.

## Хэтэдээ уншаха
* Хоца Намсараевай зуун хабар: Дурдалганууд (Бγлэг авторнууд Ч.-Р. Намжилов эмхидэн бγридхэбэ. - Улаан Yдэ: Буряадай номой хэблэл, 1989)

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Дагестан

**Дагестан** (), албан ёһоор **Бүгэдэ Найрамдаха Дагестан Улас** (), болбол Оросой холбоото уласай нютаг можо. Ниислэл — Махачкала.

## Газар зүй

## Хотонууд

## Демокраати

## Уласууд

## Холбооһон

* Сайт Президента Республики Дагестан  ()
* Сайт правительства Республики Дагестан  ()}
* Дагестан в фотографиях  ()

 
Image:Saltinskoe gorge.jpg|Салтинское ущелье
File:Sunni Muslim man wearing traditional dress and headgear.jpg|Санни Муслим
Саха (Яхад) Уласай түрын дуулал

**Саха Республикын дуулал** (; ):

## Холбоос
* Раздел «Государственная символика Якутии» на официальном web-сервере органов государственной власти Республики Саха (Якутия)  ()

Дуулал
Чечня

**Чечня** (; ), албан ёһоор **Бүгэдэ Найрамдаха Чечня Улас** (; ), болбол Оросой холбоото уласай нютаг можо. Ниислэл — Грозный.

## Газар зүй

## Хотонууд

## Демокраати

## Уласууд

## Яһатанууд

## Ажаглалата


## Холбооһон

* Президент и Правительство Чеченской Республики  ()
* Республика Чечня в справочнике-каталоге «Вся Россия»  ()
* Министерство финансов Чеченской Республики ()
* Чеченская республика на Открытом портале Юга России ()
* История Чечено-Ингушетии  ()
* Интервью Президента Чеченской Республики Р.Кадырова агентству «Аксакал» ()
Чечнягай дуулал

**Чечнягай дуулал**

### [[Чечен хэлэн]]
Харцоно цІе тесна хьо ягарх,
Нохчийчоь, ца йоьжна, гІаьттина яха.
Кавказан ткъес хилла, маршонан ага,
Хьан лаьттан сий дина яхь йолчу наха.

: Барт болу хьан къаьмнаш — мах боцу беркат!
: Хьо йоцург, Нана яц, нохчийн халкъ хьастс.
: Тхайн дехар, тхан дерзар Даймехкан кхерчахь,
: Декъалдар доьхуш ду, хьуна беш хастам.

Башламан баххьашка дайн синош дуьссу.
Органа тулгІено ненан мотт буьйцу.
Исбаьхьа совгІат хьо, азаллехь долла!
Шатлакхан илли ду тхуна ницкъ белла!

: Къинхьегам, хьан хуьнарш хазделла шайна,
: Хьалкъаца лерам бар кхаъ хуьлда хьуна.
: Машаран гІаролехь ирсан некъ тайна,
: Сий долуш Нохчийчоь ехийла тхуна!

### [[Ород хэлэн]]
Как бы ты ни горела огнем несправедливости Чечня,
Ни падала и вставала, чтобы жить.
Молния Кавказа, колыбель свободы,
Берегли честь твоей земли гордые люди.

: Согласие между твоими народами — бесценное богатство!
: Кроме тебя, нет матери, чтобы приласкать народ Чечни.
: Нашу жизнь и нашу кончину в очаге Родины,
: Просим, восхваляя тебя, благослови.

На вершину Башлама спускаются души предков.
Волна Аргуна говорит на языке матери.
Великолепный подарок ты, данный нам жизнью!
Песня Шатлака дала нам силу!

: Любовь к труду и отваге, уважение народа,
: Пусть будет для тебя приятной вестью.
: На страже свободы, найдя счастливую дорогу,
: Живи для нас, достойная Чечня!

## Холбоос
* Слова и музыка на официальном портале Президента и Правительства Чеченской Республики  

Категори:Сэсэн Республика
Алтай Республикын дуулал

**Бүгэдэ Найрамдаха Алтай Уласай түрын дуулал** (алтай: *Алтай Республиканыҥ Гимны*)

## Холбоос
* Госсобрание Республики Алтай 

Категори:Алтай Республика
Башкортостан Уласай түрын дуулал

**Башкоорто Республикын дуулал** (бажигид: *Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны*)

## Ажаглалата


## Холбооһон
* Текст Государственного гимна Республики Башкортостан на башкирском языке бажигид
* Текст Государственного гимна Республики Башкортостан на русском языке 
* Ноты Гимна Республики Башкортостан  
* Аудиозапись Государственного гимна Республики Башкортостан на башкирском языке бажигид
* Аудиозапись Государственного гимна Республики Башкортостан на русском языке 

Категори:Башкортостан
11 һарын 7

**Арбан нэгэдүгээр һарын 7** — Григориин литын жэлэй 311-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 312-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 54 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

----

Категори:Үдэрнүүд
Саха (Яхад) Улас

**Саха**, мүн **Яхад** гү, али **Якути**, (; ), албан ёһоор **Бүгэдэ Найрамдаха Саха (Яхад) Улас** (; , ) — Оросой холбоото уласай нютаг можо. Ниислэл — Якутск.

## Газар зүй

## Хотонууд

## Уласууд

## Яһатанууд

## Ажаглалата


## Холбооһон

* Официальный сервер органов государственной власти Республики Саха (Якутия)  ()
* Официальный сайт Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)  ()
* Законодательство Республики Саха (Якутия)  ()
* Якутия. Географическое описание Восточной Сибири ()


!
Яхад хэлэн

**Яхад хэлэн** () — Алтайн хэлэнэй изагуурай түрэг хэлэнэй бүлэгэй аялгуу юм. 

## Кирилл үзэг

## Холбооһон
* Орто Дойду  ()
* Языки народов России в Интернете — список ресурсов о якутском языке  (), ()
* Сахалыы — шрифты, раскладка клавиатуры и форум на якутском языке (), ()
* Онлайн словарь SakhaTyla.Ru — on-line русско-якутский и якутско-русский словарь (), ()

Хэлэн
Категори:Хэлэнүүд
Үбэр Байгалай хизаар

**Үбэр Байгалай хизаар** (*Забайкалиин хизаар*, ) — Оросой холбоото уласай хизаар. Хизаарай засаг захиргаанай түб — Шэтэ.

431 892 км² талмайтайгаар Оросой талмайн 2.53 % болоно. Ажаһуугшадай тоо — 1 083 012 хүн (2016).

2008 ондо Шэтын можо Агын Буряадай тойрогтой нэгэдэһэнэй үрэ дүнгөөр байгуулагдаба.

Оросой холбоото уласай Амарай ба Эрхүүгэй можонууд, Буряад ба Яхад Уласууд хилэ нэгэтэй. Үбэр Байгалай хизаарай урда ба зүүн-урда хилэ Орос-Монгол ба Орос-Хитад хилэ мүн.

## Түүхэ
Оросто болоһон 1917 оной Октябриин хубисхалай удаа Оросой бүридэлдэ Байгал шадар нютагууд ба Алас Дурна зүг түргэн нэгэдэжэ эхилээ. Эндэ 1920 ондо Дээдэ-Үдэ, һүүлдэ Шэтэ түбтэйгөөр Алас Дурнын Улас байгуулагдаа. 1937 ондо Шэтын можо бии болоо. 1937 ондо Зүүн Сибириин хизаарай захиргаанай байгуулгын һэлгэһэн ушарһаа Буряад-Монголой бүридэлһөө зарим аймагууд гаргагдажа, тэдэнэй үндэһэн дээрэ Шэтын можодо Агын үндэһэтэнэй буряад-монголой автономито тойрог байгуулагдаа.

1991 ондо Агын Буряад тойрог Шэтын можын бүридэлһөө гараһаншье, 2008 ондо дахин Шэтын можотой нэгэдэжэ Үбэр Байгалай хизаар байгуулба.

## Газар зүй
### Уларил
Үбэр Байгалай хизаар шэрүүн уларилтай, үбэлдөө хүйтэн, зундаа тон халуун үдэрнүүд тогтодог. Үбэлдөө хүйтэн, хуурай жабартай ба бага саһатай. Хабарынь һалхитай, хүйтэржэ байдаг, шииг нойтон ехэ хомор унадаг. Зуниинь богонихон, үдэрынь ехэ халуун болодог, һүниндөө һэрюухэн, 7-8 һара соо бороо хуратай байдаг. Намар ойлгогдонгүй ерэдэг, уларил ехэ һэлгэжэ байдаггүй, зарим жэлнүүдтэ ута дулаан болодог. Зундаа дунда зэргын дулаан урдада +20,7 °С, хойтодо +13 °С, үбэлдөө урдада −19,7°С, хойтодо −37,5 °С, жэлэй дунда зэргын температура −6,9 °C. Жэл соо 200-300 мм шииг нойтон ородог.

### Уһан зүй
Үбэр Байгалай хизаарай гол мүрэнүүд Амар (талмайнгаа 55%), Зүлхэ (30,4%), Байгалай (13,3%) ба Улза-Ториной зайлуулгагүй газарта (1,3%) багтана. 40 мянган үлүү урдаса байдаг, эдэ дунда диилэнхи хуби 25 км-һаа богони. Хизаарта 100 км-һаа ута 54 гол мүрэн урдана, эгээн ехэнь – Шилкэ, Энгидэй, Эргэнэ, Витим, Онон, Олёкма, Хёлго. Үбэр Байгалда үерэй үе аймшагтай.

Үбэр Байгалай 15 мянган нуурнуудһаа 99%  1 км²-һаа бага талмайтай. Томо нуурнууд дунда 
Торин нуурнууд (Зуун-Торин болон Баруун-Торин), Иван-Арахира нуурнууд, Леприндо.

### Байгаалиин нөөсэ
Үбэр Байгалай хизаар ойн айхабтар ехэ нөөсэнүүдтэй, харин тэрэнь Сибириин ехэнхи нютаг можынхида ороходоо бага, шанарааршье һула, үйлэдбэридэ хэрэглэхын тула тэдээндэ хүрэхэнь хүшэр. Хизаарай ой модон гал түймэрэй хохидолдо бэлээр ородог ой мододой тоодо ородог. 

Шулуун нүүрһэнэй хэбтэшын гол баялигууд Түгнын нүүрһэнэй уурхайда багсаамжалагдаа, тиихэдээ тэдэнь Буряадай ба Забайкалиин хизаар хоёрой хоорондын хилэ шадараар Олон-Шэбэрэй, Никольско ба Эрдэм-Галгатайн уурхайнуудта гэжэ элирүүлэгдээ. 

### Сагай бүһэ

Үбэр Байгалай хизаар Якутскын сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +9:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +6 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+6 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

## Хүн зон
Мүнөө Үбэр Байгалай хизаарай хүн зоной тоо 1,155,300 хүн. Эдэ дунда 63.4% (2005 он) хотынхид.

Хизаарай арад яһанː

### Һуурин газар




## Зүүлтэ
Шэтэ

**Шэтэ** () — Забайкалиин хизаарай ниислэл, Оросой холбоото уласай нютаг можо.

:Талмай – .
:Хүн зон – .

## Зүүлтэ

Категори:Үбэр Байгалай хизаар
Москвагай можо

**Москвагай можо** (), гү, али **Подмосковье** (, буквальнаар " Москва"), гээшэ Оросой холбоото уласай нютаг можо. Ниислэл — Москва.

## Географи

## Хотонууд
* Балашиха
* Химки
* Подольск

## Демокраати

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* Правительство Московской области ()
* Онлайн-приемы членов Правительства Московской области ()
* Московская область в справочнике-каталоге «Вся Россия»  ()
* Перечень населённых пунктов муниципальных районов Московской области ()
* База данных по памятникам архитектуры Московской области ()
* Общество охраны природы Московской области ()
* Состав Московской области по ОКАТО ()
Оросой холбоото уласай нютаг можонууд

**Оросой холбоото уласай нютаг можонууд** () —

## A

## B

## Ажаглалата

Категори:Оросой холбоото улас
Оросой холбоото уласай холбооной тойрогууд

**Оросой холбоото уласай холбооной тойрогууд** () —

## Холбооной тойрогуудай жагсаалта

## Ажаглалата


## Холбооһон
* Presidential Envoys to the Federal Districts  ()
* Карты ()
Официальные сайты тойрогов:
* Уральский холбооной тойрог  ()
* Приволжский холбооной тойрог  ()
* Дальневосточный холбооной тойрог ()
* Сибириин холбооной тойрог ()
* Северо-Западный холбооной тойрог  ()
* Южный холбооной тойрог ()

Категори:
Категори:
Категори:
Категори:
Чуваши

**Бүгэдэ Найрамдаха Чавааш Улас** (; , Chăvash *Respubliki*), гү, али **Чуваши** (,  *Chuvashiya*; , Chăvash *En*), болбол Оросой холбоото уласай нютаг можо. Ниислэл — Чебоксары.

## Газар зүй

## Хотонууд
* Чебоксары
* Новочебоксарск
* Канаш
* Алатырь
* Ядрин
* Цивильск

## Демокраати

## Уласууд

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* Официальный портал органов власти Чувашской Республики  ()
* Конституция Российской Федерации ()
* Конституция Чувашской Республики (в формате DOC) ()
* Указ Президента России № 849 «О полномочном представителе Президента Российской Федерации в федеральном тойроге» от 13 мая 2000 ()
* Карта Чувашии на «Карты Google» ()
* Краткая чувашская энциклопедия  ()
* Карта Чувашии ()
* Торгово-промышленная палата: о Чувашии ()
Ингушети

**Ингушети** (), албан ёһоор **Бүгэдэ Найрамдаха Ингушети Улас** (; Ингүүш: Гӏалгӏай Мохк), гээшэ Оросой холбоото уласай нютаг можо. Ниислэл — Магас.

## Газар зүй

## Хотонууд

## Демокраати

## Уласууд

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* Официальный сайт Ингушетии ()
* Законодательство Республики Ингушетия ()
* Портал об Ингушетии ()
* Ингушетия. ИНФО ()
* Ингушетия.Медиа портал ()
* Постпредство Республики Ингушетия при Президенте Российской Федерации  ()
* Развлекателный Новостной ингушский сайт   ()
* Информационно-новостной портал Ингушетии и Северо-Кавказского федерального тойрога ()