open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эрдэм

**Эрдэм** () — һургууляар һуража болбосорон, дадалга хэшээлээр мэргэжэн һураһан мэдэлгын согсо; мэдэхэ үйлэ ажаллалгын үрэ дүндэ тодорхой мэргэжэлээр һуража болбосорол эзэмшэһэн түбшэн, мэдэсэ юм.

Мэдэлгэ бол болбосорол дадалга туршалгаар ур шадабариин оложо абаха тодорхой мэдээсэлые һайн мэдэжэ байхыг хэлэнэ. Практикада һэдэбэй хубида ойлгомжотой онолтойгоо нягта холбоотой байха ёһотой. Энэнь далда удхаараа практикада мэргэжэлэй ур шадабар албан ёһоной байна. Философнар мэдэлгые эльгээлтэ гэжэ нэрлэхэ ба алдарта философнар Платон мэдэлгые «этигэлтэйгээр зүб бурууе шүүн тунгааха гэһэн тодорхойлһон». Хэды тиимэ болобошье этэ сагта мэдэлгые маша олон онолоор тайлбарилан тодорхойлһон болобош тэрэ гансаар зүбшөөрөөгүй. Мэдэлгые эзэмшэжэ оложо абаха үйлэ ябасые танин мэдэхэ согсолборинуудынь ухамһарлаха һураха харилсан холбоо нэгэдэл болон ухаан бодолтойнь холбоотой. Мэдэлгые бол хүн түрэлхитэнэй оюун ухаанай багтаамжатай холбоотой гэжэ хэлэжэ болоно. Мэдэлгэ байрашуулха мэдэлгэ байрашуулха гэдэгынь мэдэлгын онсолиг тодорхой байрашал юм. Мэдэлгэеэ хэд хэдэн аргаар үүсхэжэ болоно. 

Категори:Эрдэм
Оюун

**Оюун** () — хэрэг ябадалые танин мэдэхэ, ухааржа ойлгохо шадабари юм. 

Категори:Сэдьхэл шудалал
Үнэн

**Үнэн** () — жэнхэни, бодито байдалда тохирхо, худал ташаа бэшэ байдал юм. 

Үнэн бодито байдал нүхэсэл байдалые дагаһан гэхэ зэргэ олон удхатай. Эндэ баһа жэнхэни шударга байха гү, али стандарт болбол түгэс ниитын хэрэглээндэ ехэбшэлэн үнэншэ байха болон сэдьхэлэй үйлэ ябадал болон зан түлэбтэ элирхылэгдэнэ. Үнэндэ шууд эсэргүү удха бол худал хуурмаг зүйл. Логикоор абажа үзэхэдэ үнэн, зүй ёһоной ээргэ удхань ниидэһэн тиимэ удхатай.

Хэды тиимэшье хэлэн болон үгэнь хүнүүдэй мэдээсэлые нүгөөдөө зөөбэрлэхэ хэрэгсэл болодог. Үнэн гэдэгынь хэлэндэ заабал хадгалан үлдэдэг хэрэгтэй үгэ юм. Шадабхи бололсое тодорхойлоходо шэнжэ тэмдэгүүдһээ харагдана. Үнэниие арга барилаарнь танижа мэдэхэдэ үнэнэй шэнжэ тэмдэг гэжэ томьёологдоно.
Хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн шалгуур байхагүйл бол тэдэниие онол гэжэ үзэнэ. Олон онолнууд болон үнэнэй һанаанууд һурагшад болон гүн ухааншадта одоо болотор мэдхэлзээн хэбээр байна.
Элирһэн болон эзэмшэһэн мэдэлгэ баһа хүсэл эрмэлзэлэл харилсаа холбоо болбол үнэмлэхы дундаһаа али нэгэниинь үнэн.

Категори:Гүн ухаан
Винай

**Винай** ( <  — *журам*) — Бурханай шажанай гурбан һургаалай нэгэ; лама хубрагуудай сахил санваар, сахилга, ёһо журамай номлол.

## Зүүлтэ
 

## Мүн үзэхэ
* Абидарма
* Судар

Категори:Буддын шажан
Абидарма

**Абидарма** ( <  — *илта ном*) — Бурханай шажанай зарлиг номуудай гурбан аймаг һабын нэгэ болохо һаба шэмэ юртэмсын тогтосо, бодито үзэгдэлые танин мэдэхэ асуудалые багтааһан бага хүлгэнэй ном; танин мэдэхын заршам хээд оршолон юртэмсын мүн шанар бү хубирхые номлоһон гүн ухаанай һургаал.

## Зүүлтэ
 

## Мүн үзэхэ
* Винай
* Судар

Категори:Буддын шажан
Судар

**Судар** ( <  — *тобшо*) — Энэдхэгэй гүн ухаанай үзэлэй гол удхые элидхэһэн онобшотой үгэ гү, али тэрэниие эмхидхэл гэһэн удхатай. Судар бол буддын шажанай зохёолые Винайн аймаг, Абидармын аймаг, Сударай аймаг гэжэ гурбан хубааһанай гутгаарын нэрэ. Судар Буддын зохёоһон Ехэ хүлгэнэй зохёолые судар, дандар гэжэ хоёр хубааһанай нэгэдүгээрэй нэрэ мүн. 

## Зүүлтэ
 

## Мүн үзэхэ
* Абидарма
* Винай

Категори:Буддын шажан
Соёл

**Соёл** () — ниигэмэй хүгжэлэй ябасада хүн түрэлхитэнэй бүтээһэн эд баялиг, ниигэмлиг, оюун ухаанай талаар гаргаһан ололтын согсо. Соёл — философи, культурологи, түүхэ, уралигай түүхэ, хэлэшэнжэлэл (ethnolinguistics), политологи, угсаатанай зүйн шудалга, сэдьхэл шудалал, эдэй засаг, болбосорол болон бусад шудалгануудай һэдэб юм.

Соёл гэжэ хүнэй байнгын, эдибхитэй, сүлөөтэ үйлэ ажаллалгын үрэ дүндэ бии боложо уламжалагдажа байдаг хэм хэмжээ, этигэл үнэмшэл, бэлиг тэмдэг, үнэтэ зүйлнүүдэй согсо, хүнэй хүгжэһэн түбшэн юм. Өөрөөр хэлэбэл, соёлынь хүнэй ололто амжалтын согсол юм.

Соёл бол хүн түрэлхитэнэй түүхэдэ бүтээгдэжэ бай болоод саг хугасаа орон зайе туулан шалгаржа үлэһэн үнэтэ зүйлнүүдэй тогтолсоо юм.

## Зүүлтэ

## Ном зохиол
* Маркарян Э. С. Очерки истории культуры. — Ереван: Изд. АрмССР, 1968.
* Маркарян Э. С. Теория культуры и современная наука. — М.: Мысль, 1983.
* Ю. Асоян, А. Малафеев. Историография концепта «cultura» (Античность — Ренессанс — Новое время) // Асоян Ю., Малафеев А. Открытие идеи культуры. Опыт русской культурологии середины XIX — начала XX веков. М. 2000, с. 29-61.
* С. Зенкин. Культурный релятивизм: К истории идеи // Зенкин С. Н. Французский романтизм и идея культуры. М.: РГГУ, 2001, с. 21-31.
* Georg Schwarz, *Kulturexperimente im Altertum*, Berlin 2010.
* *[[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]], Малков А. С., Халтурина Д. А.* Законы истории. Математическое моделирование развития Мир-Системы. Демография, экономика, культура. 2-е изд. М.: УРСС, 2007.
* http://www.countries.ru/library/subscribe/etymology.htm Этимология слова «культура»
* http://www.countries.ru/library/theory/culthist.htm Ионин Л. Г. История слова «культура». Социология культуры. -М.: Логос, 1998. — с.9-12.
* http://www.countries.ru/library/theory/cultsug.htm#m10 Сугай Л. А. Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века//Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры.-М.:ГАСК, 2000.-с.39-53.
* http://www.countries.ru/library/theory/chuchcult.htm Чучин-Русов А. Е. Конвергенция культур.- М.:Магистр, 1997.
* Лич Эдмунд. Культура и коммуникация: логика взаимосвязи символов. К использованию структурного анализа в антропологии.  Пер. с англ. — М.: Издательство «Восточная литература». РАН, 2001. — 142 с.

## Холбооһон
* Энциклопедия культур Deja Vu
* Культура в СССР = субкультура российской интеллигенции
* Ассоциация культурологических кафедр и научных центров
* Историческое развитие понятия «культура»

Категори:Соёл
Уралиг

**Уралиг** () — үнэн байдалые уран һайханай аргаар дүрсэлэн гаргаһан бүтээл юм.

Уралигынь мэдрэмжэ гү, али сэдьхэл хүдэлэлые хүндэхэ байдалаар элементүүдые зорюудаар байралуулха ябаса гү, али бүтээгдэхүүн юм. Эндэ хүнэй түрэл бүриин үйлэ ажаллалга, бүтээл, элирхылэлэй хэлбэри, энэнэй дотор хүгжэм, уран зохёол, кино, уран баримал, уран зураг гэхэ мэтэ багтаадаг. Уралигай удхые философиин нэгэн һалбари ухаан болохо гоо зүйгөөр шудалдаг.

Уралигай тодорхойлолто, үнэлгэ XX зуунай эхинһээ илангаяа түбэгтэй боложо ерэһэн. Рихард Воллхайм гурбан хандалгые илган тодорхойлһон.

## Нэрэ
Монголшууд эртэ сагһаа «уран һайхан» гэһэн хэлэлсээр ерэһэниинь уранаар бүтээн туурбижа һайханиие согсолоон бүтээхэ, уран һайхан зүйлээр нюдэнгөө баясхажа, һонороо мялаан, һэрэжэ мэдэржэ, табан мэдэрхыгээрээ гоо зүйн таашаал хүртэхэ үйлые бүхэлдэнь элирхылһэн удхатай. Харин оршон үедэ энэниие бидэ уралиг гэжэ нэрлэдэг. Уралиг гэдэгынь угтаа монгол хэлэнэй «ура» гэһэн изагуурта «-лиг» дагабариие залгажа үүсхэһэн ура түгэс гэһэн удха бүхы «уралиг» гэһэн үгэ болонхой. Яг лэ тэнгэрилиг, һүрэлиг гэдэгтэй агаар нэгэ.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* Артур Данто, *The Abuse of Beauty: Aesthetics and the Concept of Art.* 2003
* Dana Arnold and Margaret Iverson (eds.) *Art and Thought*. Oxford: Basil Blackwell, 2003.
* Michael Ann Holly and Keith Moxey (eds.) *Art History and Visual Studies*. Yale University Press, 2002.
* John Whitehead. *Grasping for the Wind.* 2001
* Noel Carroll, *Theories of Art Today.* 2000
* Evelyn Hatcher, ed. *Art as Culture: An Introduction to the Anthropology of Art.* 1999
* Catherine de Zegher (ed.). *Inside the Visible*. MIT Press, 1996.
* Nina, Felshin, ed. *But is it Art?* 1995
* Stephen Davies, *Definitions of Art.* 1991
* Oscar Wilde, "Intentions".
* Jean Robertson and Craig McDaniel, "Themes of Contemporary Art, Visual Art after 1980." 2005

## Мүн үзэхэ

* Augros, Robert M., Stanciu, George N., *The New Story of Science: mind and the universe*, Lake Bluff, Ill.: Regnery Gateway, c1984. ISBN 0-89526-833-7 (this book has significant material on Art and Science)
* Рихард Воллхайм, *Урлаг ба түүний объектууд*
* Карл Юнг, *Хүн ба түүний бэлгэдлүүд*
* Бэнэдэтто Крос, *Гоо зүй илэрхийлэл ба ерөнхий хэл шинжлэлийн ухаан болох нь, 1902*
* Владислав Татаркевич, *Зургаан үзэл санааны түүх: Гоо зүйн эссе*, 1980.
* Лев Толстой, Урлаг гэж юу вэ?, 1897

## Холбооһон
* ''Art and Play'' from the Dictionary of the History of ideas 
* In-depth directory of art 
* *[http://www.sil.si.edu/digitalcollections/art-design/artandartistfiles/ Art and Artist Files in the Smithsonian Libraries Collection]* (2005) Smithsonian Digital Libraries
* Visual Arts Data Service (VADS)  - online collections from UK museums, galleries, universities
* Artforum magazine - online art reviews - also previews of upcoming exhibitions
* Article on the meaning of Art in Ancient India on the website of Frontline

Категори:Соёл
Категори:Уралиг
Абьяас

**Абьяас** ( < ) — түрэлхын ой бэлиг, алибаа юумые хэжэ бүтээхэ, һуража мэдэхэ гарамгай шадабари; мэдэрхын эрхэтэндэ урида үмэнэ тусхагдаһан юумэн хүндэ дадал боложо, тэрэнээ бүрин гүйсэтхэжэ, хэхэ шадаха шадабари юм; түрэлхын хүсэл дурашал мүн.

## Зүүлтэ
 

Категори:Сэдьхэл шудалал
Амбан

**Амбан** () — эзэн гүрэнһөө колони хараата орон, можо уласта суулгаһан захирагша. Манжын түрэһөө Монголдо суулгажа байһан түлөөнэй сайд, элшэд сайдшье амбан гэдэг.

## Зүүлтэ
 

Категори:Улас түрэ
Һубаг

**Һубаг** () — уһанай урасхалда элигдэн гараһан нарин гуу; уһа урасхахаар ухаһан нарин канал юм.


Категори:Уран баримал
Сүл

**Сүл** () гэдэгынь үндэһэндээ жэлдэ 250 миллиметрһээ үлүүгүй шииг унадаг, тиимэһээ маш һиирэг ургамалай бүрхэбшэтэй бүһэ нютагые хэлэнэ. Дэлхэйн хуурай газарай 30% тухайнь сүл. Сүлдэ үдэр, һүниин агаарай температурын илгаа маша ехэ байна. Зунай уларилда үдэрэй агаарай температура 45&nbsp;°C хүрэхэ болоод үбэл, һүни температура 0&nbsp;°C хүрэхэнь бии. Энэнь агаарай шиигшэлтэ маша багатай холбоотой болоно. 

Ургамал бүрин ургаха нүхэсэлгүй, байнгын хуурай уларил амисхалтай, хулан, алагдаахай, могой, гүрбэл, хилэнсэтэ хорхой, аалза зэргэ үсөөн амитан амидардаг байгаалиин бүһэ.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Deserts 
* Map with biodiversity scenarios for desert areas, from the Global Deserts Outlook.
Ой

**Ой** () — модон бүрхэмэл ургадаг газар юм. Ойнууд Дэлхэйн гурбанай нэгэ хуби эзэлдэг, ойнуудай талмай 38 млн км² болоно. Энэһээ 264 млн га гү, али 7 %, хүнөөр таригдаһан. Дэлхэйн ойн газарнуудай хахад халуун ороной ой юм. НҮБ-ын ХХААБ мэдээлэлээр, Россидахи ойн талмай 8,5 млн км² (851 млн га), Россин ойн ажахын агентлигай мэдээлэлээр, ойн фондын 1183,3 млн га дунда 797,1 млн га ойгоор бүрхэгдэнэ.

## Зүүлтэ

Категори:Экологи
Категори:Газар зүй
Элүүр

**Элүүр** (, *эрүүл*) — хүн амитан үбшэн эмгэггүй шиирэг собоо һэргэлэн байдал юм. Бэе физиологиин хубида ямар нэгэн үбшэн, зобууригүй, сэдьхэл һанаанай хубида ямар нэгэн дарамта, түгшүүргүй амар амгалан байдал ганса бэшэ, үргэн удхатайгаар хүреэлэн хажуугаархи оршон ба ниигэм, ажалай байра, гэр орон, байгаали баһал һайн һанаашархалгагүй байдал юм. Элүүрые хамгаалга хадаа улас гүрэнэй гол үүргэнүүдэй нэгэн мүн.

Категори:Анагааха ухаан
Мөөр

**Мөөр** (), мүн хүрдэ —  алибаа юумые газараар үнхэрүүлхэ зорюулалта бүхы тэнхэлигтэ хүрдэн тулгуури, хүрдэтэ юумэн; өөр хоорондонь эблүүлэн залгаһан дугы хүреэ юм.

Мөөр газар бүри олзолһон зэбсэг болон хүдэлмэриин хуби, ашаан тээбэриин хүгжэжэ олзолһон. Түрүүндэ гаража ерэһэн саг мэдэнэгүй.

Категори:Техникэ
Үер

**Үер** () — хура тунадаһанай уламһаа үлэмжэ нэмэгдэхэ уһан; агаарай дабхарта мандалай оршол урасхалай харилсан үйлэшэлгын нүлөөн доро хуурай газар түр зуур гү, али удаан хугасаагаар уһанда абтагдаха үзэгдэлые үер гэнэ.

Категори:Уһан
Нуур

**Нуур** () — гэдэгынь далайтай холбодоггүй, далайһаа холо оршохо, бүхэлдээ газараар хүреэлэгдэһэн ехэ уһан юм. Нуур янза бүриин хэлбэритэй, дабһатай, дабһагүй уһата (тунгалаг) гэхэ хоёр хэлбэритэй болоод сөөрэмһөө томо болон гүн байдагаараа илгаатай юм. Нуур хуурай газараар хүреэлэгдэһэн ехэ хэмжээнэй тогтомол уһан; багахан хэмжээнэй тогтомол уһан юм. 

Нуурнуудынь ехэбшэлэн уулархаг нютагта, хабсалда тогтоһон хэлбэритэй байдаг гү, али эхэ газарай нам доро газарнуудта голнуудаар тэжээгдэн бии болгодог. Дэлхэй дээрэхи ехэнхи нуур һүүлшын Мүльһэн галабай дараа уһа татаралтын гуунһаа шалтагаалан бии болгоһон байдаг.

## Дэлхэйдэ суутай нуур
Дэлхэйдэ олон нуур байха болобошье зарим дурдууштай нуурнуудые доро тайлбарилбал:
* Каспиин тэнгис - хамагай ехэ эзлэхүүнтэй (23,600 км³), гадаргаар хамагай томо (394,299 км²).
* Байгал нуур - эгээн гүнзэгы (1,637 м).
* Танганьика нуур - эгээн ута һунаһан гадаргатай (660 км).
* Титикака нуур - эгээн үндэртэ оршодог томохон (далайн нюрууһаа дээшэ 3,812 м).
* Үхэһэн тэнгис - эгээн нам доро оршодог (далайн нюрууһаа доошо 418 м).

## Дэлхэйн томохон нуур

Нуурай ниитэ талмай дэлхэйн гадаргын 1,8 %-тай тэнсэнэ (ойролсоогоор 2,7 сая км²).

## Мүн үзэхэ
* Тэнгис
* Далай
* Гол мүрэн

## Зүүлтэ

Категори:Нуурнууд
Категори:Сүнхэрэг
Дабһан

**Дабһан** () — химиин нэгэдэлэй нэгэ анги, ионой бүтэсэтэй кристаллтай бодосууд; хүшэлэй найрлагада байха уһантүрэгшын атомые металлайхиһаа бүрин ба хэһэгшэлэн халаһан химиин нэгэдэл, нэгэн түрэлэй бодос юм.

## Хоолой дабһан

*Хоолой дабһан* хүнэһэнэй зүйл амталхада хэрэглэдэг, шорбог гашуун амта бүхы сагаан, бор үнгэтэй кристаллтай бодос.
Дабһаниинь хоол хүнэһэнэй амта нэмэгдүүлхэ бусад бүхы амталагшаһаа хабигүй ехэ хэмжээтэй хэрэглэгдэдэг. Амталагшын дотор юрэдын хоолой дабһан онсогой байр эзэлнэ. Мүн зарим хүнһые консервировалжа хадагалхын тулада ехэ хэмжээнэй дабһаар дабһалдаг. Хүн плазма ба эсэй гаднахи шэнгэндээ натриин болон хлорой ионой амин шухала шаардалгатай концентрациие барижа байхын тулада тэдэниие тодорхой хэмжээнэй хоолой дабһан хэлбэреэр гаднаһаа абажа байдаг.

Хүн хоногто 5 г NaCl-ые гаднаһаа абаха шаардалгатай. Энэ хэмжээһээ үлүүдэхи абаһаа элүүр мэндэдэ хоротой нүлөө үзүүлжэ болоно.

Категори:Химиин нэгэдэл
Һохор

**Һохор** () — нюдэнэй хараан гэмтэжэ, юумэн үзэхэгүй болоһон хараангүй байдал юм.

## Зүүлтэ

Категори:Тахир дутуу байдал
Дүлии

**Дүлии** () — шэхэнэй соносол гэмтэжэ, юумэн шагнахагүй болоһон соносолгүй байдал юм.

## Зүүлтэ

Категори:Тахир дутуу байдал
Тахир дутуу байдал

**Тахир дутуу байдал** — эрэмдэг, бэе эрхэтэнэй хүгжэл дорой байдал юм.

## Зүүлтэ
Нааданхай

**Нааданхай** () — хүүгэдэй тогложо наадаха хэрэгсэл юм.

Үхибүүдэй нааданхай танин мэдэхын ажа холбогдолтой байха ёһотой. Зүбхэн һунгаһан нааданхай үхибүүдэй оюунай хүгжэлдэ нүлөөлнэ. 0-6 һарада нялха үхибүүдтэ бүхы зүйл нааданхай мэтэ харагдадаг тула энэ наһанда нюдэн алаглам эрээн мяраан нааданхай абажа үгэхэ хэрэггүй. 

Категори:Тоглоон
Тэнгис

[мини|upright=1.35|alt=A wave dashing on the shore|[Санта Каталинын буланда долгин]]
[мини|upright=1.35|alt=Shipping in Singapore Harbour|[Сингапурдахи тэнгисэй тээбэри]]
**Тэнгис** () — дэлхэйн далайһаа эхэ газараар юмуу уһан доорохи үндэрлигөөр тусгаарлагдаһан уһан, саг уларилай горимоор илгагддаг ехэ уһан.
Тэнгис гэдэгынь эхэ газарай ойролсоохо далайн уһанай томохон согсо хэһэгые хэлэдэг. Далай, тэнгисэй уһаниинь дабһатай байдаг ушар эхэ газарай томохон дабһатай нуурнуудые мүн тэнгис гэжэ нэрлэжэ ерэһэн уламжалалтай.

Олон Уласай Уһазүйн байгуулга (International Hydrographic Organization, IHO) тэнгис, нуур зэргые тодорхойлжо, ангилдаг болоод одоо мүрдэжэ бай тодорхойлолто, ангилалые "Special publication S-23, *[http://www.iho.shom.fr/PUBLICATIONS/download.htm Limits of Oceans and Seas] *, 3rd edition, 1953"-һээ үзэжэ болоно. Энэ тобхимолынь гурбадахи хэблэл болоод 4 дэхи хэблэлэй нооргые 1986 ондо бэлэн болгоһон болобошье, зарим нэгэ нэршэл дээрэ һанал нэгдээгүй тула хэблээгүй байна (жэшээнь, Япон тэнгисэй нэрэ).

## Тэнгисүүдэй жагсаалта
### Далайн
* Агнууриин тэнгис
* Адриатын тэнгис
* Азовой тэнгис
* Андаманай тэнгис
* Арабай тэнгис
* Балтиин тэнгис
* Баренцын тэнгис
* Берингэй тэнгис
* Бохайн тэнгис
* Газар дундада тэнгис
* Гренландиин тэнгис
* Дурна Сибириин тэнгис
* Дурна Хитадай тэнгис
* Карибын тэнгис
* Карын тэнгис
* Лабрадорын тэнгис
* Лаптевын тэнгис
* Печорын тэнгис
* Хойто тэнгис
* Сагаан тэнгис  
* Хара тэнгис
* Улаан тэнгис
* Тиморой тэнгис
* Шүрэн тэнгис
* Филиппинын тэнгис
* Тасманай тэнгис
* Эгейн тэнгис
* Шара тэнгис
* Япон тэнгис

### Эхэ газарын
* Арал тэнгис
* Каспиин тэнгис
* Үхэһэн тэнгис

## Зүүлтэ

Категори:Сүнхэрэг
Шэл

**Шэл** () — элһые хайлуулжа хэһэн тунгалаг эд. Шэл хадаа олон түхэлтэй хатуу материал юм. Ехэнхидээ тунгалаг, гэбэшье үнгөөршье хэжэ болоно. Шэлые гол түлэб сахюураар бүтээгдэдэг; гансал сахюурһаа хэгдэһэн шэлые сахюур шэл гэдэг. Энэдхэгһээ бии болоһон юм.

Сонхо лонхо бүтээхэдээ хэрэглэдэг шэл хадаа 75% оршом сахюурай дабхар эһэл (SiO2), натрийн карбонат (Na2CO3) натрийн эһэл (Na2O), мүн шохой (CaO) зэргын бодосһоо бүридэнэ.

Элдэб зүйлнүүдые нэмэжэ шэлэй бүтэсые хубилгабал, олон янзын шэл хайлуулан гаргажа болоно. Бага хэмжээнэй металлай эһэл нэмэхэдэ үнгэтэй шэл бүтээгдэдэг. Жэшээнь, бага хэмжээнэй кобальтын оксид үгэхэдэ хүхэ үнгэтэй шэл гаргана.

Хара туулганай ба эһэл оксид нэмэхэдэ болор шэлые бүтээнэ. Энэнь жэнхэни болор бэшэ, юундэб гэхэдэ бүхы шэлнүүд болор бэшэ хатуу бодос юм. 

Шэлээр хэгдэһэн юумэн, жээшэнь, нюдэнэй шэл ба лонхо баһал шэл гэнэ.

## Зүүлтэ

Категори:Шэл
Эм

**Эм** () гэдэгынь үбшэниие анагаан эдгээхэ гү, али уридшалан һэргылхэдэ юрэндэг болгон хэрэглэхэ химиин бодосой юрэнхы нэрэ юм.

Категори:Анагааха ухаан
Бал

**Зүгын бал** () — сэсэгэй шүүһээр зүгын болбосоруулха шэхэр амтатай нидхагар зүйл; зүгы сэсэгэй балые суглуулан, үүрэндээ хадагалан бии болгодог шэхэрлиг хүнэһэнэй зүйл юм.

## Юрэнхы ойлголто
Зүгынүүд сэсэгһээ суглуулһан балые бэедээ шэлжүүлэн ферментировуулжа задалан үүрэндээ хадагалдаг. Зүгын үүрэниинь 35℃ температуратай байдаг болоод ажалшан зүгынүүд үүрэн доторхи агаарые үргэлжэ һолижо сэбэршүүлжэ байдаг тула уһаниинь ууршажа, шэхэрлигэй хэмжээ 80%-да хүрэнэ. Найрлагадань глюкозо, фруктозоһоо гадна янза бүриин витамин, минерал, аминохүшэлнүүд агуулагдадаг. 1 кгнь 2940 ккал хүрэхэ тун үндэр элшэлгэтэй.

Зүгын бал бага температурада кристаллизировална. Энэ кристаллизировалһан хэһэгынь глюкоза, кристаллизировалаагүй үлэһэн хэһэгынь фруктоза байдаг. Халаахада бусажа анханай байдалдаа ородог болоод шанарынь алдагдадаггүй.

Зүгын бал удаан хадагалха боломжотой. Египетдэ пирамидые малтажа байһан америкын архелеог T.M. Дэвис 3300 жэлэй үмэнэхи зүгын бал хадагалааһатай шэл һаба олоһониинь доторхи зүгын бал шанараа огто алдаагүй байһаниинь тэмдэглэгдэн үлдээ һэн.

Зүгын балда ботулинус гэхээ нянгай үрэ хүбэрэл агуулагдаха тохёолдол бии. Гэхэдээ зүгын бал дотор байхадаа ургажа үржэн хоро хүнөөл тариха аюулгүй, хүнэй бэедэ ороһон хойноошье ургажа үржэхэ шадабаригүй гэгддэг. Харин хоол болбосоруулха эрхэтэниинь бүрин хүгжэж амжаагүй нэгэ хүрэтэрхи наһанай хүүгэдтэ зүгын бал үгэжэ болохогүй.

## Хэрэглээ
Хүнэһэндэ хамагай үргэн хэрэглэдэг.
Талха болон халуун тортдо түрхэжэ эдихэһээ гадна бисалаг, һүн, тараг зэргэ һүн бүтээгдэхүүнтэй холижо хэрэглэхэнь бии.

Кофе болон байхауу сай зэргэ унданда элһэн шэхэрэй орондо хэрэглэнэ. Зүгын балые бүридүүлэгшэ гол бодосынь фруктоза гү, али жэмэсэй шэхэр болоод энэнь бага температурада шэхэрлиг амтань һайн мэдэрэгдэхэ болобошье үндэртэ температурада шэхэрлиг амтаяа алдана. Иимэһээ халуун бүлеэн зүйлтэй холиходо хэмжээень хэтэрүүлхэ магадлалтай.

Байхауу сайда зүгын бал хэбэл үнгэнь харалдаг. Энэнь байхауу сайда агуулагдадаг таннин гэхэ бодос зүгын балда агуулагдаха түмэртэй урбалда ороһонһоо шалтагаална.

Зүгын балые хүнэһэнһээ гадна эмшэлгын зорюулалтаар хэрэглэдэг.

Мүн бага зэргэ шэнгэлээд, эһэгэжэ зүгын балай архи (, ) хэдэг.

Зүгын үүрэнһээ балыень абаһанай дараа үлэхэ лабаар лаа, будаг зэргэ зүйл хэдэг.

## Түрэл
Зүгын бал сэсэгэй түрэлһөө хамааржа амта, үнгэ, үнэр, найрлагань илгаатай байдаг.

* Лёнхобо
** Бүдэг үнгэтэй, хурса үнэргүй.
* Хара хуайса (Юрэнхыдөө хара хуайһанай балые хуайһанай бал гэжэ худалжа байна)
** Бүдэг хүрэн үнгэтэй, амта үнэрэй хубида лёнхобо сэсгынхтэй ойролсоо.
* Бэрсэрүүт жүрж
** Һүүлэй жэлнүүдтэ бэрһэрүүт жүржэ гү, али мандаринай тоос хүртээхэдэ зүгые ашаглахань үсөөнтэй холбоотойгоор үйлдвэрлэл нь үдэжэ бай. Нимбэгэрхүү үнэртэй.
* Хошоонгор
** Дэлхэйдэ хамагай ехэ хэмжээгээр үйлдэбэрилэгдэдэг. Хурса шэхэрлиг үнэртэй болобошье амтань сул.
* Сагаг
Ламрим

**Ламрим** ( <  «мүрэй зэргэ») Түбэдтэ шарын шажаниие үндэһэлэгшэ Зонхобо Лубсан Дагбын ба зарим ламанар зохёоһон “мүрэй зэргэ” шажанай дотоодо ухаанай гол номлолые агуулһан зохёолой түбэд нэрэ. Бүхы Ламримай хубилбаринууд Атиша Гэгээн бэшэһэн «Боди мүрэй зула» (Жанчүб Ламдон) нэрэтэй номһоо гаргаһан. Түбэдэй бурханай шажанай түүхэдэ Ламримынь олон хубилбаритай байдаг. Гэһэншье, ламримай бүхы хубилбаринууд XI зуунай алдартай Буддын шажанай багша Атиша бэшэгдэһэн үндэһэн зохёол Бодхипатхапрадипа («Боди мүрэй зула») хүгжэлые харуулжа байна.. 

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажан
Вакуум

**Вакуум** (\lambda хиин молекулануудай сүлөөтэ замай ута ба d оршоной онсолиг хэмжээ хоорондо харисаагаар тодорхойлогдоно.
d дахуу вакуум таһалгаанай хана хоорондын зай, вакуум һубагай диаметр гэхэ мэтэ абажа болоно. \lambda /d харисаагай удха дахуу бага (\lambda /d \ll 1), дунда (\lambda /d \sim 1) ба үндэр (\lambda /d \gg 1) вакуумые илгагдана.

## Зүүлтэ
Абяан

**Абяан** () — гэдэг ямар нэгэн оршондо (ехэбшэлэн агаарта) тархадаг долгин юм. Амплитуда ба долгиной хэлбэлзэлэй хурдан (хэлбэлзэлэй спектр) хоёроор ехэбхэлэн хэмжэдэг. 
Амплитуда гэдэгынь тухайн абяанай шанга шууд нүлөөлдэг.
Долгиной хэлбэлзэлэй хурданиинь тахайн абяанай нарин үнгэ нам үнгэ гэжэ илгахада нүлөөлдэг.

Абяаниие байгаалиин ба хэмэл гэжэ хоёр анги хубаажа үзэжэ болоно. Байгаалиин абяа хада саг хусанай турша байнга хубилагдажа байдаг. Харин хэмэл абяа бол статик шанартай байдаг. Жэшээнь Saw гү, али хюрөө хэлбэриин, Sine гү, али синус, triangle гү, али гурбалжан хэлбэриин долгинуудые үндэһэн хэлбэреэр ашаглаха, болбол холихо зэргээр үндэһэн абяанаа гаргажа абадаг.  

Хүнэй шэхэн 20 герцһээ 20 000 герцын (20 килогерц) хоорондо шагнаха боломжотой.

## Зүүлтэ

Категори:Долгин
Хэнгэрэг

**Хэнгэрэг** () — дундаа хүнды, үргэн дүхэриг сагаригай хоёр талые арһаар бүрижэ хэһэн, сохихо, дэлдэхэ, дохёо үгэхэ хүгжэмэй зэбсэг.

## Зүүлтэ

Категори:Хүгжэмэй зэбсэгүүд
Лимбэ

**Лимбэ** ( < ) хүнды сэхэ хэлбэритэй нарин уянгалиг дуутай үлеэбэри хүгжэмэй зэмсэг юм.

## Зүүлтэ

Категори:Хүгжэмэй зэмсэгүүд
Бэшхүүр

**Бэшхүүр** () — хүнды сэхэ хэлбэритэй лимбэ зэргые хэрэглэн үлеэжэ дуугаргаха хүгжэмэй зэмсэг юм.

Бэшхүүрые Росси, Беларусь, Украинада *дудка*, Азербайджанда *balaban *гү, али *düdük*, Хойто Кавзаз, Узбекистан, Гүржидэ *дудук*, Хитад *guan* (), Түрэгтэ *mey*, Япондо *hichiriki* () гэжэ нэрлэдэг байна.

## Баялиг бэшхүүр
Бэшхүүрые эртэ үеһөө шажанай зан үйлэ, сүм хиидэй хурал номдо үргэн хэрэглэжэ байгаа. Энэ зэмсэг болбаа хотонгоос гаралтай болоод хожом Хитад улас хэрэглэн, Тан уласай үедэ гадаада бии болгоһон аймагай хүгжэмдэ оролсуулан хэрэглэжэ байһан, тэрэнһээ хойшо Сүн улас уламжалан хэрэглэжэ байһан ушар Сүн уласһаа Ехэ Монгол Улас хүгжэмдөө оролсуулан хэрэглэжэ байгаа. Энэ зэмсэгынь хулаһан хонгёон дээрэ 3 нүхэтэй, амһарыень алтаар үйлдэһэн болоод амһарынь дэрбэгэр, дээдэ үзүүртэнь нарисажа биибээр үлеэнэ. Энэһээ өөр нэгэ зүйлэн бэшхүүр байһаниинь хонгёое модоор үйлдэһэн ба бэень охор, нюур талада 7 нүхэтэй, ара таладаа нэгэ нүхэтэй, зүүн талын хажуу доро нэгэ нүхэтэй, дээдэ үзүүртэ хэрээһэн үгы байна. Мүнөөнэй сүмэ дуган, хэрэглэжэ байдаг зэмсэг мүн гэжэ. Монгол бэшхүүрынь 6 нүхэтэй, нүхэн бүринь нэгэ даруул гү, али нэг эгшэг ажа.

Гандан Тэгчэнлин хиидтэ «Тунгалаг эхэ» гэдэг дуунай ая байха болоод бэшхүүрээр хүгжэмдэхэдэ зорюулһан 6 шугамтай, 6 хуруунай, 6 даруулын хүдэлөөниие (2 гарай 3, 3 хургаар) хүгжэмдэхэ байдалаарынь зурааһата нотоор тэмдэглэһэн байна. Уг бэшхүүрынь европынхи бэшхүүрэй гарай барилһаа өөр баруун гарын барилынь дээдэ таладаа байгаа. Энэ зэмсэгые эртэ үеһөө гуули, зэд, модоор урладаг байһанай дээрэ элдэб нүлөөһөө хамгаалжа түмэр зэдые муудхахагүйн тулада 8 үнэртэнээр арюулан тусхай даабуу, торгомсог эдлэлдэ боожо хадагалдаг байгаа. Эндэ: зади, хаши гүргэм, зандан, агар, габар, эдээр хүгжэмэй аялгуу, шанар хэрэглэхэдэнь нүлөөтэй байгаа һэн. Бэшхүүрые 1960 ондо хүгжэм уралигша, түрын шагналтан Д. Индрээ анха гууляар эхэ загбар гаргажа найрал хүгжэмэй хүгэндэ зохисуулан үйлдээ һэн. Дараань 1964 ондо баяжуулһан бэшхүүриые хэһэн. Эндэ: 6 эгшэгые 12 болгожо бага наймасын (октавын) си бемольһоо дээшэ 2 наймаса үлүү багтаамжатай болгожо, улас хубисхалай 40 жэлйэ ойн сэнгүүнэй арадай найрал хүгжэмэй бүрэлдүүндэ оруулаа һэн. Энэһээ хойшо 5 жэлэй дараа хүгжэмэй зохёолшодой шаардалгаар уг загбарай дахуу даруул нэмэжэ, хүгые тохируулан бага наймасын си бемольһоо 2 наймаса үлүү (12 эгшэгтэ) хахад шаталалаар эгшэглэхээр хубилгаһаниинь монгол арадай, һунгадаг болон оршон үеын хүгжэмэй зохёолшодой бүтээлһөө хүгжэмдэхэ үргэн боломжые нээжэ үгэһэн юм.

## Буряад бэшхүүр

Монголшууд үндэһэнэй найрал хүгжэмые баяжуулха зорилгоор 1960 ондо анха бишыхан бэшхүүрые абажа загбар шэнээр гарган абяа хүгжэмдэхэ боломжогүй 6 эгшэгые, 13 бүтэн (тон) болгожо бага наймасын си бемольһоо хоёр наймаса бүтэн шаталал (тон) эгшэглэхэ болгоо һэн. Арадай хубисхалай 40 жэлэй ойн сэнгүүнэй үндэһэний найрал анха эгшэглүүлээ һэн. Энэһээ 5 жэлэй дараа дахин баяжуулжа хоёр наймаса хахад шаталалаар эгшэглэхэ сараатай болгоһоноор үндэһэнэй болон һунгадаг хүгжэмдэхэ бүрин боломжотой болоо һэн.

## Зүүлтэ

Категори:Хүгжэмэй зэмсэгүүд
Бүреэ

**Бүреэ** () — нэгэ түрэлэй үлеэжэ дуугаргаха хүгжэмэй зэмсэг юм.

## Зүүлтэ

Категори:Хүгжэмэй зэмсэгүүд
Һэлмэ

**Һэлмэ** () — ута матагар хэлбэритэй, хурса эритэй, богони барюултай, хадхаха, сабшаха сэрэгэй хүйтэн зэбсэг; байлдаанда хэрэглэхэ томо хутага 
адли зэбсэг юм.

## Зүүлтэ

Категори:Хүйтэн зэбсэг
Температура

**Температура** (<  — «бараг түлэб») — халуун хүйтэнэй хэмжээе элирхылхэ физикын хэмжэгдэхүүн юм. Бэеын дулаанай түлэб байдалые харуулха үзүүлэлтэ болоод заабал температурын тодорхой нэгэн хубаари Кельвин, Цельси, Фаренгейт, Реомюраар элирхылэгдэн термометрээр хэмжэгдэһэн байна. Температура гэжэ бэеын дотоодо энергиин нюрууе тодорхойлхо үзүүлэлтэ юм. Дотоодо энерги тэглэхэ нюруу 0°К, уһанай шэнгэн хатуу түлэбэй заае 0°C, уһанай шэнгэн хиин түлэбэй заае 100°C, гэхэ мэтэ байдаг.

Уласай нэрэ томьёоной комиссиин шиидбэри, уласай стандартын ёһoop, мүн олон уласай жишэгээр мэргэжэлэй байгуулга температурын хэмжээе Цельсиин хубааряар “градус” гэжэ бэшэжэ, дугааржа ёһые дагажа мүрдэхэнь зүйтэй. 

## Зүүлтэ

Категори:Термодинамика
Хэмжүүр

**Хэмжүүр** () гэдэг тогтоһон хэмжээтэй, хэмжэхэ багажа, юумые үнэлхэ баримжа, хэмжэхэ үйлын үрэ дүн зааһан нэрэ юм.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
### Ном зохёол
* *Кушнир Ф. В.* Радиотехнические измерения: Учебник для техникумов связи. — М.: Связь, 1980
* *Пронкин Н. С.* Основы метрологии: Практикум по метрологии и измерениям. — М.: Логос, 2007

### Стандарт техникын баримта бэшэг
* 29-99''' ГСИ. Метрология. Основные термины и определения
* **ГОСТ 8.207-76** ГСИ. Прямые измерения с многократными наблюдениями. Методы обработки результатов наблюдений. Основные положения
* '''МИ 2427-97''' Оценка состояния измерений в испытательных и измерительных лабораториях

Категори:Хэмжүүр
Пулемёт

**Пулемёт** ( < ) — дэмжэлгын бүлэг болон хуби автомат хурдан галта буу юм.

## Зүүлтэ

Категори:Галта зэбсэг
Солонгос хэлэн

**Солонгос хэлэн** — солонгос үндэһэтэнэй түрэлхи эхэ хэлэн болоод уг хэлэниие Солонгосой хахад аралда оршохо Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Улас, Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалаһан Солонгос Арадай Улас болон БНХАУ-ай Гирин аймгийн Яньбянь-Солонгос үндэһэтэнэй автономито тойрог (саашада Яньбянь) болон Чан Бай Солонгос үндэһэтэнэй автономито шяньда албан ёһоор хэрэглэнэ.

Урда Солонгосой засагай газар албан ёһоор «хангуго» (, 韓國語) гү, али «хангугмаль» (, 韓國말) нэрлэжэ байгаад Хойто Солонгос уласта «чосоно» (, 朝鮮語) гү, али «чосонмаль» (, 朝鮮말) гэжэ нэрлэнэ.

## Юрэнхы мэдэлгэ
Дэлхэй даяар 75 сая үлүү дуугарагшад гэһэн шудалга бии болоод 71 сая үлүү дуугарагшадынь Солонгосой хахад аралда ажа түрэжэ байна. Солонгосой хахад аралһаа бусад газарта гү, али БНХАУ (гол түлэб Яньбянь) болон хуушанай Зүблэлтэ Холбоо уласай (гол түлэб Сахалин, Узбекистан, Казахстан) амидаржа байдаг Солонгос үндэһэтэн, солонгос угсаатай хүн зон уг хэлээр дуугаржа байна. 

Үгүүлбэри зүйн хубида алтай изагуурай хэлэнүүдтэй адли SOV бүридэлтэй. Хэлэ шэнжэлэлэй хубида залгамал хэлэн юм. 

Түүхэдээ япон болон вьетнам хэлэнэй адли ханза үзэг (, 漢字) хэрэглэжэ байһан болоод хитад хэлэнһээ орожо ерэһэн хари үгэ үгэсэй сангай нэлээдгүй хубиие эзэлнэ. Оршон үедэ хангыль гү, али солонгос үзэгые үдэр тутамдаа хэрэглэжэ байна.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
*  (обл.)

## Холбооһон
* Форум изучающих Корейский язык
* Уроки корейского языка
* Учебник корейского языка
* Как писать корейские названия и имена
* Курс корейского языка

Категори:Хэлэнүүд
Категори:Россиин арадуудай хэлэнүүд
Солонгосой хахад арал

**Солонгосой хахад арал** бол зүүн талаараа Япон тэнгис, урда талаараа Солонгосой хоолой, баруун талаараа Шара тэнгистэ тулаһан Ази түбиин дурнада захада оршодог хахад арал юм. Эндэ Солонгос орон гү, али Урда Солонгос, Хойто Солонгос хоёр оршодог.

## Газар зүй
Солонгосой хахад арал утань 200-300 км, үргэниинь 1000-1100 км һунажа 220.8 мянган дүрбэлжэн км талмай эзэлнэ. Хахад аралай зүүн тала уулархаг, хүн зон үсөөн. Тэндэ Тэбэг уула зэргэ уулын нюрган, Кымгансан зэргэ туристнарай орон бии. Баруун тала нам дооро, хүн зон шэгүү һуудаг болоод Сеул, Пёнъян, Инчон мэтын томохон хото, Ханган, Тэдонган зэргэ гол мүрэн байдаг.

I һарада температура −20&nbsp;°C-һоо +4&nbsp;°C хэм, VII һарада 24&nbsp;°C-һээ 26&nbsp;°C хэм байдаг. Жэлэй шииг хэмжээ 1500 мм.

## Зураг


Файл:Feb 2011 Heavy Snow on the Korean Peninsula.jpg|Хиймэл дагуулын гэрэл зураг. 2011 оны II сар.
Файл:Korean Peninsula topographic map.png|Физик газар зүйн зураг
|᠎Юрэнхы газарай зураг


Категори:Ази
Категори:Солонгос
Нью-Мексико

**Нью-Мексико**() — Америкын Нэгэдэһэн Уласай баруун урда, баруун хэһэгтэ оршохо можо улас юм. Уулын можо уласуудай нэгэдэ тоосогдодог. Хүн зоной нягташалынь 6.27/км² болоод АНУ-ай зургаадахи хүн зон һиирэг һуурижаһан можо улас болоно.

Унаган америкынхид хэдэн зуунай турша нютаглажа ерэһэн тус нютаг мүн Испаниин эзэнтэ гүрэнэй Шэнэ Испани дэд хаанлиг, Мексикын нэгэ хэһэг байгаад Америкын Нэгэдэһэн Уласай нютаг дэбисхэр боложо, уламаар можо уласай зэргэлэлтэй болоо һэн. АНУ-ай можо уласууд дунда Нью-Мексико Испаниин колонизацилагшад болон Латин Америкын шэлжэн һуурижагшадай удам буюу испанигуудай эзэлхэ хуби эгээн үндэр можо улас юм. Мүн унаган америкынхидай эзэлхэ хубяар Аляска, Оклахомагай дараа гурбадугаарта, тоогоор Калифорни, Оклахома, Аризона, Техасай дараа табадугаарта ородог. Можо уласай нютагта дэбисхэртэ нютаглаха унаган эрхэтэдынь голшолон Навахо, Пуэблошууд байдаг. Иимэ тус можо уласынь хүн зон зүй, соёлой хубида испаниинхи, унаган америкынхидай хүсэтэй нүлөөлэл доро оршодог онсолигтой юм. Нью-Мексикын далбаанда Испани, Зиашуудай тэмдэглэхэ улаан, алталиг үнгэ, унаган америкынхидай шүтэдэг наран ороһон байдаг.

## Зүүлтэ


Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Оклахома

**Оклахома** (, черокяар ᎣᎦᎳᎰᎹ) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Түб Урда бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас. 2007 оной тоосоогоор 3,617,316 оршон һуугшадтай, 177,847 км² нютаг дэбисхэртэй байһан Оклахома можо уласынь хүн зоноороо 28-д, газар нютагаараа 20-д ородог. Можо уласай нэрэнь Чоктоо хэлэнэй *okla* ба *humma* гү, али «улаан хүнүүд» гэһэн үгэһөө гаралтай болоод албан бусаар *Дарыхан можо улас* нэрээрээ нэрлэдэг. 1907 оной арбаннэгэдүгээр һарын 16-нда улаан арһатанай нютаг дэбисхэрһээ бии болгоһон Оклахома можо уласынь холбоондо нэгэдэһэн 46-дахи можо улас болоһон. Ниислэл болоод эгээн томо хотонь Оклахома-сити юм.

Байгаалиин хии, газарай тоһон, хүнэһэнэй бүтээгдэхүүнэй томо үйлэдбэрилэгшын нэгэ Оклахомань ниидхэ, эршэм хүсэн, сахилгаан холбоо, биотехнологиин һалбари дээрэ тулгуурилһан эдэй засагтай. АНУ-ай эгээн хурдан ургажа нэмэгдэжэ бай эдэй засагтай тус можо улас нэгэ хүндэ ногдохо оролгын дэбжэлтэ болон дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнэй дэбжэлтээр дээгүүр байрада ородог. Оклахома-сити болон Тулза Оклахомагай эдэй засагай гол түбүүдэй үүргэ гүйсэдхэдэг ба можо уласай ниитэ хүн зоной 60 оршом хубинь эдэ хотын метрополитан бүһэдэ оршон һуудаг. Тус можо улас эдэй засаг, элүүр мэндын һалбарида холимог үзүүлэлтэтэй болоод эгээн томо ехэ һургуулинуудынь Америкын ехэ һургуулинуудай лигэдэ оролсодог.

Оклахомагай нютагай ехэнхи хэһэгынь намхан нуурнууд, тала нютагта хамаарха болоод, зүүн талаараа ой модотой. Тус можо уласай нютаг дэбисхэрэй ехэнхинь хатуу шэрүүн уларилтай АНУ-ай Ехэ Тала болон Дотоодо Үндэрлиг газарта оршодог. Хүн зониинь германшууд, ирландшууд, англишууд, унаган америкынхидһаа гаралтай болоод унаган америкынхидын ниитэ 25 хэлэн аялгуугаар хэлэдэг алишье можо уластай харисуулһан олон юм. Тус можо улас Америкын соёлой гурбан гол бүһын уулзабарида оршодог ба үүгээр мал туубариин зам дайража үнгэрдэг байгаа. Тэрэ энэ нютагта урда һуурижагшад ерэжэ һуурижажа байһан болоод унаган америкынхидта зорюулжа засагай газарһаа онооһон нютаг дэбисхэр багтадаг юм. Христианствын евангелис урасхал библиин бүһэ тус можо уласые улас түрын хубида эгээн консерватив можо уласуудай нэгэ болгоһон болобошье Арадшалһан намда олонхи һунгагшад бүридхүүлһэн байдаг ажа.

## Зүүлтэ


Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Пенсильвани

**Пенсильваниин Хамтын Нүхэрлэл** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Зүүн Хойто хэһэгэй Дунда Атлантик бүһэдэ оршохо можо улас. Урда талаараа Делавэр, Мэриленд, баруун урда талаараа Баруун Вирджини, баруун талаараа Огайо, хойто талаараа Нью-Йорк (можо улас) болон Канадатай, зүүн талаараа Нью-Джерси можо уластай тус тус хилэлдэг. Можо уласай хамагай олон хүн зонтой хотонууд гэбэл Филадельфи, Питтсбург, Аллентаун болоно.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Gov. Andrew Curtin's Pennsylvania Reserve Volunteer Corps, Civil War 1861–1864
* Official state government site
* Pennsylvania Department of Transportation 
* Allegheny National Forest
* Pennsylvania Wilds
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Pennsylvania
* Energy Data & Statistics for Pennsylvania
* Pennsylvania State Facts 
* Official state tourism site
* Biography of William Penn from 1829 
* A History of Pennsylvania from 1905 
* Free Original Documents Online: Pennsylvania State Archives 1600s to 1800s
* Miller, Randall M. and William Pencak, ''Pennsylvania: A History of the Commonwealth'' 
* Interactive Pennsylvania for Kids
* Pennsylvania Department of Community and Economic Development
* National Association of Counties (information on each Pennsylvania County) 


Файл:Philadelphia-CityHall-2006.jpg
Файл:Heinz Field02.jpg
Файл:Towanda Main Street.jpg



Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Тээрмэ

**Тээрмэ** () — будаа таряаниие гурил болгон тээрмэдэхэ хэрэгсэл юм.

Олон янза тээрмэнүүд байдаг:
* Гар тээрмэ
* Һалхин тээрмэ
* Уһан тээрмэ
* Сахилгаан тээрмэ
* Морин тээрмэ

## Мүн үзэхэ
* Гурил
* Таряа
* Талха


Категори:Талхан
Категори:Механизм
Һалхин тээрмэ

**Һалхин тээрмэ** — һалхинай хүсөөр ажаллаха будаа таряаниие гурил болгон тээрмэдэхэ тээрмэ юм.

## Мүн үзэхэ
* Гурил
* Таряа
* Талхан
* Гар тээрмэ
* Уһан тээрмэ

Категори:Тээрмэ
Категори:Талхан
Категори:Механизм
Род-Айленд

**Род-Айленд** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Зүүн Хойто хэһэгэй Шэнэ Англиин бүһэдэ оршохо АНУ-ай нэгэн можо улас. Тус можо улас нютаг дэбисхэрээр АНУ-ай эгээн жэжэхэн можо улас. Род-Айленд баруун талаараа Коннектикут, хойто болон зүүн талаараа Массачусеттс, баруун урда талаараа далайгаар Нью-Йорк можо уласуудтай тус тус хилэлдэг.

Тус можо уласые Род-Айленд гэжэ нэрлэхэнь түгээмэл болобошье, нютаг дэбисхэрэй ехэнхинь Хойто Америкын эхэ түби газарта оршодог. *Провиденсын Плантаци* гэжэ эхэ газарые хэлэжэ байбал, *Род-Айленд* гэһэн нэрэнь Акиднек аралай албан ёһоной нэрэ юм (одоо Ньюпорт, Миддлтаун, Портсмут хотуудһаа бүридэнэ).

Туйлбаритай тусгаар тогтонолой түүхэтэй Род-Айленд Америкын түрүүшын арбангурбан колониһоо эгээн түрүүндэ Британиин ноёрхолһоо тусгаар тогтоноһоноо тунхаглаһан болон АНУ-ай Үндэһэн хуулиие эгээн һүүлдэ зүбшөөрһэн юм.

Род-Айлендын эхэ газарай нютаг дэбисхэрэй арбанай нэгэ оршом хуби дабһатай уһаар бүрихэгдэһэн болоод можо уласай алишье хэһэг уһанай захаһаа автомашинаар гушан минутаһаа үлүү ябахааргүй газар оршодог тула «Далайн можо улас» гэһэн нэрые албан ёһоор абаһан болобошье уридынь «Бишыхан Роуди» гэжэ олон жэл хосолдог байгаа һэн.

## Зүүлтэ


Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Теннесси

**Теннесси** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Түб Зүүн хэһэгт оршодог АНУ-ай можо улас. Ниислэлынь Нэшвилл, эгээн томо хотонь  Мемфис. Хүн зониинь 6,214,888 болоод бүхы табин можо улас дундаа 17-до ородог.

## Зүүлтэ


Файл:Tennessee Bicentennial Mall - carillon pillars.jpg
Файл:Alcoa-highway-black-friday-tn1.jpg
Файл:Tennessee State Capitol 2009.jpg



Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Техас

**Техас** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Түб Урда хэһэгтэ оршодог АНУ-ай можо улас болоод *Үншэн одоной можо улас* гэжэ нэрэтэй. Ниислэлынь Остин хото. Техас нютаг дэбисхэр, хүн зоноороо АНУ-ай можо уласууд дундаа хоёрто ородог. Ниитэ 696,241 км2 нютаг дэбисхэртэй, 23.9 сая хүн зонтой. можо уласай эгээн томо хотонь Хьюстон. Даллас-Форт Вөрт-Арлингтон Техасын эгээн томо метрополитан бүһэ болоод АНУ-да дүрбэдэ ородог.

Дурна зүгһөө баруун зүгтэ аялхада Техасай газар ороной байдал Гүн Урдаһаа Баруун Урдын сүл болон аажуухан хубирха болоод нараһан ойһоо эхилээд сарсан заримдаг ой, тала нютаг, тэгһэнээ эсэстэнь Биг Бэндын сүл гаража ерэнэ. Техасай энэ үргэн уудам тала нютагһаа «Техаста юм бүхэн томо байдаг» гэһэн хэлэсэ үгэ гаража ерэһэн. Удаан хугасаанда Америкын үхэрэй ажахын түб боложо ерэһэн түүхээрээ Техас дэлхэйн ехэхэн хэһэгтэ ковбойн дүрэ түрэхөөр танигдадаг бэлэй.

Техас түүхэ, соёлой хубида Америкын Урдын ойро холбоотой. Гэхыдээ Испани, Мексикын харьяанда байһан түүхэтэй тула Техасые Баруун Урдын можо улас гэжэ ангилжа баһа болоно. Оршон һуугшадынь эдэ ангилалые хүлеэн зүбшөөрхын зэргэсээ олон хүн тусгаар Техасай онсо сарай бүһын шошгонуудһаа дээгүүр табигдаха ёһотой гэжэ үзэдэг.

Испани Техасые эзэмшэһэн түрүүшын Европын улас болоһон. Дараань 1836 ондо тусгаар тогтониһон Бүгэдэ Найрамдаха Техас Улас байгуулагдаха хүрэтэр тус газар нютаг Мексикын бүрилдэхүүндэ бэлэй. 1845 ондо тус улас АНУ-ай 28-дахи можо улас болоод нэгэдэжэ оробо. Техас иимэ АНУ-да нэгэдэһэниинь 1846 ондо Мексика-Америкын дайн дэгдэхэдэ хүргэһэн үйлэ ябадалай нэгэ байһан болоод уламаар Америкын эрхэтэнэй дайн дэгдэхэдэ хүрэһэн юм.

1900-аад оной үедэ тус можо уласта газарай тоһон элирһэнээр эдэй засагынь огсом ехэдхэһэн ажа. Тэрэнһээ хойшо Техасай эдэй засаг олон һалбари шэглэлээр хүгжэһэн. Техас үндэр технологи, био анагааха ухаанай шудалга, дээдэ болбосоролой томохон бааза һуури болон хүгжэһөөр байгаа бэлэй. Техас можо уласай ниитэ бүтээгдэхүүнөөр АНУ-да хоёрдохидо ородог.

## Зүүлтэ

## Мүн үзэхэ
* 
* 
* 

## Холбооһон
;Можо уласай засагай газар
* The State of Texas
* Texas State Databases  — Annotated list of searchable databases produced by Texas state agencies and compiled by the *Government Documents Roundtable of the American Library Association*.
* Texas Politics. An online textbook from the College of Liberal Arts, The University of Texas.
;АНУ-ай засагай газар
* Energy Profile for Texas- Economic, environmental, and energy data
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Texas
* Texas State Facts 
* South and West Texas, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary
;Бусад
* The Texas State History Museum
* The Handbook of Texas Online Published by the *Texas State Historical Association*
* ''Texas Register'', hosted by the *University of North Texas Libraries*
* Open Directory: Texas
* South and West Texas: A National Register of Historic Places Travel Itinerary


Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Орегон

**Орегон** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Номгон далайн баруун хойто бүһэдэ оршохо АНУ-ай можо улас юм. Ниислэл Cэйлем, эгээн томо хотонь Портленд. Хүн зониинь 3,825,657 болоод бүхы табин можо улас дунда дүрбэдэ ородог.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Албан ёсны вэбсайт


Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Оһайо

**Оһайо** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Баруун бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас. Ехэ нуурнуудай бүһэ нютагта багтадаг Оһайо можо улас он удаан жэл Хойто Америкын соёл, газар зүйн уулзабари сэгэ байһаар ерээ һэн. Европынхид анха ерэхэ үедэ болон тэрэнэй дараагаар Оһайогой мүнөө үдэрэй нютаг дэбисхэртэ нютаглажа байһан унаган америкынхид Шауни, Ирокез, Майами, Вайандот омогойхид ороно. 1700-аад онһоо эхилэн тус нютагта Шэнэ Англи, Дунда Атлантын можо уласууд, Аппалача, Дээдэ Урдаһаа ерэһэн хүнүүд һуурижаха болоо.

1984 онһоо үмэнэ АНУ-ай хүн зоной тоололгын тобшоо Оһайое Түб Хойто Бүһэдэ оруулжа тоосодог байба. Тус бүһые дараа «Дунда Баруун» гэхэ боложо хоёр хэһэгтэ хубаагдаа. Оһайо мүнөө Түб Зүүн Хойто можо уласуудай нэгэ гэжэ тоосогдодог. Оһайо АНУ-ай зүүн эрьеһээ гаднахи можо уласууд дундаа хүн зоной нягташалаар тэргүүлдэг болоод хүн зоноороо АНУ-ай ниитэ можо уласууд дунда 7-да ородог.

Оһайо Баруун Хойто захирамжын дахуу Холбоондо нэгэдэһэн түрүүшын можо улас болоһон. Тус можо уласай шуудангын тобшолол **OH** болоод уламжлалта тобшололынь **O** юм. Оһайогой унаган эрхэтэдые Оһайошууд гэхэ гү, али *бакай* гэжэ *Aesculus glabra* гэдэг модоной нэрээр нэрлэдэг.

## Хотонууд




## Зүүлтэ


Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Урда Дакота

**Урда Дакота** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Баруун бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас. Энэ можо уласые Лакота, Дакота (Сиу) гэһэн унаган америкынхидай омогой нэрээр нэрлэбэ. Урда Дакота 1889 оной арбаннэгэдүгээр һарын 2-ндо Холбоондо нэгэдэһэн. (Хойто Дакота зэргэ нэгэдэһэн.) можо уласай түбдэ оршохо Пьер хото можо уласай ниислэл болоод 150000 хүн зонтой Сиу-Фоллз можо уласайхи эгээн томо хото юм.

АНУ-ай түб хойто хэһэгтэ оршохо Урда Дакота Миссури голоор ниигэм, эдэй засагай хубида бэе бэеһээн илгаатай хоёр хэһэг болон хубаагдадаг. Оршон һуугшад эдэ хэһэгые баруун гол, зүүн гол гэжэ нэрлэдэг. Можо уласай зүүн хэһэгэй үржэл шэмтэй хүрһэндэ янза бүриин үрэ таряа тарижа ургуулдаг бол баруун таладань мал ажахы зонхилһон хүдөө ажахытай юм. Можо уласай баруун урда хэһэгтэ намхан, нарһаар хушагдаһан Блэк Хиллз нюрган оршоно. Унаган америкынхидай хубида онгон шүтээн болоһон, можо уласай аялал туризмын гол талбари Блэк Хиллзтэ Рашмор уула байдаг бэлэй. Рашмор уула можо уласай эгээн алдартай газар болон Урда Дакотын бэлэг тэмдэг юм.

Хүдөө ажахы, хүдөөгэй амидаралай хэб маяг зонхилһон уламжалалтай Урда Дакота оршон һуугшадые өөртөө татаха буюу барижа байхын тулада эдэй засагаа олон һалбаряар хүгжүүлхые түүмэлхэ болоо. Тус можо улас одоошье гэһэн юрэнхыдөө хүдөөгэй шэнжэтэй болоод АНУ-да хүн зоной нягташалаар эгээн доогуурта тоосогдодог. Арадшалһан Намай хэд хэдэн нэртэй сенатчид Урда Дакотаг холбооны түвшинд төлөөлдөг боловч можо уласай засагай газарт Бүгэдэ Найрамдаха Нам зонхилдог ба һүүлшын арбан юрэнхылэгшын һунгуулида бүгэдэ найрамдахашууд Урда Дакотада олонхиин һанал абаа һэн.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Official website of State of South Dakota
* South Dakota State Databases  - Annotated list of searchable databases produced by South Dakota state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
* Energy Profile for South Dakota 
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of South Dakota
* U.S. Census Bureau 
* South Dakota State Facts 
* South Dakota State Historical Society Press  Books and journals published by the State Historical Society


Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Урда Каролина

**Урда Каролина** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Урда бүһэдэ оршодог Урда Каролина 1788 оной дүрбэдүгээр һарын 23-нда Холбоондо нэгэдэһэн. Можо уласай ниислэл 130 591 хүн зонтой Колумби хото можо уласай ниислэл болоод можо уласайхи эгээн томо хото юм. 

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* SC.gov — The new official website of South Carolina
* My SC  — The current official website of South Carolina
* Discover South Carolina — The official tourism website of South Carolina
* US Census Bureau  (Бюро переписи США)
* South Carolina County Maps  Full color maps. List of cities, towns and county seats
* Literature of South Carolina  at Southern Literary Review
* South Carolina State Facts 


Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Юта

**Юта** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай баруун хэһэгтэ оршохо можо улас юм. АНУ-ай бүрилдэхүүндэ 1896 оной 1 һарын 4-ндэ нэгэдэн орожо, тус уласай 45-дахи можо улас болоо һэн. Ютагай ниитэ 2,784,572 хүн зоной 80% оршом Солт-Лейк Сити оршомой Васач Фронтдо түблэржэ оршон һуудаг тула можо уласай нютагай ехэнхи хэһэгтэнь хүн амидардаггүй хэдышье АНУ-даа 6-д орохо томо хүн зоной түблэрэл бии болоо һэн. "Юта" гэһэн нэрэ Ют хэлээр "уулын хүн зон" гэһэн удхатай, Ют обогойхид нэрэһээ гаралтай. Юта можо улас урда талаараа Аризона, зүүн талаараа Колорадо, зүүн хойто талаараа Вайоминг, хойто талаараа Айдахо, баруун талаараа Невада можо уластай хилэлнэ. Мүн Нью-Мексико можо уластай нэгэ сэгээр шүргэлсэдэг.

Юта Нэгэдэһэн уласай эгээн ехэ шүтэлгтэй можонуудай нэгэ бэлэй. Юташуудай 41%-60% Иисус Христосой Хожомой Үеын Гэгээнтэнүүдэй Церковиин (Мормоной сектэ) гэшүүн байдаг болоод Ютагай соёл, үдэр тутамай амидаралда ехэхэн нүлөө үзүүлдэг.

Тус можонь тээбэри, мэдээлэлэй технологи, шудалга, түрын үйлэшэлгэ, уул уурхай, аялал туризмын түб бэлэй. АНУ-ай Хүн Зоной Тоололгын Тобшооной дуридаһанаар Ютань 2008 оной байдалаар АНУ-ай эгээн хурдан ехэдхэжэ бай можо юм. 2000 - 2005 ондо Юта можо уласай Сент-Джорж хотонь эгээн хурдан тэлэжэ бай метрополитан бүһэ нютаг болоно.

## Зүүлтэ

## Холбооһон


Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Цзягувэнь

**Цзягувэнь** (, *jiǎgǔwén*, *цзягувэнь* «яһан бэшэг») — хитад хэлэнэй үзэгэй эртын хубилбари.

Хитадай түб хэһэгэй Хэнань можын Аньян хотодо, ойролсоогоор 24 дүрбэлжэн км талмайтай Инь гэжэ нэрлэһэн эртын томохон хотын туури байха ба, энэ эртын хотын нэрэнь дэлхэйн соёлой түүхын хуудаһанаа үүрдэ тэмдэглэгдэн үлэһэн юм.

Эртын һорболжо үгүүлһэнээр  14-р зуунда Шан уласай хаан Пань Гэн ниислэлээ эндэ нүүлгэжэ абшарһан болоод тус газар 300 үлүү жэлэй турша Шан уласай улас түрэ, соёл, эдэй засагай түб болоһон байдаг. Анха 1928 ондо Инь тууриие нээжэ малталга хэһэн ба эндэһээ хүрэл эд зүйл, яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһан дээрэ һиилэһэн бэшэг бэлэг зэргэ маша ехэ түүхын олдобори олдоһониинь археологиин түүхэдэхи гайхамшагта нээлтэнүүдэй нэгэ болоһон юм.

Яһан бэшэг гэдэг яһата мэлхэйн хуяг гү, али амитанай яһан дээрэ һиилэжэ бэшэһэн эртын бэшэг юм. Шан уласай хаад ноёд бурханда этигэжэ, буг шүдхэртэ сүсэглэдэг байһан болоод алибаа хэрэгые бүтээхэһөө үмэнэ ямагта яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаар һайн муу хуби заянаа түлэгдэн үзэжэ, түлгэндэ бууһан зүйлһээ яһан дээр тэмдэглэн үлдээдэг байгаа. Яһан дээрэхи тэрэ бэшэгые «Яһан бэшэг» гэжэ нэрлэбэ. Уламаар түлгэндэ буулһан зүйл бэелхэ үедэ тухайн зүгнэлые тэмдэглэһэн хуяг юмуу яһые албан ёһоной архивай баримта болгон хадгалдаг байһан байна. Иимэһээшье эдэ суглуулгань Хитад уласай хамагай эртын бэшэмэл түүхын баримта болодог ажа.

Яһан бэшэг эртын хүнүүдтэ нюусалиг зүйлнүүдэй нэгэ байһан агаад ханза һиилбэритэй яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаниие хүнүүд луугай яһан гээд бодожо эмшэгээнд хэрэглэдэг байба. Энэ байдал 1899 ондо Ван И-жун гэһэн наймаашан эрэ эдэнь нэгэн түрэлэй эртын бэшэг байна гэһэн мэдэхэ хүрэтэр үргэлжэлһэн гэдэг ба энэ нээлтэнь археологнар, хэлэ шэнжэлэлшэдэй анхааралые татаһанаар тэдэниие шудалжа эхилһэн байдаг. Одоогой байдалаар малталгаар ниитэ 150 000 үлүү яһата мэлхэйн хуяг, амитадай яһан олдоһон ба ниитэ 4 500 оршом ханза олдоод байгааһаа 1000 үлүү ханзые тайлажа уншаһан байдаг. Эдэ ханза бэшэгүүдые шудалалаар тухайн эртын саг үедэ бэшэг үзэгэй сайтар хүгжэһэн тогтосотой байгаа гэһэн дүгнэлтэдэ хүрэһэн юм.

Яһан бэшэг нэн эртын үнэлжэ баршагүй үнэтэ түүхэн олдобориин хубида 3000 үлүү жэлэй тэртээхэ Хитадай ниигэмэй улас түрэ, эдэй засаг, соёлой талаарха мэдээсэлые хадагалан үлдээһэн юм. Яһан бэшэг Хитадай эртын түүхэ, илангаяа Шан уласай үеын түүхые шудалха эгээн шухала шууд материал болоһоор ерэһэн болон мүнөөдэр яһан бэшэгэй шудалга дэлхэй хэмжээнэй шудалал болотороо хүгжөөд байна.

## Ном зохёол
* Крюков М. В. «Язык иньских надписей» М. 1973
* Tsien, *Written on Bamboo and Silk*, 2004.

Категори:Хитад хэлэн