open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Энэдхэгэй далай

**Энэдхэгэй далай** — Дэлхэйн гурбадахи томо далай болоод дэлхэйн уһан гадаргуугай 20%-иие эзэлнэ. Уг далайнь хойто талаараа Ази, баруун талаараа Африка, зүүн талаараа Малайзиин хахад арал, Австрали, урда талаараа Урда далайгаар (Антарктидаар) хүрээлэгдэнэ. Энэдхэгэй далайнь зүүн утаригай 20°-аар Атлантын далайһаа , зүүн утаригай 147°-аар Номгон далайһаа тус тус тусгаарлагдана. Хамагай хойто сэгэнь хойто үргэригэй 30° гү, али Персиин булан юм. Энэдхэгэй далайн урта, үргэниинь ойролсоо болоод 10,000 км үргэн, ниитэ талбайнь 73,556,000 км² (Улаан тэнгис, Персиин буланг оролсуулаад), уһанай ниитэ эзэлхүүниинь 292,131,000 км³ болоно. Далайн дундажа гүн 3,890 м.

Энэдхэгэй далайда хэд хэдэн томохон мүрэн - Замбези, Шат-Эль-Араб, Инд, Ганга, Брахмапутра, Иравади зэргэ шудхана. Уг далайда 2 томо урдагал урдагал байна. Эхинхэ гү, али хойто урдагалиинь сагай зүүнэй дагуу, дараагынхиинь экваторай урда хэһэгтэ сагай зүүнэй эсэрэг шэглэлдэ урдана. Далайн гүнэй урдагалиинь Атлантик далай, Улаан тэнгисһээ ерэхэ урдагалһаас хамаарна. Хойто үргэригэй 20° оршомдо гадаргуугай уһанай хэм 22&nbsp;°C, түүнһээ зүүн тиишэ 28&nbsp;°C-һаа дабана. Урда туйл руу ойртоход далайн уһанай гадаргуугай хэм огосом буурна. Урда үргэригэй 65° оршомдо мүльһэн уула тааралдана. Дабһажалтань 3,2 - 3,7% байха болоод Арабын тэнгис, баруун урда Австрали оршомдо уһан хамагай үндэр дабһажалтатай байна.

## Зүүлтэ


Категори:Далайнууд
Сэнгэ мүрэн

**Сэнгэ мүрэн** ( - *Сэнгэ цангпо*) гү, али **Инд мүрэн** ( *Sindhu*) үнэхөөрөө Пакистанай нютагаар урдажа, Арабын тэнгистэ шудхадаг томохон мүрэн юм. Ниитэ 1,165,000 км² талбай бүхы һаба газартай, жэлэй урьһасаараа дэлхэйн 21 дэхи томо мүрэн юм.

## Зүүлтэ

Категори:Гол мүрэн
Ганга мүрэн

**Ганга мүрэн** ( гү, али ) — баруун Хималайһаа эхэ абажа хойто Энэдхэгһээ Бангладеш хүрэтэр зүүн урагша 2,525 км урдажа Энэдхэгэй далайн Бенгалиин буланда шудхадаг томохон мүрэн юм. Гангань Энэдхэгэй хамагай ута мүрэн болоод урһасаараа дэлхэйдэ хоёрто ородог. Ганга мүрэнэй хүндынь хүн хамагай шигүү һуурижаһан голой хүнды юм. Тэндэ 1 км²-дэ 390 хүн амидардаг болоод ниитэ 400 сая оршом хүн оршон һуурижадаг. Энэдхэг ба Бангладешай хилэнь Ганга мүрэнөөр зааглагдадаг.

Гангань Хиндү шажанай хамагай арюун гол мүрэн болоод олон сая Энэдхэгшүүдэй амин зуулга болодог. Түүхын үүдэнһээ Энэдхэгэй олон ниислэлнүүд энэ мүрэнэй эрьеэр байрашажа байһан.

Гангань 2007 оной дэлхэйн хамагай ехээр бохирлогдоһон 5 голын нэгээр нэрлэгдэһэн ба Варанасигай оршомдо Энэдхэгэй засагай газарһаа зүбшөөрэгдэһэн хэб хэмжээнһээ даруй 100 дахин элүү бохирдолтой байгаа юм. Уһанай бохирдолынь хүндэ түдыгүй олон зүйлын загаһан, хоёр нютагтануудай амидаралда һүрэгөөр нүлөөлжэ байна. Ганга мүрэниие сэбэрлэхэ хүдэлөөниинь абилга, хээл хахуули, техникын шадамжа, шажанай бүлгүүдэй эсэргүүсэл зэргэһээ улбаалжа зогсонги байдалтай байна.

## Холбооһон

* Ганг — Словарь современных географических названий.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Гол мүрэн
2014 он

2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016


**2014 он** (**[[Ромын тоо|MMXIV]]**) гү, али **Хоёр мянга арбан дүрбэн он**, **Хоёр мянган арбан дүрбэдүгээр он** — һагба гарагта эхилһэн юрэдын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Ниитын тоолол ёһоор *[[Манай эрэ|Манай эрын]]* 2014 дахи он болоод 3 дахи мянган болон 21-р зуунай 14 дахи, 2010 оной 5 дахи он болоно.

Тааруу байһан онууд:
* 103 Чучхе он (БНАСАУ-та).
* Хэйсэй үеын 26 он (Япондо).

Ородой Холбооной Уласда «Соёлой жэл» ().

Рига (Латви) ба Умео (Швед) 2014 оной Европын соёлой ниислэлүүд болоһон.

Уласхороондын кристаллографиин он (ЮНЕСКО).

Уласхороондын бүлын таряан ажахын он (ФАО).

## Наһа баралганууд
* 4 һарын 17 — Габриэль Гарсиа Маркес, Колумбиин зохёолшо, удха зохёолой Нобелиин шагналтан (1982).
* 5 һарын 25 — Войцех Ярузельский, Польшын түрын ажаябуулагша, Польшын нэгэдэһэн ажалшадай намай түрүүшын нарин бэшэгэй дарга (1981—1989), Польшын юрэнхылэгшэ (1989—1990).
* 7 һарын 7 — Эдуард Амвросиевич Шеварднадзе, Гүржиин коммунис намай түб комитедэй түрүүшын нарин бэшэгэй дарга, СССР-эй гадаада хэрэгүүдэй сайд, Гүржи Уласай юрэнхылэгшэ (1995—2003).
* 7 һарын 12 — Валерия Ильинична Новодворская, орос диссидент, хүнэй эрхые хамгаалагша, публицист, «Арадшалһан холбоо» намай ударидагша.

## Зүүлтэ

Категори:Онууд
Урда далай

**Урда далай** — 5805 метр хүрэтэр гүнзэгы, 20,327 сая км² талбайе эзэлдэг болоод **Урда туйлын далай**, **Урда мүльһэн далай**, **Антарктикын далай** (Антарктидатай андууржа болохогүй) гэхэ мэтээр баһа нэрлэгддэг.

## Газар зүйн байрлалга
Урда далайнь үргэригэй 60 хэмһээ урда зүгтэ, Антарктида түбиие хүрээлэн байдаг ба хойто зүгтээ Атлантын далай, Энэдхэгэй далай болон Номгон далайтай ниилдэг юм.
Антарктида түбиин гүнэй уһан, мүльһэн уула, хайлһан дабсагүй гадаргын уһан болоод далайн гүнэй дулаан уһан нэгэ доро байдагһаа Урда далайнь далайшадай дунда хамагай ехэ шуургатай далайгаар тодорһон байдаг.

Урда далайда хэд хэдэн арал байдаг байна.

## Мүн үзэхэ
* Антарктика
* Урда туйл

## Холбооһон

* Өмнөд далайн талаар мэдээлэл (англи  
* Өмнөд далай орчмын газрын зураг (орос) 

## Зүүлтэ
Хара тэнгис

**Хара тэнгис** — зүүн урда Европодо, Анатолиин хахад арал (Турк) дээрэ байрлаха, эхэ газар дундын тэнгис юм. Уг тэнгисиинь Газарай дундада тэнгис, Эгейн тэнгисээр Атлантик далайтай холбогдоно. Босфор хоолойнь Хара тэнгисиие Мрамор тэнгистэй, уламаар Дарданелл хоолойнь Эгейн тэнгистэй холбоно. Эгейн тэнгисиинь Газарай дундада тэнгисэй нэгэ хэһэг гэжэ тоосогдодог байна. Эдэгээр тэнгисүүд (уһанууд) Ази болон Европо тибиин хилэ юм. Хара тэнгисиинь баруун хойто таладаа Керчиин хоолойгоор Азов тэнгистэй холбогдоно.

Хара тэнгисэй ниитэ талбайнь 436400 км2,, хамагай ехэ гүниинь 2200 метр  хүрэнэ. 
Газарай дундада тэнгистэй адли Хара тэнгис рүү жэлдэ 200 км³ Атлантын далайн уһан урдажа ерэхэ болоод ууршалтын уламһаа уһаниинь харисангуй үндэр дабһажалтатай болодог байна. Эхэ газарһаа жэлдэ 320 км³ сэнгэг уһан шудхаха болоод уг тэнгист шудхадаг хамагай томо мүрэн боло Дунай мүрэн юм.

Турк, Болгар, Румын, Украина, Ород, Гүрж уласууд Хара тэнгистэй хилэлнэ. Крым хахад арал— Украинын автономито эрхтэй можо юм.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* Black Sea Environment and Marine Life - Learning Pages 
* The Center for Black Sea Archaeology 
* The Black Sea Trade Project 
* Earth from Space: Black Sea
* National Geographic Society
* Black Sea Environmental Internet Node
* Black Sea-Mediterranean Corridor during the last 30 ky: UNESCO IGCP 521 WG12 

Категори:Тэнгисүүд
Карибын тэнгис

**Кариб тэнгис** — Мексикын буланда байрлаха тропикын тэнгис болоод Атлантик далайн нэгэн тэнгис юм.

Кариб тэнгисиинь 2,754,000 км² талбайтай, томохон тэнгисүүдэй нэгэн гэжэ тоосогддог байна. Уг тэнгисэй хамагай гүн сэгэнь Куба ба Ямайкын хоорондо байрлаха Кайманай хотхор болоод гүниинь 7,686 метр юм.

## Мүн үзэхэ
* Атлантын далай
* Саргассо тэнгис

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* Snyderman, Marty (1996) Guide to Marine Life : Caribbean-Bahamas-Florida; page 13-14, 19. Aqua Quest Publications, Inc. ISBN 1-881652-06-8
* Glover K., Linda (2004) Defying Ocean's End : An Agenda For Action; page 9. Island Press. ISBN 1-55963-755-2
*   Peters, Philip Dickenson (2003) Caribbean WOW 2.0; page 100. Islandguru Media. ISBN 1-929970-04-8

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Холбооһон

Категори:Тэнгисүүд
Каспиин тэнгис

**Каспиин тэнгис** (, , ) — Дэлхэй дээрэхи эхэ газар дундын хамагай томо нуур юм. Гадаргуугай талбайнь 371,000 кв. км болоод эзэлхүүниинь 78,200 куб. км болоно. Хамагай ехэ гүниинь 1025 метр. Уһанай дабһажалтань ойролсоогоор 1.2% болоно. Каспиин тэнгисэй хойто, зүүн хойто талада Казахстан, зүүн талада Туркменистан, урда талада Иран, баруун урда талада Азербайджан, баруун, баруун хойто талада ОХУ байралана. Каспиин тэнгисиинь эртэ сагта Хара тэнгис, тэрэ дундаа гадаад далайтай холбоотой байһаниинь геологи, палентеологиин олдоборууд, энэнэй һудалгаагаар нотлогдодог хэгээд энэнэй уһан дахи дабһанай агууламжа үндэр байдагань үүнтэй холбоотой болоод хуусэн нэрээр ЗХУ Каспий-Хара тэнгисые холбоһон һубаг татаһан ажа.

## Зурагай сомог

Stenka Razin by Vasily Surikov 1906.jpg|Василий Суриков «Степан Разин» (1903-1907)
TurkmenbashiSea.jpg|Каспиин тэнгис, Туркменбаши
Caspian Sea in Mazandaran.jpg|Каспиин тэнгис, Иран
Kaspisches Meer Ramsar.jpg|Каспиин тэнгис, Иран
View_of_Baku,_2004_(2).jpg|Каспиин тэнгис, Азербайджан


## Мүн үзэхэ
* Каспиин хаб загаhан

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* [Information on history and names of the Caspian Sea](http://www.netiran.com/?fn=artd(2277))
* Caspian Sea Region
* Caspian Environment Programme
** Framework Convention for the Protection of the Marine Environment of the Caspian Sea (2003)
* Target: Caspian Sea Oil John Robb, 2004
* Dating Caspian sea level changes 
* Caspian Sea Biodiversity Project

Категори:Тэнгисүүд
Конго мүрэн

**Конго мүрэн** — Африка түби газарда оршодог, дэлхэйн хамагай гүн мүрэн болоод 230 метр дабадаг гэжэ хэмжэгдэһэн. Ниитэ уһанай агууламжаараа дэлхэйдэ гурбадугаарта ородог. Конго мүрэнэй ниитэ утань 4700 километр болоод утаараа найманда ородог. Ниитэ шудхалгань 4014500 шоо км болоод секунда бүридэ 23000 шоо метрһээ 75000 шоо метр гү, али дундажаар 41000 шоо метр уһан урдажа ородог. Дэлхэйдэ хэмжээгээрээ хоёрто ородог халуун ороной ой болохо Конгын бүтүү шэрэнги ойн дундаар дайража үнгэрдэг.

## Холбооһон

* Bibliography on Water Resources and International Law Peace Palace Library
* Map of the Congo River basin at Water Resources eAtlas 
* Interesting pictures and details to see 
* The Congo Project, *American Museum of Natural History* (AMNH)

## Зүүлтэ

Категори:Гол мүрэн
Дунай мүрэн

**Дунай мүрэн** — Эжэл мүрэнэй дараахи Европын хоёр дахи урта мүрэн юм. Дунай мүрэниинь Альпуудай нюруунай арын баруун урда Германи дахи голуудһаа эхэ абажа дурнада Европо руу Германи, Австри, Унгар, Словаки, Хорвати, Серби, Унгар, Австри, Унгар, Болгари, Румыни уласуудые дамжан урдажа, Хара тэнгистэ шудхадаг. Ниитэ урта 2,860 км, һаба газара талбай 817 мянган км² байдаг.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* Map of the Danube in English from Encarta (dead link)( 2009-10-31)
* 
* Danube watershed map and information from the World Resources Institute
* Danube Panorama Project 
*сайт о Дунае 
* Danube and the sport of rowing
* Danube river image pool on Flickr
* Danube Tourist Commission  
* danubemap.eu - The Tourist Map of the Danube 
*International Commission for the Protection of the Danube River
* Bridges of Budapest over the Danube 
* Danube Bend Tours, Hungary

Категори:Гол мүрэн
Хойто тэнгис

**Хойто тэнгис**, **Умарада тэнгис** — Атлантик далайн нэгэн тэнгис болоод Норвеги, Дани, Англи, Герман, Голланд, Бельги, Франци, Скотланд уласуудай хоорондо оршоно.

560 км үргэн, 970 км ута, ниитэ 575,000 км2 талбайтай, дундажаар 94 метр гүнтэй болоод хамагай ехэдээ 700 м, гүехэн газараа 15 м байна. Уһанай эзэлхүүниинь 54,000 км³, дэлхэйн 13 дахи томо тэнгис юм.

Уһанай дабһажалта жэлэй уларал болон байралалһаа хамааран өөр өөр байна. Жэшээлбэл, голын шудхалан оршом 1.5-2.5%, тэнгисэй хойто хэһэгээр 3.2-3.5% хүрдэг Хойто Атлантик далайн дундажа дабһажалтаһаа бага юм. Уһанай температурань Атлантик далайн урсагал, уларал, уһанай гүн зэрэгһээ хамаарха ба зундаа 25&nbsp;°C, үбэлдөө 10&nbsp;°C болоно. Уһанай гүндэ температура тогтомол, 10&nbsp;°C байна

1958 ондо Хойто тэнгистэ анханай байгаалиин хиин ордо нээгэдһэнһээ хойшо уг тэнгисиинь газарай тоһон, байгаалиин хиин нэгэн шухал бүһэ болоһон байна. 1999 ондо олборлолто дээдэ сэгтээ хүрсэн нэгэ үдэртэ 6 сая оршом баррель газарай тоһон, 280,000,000 м³ байгаалиин хии олборложо байһан байна.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* Etymology and History of names 
* Silver Pit theories
* Silver Pit chart 
* The North Sea Museum  in Hirtshals, Denmark
*Old map : Manuscript chart of the North Sea, VOC, ca.1690  (high resolution zoomable scan)
* University of Southampton , ''Reconstruction of Submerged Landscapes'' 
*North Sea Commission Environment Group Member Profiles 2006 

Категори:Тэнгисүүд
Танганьика

**Танганьика** — Танзани уласай баруун хэһэгтэ оршодог ба Байгал нуурай удаахи дэлхэйн хоёрдохи гүнзэгы, забаан уһатай нуур юм.

## Газарзүй
Нууриинь Танзани, Замби, БНА Конго, Бурунди гэһэн 4 уласай нютагта хубаагдана. Үргэригэй 3-8 градус, утаригэй 29-31 градусда оршохо болоод 40-50 км үргэн, 650 км урта һунажа тогтоһон байдаг. Танганьика нуур 32,900 км2 талбай эзэлхэ ба энэнь Африка тибдэ 2-то, Дэлхэйдэ 5-д ороно. Дундажа гүниинь 570 м, хамагай гүн хэһэгтээ 1471 м юм. Эргэйн уртань 1900 км ба 17,800 км3 уһан агуулдаг. Нууранда шудхадаг үндэһэн томо голынь Рузизи ба Малагараси болобош үүнһээ гадна хэдэн арбан жажаг гол байна. Нүгөөтэйгүүр нуурһаа эхэ абан урһадаг ганса гол байдаг тул Танганьика нууранда ороһон уһан гадагшалалгүй маша удаан хугасаанд (1000 жэл хүрдэг гэгдэдэг) үлдэдэг ба 90%-нь ууршажа алга болодог гэнэ.

1858 ондо, Нил мүрэнэй эхэ һабые хайжа байһан Англиин эрэлшэдэ **Джон Спик**, **Ричард Бартон** хоёр Танганьика нуурые анха нээһэн болоно.

## Ажаүйлэдбэри
Энэ нуурай загаһаниинь эргэн тойроной хүмүүнэй гол хоол хүнэһэ болодог. Танганьика нуурай оршомдо 800-аад загаһанай ажа ахуй байха ба 100,000 хүн ажалалдаг байна. Мүн нуурһаа бариһан загаһые Зүүн Африкын бүхы уласуудта экспорт олодог. Загаһанай худалдаань 1950 оной үеһээ эхилэн 1995 оной байдалаар 180,000 тонно загаһан бариһан тоосоо байдаг.

## Холбооһон

* Food and Agriculture Organization of the United Nations 
* Index of Lake Tanganyika Cichlids 

## Зүүлтэ

Категори:Нуурууд
Виктори нуур

**Виктори нуур** () — Африка тибиин хамагай томо гү, али 68800 км2 талбай бүхы нуур юм. Үүнһээ Кени (6 % гү, али 4100 км2), Уганда (45 % гү, али 31000 км2), Танзани (49 % гү, али 33700 км2) уласуудта тус тус харьяалагдадаг. Дэлхэйдэ хэмжээгээрээ 3-та орохо ба 3000 оршом аралтай. Нуурай дундажа гүниинь 20 м, хамагай гүнзэгы газараа 84 м хүрэнэ. Виктори нууртай холбоотой хамагай анханай тэмдэглэлые Африкада алтан болон заанай яһанай наймаа хэдэг байһан Арабын худалдаашад үлдээһэн байдаг. 1160 он гэхэд газарай зурагта нуурай нарын дүрһэлэл тэмдэглэгдэһэн байдаг ба Нил мүрэнэй эхэ һаба болохые зааһан байдаг ажа. Европоһоо анха энэ нуурай тухай мэдэһэн хүниинь Англиин хайгуулшан Джон Хэннинг Скип юм. 1858 ондо, Ричард Фрэнсис Бартоной хамтаар энэ нууранда ошоһон болоод Англиин хатан хаан Викторигай нэрээр нэрлэжээ.

## Холбооһон

* Озеро Виктория
* 

## Зүүлтэ
Нигер мүрэн

**Нигер мүрэн** () — баруун Африкын нютагаар урдан үнгэржэ, Гвинейн буланда шудхадаг мүрэн юм. Ниитэ утань 4180 км болоод Нил ба Конго мүрэнэй дараагаар Африка тибдээ 3-да ородог. Нигер мүрэн Гвиней, Мали, Нигер уласуудай нютагаар дайран, Бениные хилэлэн Нигери улас уруу урдадаг. Нигер хэмээхэ нэрын гаралынь тодорхойгүй.
 
## Газарзүй
Нигер мүрэниинь харисангуй сэбэр уһатай ба Нил мүрэнэй 10%-тай лэ тэнсэхээр булингартай байдаг байна. Ушариинь эхэ абадаг газарай шулуулигынь бага зэргэ шабарлиг тогтосотой ажа. Нил мүрэнэй адли жэл бүри үерлэхэ ба энэнь 9 һарада эхилээд 11 һарада хамагай ехэ боложо, 5 һарада татардаг байна. Энэ мүрэнэй нэгэ үбэрмэсэ тогтосонь *Нигер мүрэнэй дотоод Бэлшэp* хэмээгдэхэ горхи, намаг балшаг, нуур сөөрмөөһэн бүтэхэ Бельги уласай газар нютагтай тэнсэхүйсэ хэмжээнэй ногоон бүһэ юм. Жэл бүриин үер энэхүү Бэлшэpтэ загаһан агнуур болон газар таряалангын хубида туйлын таатай нүхэсэлые бүрдүүлдэг ажа.
Нигер мүрэнэй бумеранг мэтэ тохойроһон хэлбэритэй тогтосонь Европын газарзүйшэдые 2000 жэл төөрэгдүүлһэн гэдэг. Атлантик далайһаа 240 км зайтай газарһаа эхэ абаад, далайн эсэрэг зүг уруу Сахарын сүлэ тиишэ урдадаг ба Тимбукту хотын оршомһоо шэглэлээ өөршэлэн эргэнэ. Эндээһээ зүүн урда зүг уруу урдажа Гвинейн буланда шудхадаг.

Эртэнэй Ромшууд Тимбукту хотын ойро урдаха голые Нил мүрэнэй нэгэ хэһэг гэж бодожо байгаа. 17-р зуунай эхин үедэ Европын эрэлшэд эдэ мүрэные үрэнэ зүг уруу урдажа Сенегал мүрэнтэй ниилдэг гэжэ үзэжэ байба. Нютагай олонхи хүмүүн Нигер мүрэнэй жэнхэни голидиролые мэдэдэг байһан байжа болохош европшууд 19-р зуунай һүүлдэ Скотландиин эрэлшэн Мунго Парк "Африкаар аялһаниинь" номдоо бэшэһэнээр сая мэдэжээ.

## Холбооһон

* Information and a map of the Niger's watershed 
* Map of the Niger River basin at Water Resources eAtlas 
* Niger Currents: Exploring life and technology along the Niger River 

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Гол мүрэн
Миссисипи мүрэн

**Миссиссипи мүрэн** (оджибве *misi-ziibi* «Агуу Мүрэн», ) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Миннесота можодо оршохо Итаска нуурһаа эхэ абан урдажа, Мексикын буланда шудхадаг мүрэн юм. 3779 км утатай болоод утаараа Миссури мүрэнэй дараа 2-то ородог.

## Газарзүй
Миссиссипи мүрэндэ шудхаха 2 томо гол байдагиинь Монтана можоһоо эхэтэй Миссури болон Пеннсилвани можоһоо урдаха Охайо голууд юм. Миссиссипи гэдэгынь нютагай уугуул ерэгэд болохо Индианшуудай хэлэһээ гаралтай ба "Томо гол" гэһэн удхатай. Охайо голтой ниилхэ сэгһээ хойто хэһэгые Дээдэ, үмэнэ хэһэгые Доодо Миссиссипи гэжэ хэлэдэг. Джефферсон-Миссури-Миссиссипи голуудынь ниилжэ урдан Дэлхэйдэ утаараа 4-тэ орохо 6300 км урта томо системэ үүдэгэдэг байна.

Урида мүрэнэй дагууха газар Франциин эзэмшэлдэ байһан тула Сент Пол хотоһоо Шэнэ Орлеан хүрэтэр францишуудай бариһан хото һуурин газарнууд нилээд бии.
Миссиссипиинь нилээд олон һалаа гол мүрэнтэй болоод заримые дурдабал:
* Миннесота гол
* Висконсин гол
* Илинойс гол
* Миссури гол
* Охайо гол
* Арканзас гол гэхэ мэтэ бии.

## Холбооһон

* Mississippi River , project of the American Land Conservancy 
* Friends of the Mississippi River
** Mississippi River Challenge annual canoe & kayak event on the Twin Cities stretch  
** Mississippi River Field Guide 

## Зүүлтэ

Категори:Гол мүрэн
Үелхэ системэ

**Д.И. Менделеев нэрэмжэтэ химиин элементнүүдэй үелхэ системэ** гэдэгынь мэдэгдэжэ бай химиин элементнүүдэй жагсаалта юм. Үелхэ системэдэ химиин элементүүдынь өөһэдын атомай дугаарай дараалалаар (багаһаа ехэ рүү) байрална. 

Химиин элементнүүдэй үелхэ системэдэ ''Үе'' болон ''Бүлэгүүдтэ'' хубаана. 

Үелхэ системын мүрэй дагуу, 7 *үе* байха ба эхинэй үедэ (үе 1) зүбхэн Уһантүрэгшэ, Гели гэһэн 2 элемент, 2 ба 3-р үе тус бүри 8 элемент агуулна. Бусад үенүүд харисангуй олон химиин элементнүүдые агуулна. 

Үелхэ системын баганые *бүлэг* гэжэ нэрлэхэ ба стандарт үелхэ системэдэ ниитэдээ 18 бүлэг илгана. Нэгэ бүлэгтэ багтаха химиин элементнүүдэй электрон байгуулалтань түһэтэй байха ушар химиин шинжэ шанариинь ойролсоо байна. Жэшээлбэл, 18-р бүлэгэй элементнүүдые инерт хиинүүд гэжэ нэрлэхэ ба эдэгээриинь өөр элементнүүдтэй урабалда ордоггүй. 

Үелхэ системые Ород химик Д.И. Менделеев (1834-1907) 1869 ондо нээбэ.

## Стандарт Үелхэ системэ

Жирийн нөхцөл (стандарт температур, даралт) дэх төлвийг атомын дугаарын өнгөөр илэрхийлэв:
* Хүхэ үнгөөр хий
* Ногоон үнгөөр шингэн
* Хара үнгөөр хатуу төлвийг тэмдэглэв.

Цацраг идэвхит шинж
* Үргэлжилсэн шугамаар хүрээлэгдсэн элементүүд тогтвортой изотопитой
* Тасархай шугамаар хүрээлэгдсэн элементүүд байгальд тааралддаг цацраг идэвхит изотопитой
* Цэгээр хүрээлэгдсэн элементүүд байгальд тааралдахгүй (Синтетик элементүүд)
* Хүрээгүй элементүүдийн хагас задралын хугацаа хэт богино тул одоогоор нээгдээгүй байна

## Мүн үзэхэ
* Үелхэ хуули
* Химиин элемент
* Үелхэ системын бүлэг
* Үелхэ системын үе

## Холбооһон

* Таблица Менделеева  на сайте IUPAC (pdf)
* Интерактивная таблица Менделеева
* Основы строения вещества. Глава 5. Структура периодической системы элементов
* Периодическая система элементов  (pdf)
* Статья: Филатов Д. В. Вклад европейских учёных в становление и укрепление периодического закона // Химический портал Новосибирска, 2009 
* Periodic Table of the Elements - displays basic properties
* The Pictorial Periodic Table 
* WebElements Periodic table

## Зүүлтэ

* *Агафошин Н. П.* Периодический закон и периодическая система элементов Д. И. Менделеева. — М.: Просвещение, 1973. — 208 с.
* *Евдокимов Ю.*, кандидат химич. наук. К истории периодического закона. Наука и жизнь, № 5 (2009), С. 12-15.
* *Макареня А. А., Рысев Ю. В.* Д. И. Менделеев. — М.: Просвещение, 1983. — 128 с.
* *Макареня А. А., Трифонов Д. Н.* Периодический закон Д. И. Менделеева. — М.: Просвещение, 1969. — 160 с.
* *Eric R. Scerri.* The Periodic Table: Its Story and Its Significance. — Нью-Йорк: Oxford University Press, 2007. — 368 с. — ISBN 978-0-19-530573-9

Категори:Хими
Футбол

**Хүлбүмбэгэ** (, ) — тус бүри арбан нэгэн тоглогшотой хоёр багай хоорондо ябагдадаг, бөөрынхы бүмбэгэ хэрэглэдэг дэлхэйдэ хамагай үргэн тархаһан багай спорт юм. Тус спортиинь дэлхэйн хамагай түгээмэл спорт юм.

## Зүүлтэ

Категори:Хүлбүмбэгэ
Категори:Спорт
Испан хэлэн

**Испан хэлэн** гү, али **Кастиль хэлэн** — дэлхэйн 500 сая оршом хүнэй түрэлхи хэлэн болон Латин Америкын оронууд болон Испани уласай албан ёһоной хэлэн юм. Энэдхэг-Европо хэлэнэй аймагай Итали хэлэнэй бүлэгтэ багтадаг.

Испан хэлэнэй испан хэлээрхи нэрэнь **Кастельяно** (Castellano) гү, али **эспаниол** (Español). Урда Америкын оронуудта кастельяно гэжэ нэрэлэгдэхэнь олон ба Мексика, Түб Америкэ, Карибын оронуудта зүбхэн эспаниол гэжэ нэрэлдэг.

## Аялга
* Кастиль аялга
* Леон аялга
* Арагон аялга
* Андалузи аялга

## Түүхэ
Испан хэлэниинь Ибериин хахад аралые захиржа байһан Римэй эзэнтэ гүрэнэй эргэдэй ярилсадаг хэлэн болохо латин хэлэндэ үндэһэлһэн болон араб хэлэнэй нүлөөе абажа хүгжэһэн хэлэн юм.

## Тархалта

Испан хэлэниинь НҮБ-ын албан ёһоной 6 хэлэнэй нэгэн (Бусадиинь англи хэлэн, франци хэлэн, ород хэлэн, хитад хэлэн, араб хэлэн) болон Испани болон Латин Америкын 18, Африкын 1, ниитэ 20 уласай албан ёһоной хэлэн болно. Испан хэлые албан ёһоной хэлээ болгоһон уласуудые доро жагсааба.
* Европо
** Испани
* Түб Америкэ
** Мексика, Коста-Рика, Гватемала, Сальвадор, Панама, Хондурас, Никарагуа
* Карибын оронууд
** Куба, Доминиканай Бүгэдэ Найрамдаха Улас, Пуэрто-Рико (АНУ-ай сүлөөтэ можо)
* Урда Америкэ
** Колумби, Венесуэла, Эквадор, Перу, Боливи, Чили, Аргентинэ, Уругвай, Парагвай
* Африка
** Экваторай Гвиней
* Хойто Америкэ
** АНУ-ай зарим можууд

## Мүн үзэхэ
* Араб хэлэн
* Португал хэлэн
* Хиспаник
* Латин хэлэн
* Тагалог хэлэн

## Зүүлтэ

## Холбооһон

Категори:Хэлэнүүд
Сэбэр һайхан

## Сэбэр һайханай жээшэнууд

### Байгаалида


Файл:Pfau_imponierend.jpg|Тогод
Файл:Papilio machaon01.jpg|Эрбээхэй
Файл:Nymphaea alba.jpg|Nymphea alba
Файл:Purpurkehlnymphe filtered.jpg|Colibri Thalassinus



### Уран барилгада


Файл:FlorenceSantaMariaNovella20020318.JPG|Фасад церкви Санта-Мария-Новелла (Итали, Флоренци хото)
Файл:Florentine Duomo Santa Maria del Fiore1 RB.jpg|Фасад собора Санта-Мария-дель-Фьоре (Итали, Флоренци хото)
Файл:Cathedral Notre-Dame de Reims, France-PerCorr.jpg|Фасад Реймсского собора (Франци, Реймс хото)
Файл:Casabatllo2.jpg|Антонио Гауди: *[[Бальо Гэр]]* (Испани, Барселона хото)



### Уран барималда


Файл:Paris.louvre.winged.500pix.jpg|*[[Самофракиин Ника]]*
Файл:Venus_de_Milo_Louvre_Ma399-02b.jpg|*[[Милосой Венера]]*
Файл:Michelangelo's David - right view 2.jpg|Микеланджело: *[[Давид (Микеланджело)|Давид]]*
Файл:Rodin TheThinker.jpg|Огюст Роден: *[[Гүн бодолтой]]*



### Уран зуралга


Файл:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|Сандро Боттичелли: *[[Венерын түрэл (Боттичеллиин зураг)|Венерын түрэл]]*
Файл:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|Леонардо да Винчи: *[[Мона Лиза]]*
Файл:Michelangelo Caravaggio 062.jpg|Караваджо: *Жэмэсэй түрсүүгтэй эдир залуу хүн*
Файл:Gustav Klimt 017.jpg|Густав Климт: *[[Таалалга (Климтай зураг)|Таалалга]]*



### Тооной ухаанда



Файл:Michelmset.jpg| rami fractales Michaelis
Файл:Julia set (C = 0.285, 0.01).jpg|Iuliae somnium
Файл:Fractal dragon curve.jpg|Flexura fractalis draconis
Файл:Menger sponge (IFS).jpg|Менгерай губка



## Зүүлтэ
Османай эзэнтэ гүрэн

**Османай эзэнтэ гүрэн**, **Оттоман улас** (осм. دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه, *Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye*,«Османай Ехэ Улас») гэжэ 1299 онһоо 1922 он хүрэтэр 623 жэлэй турша Түрэгтэ түблэн хүшэрхэгээр оршон тогтоножо байһан султанта улас байгаа. Энэ эзэнтэ уласай доро олон үндэһэтэн, олон шажантан байһанай хубида эзэнтэ гүрэн гэжэ үзэгдэнэ. Тухайн үедээ бусад уласуудиинь **Түрэгэй эзэнтэ гүрэн**, **Түрэг** хэмээн нэрэлдэг байба. Османай эзэнтэ гүрэн үгы болоһоноор орондонь 1923 ондо Бүгэдэ Найрамдаха Түрэг Улас үүдхэгдэбэ.

## Зүүлтэ

Категори:Түрэгэй түүхэ
Франциин хубисхал

**Франциин хубисхал** (1789–1799, ) — Франциин түүхэндэ ниигэм, улас түрын хубилалта боложо, эрид өөршэлэлтүүд хэгдэһэн саг үе юм. Энэ үедэ уридань изагууртан анги, католик шажанай церковь феодалай эрхэ ямба эдэлдэг байһан Франциин түрын бүтэсэдэ эрид өөршэлэлтэ хэгдэжэ, Гэгээрлэйн зуунай эргэншэл болон салашагүй эрхын заршамууд дээрэ үндэһэлһэн хэлбэридэ шэлжэбэ.

Эдэгээр өөршэлэлтэтэй хамта хүшэрхэлэл дэгдэжэ, хаанаа таһалан шүүжэ, саазаар абаашаһан болоод Терророй үе, Европын бусад бүхэ томо гүрэные хамарһан дайнай ябасад асар ехэ шуһан урдажа, хархисалал үйлэдһэн юм. Хубисхалһаа улбаалжа Наполеоной дайн, хоёр удаагай хаанта засаглалай һэргэлтэ, хоёр удаагай хубисхал дэгдэһэн болоод энэ бүхынэй дүндэ Франци оршон үеын хэлбэрээ оложо түлэбшэһэн бэлэй.

Дараашын зуунда Франци бүгэдэ найрамдаха засаглал, үндэһэн хуулида хаанта засаглалай хэлбэри болон хоёр өөр эзэнтэ уласай засаглалые хэлбэриие абажа байгаа.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* Open University coursemade) 
* Entry on Encyclopedia.com from the Columbia Encyclopedia
* Primary source documents  from The Internet Modern History Sourcebook
* Liberty, Equality, Fraternity: Exploring the French Revolution, a collaborative site by the Center for History and New Media (George Mason University) and the American Social History Project (City University of New York)
* The Origins of the French Revolution, The French Revolution: The Moderate Stage, 1789-1792, and The French Revolution: The Radical Stage, 1792-1794, three essays from The History Guide: Lectures on Modern European Intellectual History
* Vancea, S. The Cahiers de Doleances of 1789 , Clio History Journal, 2008.

Категори:Франциин түүхэ
Категори:Хубисхалнууд
Тэрбүм

**Тэрбүм** (: **') мүн баһа **тэрбум**, **миллиард'''  — ёһото тоо, мянган бум, нэгэнэй араһаа 9 тэгтэй (1 000 000 000 = 109, мянган сая). СИ системэдэ : гига — гэжэ тэмдэглэдэг (109) эсэбэл нано — (10−9).

## Мүн үзэхэ
* Сая
* Ехэ наяд

Категори:Тоон зэрэг
*4
Ехэ наяд

**Ехэ наяд** гү, али **триллион** — бүхэли тоо, нэгэнэй араһаа 12 тэгтэй ( = 1012, мянган тэрбүм эсэбэл саян сая).

Категори:Тоон зэрэг
*4
Сая

**Сая** (: **') али **миллион''' — мянган мянга, зуун түмэн, ёһото тоо, нэгэнэй араһаа 6 тэгтэй, 106. СИ системэдэ : мега — гэжэ тэмдэглэдэг (106) эсэбэл микро — (10−6).

## Мүн үзэхэ
* Тэрбүм
* Ехэ наяд

Категори:Тоон зэрэг
*4
Хүхэтэн

**Хүхэтэн** (, ) гү, али **[[һүн]] тэжээлтэн** () — Һээр нюргатан амитадай хүреэн болоод эмэгшэниинь хүхэн, һүнэй булшархайтай, мүн эрэ, эмэ хоюула үһэн, хүлһэнэй булшархай, дунда шэхэнэй яһан зэрэгтэй болоно. Хүхэтэн амитаниинь халуун шуһатай болоод зүрхэниинь 4 таһалгаатай.

## Нэрэ
Латин нэрэнь **Mammalia** —  «хүхэн» үгэһээ гаралһан; удхань: «хүхэтэй (һүн булшархайтай)». Иимэ удхатай:  , , , ,  ( — латинһээ абтаһан үгэ). «Һүн тэжээлтэн» удхатайнь — , , ; «һүниие хүхэгшэд» — ,  удха.

## Биологиин ангилал
Хүхэтэниинь ямар хэлбэригээр түрэхэһээ шалтгаалан 2 гол ангида хубаагдана:
* **[[Эгээ ан]]** (*Prototheria*)
** **[[Үндэгэлэгшэ]]** (*Monotremata*)
* **[[Ан]]** (*Theria*)
** **[[Уутатан]]** (*Metatheria*)
** **[[Ихэстэн]]** (*Eutheria*)

Мүнөө 1200 түрэлэй, 153 обог, 29 багай 5400 зүйл хүхэтэн амитад байна. Ехэнхинь дарааха 6 том багта хамарагдана.
* **Rodentia** — хулгана, харха гэхэ мэтэ мэрэгшэд.
* **Chiroptera** — һарьһан эрбээхэйнүүд.
* **Soricomorpha** — сохор номин, гэрэлзгэнэ.
* **Carnivora** — муур, нохой, үен, баабгай, далайн хаба гэхэ мэтэ.
* **Cetartiodactyla** — туурайтан болон халим.
* **Primates** — һармагшанууд, хүн.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* Mammal Species of the World
* 
* Электронная библиотека книг по млекопитающим
* Mammal Species of the World
* C. Дробышевский «Древнейшие млекопитающие и их классификация»
* Систематика и эволюция млекопитающих на Programs.pl 
* BBC Wildlife Finder — video clips from the BBC’s natural history archive
* GlobalTwitcher.com — All species in the world with distribution maps and images
* Paleocene Mammals, a site covering the rise of the mammals, paleocene-mammals.de
* Evolution of Mammals, a brief introduction to early mammals, enchantedlearning.com
* Tree of Life poster — Shows mammals' evolutionary relation to other organisms, tellapallet.com
* High-Resolution Images of various Mammalian Brains, brainmaps.org
* Mammal Species , collection of information sheets about various mammal species, learnanimals.com
* Mikko’s Phylogeny Archive , fmnh.helsinki.fi
* European Mammal Atlas EMMA from Societas Europaea Mammalogica, European-mammals.org
* Marine Mammals of the World—An overview of all marine mammals, including descriptions, multimedia and a key, eti.uva.nl
* Mammalogy.org  The American Society of Mammalogists was established in 1919 for the purpose of promoting the study of mammals, and this website includes a mammal image library


Категори:Амитад
Үетэ хүлтэн

**Үетэ хүлтэн** ( хүрээ, Грек: ἄρθρον гү, али *arthron* - "ниилмэл", ποδός гү, али *podos* - "хүл" гэһэн удхатай) хүрээнь хорхой шумуул, хабшаахай хэлбэритэн зэргые багтааһан амитанай аймагай хамагай томо хүрээ юм. Энэ хүрээндэ 1,500,000 оршом зүйл амитад багтана. Үетэ хүлтэнэй гол онсологиинь тэдыгээрэй бэень дор хаяжа нэгэ сегмент бүхы үелэһэн бүтэсэтэй байна. Хоол болбосоруулха системэнь үмэнэдэ, дунда, хойто гэһэн гурбан хэһэгһээ тогтоно. Хитин бүрхүүлээр бүрхэгдэжэ гадаада араг яһан үүдхэнэ.

Одоо оршон амитадай > 80% үетэ хүлтэн байдаг байна. Үетэ хүлтэниинь тэнгис, сэнхир уһан, газарда түгөөмэл тааралдана. Бэеын хэмжээнь планктонһоо эхилээд хэдэн метр хүрэнэ. Одоо хамагайн томо үетэ хүлтэн бол "Японой аалзан хабшаахай" болоод хүлныхинь хэмжээе оруулан тоособол ниитэ утань 3,5 метр хүрэдэг байна. Гэхыдээ энэнь хүлдүү тэнэг хүндэ зорюулһан бүлгөө,

Үетэ хүлтэнэй хүрээе доторынь хэд хэдэн дэд хүреэн болгодог.
# Заламгай амисгалууртан (Branchiata) 
# Трахейтан (Tracheata)
# Трилобит хэлбэритэн (Trilobitomorpha)
# Хелицертэн (Chelicerata) зэрэг.

## Зүүлтэ
Хилгааһан хорхой

**Нематода** (), **Хилгааһан хорхой** () — һээр нюруугүйн амитадай нэгэ хүрээ. Дээдэ карбонһоо хойшо мэдэгдээдэ байна. 20 мянган тухай зүйл бэшэгдэһэншье, хамта дээрэ 1 сая зүйлнүүд байдаг.

Үегүй, хилгааһан дүрсэтэй, ээрүүл дүрсэтэй, (эмэ хорохой шэнгэнээр) лонхо гү, али нимбэгэ дүрсэтэй бэетэй, хүндэлэнэйнь хэмжээ түхэреэн юм. Сүлөөтэй хилгааһан хорхойнууд маша заахан — 0,05-5 мм (шэнгэнээр 50 мм хүрэтэр); шэмэгшэ зүйлнүүд жиртээ бишыхан байнашье, зарим зүйлнүүдэй утань 20—40 см гү, али 8,4 м (халимай ихэсһээ *Placentonema gigantissima*) хүрэнэ. Кутикула тээшэ гиподерма байна. Утаашаа, нэгэ дабхаряатай балсантай. Мэдэрхын эрхэтэнүүд — уралай папиллууд (тобшонууд), мэдэрхын шэрхэгүүд, үнэрдэхын амфидууд; зарим зүйлдэ — нюдэн (фоторецепторнууд). 

Олон зүйлнүүд сенсор-булшархайта фазмид эрхэтэтэй, сүлөөтэй хилгааһан хорхойнуудай бэеын хойто туйлда — терминаль һүүлэй булшархайнууд байна (энэнэй секрет субстратда хадаха үүргэ гүйсэдхэнэ). Сүлөөтэй хилгааһан хорхойнуудай бүхы бэе арһан булшархайтай. Буртагай эрхэтэн — нэгэ эстэй хүзүүнэй булшархай юм. Амяар бэлгэтэй. Үндэгэлнэ, шэнгэнээр найрална. Сүлөөтэй хилгааһан хорхойнуудай нян, замаг, детрит эдеэнэ; зарим зүйлнүүд мяхашад, олон зүйлнүүд — амитадай, мөөгын ба ургамалай шэмэгшэд (уша санхада оруулна) юм. 

2 дэд ангитай — аденофорей ба сецернент (ондоо системэдэ — 3 дэд ангитай). Даяар Дэлхэйдэ тэнгисдэ, далайда, уһанда ба хүрьһэндэ дэлгэрүүлэгдэнэ.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* http://www.ucmp.berkeley.edu/phyla/ecdysozoa/nematoda.html
* Nematode.net: Repository of parasitic nematode sequences.
* http://www.nematodes.org/ 
* NeMys World free-living Marine Nematodes database 
* Nematode Virtual Library
* International Federation of Nematology Societies 
* Society of Nematologists
* Australasian Association of Nematologists 

Категори:Амитад
Уша санха

**Уша санха** — хүнэй, амитадай болон ургамалай шэмэгшэд. Уша санхада хабтагай хорхойн ба хилгааһан хорхойн зарим зүйлнүүд оруулна.

## Зүүлтэ

Категори:Амитад
Категори:Анагааха ухаан
Зөөлэн бэетэн

**Зөөлэн бэетэн** гү, али **дун хорхой** () — һээр нюруугүй амитадай хүрээ. Зөөлэн бэетэнэй зүйлнүүдэй тогтоолго олон ном зохёолдо 100 мянганһаа  200 мянган болотор  татагалзана. Россида 2900 оршом зүйлнүүд байна. Энэ хүрээень 9 али 10 ангида хубаагдана, эдэ хоёр ангинууд усадхагдаһан байна. Дун хорхой Дэлхэйн хамаг амидаралай оршон байдалые ашаглаһан: тэнгисэй ба сэнхир уһанай сүнхэрэгүүд, хүрьһэн, газарай-агаарай оршон байдал. Зарим дун хорхой ондоо амитадай саг зуурын гү, али саг үргэлжын шэмэгшэд болоһон.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* 
* 

Категори:Амитад
Монотеизм

**Монотеизм**  (үгэшэлбэл «нэгэн бурханта үзэл» —  —  нэгэ,  — бурхан) гээшэ ганса бурхан тэнгэри байдаг гэжэ онол болоод ганса бурханта үзэл юм. Энэ бурхан тэнгэриие юрэ буса, арюун гэгээн, бүхэниие шадагша, бүхэниие мэдэгшэ, һайн гэнэ. Бурхан юртэмсые бүтээгшэ, хүн түрэлхитэнтэй хамта бүхы амиды юумэниие болгобо гэнэ.

Олон бурхан тэнгэринүүд байдаг гэхэ үзэлые политеизм гэдэг. Грек хэлэнэй *моно* гү, али ганса, *теос* гү, али бурхан гэһэн үгэһээ гаралтай. Монотеизм үзэлдэ дүрбэн этигэл бэшэрэлдэ байха ба энэнь Авраамай шажан — христосой шажан, иудаизм, лалын шажан; Энэдхэгэй шажануудай нэгэ — сикхизм зэргэ болоно. Эдэ гурбан этигэл бэшэрэлдэ (христосой шажан, иудаизм хоёрынь адли нэгэ бурханиие заадаг) гурбууландань ганса бурхан байдаг гэжэ зааха болоод шэнжэ шанарай хубида ондоо бурханай мүн шанарые дурдадаг.

## Зүүлтэ

Категори:Шажан мүргэл
Сэдьхэл шудалал

**Сэдьхэл шудалал**, өөрөөр **психологи** (эрт. грек. ψυχή — сэдьхэл һанаа; λόγος — мэдэлгэ ухаан) гэдэгынь хүн ба амитанай оюун ухаан, зан үйлые шудалдаг шэнжэлхэ ухаанай нэгэн һалбари юм. Сэдьхэл шудалаашад шэнжэлхэ ухаанай аргые хэрэглэхэдээ шүүмжэлэлтэ хандалга, тогтоһон онол дээрэ тулгуурлаха болобошье бусад ниигэмэй шэнжэлхэ ухаанай һалбари, тухайлбал социологитой харисуулхад үлүү бага хэмжээндэ ашагладаг байна. Сэдьхэл шудалалай шэглэлээр мэргэшэһэн онолжо, эрдэмтэнэй сэдьхэл шудалааша гэдэг. Сэдьхэл шудалаашань сэдьхэл хүдэлэл, анхаарал, зан үйлэ, хүртэхы, сэдьхэсын эмгэг, сэдьхэл заһал, харилсаа зэргые шудалдаг шэнжэлхэ ухаан юм. Мүн зарим сэдьхэл шудалаашад ухамсаргүй зан үйлые шудалдаг. Сэдьхэл шудалаашад сэдьхэл зүйн үйлэ ябасые шудалжа уламаар хуби хүн болон ниигэмэй хүрээндэ оюун һанаа хэрэхэн нүлөөлдэг болохые оложо тогтоохые эрмэлзэдэг. Сэдьхэл шудалалай мэдэлгэнь болбосорол, ажал эрхэлэлтэ, гэр бүлын амидаралай үйлэ ябаса түүншэлэн сэдьхэсын үбшэные эмшэлхэ зэрэг хүнэй олон үйлэ ажалалгаанда хэрэглэгдэдэг юм. Түүншэлэн сэдьхэл шудалалынь хүнэй хүгжэл, спорт, эрүүл мэндэ, ажа үйлэдбэри, хэблэл мэдээсэл, эрхэ зүйн һалбариие шудалха зорилгоор дэдэ һалбаринуудые бии болгобо. Мүн байгаалиин шэнжэлхэ ухаан, ниигэмэй шэнжэлхэ ухаан, хүмүүнлигэй ухаанай шудалгаае абажа ашагладаг.
Эрэ хүн

**Эрэ хүн** эсэбэл **эрэгтэй хүн**, богонёор **эрэ** гэдэгынь наһанда хүрэһэн эрэгтэй ухаанта хүные хэлэнэ. Наһанда хүрээгүй боло хүбүүн (эрэгтэй үхибүүн), наһанда хүрэһэн боло залуу, ахимаг наһанай боло хэжээл эрэ, үндэр наһатай боло үбгэн хэмээн илгаатай нэрэлхэнь баһа бии.

Категори:Хүн түрэлхитэн
Эхэнэр

**Эхэнэр** эсэбэл **эмэ хүн**, богонёор **эмэ** гэдэгынь наһанда хүрэһэн эмэ хүйстэ ухаанта хүные хэлэнэ. Наһанда хүрээгүйень басаган (эмэгтэй үхибүүн) гү, али гэнэ. Эмэгтэй хүниие наһанай байдалһаа хамааруулан охин, хүүхэн, эмгэн зэрэгээр нэрэлдэг. 

Категори:Хүн түрэлхитэн
Һагба (гараг)

**Һагба** гү, али **Лхагба** гараг (; тэмдэг: ) — наранай аймаг дахи наранда хамагай ойрохон, хамагай бишыхан, халуунаараа хоёрто (хамагай халууниинь Баасан гараг) орохо гараг юм. Гадаргуунь тогоонуудаар бүрихэгдэһэн тула һаратай адлихан харагдадаг. Үдэрынь маша халуун, һүнинь маша хүйтэн.

Уг гарагынь наранай системэ дотороо хамагай бишыханиинь юм. Наранда хамагай ойрохон ушар Нараные маша хурдан тойродог. Түүн дээрэхи нэгэ жэлынь 88 үдэр үргэлжэлнэ. Мүн тэнхэлэгээ тойрон маш удаан эргэлдэдэг ушарһаа тэндэ наран жаргахаһаа дараагай наран жаргалта хүрэтэрхи хоногынь Дэлхэйн 176 үдэртэй тэнсэдэг.

Мүн нягта ехэтэйгээрээ Дэлхэйн дараа ороно. Гарагай бүтэсэдэ нягта ехэтэй түмэр ехээр агуулагдадаг. Гэбэшье суранзан орониинь һула байдаг.

Һагба гараг дээрэ оршоһон хоёр лэ сансарын хүлэг байха ба үүнэй эхинэйхи болохо Маринер 10 1974-с 1975 он хүрэтэр гадаргын 45%-г шудалһан бол 2008 оной 1 һарын 14-нда ошоһон MESSENGER хүлэгиинь дахин 30%-е шудалба. MESSENGER хүлэгиинь 2009 ондо дахин Һагбада ойротожо, 2011 ондо орбитада орохо юм байна.

Һагба гарагые оложо харахад хэсүү байдагынь түүнэй хэмжээтэй холбоонгүй харин түүнэй Наранда ойрохон байдагһаа болодог. Иимэдэ түүные наран жаргаһанһаа хойшо болон наран мандахаһаа үмэнэхи богони хугасаанда ажаглаха боломжотой.

Гарагай ород нэрэ болохо *Меркурий* Римэй бурхадай хоорондо мэдээ зөөдэг байһан далабшатай элшэн Меркуриин нэрэһээ гаралтай. Меркури бурханиинь Эртэнэй Грекэй Херместэй дүйсэхэ болоод иинхүү Һагба гарагай тэмдэгиинь Хермесэй кадуцей гү, али һабаа болоно.

Хитад, Солонгос, Япон болон Вьетнамай домогуудта Һагба гарагые уһан одон гэжэ нэрэлдэг.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* 
* Һагба  — About Space
* НАСА-гийн дарсан Һагба гарагай түүбэр зураг

Категори:Наранай аймаг
Категори:Гарагууд
Бимба (гараг)

**Бимба гараг** (; тэмдэг: ) — Наранай аймагай хоёрдохи томо гараг (Пүрбын дараа), Наранһаа тоолбол зургаадахи гараг юм. Бимба болон Пүрбэ, Далайн ван, Тэнгэриин ван Нараниие хиин гарагууд гэдэг.

Бимба гарагынь уһантүрэгшэ болон бага хэмжээнэй гели зэргэһээ тогтоно. Бүтэсынь шулуулиг, мүльһэнһөө тогтохо сүмэ, металл уһантүрэгшэһөө тогтохо манти ба хиин гадаад дабхараа юм. Гаданахи агаар мандалынь /юрэнхыдөө үнгэлиг бэшэшье гэһэн хааяа удаан оршохо онсолгонууд бии болодог. Бимба дээрэ һалхинай хурдан 1,800&nbsp;км/сагта хүрэхэ болоод энэнь Пүрбынхиһаа харисангы ехэ юм. Татадаг хүсэниинь Дэлхэйн болон Пүрбын хүсэнүүдэй дундажа оршом юм.

Бимбань мүльһэн, бага хэмжээнэй шулуунай хэлтэрхы, тооһонһоо тогтохо сахиргын системэтэй. Гарагые одоогоор жаран нэгэн дахуул тойрожобо тогтооһон болоод үүнһээ гадана хэды зуун дахуулансарнууд сахирга дотор оршоно. Бимбын хамагай томо дахуул Титаниинь Наранай аймагай хоёрдохи томо дахуул (Пүрбын Ганимедэй дараа ороно) болоод Һагба гарагһаашье томо хэмжээтэй. Үүнһээ гадана ехэхэн хэмжээнэй агаар мандалтай сорын ганса дахуул юм.

Бимбын ород нэрэ *сатурн* — Римэй хүдөө ажахы, ургасын бурхан Сатурнай нэрээр нэрэлэгдэһэн. Одон ороной тэмдэгынь тухайн бурханай хадуур болоно (юникод: ♄).

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* Introduction to Saturn by NASA's Solar System Exploration
* Saturn Fact Sheet , by NASA
* Cassini-Huygens mission to Saturn, by NASA
* Research News about Saturn
* General information about Saturn
* Studies on the Rings  of Saturn
* Astronomy Cast: Saturn 

Категори:Наранай аймаг
Категори:Гарагууд
Баасан (гараг)

**Баасан** гараг (; тэмдэг: ) — Наранай аймагай хоёрдахи, хүрст (хатуу шулуурхаг гадаргуутай) гараг юм. Баасан гарагынь нүүрһэнхүшэлэй хии, хүхэрэй хүшэлһээ тогтоһон агаар мандалтай. Хүхэрэй хүшэлынь дэлхэй дээрэ шэнгэн түлэбтэ байдаг болобошье Баасан гараг маша халуун ушар хиин түлэбтэ оршоно. Уг хүхэрлиг үүл сагта 360 км нүүдэг байна. Хүлэмжын хиин эффектынь Баасан гарагые Наранай аймагай хамагай халуун гараг болгоно.

Баасан гарагынь Нараниие Дэлхэйн 225 үдэртэ бүтэн тойрохо ба тэнхэлгээ 243 хоногто нэгэ эргэнэ. Дэлхэй, Баасан гарагай хоорондохо зайнь 40 сая км болоод Баасан гарагай татаха хүсэниинь дэлхэйнхитэй ойролсоо байна.

Баасан гарагынь үглөө эртэ, эсэбэл наран жаргаһанай дараахи хэдэн сагта тэнгэритэ харагдана. Монголшууд уг гарагые "Үдшийн гялаан", мүн "Үүрийн цолмон" гэжэ нэрэлдэг.

## Нэмэри
* Наранай аймаг
* Одон орон

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* Nine Planets: Venus
* The Planet Venus
* Images of Venus

Категори:Наранай аймаг
Категори:Гарагууд
Танка

**Танка** ( — «ном») гү, али **Бурхан зураг** гээшэ Түбэд үгээр олон уласай нэршэл тогтоһон шүтээн зурагай олон шэлдэг бүтээл; даабуу, торгон гү, али сарһан дээрэ хадхамалһан гү, али зураһан үнгэтэй зураг юм.

Монгол орондо буддын шажан хүсэтэй дэлгэрһэн XVII—XVIII дугаар зуун жэлэй үедэ бурхадай дүрээр хүмүүнэй бэеын гоё һайхан, оюун һанаанай арюудалые тунхаглаһан хүрэл шудхамалай урлал эд хүсэеэ абажа байһан бол XVIII дугаар зуунай һүүлшын хахадһаа танка зурагай урлал үшөө хүгжэжэ эхилһэн түүхэтэй. Монгол урашууд бурханай зураашанар буддын бурхан дүрсэлэлэй һунгадаг харисаае анха болбосоруулан дэлгэрүүлһэн эртын Энэдхэгэй «Гандхарын һургуулиин» дэгэ, урлахын онолые баримталан бүтээлээ туурбижа ерэхэдээ үнгэ будагай илгарал зохисол, дагнааһые үлүү дээдэ түбшэндэ гарган түгэлдэржүүлжэ шадаһан бэлэй.

Танка зурагые даабуун дээрэ байгаалиин шороон будаг болон юһэн эрдэниин будагаар үлэмжэ нарин нягта зурааһан дүрсэлэлэй гайхамшагые үзүүлжэ бүтээдэг байба. Шүтээн Зурагта амида байгаалиин бүхыл үнгые тогтоһон дэг хэмжээнэй хүрээндэ гаргахын хамта «нагтан» гү, али хара дэбисхэртэ, «гаратан» гү, али сагаан дэбисхэртэ, «мартан» гү, али улаан дэбисхэртэ «сэртэн» гү, али алтан дэбисхэртэ гэжэ үнгын найрал зохисол зохёомжоор илгаха болоод бурхан шүтээнэй абир дүрые тодотгодог онсологтой байжа. Бурхан сахюусанай шүтээн Зураг монголой орон хиид гансашье бэшэ айл үрхэдэ түгэсэниинь нүүдэлэй ажахы амидаралда зохисоһон зөөжэ хадагалхада амар, шудхамал бурхад, зээгтэ наамалай бүтээлнүүдтэй харисуулхада харисангы хямда түһэр, хүнгэн абсаархан байдагтайнь холбоотой байба.


Файл:Bhutanese thanka of Mt. Meru and the Buddhist Universe.jpg|Бутанай танка Зураг
Файл:Tibetan Thangka, anonymous, private collection.jpg|Түбэдэй танка зураг, Хаягрива
Файл:Shakyamuni-Thangka.jpg|Монголой алтан зураг, XIX зуун, Арьяа Баала Бодисада болон Манзашри Бодисада хороондо һуудаг Будда Шигэмүни
Файл:Otgonbayar Ershuu Jetsun Milarepa.jpg|Богдо Миларайба, Темпера, 21 x 30 см, 2008, Эршу Отгонбаяр


Категори:Буддын шажан
Категори:Уран зураг
Миисгэй

**Миисгэй** (*Felis catus*) гү, али **гэрэй миисгэй** хоротон мэрэгшэ, могой, хилэнсэтэ хорхой зэргэ гэрэй хоротоные агнаха шадабари, хүндэ даһаха шадабаряар хүндэ үнэлигдэдэг мяхан эдишэтэй хүхэтэн. Миисгэй доро хаяжа 9500 жэлэй үмэнэ хүнтэй холбоотой болоһон.

Шадабарилиг мяхашан миисгэй 1000 оршом зүйлэй амитан барижа хооллодог. Энгын команда һургажа болоно. Миисгэй хаалганай барюула доошо даража онгойлгохо зэргэ энгын механизмые өөрөө эзэмшэжэ һурадаг. Миисгэй янза бүриин дуу абяагаар харилсадагһаа гадана, бэеын хүдэлөөнөөр харилсадаг. Миисгэй дэлхэй дээрэ хамагай түгөөмэл гэрэй амитан байха магадлалтай. Ниитэ 600 сая үлүү миисгэй дэлхэй даяар тархаһан. Бүридхэлтэй сэбэр үүлдэрэй миисгэй тэжээдэг хүмүүн олон бии.

Миисгэй шүтээнээ болгоһон эртэнэй Египетдэ миисгэйе анха гэршүүлһэн гэжэ саяхан болотор үзэдэг байба. Гэбэшье 2007 оной һудалгаар гэрэй бүхы миисгэй  8000 жэлэй үмэнэ Ойрохи Дурнада гэршэһэн табан хүрэтэр тооной Африкын соохондойһоо *(Felis silvestris lybica)* гаралтайе тогтобо.

## Анатоми
Миисгэйнь 2.5-7 кг жэнтэй, зарим үүлдэр, тухайлбал Maine Coon зэргэнь 11.3 кг хүрэдэг. Мүн маша жэжэгхэн 1.8 кг оршом түрэл баһа бии. Дэлхэйн хамагай томо рекорд тогтооһон миисгэй 21 кг 297 гр ба хамагай жэжэгынь 1 кг 36 гр байна. Миисгэйн дундажа үндэр 23-25 см, ута 46 см (толгой, бэе) ба һүүлнэй ута 30 см байдаг.
Үе мүсэ, балсан, шөрмөсынь тун зөөлэн, уян хатан тула толгойнхоо эргэн тойронһоо бусад бараг бүхэ бэеынхээ хэһэгые долоожо шадана. Мүн үндэр үдэрхэ шадабари һайн болоод бэеын үндэрһөө 5 дахин үлүү 1.5 м оршом үдэржэ шададаг. Сагта 60 км оршом хурдалха шадабаритай хэмээгдэхэ ба эгшэн зуур богони зайда үндэр хурда гаргаха болобошье хол дабхихагүй.

## Зүүлтэ

## Мүн үзэхэ
* Эрвин Шрёдингер

Категори:Хүхэтэн амитан
Эсперанто

**Эсперанто** (эс. *Esperanto*) — хамгай ехэ тархаһан зохёомол хэлэн. Олон уласай харилсаанда үргэн хэрэглэгдэжэ байгаа. 
Европын гол хэлэнүүд, илангаяа латин, грек хэлэнэй хэлэнэй эрдэм ухаан онсолиг, үгын сангай үндэһэн дээрэ тулгуурилажа бүтээһэн хэлэн.
Польшын эмшэн Людовик Лазарь Заменхоф гэдэг хүн зохёобо. 
Үгын санг латин буюу латин гаралтай хэлэнэй үгэһээ бүридүүлдэг.
Хэлэнэй эрдэм ухаанай 16 дүрэмтэй, һурахад хилбари хэлэн юм.
Энэ хэлые һайн һураад абабал Европын бусад хэлые һурахад дүхэмтэй болоно.
Одоогоор энэ хэлээр хишэнээн хүн ярижа байгаань тодорхойгүй.
Албан ёһоной статистика мэдээ хараахан байхагүй болобошье албан буһа мэдээгээр 2,000,000 (хоёр сая) оршом хүн энэ хэлээр хэлэлсэдэг байна. Олон уласай нэлээд олон байгуулалга Эсперанто хэлые үйлэ ажалалгаандаа хэрэглэдэг. Монголдо Эсперанто хэлэн мэдэдэг хүн сөөн болобош Монголын Эсперанто-Ниигэмлиг 2010 оной 6 дугаар һарада Азиин эсперантошодой 6 дугаар Ехэ хуралые Улаанбаатар хотоноо туйлын амжалтатай зохёон байгуулжа хуралдуулба. Элэ хуралда Ази түби газараар үлэ барам Африкаһаа бусад 4 түбиин 200 гары эсперантошо хуран шуулһан байна.

Эсперанто гэжэ улас, үндэһэтэн хоорондын харилсан ойлголсолые нэмэгдүүлхэ, энхэ тайбан, хүн түрэлхитэнэй хаяха дүүдэг ёһон, найрамдал, нүхэрлэлые бүхэжүүлхэ зорилготой бүтээһэн энхын хэлэн юм. Энэ хэлые Польшын эрдэмтэн Л.Л.Заменхоф 1887 ондо зохёобо.

## Эсперанто гэдэг үгын ушар
*Esper-* гэдэгынь эгээрхэ, найдаха, мүрөөдхэ гэһэн удхатай үгын үндэһэн, *- ant-* бол тухайн үйлые эрхэлэгшэ гэһэн удхые заадаг дагабари, -o һүүлынь жэнхэни нэрын түгэсхэл, эгээрэгшэ, найдан мүрөөдэгшэ гэһэн үгэ. Эрдэмэй зэргэ горилогшые бидэ, *аспирант* гэдэг байһан бэлэй.

## Һурахад орьёо бэшэ хэлэн
Европо зүгын хэлэнэй дүрэмые тунгаан абажа хилбаршалан, мүн тэрэ зүгын олон хэлэнээ ороһон үгые үгын сангайхаа гол нөөсэ болгоһон, һурахад орьёо бэшэ, өөртөө угсаатанай соёл агуулаагүй, түбые һахиһан хэлэн бэлэй. Эрдэмтэн шудалаашад Эсперанто хэлые һурахад үндэһэтэнэй хэлэнүүдһээ арба дахин хилбар гэдэгые нэгэнтэ нотолон тогтообо.

### Хүн түрэлхитэнэй соёлой нэгэ ололто, баялиг мүн
Улас түмэнэй найрамдал нүхэрлэлые бүхэжүүлхэ, олон уласай соёлой харилсаае үргэтгэн хүгжүүлхэд оруулжа хубита нэмэриин үнэлжэ НҮБ-ын ЮНЕСКО 1954, 1980 ондо хоёр удаа тогтоол баталан Эсперанто хэлые түгээн дэлгэрүүлхэд анхаарал хандуулхые гишүүн оронуудтаа уряалһанай дээрэ Л.Л.Заменхофые “Хүн түрэлхитэнэй һуутануудай нэгэн” гэжэ зарлаба. 
Дэлхэйн Эсперанто-холбоонь Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулга болон түүнэй болбосорол, соёл, шэнжэлхэ ухаанай байгуулга болохо ЮНЕСКО-той албан харилсаата байгуулаын статустай олон уласай байгуулга болоод улас бүритэ һалбари, түлөөлэгшын газартай.

## Холбооһон

* lernu.net
* Монголын эсперанточдын сайт 
* Российский союз эсперантистов (REU/РоСЭ)
* Всемирная ассоциация эсперанто (UEA)  (ru, eo и др.)
* Международный молодёжный конгресс эсперанто
* Академия эсперанто
* Официальный сайт творческой группы E@I
* Официальный сайт фонда Esperantic Studies Foundation

## Зүүлтэ

Категори:Зохёомол хэлэнүүд
Категори:Хэлэнүүд‎
Зэбсэгтэй хүсэн

**Зэбсэгтэй хүсэн (ЗХ)** — нэгэ уласай засагай газарһаа түлөөһэн баталан ​​хамгаалга, галтай тэмсэхэ хүсэн, байгуулга байна. 
Зэбсэгтэй хүсэн ударидаха байгуулгын гадаада ба дотоодо бодолгые туһалха болон гадаада, дотоодо булимтарагшадһаа хамгаалха үүргэтэй.
Юрэнхыдөө хэлэхэд, *[[сэрэг]]* болон *зэбсэгтэй хүсэн* тэгшэ адли удхатай үгэнүүд байна. Зэбсэгтэй хүсэнөөр добтолгонь улас түрын зорилгодо хүрэхын тулада зэбсэгтэ хүсэнэй хэрэглээ юм.

Категори:Дайн
Категори:Зэбсэгтэй хүсэн