open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баншан Богдо

**Баншан Богдо** (, Вайли: *pan chen bla ma*) — Гэлүгбын Далай Ламын удаадахи зэргын санаартанай нэрэ зэргэ. Баншан Лама Абида Бурханай хубилгаан гэдэг. «Баншан Лама» санскрит *paṇḍit* (бандида, эрдэмтэн) болон түбэдэй *chen* (ехэ) гэһэн хоёр үгэһөө гаралтай, «Ехэ Эрдэмтэн» гэжэ удхатай юм.

Баншан Богдо дараагай Далай Ламын хойто дүрые тодоруулха ёһотой. Тиимэ ушарһаа, Хитадай коммунис засаг X-дугаар Баншан Ламын үхэлые захирба. Баншан Богдо 51 наһандаа 1989 оной нэгэдүгээр һарада наһа бараһан байгаа. Таван жэлэйн дараа Баншан Богдын хойто дүрые тодоруулжа олдоһон байгашье һаа, Хитадай түшэмэд зүб XI-дүгээр Баншан Ламые хулгайлһан, түрмэ соо хаагаад лэ өөрынгөө Баншан Ламые үргэмжэлэгдэбэ.

## Зүүлтэ

Категори:Ламанар
Вашингтон (Колумби тойрог)

**Вашингтон** () гү, али албан ёһоор **Колумбиин тойрог** () — 1790 оной 7 һарын 16-нда байгуулагдаһан, Америкын Нэгэдэһэн Уласай ниислэл хото юм. Америкын Нэгэдэһэн Уласай анханай юрэнхылэгшэ Джордж Вашингтоной нэрэмжээр нэрлэһэн. Колумбиин тойрогынь Потомак голой хойто эрье дээрэ оршохо болоод баруун урда талаараа Вирджини, баруун хойто, зүүн хойто, зүүн урда талаараа Мэрилэнд можонуудтай хилэлнэ. Тойрогой һуурин хүн зониинь 588,292 болобошье ажалай 7 хоногуудта ерэжэ ажаллаха хүнүүдые нэмэхэд нэгэ сая хүн үлүү хүрэнэ. Вашингтоной метрополи газар нютагай (бүрэлдэхүүндэнь Колумбиин тойрог ороно) хүн зониинь 5.3 сая болоод энэнь уласдаа наймада жагсана.

АНУ-ай Үндэһэн хуулиин нэгэдүгээр заалтада можонуудһаа илгарха холбооной тойрогынь уласай ниислэл байха тухай бэшэһэн байдаг. Холбооной засагайн газарай гурбан һалбариин түбүүдынь гурбуулаа тойрогто байрлаха болоод энэһээ гадна олон хүшөө дурасхал, музей байдаг. Вашингтондо 172 тооной гадаадай элшэн сайдай яаманда, мүн Дэлхэйн банк, Олон Уласай Валютай Сан, Америкын Оронуудай Байгуулга, Интер-Америкын Хүгжэлэй Банк зэргэ олон байгуулгануудай түбүүд байрлана.

АНУ-ай Конгрессынь Вашингтоные шууд, бүрин захирдаг болоод арад эргэдынь можонуудһаа өөрһэдыгөө ударидаха эрхэ багатай юм. Тойрогынь һанал үгэдэггүй, Конгрессай түлөөлигшэтэй болобошье сенаторгүй. Хэрбээ Вашингтониинь можо байһан бол газар нютагаараа хамагай һүүлдэ (Род-Айлендэй дараа), хүн зоноороо һүүлһөө хоёрто (Вайомингын үмэнэ), нягташилаараа нэгтэ, можын ниитэ бүтээгдэхүүнээрээ 35-да, Африкын Америкынхидай хубяараа нэгтэ ороно.

## Холбооһон
* Албан ёһоной сайт
* Вашингтоны талаар, Конгрессай номой сангһаа
* 

Категори:Америкын Нэгэдэһэн Уласай хотонууд
Категори:Америкын ниислэлнүүд
Sonic The Hedgehog(16-бит)

**Sonic The Hedgehog** (Соник Заряа) — видеотоглоон.

Категори:Видеотоглоонууд
Атеизм

**Атеизм** ( — «бурхангүй», **шажангүйн үзэл**) — шажанда эсэргүү үзэхэ үзэл, ондоогоор хэлэбэл юрэ бусын юртэмсэ (бурхан, һүнэһэн, луусад, сабдаг, гэхэ мэтэ) амидарха ябадалда этигэхэгүй үзэл юм. Олон элдэб шажан һургаал (паганизм, христосой, энэдхэгэй шажан г.м.) байдаг ушарһаа тэдэниие эрхэ тэгшэ буса буруушаха арганууд байна. Жэшээнь, Европын соёлдоо атеизм үзэл хубиин бурханай оршон байдалда, теизм эсэргүүсэхэ үзэл юм. Богонёор хэлэбэл, Европын атеизмынь янза бүриин байдалаар тодорхоһон (монотеизм, пантеизм, деизм, суфизм) иудаизм, христосой ба лалын шажанда эсэргүү үзэл юм. Теэд тодорхой хэлбэриин радикал атеизм оршон үеын материализмын (илангаяа марксизм болон позитивизм) дагалдагшадай имагтал онсолиг шанар аад, агностик атеизмынь эртын Грециин гүн ухаантануудай дунда тараагдаһан байгаа.

Ямаршье шажаниие хэрэгсээхэгүй атеизмын суртал дахагша, бурханда этигэхэгүй, бурхан ба хубилгаан байдаггуй гэдэг үзэлтэй хүниие **атеист** гэнэ.

## Галерей


Image:Bezbozhnik u stanka 22-1929.jpg
Image:Descent of the Modernists, E. J. Pace, Christian Cartoons, 1922.jpg



## Зүүлтэ

Категори:Шажан мүргэл
Үлэг гүрбэл

**Үлэг гүрбэл** (, **динозаврнууд**:  — аймшагтай ба  — гүрбэл) — Триасай галабда (230 сая жэлэй үмэнэ) мүлхигшэдэй ангиһаа һалбарилһан, Мезозойн эрэдэ хүгжэлынхөө дээдэ сэгтэ хүрэһэн амитадай юрэнхы нэрэ болоно. Үлэг гүрбэлнүүдэй ехэнхинь Шохойн галабай (65 сая жэлэй үмэнэ) һүүлшөөр мүхэһэн болобош үлэг гүрбэлһөө һалбарилжа хүгжэһэн шубуунай ангиин амитад одоо болотор бии. Үлэг гүрбэл гэдэг ангилалда газар дээрэ амидардаг амитадыел оруулдаг болоод уһада, агаарта амидардаг амитадыень өөр ангилалда оруулдаг.

Үлэг гүрбэл шудалдаг эрдэм ухааные палеонтологи гэдэг.

## Нэрэ
1842 ондо Сэр Ричард Оуэн грек хэлэнэй үлэг гүрбэл гэһэн удха бүхы  гэһэн үгэөө динозавр гэдэг нэрэшэлые бии болгожо анха ашаглаһан байна.

Теэд үлэг гүрбэл «аймшагтай гүрбэл» гэһэн удхатай болобошье һаа, үлэг гүрбэлнүүд гүрбэл бэшэл. Анха Англиин палеонтолог Ричард Оуэн 1842 ондо үлэг гүрбэлнүүдэй аймшагтай түрэхые бэшэ харин абарга томо бэеэ элирхылжэ иигэжэ нэрэлжэ байгаа.

## Эволюци
Үлэг гүрбэлнүүдынь 160 сая жэлэй үмэнэ Дэлхэйе эзэгнэн амидардаг байһан ба 230 сая жэлэй үмэнэхи Мезозойн галабай үеһөө 65 сая жэлэй үмэнэхи Юрын галабай үе, Шохойн галабай үе хүрэтэр амидаржа байба. 250-65 сая жэлэй үмэнэхи үе Мезозойн галабай үе гэхэ ба ехэбшэлэн «Үлэг гүрбэлнүүдэй үе» гэдэг. Ушарынь олон үлэг гүрбэл Мезозойн үедэ шэнээр бии боложо мүн олоноороо мүхэжэ байба. Үлэг гүрбэлнүүд 65 сая жэлэй үмэнэхи хүрэтэр амидаржа байгаад мүхэһэн гэгдэдэг. Үлэг гүрбэлнүүд мүхэхэ болоһон шалтагааные эрдэмтэд солир гү, али галта уулын дэлбэрэлтэтэй холбон тайлбарилдаг. Иимэ зүйлнүүд тохёолдоходо дэлхэйн экологи маша ехээр андалдажа байна.

Категори:Амитад
Үлэг гүрбэлнүүд
Категори:Палеонтологи
Солир

**Солир** (, мүн *һолир*) — замбуулинһаа унагша шулуутай бэе юм.

Гараг хоорондын орон зайда янза бүриин наһа бүхы элдэб түрэлэй тооһон, шороо, томо бага хатуу бэенүүд оршодог. Дэлхэйн гадарга тооһоной шэрхэгһээ хэдэн килограмм шэгнүүр татаха шулуу хүрэтэрхи янза бүриин хэмжээтэй замбуулинай бэегээр байнга «бүмбэгэдүүлжэ» байдаг. Эдэ бэенүүдынь дэлхэйн хиин мандалда нэгэ сагта 60,000 км ба энэһээшье ехэ хурдатайгаар орожо ерэн агаарай үрэлтын уламһаа хайлажа шатана.

## Классификаци

Солир доторынь гурба ангилна. Эндэ:

* Солирой бэенүүд — замбуулин орон зайда бай тооһонрй хуримталал гү, али шулуулгын хэлтэрхэй юм.
* Толир — хиин мандалда орожо ерэн шатажа бай бэеын харагдаха хэһэг юм. «Одон харбаха» харбахань сэхэ линидаа толир шатажа байн элирэл юм.
* Солир — шатажа дууһалгүйгөөр дэлхэйн гадарга дээрэ унажа бууха толирой бэеэ солир гэдэг. Солирой унаһан газарайхинь нэрээр голдоо нэрлэнэ. Иимэ замаар дэлхэй дээрэ унажа ерэдэг 200 тонно оршом бэеын ехэнхинь тооһоной бага шэрхэг тэдышье 20 оршомынь солир байдаг.

Найрлагаһаань хамааржа солирые 3 түрэлдэ хубаадаг. Эндэ:

* Түмэр солир — 5-10 хубинь никель агуулһан түмэрлиг;
* Шулуун солир — силикатай түрэлэй минерал шулуулиг ехэтэй;
* Холимог солир;

Шулуун солир ехэ байха магадлалтай болобошье олдоһон солирнууд ехэнхидээ түмэр солир байдаг

Дэлхэйн гадарга дээрэ томо солир унаһанһаа бии болоһон үбэр мүсэ хэлбэринь һарын гадаргада зонхилдог үрэхэ тогоонһоо илгаагүй байдаг.

Монголдо солир унажа байһан мэдээ олон. Жэшээнь, 1933 ондо Үмэнэгоби аймагта Ноён Богдо, Гоби-Алтайда Ажа Богдо (582 кг шэгнүүртэй) зэргэ солир унаба. Эгээн томонь Хобдо аймагай Булган сумын нютагда 20 тн Мүнгэн дүшэ солир юм.

## Солиртой холбогдолтой зураг

Image:Willamette Meteorite AMNH.jpg|АНУ-ай Орегон можоһоо олдоһон Вильяметта нэрэтэй солир.
Image:Meteorite Lapham.jpg|1868 ондо Висконсин можодо унаһан солир.
File:Murnpeowie meteorite.jpg|Түмэр солир.


## Холбооһон

* Солирын түүх 
* Олон улсын солир судлалын нийгэмлэг
* Америкийн солир судлалын нийгэмлэг
* Шууд дамжуулалт

## Зүүлтэ

Категори:Одон орон шудалал
Огторгойн орон зай

**Огторгойн орон зай** (), мүн **замбуулин**, **сансар** — тэнгэриин бэенүүдэй агаар мандалай хилэ хязгаарай гадна байдаг юртэмсын харисангы хогоосон зай. Олониитын ойлголто орходоо, огторгойн орон зай бүрин хогоосон орон зай бэшэл, тэндэ маша бага нягтатайгаар зарим хэһэгүүд (ехэбшэлэн уһантүрэгшэ) болон сахилгаан суранзан сасарал ба одон хоорондын эд байдаг.

Категори:Одон орон шудалал
Галта уула

**Галта уулын** (**вулканай**) орой дээрэ тогоо байха болоод түүгээр газарай гүнһөө халуун лава (магма гү, али хайламал шулуу) газарай газаа таланууд гарана. Галта уулануудынь ехэбшэлэн тектоник хабтануудай ойротохо ба холдохо зааг, эхэ газарай рифтын бүһэнүүдтэ бии болоно. 

Галта уулын дэлбэрэлтэнь нэгэн түрэлэй байгаалиин гамшагта тоосогдохо ба доорохи байдалаар байгаали ба хүндэ һөөргэ нүлөө үзүүлнэ.

Галта уулын дэлбэрэлтээр халуун лаваһаа гадна уһанай уурал (H2O), нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл (CO2), хүхэрэй дабхар эһэл (SO2), хлорто уһантүрэгшэ (HCl), фторто уһантүрэгшэ (HF), үнэһэн ехэ хэмжээгээр агаар мандал руу (ехэбшэлэн стратосферэ рүү, 16-32 км хүрэтэр үндэртэ) сасагдана. Эдэһээ эгээн муу нүлөөтэйнь хүхэрэй дабхар эһэл болоод, энэ эһэл агаарта хүхэрэй хүшэл (H2SO4), уламаар маша жаахан шэрхэгтэй сульфат тооһонсор болон хубирна. Энэ тооһонсорынь наранһаа ерэхэ дулаанай энергиие бусаан ойлгохо ба томохон хэмжээнэй галта уулын дэлбэрэлэй дараа (1-3 жэлэй турша) агаарын дундажа температура багасадаг (хүйтэрдэг) байна. Энэһээ гадна сульфатын тооһонсорынь стратосферэ дэхи хлор, азотын химиин шэнжэ шанарые өөршэлэн, хлорой эһэл (ClO) үүсхэхэ ба энэ эһэлынь озоные (O3) усадхана. Хлорто уһантүрэгшэ (HCl), фторто уһантүрэгшэ (HF) борооной дуһалнуудта ууһан, богони хугасаада хүшэллиг бороо болоно. Агаарта сасагдаһан үнэһэниинь хэдэн үдэр гү, али хэдэн долоо хоногой дотор агаар мандалһаа газарай гадаргуу руу бууна. Галта уулын дэлбэрэлтээр ехэ хэмжээнэй хүлэмжын хии - нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл илгарна.

## Холбооһон
* Smithsonian Institution - Global Volcanism Program 
* Volcanic and Geologic Terms from Volcano World 
* Volcano Information from the Deep Ocean Exploration Institute , Woods Hole Oceanographic Institution
* Glossary of Volcanic Terms from USGS 
* ''How Volcanoes Work'' by Tom Harris
* How Volcanoes Work - Educational resource on the science and processes behind volcanoes, intended for university students of geology, volcanology and teachers of earth science.
* Volcano Live - John Seach
* Volcanic Materials Identification 
* Erupting Volcano - Pyroclastic Flow - Video
* Natural Disasters - Volcano  Great research site for kids.
* Google Video: Erupting Volcano 
* Google Maps Plot of World Volcanoes 
* University of Washington Libraries: Digital Collections:

Галта уула
Инуитууд

**Инуит яһатан** (заримдаа баһа **эскимосууд**, инуитаар ᐃᓄᐃᑦ) — палеоазиат хэлэнэй бүлын нэгэ яһатан юм. Даниин Гренландта, Америкын Нэгэдэһэн Уласай Аляскада, Канадын Нунавут, Квебек, ба Ньюфаундленд, мүн Ородой Холбооной Уласай Чукот АТ ажаһуудаг. Оро үсхэбэрилэгшэд.

## Россида ажаһуудаг инуитууд


ImageSize = width:400 height:300
PlotArea = left:40 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:1800
ScaleMajor = unit:year increment:200 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1926 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1292 width:15  text:1292 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1111 width:15  text:1111 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1265 width:15  text:1265 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1460 width:15  text:1460 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1704 width:15  text:1704 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1750 width:15  text:1750 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1738 width:15  text:1738 textcolor:red fontsize:8px


**Һуури газарта ажаһуудаг инуитуудай тоо (2002 он):**

Чукот АТ:

Новое Чаплино тосхон 279

Сиреники тосхон 265

Лаврентия 214

Провидения һуурин 174

Анадырь хото 153

Уэлькаль тосхон 131

## Зүүлтэ

Категори:Оросой арадууд
Категори:Америкын арадууд
Трояны

**Трояны** — 490 хүн зонтой зүүн Польшын Мазовиин можодо байрладаг тосхон.

## Зүүлтэ

Категори:Польшо
Коми-зырянууд

**Коми-зырянууд** (коми *Коми-Зыряна, Коми морт, Коми войтыр, Komi-Zõrjana, Komi-Mort,* *Komi vojtõr*) — Ородой Холбооной Уласай Бүгэдэ Найрамдаха Коми Уласай түрэлхи нютагайхин арад.

## Зүүлтэ

Категори:Оросой арадууд
Категори:Ураалай арадууд
Категори:Коми
Долоон үбгэд

**Долоон үбгэд** (**долоон бурхад**) — хойто һүниин тэнгэридэ тодо харагдаха одоной ордон юм. Долоон үбгэдэй одонууд шанага шэнги харагдадаг ушарһаа заримдаа баһа **шанага долоон** гэжэ нэрэтэй.

## Зүүлтэ

Категори:Одоной ордон
Дохюур мүшэн

**Дохюур мүшэн** (**гурбан марал**, **энгэр мүшэн**) — хойто тэнгэриин туйл хажуудын одоной ордон. Тэнгэридэ 255,9 дүрбэлжэн градусай талмайе эзэмдэхээд зэбсэггүй нюдөөр харагдажа болохо 25 одотой.

Мүнөө Дохюур мүшэн дотор тэнгэриин хойто туйл байрална, Алтан гадаһан одоһоо 40' зайтай. Энэ зай 2102 ондо прецессиин үрэ дүндэ 27'37" хүрэтэр багадхаха.

## Зүүлтэ

Категори:Одоной ордон
Леонид Потапов

**Леонид Васильевич Потапов** (1935 оной 7 һарын 4, Бабантын аймаг, Буряад АССР — 2020 оной 11 һарын 12, Улаан Үдэ) — Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Уласай анханай юрынхэлэгшэ (1994-2007).

## Намтар
1935 ондо Бабантын аймагта түрөө. Түмэр замай инженернүүдэй Хабаровскын дээдэ һургуули дүүргэһэнэй һүүлээр Улаан-Үдын ЛВРЗ-дэ мастераар, цехэй даргаар, үйлэдбэриин ахамад инженерээр хүдэлөө. 1965 ондо Эрхүүгэй арадай ажахын дээдэ һургуули дүүргээ. 1976-1987 онуудта КПСС-эй Буряадай рескомдо хүдэлөө. 1987 онһоо Туркменистанда Марыйн облгүйсэдкомой түрүүлэгшээр томилогдоо һэн, 1990 онһоо Туркмениин ССР-эй Дээдэ Зүблэлэй Түрүүлэгшын орлогшоор хүдэлөө. 1990 оной дүрбэдүгээр һарада олонһоо нэгые шэлэлгын үндэһөөр намай Буряадай можын комитедэй 1-дэхи нарин бэшэгэй даргаар, 1991 оной арбадугаар һарада Буряадай АССР-эй Дээдэ Зүблэлэй Түрүүлэгшээр һунгагдаһан байна. 1994 оной июнь һарада Буряад Республикын тyрyyшын Юрынхэлэгшээр - Захиргаанай Түрүүлэгшээр һунгагдаа. Л.В.Потапов - эдэй засагай эрдэмэй кандидат. Эрдэмэй докторой зэргэ хамгаалхаар диссертаци бэлдэнхэй.

Буряадай һунгуулиин 3-дахи тойрогһоо Россин Федерациин Холбооной Суглаанай Холбооной Зүблэлэй гэшүүнээр һунгагдаа. 1995 оной арбанхоёрдугаар һараһаа Россин Федерациин Холбооной Суглаанай Холбооной Зүблэлэй гэшүүн, хүдөө ажахын политикын талаар комитедэй түрүүлэгшын орлогшо.

Абари зангайнь гол шэнжэ гэбэл, өөртөө шүүмжэлхы ёһоор хандалга, өөртөө болон бусадта шанга эрилтэ табилга, хүниие, тэрэнэй сэдьхэл бодол ойлгохые оролдодог.

2007 оной долоодугаар һарада Буряад уласай юрынхэлэгшын албан тушаалааһаа огсорбо.

## Гадаада холбооһон
*http://president.buryatia.ru/bur 

Категори:Буряад Улас
Нюдэн

**Нюдэн** () — хүнэй, ​һээр нюргатан, олон һээр нюргагүй амитадай гэрэлые мэдэржэ, хүлээн абаха үүргэтэй мэдэрэлэй эрхэтэн (үзэгдэхэ системын эрхэтэн) юм. Хүн, һээр нюргатан амитадта — хос эрхэтэн; тархида хараанай мэдэрэлээр холбогдоһон нюдэнэй алимһаа, туһалха багажаһаа (нюдэнэй балсан, зубхи болон хуурай газарай һээр нюргатанда нёлбоһоной булшархай) бүридэнэ.

Нюдэнэй һолонго гадарай нүхэн (нюдэнэй сэсэгы) соогуур гэрэлэй туяа нюдэн соо оруулаад, алимай газаа тала, эбэрлиг, линзэ болон шэл хэлбэритэн байгуулга дээрэ хугархаад, торлигто харагдадаг зүйлэй дүрсэ үгэнэ.

Хүнэй нюдөөр газаа мэдээсэлэй 90 % ородог.

## Зүүлтэ

Категори:Мэдэрэлэй эрхэтэнүүд
Хамар

**Хамар** үнэрэй сэрэгдэхүүниие мэдэрхэ эрхэтэн юм. Газаахи хамар, хамарай хүнды болон хамарай синусуудһаа бүридэнэ. Балсан, арһаар бүрхөөгдэһэн яһан-мэнгээрһэнэй араг яһан газаахи хамар болодог. Хамар хамар залгюурай хүндытэй арын нүхээр - хоануудаар - холбоотой. Хамарай ханаар хоёр таһалгаар хубаагдана. 

Хамарай алшуур баян шуһаар ниилүүлһэн байна. Хамар амисхаха, үнэрлэгдэхэ, хамгааха, резонатор үүргэтэй мүн.

Категори:Мэдэрэлэй эрхэтэнүүд
Уряанхай

**Уряанхай яһатан** (уряанхай *тывалар*) — Ородой Холбооной Уласай (РФ-иин) Тыва уласта, Саяан уулын орондо ажаhуудаг түрэг хэлэтэ арад түмэн юм. Тувашуудые Монголшуудай уряанхай омог гарал нэгэтэй гэжэ түүхэшэд үздэг. Тагна Уряанхай, туһа уряанхай гэжэ 2 хубаагдадаг болоод тэдэнь Хара һүлдэ болон Сагаан һүлдээр баһа илгагдадаг байна. Мүнөөдэрэй РФ-да амидаржа байдаг уряанхайшууд хирхис болон яхадтай (саха) холилдон бии болоһон байна. Тэдэ Монгол уласай Баян-Үлгы аймагай Сэнгэл сомондо олоноороо амидархаһаа гадна Убса, Хобдо аймагта сөөн тоогоор оршон һуудаг. Уряанхай өөрһэдөө Тобанартай холбожо үзэхэ ябадал бии.
Тубашуудай үбгэниинь дубо аймаг гэжэ үзэдэг ба дубонар одоогой Тывада байба. Тывагай нютагта эртэ сагта уйгар, хирхис, самоедь, кеть, монгол, европын гаралтай ираншууд байһаниинь тывашуудай бүрилдэхүүндэ холилдон орожо һэн. Тывагай салчак (салжиуд?), монгуш, мингад обогые монгол гаралтай гэдэг. Зарим эрдэмтэд 19-р зуунай үедэ Тывада байһан олон үндэһэтэнүүд холилдожо түрэгжэһэн гэжэ бэшэһэн байдаг. Монгол эрдэмтэд тывашуудай олонхинь монгол гаралтай гэжэ үзэдэг.
## Байдал
Тубашуудай нэрэ 6-7 дугаар зуунай үеһөө дубо, тубо, туба гэһэн гаража ерэһэн түүхэтэй ажа һэн. 17 дугаар зуунай үеһөө Алтайн уулаар нютаглажа байһан монголшуудые ородууд тува, уряанхай гэхэ зэргээр нэрлэхэ болоо һэн. Тэдэ өөрһэдөө тыбы гэдэг гэһэн баримта зарим газар үзэгдэдэг ажа,үндэһэн байра-гэр,оро усхэбэрилгэ байра-конус хэлбэриин урса.

## Зураг

Файл:Tozhu Tuvan.jpg
Файл:Бел аржаанда чаштар.JPG
Файл:Gendos-2008 Warszawa.jpg
Файл:Kongar-ol Ondar.jpg
Файл:Tuvans Horse riding.jpg
Файл:Tuvan wrestlers 2.jpg


## Зүүлтэ

Категори:Оросой арадууд
Категори:Сибириин арадууд
Категори:Уряанхай
Хальмагууд

**Хальмагууд** — Монгол хэлэн-угсаата, Ойрадай бүлэгтэ багтадаг, РФ-иин эргэн болохо монгол арад түмэн, 19 түмэн хүнтэй яһатан.

Категори:Хальмаг
Категори:Монгол
Категори:Оросой арадууд
Хими

**Хими** (эртын-египедэй хэлэн:  *кеме*, «хальһан») гү, али **хубилхын ухаан** () — бодосуудай найралга, бүридэл, тэдэнэй бүридэлэй хубилалтада хүргэдэг  шудалдаг байгаалиин эрдэм ухаан юм. Бодосуудай химиин шэнжэ шанарнууд гол түлэб бодосуудые болгодог атомой ба молекулын гадаада электроной бүрхөөлтын байдалһаа дулдыдаха аад, атомой сүмэ ба дотоодо электронууд химиин процессэй үрэ дүндэ хубилагдахагүй.

Химиин гол нэрэ томьёонууд хадаа химиин урбал ба химиин нэгэдэл юм. Химиин нэгэдэлнүүд химиин урбалнуудай замаар бүтэдэг ба задардаг юм. Энэнэй үрэ дүндэ тэрэ бодосой электроной үүлэндэхи электроной оршон һууха магадлал ба тэрэнэй шанарнууд хубилагдана. Хүн түрэлхитэндэ хэрэгтэй шэнжэ шанарые эзэлдэг бодосуудые бүтээхэ ябадал (синтез) мүнөө химиин гол зорилго мүн.

Хими эрдэм ухаанай ба ажаүйлэдбэриин һалбарай хубида залуу байна (400 жэл шахуу). Хими бусад түрэлэй байгаалиин шэнжэлхэ ухаануудтай, жэшээлбэл, физикэ, одон орон, биологи, материал шудалал, болон геологитой нягта холбогдоно.

Түүхэһээ харахада, химиин хоёр үндэһэн һалбар бии: химиин элементнүүдые ба тэдэнэй болгодог энгын ба түбэгтэй бодос (нүүрһэнтүрэгшэһээ гадна) органик буса хими, ба нүүрһэнтүрэгшын нэгэдэлнүүдые шудалдаг органик хими. XVIII зуун жэлэй хүрэтэр «органик буса хими» ба «органик хими» гэжэ нэрэ томьёонууд миин лэ тэрэ нэгэдэлнүүд ямар «байгаалиин аймагһаа» (минерал, ургамал гү, али амитан) гараһаниие тэмдэглэбэ. XIX зуунһаа эхилэн, тус нэрэ томьёонууд нүүрһэнтүрэгшын байха гү, али үгы байна гэхые тэмдэглэбэ.

## Зүүлтэ


Категори:Байгаалиин шэнжэлхэ ухаанууд
Хорхе Луис Борхес

**Хорхе Луис Борхес** — ( ( audio), 1898 оной юһэдүгээр һарын 24-нд Буэнос-Айрес хотодо түрэжэ 1986 оной дүрбэдүгээр һарын 12-нд Женева хотоноо наһа бараһан) Аргентинын үргэлжэлһэн үгын зохёолшо.

## Мүн үзэхэ
* Франц Кафка
* Мигель де Сервантес

Категори:Аргентинын зохёолшод
Айраг

**Айраг** —  малай һүниие хүрэнгэлэн бүлэжэ эһэлһэн сагаан эдеэн болоод ундан. 
Гашуубтар эһэлһэн амтатай, сагаан үнгэтэй. Гүүнэй һүн, үнеэнэй һүгөөр хэдэг.
Халха Монголшууд гүүнэй һүгөөр, Баруун Монголшууд гүүн, үнеэнэй һүгөөр айраг эһэлдэг. Үнеэнэй айрагые нэрэжэ шимын архи болон аарса гаргажа абадаг. Аарсые хатаан ааруул, хурууд хэдэг. Мүн үнеэнэй айрагые тодорхой хоримын дагуу бүлэжэ гаргажа абадаг нэгэн эдеэн бол шара тоһон юм.

**Айраг** — амһарта соо зорюута суглуулжа байлгаһан һүнэй ээдэмэгыень, бүриһэн тараг болон түүхэй һү һаба соо суглуулан эһээһэн гашуун бодос. Һабада hү гү, али тараг нэмэхэ бүреэ ойро зуура бүлэдэг байгаа. Гурба-дүрбэн хоногой үнгэрхэдэ, һабынгаа дүүрэхэдэнь, айрагаа бүлэдэг һэн.

**Айраг бүлэхэ** - айрагай һаба соо дүүрэжэ, хүсэд эһэһэн хойно бүлүүрээр тоһонойнь дээшээ хөөрэн гаратар худхаха. Айраг бүлэхынгөө урда тээ айрагаа томо тогоон соо хэжэ халаагаад, һөөргэнь һаба соо хэжэ, тоһонойнь дээшээ хөөрэтэр бүлэдэг байгаа. Тэрэнэй хоорондуур айраг халааһан тогоон соогоо хахирма халуун байлгажа, һабынгаа досоо хана шүүрээр шүүрдэн зайлажа байгаад бүлэдэг юм. Айрагаа бүлэжэ дүүргээд, тоһыень абаһан хойноо һабаяа дулаан юумээр орёогоод, үглөөдэрынь болотор орхидог һэн.

## Зүүлтэ

Категори:Буряад
Категори:Сагаан эдеэн
Бисалаг

**Бисалаг** (мүн **биһалаг**, ) үнеэн, хонин, ямаанай һүнөөр бэлэдхэхэ болоод энэниие тулада һүн ээдүүлхэ ферментые ашаглана. Биһалагынь уураг, тоһоор баялиг ба мүн А витамин, кальци, фосфор агуулдаг. Мэргэжэлтэнүүдэй тоосожо байгаагаар дэлхэйдэ мүнөө 1000 тухай түрэлэй бисалаг бии. Голланд, Франци, Шэнэ Зеланд, Дани, Швейцари зэргэ улас орон бисалаг үйлэдбэрилэлээр дэлхэйдэ тэригүүлжэ байна.

## Түүхэ
6000-7000 жэлэй үмэнэһөө (хүн хониниие гаршуулһан үедэ) хүн түрэлхитэн бисалаг бэлэдхэхэ аргые эзэмдэһэн гэжэ шудалаашадай диилэнхинь таамагладаг.
Эгээн анха Түб Азиин нүүдэлшэн Түрэг угсаатан гү, али Ойрохи Дурнын дайдадаа амидаран һууришэжэ байһан хүнүүд бисалагые хэжэ эхилһэн байха магадалалтай ажа. Эртын Грек болон Рома үндэһэтнэй хубида бисалагынь эгээн түгээмэл хэрэглэдэг хүнэһэнэй нэгэ байгаа.

Категори:Сагаан эдеэн
Сагаан эдеэн

**Сагаан эдеэн** — малай һү элдэб аргаар буйлуулжа бэлдэһэн хоол юм. *Һүн бүтээгдэхүүн* гэдэгынь үнеэн, һарлаг, хонин, ямаан, энгэ, гүү зэргэ амитадай һүөөр хэдэг хүнэһэнэй зүйлые хэлэнэ. Ехэбшэлэн үндэр элшэлиг бүхы, эһэлдэһэн бүтээгдэхүүн байдаг. 

Монголшуудай табан хушуу малайхигаа һүн, һаамые түрэл бүриин аргаар болбосоруулан хэһэн янза бүриин хүнэһэнэй бүтээгдэхүүниие хэлэнэ. Гүүнэй һүөөр айраг эһэлдэнэ. Эхын һүниие орложо шадаха түрэл бүриин амин дэмээр баялиг гүүнэй һүниие түрэл бүриин үбшэн анагааха, дархалаае һайжахуулхад нэгэ һайн гэжэ үргэн хэрэглэдэг. Энгэнэй һүөөр айраг, сэгээ эһэлдэхэһээ гадна сай һүлэжэ, аарсан бусалгажа, ааруул табидаг. Үхэрэй һүөөр сай һүлэжэ, үрэм, сүсэгы зөөхэй гаргажа, ааруул табижа, бисалаг шахажа, тараг бүрижэ эдидэг. Һүн бүтээгдэхүүниинь кальцяар баялиг ушар хүүгэдэй ехэдхэлгэ хүгжэлтэндэ һайн, ааруулынь шүдэнэй бата бэхэ шанарые һайжаруулдаг, шүдэн соорохо үбшэнһөө һэргылдэг ушар монголшууд хүнэһэндээ үргэн хэрэглэжэ ерэһэн. Хонин, ямаанай һүөөр тараг бүрижэ, сай һүлэжэ, ааруул табидаг.

## Һүн бүтээгдэхүүнэй түрэлнүүд
* Һүн (Арюудхажа халдабаригүйжүүлһэн, тоһолигой хэмжээе стандартда ниисүүлһэн, *Streptococcus lactis* болон *Leuconostoc citrovorum* бактеринуудые нэмэһэн, химиин аргаар найралгые өөршэлһэн зэргэ)
* Аарсан
* Айраг
* Айрһан
* Биһалаг
* Бозо, сагаа
* Зөөхэй
* Сагаан тоһон
* Сэгээ
* Сүсэгы
* Тараг
* Хоймог
* Хурууд
* Хусам
* Хүрэнгэ
* Шанаһан зөөхэй
* Шара тоһон
* Ээдэм
* Ээзгэй
* Үнжэгэн
* Үрмэн

## Зүүлтэ

* Молочные продукты // Большая советская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.


Категори:Малай бүтээгдэхүүн
Категори:Буряад
Зөөхэй

**Зөөхэй** () — сүсэгын адли байлгуур соо хээд орхиһон һүнэй дээрэ зузаанаар сугларһан тоһолиг сагаан бодос. Иимэ байлгаһан зөөхэй халмажа абаад, айрагай тоһондо нэмэжэ иилүүлээд, тоһо гаргадаг байһан юм.

## Мүн үзэхэ
* Саламаад
* Тоһон
* Тараг
* Сүсэгы
* Ээзгэй

## Зүүлтэ

Категори:Сагаан эдеэн
Сүсэгы

**Сүсэгы** () — зөөхэй адли хоноһон түүхэй һүн дээрэ тогтоһон тоһолиг сагаан бодос, үнжэгэн; һүнэй дээгүүр үрэмтэжэ тогтоһон тоһолигой хуби.

## Мүн үзэхэ
* Саламаад
* Тоһон
* Тараг
* Айраг

## Зүүлтэ

Категори:Сагаан эдеэн
Ээзгэй

**Ээзгэй** () — бусалжа байһан һүндэ айраг нэмэжэ бусалгалсахада бии болоһон үдхэн шарабтар, сагаан үнгэтэй эдеэн; һүниие ээдүүлжэ бусалган шэргээжэ, нара һалхинда табижа хатааһан нэгэн зүйл эдеэнэй нэрэ.

*Ээзгэй бусалгаха* — бусалжа байһан һүндэ айраг нэмэжэ, сайбар шара үнгэтэй сагаан эдеэ гаргаха.

*Ээзгэй айрһан* — хатааһан ээзгэй. 

## Мүн үзэхэ
* Саламаад
* Тоһон
* Зөөхэй
* Сүсэгы

## Зүүлтэ

Категори:Сагаан эдеэн
Тоһон

**Тоһон** () амитан, ургамал, шулуулигта байха уһанда хайладаггүй (үл уусаха) нүнжигтэй бодос. Тоһоной олон түрэлнүүд байдаг:
* Газарай тоһон
* Сагаан тоһон
* Шара тоһон
* Олһоной тоһон
* Оливын тоһон
* Наран сэсэгэй тоһон

## Зүүлтэ

Категори:Бодос
Тараг

**Тараг** — бүлеэдхэһэн һүндэ хахад шанага тухай сагаа хээд, үгышье һаа, тарагай хүрэнгэ (урда тээнь бүриһэн тарагай үлөөдэһэн) нэмэжэ, дулаан юумээр орёогоод орхиходо, бүрилдэһэн гашуубтар хоол.

*Тараг бүрихэ* — бүлеэн һүндэ тарагай хүрэнгэ нэмэжэ бүрилдэхыень дулаалан орёогоод, хоног байлгаха.

## Тарагай хүрэнгэ
*Тарагай хүрэнгэ* — тараг бүрихэдөө хэрэглэдэг урдахи бүрилгэһөө зорюута үлөөһэн тараг. Тарагай хүрэнгэ урдахи бүрилгэһөө үлэһэн тарагаар гү, али гашуун болоһон зөөхэйдэ хилээмэ хэжэ, нэгэ хэды соо байлгаад, гаргадаг байһан юм.

## Мүн үзэхэ
* Саламаад
* Тоһон
* Зөөхэй
* Сүсэгы
* Ээзгэй

## Зүүлтэ

Категори:Сагаан эдеэн
Категори:Ундан
Сагаан тоһон

**Сагаан тоһон** () — сүсэгын тоһониинь ургамалай болон өөхэн тоһоной холисогүй үнеэнэй сэбэр һүнһөө гаргажа абаһан хайлуулагдаагүй тоһон бүтээгдэхүүн юм.

## Мүн үзэхэ
* Зөөхэй
* Сүсэгы
* Тараг
* Ээзгэй

## Зүүлтэ

Категори:Сагаан эдеэн
Шара тоһон

**Шара тоһон** () — сагаан тоһо хайлуулхада, һүнэй, айрагай элдэб үлэгдэлгүй, сэбэр боложо гараһан, шара үнгэтэй тоһон.

*Зулын тоһон* — зула бадараахын тула зорюута дэбэр соо хэжэ бэлдэгдэһэн шара тоһон юм.

## Мүн үзэхэ
* Ээзгэй
* Зөөхэй
* Тараг
* Сүсэгы

## Зүүлтэ

Категори:Сагаан эдеэн
Сай

**Сай** (, , «ча́»-һаа гаралтай) — сайн набшаһа бусалһан уһанда эдеэшүүлһэн ундан. Урда сагта манай Буряад орондо сайн ургадаггуй дээрэһээ, мүн худалдаа наймаанай эхилээдуй сагта буряад зон нютагтаа ургадаг элдэб ургамалай набшаһа суглуулжа хатаагаад, сай буйлуулдаг байһан гээшэ. Сайн бүридэлдэ юун ороноб гэбэл: үлирэй набшаһан, һүдэнэй эшэ, нохойн хоншоорой набшаһан гэхэ мэтэ.

Сайн ургамалай *camellia sinensis* набша, нахяа, эшые олон янзын аргаар бэлэдхэн болбосоруулһан хүнэһэниие бүтээгдэхүүн сай гэдэг. 

Сай ургамалынь зүүн урда Ази, тэрэ дунда зүүн хойто Энэдхэг, хойто Бирма, баруун урда Хитад, Түбэд оршомһоо гаралтай ба мүнөө 52 тухай улас орондо тархаба. Хитадта  2 зуунай үеын сай хэрэглээтэй холбоотой бүридхэл байгаань эгээн эртынхи болоно. Япондо 589-618 оной үедэ буддын шажантай ламанараар дамжан түгэһэн ажа.

Мүн сай энэ ургамалай болбосоруулһан набшые халуун болон бусалһан уһанда хэжэ хандалан бэлэдхэдэг анхилуун үнэр, аагтай ундааниие хэлэнэ. Дэлхэйдэ эгээн үргэн тархаһан ундааниинь уһанай дараагаар сай юм. Хэд хэдэн түрэлэй үнгэ, үнэр, амта аагтай байна.

## Сай ундаанай түрэлнүүд
* **Ногоон сай** — дулаан оронһоо асарагдадаг дарамал набшаһан сай; ногоон сай эдеэшүүлһэн ундан.
** *Шара сай* — эдеэшүүлэгдэһэн һүтэй ногоон сай.
* **Хурьган сай** — бутархай жэжэ набшаһанһаа бүридэһэн тусхай сортын сай эдеэшүүлһэн ундан.
* **Хара сай** — һү хэжэ сагаалагдаагүй, миин эдеэшүүлһэн сай.
** *Талхатай сай* — малай дотор өөхэндэ хуураһан талха һамарһан хара сай.
** *Шамартай сай* — өөхэндэ хуураһан талха холиһон сай, талхатай сай.
* **Һүтэй сай** — эдеэшүүлһэн сайда малай һү нэмэжэ сайлгаһан сай.
** *Зутараан сай/зутантай сай* — эдеэшүүлһэн сайда малай дотор өөхэнэй тоһон соо талха хууража хээд, дабһа, һү нэмэжэ буйлуулһан ундан.

## Зүүлтэ

Категори:Сай
Евро

**Евро** (€) — Европын Нэгэдэлэй гэшүүн 27&nbsp;уласай 20-ынхинь албан ёһоной мүнгэн тэмдэгтэ юм. Хамтадаа Еврогой бүһэ гэгдэдэг Австри, Бельги, Кипр, Финланд, Франци, Германи, Греци, Ирланд, Итали, Латви, Литва, Люксембург, Мальта, Нидерланд, Португал, Словаки, Словени, Испани, Хорвати, Эстони уласуудта албан ёһоор хэрэглэдэг. Тус мүнгэн тэмдэгтэ мүн Европын өөр табан уласта албан ёһоной хэрээтэй ба хэрээгүй хэрэглэгдэдэг болоод 327&nbsp;сая европынхидай үдэр бүри хэрэглэдэг мүнгэн тэмдэгтэ болоо. Дэлхэй даяар 175&nbsp;сая хүн европотой уяһан мүнгэн тэмдэгтэ хэрэглэдгын дотор Африкын 150&nbsp;сая хүн ороно.

## Холбооһон

*   

## Зүүлтэ

Категори:мүнгэн тэмдэгтэ
Хүшэл

**Хүшэл** — гэжэ металлаар халагдаха шадабаритай уһантүрэгшын атом ба хүшэлэй үлэгдэлһөө тогтоһон ниилэмэл бодос; лакмус гэдэг хүхэ үнгын саарһые хэбэл улаан болгодог химиин нэгэдэл.

Хүшэлые найралгаарынь хүшэлтүрэгшэтэй ба хүшэлтүрэгшэгүй, уһантүрэгшын атомой тоогоорынь 1,2,3 атомтой хүшэл гэжэ ангилдаг.

## Физикын шэнжэ
Ехэнхи хүшэлнүүд шэнгэн түлэбтэй, үсөөхэн хүшэлнүүд хатуу түлэбтэй. Жэшээнь H2SiO3, H3BO3 хүшэлэй нягтань уһаһаа ехэ байдаг ушарһаа уһатай дурын харисаагаар холилдодог, уһада һайн хайладаг, ОоС-тэ хүлдэдэг. Ехэнхинь үнгэгүй, H2CrO4 — шара, HМnO4 — хүрэн ягаан үнгэтэй.

## Зүүлтэ
Гал

**Гал** — ямарбаа эд шатаха үзэгдэл гү, али энэ үзэгдэлэй нэгэ үе юм. Алибаа зүйл шатахада һуларһан энергинь гэрэл боложо хубиржа, баһа дулаан илгаруулна.

## Соёл ба гал
Хүн түрэлхитэн хэзээнһээ галые ашаглажа эхилһэниинь тодорхойгүй. Гэнэтэ гал гаргажа шададаг болоһон байха боломжогүй тула анхандаа аянга бууха, ойн түймэр зэргэһээ боложо шатажа бай модоной мүшэр зэргые урса агыдаа асаржа, галай үндэһэ болгон хадгалжа байһан болобо гү гэһэн таамаглал бии. Одоогоор олдоод бай, гал хэрэглэжэ байһан эгээн эртын ул мүрынь Урда Африкын Сваршкранс агыһаа олдоһон, 150 мянган жэлэй үмэнэхи ул мүр юм.

Хүн түрэлхитэн галые гэрэл, дулаан гаргаха, араатанһаа бэеэ хамгаалха, хоол хүнһээ болгохо зэргээр ашагладаг.

Хүн түрэлхитэнэй сэдьхэлгээнэй соёлдо галынь томохон байра һуури эзэлдэг. Эртын Грек болон Хитадай гүн ухаанда галые химиин элементын нэгэ гэжэ тоосодог байба. Мүн галые шүтэдэг шажан байдаг (Зороастризм). Гэхыдээ галынь гал түймэр, дайнай гал гэхэ мэтэ үхэл, эбдэрэлые бэлэгдэхэ тохёолдол бии.

## Гуламта

Гуламта гэжэ гэр соо гал түлидэг тогтомол газар, байра, һуури. Задагай гал гэжэ гэрэй тэгэн дунда миин лэ газар дээрэ түлигдэһэн гал. Задагай гал дээрэ эдеэ шанахадаа, тогоон дороо 3-4 талаһаань шулуу үбидэг байгаа. Дули (шулуун) гэжэ задагай галда эдеэ шанахадаа, тогоон доро 3-4 газар үбиһэн үбилтэ.

### Гал гаралга
Гал гаргаха олон арганууд байна:
* Хэтэ сахиха — хэтын түмэрөөр сахюур шулуу сохижо ошо гаргаад, уулада носоожо, гал гаргаха.
* Гал носоохо — гал гаргажа, түлишэдэ носоохо.
* Гал түлихэ — гал гаргажа, түлишэдэ носоохо.
* Гал манаха — тулиһэн галаа унтараангүй, бүхэли һүни соо удаан носохо түлишэ нэмэжэ, үглөөгүүр болотор байлгаха.
* Гал дэгжээхэ — түрүүн гал үйһэн болон зомгоолдо носоожо, дээрэнь түлишэ нэмэжэ ехэ болгохо.
* Гал удхалха — гал соохи түлишын нэгэн доро дүрэхын тула худхаха.
* Гал һэргээхэ — унтаржа байһан галда түлишэ нэмэжэ, дахяад носоохо.
* Гал шабадаха — гал ехээр түлихэ.

## Гал түймэр
Галынь хиналтанда байбал хүн түрэлхитэндэ асар ехэ ашаг туһа абшардаг болобош хүнэй хиналтаһаа гарахань гай гамшаг асарха тохёолдол бии. Гал түймэрые унтараахын тулада гал унтараагша, гал түймэртэй тэмсэхэ газар хэрэг болоно.

## Зүүлтэ

Гал
Категори:Гэрэл
Категори:Байгаалиин үзэгдэлнүүд
Эрхэтэнэй дайн

**Эрхэтэнэй дайн** (**эргэнэй дайн**) гэжэ нэгэ уласай досоохи зохёон байгуулалтатай бүлэглэлнүүдэй хоорондо гү, али үндэһэтэнүүдэй хоорондын дайн юм.
Дайнай зорилгонь оролсогшо талануудынь уласай хэмжээндэ гү, али тодорхой бүһэ нютагта алалгаа тогтоохо, һалан тусгаарлаха гү, али засагай газарай ухаан бодолгые хубилгахада оршоно. 

## Шухала жэшээ
Шухала *эрхэтэнэй дайнууд*:
* Англиин эрхэтэнэй дайн
* Америкын эрхэтэнэй дайн
* Россиин эрхэтэнэй дайн
* Солонгосой дайн
* Хитад эрхэтэнэй дайн
* Сьерра-Леоной эрхэтэнэй дайн
* Испаниин эрхэтэнэй дайн
* Руандагай эрхэтэнэй дайн

## Зүүлтэ

# Edward Wong, "A Matter of Definition: What Makes a Civil War, and Who Declares It So?" New York Times November 26, 2006


Категори:Дайнууд
Архи

**Архи** () — 3 %—40 % алкоголь (этанол) агуулдаг ундануудай юрэнхы нэрэ юм.
Архиин унданууд шара айрагууд (пиво), дарһанууд болон нэрэмэл архи гурбан ангилалда хубаагдана.

Категори:Спирт
Архи
Категори:Ундан
Дарһан

**Дарһан** гү, али **вино** () — уһан үзэмэй шүүһые эһэгдэжэ хэһэн һогтуурха ундан юм. Үндэһэн гурбан түрэлтэй.
* **Сагаан дарһан**: Үл мэдэг шара ногоондуу туяатай бараг үнгэгүй дарһаниие хэлнэ. Сагаан уһан үзэм зэргэ бараан бэшэ үнгын уһан үзэмые дан жэмэсэй шүүһээр эһэгдэжэ хэнэ. Энэ түрэлэй дарһаниинь загаһанай мяхан хоолтой һайн зохисоно.
* **Улаан дарһан**: Тунгалаг улаан, гүн ягаан болон улаан хүрэн үнгын дарһанууд энэ түрэлдэ багтана. Сагаан дарһантай харисуулхаад найралгадаа таннин ехээр агуулха ба гашуундуу амтагдана. Улаан дарһаниие голшолон хара ба улаан уһан үзэм ашаглан архяар эһэгдэдэг байна. Мяхан түрэлэй хоолтой сайн зохисохо ба хүргэхэ үлэмжэ гашуун амтань олошорхо тула хүргэлгүй уудаг.
* **Ягаан дарһан**: Франци хэлээр *розе* гэхэ ба "сарнай сэсэгэй үнгэ" гэһэн удхатай хундан ягаан туяатай дарһан юм. Энэ түрэлэй дарһаниие сайбар үнгын уһан үзэмые улаан дарһатай адли архяар эһэгдэхэ болон улаан сайбар уһан үзэмүүдые холижо хэхэ гэхэ мэтэ хэд хэдэн аргаар үйлэдбэрилнэ. Дарһанай гол найралгада уһан, этанол, хэдэн түрэлэй органик хүшэл, шэхэр, глицерин, аминохүшэл, таннин, нүүрһэнтүрэгшын хоёрдохи эһэл зэргэ ороно. Органик хүшэлнүүдэй дотор дарһанай шулуунай хүшэл (*tartaric acid*), алимын хүшэл, нимбэгэй хүшэл (*citric acid*), һүнэй хүшэл (*lactic acid*), шуунай (уксусай) хүшэл (*vinegar*), жэмэсэй яһанай хүшэл зэргэнь дарһанай амта, үнэртэ нүлөөлхэ хамагай шухала бүрилдэхүүндэ тоосогдодог.

## Түүхэ
Дарһаниинь эгээн эртын түүхэтэй архиин түрэлэй нэгэдэ тоосогдохо ба  6000 оной үедэ Месопотамиин Шумер үндэһэтэнүүд анха хэһэн гэжэ тоосогдодог.  5000 оной үеһөө мүн шара айраг хэхэ болоһон болоод  3000 оной үедэ Эртын Египет уласта дамжаһан. Пирамидын доторхи ханын зурагуудта дарһан, шара айраг хэрхэн хэжэ байе дүрсэлһэн байдаг. Шара айраг эһэгдэхэнь харисангы хялбар байһан тула үдэр тутам, харин дарһаниие тансаг хэрэглээдэ уужа байгаа.

Категори:Архи
Категори:Ундан
Шүүһэн

**Шүүһэн** — модон ургамал, алим жэмэс зэргэһээ гараха шэнгэн зүйл. Шүүһэн ниитэлиг ундан мэтэ гү, али хоол хүнэһэн амта үнэрэй шангадхагшаар хэрэглэдэг. 

Категори:Ундан
Жэмэс

**Жэмэс** — ургамалай эдижэ болохо амталиг үрын алим анар мэтэ томохон, зүйл маша олон; үрэ ба шэхэр амталигай зүйлээр болбосоруулһан зүйл юм. Өөрөөр хэлэбэл, жэмэс гэдэгынь сэсэгтэ ургамалай сэсэгэй тодорхой эдһээ бии болдог зүйл юм. Жэмэсынь олон ургамалай хубида үрэ тарааха үүргэтэй байдаг. Мүн олон түрэлэй ургамалай үрэ жэмэсые хүн, амитад хүнэһэндэ хэрэглэжэ, үрыень тараангаа калори оложо абадаг симбиоз харилсаатай байдаг.

Хододоо болодог хэрэглээдэ жэмэс гэбэл альма, жүржэ, уһан үзэм, гүлзөөргэнэ, гадил зэргэ ургамалай түүхэй байдалаараа эдижэ болохо үрые ойлгоно.

Жэмэсые бүтэсээрынь үрэтэ жэмэс, яһата жэмэс гэжэ ангилна. Хүнэһэнэй ногоо, һамар, үрэ таряанай ургамалһаа илгаатай.

## Жэмэс

Файл:Red Apple.jpg|Альма
Файл:Anwar Ratole.JPG|Амраа
Файл:Pomegranate fruit.jpg|Анар
Файл:Ambersweet oranges.jpg|Зүршэ
Файл:Bananas white background DS.jpg|Гадил (банан)
Файл:Apricot whole444.jpg|Бүглөөһэн
Файл:Fragaria Fruit Close-up.jpg|Гүлзөөргэнэ
Файл:Pears.jpg|Груша (лиир)
Файл:Plum on tree.jpg|Шабага
Файл:Lemon.jpg|Нимбэг
Файл:Blackberries on a right hand-8.jpg|Үхэр бүлжэргэнэ
Файл:Kornelkirsche 021.jpg|Иргай


Категори:Алим жэмэс
Категори:Ургамал
Гадил

**Гадил** (, , *kadalī*), мүн **банан** — гадилай ургамалда ургаха жэмэс болон Зүүн Урда Азиин дулаан бүһэһөө гаралтай. Гадилынь 100 оршом түрэл байдаг байна.  Анха хүнэһэнэй шэглэлээр тарижа ургуулһаниинь Папуа Шэнэ Гвинеяда байжа болохо талатай. Мүнөө гадилые дэлхэйн эрьен тойрондо дулаан бүһэнүүдтэ үргэнөөр тарижа ургуулжа байна. Ехэнхинь хүнэһэнэй зорюулалтай болобош заримынь шэмэглэлэй болон утаһа мяндаһа үйлэдбэрилэлтын шэглэлээр юм. Азида таряалангын ажахынуудта гадилай ургамалтай олонтаа таараха ба энэнь кофе, какао, хара перец болон зади зэргэ ургамалые һүүдэрлэжэ хамгаалха зорилготой ажа һэн.

## Гадилай ургамал ба жэмэс
Гадилай ургамалынь 2-8 метр үндэр ургаха тула модон хэмээн андуурагдадаг. Гэбэшье модон бэшэ үбһэрхэг ургамал юм. Набшань 3.5 метр хүрэтэр ута ургана. Гадил жэмэсынь унжаһан хонгорсог боложо ургана. Нэгэ хонгорсогынь 30-50 килограмм шэгнүүртэй болодог. Гадил жэмэсынь түүхэй байхадаа ногоон байха ба болбосоржо гүйсэхээрээ шара гү, али улаан гэхэ мэтэ үнгэтэй болоно. Нэгэ шэрхэг гадил жэмэсынь дундажаар 125 грамм болон 3/4 уһан юм. Гадил жэмэсэй газаахи хальһанииньшье мүн эдижэ болохо болоод Азиин зарим орондо хальһатайнь хоол хэжэ эдидэг байна. Гадилынь В6 витамин, С витамин болон каляар баялиг юм.

## Холбооһон

## Зүүлтэ

Категори:Алим жэмэс
Бүрин эрхэтэ улас

**Бүрин эрхэтэ улас** (, ), энгынээр **улас** гэдэгынь байнгын хүн зон, түрэ, бусад бүрин эрхэтэ уласуудтай харилсаха эрхэ мэдэл зэргэ досоохи болон газаахи бүрин эрхэ бүхы хилэ хизгаарта уласые хэлэнэ. Өөрөөр хэлэбэл, ямаршье нэгэ уласай харьяата гү, али хараата буса улас гэжэ ойлгожо болохо ба ехэбшэлэн тусгаар тогтониһон улас байна. 

Бусад бүрин эрхэтэ уласууд хүлеэн зүбшөөрөөгүй бол хүлеэн зүбшөөрэгдөөгүй улас гэхэ бэшэгдээгүй хуули тогтоһонһоо иимэ уласынь бусад уласуудтай харилсаа тогтооходо хүндэрэлтэй тулгардаг.

Категори:Улас хороондын хуули
Үгэ

**Үгэ** () — ухагдахууниие элидхэдэ хэрэглэхэ хэлэнэй нэгэжэ; хэлэһэн, бэшэһэн зүйл юм.

Үгын удха гэдэг бол бодото юумэн үзэгдэл, хүдэлөөн, тэдэнэй тухай ухагдахуун, хэлэнэй тэмдэг гурбанай шүтэн барилдаһан харисаа гэжэ хэлэшэнжэлэл тодорхойлдог. Иимэ ушарһаа үгэ бол үнгэн ба гүн бүридэлэй нэгэдэл юм. Үгын удхын дабхаарта бүридэлые *сүм удха*, *һаламал удха*, *шэлжэмэл удха*, *олдомол удха* гэжэ үндэһэн хэдэн бүлэгтэ хубаан үзэжэ байна.

Үгэ гэдэг бол:
# Хураангуйлан тодорхойлжо байгаа юумэн болон тэрэнэй хүдэлөөн, үйлэ, хүнэй сэдьхэхын юрэнхы ойлголто;
# Хүнэй уураг тархиин дээдэ зэргын бүтээгдэхүүн болохо юрэнхылхэ сэдьхэхын нэгэ шата гү, али ухагдахуун;
# Хэлэнэй тэмдэгынь өөр өөр болобош сэдьхэхэ сэдьхэлээнь адли байха тэрэ арга маягай нэгэдэл юм;

Удхансар (*seme*) гэжэ хэлэнэй нэгэжээр дохёолходо һэрэгдэхэ нэгэ зүйл шэнжэ тэмдэгые хэлнэ. Өөрөөр хэлэбэл, нэгэ үгэдэ байха олон удхын нэгэдэлые удхансар гэнэ.
Удхалбар (*sememe*) гэдэгынь олон удхансарай нэгэдэлээр тодорхойлогдохо хэлэнэй удха шудлалай үндэһэн нэгэжэ юм.

Категори:Хэлэ шэнжэлэл
Үндэһэн хуули

**Үндэһэн хуули** ( — «бүридэл») түрэ болон бусад засагай эрхэ барижа байдаг байгуулгануудай үндэһэн заршам гү, али тогтооһон жэжэ үзүүлэлтэнүүд юм. Өөрөөр хэлэбэл, алибаа уласай үндэһэн һуури болоһон хуули юм.

Үндэһэн хууляар ниигэм эдэй засагай харилсаанай һуури үндэһэн, түрын эрхэ мэдэл, хүнэй эрхэ, түрэ эрхэтэнэй харилсаа һамганиин үндэһэн һуури заршамые тодорхойлон тогтоожо үгэдэг. Үндэһэн хуулинь хуули зүйн хүсэн шадалай хубида хамагай дээдэ хүсэн шадалтай юм. Энэнь манай уласай бүхэ хуули болон бусад эрхэ зүйн актынь Үндэһэн хуулиие зүршөөгүй, тэрэндэ ниисэһэн байха шаардалгатай гэһэн ойлголто юм.

## Мүн үзэхэ
* Японой Үндэһэн Хуули

Категори:Эрхэ зүй
Категори:Үндэһэн хуулинууд
Амстердам

**Амстердам** () — Нидерландын ниислэл хото болон эгээн томо хото юм. Энэ хото Хойто Голланд можодо, уласай баруун хэһэгтэ оршоно. Амстердамай хүн зониинь 2008 оной байдалаар 747 290 байһан болон энэнь 6.7 сая хүн зонтой, Рандстад гэжэ Европын зургаадахи томо метрополи газар нютагые бүридүүлнэ.

Амстердамай нэрэнь *Amstel dam* гү, али «Амстель гол дээрэхи далан» гэдэгһээ гаралтай. XII зуунда загаһанай ажахы эрхэлдэг бишыхан хэмжээнэй тосхон боложо байгуулагдаһан болон Нидерландай Алтан Эрын үедэ дэлхэйн эгээн шухала боомтонуудай нэгэ болоо. Энэ үедэ Амстердамынь санхүү, алмаазай түрүүлэгшэ түб байһан байна. XIX болон XX зуунуудта хотонь нилээд ехээр ехэдхэн тэлэбэ.

Амстердам хотонь Нидерланд уласай санхүү, соёл уралигай түбынь юм. Олон байгуулга, банкуудай түбүүд эндэ байрлана. Евронекстын хэһэг Амстердамай хүрэнгын биржэнь хотын түбдэ байрладаг. Түүхын һубаг каналууд, уласай музей (*Rijksmuseum*), Ван Гогой музей, Анна Франкын байшин, улаан дэнлүүнэй гудамжа болон олон хара тамхиин кафенуудынь жэл бүри 4.2 сая туристнуудые татадаг.

## Холбооһон
* Amsterdam.nl — Хотын засгийн газрын албан ёсны сайт (Нидерланд)
* I amsterdam — Гадаадын иргэдэд зориулагдсан портал сайт
* The Amsterdam Site — Аялал жуулчлалын албан ёсны сайт

Категори:Европын ниислэлнүүд
Категори:Нидерландын хотонууд
Дэнлүү

**Дэнлүү** (, , *dēnglóng*), мүн **фонарь** — зөөбэриин болон һуурин хэмэл гэрэлэй эхэ булаг. Һүни орон зайн бэе даанги хэһэг гэрэлтүүлгын багажа хэрэгсэл.

Гудам, танхим, таһалга, добжоо, зуһалангай зам, сэсэрлигтэ хүрээлэнг гэрэлтүүлхэдэ тохиромжотой байдаг. Уридань дэнг шатаадаг байһан бол мүнөө сахилгаанаар тэжээгдэдэгынь элбэг.

## Холбооһон

Категори:Гэрэл
Улас

**Улас** () — тодорхой газар нютагтай **түрэтэй** нэгэдэл юм. Эрхэ мэдэлээрээ бүрин эрхэтэ, харьяата хоёр янза байна. Хүсөөр гү, али албадалгагүй ниилэһэн холбооной тусгаар улас байхань үсөөнгүй. Мүн лэ өөр уласай манлайлал, нүмэртэ байха улас баһа бии. Улас гэдэгынь орон гэдэгтэй эжэл удхатай болобошье албан ёһоор хэрэглэгдэдэг. 

**Түрэ** () — ниигэмэй ниитэлиг эрхэ ашагые хамгаалжа, ниитэлиг үйлэшэлхэ шиидбэриие гаргагша, албадалга, хүсэн хэрэглэхэ онсогой эрхэ бүхы засаглалай аппараттай, хуули ёһон, уламжалал, зан заншалай ёһoop олгогдоһон эрхэнь тухайн нютаг дэбисхэрэй хизгаарта газаахи ямаршье хүсэнһөө үлэ хамааран заабал хэрэгжэхэ хүсэнтэй, ниигэмэй өөрөө өөрыгөө зохёон байгуулха элирхылэл болоһон улас түрэ-ниигэмэй институт юм. Түрын бии бололго гаралай талаар онол, үзэл баримталалнуудта шажанай онол; эсэгын эрхэтэ ёһоной; эзэлэлтын гү, али хүсэрхылэлэй; ниигэмэй хэрээнэй онол; түүхын материализмын; хүн зон зүйн; антропологиин; сэдьхэл зүйн; усажуулалтын зэргэ онол, үзэл баримталалнууд байна.

## Үгын гарал

1225 оной Чингисэй шулуунай бэшэгтэ *[[Хамаг Монгол|хамаг монгол]] *'улас**' () гэжэ, хожом 1246 ондо Гүюг хаанһаа Римэй папа Дүрбэдүгээр Инносентдэ эльгээһэн захидалай тамгын дардаста *[[Ехэ Монгол Улас]]* () гэжэ бэшэгдэһэниинь Монгол бэшэгээрхи эхэ һурбалжанууд болодог. Мүн Монгол хэлэндэ эртэһээ хүнүүд (эрхэтэн, хүн зон, арад түмэн, үндэһэтэн гэжэ баһа ойлгогдожо магадгүй) гэхые өөрөөр "улас" хэмээдэгынь энэ хоёр удха угаасаа нэгэ үгэ байһан гү али нэгэнээһээ шэлжэһэн байжа магадгүй юм.

## Уласай онсолиг
Улас орониинь ехэбшэлэн өөрынгөө засагай газар, түрын байгууламжа бүхы хуули, голшолон Үндэһэн хуули, сагдаа, сэрэг, татабариин системэ, мүн бусад ороной оршон һуугшадһаа тусхайлан бүридэһэн хүн зонтой байдаг. 

## Улас ороной түрэл
### Улас
Уласынь тусгаар тогтониһон нютаг дэбисхэр дээрэхи засагай газар, хүн зон, дээдэ эрхэ мэдэл гэһэн ойлголтонуудаар тодорхойлогдодог.

Дэлхэйн урда туйлһаа бусад бүхэ газар нютагынь улас оронуудта хубаагдаһан байдаг. Ватикан хото уласые оруулаад ниитэ 193 улас орон НҮБ-ын гэшүүн ороноор, хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн байдаг. Эдэ дээрэ өөрөө-тодорхойлогшо гэһэн философитой, улас болон хүлеэн зүбшөөрүүлхэ хүсэл бүхы дээдэ эрхэ мэдэлгүй нютаг дэбисхэрнүүд бии.

Тэдэнэй заримынь хүн зон, нютаг дэбисхэрээ хинаха де-факто бүхы Тайвань зэргэтэй адлиханшье, дээдэ эрхэ мэдэлынь хүлеэн зүбшөөрэгдөөгүй байдаг. Өөрөөр түб засагай газаргүйшье бодито байдал дээрэ улас гэһэн олон уласта хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн уласуудшье бии. Эдэнь олон уласта тус тусай улас гэжэ ябадаггүйшье, олон уласта өөрынгөө нютаг дэбисхэр бүхы улас гэжэ хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн байдаг.

### Үндэһэтэн
Үндэһэтэн гэдэгынь "Төрт-уласад хэлбэршсэн эсвэл хэлбэршихээр эрмэлзсэн нэгдсэн нэг адлитгал бүхий хүмүүсийн бүлэглэл" юм гэж 2001 онд Финландын улас төрч, судлаач Пиа-Ноора Кауппи нар нь тодорхойлсон байдаг.
 
Эндээс улас оронд байх зүйл нь нэгдсэн нэг угсаа гарал, хэл зүй, шашин, түүх бүхий хүмүүсийн групп юм гэж хэлж болох юм. 
Дээд эрх мэдэл бүхий Үндэһэтэн-улас () гэдэгһээ илгахын тулада дээдэ эрхэ мэдэлгүй үндэһэтэн байха үеын улас орон гэдэгтэй ойролсоо удхатайгаар энэ ойлголтонь хэрэглэгдэхэ болоһон.

## Зүүлтэ

Категори:Улас түрэ
Сүмын эршэм

**Сүмын эршэм** () гэдэгынь (дэлбэрэлтын буса) сүмын урбалые хиналтатайгаар гүйсэдхэхэ замаар гарган абадаг эршэм хүсэн юм. Сүмын сахилгаан станцинууд эдүгээ сүмын задаралай урбалһаа гараха дулаанаар уһые халаан уур болгон хубиргажа, энээр эршэм хүсэн үүсхэхэ аргые ашагладаг.

2009 ондо дэлхэй дээрэ үйлэдбэрилэгдэһэн ниитэ эршэм хүсэнэй 13–14%-ие сүмын эршэм хүсэн эзэлжэ байна. Мүн сүмын эршэм хүсэн ашаглан ябадаг 150 үлүү хүлэг онгосо бии.

## Зүүлтэ

Категори:Сүмын эршэм
Атомой зэбсэг

**Атомой зэбсэг** гү, али **сүмын зэбсэг** (, хуушарһанаар — *ядерна зэбсэг*) гэдэг
сүмын задарал гү, али нэгэдэлые ашагладаг сүмын реакциһаа усадхаха хүсэн үүсхэһэн тэһэлэгшэ түхеэрэмжэ юм. Сүмын урбалынь асар ехэ хэмжээнэй эршэм хүсэн илгаруулдаг. Оршон үеын технологи ашаглан бүтөөһэн, халуун сүмын зэбсэгынь ганса мянган килограмм шэгнүүртэй хэдышье тэрбум үлүү энгын дэлбэрэгшэ түхеэрэмжын илгаруулжа шадаха дэлбэрэлтын хэмжээтэй дүйсэхысэ энерги илгаруулжа шадана.

Маша жэжэ хэмжээтэй сүмын зэбсэгшье бүхэл бүтэн хотые усадхаха шадалтай. Сүмын зэбсэгые үй олоноор хүнөөхэ зэбсэг гэжэ ангилжа үзэдэг болоод сүмын зэбсэг бүтөөгдэһэн үеһээ эхилэн тэрэниие хинаха, хэрэглэхэ асуудалынь олон уласай бодолгын түбдэ байһаар ерэбэ. Хүн түрэлхитэнэй дайн байлдаанай түүхэдэ хоёрхон удаа сүмын зэбсэг хэрэглэгдэһэн болоод тэдэниие АНУ Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай түгэсхэл үедэ хэрэглэһэн.

## Зүүлтэ

Категори:Дайн
Азербайджанууд

**Азербайджанууд** (азербайджан хэлэн: *Azərilər*) — Азербайджан улсын үндсэн хүн зон, Түрк хэлэн-угаһаанай арад түмэн, 35-40 сая хүнтэй үндэһэтэн.


Файл:Novruz holiday 1.jpg


## Зүүлтэ

## Холбооһон

Категори:Азербайджан
Категори:Арадууд
Абу Нувас

**Абу Нувас аль-Хасан бен Хани аль-Хаками** (750 он тухай - 810 он, араб:ابونواس) — Персиин Ахвазта түрэһэн Аббасидай халифта уласай үедэ Багдад хото оршомдо амидаран һуужа бүтээл туурбилаа туурбижа байһан шүлэг найрагша юм. 

## Амидарал
Эсэгэнь сэрэгэй хүн, эхэнь нэхэмэлшэ байгаа. Залуу байхадаа Басрагай хүнэһэнэй бараа худалдадаг мухалагта ажалладаг байһан гэжэ үзэдэг. Удха зохёолой үүдые татаһанһаа хойшо Багдад руу одоһон байна. Нувасай уран элиглэл бүхы шүлэгүүдынь алдартай. 
Мүн Лалын шажан хорёотой гэжэ зааһан зүйлдэ хамааралтай һэдэбээр нээлтэтэй бэшэжэ оршон тойроноо сошордуулжа байхада тэрэ дуратай байба. Энэ зан араншанһаа боложо сүллэгдэхэ яла абан Египет рүү зугтаһан удаашье бии ажа. Багдадта бусажа ерээд шорондо хоригдоһон удаашье бии гэгдэдэг. Тэрэнэй үхэлэй талаар янза бүриин ама дамжаһан яряа байдаг ба "Шорондо наһа бараһан", "Хорологдожо наһа бараһан" гэжэ байдаг. 

Арабай удха зохёолой ехэ хүн гэгдэһэн Нувасынь дараа дараагай үеын зохёолшодто ехэ нүлөө үзүүлһэн. Тэрэнэй "Өөрөө сүлөөтэй элирхылхэ" арга барилые олон хүн залгамжалан абаа. Зүүн Африкын Суахили үндэһэтэнүүдэй дунда Нувасай зохёолууд алдартай. Египетдэ түр орогножо байхадаа үлдээһэн болобо гү гэжэ үзэдэг.

Категори:Арабай зохёолшод
Октав Мирбо

**Октав Мирбо** (франц. *Octave Mirbeau*; 1848 оной 2 һарын 16, Тревьер — 1917 оной 2 һарын 16, Парис) — Франциин уран зохёолшо. Эмшын гэр бүлэдэ түрэһэн бэлэй. Ванн хотын иезуидай колледжые дүүргэһэн. Анархис үзэл һанаагаар, уналтын (декаденсэй) үеын гоо зүйгээр нүлөөлэгдэһэн. «Минии обоохойн захидал» (*Lettres de ma chaumière*, 1886) новеллнуудай түрүүшын ном, «Голгофа» (*Le Calvaire*, 1886), шажанда эсэргүү «Аббат Жюль» (1888) болон «Себастьен Рок» (1890) нэрэтэй романууд үнэн хүсэлтээр тэмдэглэнэ. Гэһэншье, эдэ зохёолнуудай бодито байдал натуралис дэлгэрэнгыгээр һуларгаһан байна.

90-ээд оной дунда үеһөө хойшо Мирбо арадшалһан үзэлтэнтэ интеллигенцитэй найз нүхэд болоһон. Эмиль Золятай хамта тэдэ Альфред Дрейфусые хамгаалһан. «Муу хонишод» (*Les Mauvais bergers*, 1897) зүжэгэй түб үйлэдбэриин эзэдтэ эсэргүү ажалшадай тэмсэл болоно. «Хэрэг бол хэрэг» (*Les affaires sont les affaires*, 1903, ородоор - "Мүнгэнэй хүсэн") нэрэтэй зүжэгтэ Мирбо өөрынгөө ниигэмэй драмын шугамые уламжалдаг һэн. Тэрэнэй һүүлшын зохёолнууд — «628-E8 автомобиль» (*La 628-E8*, 1907) аялал тухай ниитэлэлэй ном, «Гуламта» (*Le Foyer*, 1908) хүрэнгэтэнэй хүмүүнлиг тухай зохёол.

## Зохёолнууд

* *Le Calvaire*, роман (*Голгофа*) (1886).
* *L'Abbé Jules*, роман (*Аббат Жюль*) (1888).
* *Sébastien Roch*, роман (*Себастьян Рок*) (1890).
* *Les Mauvais bergers*, театр (*Муу хонишод*) (1897).
* *Le Jardin des supplices*, роман (*Сад пыток*) (1899).
* *Le Journal d'une femme de chambre*, роман (*Дневник горничной*) (1900).
* *Les affaires sont les affaires*, театр (*Власть денег*) (1903).
* *Farces et moralités*, театр (*Аллегории и фарсы*) (1904).
* *La 628-E8* (*628-E8 автомобиль*) (1907). 
* *Le Foyer* (*Гуламта*) (1908).
* *Dingo*, роман (*Динго*) (1913).

## Холбооһон
* 
*  Société Octave Mirbeau.
*  ''Dictionnaire Octave Mirbeau'' .

Категори:Франциин зохёолшод
Категори:Намтар
Миа Мейсон

**Миа Мейсон** (англ. *Mya Mason*, 11 һарын 4 1984, Денвер, Америкын Нэгэдэһэн Улас) — Америкын порнозүжэгшэ.

## Холбооһон

* Mya Mason / Internet Movie Database
* Mya Mason / Internet Adult Film Database
* Mya Mason / Adult Film Database
* Mya Mason / Myspace
* Mya Mason / Twitter

Категори:Порнозүжэгшэд