open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Венесуэлэ

**Венесуэлэ** (), албан ёһоор **Боливарай Бүгэдэ Найрамдаха Венесуэлэ Улас** () гэжэ нэрэтэй Урда Америкын хойто хэһэгтэ оршодог улас. Баруун зүгтэ Колумби, зүүн зүгтэ Гайана, урда зүгтэ Бразилтай хилэ залгажа зүүн хойто талаараа Карибын тэнгистэ 2800 оршом километр ута далайн эрьетэй. Тус тэнгисэй хэд хэдэн жаахан аралые өөртөө харьяалдаг.

## Хүн зон ба эдэй засаг
Урда Америкын хойто хэһэгтэ 912.050 кв.км газар нютаг эзэлэн оршодог улас. 2003 оной үнэлгээр 24.654.694 хүн зонтой байһан ба мүн ондо хүн зоной жэлэй дундажа үсэлтэ 1.48 хуби боложо, 2050 ондо 37.106.394 болохо түлэбтэй ажа һэн. 27 хүндэ 1 кв.км газар нютаг ногдодог. Хүн зоной 87 хубинь хотодо, 13 хубинь хүдөө нютагта оршон һуудаг байна. Ниислэл Каракас хото 1.975.787 хүнтэй, хүн зоной 67 хубинь эрлиизүүд. 21 хубинь сагаан арһатан, 10 хубинь хара арһатан, дүнгэжэ 2 хубинь уугуул индейшууд ажа. Албанай хэлэниинь испани. Католик шажантан. 2003 оной үнэлгээр дундажа наһалалта 73.8, нярайн эндэгдэл 1000 түрэлтэндэ 24 бүридхэгдэһэн байна. 2003 оной үнэлгээр хүн зоной 93.4 хубинь бэшэг үзэгтэй. Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнэй 5.2 хубиие болбосоролой һалбарида зарсуулһан болоод албан ёһоной һургалта 7 жэл, нэгэ багшада 23 һурагша ногдожо байба. 1000 хүндэ 301 радио, 109 утаһан, 189 телевизор, 206 һонин хэблэл, 10.000 хүндэ 9.2 интернет оногдожо байһан байна. Венесуэлые 1498 ондо Колумби нээһэнэй дараа жэлынь Испани улас түримхэйлэн эзэлбэ. 1810 ондо Испаниин колонизацилгада эсэргүү бодолго гаража 1821 ондо тусгаар тогтонолоо олоһон байна. Венесуэлын засаг захиргаанай нэгэжэнь холбооной 20 можо, холбооной 1 тойрог, холбооной 2 бүһэ нютаг болон эзэмшэл газарһаа бүридэл болодог байна.

Түрын түрүүшын юрэнхылэгшые 6 жэлэй хугасаатай һунгаха ба тэрэ түрэ, засагай эрхые дабхар гүйсэдхэдэг, хуули тогтоохо байгуулгань 165 гэшүүнтэй 5 жэлээр һунгагдадаг Үндэһэнэй Ассамблей юм. Венесуэлын газарай хэбэлэй газарай тоһон, хүнгэн сагаан, байгаалиин хии, түмэрэй хүдэр зэргэ баялигтай. Хүдэлмэри эрхэлэгшэ хүнэй тоо 2001 ондо 10.170.553 байһанай 11 хубинь хүдөө ажахын, 24 хубинь үйлэдбэрилэлэй, 65 хубинь үйлэшэлгээнэй һалбарида ажаллажа байһан ба ажалгүйдэл 14.9 хуби байгаа. 2000 оной уласай түһэбэй оролго 24.8 тэрбум, заралга 26.3 тэрбум доллар, 2001 ондо экспорт 25.3 тэрбум, импорт 16.4 тэрбум доллар, 2001 онд дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн 125 тэрбум долларта хүрэжэ нэгэ хүндэ 5.070 доллар ногдохо болоо. Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнэй 50.4 хубиие үйлэдбэрилэлэй һалбари бай болгоһон байна. Зэбсэгтэ хүсэнэй бэе бүрилдэхүүн 2001 ондо 82.300 хүнтэй байһан ба тэрэндэ дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнэй 1.5 хубиие зарана. Мүнгэнэй нэгэжэнь боливар нэрэтэй.

## Засаг захиргаан
### Венесуэлын можо уласууд

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* E-Government 
* Chief of State and Cabinet Members 
* 
* Venezuela at *UCB Libraries GovPubs*
* 
* Venezuela from the Library of Congress Country Studies (1990)
* Venezuela profile from the BBC News
* 
* Maps on Venezuela – Cartographic features
* Key Development Forecasts for Venezuela from International Futures
* Venezuela and Tourism  from Sky Immigration

Категори:Урда Америкэ
Колумби

**Колумби** (), албан ёһоор **Бүгэдэ Найрамдаха Колумби Улас** (), Урда Америкын улас. Зүүн талаараа Венесуэла, Бразил;, урда талаараа Эквадор, Перу;, баруун хойто талаараа Панама уласуудтай хиллэхэ болон хойто таладань Карибын тэнгис, баруун таладань Номгон далай оршоно. Мүн тус улас уһан хилээр Ямайка, Һаити, Доминиканай Бүгэдэ Найрамдаха Улас, Һондурас, Никарагуа болон Коста-Рика уласуудтай хиллэдэг байна. Газар нютагай хэмжээгээрээ дэлхэйдэ 26-да, Урда Америкэдэ Бразил, Аргентинэ, Перугай дараа 4-дэ ороно. Мүн испани хэлээр зугаалха хүн зонойнгоо тоогоор дэлхэйдэ Мексика, Испаниин дараа ородог томо улас. Ниислэл хото — Богота.

Мүнөөнэй Колумби уласай газар нютагта эртэ сагта Муйска, Куймбаяа, Тайрона зэргэ индейцүүдэй обог аймагууд оршон һуудаг байба. Испанишууд 1499 ондо хүл табиһанаар тэдэнэй колонизациин үе эхилжэ, одоогой Колумби, Венесуэла, Эквадор, Панамын газар нютагые нэгэдхэһэн Шэнэ Гранадын колониин түб Богота болобо.

## Зүүлтэ

Категори:Урда Америкэ
Перу

**Перу** () — Урда Америкын баруун хэһэгтэ байрладаг бүгэдэ найрамдаха улас юм. Хойто талаараа Колумби, баруун хойто талаараа Эквадор, зүүн талаараа Бразил, зүүн урда талаараа Боливи, урда талаараа Чили уласуудтай хиллэхэ болоод баруун талаараа Номгон далайгаар хүреэлэгдэнэ. Ниислэл — Лима.

## Зүүлтэ

Категори:Урда Америкэ
Уругвай

**Уругвай** () — Америкын улас болон орон. Ниислэл — **[[Монтевидео]]**.

## Холбооһон
* República Oriental del Uruguay | Sitio oficial

Категори:Урда Америкэ
Чили

**Чили** () - Америкийн улас. Ниислэл — Сантьяго.

## Холбооһон

Категори:Урда Америкэ
Ехэ Британи

**Ехэ Бритаани** (*Great Britain*) али **Ехэ Бритааниин болон Хойто Ирландын Холбооной Хаан Улас** (*United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland*) — баруун Европын аралай улас юм. Газар нютагань Ехэ Британи арал, Ирланд аралай зүүн хойто хэһэг, бусад жижиг аралуудһаа тогтоно. Хойто Ирланд дангаараа өөр уластай газараар хилэлэдэг. Энэ хилые эһэн тоособол Ехэ Британиинь Атлантын далай, Хойто тэнгис, Ла-Маншай хоолой, Ирландын тэнгисээр хүрээлэгдэнэ. Хамагай томо арал болохо Ехэ Британиинь Ла-Маншай хонгилой авто замаар Францитай холбогдодог.

Нэгэдэһэн Хаанта Улас Англи, Шотланд, Уэльс, Хойто Ирланд гэһэн 4 уласаар бүрдэһэн нэгэдэһэн улас юм. Энэ улас парламентай системээр ударидуулдаг болон засагай газар ниислэл Лондондо оршодог. Мүн Үндэһэн хуулида хаанта засагта улас болон түрын тэргүүн Хатан хаан II Элизабет юм. Һубагай аралууд болон Мэн аралһаа тогтоһон Титэмэй газарууд (*Crown Dependencies*) албан ёһоор уласай эзэмшил болобошье Нэгэдэһэн Хаанта Уласай хэһэг бэшэ, харин түүнтэй холбоо үүһэгэдэг. Нэгэдэһэн Хаанта Улас хуушин Британиин эзэнтэ гүрэнэй хэһэгүүд байһан, 14 гадаад харъяата газартай. Британиин эзэнтэ гүрэн дэлхэйн хуурай газарай бараг дүрбэнэй нэгые эзэлжэ, түүхэндэхэ хамагай томо эзэнтэ гүрэн байжаа. Энэ гүрэнһээ шууд шалтгаалжа Канада, Австрали, Шэнэ Зеланд, Энэдхэг, Пакистан, Урда Африка, Сингапур, Шри Ланка, АНУ гэхэ мэтэ уласуудта Британиинь ехэд нүлөөлжэ, нүлөөлэл тэдэгээрэй хэлэн, соёл уралага зэргэдэ ажиглагдана. Хатан хаан II Елизавета Үндэһэтэнүүдэй Хамтын Нүхэрлэлэй (*Commonwealth of Nations*) тэргүүн хэбээр үлдэһэн болон гишүүн оронуудай түрын тэргүүн юм.

Нэгэдэһэн Хаанта Улас үндэр хүгжэлтэй орон болон эдэй засаг дэлхэйдэ зургаад (худалдан абаха шадбарай паритетаар тоосоһон ҮНБ) эсэбэл табда (номиналь ҮНБ) ороно. 19 ба 20-р зуунай эхэн үедэ дэлхэйн хамагай хүсэрхэг гүрэн байһан болобошье дэлхэйн хоёрдугаар дайн, 20-р зуунай һүүлэ үедэ тохёолдоһон эзэнтэ гүрэнэйхэнь задарал зэргэһээ шалгаалжа дэлхэйн ажал хэрэгтэ тэргүүлэгшэ байр һууритай оролсохо ябадал багаһашаа. Гэлээшье гэһэн эдэй засаг, соёл урлага, сэрэг арми, улас түрын нүлөөнь ехэ болон ядерно зэбсэгтэй орон юм. Нэгэдэһэн Хаанта Уласай сэрэг, хамгаалалтанда зарсуулха мүнгэнэй хэмжээнь дэлхэйдэ хоёрто эсэбэл гурбада (тоосоолхо аргаһаа шалтгаална) ороно. НҮБ-ын аюулгүйн зүблэлэй байнгын гишүүн болон Европын холбоо, Ехэ Найман, НАТО, Дэлхэйн худалдаанай байгуулалга, Үндэһэтэнүүдэй Хамтын Нүхэрлэл зэргэ байгуулгануудай гэшүүн мүн.
### Канал & радио
Канау луд ов Вообще.
Енайто канал ну удавэһэг ничего 304944 канал Ехэ Британи & Ирландцы. 304941 радио Ехэ Британи & Ирландцы. вариант твоэ насһаауухдд.

Если не будет дождя енота арал.

Есть вариант коаһ.

## Зүүлтэ

*
Категори:Европын уласууд
Alors on danse

**Stromae:** *Alors on danse*



**"Alors on danse"** (*Бид бүжиглэцгээнэ*, *So We Dance*) - дуушин Stromae-гийн дуу. 

## Alors on danse CD
; CD single
# "Alors on danse" (Radio Edit) – 3:29
# "Alors on danse" (Extended Mix) – 4:18

; CD single – Promo 1 (Were)
# "Alors on danse" – 3:28

; CD single – Promo 2 (Mercury)
# "Alors on danse" (Remix) – 2:51

; UK iTunes – EP
# "Alors on danse" (feat. Kanye West) – 3:34
# "Alors on danse" (feat. Erik Hassle) – 3:28
# "Alors on danse" (Solo Remix) – 4:10
# "Alors on danse" (Solo Dub Remix) – 4:09
# "Alors on danse" (Mowgli Remix) – 6:25

## Зүүлтэ
Новак Джокович

**Новак Джокович** (серб. Новак Ђоковић/Novak Đoković, 1987 оной 5-р hарын 22, Белград, Серби) — серб теннисист.

## Big Slam мүрысөөнүүд
* Австрали: **2008**, **2011**, **2012**, **2013**
* Франц: -
* Нэгдсэн Вант Улс: **2011**, **2014**
* Амеэрикын Нэгэдэһэн Улас: **2011**

## Нэмэри
* Роджер Федерер
* Рафаэль Надаль

## Лавлах бичиг

## Холбооһон
*  Official website of the Novak Djokovic
* ATP Profile

Категори:Спорт
Роджер Федерер

**Роджер Федерер** (нема. Roger Federer,  8 мая 1981 Базель, Швейцари) — швейцар теннисист.

## Big Slam мүрысөөнүүд
* Австрали: **2004**, **2006**, **2007**, **2010**
* Франц: **2009**
* Нэгдсэн Вант Улс: **2003**, **2004**, **2005**, **2006**, **2007**, **2009**, **2012**
* Амеэрикын Нэгэдэһэн Улас: **2004**, **2005**, **2006**, **2007**, **2008**

## Нэмэри
* Новак Джокович
* Рафаэль Надаль

## Лавлах бичиг


## Холбооһон
*  Official website of the Roger Federer
*  ATP Profile
*  Davis Cup - Profile 

Категори:Спорт
Эрдэнэт үйлдвэр

**Эрдэнэт үйлдвэр** - Эрдэнэт хотын үйлдвэр, Монгол Улас.

## Ажала
Жилд 25 сая тонн хүдэр боловсруулж, 530.0 орчим мянган тонн зэсийн баяжмал, 3.0 орчим мянган тонн молибдены баяжмал үйлдвэрлэдэг.
## Файлууд

File:Erdenet 09.JPG
File:Erdenet 10.JPG
File:Erdenet 12.JPG
File:Erdenet 11.JPG
File:ErdenetFábrica.jpg


## Зүүлтэ


## Холбооһон

* Компанийн цахим хуудас
* Газрын зураг
* Миний Эрдэнэт

Категори: Монгол Улас
Алсыев Майсан Арданович

**Алсыев Майсан Арданович** (1879—1961, Буряад Улас), буряад үльгэршэн.

## Зүүлтэ
 

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Галсанов Цыденжап Галсанович

**Галсанов Цыденжап Галсанович** (1917 - 1992, Буряад Улас) — Буряадай уран зохёолшо, оршуулагша, публицист, үргэн арадта дэлгэрһэн олон дуунай автор Цэдэн Галсанович Галсанов 1917 оной февралиин 23-да Загарайн аймагай Элхи нютагта малшадай бүлэдэ түрөө юм. Үдэшын рабфагта, М. Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институдай заочно таһагта һуралсаха зуураа, уран зохёолой, хэблэлэй газарнуудта ажаллажа байгаа. «Буряад үнэн» сониной редактор, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной правлениин түрүүлэгшэ, мүн бэшэшье харюусалгатай тушаалнуудта хүдэлһэн юм. 

1967 ондо Литературна институдай Дээдэ литературна курс дүүргээ. «Хабар» гэжэ түрүүшынь шүлэг «Тэмсэлэй шэмэг» сэтгүүлдэ 1931 ондо толилогдоо һэн. Тэрэ гэһээр шүлэг, поэмэнүүдэй, арадай аман зохёол найруулһан, оршуулгын болон прозоор бэшэһэн 50-яад гаран номууд, тэрэ тоодо арбаад гараниинь ород хэлэн дээрэ хэблэгдээ. «Дуунууд» гэжэ түрүүшынь суглуулбари 1934 ондо гараа. Удаа дараалан «Хэзээдэ бэлэн» (1936), «Залуу наһан» (1938), «Зүрхэнэй дуунууд», «Шэнэ таряан», «Совет наран», «Байгалай долгинууд», «Ази түби дээгүүрхи толон», «Шэлэгдэмэл зохёолнууд», «Лимбын жэрьеэн», «Байгалһаа намда холо харагдадаг» болон бусад суглуулбаринууд, «Дүрбэн үдэр, гурбан һүни» (1938), «Сэсэ буляалдалга» (1940), «Чудска нуур дээрэхи сууряан» (1940), «Павел Балтахинов» (1945), «Минин дорюун нүхэд юм даа» (1960), «Багша тухай Байгалай домогууд» (1970), «Байгалай шэрэ будагууд» (1972) болон бусад поэмэнүүд хэблэгдэн гараа. 

Цэдэн Галсанов буряад зүблэлтэ поэзиин уран аргануудые нилээд үргэдхэһэн юм. Буряад шүлэгтэ һүүлэй рифмэ оруулалсаһан, силлабо-метрическэ гуримаар шүлэг бэшэжэ туршаһан байна. Уянгата шүлэгүүдынь ажабайдалда халуун дураар дурлаһан охитой, бүхы һайн һайхан тээшэ уряалһан байдаг. 

Цэдэн Галсанов буряад композиторнуудтай хамта хоёр зуугаад гаран дуунуудые бэшэжэ, олониинь арадай дуунууд болонхой. Ц. Галсанов хариин, ород болон зүблэлтэ классигууд В. Шекспирэй, А. Пушкинай, М. Лермонтовэй, А. Грибоедовэй, Н. Некрасовай, Т. Шевченкын, В. Маяковскиин, Дж. Джамбулай, С. Стальскиин зохёолнуудые, «Жангар», «Давид Сасунский» гэжэ үльгэрнүүдһээ хэһэгүудые оршуулһан юм. 

Сонин, сэтгүүлнүүдтэ олон тоото очерк, публицистическэ статьянуудые бэшэһэн байдаг. Хүгжэмэй драматургида хүдэлжэ, «Саяанай хормойдо», «Булагай эхиндэ», «Талын дуран», «Алдарта далай» гэжэ оперонуудай либреттэ бэшэһэн байна. Һүүлэй үедэ «Галуута нуур» гэжэ роман шүлэгөөр бэшэһэн бэлэй.

Ц.Г. Галсановта Буряадай АССР-эй соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ гэжэ хүндэтэ нэрэ олгогдонхой. 1934 онһоо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн байгаа.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Категори:Буряадай ирагуу найрагшад
Бальбуров Африкан Андреевич

**Бальбуров Африкан Андреевич** (1919 - 1980, Буряад Улас) — буряадай уран зохёолшо.

Африкан Андреевич Бальбуров 1919 ондо Усть-Ордын Буряадай тойрогой Алайрай аймагай Хурсанга нютагта үгытэй таряашанай бүлэдэ түрэһэн юм. Тэрэ эдир багаһаа хүдэлмэри хэжэ эхилээ һэн, 13 наһатайдаа Улаан-Үдын паровоз-вагон бүтээхэ заводой ФЗУ-да ороод, ажаллажа байха зуураа үдэшэниинь һуралсадаг, заводой «Буряадай гигант» гэжэ олон хэһэгтэй сониндо статьянуудые бэшэдэг болоһон байгаа. 

Африкан Бальбуров 1941 онһоо 1943 он болотор Улаан Армида алба хээд, сэрэгһээ табигдаһанһаа хойшо эрдэм шэнжэлэгшын, сурбалжалагшын, уран зохёолшын ажал хээ һэн. Удаан саг соо «Байгал» сэтгүүлэй ахамад редактораар хүдэлөө, тэрэ үедөө республикын Уран зохёолшодой холбооной правлениин гэшүүн байгаа. СССР-эй, РСФСР-эй уран зохёолшодой съезднүүдтэ, областиин, хотын партийна конференцинүүдтэ делегадаар нэгэнтэ бэшэ һунгагдаһан байна. 

Прозаик Африкан Бальбуров табяад онуудаар аша үрэтэйгээр бэшэжэ эхилһэн. Тиигэжэ «Манай Зэргэтэдэ», «Манай Буряад орондо», «Сагаан һара» гэжэ новеллэ болон рассказуудай суглуулбаринууд, Данри Хилтухинтай хамта бэшэһэн «Амиды ябахые захирнаб» гэжэ баримтата повесть, «Бидэ Байгалай саана ажаһуунабди» гэжэ публи-цистическэ повесть, «Чау-чау» гэжэ хүүгэдэй повесть хойно хойноһоонь хэблэгдэн гараа. Илангаяа «Зэдэлээтэ зэбэнүүд» (1961) гэжэ түүхэтэ романиинь дэлисэ ехэтэй, түүхын баримтануудые үнэн зүбөөр харуулһаараа, геройнуудайнгаа ухаан сэдьхэлые гүнзэгыгөөр гаргажа шадаһаараа уншагшадай дура татаа бэлэй. 

А. Бальбуров шэнэ хүнүүд, шэнэ газар ехэ үзэхэ дуратай байһан хадаа олон гүрэнүүдээр аяншалһан, үргэн ехэ Эхэ оронойнгоо олон хизаар, нютаг үзэһэн хараһан байна. Тиигэжэ «Холо, ойрын нютагуудаар», «Хани нүхэсэл, жаргал тухай», «Арбан хоёр эрдэнимни» гэжэ номуудые бэшээ һэн. 

Түбэй Азиин арадуудай түүхэ һайн мэдэдэг А. Бальбуров буряад болон монгол зохёолнуудые ород хэлэн дээрэ сэхэ оршуулдаг байһан юм. Тэрэ Ц-Д. Дамдинжаповай, Ц. Шагжинай, Ц. Галановай, монгол зохёолшо С. Удвалай повесть, рассказ, зүжэгүүдые оршуулһан байна. 

Һүүлшынгээ жэлнүүдтэ А.А. Бальбуров «Алтан үндэһэн» гэжэ рассказуудай ном Москвада гаргаа, «Табан хуһанай хажууда» гэжэ роман, олон тоото публицистическэ, уран зохеолой-шүүмжэлэлэй статьянуудые бэшээ.

А. А. Бальбуровта 1973 ондо «Буряадай арадай уран зохёолшо» гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэ олгогдоо һэн. Буряадай АССР-эй Гүрэнэй шангай лауреат байгаа, олон ме-дальнуудаар шагнагдаһан юм.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Дмитриев Парамон

**Дмитриев Парамон** (1883—1958, Буряад Улас) - буряад үльгэршэн.

Тэрэнэй үгүүлһэн үльгэрнүүд:
* Гэсэр
* Элэнтэ Тархи хаани Эрхэн нюдэн хүбүүн
* Анзаари мэргэн хаан
* Һoхор Богдо хаан
* Нарин Ногоон Намажа хаан
* Арнай Гэрдэ мэргэн
* Суута долоон Хулагшад

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Цэдэн Дон

**Цэдэн-Жаб Дондупович Дондубон** (1905—1938, Буряад Улас) Буряадай АССР-эй Бэшүүрэй аймагай Аяга нютагта таряашанай бүлэдэ 1905 ондо түрэһэн юм. Ерээдүйн уран зохёолшо багаһаа хойшо ухаансар һүбэлгэн, һонюушархуу юм һэн. Таба наһатай байхадаа, монгол бэшэг мэдэхэ болоһон, зургаатайдаа хоёр класстай һургуулида (табан жэл соо һурадаг) ороод, тэрэнээ 1922 ондо эрхимээр дүүргэбэ. 

Энэ үедэ гэр бүлэеэ хамгаалха ганса хүниинь болоһон дээрэһээ саашаа һуралсалаа үргэлжэлүүлхэ аргагүй болоһон юм. Ц. Дон шэнэ совет засаг бүхэжүүлхэ хэрэгтэ залуу наһанһаа хойшо эдэбхитэй оролсобо. 

1928 онһоо Ц. Дон «Буряад-Монголой үнэн» сониной редакцида хүдэлжэ эхилээд, 1930 онһоо харюусалгата редактор болобо. Сурбалжалагшын ажал һайн зохёол бэшэхэ ехэ һургуулинь боложо үгөө һэн. Уран зохёолшо бодото байдал нюдөөрөө хаража, ниитын ажабайдалай орёо хүшэр үзэгдэлнүүдые гүнзэгыгөөр шэнжэлжэ үзэдэг байгаа. 

Хурса бэлигтэй уран зохёолшо Ц. Дон оройдоо гушан гурба хүрөө һэн. Энэ богонихон наһан соогоо прозоор, шүлэгөөршье эрхим һайн зохёолнуудые бүтээжэ үрдеэ. Гадна, публицистическэ, шүүмжэлэлэй статьянуудые бэшэдэг, оршуулга хэдэг, ниитын туйлай ехэ хүдэлмэри ябуулдаг байгаа. 

1935 ондо Буряад-Монголой АССР-эй арадай гэгээрэлэй комиссараар томилогдоо, 1936 онһоо 1937 он болотор Буряадай номой хэблэлдэ хүдэлһэн намтартай. 

Ц. Доной «Шуһата хюдалга» гэжэ түрүүшын рассказ 1930 ондо «Тэмсэлэй шэмэг» гэжэ сэтгүүлдэ толилогдоһон юм. 1927 ондо буряадай литературын түүхэдэ эгээн тү- рүүшын туужа — «Хиртэһэн һара» гэжэ зохёолынь хэблэлһээ гараа бэлэй. Туужа соогоо автор урдын барга зан заншалай эбдэрэн түригдэжэ, шэнэ байдалда, хамтын ажалда буряад зоной орожо байһые тобойсо зураглажа шадаа бэлэй. 

1935 ондо Ц. Дон «Брынзын санха» гэжэ томохон туужа, 1936 ондо «Үбгэн Жэбжээнэй Мэргэн» гэжэ үльгэр-поэмэ хэблэн гаргаа. Бэлигтэ уран зохёолшын гушаад онуудта бэшэһэн зохёолнууд ганса урдын байдал тухай юрэ хөөрөөд үнгэрнэ бэшэ, мүн мүнөөдэрэйнгөө ажабайдал зүбөөр ойлгожо, эгээн һайн һайханаа аршалан тэмсэхээр һургана гээшэ.

1937-1938 онуудай хардалга мүрдэлгын харата муухай сагта буруугаар гэмнэгдэжэ тамалуулһан, алуулһан юм.1958 ондо нэрэнь сагааруулагдаа.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Барадийн Базар Барадиевич

**Барадийн Базар Барадиевич** (1878, Могойто, Агын тала нютагай дүүмэ — 1937, Ленинград), Буряад хэлэ, Түбэдэй хойто хиидүүдые гол түлэб шэнжэлһэн профессор; уран зохёолшо; Буряад-Монголой АССР-эй гэгээрэлэй түрүүшын арадай комиссар; хамалганда абтажа хороогдоһон, һүүлдэнь сагааруулагдаһан байна.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Категори:Буряад улас түрын ажаябуулагшад
Категори:Буряад эрдэмтэд
Чимит Цыдендамбаевич Цыдендамбаев

**Чимит Цыдендамбаевич Цыдендамбаев** (1918—1977, Буряад Улас) Загарайн аймагай Тарбагатай нютагта малша буряадай бүлэдэ түрэһэн юм. Чимит Цыдендамбаев бага наһанһаа юумэ һонирходог, арадай ульгэр, дуунуудые олоор мэдэдэг байгаа. Хэжэнгын дунда һургуулида һуража ябахадаа, шүлэг бэшэжэ туршадаг, һургуулиин ханын сониндо гаргадаг һэн. 

1937 онһоо шүлэгүүдынь «Буряад-Монголой үнэн» сониной хуудаһануудта хэблэгдэдэг болобо. Удангүй Чимит Цыдендамбаев Улаан-Үдэ ерээд, хэды жэл соо Буряадай гүрэнэй радиокомитедтэ, «Буряад-Монголой үнэн» сониной редакцида хүдэлбэ. Залуу авторай шүлэгүүдэйнь «Эхэ оронойм үдэрнүүд» гэжэ түрүүшынь ном 1940 ондо гараа. 

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай жэлнүүдтэ «Илалтын замаар» гэжэ шүлэгүүдэй суглуулбари, «Гвардеец» гэжэ поэмэ хэблэн гаргаба. Поэт эдэ номууд соогоо хүнүүдэй эрэлхэг зоригые, илалтада батаар этигэжэ байһые магтан дуулана. Эдэ жэлнүүдэй зохёолнууд поэдэй уран шадабариин урган хүгжэжэ байһые гэршэлээ һэн. 

Удаадахи жэлнүүдтэ «Үглөөгүүр» (1940), «Манай Тарбагатайда» (1950), «Шүлэгүүд» (1953) гэжэ шүлэгүүдэй суглуулбаринууд хэблэгдэһэн байна. 1954 ондо «Соном Гармаев» гэжэ токарь хүдэлмэришэн тухай томо поэмэ хэблүүлбэ. Чимит Цыдендамбаев дайнай һүүлэй жэлнүүдтэ прозаическа зохёолнуудые бэшэжэ эхилнэ. 1948 ондо «Банзаровай лагбан» гэжэ повесть хэблэгдээ. 

«Банзарай хүбүүн Доржо» (1952), «Түрэл нютагһаа холо» (1958) гэжэ романуудынь хэблэгдэн гаража, буряад литературын хүгжэлтын түүхэдэ ехэ удха шанартай үйлэ хэрэг болоһон байна. 

Поэт ород ба совет классигуудай зохёолнуудые олоор оршуулаа юм (М. Лермонтовэй «Демон», А. Пушкинай «Полтава», Н. Крыловэй баснинууд, Н. Некрасовай, В. Маяковскиин шүлэг, поэмэнүүд). Һүүлэй жэлнүүдтэ Чимит Цыдендамбаев шүлэгөөр, прозоор хэдэн номуудые бэшээ һэн гэбэл: «Шэнэ гэр» — рассказуудай суглуулбари, «Буряад басаган» — повесть, «Буряадай угалзанууд» — шүлэгүүд, «Талын аадар» — рассказууд. Зохёолшын наһа бараһан хойно, 1979 ондо «Современник» хэблэлээр «Сэнхир галуу агналга» гэжэ шог, ёгто удхатай роман гараа һэн. (Энэ роман түрүүндээ «Холо, ойрын түрэлнүүд» гэжэ гаршагтайгаар «Байгал» сэтгүүлдэ гараһан юм). 1977 ондо буряад хэлэн дээрэ шэлэгдэмэл шүлэгүүдэйнь ном гараа һэн. «Советский писатель» хэблэлдэ «Банзарай хүбүүн Доржо», «Түрэл нютагһаа холо» гэжэ хоёр роман нэгэ хабтаһатай ном соо гараа бэлэй. 

1959 ондо Москвада болоһон Буряадай уралиг болон удха зохёолой хоёрдохи декадын үедэ Ажалай Улаан Тугай орденоор шагнагдаа бэлэй.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Шадаев Аполлон Иннокентьевич

**Аполлон Иннокентьевич Шадаев** (1902—1969, Буряад Улас) Эрхүүгэй можын Боохоной аймагай Үбэсэ нютагта түрэһэн юм. 1916 ондо Үбэсын хоёр класстай училищи дүүргээ һэн. Саашаа һураха арга боломжогүй байһанаа, шэнэ совет засагай үедэ һуралсалаа үргэлжэлүүлхэ аргатай болоһон байна. 

1924 ондо Улаан-Үдэдэ һая нээгдэһэн Буряадай багшанарай техникумдэ орожо, тэрэнээ 1928 ондо дүүргээд, Захааминай аймагта гурбан жэл соо багшалаад, һөөргөө Дээдэ-Үдэеэ бусажа, Буряадай искусствын техникумдэ багшаар, Уран зохёолшодой холбооной правлениин харюусалгата секретаряар хүдэлөө һэн. 

Аполлон Шадаев буряад литературын эхин хүгжэлтэдэ драматургиин талаар нилээд үүргэ дүүргэһэн юм. Бүри техникумдэ һуража байхадаа, «Золгүй хүүхэн», «Хаанай хашалан» (1925), «Зүблэлтэ засаг» (1927) гэжэ зүжэгүүдые бэшээ һэн. Хожомынь «Шэнэ зам» (1932), «Хаалтанууд» (1933), «Лимбэ» (1935), «Мэргэн» (1937), «Колхозно зүжэгүүдэй суглуулбари» (1939), «Баяр» (1940) зүжэгүүдые, «Онтохонууд» (1946), «Хабарай баяр» (1947), «Буряад — Монгол онтохонууд» (1950), «Нарата хабар» (1951), «Эдир ангуушад» (1954), «Шэдитэ шулуун» (1958), «Бар тайга соо» (1959), 1959 ондо М. Степановай оршуулгаар ород хэлэн дээрэ «Мэргэн годли» гэжэ зохёолнуудые хэблэн гаргаа. 

1961 ондо А. Шадаевай «Жаргалта үдэр» гэжэ шэлэгдэмэл зохёолнуудайнь нэгэ боти хэблэгдэһэн байна. Аполлон Шадаев зүжэгүүдһээ гадна, рассказуудые, очеркнуудые бэшэдэг, арадай үльгэр, онтохонуудые ехэ олоор суглуулжа, тэдэнээ шадамар бэрхээр найруулдаг байһан юм. 

Һүүлшын жэлнүүдтэ «Гургалдайн гурбан сэсэн» (1965), «Алтан үндэгэн» (1967) гэһэн онтохо, домогуудай номуудые хэблүүлээ, «Байгал» сэтгүүлдэ буряад жороо үгэнүүдые гаргуулһан, «Шуран Даша» гэжэ зүжэг бэшэһэн байна.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Гэсэр

**«Абай Гэсэр»** ( < ) гэжэ баатаршалгата үльгэр эртэ холын сагта буряад арадай дунда мүндэлһэн арадай аман зохёолой эрхим жэшээ болоһон юм. Түбэд, Монгол, Буряад, Сагаан Монгол зэргэ түб Азиин олон арад түмэнэй дотор үргэн дэлгэрһэн туули юм. «Гэсэрые» «Жангар», «Монголой нюуса тобшоон» зохёолнуудай хамта Монголшуудаймнай эртын удха зохёолой гурбан орьёл гэдэг.

Бии болоһон сагһаан хойшо олон үндэһэтэндэ тараһан ба одоошье Түбэд, Үбэр Монгол, Хүхэ нуурта хайлагдажа бай дэлхэй дээрэхи эгээн ута амиды үльгэр юм. Олон үндэһэтэндэ тараһанайнгаа хубида үндэһэтэн бүриин онсолигые шэнгээһэн олон янзын хубилбаритай.

«Гэсэр» хэмжээнэй хубида ехэ томо ута үльгэр юм. Мүнөө үедэ эмхдхэгдэһэн байдалһаа үзэбэл, Түбэд үндэһэтэнэй хубилбаринь лэ гэхэдэ ниитэ 120 үлүү бүлэг, сая үлүү мүр шүлэг, хорин сая гаруй үгэтэй юм. Бүлэг, мүр, үгын тоонь эртын Вавилоной «Гильгамешэй үльгэр», грекүүдэй «Илиада», «Одиссей», Энэдхэгэй «Рамаяана», «Махабхарата» зэргэ дэлхэйн нэрэтэ табан туулиин ниилбэриһээшье ехэ байдаг юм.

Эгээн анхалан 1716 ондо монгол хэлээр модон бараар хэблэгдэһэн болоод энэһээ үмэнэшье олон бэшэмэл эхэнүүд байһан.

## Буряад хубилбари
Энэ үльгэр олон хоног соо хөөрэгдэдэг байгаа. «Гэсэрые» хөөрэдэг үльгэршэд үсөөн бэшэ һэн. Тэдээнэй дунда түүхэдэ үлэһэн үльгэршэд гэбэл, манай тон һайн таниха Аполлон Тороев, мүн баһа Маншууд Имегенов, Пёохон Петров, Папа Тушемилов болон бусад. Үльгэршэдэй «Гэсэрые» хөөрэхэдэ эрдэмтэд, зохёолшод ханамжатайгаар бэшэжэ абадаг һэн. Мүнөө манай танилсаха «Арадай баатар Гэсэр» гэжэ үльгэр мэдээжэ поэт Николай Гармаевич Дамдинов таанад, һурагшадта, ойлгогдохоор, тобшоор, хуряангыгаар найруулан бэшэһэн байна. Урданай сагта буурал толгойтой гэсэршэ үбгэн зөөлэн олбог дээрэ дабшалжа һуугаад, тодо хонгёо хоолойгоор шагнагшадай зүрхые хүдэлгэн, үльгэр түүрээдэг һэн.

Тэдэнэй хөөрөөгөөр 1900-аад онуудһаа эхилээд 1940-өөд онууд хүрэтэр, эрдэмтэд ба зохёолшод «Гэсэрые» ханамжатайгаар бэшэжэ абаа. Тэдэ бэшэжэ абтаһан бүлэгүүдые уран зохёолшо Намжил Гармаевич Балданай согсолон нэгэдхээ һэн. Буряад хубилбариин «Гэсэр» согсолборинь түрүүшынхеэ 1959 ондо Улаан-Үдэдэ хэблэгдээ. Иимэ үльгэрнүүд бэшэ арадуудташье бии. Кыргызүүдэй «Манас», хальмагуудай «Жангар» энэ тоодо ороно.

## Холбооһон
* Бурятская версия в блоге "Эпическая сила" 
* персонаж монгольского эпоса 
* Дугаров Б. С. Этнос и культура. Культ горы Хормуста в Бурятии 
* Работы А. Л. Барковой
* Неклюдов С. Ю., Тумурцерен Ж. Монгольские сказания о Гесере. Новые записи. М., 1982;
* Nekljudov, S.Ju. Mongolische Erzählungen über Geser. Neue Aufzeichnungen (mit Ž. Tömörceren). Wiesbaden, 1985; рец. Gy.Kara in: Acta Orientalia Hung., T. XL (2-3), Budapest, 1986, p.339-341;

Категори:Үльгэр домог
Категори:Буряад
Категори:Арадай аман зохёол
Үльгэр

**Үльгэр** - тэнгэри.

## Холбооһон
* Улигер в Музыкальной Энциклопедии
* *Дашиева Л.Д.* Улигеры хори-бурят
* Улигершины Эмэгэне и Завин Заяханов
Buryat Airlines

**Buryat Airlines** али **Бурал** (ород: *Бурятские авиалинии*) - Буряад Ороной авиаци. 1992 оной байгуулагдсан.

## Нисэхууд
* Ан-24Б 
* Ан-24РВ 
* Ан-2
* Ми-8Т 
* Ту-154М 
* Ил-62М
* Ан-26
* Л-410

## Бурал зурагууд


File:Alrosa Tupolev Tu-154M Dvurekov-3.jpg|Alrosa Mirny Air Enterprise Tupolev Tu-154
File:Bodaibo Air Enterprise Mil Mi-8T Dvurekov-1.jpg|Bodaibo Air Enterprise Mil Mi-8
File:Buryat Airlines Antonov An-24RV Osokin.jpg|Buryat Airlines Antonov An-24
File:Domodedovo Airlines Ilyushin Il-62 MRD-2.jpg|Domodedovo Airlines Ilyushin Il-62
File:Rossiya Antonov An-148-100B Dvurekov-14.jpg|Rossiya Russian Airlines Antonov An-148
File:Rossiya Ilyushin Il-86 Dvurekov-11.jpg|Rossiya Russian Airlines Ilyushin Il-86
File:Russian Air Force Ilyushin Il-76MD Dvurekov-3.jpg|Russian Air Force Ilyushin Il-76
File:Russian Air Force Mikoyan-Gurevich MiG-29OVT Pichugin-1.jpg|Russian Air Force MiG-29OVT
File:Petropavlovsk-Kamchatsky Air Enterprise Antonov An-28 Pichugin-1.jpg|Petropavlovsk-Kamchatsky Air Enterprise Antonov An-28
File:Техноавиа_СМ-92_02010,_Смоленск_-_Северный_RP35534.jpg|Technoavia SM92 Finist



## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Происшествия 

Категори:Буряад Улас
Категори:Авиаци
Тороев Аполлон Андреевич

**Тороев Аполлон Андреевич** (1893—1981) — Буряад үльгэршэн, уран зохёолшо. 

Шубуунай ниидээн дундаа хүлдэмэ январиин ханхинама хүйтэнэй үедэ Эрхүүгэй купецүүд Ангарын мүльһэн дээрэ хатарша моридой урилдаа үүдхэбэ. Боохоной нюдарган баян Трубачеев өөртэнь барлаг ябаһан Андрей Тороевой Аполлон гэжэ арбан долоотой шуран солбон залуу хүбүүндэ өөрынгөө хатаршые унуулжа энэ урилдаанда эльгээбэ. Урилдаанай үедэ Аполлон мэеэрхэлдэгшэдэй нэгэндэ морин дээрэһээ халба сохюулан унажа, нюдэнэйнгөө хараа гэмтээжэ, хаража шадахаяа болёо һэн. Энэ хохидолто урагшагүй үе хадаа 1910 ондо тохёолдоо һэн. 

Аполлон Андреевич Тороев Эрхүүгэй можын Боохоной аймагай Шүнтэ нютагта 1893 оной декабриин 14-дэ түрэһэн юм. Тороевтоной бүлэ соо арбан гурбан амин хүн байжа, Аполлон хорин гурбан жэл соо нютагайнгаа баяшуулда ото барлаг ябаһан байна. Табахан наһатайдаа нюдарган баян Трубачеевтэ хүүгэдтэйнь хүмүүжүүлэгдэхээр үгтэжэ, долоон наһа хүрэхэдөө газарыень борнойлдог боложо эхилбэ.

Үзэг бэшэг мэдэхэгүй Аполлон Тороевой улас түрын үйлэ хэрэгүүдые ойлгохо, үзэл бодолойнь бүрилдэхэ хэрэгтэ өөрынгөө нютагай хүн, түрүүшын буряад отрядай командир Павел Балтахиновтай, Сибирьтэ болоһон дайнай мэдээжэ герой Нестор Каландаришвилитай танилсаһаниинь ехэхэн үүргэ дүүргэһэн юм. 

Олонхи үетэн нүхэдтөөл адли, А.Тороев урдань үльгэр, онтохонуудые миил һанаандаа хадуугаад, хожомынь ушарай дайралдахада хөөрэдэг байһан аад, Октябриин хубисхалһаа хойшо уран үгын хүсөөр ажабайдалда оролсожо, түрэл арадайнгаа баяр жаргалай, сүлөөтэ байдалай түлөө тэмсэлдэнь туһалжа үзэхэ оролдолго хэбэ. 1920 ондо «Үгытэйшүүл ба баяшуул» гэжэ зүжэг багша Николай Багаевтай хамта зохёоно. Энэнь зохёохы ажалайнь эхин болоһон юм. Тиигэжэ үльгэршэн Тороев шэнэ ёһоной үльгэршэн, совет үльгэрнүүдые эгээн түрүү зохёоһон хүн болоно.

Аполлон Тороев дуунуудаа ехэнхидээ ябууд дундаа зохёодог бэлэй. 1934 ондо А. Тороевойдо Улаан-Үдэһөө уран зохёолшо Хуса Намсараев ерэбэ. Үльгэршэнэй үльгэр, онтохон, дуунуудыень удаан шагнаад, ехэшэг темэнүүдтэ хандахыень Тороевто дурадхаа һэн. 

1941 ондо Эрхүүдэ «Үльгэр, онтохонууд ба дуунууд» гэжэ номынь хэблэгдэн гараба. Энэнь А. Тороевой түрүүшын ном бэлэй. Энээнэйнь хойноһоо Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай жэлнүүдтэ «Совет баатар», «Партизан», «Москвае хамгаалалга», «Сталинград», «Армаан Дурмаан хоёр», «Баатар Тулаев», «Генерал Балдынов» гэжэ үльгэр поэмэнүүд, «Хорин жэл», «Шэнэ үльгэрнүүд», «Буряад онтохонууд» гэжэ суглуулбаринууд хойно хойноһоонь гараһан юм. Энэ үедэ А. Тороев СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн болоһон байгаа. 

Дайнай һүүлээр буряад хэлэн дээрэ «Һайрхуу нохой» (1955), «Онтохонууд» (1956), «Ажалша тоншуул» (1957), «Шэлэгдэмэл зохёолнууд» (1954), Эрхүүдэ ород хэлэн дээрэ «Онтохонууд» (1967), «Ленин багша» (1970) гэжэ номуудые хэблүүлээ. Бүхыдөө гушаад шахуу ном гаргаһан юм. 

А. Тороев «Хүндэлэлэй тэмдэг» орденоор, «Ажалда шалгарһанай түлөө», «1941-1945 онуудай Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай жэлнүүдтэ шэн зоригтойгоор ажаллаһанай түлөө» медальнуудаар шагнагданхай, Буряад-Монголой АССР-эй искусствын габьяата ажал ябуулагша гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэтэй байгаа.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Тушемилов Папа Михайлович

**Түшэмэлэй Папа Михайлович** (1877-1954, Буряад Улас), «Аламжи мэргэн», «Хараасгай мэргэн», «Алтан шагай мэргэн» ба «Гэсэр» гэхэ мэтэ үльгэрнүүдые мэдэһэн үльгэршэн.

## Зүүлтэ
 

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Буэнос-Айрес

**Буэнос-Айрес** ( — «һайн хии»), Аргентинын ниислэл хото. Албан ёһоной хилэ доторынь — холбооной ниислэл тойрог. 2 891 мянган хүн зонтой (2010), шадар дүүргэнүүд тоолобол, 14,598 сая хүн зонтой. Гүрэнэй эгээл томо тээбэриин узуулбари ба далайн боомто (жэлдэ 20 сая тооно ашаанай эрьелтэтэй). Эсейса улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Гол ажаүйлэдбэриин түб (гүрэнэй ажаүйлэдбэриин бүтээгдэхүүнэй 50 % үлүү). Машина бүтээлгэ, тоһо болбосоруулха, химиин, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. Метрополитен. Дээдэ һургуулинууд. Эрдэм Ухаанай Академи, Үндэһэтэнэй түүхын музей, угсаатан зүй музей, г.м. Латин Америкэдэ эгээн томо «Колон» оперын театр. 1536 ондо (ондоо мэдээлэлээр, 1535 ондо) байгуулагданхай. 1776 онһоо Ла-Плата хаанай түлөөлэлгын ниислэл, 1816—1826 оной хоорондо Ла-Плата Нэгэдэһэн Можонуудай, 1880 онһоо Аргентинэ уласай ниислэл. XVIII зуунай церковь сүмэнүүд, XIX—XX зуун жэлэй парадай гудамжа.

## Мүн үзэхэ

* Марадона

Категори:Аргентинэ
Категори:Америкын ниислэлнүүд
Диего Марадона

**Дие́го Арма́ндо Марадо́на** (; 1960, Ланус, Буэнос-Айрес, Аргентин - 2020) — Аргентинын хүлэбүмбэгэй алдартай наадагша. Дэлхэйн алдарта хүн.

## Холбооһон

*   
*  
*  

Категори:Аргентинэ
Виндхук

**Виндхук** (*Windhoek*) - Намибийн ниислэл хото. 1880 онд байгуулагдсан. Хажууда Төмөр зам Свакопмунд — Виндхук (1897 онд байгуулагдсан). Хүн зон - 334 580 хүн, газар нютагай хэмжээ - 645  км².

## Газар зүй

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Вэб сайт 

Категори:Намиби
Николай Коперник

**Николай Коперник** (*Mikołaj Kopernik*, 1473 оной 2 һарын 19 – 1543 оной 5 һарын 24) — Дэлхэйе юртэмсын түб гэһэн ойлголтые нисааһан одон орон шудалааша байба.

## Амидарал
Суута астроном Миколай Коперник Польшын Торунь хотодо түрөө. Бага наһанһаан эсэгэ эхэһээ үншэржэ хосорһон тэрэниие нагаса ахань хүмүүжүүлжэ хүнэй зэргэдэ хүргэһэн байна. Хүүгэд байхаһаан һуража мэдэхэдэ сэдьхэл һанаанаа бүрин зорюулһан Николай Коперник эхилээд Польшодо, дараань Италида хос дээдэ болбосорол эзэмшээ. Хэдыгээр тэрэнэй үзэһэн эрдэмэй ехэнхинь шажанай ном байһан болобошье һамбаагаараа үмэнэхи болон өөрын үеын агууехэ математикнар, одон ороной бүтээлтэй гүнзэгы танилсаа. Энэ зэрэгэсэ гүн ухаан, түрэ эрхэ, анагааха ухаанда һуралсажа алас нютагһаа эхэ орондоо тала бүрын үргэн мэдэлгэтэй эрьежэ ерэһэн байна. Николай Коперник нютагтаа ерэн Варми болон Фромборкто сүм хиидтэ дээгүүр албан хаангуутаа инженерэй ба эмнэлгын албанда үдэрэй сагаа зарсуулан, һүниин сагта сүлөө заб гарган одон ороной шудалалай ажал хэжэ эхилээ. Тэрэ үбэлэй хүйтэн, жабар һалхиие тэбшэн шадал муутай түхөөрэмжээр ажаллажа, байһан болобошье мохолгүй шармайһаар 40 эргэм наһандаа агуу ехэ нээлтэ хэжэ **«[[Тэнгэриин гарагуудай хүдэлөөн тухай]]»** гэдэг алдарта бүтээлээ туурбяа. Энэ бүтээлээрээ Николай Коперник дэлхэй бол бүхы оршолон юртэмсын түбдэ хүдэлөөнгүй оршодог гэжэ үзэжэ, бусад одон юртэмсэ бурханай зохёолоор тэрэндэ зорюулагдан оршодог гэһэн уридаха үеын ойлголтодо хатуу сохилто үгэһэн юм. Тэрэ Һагба, Баасан, Мигмар болон бусад гарагууд Дэлхэйе тойрожо байдаг бэшэ, харин Дэлхэйн хамта Нараниие тойродог гэһэн дүгнэлтэ хэжэ Наранай системын гарагуудай хүдэлөөнэй байдалые харуулһан зураг зохёоһон бэлэй. Николай Коперник геометриин нарын тоосоо томьёо хэрэглэн Наран түбтэй системын онолые бии болгоһониинь Наран ба гарагуудай хоорондохи харисангы зайе бодожо гаргаха, гараг Дэлхэйн хоорондохи зайһаа шалтагаалан ододой гилалзалта бууража, андалдадаг шалтагааниие үнэн зүб тайлбарилха боломжо бүридүүлээ. Иигээд Николай Коперник олон зуун жэл ноёрхоһон Птолемейн һургаалые үгыдхэһэнээр сүм хиидэйхи галзуурһан эсэргүүсэлтэй тулгараа. Тэр үедэ шажанай һургаалта эсэргүү бодоһон хэн болобош тэрсүү үзэлтэндэ тоосогдожо, тиимэ хүндэ анафема гэһэн үзэшэгүй муухай яла шиидхэл ноогдодог байгаа. Николай Коперник шажанай шиидхэлһээ болгоомжолон өөрын бүтээлые хэблүүлхые 30 үлүү жэл хойшо табиһаар наһан барахынхяа үмэнэхи хэблэлдэ шэлжүүлээ. «Николай Коперникай нээлтэ зүбхэн одон ороной шудалалда түдыгүй байгаалиин шэнжэлэл, юртэмсые үзэхэ үзэлдэ бүхэли бүтэн хубисхал хэһэн болоод «Тэнгэриин гарагуудай хүдэлөөн тухай» ном хэблэгдэн гараһан ябадал шажанай номлолоор байгаалиин хуулые тайлбарилха ямаршье боломжогүйе харуулһанаараа шухала юм» гэжэ Ф. Энгельс үнэлэн бэшэбэ.

## Зүүлтэ

Категори:Польшын эрдэмтэд
GNU FDL

**GNU FDL** - Википеэдидэ cүлөөтэ баримта бэшэгэй лицеэнзи.

Категори:Википеэди
1 жэл

**1 жэл** - Манай эрын уеын нэгэдэхи жэл.

## Ушарнууд

## Түрэлгэнүүд
* Юний Анней Галлион (1-65) - римскэ консул
* Аполлоний Тианскэ (1-98) - грекүүдын философ

## Үхэлнүүд

## Картүүд

File:World in 1 CE.png|Дэлхэй
File:East-Hem 001ad.jpg|Зүүн зүгэй хахад бүмберсег


## Холбооһон

Категори:Жэлууд
Удаа дараалһан хүсэнэгтэ

Мүнөөнэй бүгэдэ ниитын сахидаг ойлгомжо тааруугаар, Юртэмсын наһан 13,5 тэрбум  жэл доошоогүй сэгнэгдэдэг байна, Газар дэлхэйн наһан – 4,5 тэрбум тухай жэл.
Он жэл тоололго хадаа олонхи оронуудта Христос эрын (“манай эрын”) үндэһэн дээрэ он жэл тоололго мүн (Иисус Христосой тухайлһан түрэлгэ үеһөө эхилээд).
Бэшэһэн эшэ үндэһэнэй мэдээгээр үлэмжэ лабтай (жэл хүрэтэр нарин) манай эрын урда тээ 900 жэл хүрэтэр һара онуудые тодорхойлхо болохо, хэдэн арбан жэл хүрэтэр нарин – манай эрын урда тээ 3 мянган жэл хүрэтэр. Үлэмжэ эртэ урдын болоһон ушар (саада тээ 50 мянган жэл хүрэтэр) юрэ нүүрһэнтүрэгшын радио эдэбхи изотоп шэнжэлгэ үндэһэн дээр ябадалын он саг ологдодог байна, анха түрүүшын үедэхи – ондоо бодос зүй онол аргаар. 
Нүүрһэнтүрэгшын радио эдэбхи изотоп шэнжэлгэ хэрэглэхэдээ, *урда тээ ХХХ жэл* гэһэн томьёо хэрэглэгдэдэг (тиихэдээ манай эрын 1950 он хадаа эхилхэ сэг болоно), тиигэбэшье һара он зүб тодолхоёо нарин хэмжүүр хүсэнэгтэ хэрэглэхэ хэрэгтэй. 

## Хүн бии бололго урда тээхи саг
* Ехэ тэһэрэлгэйн он жэл тоололго
* Газарай он жэл тоололго хубаари
* Хүгжэлтын он жэл тоололго

## Палеолитын он жэл тоололго
* Доодо палеолитын он жэл тоололго 
* Дунда палеолитын он жэл тоололго
* Дээдэ палеолитын он жэл тоололго

## Он жэл тоололго
* Манай эрын урда 12 мянган
* Манай эрын урда 11 мянган
* Манай эрын урда 10 мянган
* Манай эрын урда 9 мянган
* Манай эрын урда 8 мянган
* Манай эрын урда 7 мянган
* Манай эрын урда 6 мянган
* Манай эрын урда 5 мянган



Категори:Он жэл тоололгонууд
Сибирь

**Сибирь** (мүн заримдаа **Шэбэр**) — Орос уласай Зүүн зүгэй агууехэ газар. Орос уласай талмайн гурбанай хоёр. Азиин хойто зүгэй тала абаад байһан газар. 16-17-дохи зуун жэлнүүдһээ Ород гүрэнэй эзэнтэ соо.

Газар зүйн (географиин) Шэбэрэй талмай (баруунтээһээ зүүлжээ) Ураал дабаанһаа эхилээд Номгон тэнгисэй эрьедэ дууһадаг.

Категори:Оро
Эрхүүгэй можо

**Эрхүүгэй можо** () — Оросой холбоото уласай болон Сибириин холбооной тойрогой можо. Можын түб — Эрхүү хото.

## Түүхэ

### Эрхүүгэй түүхэ

1652 ондо Иван Похабов хэжэ нэрэтэй хасаг, хасагуудай үбэлжөөнэй модон гэр (Эрхүү голой Ангар гол руу ородог адагта) үндэһэлээд бариһан байна. 1661 ондо Яков Похабов хажуудань модон хэрэм бариба. Энэ хэрэм алта наймаалха, мүн зэрлиг амитадай зөөлэн арһа буряад арадһаа абаха гэжэ хэрэглэн табигдаһан байна. Нэгэ хэды жэл болоод энэ модон хэрэм 1686 онһоо «хото» гэжэ нэрлэдэг болобо. Сибириин харгы гэжэ нэрлэһэн Москва хүртэр ябадаг түрүүшын харгы 1760 ондо баригданхай. Бараан ехынхинь Хяагтаар гарадаг Ехэ Сайн замаар Хитад Уласһаа Орос руу оруулдаг байна. Энэл сагта Эрхүү хото, худалдаан наймаанай түб хото болоод, өөдөө гараба. Эрхүүгэй худалдаан наймаанай бараа алтанһаа, үнэтэй шулуунһаа, зөөлэн арһанһаа, модонһоо, сайһаа, торгонһоо болон бусад юмэнүүдһээ бүридэбэ.

19-дэхиин зуун жэлэй эхиндэ Эрхүү хото баруун тэһээ декабрист-эльгээһэншүүдэй газар болоод байгаа. Сэрэгшэдэй нойод, уран зохёолшод, уран зурагшад, бусад Ород Эзэлһэн Уласай нойод-дарганууд Эрхүү руу Николай I Хаанаар эльгээдэһэн байна. Тэдээнһэй боложо, Эрхүү хото эрдэм ухаанай, хүүнэй хамтын ажаһууриин түб болобо. Мүнөөшье болотор эдээнһээ (декабристнуудһаа) үлэһэн соёлой түүхэ Эрхүү баряад байна. Тэрэ сагта баригдаһан баян, уран, гоё модон гэрнүүд мүнөө болотор Эрхүүгэй түб соо байдаг.

## Зүүлтэ

Категори:Эрхүүгэй можо
Категори:Оросой холбоото уласай нютаг можонууд
Бээжэн

**Бээжэн** (  *Běijīng*, «хойто ниислэл») — Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласай ниислэл; уласайнгаа улас түрэ, соёл, болобсролой түб; ямар нэгэн нэгжид (можо г.м) харьяалагддахгүй шууд уласай дооро байдаг дүрбэн хотын нэгэ.

Бээжэнгэй хүн зоной тоо хурсаар ургажа байгаа. 1953 онд 2.8 сая, 1982 онд 9.2 сая, 2000 онд 13.6 сая хүн амтай байсан бол 2010 онд 19.6 сая оршин суугчтай болсон. Энэни уласдаа Шанхайн дараа, дэлхэйдэ эхэнэй 10-т багтаха ехэ тоо юм.

## Нэрэ
Оршин сагта ямаршье хэлэн байһан энэ хотын нэрэ доорохо хоёрын нэгэндэ хамаарна.
#, ,  *be-i-jing* гэхэ мэтээр жишээлжэ болохо хитад хэлэнэй умарда аялгууг баримталһан хэлбэр байдаг. 北京-г пинь-инь галиг (1982 онһоо)-аар *Běijīng* («хойто ниислэл») гэнэ. 北 *běi* - «хойто», 京 *jīng* - «ниислэл» гэхэ хоёр дүрһэ үзэг юм. Монгол хэлэнээ **Бээжэн**,   гэжэ хэбшин тогтоһон үүндэ багтана.
#, ,  гэхэ мэтэ адлихан 北京 гэжэ бэшэдэгшье урда нютагай аялгууда тулгуурилһан ДИУ-ын үедэ (1912 он) зохёогдоһон галигһаа тухайн хэлэндэ анха ороһоноороо үлэжэ хосорһон хэлбэри юм.

Дээрэхи оршон сагай нэрые олохоһоон урда олон нэрэтэй байһан. Уласай ниислэл болһон X зуунһаа эхилэн тоосоно. 938 онһоо Хитан уласай 南京 *Нань-жин* «урда ниислэл», 1122 онһоо үсөөхи жэл Сүн уласай 燕山 *Янь-шан*, 1153 онһоо Алтан уласай 中都 *Жүндү* «дунда ниислэл», 1271 онһоо Юань уласай 大都 *Да-ду* «ехэ балгаһан/ниислэл» (монголшуудай хубида *[[Дайду]]*). Энэ үедэ жуулшин Марко Поло хотын нэрые *Cambuluc* (магадгүй «хан балгаһа») гэжэ тэмдэглэһэн байдаг. Дээрэхэ нэрс сүм хитад ханзынха тул шууд үнэмшихэд баһа лэ бэрхэ юм. 1368 онһоо 北平 *Бэй-пин* «хойтын амар түбшин», 1403 онһоо одоогынхоо нэрые Мин улас, Чин уласай үеые дамжин, 1928 онһоо ДИУ-ын үедэ дахин *Бэйпин* нэрэтэй болһон боло эсэстээ 1949 онһоо БНХАУ байгуулагдахад одоогынхоо нэрые эргэн оложээ.

## Засаг захиргаанай хубаари

 **Өнгө бүрийн тайлбар**
* Хуучин цагт хэрмээр хүрээлэгдэж байсан, одоо 2-р тойруугийн доторх хотын дүүргэ
* 2-р болон 5-р тойрогой дотор хотлодог барилгажаһан дүүргэ
* 6-р тойрогоор бүгжэлгэдэг үсөөн газараа барилгажаһан хотын захын дүүргэ
* Хотоһоо алас дүүргэ, хүдөө газар гү, али сянь (шянь гэдэгые хитад хошуун гэжэ ойлгожо болоно)

## Зураг


File:Gugun panorama-2005-1.jpg
File:200401-beijing-tianan-square-overview.jpg
File:Panorama Beijing.jpg
File:Forbidden City1.JPG


## Мүн үзэхэ
* Бээжэнгэй олимп
* Хитад уласай 50 томо хото

## Мэдэгдсэн сурвалж

## Гадаада холбооһо
* Бээжэнгийн засгийн газрын сайт (Хитад)
* Бээжэнгийн засгийн газрын сайт  (Англи)
* 

## Зүүлтэ

Категори:Хитадай хотонууд
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Рафаэль Надаль

**Рафаэль Надаль** **Парера** (испан. Rafael Nadal Parera,  3 июня Мальорка, Испани) — Испаниин теннисист.

## Big Slam мүрысөөнүүд
* Австрали: **2009**
* Франц: **2005** **2006**, **2007**, **2008**, **2010**, **2011**, **2012**  
* Нэгдсэн Вант Улс: **2008**, **2010**
* Амеэрикын Нэгэдэһэн Улас: **2010**

## Нэмэри
* Новак Джокович
* Роджер Федерер

## Лавлах бичиг


## Холбооһон
*  Official website of the Rafael Nadal
*  ATP Profile
*  Davis Cup - Profile 

Категори:Спорт
Олон улсын эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдөр

**Олон улсын эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдөр** - Мартын баяр.

Категори:Монгол
Хүүхдийн эрхийг хамгаалах өдөр

**Хүүхдийн эрхийг хамгаалах өдөр** - эх үрсийн баяр болон Хүүхдийн баяр зэрэг олон нэршилтэй.

Категори:Монгол
Шэнэ жэлэй һайндэр

**Шэнэ жэлэй баяр** — он тоололой литын ёһооp хуушан он арилжа, шэнэ он гаража байе тэмдэглэхэ баяр юм. Ямар литэ хэрэглэжэ байһаа шалтагаалан Шэнэ жэлэй баярынь орон бүридэ эжэл байдаггүйшье дэлхэйн ехэнхи улас орондо Григорийн тоололой эхинэй үдэр гү, али 1-р һарын 1-ндэ Шэнэ жэлэй баярые тэмдэглэдэг.

Буряадта аргын болон бэлигэй тоололой Шэнэ жэлнүүдэй али алииень хүндэдхэн улас даяараа тэмдэглэдэг болобошье аргын тоололой Шэнэ жэлые Шэнэ жэлэй баяр гэжэ нэрлэдэг, бэлигэй тоололоор Шэнэ жэлэй баярынь сагаан һара гэнэ. Россида шэнэ оной эхинэй үдэрынь улас ниитээрээ амарха баярай үдэр юм.

## Тэмдэглэхэ уламжалал

### Дэлхэй даяар
Дэлхэйн ехэнхи улас орондо 1 һарын 1-ндэ Шэнэ жэлэй баярые тэмдэглэдэг.

### Монголдо
Шэнэ он болохоһоо дундажаар 15 хоногой үмэнэ Шэнэ жэлэй һүлдэ модоноо (ёолко) заһаһанаар Шэнэ жэлэй уур амисхал орожо эхилдэг. Айл үрхэнүүд Шэнэ жэлээр гол түлэб хүүгэдтээ зорюулан һүлдэ модон заһажа бүмбэлигэн тоглоом, саа, гэрэл зэргээр шэмэглэдэг бол албан байгуулалганууд албан газарайнгаа дотор али ойролсоо һүлдэ модоёо заһадаг. Мүн ниисэлэлэй захиргаанһаа жэл бүри Чингисэй талмайда томо һүлдэ модон заһадаг.

Айл үрхэнүүд 12 һарын 31-нэй орой гэр бүлээрээ баярай шэрээгээ тойрожо һуун хуушан онойнгоо баяр хөөрые хэлэлсэжэ Шэнэ ондоо амжалтатай һайхан байхые хүсэн он һолигдохо сагаар орьелуун дарһан орьелуулжа шэнэ оноо угтадаг.

Шэнэ жэлэй баярай һалашагүй нэгэн хэһэгынь саһан мүльһэнэй оронһоо сан хүүргээ татуулан, саһан охидоо (Снегурочкэ) болон дагуулан ерэжэ арилжа бай ондоо һайн үйлэсэ хэһэн хүүгэд багашуудта бэлэг үгэдэг үбэлэй үбэгэн (Дед Мороз, буряадта Сагаан үбэгэн) юм.

Категори:Баярнууд
Улс тунхагласны өдөр

**Улас тунхагласны өдөр** - Монгол Уласын өдөр.

Категори:Монгол
Наадам

**Наадам** - бүх нийтээр амарч, уламжлалт баяр наадмаа тэмдэглэдэг.

Категори:Монгол
Үндэһэнэй тусгаар тогтонолой баяр (Монгол)

**Үндэһэнэй эрхэ сүлөө, тусгаар тогтонолоо һэргээһэнэй баярай үдэр** () - Монгол манзын Чин уласай дарлалһаа гаража, тусгаар тогтонолоо сэргээһэн үдэр юм.

Соцализмын он жэлнүүдтэ энэ түүхын шухала үдэрэй үнэ сэные ойшоолгүй ерэһэншье Уласай Ехэ Хуралай 2007 оной 8 һарын 16 хууляар 12 һарын 29-ые ниитээр тэмдэглэхэ тэмдэглэлтэ үдэр болгон уламаар 2011 оной 12 һарын 23 үдэрэй хууляар Үндэһэнэй эрхэ сүлөө, тусгаар тогтонолоо һэргээһэнэй баярай үдэр хэмээн ниитээр тэмдэглэхэ баярай үдэр болгохоор хуулишалаһан юм. Энэ үдэр улас ниитээр амардаг.

## Зүүлтэ

Категори:Монгол
Хүбсэгэл

**Хөвсгөл далай**, **Хөвсгөл нуур** – дэлхэйн эгээл гүнзэгы нуур. Нуурай гүнзэгынь 262 метр, утань 136 км, үргэниинь 25-hаа 36,5 км хүрэтэр. Далайн уhан тон сэбэр, тунгалаг. 40 метр уhанай гүнзэгыдэ хэбтэhэн шулуун элихэнээр харагдажа байдаг. Байгалда 96 гол горхонууд шудхадаг. 

## Хэлэнүүд
Энэ хугасаа соо Хөвсгөл эрье тойрон олон тоото арадууд ажаhууhан юм. Эдэ арадууд далайда өөhэдынгөө тусхай нэрэ үгэдэг байгаа. Жэшээлхэдэ, ород *Косогол*, *Хувсгел*, *Хубсугул*, монгол хэлэн – *Хөвсгөл далай*, *Хөвсгөл нуур*, хитад аяншад – *庫蘇古爾湖* – Хөвсгөл далай гэжэ нэрлэнэ.

## Файлүүд

File:Байкал и Хубсугул 191.jpg
File:Байкал и Хубсугул 212.jpg
File:Байкал и Хубсугул 218.jpg
File:Байкал и Хубсугул 224.jpg
File:Байкал и Хубсугул 257.jpg
File:Байкал и Хубсугул 258.jpg
File:Байкал и Хубсугул 323.jpg
File:Байкал и Хубсугул 329.jpg
File:Байкал и Хубсугул 330.jpg
File:Байкал и Хубсугул 345.jpg


## Зүүлтэ

## Холбооһон

* New York Times article about kayaking on Khövsgöl
*Limnological Catalog of Mongolian Lakes
* Природа Байкала. Озеро Хубсугул
* Фотографии
* ПЛЕЙСТОЦЕНОВЫЕ ОЗЕРА МОНГОЛИИ Е. В. Девяткин, В. Э. Мурзаева 
* Фотографии озера Хубсугул
* Птицы Хубсугула
* Туризм на Хубсугуле

Категори:Монгол
Урда Ага

**Урда Ага** - Агын Буряадай тойрогой 15-най нэгэ тосхон. Агаhаа 20-н модо баруун тээшээ байдаг болоно. Муниципальна образовани "Урдо-Ага" гэжэ гурэнэй нэрэ тоогдодог.
Урда Агада түрэhэн тон ехэ дуулагдаhан зон сооhоо Гомбожаб Цыбиков болоно. Тэрэнэй нэрээр Урда Агын дунда hургуули нэрлэгдэhэн юм. 1989 оной хүн зон 1 363 хүн. Газар нютагай талмай ? км². Тосхоной дарга - Дугаров Зоригто Мункожаргалович

* Урда Ага - ниислэл һуурин;
* Булагта - 12 модо;
* Баян Булаг - 100 модо;
* Лаха - 200 модо;

## Холбооһон
*Урда-Ага 
*Вэб сайт 

*
Ага гол

**Ага** — Үбэр Байгалай хизаарда, Агын талаар урдадаг гол. Утань 167 км. Онон мүрэнэй зүүн һалаа. Нэрэнь хамнгиган хэлэнэй «зарим газараарнь тайгатай тэгшэ тала» удхатай *аги* гэһэн үгэһөө гаралтай.

## Зүүлтэ

Категори:Агын тойрог
Категори:Үбэр Байгалай хизаар
Гомбожаб Цыбиков

**Гомбожаб Цыбиков** (, 1873 оной 4 һарын 20, Урда-Ага — 1930 оной 9 һарын 20, Ага һуурин, Забайкалиин хизаар), Оросой нэрэтэ монголшон эрдэмтэн, түбэд шудалааша. Тэрэнэй Һаса хотодо 1900 - 1901 ондо абаһан гэрэл зурагууд Һасын эгээн түрүүшын гэрэл зураг байгаа. 1919 ондо «Монгол, Түбэдөөр зуршаһан тэмдэглэлээ» Санкт-Петербургта хэблүүлээ. Мүнөө энэ ном англи, монгол, польшо, франци, хитад, чехи хэлээр оршуулагдан гараба.

## Холбооһон
* ''Цыбиков Гонбочжаб Цэбекович'' в Большой Советской Энциклопедии
*  Андреев А. И. ''История первых фотографий Тибета и Лхасы.'' 
* ''Lhasa and Central Tibet'' at University of Wisconsin web site
* 22 photographic prints of Tsybikoff, G. Ts. at University of Wisconsin web site

## Зүүлтэ

Категори:Буряадай эрдэмтэд
Леди Гага

**Ле́ди Га́га** (), 1986 оны 3 сарын 28-нд төрсөн) хэмээх тайзны нэрээрээ алдаршсан  **Сте́фани Джоа́нн Анджели́на Джермано́тта**, () - Америкын өсвөр наһанай дуушан, ая зохёогшо, зүжэгшэ юм, бүжигчин, продюсер, бизнес эмэгтэй юм.

## Бүтээлүүд

## Ажаглалата


## Холбооһон

* Вэб сайт
Хошимин

**Хошимин** (, ,1976 он болотор **Сайгон**), Урда Вьетнамда Сайгон мүрэнэй (Донгнай мүрэндэ шудхана) эрьедэ, Урда-Хитад тэнгисһээ 80 км зайда оршодог 7 955 000 (2012) хүн зонтой хото; Вьетнамай эгээн томо хото болон эдэй засагай түб юм. Меконг мүрэнэй хажууда байрлана. Арад түмэнэй талаар, ехэнхи хуби вьетүүд, Шолон хороондонь олон хитадууд ажаһууна.

Халуун (тропигой), эли хэлбэлзэлгэгүй уларилтай. Жэлэй дундажа температура +26&nbsp;°C. Жэлдэ 2000 мм үлүү шииг нойтонтой (6-7 һарадань борооной уларил болоно).

Томохон тээбэрин уулзабари. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудалтай (Таншоннют болон Бьенхоа). Хүнгэн (нэхэмэлэй,арһанай гэхэ мэтэ), хүнэһэнэй (тутарга сэбэрлэхэ, загаһа болбосоруулха, саахарай, тоһоной, сай болбосоруулха, кофе болбосоруулха гэхэ мэтэ), модо болбосоруулха, химиин үйлэдбэрилгэ, машина бүтээлгэ болон металл эдлэл үйлэдбэрилгэ, барилгын материалай үйлдэбэри. Уламжалалта дархалалгын үйлдэбэри (заанай һоеогоо болбосоруулха болон зэдэй үйлдэбэри, шабар юумэнэй, гүрэмэл болон будагтай бүтээлнүүдэй гэхэ мэтэ). Загаһа барилгын түб. Хошимин хотын гол наймаанай-үйлэдбэрилгын хороо хадаа Шолон хороо юм.

Дээдэ һургуулинууд, үндэһэтэнэй номой сан. Театр. Музейнүүд: түүхын музей (1929 онһоо 1956  болотор — Бланшар де ла Босой музей, 1956 онһоо 1975 болотор — Сайгоной үндэһэтэнэй музей), Үндэһэтэнэй уран һайханай галерей, сэрэгэй музей, Хо Ши Минай музей гэхэ мэтэ. Зоопарк болон Ботаникын сэсэрлиг (1865 онһоо хойшо).

## Зүүлтэ

Категори:Вьетнамай хотонууд
Шэнэхээн

**Шэнэхээн** () - Эвенкын хушуунай газар. Буряад зоной ажа hуудаг нютаг.
Шэнэхээнhээ уг гарбалтай олон хун мэдэхэ дууша Бабуу-Доржын Сэсэгмаа ба Бутидэй Дондок болоно.

## Мүн үзэхэ
* Буряадууд

## Зүүлтэ

## Холбооһон

*Земля за Ононом. 
*В местности Шэнэхэн Хулэн-Буйрского аймака Внутренней Монголии построен новый дацан
* Вэбсайт