open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аврелий Августин

**Амгалан Аврелий Августин** (, 13.11.354, Тагаст, Хойто Африка, Нумиди, — 28.8.430, Һиппон, Хойто Африка), Һиппоной епископ, христосой шажанай теолог, баруун патристикын эгээн шухала түлөөлөгшэ. Манихейство болон скептицизм шүтэхэ үеэр ябаһаншье һаа, 387 ондо хэрээснэг болобо. 395 онһоо Һиппоной епискобой тушаалые абаба. Хэдэхэн асаталганууд Августинай һүнэһэн юртэмсые тодорхойлно: сэдьхэл һанаанай һонор болон  догмодо эрмэлзэлгэ, хүгжөөһэн өөрын ухаамсар ба хэтэрһэн шармайлта хүсэлтэй мистицизм. Августинай онтологи, тэрэнэй үнэмлэхы оршодог бурхан тухай һургаал неоплатонизмые дахаашье һаа, Августин хуушан үзэл һанаае шэнээр субъект бэшэ объектһээ, хүнэй ухаан бодолгын элирхы байдалһаа (Декартын үзэл һанаанай һэрэмжэлээд) хаража бодохо туршаба. Августинай һургаалай ёһоор, бурханай оршон байдалые хүмүнэй өөрын ухамсарһаа тодоруулжа болоод, зүйлнүүдэй оршон байдалые иимээр тодоруулжа болохогүй (Кентербериин Ансельмэй бодол шэнги, Томас Аквинатда эсэргүү). Саг гэжэ дурсаха, һанаха, хүлеэхэ һүнэһэнэй кореелят гэһэниинь Августинай психологизмые элирхылнэ. Эртын гүн ухаан нэбтэ гаргаһан хоёр асуудал тухай анхарал Августинай үзэл һанаанай шэнэ зурлаа болоно: хуби хүнэй динамика болон хүн түрэлхитэнэй түүхын динамика. Түрүүшын асуудалда тэрэ «Наманшалал» гэһэн нарай наһанһаан ортодокс христосой шажанда ерэһэн болотор үе тухай лирикын өөрын намтарые зорюулба.

Категори:Латын гүн ухаантад
Оросой Эрдэм Ухаанай Академи

**Оросой Эрдэм Ухаанай Академи** (, *РАН*), Орос уласай СССР-эй Эрдэм Ухаанай Академиин баазада 1991 ондо байгуулһан эмхи зургаан юм. 1724 ондо байгуулһан Петербургын Эрдэм Ухаанай Академиһаа түүхые хүргэжэ байна. 1917-25 ондо Оросой Эрдэм Ухаанай Академи гэжэ нэрэтэй байгаа. 1934 онһоо хойшо Академиин президиум Москвада байрлана. Өөрыгөө ударидаха эрдэм шэнжэлгын байгуулга мүн. Хуушан СССР-эй ЭУА-иин гэшүүд ОЭУА-да оробо, шэнээр һунгаһан гэшүүд баһал байгаа. Мүнөө 2026 жэнхэни гэшүүдтэй, энэ тоодо 841 академигүүд (энэ тоодо 56 эхэнэр) ба 1119 сурбалжалагша-гэшүүд (энэ тоодо 145 эхэнэр). Тэрэнһээ гадна, ~445 хари ОЭУА-иин гэшүүд бии. Юрэнхылэгшэнь — Геннадий Яковлевич Красников.

13 эрдэм ухаанай талаар һалбаритай, энэ тоодо: тооной ухаан; физикэ; энергетикэ, машина бүтээлгэ, механика ба ударидалгын ябадал; нанотехнологи ба мэдээлэлэй технологи; хими ба бодос тухай эрдэм ухаан; биологи; Дэлхэй тухай эрдэм ухаан; ниигэмэй эрдэм ухаанай; түүхэ ба хэлэ шэнжэлэл; физиологи ба һууриин анагааха ухаан; бүхэдэлхэйн асуудал ба уласхоорондын харилсаа; анагааха ухаан; хүдөө ажахын эрдэм ухаан; бүһэ нютагай һалбаринууд (Сибириин, Ураалай, Санкт-Петербург, Алас Дурнын) ба эрдэмэй түбүүд. Юрэнхыдөө 1000 үлүү эрдэм ухаанай эмхитэй. Эрдэм шэнжэлэл флоттой. Оюунай хүсые бэлэдхэдэг. Эрдэм ухаанай зохёолые гаргадаг. Эрдэм ухаанай ажалай түлөө медаль ба шагнал үгэнэ. Олон уласай эрдэм ухаанай харилсаае дэмжэнэ. Юрэнхылэгшэнь ОЭУА-иин шэнэшлэл ушар өөдэгүйгөөр мэдүүлһэн Геннадий Красников (2022).

Оросой эрдэм ухаанай академинүүдэй шэнэшлэл 2013 оной 9 һарада Оросой Анагааха Ухаанай Академиие (ОАУА) болон Оросой Хүдөө Ажахын Ухаанай Академиие (ОХАУА) Оросой Эрдэм Ухаанай Академитай ниилүүлһэн байгаа. ОАУА ба ОХАУА ОЭУА-тай ниилэһэнэй урда, Академи 2011 оной байдалаар 653 эрдэм ухаанай байгуулгануудтай, 116 322 хүдэлмэрилэгшэтэй (тэрэ тоодо 48 315 эрдэм ухаанай хүдэлмэрилэгшэтэй) байгаа. 2013 оной шэнэшлэлэй ябасада ОЭУА-иин эмхи зургаанууд Холбооной эрдэм ухаанай байгуулгануудай агентлигай (ХЭУБА) эрхэ мэдэлэй хүреэндэ оробо. Оросой Эрдэм Ухаанай Академи холбооной гүрэнэй бюджедэй эмхи зургаанай эрхэ зүйн статустай байна.

## Холбооһон
* Оросой Эрдэм Ухаанай Академи — ОЭУА-иин албан ёһоной сахим газар.

## Зүүлтэ

Категори:Оросой холбоото улас
Ашока

**Ашока** (,  304—232 он) манай эринэй үмэнэ 273—232 оной хоорондо Энэдхэгэй ехэнхи газар нютагые захиржа байһан Маурья Уласай эзэн хаан. Тэрэ Энэдхэгэй түүхэдэ эгээн агуу эзэн хаан, байлдан дагуулагшын нэрээр мүнхэрэн үлэһэн болон тэрэнэй эзэнтэ гүрэн баруун зүгтэ мүнөө үeын Пакистан, Афганистан, зүүн зүгтэ Энэндхэгэй Ассам можо, Бангладеш, урда зүгтэ Тамил хүрэтэр үргэн уудам нютагые захиржа байба. Түүхэнээ тэрэнэй нэрые мүнхэлэн үлдээхэ болоһон гол үйлэнүүд байлдан дагуулагша буса харин Буддын шажаниие дэлгэрүүлэгшэ байһан ябадал бэлэй. Калинга уласые байлдан дахуулһанайнгаа дараа ( 263 гү, али  265 он) тэрэ бэдэй (индуизм) шажаниие хаяжа Буддын шажанда оробо. Энэһээ хойшо тэрэ, Бурхан Багшын олон дурасхалнуудые барижа байгуулха ажалые хэһэн болон тэрэнэй байгуулһан ниислэл «Арсалан хотын» тууриһаа олдоһон баганын орой дээрэ байрлаха дүрбэн арсалангай баримал мүнөөнэй Энэдхэг Уласай түрын һүлдэ болобо.

Буддын шажанда орохоһоон үмэнэ тэрэ эзэлэн түрэмгылэгшэ даралгылагша байһан бол Буддын шажанда ороһоноор хүн түрэлхитэнэй түүхэдэ түрүүшын удаа һайн һанаанай аян, буянай үйлэнүүдтэ хандиб үргэхэ, зохёон байгуулха ажалые һанаашалһан хүн гэжэ тэмдэглэхэ габьяае байгуулаа һэн. Ашока Буддын шажанай ашима гү, али дуугай байха, хайрлаха, үнэншэ байха, нигүүлэһэнгүй байха, сагаан хоолтон байха гэһэн 5 үндэһэн заршамай гол агуулгые тодорхойлогшо бэшэгүй баримталагша.
Хожуу Харрапа (МЭӨ 1800) үээс уламжалагдан ерэһэн Дхармачакра гү, бидэнэй нэрлэжэ заншаһанаар Номой хүрдэ Буддын шажанай эгээн эртын бэлэгдэл болон Ашока хаанай ашаар оршон үеын Буддын шажанай гол бэлэг тэмдэг болоо һэн.

Категори:Энэдхэг
Саахарай диабет

**Саахарай диабет** — бэе махабадта инсулинай гормоной бага үри ашагаар гү, али дутагдалаар ушарһан бодосой һолилсооной үбшэн юм. Анагааха ухаанай ёһоор, саахарай диабет гипергликемик глюкозуряар тодорхойлогдоһон, ондоогоор хэлэбэл, шуһандахи дээшэлэгдэһэн нюруутай глюкозо шээһэндэ байдаг. Үбшэнэй нэрэ грек хэлэнэй сифон удхатай diabetes үгэһөө гаралтай; саахарай гэһэн тодорхойлолто глюкозотой холбоогүй хобор саахарай бэшэ диабетһээ илгаае онсолно. Саахарай диабет бүхы оронуудай хүн зон дунда болон бүхы расын түлөөлэгшэд дунда байдаг. Энэ үбшэнэй эгээн хушаан бэшэлгэ 3000 жэлэй урда Эртын Энэдхэгтэ хэһэн. 

Категори:Үбшэнүүд
Галактика

**Галактиканууд** гү, али «галактика гадаада манансар» гү, али «аралай Юртэмсэнүүд» гээшэ одон хоорондо хии болон тооһон ауулдаг ехэ ододой системэнүүд. Наранай аймаг Тэнгэриин зүйдэл нэрэтэй манай Галактикада оршоно. Хүсэтэй телескобууд нэбтэржэ болодог бүхэ сансарын огторгой хизаар болотор галактикануудаар дүүрэн. Астрономууд нэгэ тэрбумһээ олон галактика тоосодог. Эгээн дүтэ галактика 1 сая гэрэл жэлэй зайда оршожо байгаад, эгээн алас галактиканууд тэрбум тэрбум гэрэл жэлэй зайда байрлана.

Категори:Одон орон шудалал
I Константин

**I Константин**, Ехэ Константин, Флавий Валерий (, 285 оршом, Наиссус,— 337, Анкирон), 306—337 оной хоорондо Римэй эзэнтэ гүрэнэй эзэн хаан. Констанций Хлорой хүбүүн. Абые наһа бараһанай дараа тэрэниие британиин легионой августаар үргэмжэлһэн (306 он), Галлида хааншалаа. 311 ондо (Галерий цезариин үхэлэй һүүлдэ) дүрбэн августнарай (Лициний, Максенций, Максимиан Дайя ба Константин) хоорондо эрхэ мэдэлэй түлөө тэмсэл эхилээ һэн. Константин Римдэ Мульвийн хүүргын байлдаанда Максенцийе илагдаба; 313 ондо Максимиан Дайя үхэһэн; 313 ондо Медиоланда хэһэн Лициний ба Константин хоорондо сэрэгэй эбсэл тогтоомол бэшэ байгаа; 324 ондо Константин Лицинийе илагдаба. 325 ондо (Лицинийн саазалагдаһанай һүүлдэ) Константин нэгэ гараараа хааншалба. Улас түрын багажые түблэрүүлжэ, арадай массын эсэргүүсэлые даража, ниигэмэй журамые тогтоборижуулха тэгүүлбэ. Энэ сагта III зуунда һөөргэ хүсэнэй (энэ тоодо христосой шажан) дурадхагдаһан ниигэмэй программа гажуудаһан хэлбэреэр ашаглаба. Эзэн хаанай засаг бүгэдын тэгшэ байдалай, эрхэ сүлөөгэй, шударга ёһоной хамгаалагшаар тунхаглагдаашье һаа, үнэндөө Константин өөрынгөө хууляар богоолшолгын журамые хамгаалаад, ангиие амидарха оршонтой ба ажал мэргэжэлтэй холбоогдоһон. Ниислэл хотые Константинополь руу нүүһэншье һаа (330 ондо), тэрэ хото ба энэнэй байгуулганууд хуушан Рим ниислэлые дахаба. Харин Константин христосой шажанай церковиие дэмжэжэ церковьтэ хэдэн дабуу эрхые олгоһоншье, бөө мүргэлые (энэ тоодо Флавий обогой шүтэлгэ) хамгаалаа. Константинай засагай газар хэдэн амжалтада хүрэхэ шадаба: хотын байдал һайжаруулаа, мүнгэн зоос тогтоборижуулаа, варварнуудай добтолго урдаһаань сохёо (332 ондо готуудые илалта). Церковиин уламжалалай ёһон Константиниие апостолтой тэгшэ гэжэ тэрэнэй үедэ Рим христианствые мүрдэлгэ зогсожо сахюусалгые эхилээ гэдэгые уяжа байнашье һаа, Константинай үмэнэхид (Галерий, Максенций, Лициний) энэ замда хүртэбэ. Зүбхэн үхэлэйнгээ урда Константин арийн шажанай ёһоор хэрээснэг болобо. Бөө мүргэлтэн байхадаа, Константин эдэбхитэйгээр христосой шажанай церковиин хэрэгтэ оросолдоо, теологиин үгэ буляалдааниие хүтэлбэрилээ, 325 оной Никеягэй хуралтайе түрүүлжэ христосой шажанай церковиин талада донатистуудта эсэргүү элидхэбэ.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* Vogt J., Constantin der Grosse and sein Jahrhundert. 2 Aufl., Münch., [1960];
* Mac Mullen R., Constantine, L., 1970; 
* Krawczuk A., Konstantyn Wielki, Warsz., 1970.

Категори:Римэй эзэнтэ гүрэн
Гушан жэлэй дайн

**Гушан жэлэй дайн** (1618-1648), һабсбургынхи блок (испаниин ба австриин Һабсбургууд, Германиин католик гүнүүд, папын ба Речь Посполитойн дэмжэгдэһэн) ба һабсбургта эсэргүү холбоон (Германиин протестант гүнүүд, Франци, Швеци, Дани; теэд Англи, Һолланд ба Орос уласуудай дэмжэгдэһэн). Һабсбургынхи блок католицизмын туг доро урилдан ажалладаг байһан ба һабсбургта эсэргүү холбоон (илангаяа эхиндээ) — протестантизмын түлөө тулалдаба. Гушан жэлэй дайн олон үедэ хубаагдадаг: чехиин (1618-23) үе - Һабсбургуудта эсэргүү 1618-20 оной Чехиин буһалгаан болон Сагаан Уулын байлдаанда чехүүдэй диилдэлгэ (1620); даниин (1625-29) үедэ һабсбургынхи блогой сэрэг (А. Валленштейнэй, И. Тиллиин тушаал доро) Даниие илажа, данишуудые Германиһаа хөөн гаргаба; швециин (1630-35) үе, швед арми Германида (Густав II Адольфын тушаал доро) булимтаран орожо, Брейтенфельд (1631), Лютцен (1632) илаашье һаа, Нёрдлингендэ (1634) илагдаба; франци-швециин (1635-48) үедэ, Франци дайнда орожо һабсбургта эсэргүү холбооной үлүү байлга тодорхой болобо. Дайнай үрэ дүндэ Һабсбургуудай түсэб үйрэһэн, улас түрын бодолгын ноёрхол Францида ябаһан. 1648 ондо Вестфалиин энхын хэрээгээр дүүргэбэ.

Категори:Дайнууд
Категори:Европын түүхэ
Ле Корбюзье

**Ле Корбюзье** (), жэнхэни нэрэ **Шарль-Эдуар Жаннере-Гри** (; 1887—1965), Франциин уран барилгашан ба архитектурын теоретик. Мүнөө үеын ажаүйлэдбэриин барилгын техникэдэ болон серийностьдэ архитектурын шэншэлэлэй һуури хаража, үүргын талаар тэгшэлһэн барилгын структурые уран һайханаар тодорхойлжо хүсэбэ. XX зуун жэлэй архитектурын урасхалай үндэһэлэгшэдэй нэгэн (рационализм, функционализм), хабтагай бүрхөөлтэ, лентэтэй сонхо, доодо дабхарта нээмэл багана, сүлөөтэ зохёон байгуулга хэрэглэбэ (Москвада Центросоюзэй барилга, 1928—35; Марсельтэ байшан, 1947—52). 50—60-аад ондо ехэ хотын ансамбльнуудые бүтэбэ (Энэдхэгэй Чандигарх, 1951—56), сүлөө болон байшанай бүтэсын оршом-пластикын нугархай байдалда тэгүүлээ (Роншанай капелла, 1950—53).

## Зурагууд

Centrosoyuz Moscow - Ak Sakharova view.jpg|Москвагай Центросоюз, 1933
Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|Хуралай байшан, 1955


Категори:Франциин уран барилгашад
Диего Веласкес

**Диего Родригес де Сильва Веласкес** (; 1599—1660), Испаниин уран зурааша. 1623 онһоо хойшо IV Филиппын ордоной зурааша. Үльгэр домогой болон ажамидаралай жанрнуудай элементнүүдые юрын бэшээр болон хурсаар нэгэдүүлдэг зурагые  («Вакх», 1630 оршом; «Утaһa ээрэгшэд», 1657), арадай ажамидаралай дүр зурагууд («Үглөөнэй хоол», 1617—18 оршом), онсолиг хүрэгүүд («X Иннокентий», 1650; «Менинүүд» бүлэг хүрэг, 1656) зураба. Европын уралигта түүхын жанрын үндэһэлэгшэдэй нэгэн («Бредын буужа үгэлгэ», 1634—35). Веласкесай уран зураг зориг ба сэбэр композицяар, моделиин зан ойлгохо шадабаряар, хурса эбэй мэдэрэмжээр, дүүрэн колоритоор онсо байна.

## Бүтээлнүүд


Категори:Испаниин уран зураашад
Энди Уорхол

**Энди Уорхол** (, 1928 оной 8 һарын 6 — 1987 оной 2 һарын 22) гү, али **Андрей Вархола** (), словаки-америкын зурааша, дизайнер, кино найруулагша, продюсер, зохёолшо ба «поп-арт» уралигай ехэ түлөөлэгшэ. 1965 ондо байгуулагдаһан Америкын рок-хүгжэмэй домогто «Velvet Underground» хамталигай продюсерээр ажаллажа байгаад амидаралайнгаа һүүлшын жэлнүүдтэ экранай бүтээлдэ хүсэн оюунаа дайшалһан содо абьяастан байгаа. Тэрэнэй 1963 ондо зураһан «Найман Элвис» гэһэн Рок-н-роллой хаан Элвис Преслиин хүрэг 100 сая долларай үнэ хүрэһэниинь «хамагай үндэр үнэ хүрэһэн уран зурагай бүтээлнүүдэй» арбан нэгэндэ  Пабло Пикассо, Винсент ван Гог мэтэ зураашадай бүтээлнүүдэй удаада ороһон содо бүтээл болобо.

Категори:АНУ-гай уран зураашад
Овидий

**Публий Овидий Назон** (,  43 —  18 он тухай), Эртын Римэй ирагуу найрагша. Индивидуалис, гол таладаа эротик ирагуу найрагаа хүгжөөгээд, Овидий өөрынгөө эртын «Дуранай эрдэм» () ба «Дуранда эсэргүү арга» () гэһэн шүлэгүүдтэ дуран харилсаа тухай һургаалые үгэжэ, Римэй ажамидаралай сценкэ хэрэглэнэ. Эллинис «эрдэмтэй» шүлэг мэтэ ехэ бүтээлдэ дабалга «Метаморфоз» () шүлэгэй бүтээлгэдэ тэмдэглэгдэнэ. Энэ шүлэг үльгэр маягаар бэшэгдэжэ, 250 оршом хүнүүдэй амитан, ургамал, одон, шулуун болохо тухай туужа домогтой байна. Амидаралай һүүлшын үедэ «Гашуудалтай элегинүүд» () ба «Понтһоо эльгээһэн бэшэг» () бэшэбэ.  8 ондо Августын Томисто (мүнөөгэй Румыниин Констанца боомто) сүлэгдэһэн, тэндэшье наһа бараа. Сүлэлгэдэ Овидий лата ирагуу найрагай шэнэ жанр — дуратай холбоогүй субъектив элеги бүтэбэ. Александр Пушкин Овидийе ехээр сэгнэһэн, «В стране, где Юлией венчанный», «Овидийдэ», «Цыганууд» гэһэн шүлэгүүдтэ һонирхол элид болобо.

Категори:Латын зохёолшод
Һанс Кристиан Андерсен

**Һанс Кристиан Андерсен** (; 2.4.1805, Оденсе, ‒ 4.8.1875, Копенһаген), Даниин зохёолшо. Сабхишанай хүбүүн. Бага наһанһаан зүжэг бэшэбэ. 1819 ондо Копенһагенда тэрэнэй удха зохёолой туршалганууд театрын хүтэлбэриин анхаралые татаба. 1826‒27 оной хэдэн шүлэгүүдынь хэблэгдэжэ гараба. Андерсен оюутан болоод, «Һольмен-һубагһаа Амагер аралай зүүн хушуу болотор ябагаар аялха» (1829) гэһэн номые бэшэбэ. «Һүүдэрэй зурагууд» (1831) болон «Агнета Луусад хоёр» (1834) нэрэтэй номдонь Андерсенэй ерээдүйн онтохонуудай үрэнүүд элирүүлэгдэнэ. «Импровизатор» (1835) ба «Зүбхэн скрипкашан» (1837) гэһэн романуудтань Андерсен романтизмда жиирэйхи зүүдэлэгшэ шүлэгшэ болон бүдүүлиг шэрүүн зантай ниигэм хоорондын мүргэлдөөн элирхылнэ. 1835‒1837 оной хоорондо Андерсен «Үхибүүдтэ зорюулhан онтохонуудай» гурбан суглуулгые хэблэжэ гаргаба, энэнь дотор «Горох дээрэ принцесса» (*Prinsessen paa Ærten*), «Луусад охин» (*Den lille havfrue*), «Хаанай шэнэ хубсаһан» (*Kejserens nye Klæder*) гэхэ мэтэ. Андерсеней эгээн һайн онтохонуудай тоодо «Эрэлхэг туулган сэрэг» (*Den standhaftige tinsoldat*, 1838), «Алтан гургалдай» (*Nattergalen*, 1843), «Нугаһанай муухай дэгдээхэй» (*Den grimme ælling*, 1843), «Саһан хатан» (*Snedronningen*, 1844), «Зуруултай басаган» (*Den lille Pige med Svovlstikkerne*, 1845), «Һүүдэр» (*Skyggen*, 1847), «Эжы» (*Historien om en moder*, 1848). Андерсен бага туужын дархан байгаа. Тэрэнэй «Мулат» (1840) гэһэн зүжэг хүнэй расын тэгшэ бэшэ байдалда эсэргүү зорюулагдана. «Шүлэгшын базаар» (1842) аялгын тоймой ном бол ‒ «Минии ами наһанай онтохон» (1846) өөрын намтарай түрүүшын хэлбэри юм. «Хоёр баронессанар» (1‒3 боти, 1849) романда Андерсен өөрынгөө гүрэнэй феодалтай үнгэрһэн сагые шүүмжэлнэ. Дэлхэйн удха зохёолой түүхэдэ Андерсен романтизм ба реализм, хошон ба зүгнэл, ирони ба сатира хамтадхадаг абьяастай онтохоншоноор баталаа һэн. 1918—1986 оной хоорондо СССР-дэ эгээн ехээр хэблэгдэһэн хари зохёолшо байгаа: 515 хэблэлэй ниитэ эрьелтэ 97,119 сая ном.

## Зурагууд

Файл:Hans Christian Andersen.jpg
Файл:Hans christian andersen 1869.jpg
Файл:HansChristianAndersen House.jpg|Андерсенэй гэр
Файл:HC Andersen.jpg|Копенһагенда хүшөө
Файл:Hyldemoer ubt.JPG
Файл:H. C. Andersen grave 2.jpg|Андерсенэй бунхан


## Зүүлтэ

Категори:Даниин зохёолшод
Фрэнк Ллойд Райт

**Фрэнк Ллойд Райт** (, 1867 оной 6 һарын 8 — 1959 оной 4 һарын 9), Америкын уран барилгашан шэные һанаашалагша, баруун уран барилгын хэлбэри данг бэе дааһан шэглэл болгоходо үнэтэй хуби нэмэриие XX зуунай эхин хахадта оруулагша хүн байба. Райтые «байгаалиин архитектурые» үндэһэлэн хүгжүүлэгшэ, һуртал ухуулагша гэһэн архитектурай һалбариинхан хүндэдхэдэг болон «Америкын эгээн шэлдэг уран барилгашан» юм.

Категори:Америкын уран барилгашад
Оюутан

**Оюутан** (), ехэ, дээдэ һургуули болон колледжын һуралсагша. Эртын Римдэ ба дунда зуунда бүхы һурадаг хүнүүдые оюутад гэжэ нэрлэбэ. XII зуун жэлһээ оюутан гэһэн нэрэ томьёо ехэ һургуулинуудта һурадаг хүнүүдые тэмдэглэнэ.

Категори:Болбосорол
Самурай

**Самурай** (, **буси** ), Японой дунда зуунай үедэ мэргэжэлэй сэрэгэй албан хаагша зон юм. Эдэнэр тухайн үеынгээ тодорхой нэгэ изагууртан ноёндо хүсэн зүдхэдэг болон мэргэжэлэй сэрэг юм. Самурай өөрын ноёндо үнэншээр зүдхэдэг болохо ноёноо үхэһэнэй дараа харакири хэжэ гэдэһээ отолжо үхэдэг ба хэрбээ ноёниинь бусадта алуулжа хоролуулһан тохёолдолдо тэрэ алууршаниие алажа үшөө усадхаһанай дараа өөрын амяа хорложо харакири хэдэг юм.

## Зүүлтэ

Категори:Сэрэг
Категори:Дайн
Киото

**Киото** (, **Кёото**), Японой Хонсю аралай түб хэһэгтэ оршодог хото, гүрэнэй шухала эдэй засагай, түүхын ба соёлой түб мүн. Һубагаар холбоотой Бива нуурһаа 10 км зайда, Ямасира һаба газарта байрлана. Киото можын засаг захиргаанай түб. 1 469 мянган оршом хүн зонтой (2014). Тээбэриин узуулбари. 792‒794 оной хоорондо байгууланхай болон 794‒1192 ондо Хэйан-кё () нэрэтэй байгаа. Киото 794 онһоо 1868 он хүрэтэр Японой эзэн хаанай ниислэл хото байһан болон одоо Осака-Кобе-Киото метрополи бүһын шухала хэһэг юм.

Лакаар будаһан ба хүрэлэй бүтэгдэхүүнэй, шаазанай, байгаалиин торгоной, хадхамалай ба шүтэлгын бүтээлнүүдэй хуушан уламжалалта дархалалгын үйлэдбэриин түб. Ажаүйлэдбэриин гол һалбаринууд: сахилгаанай ба хүдөө ажахын машина бүтээлгэ, үнгэтэ түмэрлиг, бүдэй, оёмолой, химиин, шэл-шаазанай ба хүнэһэнэй үйлэдбэринүүд.

Киото Японой соёл уралиг, болбосорол, технологиин түбүүдэй нэгэн болон Японой хоёрдохи хуушан ехэ һургуули болохо Киотогой ехэ һургуули оршоно. Киотогой зарим барилга байгууламжанууд ЮНЕСКО-гой Дэлхэйн үбын жагсаалтада ороһон байна. Үндэһэтэнэй музей, Оршон үеын уран һайханай галерей, бүдэй музей, «Нисидзин» музей. Ургамалай баян суглуулбаритай ботаникын сэсэрлиг. Уласхоорондын туризмын түб.

Категори:Японой хотонууд
Осака

**Осака** (, *О:сака-си*), Хонсю аралда байрладаг Японой хото болон боомто, Осака аймагай засаг захиргаанай түб мүн. Токио һүүлдэ уласайнгаа хоёрдохи ехэ хото. 2 685 мянган ажаһуугшад (2014), бөөгнэрэлдэ 19,3 сая хүн. Боомтын ашаанай эрьесэ 80 тонно/жэл үлүү. Итами уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Хара ба үнгэтэ түмэрлиг, машина бүтээлгэ, хүнгэн, химиин, шэл-шаазанай ажаүйлэдбэри. Метрополитен. Наймаан-һанхүүгэй түб: акцита бүлгэмүүд, хүрэнгэтэ биржэ, банкууд. Дээдэ һургуулинууд. Ситеннодзи дасан хиид (VI зуун), Сумиеситайся синоис шажанай сүмэ (IV зуун, олон шэнэшлэлнүүд; 1804-11), Теммангу сүмэ (X зуун); Осака ордон (XVI зуун).

Категори:Японой хотонууд
Дзэн

**Дзэн** (,  *чань*,  <  — «даяан, бисалгал»), Буддын шажанай нэгэ урасхал. Хитадта V—VI зуунда бии боложо, Солонгосто, XII—XIII зуунда Япондо дэлгэрһэн байна болон хүхын шажан гэжэ мүн нэрлэдэг. Дзэн гэдэгынь чань гү, али «дхьяна» гэһэн үгэһөө гаралтай. Дзэн буддизмын багшанар шабинартаа ехэбшэлэн аман хэлбэреэр болохо коануудаар һургаалаа дамжуулдаг. Энэдхэгэй номлогшо Бодхидхарма (VI зуун) үндэһэлэгшээр гэжэ үзэжэ байна. Үнэн мэдэлгэ дамжуулха арга хэрэгсэл болгон текстдэ шүүмжэлэлтэй ушар Дзэн буддизмын багшанар шабинартаа ехэбшэлэн аман хэлбэреэр болохо яряа (, *вэнь-да*, *мондо*) гү, али асуудал (, *гун-ань*, *коан*) һургаалаа дамжуулдаг. «Гэнтын гэгээрэл» (, *сатори*, , *у*) гэһэн заршамда этигэнэ. XX зуунай дундаһаа баруун сэхээтэн дунда алдар олобо. Японой Буддын шажанай шухала урасхал мүн ().

Хитадта Дзэнэй түрүүшын Бодхидхармые тоосодогшье һаа, зургадугаар патриарх Хуэй-нэн (638—713) болон Шэнь-сю (605—706) шухала үүргые гүйсэдхэбэ. Хитадта Дзэнэй сэсэглэлгын үе IX зуун болотор үргэлжэлбэ; Япондо Дзэн XII-XIII зуунда хүрэжэ мүнөө болотор соёл ба үзэл сурталда шухала нүлөө үзэлжэ байна. Зохёолгын үйлэ шажанай үйлээр харуулдаг Дзэн Хитад уран зураг, уран бэшэг ба ирагуу найрагта, Муромати үеһөө (XIV-XVI зуун) хойшо баһал Япон соёлдо ехэ нүлөө үзэлбэ.

Категори:Буддын шажан
Джеффри Чосер

**Джеффри Чосер** (; 1343 он −1400 он 10 һара 25), дунда зуун үеын Англиин ирагуу найрагша. Тухайн үедэ шажанай албан ёһоной хэлэн лата хэлэн, мүн Англиие ноёлжо байһан норманшууд изагууртануудай хэлэн франци хэлэн байһаншье хада, Чосер эдыешье хэрэглээгүй юрын арад түмэнэй хэрэглэжэ байһан англи хэлээр бүтээлээ туурбижа байһан түрүүшын удха зохёолшо байһан гэдэг.

Тэрэ Лондондо дарһанай худалдаашанай гэр бүлэдэ түрөө. Тэдэнэйхи дунда зэргын шэнэ айлын тоондо орохо айл үрхэ байба. Тэрэнэй ашаар үндэр һуралсал болбосорол оложо, 1357 онһоо хойшо абынгаа нэрэ түрын туһаламжатайгаар дээдын хүреэлэндэ ороһон тэрэ III Эдуард, II Ричард хаанай албанда зүдхэжэ байба. Түрын албан хаагша, гадаада ябаха элшэн хэжэ байба. III Эдуардын албанда зүдхэжэ байхадаа Франци руу ябан нэгэ хэһэн һураг таһаржа, 1366 он болотор тэрэнэй хаана юу хэжэ байһаниинь тодорхойгүй.

1366 ондо эхэ орондоо бусажа ерэһэн тэрэ III Эдуардын хатан Филлиппын туһалха Филиппа де Роэттой гэрлэбэ. Хаанай гэр бүлэтэй дүтэ харисаатай болоһон тэрэ тухайн үедэ хуули шудалжа болоһоншье һаа, нотолхо баримта нэгэ ехэ байдаггүй. 1367 оной 6 һарын 20-до хаанһаа эсквайр (Squire) ноёной сула хэргэм хүртэһэн байна. Энэ үедээшье тэрэ олон удаа хаанай элшэ түлөөлэгшэ боложо гадаада аялжа байһан гэхэ мэдээсэл олон байдаг.

Гадаада харилсаанай элшэн түлөөлэгшээр Италида айлшалха үедээ Италиин соён гэгээрүүлэгшэ, ирагуу найрагша Франческо Петраркатай дүтэлэлсэн танилсаба. Пeтраркагай хэрэглэжэ байһан ирагуу найрагай бэшэлгын сонет хэлбэриие Англиин удха зохёолдо нэбтэрүүлһэн байна. Олон газар һуралсаһан, болбосорол мэдэлгэ бүхы тэрэнэй уран зохёолдохи хубита нэмэрииень үнэлжэ «Англиин ирагуу найрагай эсэгэ» гэжэ хүрэтэр гэнэ.

Гол бүтээл болохо «Кентербериин онтохонууд» Джованни Боккаччогой «Декамерон» гэһэн бүтээлэй нүлөө абаһан бүтээл болон «Кентербериин собор сүмэ» руу мүргэл хэхэеэ һанатайгаар ябажа бай һүзэгтэд арадай зугаалжа үгүүлһэн онтохонуудай түүбэри юм.

Категори:Англиин зохёолшод
Солонгос

**Солонгос** (урда  хойто ), гэжэ Ази түбиин Солонгос хахад аралда зүүн захада оршоһоор ерэһэн түрэ, улас, орон, тэрэ дээрэ хэлэ соёл, зан заншалаар илгаран бүрилдэһэн арад түмэнэй юрэнхы нэрэ юм.

## Түүхэ
Солонгос хахад аралда хүнэй үлдээһэн эртын шудалалай олдобори хуушан шулуун зэбсэгэй үе эхитэй. Анханай солонгос улас болохо ГүЧосониие Таньгүн гэгэшье  2333 ондо үүсхэһэн гэжэ солонгос домогто үгүүлдэг. ГүЧосон Хойто Солонгос орон, хаяа залгаа Манжуурта гү, али Шара тэнгисэй эрье нютагта оршон байба. ГүЧосон Хитадай Хань уластай эе эбдэрэн тэмсэлдэжэ мүхэһэн. Тэрэниие залгажа Ниитын он тоололой эхиндэ Буё улас, Үгжо, Тун-Е, Самхан зэргэ обог аймагай холбоодо оршон байжа байгаад гурбан уласай үетэй золгобо. Солонгос үндэһэндээ урда Байкжэ, Шилла, хойтодо болон үмэнэ Манжуурта Гүгүрё гэхэ гурбан улас боложо, нэгэ улас үндэһэтэндэ дүхэжэ хэдэн зууниие үдэһэнэй эсэстэ 676 ондо Тан уластай холбоолһон Шилла бусад хоёрые мүхөөжэ газар нютагые эрхэшээжэ нэгэдэһэн Шилла улас болобо. Нэгэдэһэн Шилла уласай үедэ
ирагуу найраг, дүрсэлхэ уралиг, Буддын соёл дэлгэрэн хүгжэбэ. Шилла (Солонгос) — Тан (Хитад) найрамдалтай байба. 10-р зуунда Шилла дотоодын химаралһаа һуларан Күрё уласаар солигдоһон. Нэгэдэһэн Шиллагай үедэ Манжуурта Гүгүрёгой үбые залган байһан Бархай улас 926 ондо Хитанда мүхөөгдэбэ.

Күрёгой Тайжү ван 936 ондо Солонгос үндэһэтэнэй гээд шууд хэлшэхэжэ болохо Күрё уласые байгуулба. Энэ уласта Шиллагай адляар һуурин соёл уралиг, эрдэм сэхээрэл лабшаран тогтоһон. Тухайлбал 1377 ондо буддын Чикчи гэхэ номые түмэрөөр барлаһан дэлхэйн анханай түмэр бар байгаа. 13-р зуунда Күрё Ехэ Монгол Уласай добтолгоондо үртэжэ байба. 30 жэл дайтаһанай эсэстэ хараата, гэбэшье бэе даанги, үнэншье холбоотон боложо үлөөлгэһэн. Юань улас мүхэхын алдада Күрёгой гадаада бодолго зүршэлдэжэ, эсэстээ 1392 ондо **И Сон Ге** (Чосон уласые үндэһэлэгшэ Тайжү ван) жанжин (генерал) түрэ эрьюулэн уласай ван боложо, дараагай зургаан зуунай түүхэеэ мүнхэрһэн Чосон уласые үндэһэлбэ.

 Чосоной түрүү 200 жэлдэ ниислэл Кэгёнһоо Хансондо (мүнөө Сеул) шэлжэжэ, дайн дажангүй амгалан байба. Сэжүн ван солонгос үзэгээ зохёожо, улас даяар Күнзын шажан һайшаагдан дээдэлэгдэбэ. 1592—1598 оной хоорондо Японой Тоёотоми Хидёши Солонгос үрнэжэ нэбтэрнэ гэжэ халдаар ерэхэдэ уһан сэрэгэй И Сүн-шин адмиралай «яһата мэлхэй онгосо», Мин уласай сэрэгэй туһаламжатай байлдан байжа түрэ уласаа алдалгүй үлэбэ. Мин уластай уг найртай Чосон 1627, 1636 ондо хойтоһоо мандаһан Манжатай хоёронтой байлдажа найрамдан түгэсэбэ. Чин уласай эбые олон амар жэмэр, дэлхэйн дахинһаа хамааралгүй хоёр зууниие үдээд Баруунай шахалтаар нээгдэһэн.

1870-д онһоо Япон ахяадал Солонгосые эзлэхые оролдожо эхилһэн ба 1895 ондо Чосоной хатан хаанай амые хорложо, уламаар 1905 ондо клиент улас (*протекторат*) болохые тулган зүбшөөрүүлбэ. 1910—1945 оной хоорондо Япон эзэнтэ Солонгос орон болобо. Дэлхэйн II дайнай түгэсхэлдэ АНУ, ЗХУ хоёр өөһэдынгөө дэглэмээр замнуулхын тулада Солонгосые Японһоо уралдан сүлөөлбэ.

## Зүүлтэ

Категори:Солонгос
Карачи

**Карачи** (, ), Инд мүрэнэй адагта байрладаг Пакистанай эгээн томо хото ба шухала эдэй засагай түб, Синд можын засаг захиргаанай түб. 13 205 мянган ажаһуугшадтай (1981). Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Карачи ба тойрондо (гүрэнэй ажаүйлэдбэриин хахад оршом) хүбэн-саарһан, хүнэһэнэй, химиин, түмэр эдлэл болбосоруулха, машина бүтээлгэ, газарай тоһо болбосоруулха ажаүйлэдбэри; түмэрлиг, онгосо 
заһалга. Атомой сахилгаанай станци. Ехэ һургуули. Пакистанай үндэһэтэнэй музей. Карачи XVIII зуунда бии болобо.

Категори:Пакистанай хотонууд
Киншаса

**Киншаса** (, 1966 он болотор — Леопольдвиль; ), Конго (Заир) Уласай ниислэл хото. Конго мүрэнэй зүүн эрьедэ, Малебо (хуушанаар Стэнли-Пул) гэһэн нуурай хажууда байрлана. Гүрэнэйнгөө эгээн наймаан-тээбэриин, ажаүйлэдбэриин ба соёлой түб. Харин 2009 ондо хотын ажаһуугшадай тоо 10 076 099 хүн байгаашье һаа, хотын дэбисхэр газарай 60% үсөөнхи һуурижаһан хүдөөгэй газар болоно. Зундаа бороо олон, үбэлдөө хуурай cубэкваторой уларилтай; 7 һарын дундажа температура 22°С оршом, 4 һарын дундажа температура 27°С оршом; жэлдээ 1359 мм шииг нойтотой.

Киншаса бэеэ дааһан засаг захиргаанай нэгэжэ болоно. Хотын засаг захиргаан амбан сайдаар хүтэлэгдэнэ.

Уугуул зоной бишыхан һуури газартахи 1881 ондо сэрэгэй бэхилэлтээр Һенри Стэнли шэнжэлэгшын байгуулагдаһан; Бельгиин II Леопольд хаанай нэрэмжээр Леопольдвиль нэрлэһэн. 1926—60 оной хоорондо Бельгиин Конгогой ниислэл. 1959 оной 1 һарын 4-дэ тус хотодо гүрэнэй олониитын бэе даанги байдал түлөө хүдэлөөн эхилээ һэн. 1960—64 оной хоорондо Бүгэдэ Найрамдаха Конго Уласай ниислэл, 1964—71 — Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Конго Уласай, 1971 — Бүгэдэ Найрамдаха Заир Уласай ниислэл.

Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Конго Улас
Калькутта

**Калькутта** (, , ; 2001 онһоо албан ёһоор **Колката**), Энэдхэг уласай Ганга мүрэнэй адагта Хугли татууртахи, Бенгал булангай эрьеһээ 140 км зайда байрладаг хото. Гүрэнэйнгөө эгээн томо эдэй засагай ба соёлой түбүүдэй нэгэн. Баруун Бенгал можо уласай засаг захиргаанай түб.

Калькуттын түүхын түб — зүүн эрьедэ, Майдан паргта оршодог бэхилэлтэ (Форт Уильям, XVIII зуунда баригдаһан) — хотые хоёр хэһэгтэ хубаана: тугдамууд, засагай газар, дээдэ һургуули байрладаг Европын кварталнууд; ондоо таладаа — ажаүйлэдбэриин ба наймаанай компани, ажалшадай кварталнууд.

185 км² газар нютагтай, 4 486 мянган (2011 оной байдалаар) хүнтэй, Ехэ Калькутта бөөгнэрэлдэнь 14 112 ажаһуугшадтайгаар Энэдхэгэй гурбадахи томо хото болоно. Хугли мүрэниие дахажа 100 км утаашаа һунадаг Калькуттада хүүргээр холбогдоһон Хаура, Бехала, Бхатпара, Гарден-Рич, Камархати, Баранагар гэһэн хэдэн арбан хотоор хүреэлэгдэнэ.

Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Үб

**Үб** (), эсэгэ эхэ, үбгэн дээдэшүүлэй үрэ хүүгэд болон ойро дүтэ хүнүүдтээ үлдээһэн эд хүрэнгэ гү, али үргэн удхаар түүхэ соёлдо уламжалан үлэһэн соёл, зан үйлын холбогдолтой зүйлнүүд юм.

Категори:Хуули
Хан хүбүүн

**Хан хүбүүн** (), ноёлдог бүлын хааншалдаггүй гэшүүнэй, хаанай хүбүүнэй сула юм. Уэльсын хун тайжа бол Ехэ Британиин шэрээнэй залгамжалагша.

Категори:Хаанта засаг
Хун тайжа

**Хун тайжа** ( < , , , ), хаан шэрээниие залгамжалагша хан хүбүүн, Монголшуудай Алтан урагай томо ноёдой сула юм.

Категори:Хаанта засаг
Габриэль Гарсиа Маркес

**Габриэль Хосе де ла Конкордиа «Габо» Гарсиа Маркес** (; 6.3.1928, Аракатака, Колумби — 17.4.2014, Мехико, Мексикэ), Колумбиин ехэ зохёолшо, сурбалжалагша ба хэблэгшэ юм.

Колумбиин ехэ зохеолшо Габриэль Гарсиа Маркес 1928 ондо Аркатаса гэһэн бишыхан тосхондо түрөө. Тэрэ 1982 ондо удха зохёолой Нобелиин шагнал хүртэһэн болон «Зуун жэлэй гансаардалга» романаар, «Полковнигто хэншье бэшэг бэшэнэгүй» туужаар, «Сэхэ зантай Эрендирэ охиной ба тэрэнэй шэрүүн хүгшэн эжын түүхэ» зэргэ богони үгүүлэлгэнүүдөөр дэлхэй даяар алдар нэрэтэй болобо. Тэрэниие Латин Америкын шэдитэ реализмын () эгээл гарамгай түлөөлэгшэдэй нэгэн гэжэ зүй ёһоор дүнгэдэг болоод хүнэй мүн шанарые шэнээндэнь тулатар тэмсэлдүүлэн, аймшагтай ахаада догдолон бэшэрмээр соо дүрэ түрэхые элирүүлэн бэшэдэгынь тэрэнэй уран зохёолой онсолиг юм. Ехэ зохёолшо 87 наһатайдаа Мексикэ уласай Мехико хотодо бөөрын архаг дутагдал үбшэнһөө наһа бараһан юм.

Категори:Колумбиин зохёолшод
Хаанта засаг

**Хаанта засаг** (), гү али **монархи** — уласые заһаха эрхэ мэдэл ганса хүнэй мэдэлдэ байха түрын хэлбэри, уг удха ба наһан соогоо эрхэ бариһан нэгэ хүнөөр (монархаар) захирагдаха уласай янза. Ударидагша ганса хүниинь хаан, ван, бэйсэ, гүн, эзэн хаан, султан, эмир гэхэ мэтэ сулатой байжа, үб залгамжалан засагладаг.

Эрхэ мэдэлэй хизаарлалтаар хоёр янза хаанта засагай хэлбэриие илгаржа болоно:
* Хэмжээгүй эрхэтэ хаанта засаг — хаанай эрхэ хизаарладаггүй хаанта засаг. Энээнэй дээдэ засаг хадаа хизаарлагдаагуй эрхэтай хаанай гарта байдаг хуули дурим гаргаха ба захиргаануудые шалгаха ябадал болбол зоной зүгһөө юушье байдаггүй, энэ болбол нэгэ талаараа чииовнигууд ба полициин өөргөөрөө аашалалга, нүгөө талаараа үргэн арадай эрхэгүй байдал болохо юм. Мүнөөнэй Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас, Катар, Оман, Саудай Араб уласай түрын хэлбэри иимэ байдаг.
* Үндэһэн хуулита гү, али хизаарлагдаһан хаанта засаг — хаанай эрхэ үндэһэн хуули, уламжалал, бэшэгдэхэгүй ёһые дахажа хизаарлагдаһан хаанта засаг. Хаан болбол парламентын зүбшөөрэлгүйгөөр хуулишье ба улас түрын шэнжэ шанар захиралтыешье тунхаглаха эрхэгүй байдаг. Дотороо хосолмол хаанта засаг (мүнөөгэй Марокко, Иордани, Кувейт, зарим тайлбариие дахажа Лихтенштейн, Монакогой түрын хэлбэри), парламентын хаанта засаг (мүнөөгэй Ехэ Британи, Дани, Швециинхи шэнги) гэжэ хоёр янза байдаг.

## Зүүлтэ
Лагос

**Лагос** (; ), Гвинейн булангай эрьедэ байрладаг Нигериин хото болон боомто, Лагос можо уласай засаг захиргаанай түб. 7 938 мянган ажаһуугшадтай (2006). Гүрэнэй эгээн томо улас түрын, эдэй засагай ба соёлой түб. Экваторой уларилтай, эгээн хүйтэн һарын дундажа температура (8 һара) 25°С, эгээн дулаан һарын дундажа температура (3 һара) 28°С. Жэлдэ 1800 мм үлүү шииг нойтотой.

«Лагос» гэһэн нэрэ XV зуунай һүүлдэ эрьедэ буужа богоол наймаанай түб үүсхэһэн португалшуудай үгэһэн байгаа. 1914—60 оной хоорондо Лагос Ехэ Британиин Нигери колониин засаг захиргаанай түб. 1960—92 оной хоорондо Нигериин ниислэл.

Томо далайн боомто (Апапа аванпорт), уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал, Лагос—Кано түмэр замай эхинэй сэг.

## Ном зохёол
* Mabogunje A., Lagos: Nigeria's melting-pot, «Nigeria Magazine», 1961,

Категори:Нигери
Австрали (түби газар)

**Австрали** ( — урдахи), Дэлхэйн урда хахад бүмбэрсэгтэ байрладаг түби газар юм. 7 692 мянган км² дэбисхэр газартай. Австралиин зүүн эрьегээр Номгон далайда угаажа, хойто, баруун ба урда эрьегээр Энэдхэгэй далайда туладаг. Австралиин хажууда Шэнэ Гвиней ба Тасмани томо аралнууд байрлана. Зүүн-хойто эрьеэ дахажа Ехэ шүрэн далан оршоно.

Австралиин зүүн хэһэгтэ Ехэ уһа хахалбариин нюруу (Австралиин эгээн үндэр сэг бол Косцюшко уула 2230 м үндэр хүрэнэ). Австралиин түб хэһэг хадаа — Эйр нуур эзэлдэг хонхортой набтар газар, баруун хэһэгынь — уула хадатай тэгшэ үндэрлиг (400—500 м). Австралиин ехэнхи хуби Австралиин хабтанай бүһэ нютагта харьяалагдажа, зүүн хэһэгынь Зүүн-Австралиин уршалаатай геосинклинальна бүһэ нютагые бии болгоно.
 
Категори:Австрали
Океани

**Океани** — Номгон далайн түб ба баруун-урда хэһэгтэ байрладаг, баруун талада Австраляар, Малайн ольтирогоор, хойто, зүүн, урда талада аралгүй далайгаар хизгаарлагдадаг Дэлхэйн бүһэ нютаг юм. Меланези, Микронези, Полинези гэһэн гурбан хэһэгтэ хубаагдана; заримдаа онсогойгоор Шэнэ Зеланд илгаран гарана. 1,26 сая км² аралай талмайтай. Уг гарбалай талаар ехэнхидээ галта уулын (үндэр) болон шүрэнгэй (набтар) аралтай. Эгээн үндэр сэг 5029 метртэй Джая уула (Шэнэ Гвиней). Далайн, ехэнхидээ субэкваторой ба экваторой, уларилтай, урда талада —  субтропигой ба шэрүүн уларилтай. Жэлдээ 1000 мм оршом шииг нойтотой, томо аралнуудай һалхин талада 10 мянган мм хүрэнэ. Ургамалнууд хадаа — халуун ороной шииглиг ой, хээрын тала, нуга. Фаунын талаар үсөөнхи һүн тээжэлтэн амитадтай, олон шубуутай; эндемик зүйлнүүд олон. Халуун ороной таряалга болон загаһа барилга арадай ажахын гол һалбари болоно. Океанида 36 659 мянган хүн оршом ажаһууна (2010).

Категори:Океани
Категори:Газар зүй
Мэйдзи хубисхал

**Мэйдзи хубисхал** (, *Мэйдзи Исин* — «Мэйдзи һэргээн заһабарилалта») гү, али **Мэйдзи шэнэшлэл** — Япон Уласта 1868—1889 оной хоорондо зохёоһон уласай түрын бодолгын, ниигэм, эдэй засагай шэнэшлэлнүүдэй субарал юм. Хубисхалай дээрэһээ Токугава обогой сёгуной засагые унагаажа эзэн хаашуулай засагые һэргээбэ. Сёгунто засагай газарһаа Муцухито эзэн хаанай шууд засагта улас болоһоной үрэ дүндэ Япониие үндэһөөрнь шэнэлэн хубилгаба. Япон самурай феодалтай эдэй засагые орхижо үндэр хүгжөөһэн ажаүйлэдбэрижүүлһэн улас болобо.

1854 оной 3 һарын 31-да АНУ-ай уһан сэрэгэй ахамад Мэттью Перри Японтой «Канагавагай хэлэлсээрые» () булимтаран байгуулһанаар Япон дахин гадаада юртэмсэтэй харилсажа эхилбэ. Бэе дааһан байдалые хамгаалжа шадаагүй сёгундо эсэргүү хүдэлөөн баруун-урда даймё изагууртад (Тёсю, Сацума, Хидзен, Тоса) толгойлжо Босин () эрхэтэнэй дайн эхилбэ. Дайнда илалтын һүүлдэ 1868 онһоо «Мэйдзи эрин» ( — «гэгээрэлтэ засаг») эхилбэ. Энэ үедэ Япон өөрынгөө улас түрэ, хуули, сэрэгэй зохёон байгуулалтые баруунай маягаар шэнэлэн, Японой эзэнтэ уласые ажаүйлдэбэрижүүлжэ эхилбэ. Энэ үеһөө Манжын Цин, Орос зэргэ уласуудтай дайн хэжэ, Тайвань, Солонгос, Сахалинай урда хахадые эзэлбэ.

## Зүүлтэ

Категори:Японой түүхэ
Категори:Япон
Вольтер

**Вольтер** (), жэнхэни нэрэ ба обог **Мари Франсуа Аруэ** (; 1694—1778), Франциин зохёолшо ба философ-гэгээрүүлэгшэ, Петербургын ЭУА-иин жэнхэни хари хүндэтэ гэшүүн (1746). Залуу Вольтерэй уянгын шүлэгүүд эпикурэй сэдэлгээр дүүрэн, абсолютизмда эсэргүү шүүмжэлэлые агуулна. Бэеэ хүсэһэн үргэлжэлһэн зохёолынь сэдэб ба жанраар элдэб: «Макромегас» (1752), «Кандид гү, али оптимизм» (1759), «Cэхэ зантай хүн» (1767) гүн ухаанай үгүүлгэнүүд,  «Брут» (1731), «Танкред» (1761 хэблэһэн) классицизмын маягай трагединүүд, хошогнолой шүлэгүүд («Орлеанай охин», 1735, 1755 хэблэгдэһэн), сэтгүүл зүйн элидхэл, түүхын зохёолнууд. Вольтерэй үйлэ ажаллалга шажанай фанатизмда эсэргүү тэмсэлтэй, абсолютис (хизааргүй хаанта засагай) системэдэ эсэргүү шүүмжэлэлтэй, соел эргэншэлэй гэмтэй холбоотой: «Гүн ухаанай бэшэгүүд» (1733), «Гүн ухаанай толи» (1764—1769). XVIII зуунай һүүлэй Франциин хубисхалай үзэл онолой бэлэдхэлдэ ехэ үүргэ гүйсэдхэбэ. Оросто вольтерианизм нэрэтэй онолой (һүнэһэн һанаанай эрхэ сүлөө, энэ тоодо шажанай эрхэ сүлөө, авторитедэй унагаахын пафос, ёгто) тараалга холбоотой байна.

## Зохёолнууд
* «Задиг» (*Zadig ou la Destinée*, 1747)
* «Микромегас» (*Micromégas*, 1752)
* «Кандид» (*Candide, ou l’Optimisme*, 1759)
* «Тэсэбэри тухай судар» (*Traité sur la tolérance*, 1763)
* «Эхэнэрнүүд юундэ дуратай» (*Ce qui plaît aux dames*, 1764)
* «Гүн ухаанай толи» (*Dictionnaire philosophiques*, 1764)
* «Cэхэ зантай хүн» (*L’Ingénu*, 1767)
* «Вавилоной принцессэ» (*La Princesse de Babylon*, 1768)
* «Гүн ухаанай бэшэгүүд» (1733)
* «Гүн ухаанай толи» (1764—1769)

Категори:Франциин зохёолшод
Категори:Франциин гүн ухаантад
Хойто туйл

**Хойто туйл** (**Газарзүйн хойто туйл**), гээшэ Дэлхэйн эрьелтын тэнхэлиг, бүмбэрсэгэй хойто хахадта, Дэлхэйн гадаргуутай огтлолсохо сэгые хэлэнэ. 

Хойто туйл Дэлхэйн эгээн хойто сэг (хойто үргэригэй 90°) болон Урда туйлай яб гэмээр эсэргүү талада байрлана. Хойто туйл дээрэ бүхэ шэглэл урда зүгые заана. 

Урда туйлынь эхэ газар (Антарктида дээрэ) дээрэ байдаг бол Хойто туйлынь Хойто мүльһэн далайда байрлана. Хойто туйл оршомой уһанай гүн 4087 метр. Эгээн ойро байрлаха хуурай газарынь Каффеклуббен арал болон Гренландай хойто эрье хүрэтэр ойролсоогоор 700 км.

## Зүүлтэ


Категори:Хойто мүльһэн далай
Хафиз Ширази

**Шамседдин Хафиз Ширази** (, 1325 он тухай — 1389/1390) — Персиин ирагуу найрагша. Газель жанрын дархан. Тус жанрын шүлэгһөө бүридэһэн Хафизай «диван» суфизмын һургаалай нүлөө абтаһан дээрэһээ, шүлэгүүдынь гедонис ба буһалгаалагша уянгаар дүүрэн байна.

Категори:Персиин зохёолшод
Дели

**Дели** (, ), Джамна мүрэнэй эрьедэ оршодог Энэдхэгэй ниислэл хото болон холбооной нютаг дэбисхэр зэргэтэй Үндэһэтэнэй ниислэлэй тойрог. 11 008 мянган гаран хүн ажа һууна (2011). Тээбэриин уулзабари; Индира Ганди нэрэмжэтэ улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудалтай. Янза бүриин хүнгэн, химиин, шэл-керамикын, хүнэһэнэй, барилгын, полиграфиин ажаүйлэдбэри; металл эдлэл үйлэдбэри ба машина бүтээлгэ. Уран һайхан дархалал. Хоёр дээдэ һургуулинууд. Энэдхэгэй үндэһэтэнэй музей, Үндэһэтэнэй оршон үеын уралигай галерей, Үндэһэтэн хоорондын хүүхэлдэйн музей; Махатма Ганди, Джавахарлал Неругай дурасхал музей.

Эртын үедэ Индрапрастха гэжэ нэрэтэй байгаа. 1206 онһоо Делиин султанта уласай, 1526 онһоо Ехэ Могол Уласай ниислэл. 1803 ондо англишуудай эзэмдэһэн. 1911-1947 оной хоорондо Британиин Энэдхэгэй ниислэл хото.

Түмэр багана (V зуунай эхин), Кутб Минар минарет самхаг, хаанай ордонтой ба лалын сүмэтэй Лал-Кила бэхилэлтэ (Улаан форт, XVII зуун) гэхэ мэтэ.

## Түүхэ

Дели дунда зуунай үедэ Энэдхэгэй хэдэн эзэнтэ уласай ниислэл боложо байһан болон баруун-хойто Энэдхэг болон Инд-Гангын тала газарай хоорондохи худалдаанай эртын замые дахан байрладаг нэгэ томо хото юм байгаа. Энэ хотодо эртын болон дунда зуунай үетэй холбоотой түүхын хүшөө дурасхал, археологиин олдобори, үлэгдэл олон бии. Моголой эзэн хаан Шахжахан мүнөөнэй "Хуушан Дели" гэһэн хотые байгуулһаниинь 1649-1857 ондо Моголой эзэнтэ гүрэнэй ниислэл боложо байба.

Британиин Зүүн Энэдхэгэй Компани XVIII-XIX зууны үед Энэдхэгэй ехэ хэһэгые хиналтадаа оруулжа, тус компани болон Британиин Энэдхэгэй ударидалга доро Калькутта хотые ниислэл болгобо. Британиин V Георг 1911 ондо ниислэлые Дели руу бусаан нүүлгэжэ, Шэнэ Дели гэжэ нэрэтэй шэнэ хото байгуулхаар болоһоноо зарлаха болотор Калькутта ниислэлэй үүргэ гүйсэдхэбэ. 1947 ондо Энэдхэг Британиин ноёрхолһоо бэеэ дааһан болоһоной һүүлдэ Шэнэ Дели Энэдхэгэй ниислэл болон засаг захиргаанай түб болоһон. Шэнэ Делидэ холбооной засагай газарай гол гол байранууд, энэнь дотор Энэдхэгэй парламент байрлаха болоһон.

## Засаг захиргаанай хуубари

## Эгэшэ дүү хото
*, Вашингтон хото
*, Чикаго 
*, Москва 
*, Токио 
*, Куала-Лумпур 
*, Сеул 
*, Лондон 

## Зурагууд

Qutab.jpg|Кутб Минар
New Delhi Temple.jpg|Дэлхэйдэ эгээн томо энэдхэг шажанай Акшардхам сүмэ
Iron Pillar, Delhi, May 2008.jpg|Түмэр багана, V зуун
Indiagatedelhi.JPG|Энэдхэгэй хаалга
Delhi-Jama Masjid-10-Hofseite-2018-gje.jpg|Джама Масджид


## Зүүлтэ

Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Джеймс Джойс

**Джеймс Джойс** (, 1882—1941), Ирландын 
уран зохёолшо, модернис ба постмодернис үргэлжэлһэн зохёолой түлөөлэгшэ. «Дублинайхид» (1914) үгүүлэлгын суглуулбари, «Залуу наһандаа зураашын хүрэг» (1917) роман, «Сүлэгдэһэн хүнүүд» (1918) зүжэг. «Улисс» (1922), «Финнеганай тараал» (1939) романуудта Джеймс Джойс шэнэ шүлэгэй, бэшэгэй аргын нээгшээр урда гараба. «Улисс» Гомерэй «Одиссейн дуулалтай» сасуулагдана, «Финнеганай тараал» Финнын кельтын үльгэр домогто тулгуурилһан байна. Джойсой уран зохёолой метод «ухаанай урасхал», пароди, стилизаци, энеэлэлэй арганууд, үльгэр домогой ба удхын тэмдэглэлэй дабхасые агуулдаг; тэрэнэй хэлэ зохёолго шэнэ туршалгын хэлые бүтээхын болотор хүрэнэ.
мини|upright|left|''Dubliners'', 1914

Категори:Ирландын зохёолшод
Калидаса

**Калидаса** (, *Kālidāsa*, V зуун), Энэдхэгэй ирагуу найрагша, зүжэгэй зохёолшо. Самгарди хэлээр бэшэһэн байна. Уянгын болон баатарлиг шүлэг; «Малавика Агнимитра хоёр», «Викраморваши» (*Зоригоор абаһан Урваши*) үльгэр домогой ба баатарлиг зүжэгүүд гэхэ мэтэ; «Шакунтала гү, али Сахариг-тэмдэг» бүхэдэлхэйн алдар суута зүжэг.

Категори:Энэдхэгэй зохёолшод
Уһанай хаалта

**Уһанай хаалта** () гээшэ гадаргын уһые суглуулжа хэмэл нуур, газар доорохи уһые суглуулжа уһанай нөөсэ бүхы сан байгуулхада ашаглагдадаг барилга юм. Уһанай хаалтаар хашагдан бии болоһон хэмэл нуурынь үерһөө дан ганса хамгаалхагүй, уһажуулга, уһа хангамжа, үйлэдбэриин уһанай хэрэглэлгэ, уһан ажахы болон уһан тээбэри зэргэдэ аша холбогдолтой. Уһанай эршэм хүсэн хадаа уһанай хаалта барижа эршэм хүсэн үйлэдбэрилхэ гол шаардалга юм. Уһанай хаалтань мүн уһа ехэтэй газарта урдаса тохируулга хэжэ суглуулжа уһа багатай газарта хубаарилха зорилготойгоор баригдадаг. Үерэй хаалта гү, али далан гэхэ мэтэнь газар нютагые уһанай аюулһаа хамгаалха, уһые зайлуулха үүргэтэйгээр гол ба уһанай урасхалай шэглэлэй дахууда гү, али шэглүүлхэ байдалаар баригдадаг бол уһанай хаалтань уһые суглуулха үүрэгтэйгээр голой урасхалда хүндэлэн шэглэлдэ баригдадаг барилга юм.

## Түрэлнүүд

Уһанай хаалта хадаа байгаалиин үзэгдэл, амитад (жээшэнь, минжэ), болон хүнэй туһалалсаатай бии болоно. Хүнэй гараар бүтээгдэһэн уһанай хаалтые бүтээсэлэл, үүргэ, болон хэмжээнһээнь хамааруулжа дараахи байдалаар ангилна.

Бүтээсэлэл болон бариһан материал дээрэ үндэһэлэн уһанай хаалтые хилбархан ангилжа болохо ба эндэ аркатай хүндын хүсэнэй уһанай хаалтанууд, шоройн хаалтанууд, үрэгтэ уһанай хаалтанууд болон бусад дэд түрэлэй ангилалнууд байна.

Бүтээсээр ангилха һаа, уһанай хаалтын түрэлнүүд иимэ:
* Аркатай уһанай хаалта
* Хүндын хүсэнэй уһанай хаалта
* Аркатай хүндын хүсэнэй уһанай хаалта
* Далан
* Шоройн уһанай хаалта
* Шулуун дүүргэлтэтэй уһанай хаалта
* Бетон хушалтатай шулуун уһанай хаалта
* Шоройн дүүргэлтэтэй уһанай хаалта

Хэрэглэлгээр ангилаа хада, уһанай хаалтын түрэлнүүд иимэ:
* Туһалха уһанай хаалта
* Уһа халиха уһанай хаалта
* Хинаха уһанай хаалта
* Хуурай уһанай хаалта
* Тохируулха уһанай хаалта
* Газар доорохи уһанай хаалта
* Хаягдалай уһанай хаалта/далан

## Ном зохёол
* «Проектирование грунтовых плотин» — Учебное пособие/А. Л. Гольдин, Л. Н. Рассказов — М.:Изд-во АСВ/2001 — 384 стр.
* Гришин М. М. «Гидротехнические сооружения» — Учебник, части 1 и 2, 1979.

Категори:Инженери
Мольер

**Мольер** (жэнхэни нэрэ **Жан Батист Поклен**, , *Molière* тайзанай нэрээрээ алдаршаһан, 1622 оной 1 һарын 15, Парис — 1673 оной 2 һарын 17, Парис), XVII зуунай Франциин хошон зүжэгэй зохёолшо, зүжэгшэ байба. Һүүлдэ реалис драматургида зам нээһэн «дээдын хошон зүжэг» жанрын бүтээгшэ. Һэргээн мандалтаһаа заламжалһан хүмүүнлиг һанаа бодол Франциин арадай театрын уламжалалтай холбожо уягаад, Мольер оршом үедэ хандаһан изагууртан-буржуа ниигэмые һэжэлдэг шэнэ хошон зүжэгэй хэлбэриие бүтээбэ.

Тэрэниие Пьер Корнель, Жан Расин хоёртой зэргэсэн һунгадаг уралигай 3 томо түлөөлэлэй нэгэ гэгдэдэг.

## Намтар
Мольер Парис хотодо түрэһэн. Ехэ һургуулида хуулиин мэргэжэлээр түгэсһэнэйнгөө һүүлдэ, зүжэгшэн болоһон абажа нэрэ алдарые ололгүй, нэгэн зүжэгэй труппые ахалан хүдөө орон нютагаар ябадаг байгаа. Тэгжэ ябаха зуураа анхалан хошон энеэдэнэй зүжэгэй зохёолоо бэшэжэ эхилээ.

1658 ондо Париста эрьен ошожо, ээлжэ дараалалан өөрынгөө зүжэгые тайзанаа тоглуулан, «Эхэнэрнүүдэй һургуули» (1662) олоной таашаалые хүлеэжэ зүжэгэй зохёолшо гэжэ олондо хүлеэн зүбшөөрэгдэбэ.

Мольерэй зүжэгэй зохёолнуудынь Эзэн хаанай ордондошье гэһэн таалал хүртэжэ, хошон зүжэгэй тухайн үеын үнэ сэнэ, үнэлэмжые дээшэлүүлһэн байна.
«Хүндэ дурагүй», «Дон Жуан», «Хотын эрхэмсэг угсаатан», «Сэжэглэхэһээл үбшэн эхилнэ», «Дурагүйлхэн дурагүйлхэн эмшэ болобо» зэргэ хошон зүжэгэй зохёолнуудые бэшэһэн.

Тэрэниие наһа бараһаны һүүлдэ «Комеди Франсез» (1680) гэһэн Франциин уласай теартын хамталигые байгуулаа.

Категори:Франциин зохёолшод
Софокл

**Софокл** (,  497/496, Колонос, Аттика —  406 оршом, Афина), Эртын Грециин зүжэг зохёолшо ирагуу найрагша, эртын трагедиин түлөөлэгшэ, сагаараа ба шэнжэ шанараараа Эсхил ба Еврипидэй хоорондо һуури эзэлдэг. Софоклын дэлхэйн хараса ба дархалал шэнэ болон хуушан тэнсэбэрижүүлхэ эрмэлзэлгэтэй: сүлөөтэ хүнэй хүсэниие магтаһан, «бурханай хуулиие», ондоогоор хэлэбэл, уламжалалта шажанай ба эрхэтэн амидаралай заншалые, зүршэхэһөө һэргылээ; сэдьхэл зүйн шэнжэ шанарые хүндэрүүлхэтэй адли композициин болон дүрсын дурасхал шанарые хадагалба. Софоклын бэшэһэн трагединүүд («Эдип хаан», «Антигона», «Электра» гэхэ мэтэ) — тус жанрын һунгадаг классика бүтээлнүүд юм.

## Үлэһэн зүжэгүүд
* «Трахинайхид» ( 450—435 оршом)
* «Аякс» («Эант», «Флагеллат») ( 450-аад ба 440-аад хоорондо)
* «Антигона» ( 442—441 оршом)
* «Эдип хаан» («Эдип-тиран») ( 429—426 оршом)
* «Электра» ( 415 оршом)
* «Филоктет» ( 409 оршом)
* «Колондохи Эдип» ( 406 оршом, табилга:  401)
* «Мүршэд»

Категори:Эртын Грециин зохёолшод
Моисей

**Моисей** ( *Моше́*, «уһаһаа абарагдаһан»), иудей ба христианствын ёһоор, Табан ном бэшэһэн домогто мэдээсэл элирүүлэгшэ ба хуули тогтоогшо. Домогой ёһоор, Моисей Египетдэ түрэһэн ба бүхэ израильшуудые алахаһаа фараоной басаганай ашаар абарагдаһан, хаанай ордондо хүмүүжүүлэгдэбэ. Хожомоо Яхве тэнгэри Моисейе гэгэрүүлээ, Моисей Египетдэ богоолшолһон израильшуудай аймагые ударидажа, Египетһээ Синайн сүлдөө асарба. Манай эринэй үмэнэ 2 мянган жэлдэ бии болоһон Моисей тухай домогууд Эртын Египедэй ажахы тухай жэнхэни түүхын баримтые агуулна. Азиинхидай Египетдэ нүүһэн тухай Египедэй эхэ һорболжын мэдээсэл израильшуудай Египетдэ ажаһууһаниие батална. Баталһанаар Моисейн бэшэһэн хуулинууд манай эринэй үмэнэ 1 мянган жэлдэ бии болобо.

Категори:Иудаизм
Рабиндранат Тагор

**Рабиндранат Тагор** (, 7.5.1861, Калькутта — 7.8.1941, Калькутта), Энэдхэгэй зохёолшо ба ниигэмэй зүдхэлтэн; бенгал хэлээр бүтээбэ. Пантеис шэнжээр («Үдэшын дуунууд», 1882), гүн ухаанай бодожо үзэлгээр («Маноши», 1890; «Алтан хүлэг», 1893), патриотизмаар, инаг амраг эрхэтэн бодолгоор тэмдэглэгдэһэн уянгын шүлэгүүд; «Тахилгын дуунууд» («Гитанджали», 1912, англи хэлэндэ зохёогшын оршуулһан) шүлэгэй ном. «Джибандебота» («амидаралай бурхан») гэһэн хүмүүнлиг ойлголтые найруулба. Тэрэнэй романууд («Уула», 1907-10, «Гэр ба дэлхэй», 1915-16), үгүүлэлгэнүүд, туужанууд, зүжэгүүд, сэтгүүл зүй расаар (арһанай үнгөөр) илгабарилхада, шажанай тэсэбэригүй байдалда, кастын системэдэ ба эхэнэрнүүдэй эрхэгүй байдалда эсэргүүсэнэ; үндэһэнэй эрхэ сүлөөгэй түлөө үзэлөөр, хүсэрхылэлэй ба хүсэрхылэлгүй тэмсэлэй арга тухай һанаанаар дүүрэн байна. Хэлэнэй, удха зохёолой, гүн ухаанай, шажанай асуудал тухай номууд. Энэдхэгэй түрын дуулалай үгые, Бангладешэй түрын дуулал болоһон «Минии Алтан Бенгали» дууе бэшэбэ. 1913 ондо Нобелиин шагналда хүртэбэ.

## Намтар
Тэрэ Британиин колони байһан Энэдхэгэй Бенгали можын Калькуттада (одоо Колката нэрэтэй) нэрэ хүндэ бүхы Тагорой гэр бүлэдэ долоодохи хүбүүнэй одхон болон түрөө һэн.

Бага наһанһаан шүлэг зохёохо абьяасынь элиржэ байһаншье, баруунай маягай болбосорол олгохо системэдэ даһан зохисоһонгүй, гурбашье һургуули хаяба.
1878 ондо 17 наһатайдаа Англида ошожо, Лондоной ехэ һургуули колледжта (UCL) жэл хахад һуралсаһан болобошье, түгэсэжэ шадаагүй байна. Гэхыдээ энэ хугасаада баруунай ирагуу найраг, соёлтой танилсажа, ирагуу найрагшынгаа хубида үдэжэ торнибо. 

1901 ондо Висва Бхарати ехэ һургуулиие байгуулав. 1909 ондо бенгал хэлээр бэшэһэн шүлэгэй соморлиг "Гитанджалияа" өөрөө англи хэлэндэ оршуулан гаргаһаниинь оршуулгын үмэнэхи үгые тэрлэһэн Уильям Йейтстэ ихэд магтагдажа үнэлэгдэһэн ажа.

1913 ондо азишуудһаа түрүүшынхиеэ Нобелиин шагнал хүртэһэн болоод 1914 ондо Англиин засагай газарһаа рыцарь сулаар шагнагдаһан байна.

Тэрэ Махатма Ганди хоёр эхилүүлһэн Энэдхэгэй бэеэ даанги байдалай түлөө хүдэлөөниие талархан дэмжэжэ, Ромен Ролан, Альберт Эйнштейн хоёрой дэлхэйн хэмжээнэй суутануудтай нүхэрлэжэ ябаһан юм. Мүн Германиин физик, Нобелиин шагналтан Вернер Һейзенбергтэ дурна философиие заажа байһан гэдэг.

## Зурагууд


## Ном зохёол
* Бродов В. В. Рабиндранат Тагор // Вопросы философии. 1961. № 5;
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Энэдхэгэй зохёолшод
Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд