open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баку

**Баку** (), Азербайджанай ниислэл хото (1920 онһоо хойшо). Түмэр замай уулзабари, зүүн эрьеын (Туркменбаши, Бекдашем, Актау) боомтотой хэлхеэ холбоотой Каспиин тэнгистэхи байрладаг уһанай боомто мүн. 1 217,3 мянган ажаһуугшадтай (2014, хотын захатай тоолобол 2 673 мянган ажаһуугшадтай). Үйлэдбэрилгэ: газарай тоһо болон байгаалиин хии олзобори, газар тоһо болбосоруулха, газарай тоһоной химиин, химиин, машина бүтээлгын (газарай тоһон болбосоруулха тоног түхеэрэмжын үйлдэбэри, хэрэгсэлэй бүтээлгэ, сахилгаан техникэ болон радиоэлектроникэ, уһан онгосо заһабари гэхэ мэтэ), барилгын материалай, хүнгэн, хүнэһэнэй үйлдэбэрилгэ. Метрополитентэй (1967 онһоо хойшо). Азербайджанай Эрдэм Ухаанай Академи, 11 дээдэ һургуулитай (энэ тоодо 3 ехэ һургуули), 7 театртай. 30 оршом музейтэй (энэ тоодо уралигай музей, Азербайджанай хибэсэй музей, арадай гар уралигай музей). V зуун жэлһээ хойшо мэдэгдэжэ байгаад, 1747 онһоо хойшо Бакугай ханлигай ниислэл хото болоһон, 1806 онһоо хойшо Оросой эзэнтэ гүрэнэй харьяанда ороо. Бакугай эртын хэһэг хадаа «бэхилэлтэ» гү, али Ичеришехер (Гүрэнэй түүхын болон уран барилгын дархан газар). Ширваншахуудай ордон, Сынык-Калай минарет (XI зуун жэл), Охиной самхаг, 
«Баил шулуунууд» (XIII зуун жэл) гэхэ мэтэ.

## Түүхэ
Тус хотые VI зуунай үедэ байгуулагдаһан гэжэ үзэдэг. XII зуунда тухайн бүһэ нютагай ноёлхо хото Шамахи газар хүдэлэлгын ушарһаа эбдэрэн һүйрэхэдэ Ширваншах I Ашитан  ниислэл хотоороо Бакуе һунгаба. Энэ ябадалынь тус хотые хурдан хүгжэхэ гол үндэһэ болоһон байна. Ширваншахын байгуулһан Бакугай эртын хэрэмтэ хотые 2000 ондо ЮНЕСКО дэлхэйн үбдэ багтааһан болон мүхэхэ аюултайда тоосоодо байна.

1501 ондо Сафавид шах I Измаил бүһэлэн абажа, эзэлхые оролдожо байһаншье бата бүхэ бүтүү хэрэмээр хүреэлэгдэһэн Баку хото найдабаритай эсэргүүсэжэ байгаа. 1540 Сафавид шахын арми дахин халдажа, эзэлэн абажа байгаа. 1604 ондо Баку хотын сайзые Иранай шах I Аббас усадхаба. 
1723 оной зургадугаар һарын 26-нда орос арми Бакуе бүһэлэн абажа ехэ буугаар буудахада арга али буужа үгөө.

## Зурагай сомог

Баку. Улица в полдень. 1861.jpg
Баку. Набережная. 1861.jpg
Baku Maiden Tower.jpg
Baku fortress.JPG
Shirvanshah Palace 001.JPG
Small bazar downtown Baku.JPG
Bay in Baku.JPG
Gosha gapi.jpg
Inner city Baku.jpg


Категори:Азиин ниислэлнүүд
Категори:Азербайджан
Бандунг

**Бандунг** (), Ява аралда байрладаг Индонезиин хото. Баруун Ява можын (Lampung Selatan ) захиргаанай түб Jalan Raya Bumi Sari Natar Gang Bima Ruko Orange .  Бандунгай тэгшэ үндэрлигэй хойто захада, далайн нюруу дээшэ 600 метрын үндэртэ байрладаг. Хүн зониинь үлүү 2 875 мянган ажаһуугшад (2004). Томохон эдэй засагай болон соёлой түб. Тээбэриин уулзабари. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Нэхэмэлэй, хүнэһэнэй, химиин, металл эдлэл үйлэдбэрилхэ гэхэ мэтэ үйлэдбэрилгэ. Эрдэм шэнжэлгын хүреэлэнгүүд, энэ дунда атомой эршэм хүсэнэй түб. Уулын амаралтын газар. Туризм. «Паджаджаран» дээдэ һургуули (1957 онһоо хойшо). Уран һайханай, геологиин музейнүүд. Бандунг хото 1810 ондо байгуулагданхай. 1955 оной 4 һарада тус хотодо Азиин болон Африкын гүрэнүүдэй. Бандунгай бага хурал болоо.

Категори:Индонези
Бенгалуру

**Бенгалуру** (**Бангалор**, ), Урда Энэдхэгтэ байрладаг хото, Карнатака можо уласай засаг захиргаанай түб мүн. Хүн зониинь 4,5 сая ажаһуугшад (2004; хотын захатай тоолобол 6 сая ажаһуугшад). Машина бүтээлгын томохон түб; хүнэһэнэй, нэхэмэлэй үйлэдбэрилгэ; дархалалга. Дээдэ һургуули. Сансарые шэнжэлэлэй түб: Аэронавтикын үндэһэтэнэй лаборатори, Энэдхэгэй эрдэмэй хүреэлэн. Ботаникын сэсэрлиг. Суурхаһан юумэнүүд дунда: мүнөө үеын Шивын сүмэ (Шивын хүшөө задагай агаарта Сүмбэр уулын дэбисхэртэ байрлана), Уласхоорондын Кришнын сэдьхэл һанаанай хүдэлөөнгэй сүмэ (ISKCON).

Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Бейрут

**Бейрут** (), Ливанай ниислэл хото, Газарай дундада тэнгисэй эрьедэ байдаг уһанай боомто мүн. 1,9 сая ажаһуугшадтай (2012, хотын захатай). Хүнгэн, хүнэһэнэй үйлэдбэрилгэ. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Дээдэ һургуулинууд. Музейнүүд.  XVIII (али XV) зуун жэлһээ хойшо *Берит*, *Берута* (*Բեյրութ, ביירות‏*‎‎‎) нэрээр мэдэгдэнэ. Эртын Грециин болон Римэй үедэ томо наймаанай ба дархалгын түб байгаа. VII зуунһаа хойшо Арабай халифта уласай нэгэ хэһэг болобо. XIV—XV зуун жэлдэ Египедэй мамлюгүүдэй засаглалай доро байгаа. 1516—1918 оной хоорондо Османай эзэнтэ гүрэнэй нэгэ хэһэг байгаа. 1920-43 оной хоорондо Франциин Ливандахи мандадай засаг захиргаанай түб, 1943 онһоо бэе даанги Ливанай ниислэл болобо. Санхүүгэй түб. Финикиин, Римэй, Византиин барилгануудай һандархай үлэгдэл, мечеть сүмэнүүд: Джами аль-Омари (XIII зуун), «Ордоной» (XV зуунай эхин) мечеть сүмэ.

Категори:Ливан
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Бишкек

**Бишкек** (; 1926—1991 оной хоорондо **Фрунзе**), Кыргызстанай ниислэл хото, Чүй можын түб (1990 онһоо хойшо), Чүй хонхорто Хиргис шэлын хойто хормойдо байрлана. Түмэр замай үртөө. 944,3 мянган ажаһуугшадтай (2016). Машина бүтээлгэ (ашаанай автомашиные холболго, сахилгаан техникын тоног түхөөрэмжые, хэрэгсэл болон станогые бүтээлгэ, хүдөө ажахын машина бүтээлгэ, сахим тоосоолуурай үйлэдбэри гэхэ мэтэ), хүнгэн, хүнэһэнэй, химиин, химиин-эм зүйн, мебелиин, барилгын материалай үйлэдбэрилгэ. Кыргызстанай Үндэһэтэнэй Эрдэм Ухаанай Академи. Дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Хиргис гүрэнэй ехэ һургуули). Театртай (энэ тоодо оперо болон баледэй театр). Музейнүүд: Кыргызстанай түүхын музей, Кыргызстанай уран һайханай музей, Токтогул нэрэмжэтэ удха зохеолой музей, байгаалиин музей гэхэ мэтэ. Фрунзегэй (Пишпектэ түрэһэн), Гапар Айтиевай, Семён Чуйковой гэр-музейнүүд. 1864 ондо ородой сэрэгэй һууринаар байгуулагданхай, 1878 онһоо хойшо хотын зэргэтэй. 1924 онһоо хойшо Хара-Хиргис автономито можын (1925 онһоо хойшо Хиргис автономито можын) түб, 1926 онһоо 
хойшо Хиргис Автономито Зүблэлтэ Социалис Уласай, 1936 онһоо хойшо — Хиргис Зүблэлтэ Социалис Уласай, 1991 онһоо хойшо — Кыргызстанай ниислэл хото.

## Зүүлтэ

Категори:Кыргызстан
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Пусан

**Пусан** (албан еһоор *Пусан үргэн хото*, , 釜山廣域市), Урда Солонгосой зүүн-урда хэһэгтэ байрладаг хото болон Солонгос хоолойдохи уһанай боомто; засаг захиргаанай талаар можын зэргэтэй. Хүн зониинь 3 535 мянган ажаһуугшад (2009; хотын захатай тоолобол 4,3 сая ажаһуугшад). Шухала тээбэриин уулзабари. Боомтын ашаанай эрьелтэ 30 сая тонно оршом. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Машина бүтээлгэ, түмэрлиг, химиин, нэхэмэлэй, хүнэһэнэй үйлэдбэрилгэ. Загаһа барилга. Хотын оршомдо — атомой сахилгаанай станци болон далайн амаралтын газар байна. Кая (Карак) гэжэ нэрэтэйгээр манай эринэй эхин зуун жэлнүүдтэй бии болоһон хэбэртэй. Корё уласай үедэ *Пусанпо* нэрэтэй байгаа. Хойто Солонгосһоо эгээн холын сэг байдаг дээрэһээ Солонгос дайнай үедэ 1950-53 оной хоорондо Урда Солонгосой саг зуурын ниислэл хотын үүргые дүүргэбэ.

## Засаг захиргаанай хубаари
Пүсан дотороо 15 дүүргэдэ (*гу*), 1 хушуунда (*гун*) хубаагдадаг.

Категори:Солонгос
Чанчунь

**Чанчунь** (), Зүүн-хойто Хитадта, Иту голой эрьедэ байрладаг хото. Гирин можын засаг захиргаанай түб мүн. Хүн зониинь 2,337 сая ажаһуугшад (2004), хотын захатай тоолобол 6,83 сая ажаһуугшад. 
Томохон тээбэриин уулзабари. Ниидэхэ онгосын буудалтай. Зүблэлтэ холбоото уласай туһаламжаар 1953—57 оной хоорондо бии болоһон Хитадай машина бүтээлгын эгээ гол түбүүдэй нэгэн (энэ дунда автомашина бүтээлгэ, түмэр замые, тракторые бүтээлгэ, хүдөө ажахын, электроникын, киноаппаратурын үйлдэбэри гэхэ мэтэ). Түмэрлиг. Химиин, модо болбосоруулха, эм зүйн, саарһанай, шаазан-керамикын, нэхэмэлэй, арһанай, хүнэһэнэй үйлэдбэрилгэ. Уламжалалта дархалалгын үйлдэбэри (хибэс нэхэлгэ гэхэ мэтэ). Томохон эрдэм шэнжэлгын түб. Эрдэм Ухаанай Академиин һалбари, дээдэ һургуулинууд.
 
Чанчунь XIX зуун жэлдэ байгуулагдаһан, 1897—1903 оной хоорондо Дурна Хитадай түмэр замай баригдаһанай һүүлээр томохон наймаанай ба тээбэриин түб болобо. 1900 ондо Ихэтуаниин буһалгааниие дараһанай дараа Чанчуньда ород сэрэгүүд зогсобо. 
1931 ондо япон сэрэгүүдэй эзэмдэһэн байна. 1932—45 оной хоорондо *Синьцзин* (), «Шэнэ ниислэл») гээд шэнээр нэрлэгдэһэн Чанчунь хото Манжын Уласай ниислэл байгаа. 1945 оной 8 һарада Зүблэлтэ Армиин эзэмдэн сүлөөлһэн байна. Зүблэлтэ армиин ябаһанай һүүлдэ 1946 ондо гоминьдан сэрэгүүдэй эзэлбэ. 1948 оной 10 һарада хотые коммунис сэрэгүүд абаа.

Хитад хэлэнһээ оршуулбал Чанчунь «ута хабар» гэжэ удхатай. Хотын гол суурхаһан юумэнүүдэй дунда — Хэбтэ ёһон хаанай ордоной комплекс ( *Вэйхуангун* — «хүүхэлдэй эзэн хаанай ордон»), япон хэб маягаар баригдаһан Түрын зүблэлэй болон найман яаманай байшанууд. Энэнэй гадна, туристуудай анхарал татадаг ондоо түүхын объектнүүд бии, энэ тоодо Хитан уласай үеын «Эрдэни субарга» (1023—1030, үндэрынь — 44 м). Мүнөө үеын суурхаһан юумэнүүдэй дунда олон хитад телесериалнуудые хэдэг Чанчуниин кино-хотохон, Наньху сэсэрлиг; Бээжэнгэй «сыхэфан» (Хитад уламжалалта уран барилгын байшан, түбдэ дүрбэлжэн хашаатай, буландань дүрбэн флигельтэй) — хуушан хитад дүүргэ; Бэйшань сэсэрлигэй Юаньтунсы сүмэ. Чанчуньһаа зүүн-урда тиишэ 15 км зайда Хойто Хитадаар алдартай Цзинъюэтань ой нэрэтэй байгаалиин зоно ба дархан саазатай газар байна (талмай — 150 дүрбэлжэн км, энэ тоодо уһанай зоно — 430 га үлүү).

Категори:Гирин можо
Категори:Хитадай хотонууд
Чанша

**Чанша** (), Түб Хитадай Сянцзян мүрэнэй эрьеэр байрладаг хото. Хунань можын засаг захиргаанай түб мүн. Хүн зониинь 3,617 сая ажаһуугшад (2010).

Тээбэриин уулзабари. Ниидэхэ онгосын буудал. Үнгэтэ түмэрлиг, машина бүтээлгэ, электроникын үйлдэбэри. Нэхэмэлэй (хүбэн саарһанай), хүнэһэнэй үйлэдбэрилгэ. Хүгжөөһэн хүдөө ажахын аймагай түб. Томохон тутаргын заха зээли. Дээдэ һургуули. Мао Цзэдунай музей (Чаншын ойродо түрэһэн), Хунань можын музей. Чаншын ойродо Мао Цзэдунай түрүүшын һамган байһан Ян Кайхойн бунхан болон гэр-музей байна.

## Түүхын найруулан бэшэлгэ
Хитадай эгээн эртын хотонуудай нэгэн.  V зуун жэлһээ Чаншын байрада һууринууд эртын хитад Чу хаанта уласай хүгжэлэй түбүүдэй нэгэн (тэрэ үедэ Цинъян гэжэ нэрэтэй байгаа), Байлдаанта уласуудай үедэ (Чжаньго) шухала улас түрын үүргые гүйсэдхэбэ ( V—III зуун жэл). Тус үеын бунханай малталга Чу соёлой гол шэнжэ шанарые тогтоохо боломжотой хэбэ (модон, зэд бүтээлнүүд). Чаншын хажуугаар хулһанай панзада бэшэгдэһэн эгээн эртын бэшэгүүдые олобо. Хань уласай үедэ ( III —  III зуун жэл) Чаншада будагтай бүтээлнүүдэй болон зэд толиин үйлдэбэри байгаа.

Цинь уласай үедэ ( 221—207) Чанша аймагай засаг захиргаанай түб болобо. Һүүлдэнь аймагай, можын гү, али хушуунай засаг захиргаанай түб байгаа. Табан уласай үедэ (907—960) Хоу Чжоу (Һүүлшын Чжоу, 951—960) уласай ниислэл. Сун уласай үедэ (960—1279) Чанша хадаа томохон наймаанай болон соёлой түб байгаа. Цин уласай үедэ (1644—1911) болон энэнэй һүүлдэ Хунань можын гол хото болобо. 1904 ондо Чанша гадаада наймаанай түлөө нээгдэбэ. 
1904 ондо Чаншада Хитадай эгээн түрүүшын буржуа-хубисхалай байгуулга болохо Хуасинхой бии болобо; 1910 ондо арадай буһалгаан («тутаргын буһалгаан») болоо. 
1941 болон 1944—45 ондо Чанша япон сэрэгүүдэй эзэмдэһэн байгаа. 1949 оной 8 һарада Гоминьданай засагһаа гараа.

### Уран барилга, суурхаһан юумэнүүд
Чаншын уран барилгын суурхаһан юумэнүүдэй дунда — хотын хуушан ханын үлэгдэл болохо Тяньсинь; Лушаньсы дасан хиид, Юньлу ордон болон Юэлушань хададахи Айвань танхим (Боро хараанда дуранай танхим). 
Чаншын хажууда были раскопаны олон Чуньцю ба Байлдаанта уласуудай үеын бунхануудые малтаһан; Мавандуйда — Баруун Хань уласай бунханууд болон Ма Инь нэрэтэй Чу уласай ванай бүлын бунхан (Табан уласуудай үе). 
Чаншын ойродо Мао Цзэдунай түрүүшын һамган байһан Ян Кайхойн бунхан болон гэр-музей байна.

## Зүүлтэ

Категори:Хитадай хотонууд
Чэнду

**Чэнду** (, Chéngdū), Хитадай баруун-урда хэһэгтэ, Миньцзян мүрэнэй хүндыдэ байрладаг хото. Сычуань можын засаг захиргаанай түб мүн. Хүн зониинь 4 сая ажаһуугшад (2004), хотын захатай тоолобол 4,6 сая ажаһуугшад.

Томохон тээбэриин уулзабари болон үйлэдбэрилгын түб. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Машина бүтээлгэ (радиоаппаратура, станок, тоног түхеэрэмжэ, багажа зэбсэг, тээбэриин арга, автомашина гэхэ мэтэ), хара болон үнгэтэ түмэрлиг. Химиин, модо болбосоруулха, нэхэмэлэй, арһанай, хүнэһэнэй үйлэдбэрилгэ. Уламжалалта дархалалгын үйлдэбэри. Дээдэ һургуулинууд.

 IV зуун жэлдэ Чэнду бии болонхой.  221—63 оной хоорондо Чэнду Шу хаанта уласай ниислэл хото байгаа, Табан уласай үедэ 908—965 оной хоорондо — Хоу Шу хаанта уласай ниислэл. Манай эринэй эхиндэ Чэнду хургы торгоной үйлдэбэреэр алдартай байгаа ушар *Цзиньчэн* (锦城, «хургы торгоной хото») нэрэтэй байгаа. 1644—46 ондо Чэнду Чжан Сяньчжунай буһалгаанай сэрэгүүдэй эзэмдэбэ. XVII зуун жэлэй эсэсһээ хойшо, манжанууд Хитадые буулган абаһанай һүүлдэ Сычуань можын засаг захиргаанай түб болобо. 1911 оной 9 һарада тус хотодо 1911 оной Сычуаниин буһалгаан бодобо. 1949 оной 12 һарын 27 болотор Чэнду хото Гоминьданай засаглал доро байгаа.

Чэнду хотодо сэсэрлигүүд болон паркууд олон байна. Уран барилгын дурасхалнуудай дунда — Ухоуцы дуганай комплекс (武侯祠, XVI—XVIII зуун жэл), Цинъянгун ордон (青羊宫, «ногоон ямаанай ордон», XIII зуун жэл), Баогуансы дасан хиид (宝光寺); Саньсиндуй (эртын хитад соёлой малталгын газар); Ду Фу ирагуу найрагшын гэр-музей. Сычуань можын музей. НҮБ-эй байгаали хамгаалха түсэлнүүдэй нэгэн болохо даяар дэлхэйдэ ганса 37,3 гектартай панда баабгайн үсхэбэрилгын ба дархан саазатай газар байна.


Chengdu-18-Zweiraeder-2012-gje.jpg
Chengdu-14-moderne Architektur-2012-gje.jpg
Chengdu-Essbares-06-2012-gje.jpg
Chengdu-Pandareservat-36-Kinder-2012-gje.jpg
Chengdu-Pandareservat-12-2012-gje.jpg


Категори:Сычуань можо
Категори:Хитадай хотонууд
Ченнай

**Ченнай** (1996 он болотор — **Мадрас**, ), Урда Энэдхэгтэ Бенгалиин булангай эрьедэ байрладаг хото болон томо уһанай боомто. Тамилнад можо уласай засаг захиргаанай түб мүн. Энэдхэгэй зургаадахи томо хото. Хүн зониинь 4,5 сая. ажаһуугшад (2009), хотын захатай тоолобол 7,3 сая ажаһуугшад.

Томо үйлэдбэрилгын, наймаанай-санхүүгэй болон соёлой түб. Шухала тээбэриин уулзабари. Ченнайн уһанай боомто хэмэл гаваньтай, ашаанай эрьелтын талаар Энэдхэгэй гурбадахи томо уһанай боомто. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Нэхэмэлэй (хүбэн саарһанай), машина бүтээлгын болон металл эдлэл үйлэдбэрилхэ, хүнэһэнэй, тамхиин, арһанай үйлэдбэрилгэ; газарай тоһо болбосорол болон газарай тоһоной хими.

Энэдхэгэй эгээ хуушан дээдэ һургуулинуудай нэгэн болохо Мадрасай дээдэ һургуули (1857), тоогой ухаанай, түүхэй эдэй нөөсын, анагааха ухаанай эрдэм шэнжэлгын хүреэлэнтэй. Киностудитай. Энэдхэгэй газар зүйн бүлгэм хадаа Урда Энэдхэгэй газар зүйн шэнжэлгын томо түб юм. Калакшетра хүгжэмэй болон хатарай академи. Гүрэнэй музей (1846), Үндэһэтэнэй уран һайханай галерей, түүхын музей.

## Түүхын найруулан бэшэлгэ
Ченнай хото 1639 ондо Мадраспатна () гэһэн загаһашан тосхоной байрада Англиин Зүүн Энэдхэгэй компаниин фактореор (Форт Сент-Джордж) байгуулагданхай (Калькутта болон Мумбайһаа түрүүн). XVIII зуун жэлдэ Ченнай (тэрэ сагта — Мадрас) Урда Энэдхэгтэхи англиин булимтаралай бааза болобо. Колониин үедэ эндэ Мадрасай можын амбан сайдай резиденци байгаа. 1947 ондо Энэдхэг тусгаар амяарлан тогтоһоной һүүлдэ Мадрас можо уласай (1969 онһоо хойшо — Тамилнад можо улас) засаг захиргаанай түб болобо.

1996 ондо Мадрас Энэдхэгэй урда хэһэгэй хаанай нэрэмжээр Ченнай шэнээр нэрлэгдэһэн байгаа.

## Уран барилга ба суурхаһан юумэнүүд
Ченнай Бенгалиин булангай үргэн эрье шадарай набтар газараар болон Бенгалиин булангай 19 км утаашань нэмжынэ. Энэ эрьегэй ехэнхи хэһэг элһэтэ пляж (Марина), Азида эгээн ута пляжуудай нэгэн. байрын болон арилжаанай кварталнууд болон паркууд ба сэсэрлигүүд.

Ченнайн уран барилгада британиин колониин хэб маягай нүлөө ехэтэй. Хотын хойто эрье шадарай хэһэгтэ уһанай боомто хажууда арилжаанай түб байна, энэһээ баруун тээшэ Перамбур дүүргэ, уһанай боомтоһоо урда тээшэ — Зүүн Энэдхэгэй компаниин бариһан хуушан англиин Сент-Джордж форт (1653). Мүнөө үедэ бэхилэлтэдэ Тамилнад можо уласай засагай газарай резиденци болон музей.

Ченнайда энэдхэгэй шажанай сүмэнүүд олон: Шивын сүмэ, Партхасаратхи сүмэ (VIII зуун жэл) гэхэ мэтэ. Гэгээн Апостол Фомын католик кафедратай собор сүмэдэ (1504) Энэдхэгэй арад дунда апостол Фомын шарил байдаг гэжэ тоосоно. Мария охиной церковь (1678—80 он) — Энэдхэгэй түрүүшын англикан шажанай церковь. Мадрасай дээдэ һургуулиин (1857), Блаватская нэрэмжэтэ уласхоорондын теософиин түбэй байшан.

Ченнай хотын хажууда Бенгалиин булангай Махабалипурам сүмын комплекс (, VII—VIII зуун жэл).

## Зүүлтэ

Категори:Тамилнад
Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Читтагонг

**Читтагонг** (), Бангладешэй хото, Карнапхули мүрэндэ, Бенгалиин буланһаа 15 км зайда байрладаг гол далайн уһанай боомто. Читтагонг можын засаг захиргаанай түб мүн. Хүн зониинь 3,92 сая ажаһуугшад (2007). 
Шухала тээбэриин уулзабари, Бангладеш гүрэнэй Даккын һүүлдэ хоёрдохи шухала эдэй засагай болон гол үйлэдбэрилгын түб. Джудай, хүбэн саарһанай, химиин, хүнэһэнэй, цемент үйлэдбэрилхэ, модо болбосоруулха, металл эдлэл үйлэдбэрилгэ, түмэрлиг, газарай тоһо болбосорол, онгосын вервь. Дээдэ һургуули (1966 онһоо хойшо). Угсаатанай зүйн музей.

Читтагонг уһанай боомто Бенгалиин булангай зүүн эрье дээрэ манай эринэй I зуун жэл мэдэгдэһэн байна. Араканай, араб, персиин, португалай болон энэдхэгэй наймаанай онгосо ерэжэ байгаа. IX зуун жэлдэ Читтагонг Араканай эзэлһэн байгаа. XIII зуун жэлдэ Ехэ Могол уласай хэһэг болобо. XVI зуун жэлдэ дахин Араканай эзэлээшье һаа, XVII зуун жэлдэ могол сэрэгүүдэй эзэмдэһэн. 
XVII зуун жэлдэ Читтагонг португалай наймаанай аванпост, Бенгалиин булангай эрье дээрэ эгээн шухала сэг болоһон. 1760—65 ондо Читтагонг англиин Зүүн Энэдхэгэй компаниин мэдэл доро байгаа. Эхиндээ Аракан уласай газар байһан Читтагонг XIX зуун жэлдэ Бирмын нэхэмжэлһэн дээрэһээ 1824—26 оной англи-бирмын дайн болобо. 1947—71 ондо Пакистанай хэһэг, 1971 онһоо хойшо — Бангладеш гүрэндэ.

Читтагонгой суурхаһан юумэнүүдэй дунда энэдхэгэй шажанай сүмэнүүд, Буддын шажанай дуган дасангуудай һандархай үлэгдэл, Кадами-Мубарак (XII зуун жэл) болон Джами-мечеть лалын сүмэ (XVII зуун жэл). Читтагонгой хажууда Маинимати (VII—XII зуун жэл) һандархай үлэгдэл: Салбан Вихара Буддын шажанай дасан хиид, Котила Мура Буддын шажан субарга; Пахарпуртахи Сомапури Вихара (VIII зуун жэл) дасан хиид.

## Аха дүү хотонууд
*  Куньмин, Хитад
*  Вьентьян, Лаос
*  Калькутта, Энэдхэг

Категори:Бангладеш
Тэгу

**Тэгу** (албан ёһоор — **Тэгу үргэн хото**; , 大邱廣域市), Урда Солонгосой хото, засаг захиргаанай талаар можын зэргэтэй. 2014 он хүрэтэр, Хойто Кёнсан можын засаг захиргаанай түб байгаа. Хүн зоной талаар 2,5 сая ажаһуугшадтай (2014) дүрбэдэхи ехэ хото (Сеул, Пусан, Инчхоной дараахи), гурбадахи томо хотын агломераци. Тээбэриин уулзабари. Хүнгэн (торгон нэхэмэлэй, хүбэн саарһанай, арһанай) болон хүнэһэнэй үйлэдбэриин томо түб; олон янзын машина бүтээлгэ, үнгэтэ түмэрлиг гэхэ мэтэ. Хотын хажууда — шулуун нүүрһэнэй болон зэдэй олзобори.

Тэгу Солонгосой (Чосон уласай) 8 аймагай нэгэ Кёнсанай түб байгаа. Тиимэшье һаа, одоо можын зэргэтэй болоһон байна. Албан бусаар Ённам аймагта харьяалагдажа, аймаг дотороо можын харьяата бэшэ. Тиихэдээ хойто талаһаань хаяа залгадаг Хойто Кёнсан можын засагай газар 2014 он болотор Тэгуда һууба. Энэ хото түмэрлиг, машина, даабуунай үйлэдбэрилгэ, һайхан алимаар уластаа алдартай.

## Засаг захиргаанай хубаари
Тэгу хото одоо сагта дотороо 7 дүүргэ (구), 1 хушуунда (군) хубаагдажа байна.

## Зүүлтэ

Категори:Солонгос
Далянь

**Далянь** (**Дальний**, ), Ляонин можодо Ляодун хахад аралай урда эсэстэ байрладаг зүүн-хойто Хитадай хото. Хүн зоной талаар 6 690 мянган ажаһуугшадтай (2010). Квантун коммунис засаг доро ороһоной дараа, Далянь хото Люйшуньтай (Порт-Артуртай) хамта Люйда (旅大市) засаг захиргаанай аймагта оробо, 1981 ондо Люйда Далянь гэжэ шэнээр нэрлэгдэбэ.

Тээбэриин уулзабари. Шара тэнгисэй Даляньвань буландахи байрладаг томо уһанай боомто (ашаанай эрьесэнь 50 сая тонно/жэл оршом). Металл эдлэл үйлэдбэри болон машина бүтээлгэ (энэ тоодо онгосо бүтээлгэ), химиин, газар тоһо болбосоруулха, нэхэмэлэй, саарһанай, хүнэһэнэй (тоһоной, загаһанай) үйлэдбэрилгэ. Загаһа барилгын бааза. Политехникын, анагааха ухаанай хүреэлэнгүүд гэхэ мэтэ, дээдэ һургуулитай. Далайн музейтэй.

Категори:Хитадай хотонууд
Доха

**Доха** (), Катарай ниислэл хото, Персиин буландахи уһанай боомто. 2010 оной байдалаар, 521 мянган үлүү ажаһуугшадтай. Тус хотодо Катарай 50% ажаһууна. Улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудалтай. Металл эдлэл үйлэдбэри, цементнын үйлэдбэри; хүнэһэнэй, гарай үйлэдбэрилгэ; Загаһа барилга; субадай олзобори. Дээдэ һургуули. Уран барилгын дурасхалнууд.

Энэ хотод Катарын их сургууль, HEC Парисын бизнесийн сургуулийн кампус байрладаг.

## Зүүлтэ

Категори:Катар
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Душанбе

**Душанбе** (1929—1961 оной хоорондо — **Сталинабад**), Таджикистанай ниислэл хото. Гиссарай хонхорто далайн нюруу дээшэ 750—930 метрын үндэртэ, Душанбинка голдо (Варзоб мүрэн) Ехэ Гиссар һубаг орожо шудхадаг сэгтэ байрладаг. Нютаг дэбисхэрынь 300 км². Хүн зониинь 599,9 мянган ажаһуугшад (2004). Түмэр болон шоссегэй замай уулзабари, улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудал.

Варзоб, Кофарнихон хоёр голой бэлшээридэ байрладаг Душанбе XX зуунай эхин үе хүрэтэр тосхон байгаа. 1920-1921 онуудта Бухарагай һүүлшын эмир болон Оросой улаан армиин эрхэдэ эзэлжэ дараалан орожо байба. 1925 ондо хото һэргээгдэжэ, Таджикистан өөртөө засаха холбооной социалис бүгэдэ найрамдаха уласай ниислэл болоһон байна. 1929 ондо хотын нэрые Сталинабад гээд өөршэлжэ, 1961 ондо эрьен нэрээ абаһан болон руссифицировалһан кирилл үзэгтэ тохируулһан Душанбе гэжэ нэрлэгдэбэ. Социализмын жэлнүүдтэ энэ хото хүбэн даабуу болон торгон үйлэдбэрилэлөөр түрэлжэжэ, хотын хүн зон ехэдхэбэ. 1992-1997 ондо үргэлжэлһэн Тажикистанай эрхэтэнэй дайнай үеэр хото багагүй мүхэһэн.

Душанбе хотодо сахилгаан энергетикын, машина бүтээлгын, металл эдлэл болбосоруулха, хүнгэн, хүнэһэнэй болон барилгын материалай үйлэдбэри. 90 үлүү шухала үйлэдбэри дунда: нэхэмэлэй, торгоной, мяхан консервын, цементын комбинадууд; хүдөө ажахын, нэхэмэлэй болон наймаанай машина бүтээлгын, автомашина заһабариха, утаһанай, хүргүүрэй (холодильник) бүтээхэ үйлэдбэри. Тусгаар амяарлан тогтоһоной һүүлдэ болон эхилһэн эрхэтэнэй дайнай һүүлдэ шахуу бүхы үйлэдбэринүүд зогсобо. Ниислэлэй арилжаанай түб — зүүн ороной юрын базаар болохо Баракат нэрэтэй томо хаалтатай заха зээли. 

Ниислэл хотодо Таджикистанай Эрдэм ухаанай академи (1951 ондо байгуулагданхай) болон 18 эрдэм шэнжэлгын хүреэлэнгүүд, олон дээдэ һургуулинууд, энэ тоодо Таджикистанай үндэһэтэнэй ехэ һургуули, Орос-Таджик (Славян) ехэ һургуули, Лалын шажанай болон Техникын ехэ һургуулинууд, Фирдоуси Гүрэнэй нэрэмжэтэ номой сан, 5  музейнүүд, энэ тоодо Таджикистанай нэгэдэһэн, Эртэ урдын сагай
үндэһэтэнэй музей, түүхын, этнографиин музейнүүд. 5 театрнууд, энэ тоодо оперо болон баледэй театр, драмын академиин театр, ородой драмын театр, залуушуулай театр, филармони, 70 үлүү кинотеатрнууд ажаллана. Радио- болон телецентртай.

Душанбегэй суурхаһан юумэнүүдэй дунда Фирдоуси нэрэмжэтэ номой сангай байшан, оперын театр (1939—1946), Садриддин Айниин мавзолей бунхан, Рохат гуанза (1958—1959). Хүшөөнүүд: Исмоил Сомони, (43-метрын аркатай хүшөө Оросто хайлуулжа 2001 ондо Саманид уласай 1100 жэлэй ойдо бариһан), Абу Али ибн Сине, Рудаки (1964), С. Айни (1956).

## Хүн зон
Душанбегэй хүн зонииень үндэһэтэн, яһатанай бүтэсээр ангилбал: 83.4% таджик, 9.1% узбек, 5.1% ород, 2.4% бусад болоно.

## Дүүргэ
Душанбе хото доорохи 4 дүүргэтэй:

 Абу Али Ибн Сина
 Фирдавси
 Исмаил Сомони
 Шохмансур


Категори:Таджикистан
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Фейсалабад

**Фейсалабад** (1977 он хүрэтэр **Лайалпур** нэрэтэй байгаа; ), хойто зүүн Пакистанда Пенджаб можодо байрладаг хото. хүбэн тарин ургуулгын шухала түб. Хүн зониинь 2,8 сая хүн оршом (2012).

Хүбэн дабуунай, нэхэмэлэй, хүнэһэнэй, химиин үйлэдбэрилгэ; машина бүтээлгэ болон металл эдлэл үйлэдбэрилгэ. Дархалалга.

Файсалабад хото Пакистаны Пенджаб можын нютагта, Чинаб, Рави хоёрой голой дунда оршодог. Карачи хотоһоо 1135 км, Лахорһоо 128 км, Исламабадһаа 350 км зайтай. Хотын түб далайн нюрууһаа дээшэ 171 м үргэгдөө..

## Хүн зон

## Зүүлтэ

Категори:Пакистан
Фукуока

**Фукуока** (**Фукуоко**, , *Фукуока-си*) , Кюсю аралай хойто эрье дээрэ, Хаката булангай хажууда, Нака голой хүбөөдэ байрладаг Япон Уласай хото. Фукуока аймагай засаг захиргаанай түб. 1,5 сая ажаһуугшадтай (2014). 
Кюсю аралай хойто хэһэгэй шухала улас түрын, эдэй засагай болон соёлой түб; Токио, Осака ба Нагоя һүүлдэ Японой дүрбэдэхи шухала наймаанай түб. Хаката буландахи томо уһанай боомто. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал.

Химиин, металл эдлэл үйлэдбэрилхэ, машина бүтээлгын (ниидэхэ болон уһан онгосо барилга, электротехникэ), нэхэмэлэй (торгоной болон хүбэн дабуунай), шэл ба шаазанай, модо болбосоруулха болон хүнэһэнэй үйлэдбэрилгэ. Японой үндэһэтэнэй уламжалалта уралигай дархалигай бүтээлнүүдэй үйлдэбэри («Хаката нинге» нааданхай, «Хаката ори» бүд гэхэ мэтэ). Дээдэ һургуулинууд (эгээ хуушан 1911 ондо байгуулагданхай). Дзёмон ( 5000—200), Яеи ( 250 —  300) болон Кофун (300—710) үеын үлэгүүдэй баян суглуулбаритай түүхын музейтэй (Рекиси-сирокан).

Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ Фукуока хоёрдохи атомой бомбодолгын сагаалса байгаашье һаа, 1945 оной 8 һарын 9-дэ үүлэтэй байһан ушарһаа Нагасаки орондо сохигдоһон байгаа. Нака гол Фукуока хотые хоёр хэһэгтэ хубаагдана — Хаката (наймаанай хороон) болон Фукуока (засаг захиргаанай ба арилжаанай хороон). Фукуокодо байрладаг Эйсай ламын Хитадһаа бусаһанай һүүлдэ 1195 ондо байгуулһан Риндзай һургуулиин Софуку-дзи Японой эгээн хуушан дзэн дуган юм. Софуку-дзи Японой Буддын шажанай нэгэ урасхал болохо дзэн шажанай үлгы газар болобо.

Дуганай байшанууд — эртын дзэн уран барилгын юрын дүрсэ маягууд мүн. Дуганда солонгос зэд сүмын хонхо байна. Далайшадые сохидог Ками тэнгэридэ зорюулһан Сумиеси-дзингу нэрэтэй синто шажанай сүмэ Япондо эгээн эртын дуганай нэгэ гэжэ тоосодог (оригиналые бүрин тааралдаг 1623 оной реконструкци).

Категори:Японой хотонууд
Гуйян

**Гуйян** (), Наньминхэ мүрэндэхи баруун-урда Хитадай хото, Гуйчжоу можын засаг захиргаанай түб. 3,921 сая хүн зонтой (2007). 
Тээбэриин уулзабари. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Түмэрлиг болон машина бүтээлгэ, химиин, хүнэһэнэй, нэхэмэлэй, саарһанай үйлэдбэрилгэ. Уламжалалта арадай дархалалга (батик, «юйпин лимбэ», хадхамал болон мяо болон буи угсаатанай хэб маягаар эрдэни). Дээдэ һургуули. 
Юань уласай үедэ тус хото 1283 ондо байгуулагданхай, анханай нэрэнь — **Шуньюань**.

## Засаг захиргаанай хуубари
Гуйян хотын тойрог 7 дүүргэ, 1 хотын хушуун, 3 хушуунда хубаагдана:
* Байюнь дүүргэ (白云区)
* Наньмин дүүргэ (南明区)
* Сяохэ дүүргэ (小河区)
* Удан дүүргэ (乌当区)
* Хуаси дүүргэ (花溪区)
* Юньянь дүүргэ (云岩区)
* Цзиньян шэнэ дүүргэ (金阳新区)
* Цинчжэнь хотын хушуун (清镇市)
* Кайян хушуун  (开阳县)
* Сифэн хушуун (息烽县)
* Сювэньхушуун  (修文县)

Категори:Хитадай хотонууд
Харбин

**Харбин** (; ), Хитад Уласай зүүн-хойто хэһэгтэ, Сунгари мүрэнэй зүүн эрьедэ байрладаг дэд-можын зэрэгэтэй хото, Хара-Мүрэн можын засаг захиргаанай түб мүн. Хотын захатай тоолобол, 10 635 971 ажаһуугшадтай (2010).

Хойто Хитадай шухала эдэй засагай түб болон тээбэриин уулзабари, ниидэхэ онгосын буудалтай. Машина бүтээлгэ, энэ тоодо сахилгаан эршэмэй, газарай тоһоной болон химиин үйлэдбэридэ зорюулһан тоног түхеэрэмжэшын үйлдэбэри , онгосо (мүрэнэй) барилга, хэрэгсэл, станогой бүтээлгэ, галта тэрэгэй вагон, бүмбэгэ холхибшын (шарикоподшипнигой) үйлдэбэри, хүдөө ажахын, химиин, эм зүйн, нэхэмэлэй, арһанай, хүнэһэнэй (саахарай, тоһоной, гурилай, консервын), модо болбосоруулха, саарһанай үйлэдбэрилгэ, барилгын материалай үйлдэбэри. хүдөө ажахын болон модо бэлдэхэ газар нютагай наймаанай түб.

Шухала соёлой болон эрдэм ухаанай түб. Харбинай ехэ һургуули (Хэйда). Харбинай хуушан фотозурагай музей.

Харбин гэһэн нэрэнь манжа хэлээр «загаһанай гүльмэ хатаадаг газар» гэжэ удхатай үгэһөө гаралтай юм. Харбинай үбэлынь маша хүйтэн байдаг тула "мүльһэн хото" гэгдэхэнь бии. Харбиниинь үбэлэй уларилда бододог үзэсхэлэнтэ мүльһэн хотохон болон Хитад-Оросой худалдаанда гол үүргэ гүйсэдхэдэг хото гэдэгээрээ алдартай. 1920-еод ондо Харбинда Парис, Москвагай шэнэ загбарнууд Шанхайһаа түрүүндэ ерэдэг байһан тула Хитадай загбарай ниислэл гэгдэжэ байгаа. Харбин хото мүнөө 2022 оной үбэлэй олимпиин нааданиие зохеон байгуулха эрхын түлөө мүрэсэлдэжэ байна.

Категори:Хитадай хотонууд
Хайдарабад (Энэдхэг)

**Хайдарабад** (Haidarabad, Hyderabad), Телангана можо уласай нютаг дэбисхэр дотор Муси болон Уси хоер мүрэнүүд ниилэдэг сэгтэнь байрладаг Энэдхэгэй хото, Андхра-Прадеш улас можын  засаг захиргаанай түб. Хүн зониинь 3,66 сая хүн (2004), хотын захатай хамта тоособол 5,86 сая хүнтэй. Урда Энэдхэгэй шухала эдэй засагай болон соёлой түб, наймаанай-тээбэриин уулзабари. Машина бүтээлгэ, хүнэһэнэй, хүнгэн, нэхэмэлэй, саарһанай, химиин, эм зүйн, арһанай, шэлэй үйлэдбэрилгэ. Уламжалалта дархалалгын үйлдэбэри (гэрэ һаба һуулга, зэбсэг, нэхэмэл, уран һайхан бүтээлнүүд).

Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Хайдарабад

**Хайдарабад** гээшэ олон удхатай:

* Хайдарабад (Энэдхэг) — Энэдхэгэй хото.
* Хайдарабад (тойрог, Энэдхэг) — Энэдхэгэй тойрог.
* Хайдарабад (улас) — 1724—1950 хоорондо байһан Энэдхэгэй улас.
* Хайдарабад (Пакистан) — Пакистанай хото.
* Хейдарабад (Фарс) — Иранай хото. 
* Хайдарабад (можо улас) — 1950-яад ондо байһан Энэдхэгэй можо улас.
* Хайдарабад (тойрог, Пакистан) — Пакистанай тойрог.
Джайпур

**Джайпур** (), Энэдхэгэй хото, Раджастхан можо уласай засаг захиргаанай түб юм. 3 073 мянган ажаһуугшад (2011). Хүбэн дабуунай, шэл-шаазанай, сазилгаан техникын үйлэдбэрилгэ. Гарай дархалалга (үнэтэ эдлэл, заанай һоёогоор, шулуугаар хэһэн һиилэлгэ). Дээдэ һургуули. Джайпур 1728 ондо байгуулагданхай. XVIII зуун жэлэй олон сэсэрлигтэй, уһан сантай, Чандра-Махал ордонтой, Джантар-Мантар ажаглалтын самхагтай, Хава-Махал («Һалхинай Ордон») ордонтой ордоной комплекс.,

Jaipur-Palast der Winde-02-2018-gje.jpg|Hawa Mahal‎ 2018
Jaipur-506-Palast der Winde-Weiser-1976-gje.jpg|Hawa Mahal‎ 1976  
Jaipur-Stadtpalast-02-18-gje.jpg|City palace
Jaipur-Jantar Mantar-02-2018-gje.jpg|Jantar Mantar
Jaipur-02-Eckhaus-2018-gje.jpg|Pink city
Jaipur-Fort Amber-26-2018-gje.jpg|Fort Amber
Jaipur, India, Downtown.jpg
Jaipur, India, Panorama.jpg
Jaipur, India, Market.jpg
Jaipur, India, Jantar Mantar 2.jpg
Jaipur, India, Downtown Jaipur.jpg


Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Джидда

**Джидда** (), Улаан тэнгисэй эрьедэ оршодог Саудай Арабай хото болон уһанай боомто. 3,6 сая хүн зонтой (2009). Улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудалтай. Тус хото хадаа лалын һүзэгтэд-мүргэлшэд арюун хотодо ябаха замай эхинэй сэг юм. Газар тоһо болбосоруулха, газарай тоһон ба химиин, цемент үйлэдбэрилхэ, хүнгэн үйлэдбэрилгэ. Дээдэ һургуулитай.

Категори:Саудай Араб
Нейпьидо

**Нейпьидо** (бирмаар ), Мьянма уласай ниислэл хото. Пьинмана хотоһоо 17 км зайда, Янгон хотоһоо 320 км зайда, Мандалай тойрогто байна. 925 мянган ажаһуугшадтай (2009). «Нейпьидо» гэһэн үгэ «хаанай газар» гэһэн удхатай байна. Мьянма уласай засаг захиргаанай ниислэл 2005 оной 11 һарын 6-да нүүбэ. 2013 оной 12 һарада тус хотодо 27-дугаар Зүүн-Урда Азиин Наадан болобо.

## Зүүлтэ

Категори:Мьянма
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Цзинань

**Цзинань** (), Зүүн Хитадта Шара мүрэнэй эрьедэ оршодог хото, Шаньдун можын засаг захиргаанай түб. Хүн зониинь 1,96 сая ажаһуугшад (2004), хотын захатай тоолобол 2,48 сая ажаһуугшад.

Томо тээбэриин уулзабари. Машина бүтээлгэ (автомашина бүтээлгэ, станок бүтээлгэ, түмэр замай, тоног түхеэрэмжэ түлөө нэхэмэлэй болон хүнэһэнэй ажаүйлэдбэриин), түмэрлиг. Томо резинын бүтээлэй үйлэдбэрилгын түб. Химиин, газар тоһоной химиин, саарһанай, нэхэмэлэй (энэ тоодо хибэсэй үйлэдбэрилгэ), хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. Ехэ һургуули болон ондоо дээдэ һургуулинууд.

Цзинань хото  VIII зуун жэлдэ байгуулагдаһан болон Лу уласай ( 750—450) хэһэг байһан юм. XII зуунһаа хойшо Шаньдун можын засаг захиргаанай түб байна.
Хотын ажаүйлэдбэриин хүгжэлынь 1852 ондо Шара мүрэнэй һубаг хотын хажууда шудхаха эхилһэнэй һүүлдэ захалба. 1860-аад ондо Цзинаниие эсэргүүсэн бодоһон тайпингуудһаа хамгаалхын түлөө хотын тойрон бэхилэлтые баригдаһан байгаа. 1937—45 оной хоорондо хотые японой сэрэгүүдэй эзэлһэн.
 
Цзинань болон хотын тойрондо эртын сагай дурасхалнууд хадагалагдаба, эдэ дунда эгээн алдартай: уулын террасануудай һандархай үлэгдэл болон У уласай ( VIII—V) үеын худаг, У Буддын шажанай сүмэ, Цинь ( III зуун) болон Ци ( V зуун) уласай үеын ханын хэһэг, Хань үеын үбгэдэй сүмэ — мүнөө үе болотор Хитадта хадагалагдаһан эгээн эртын барилга ( I зуун). Цзинаниин хажууда Тайшань «арюун уула» байрлана.

Категори:Шандун
Категори:Хитадай хотонууд
Нанжин

**Нанжин** (; **Нанкин**; , *Наньцзин*), үзэгшэлбэл — «Урда ниислэл хото»), Хитад Уласай хото ба Хүхэ мүрэнэй адагай дэргэдэ уһанай боомто. Цзянсу можын засаг захиргаанай түб мүн. Хүн зониинь 8 118 мянган ажаһуугшадтай (2013). Хитадай томо эдэй засагай болон соёлой түб мүн. Шухала тээбэриин уулзабари. Нанжинай дотор Хүхэ мүрэн дээрэ хоёр шаталалтай түмэр замай-автомашинын хүүргэ бии. Машина бүтээлгэ (станок бүтээлгэ, турбиностроение, үйлэдбэрилгэ электрорадиоаппаратурын, ашаанай автомашинын, хүдөө ажахын үйлэдбэрилгэ), Түмэрлиг, химиин, нэхэмэлэй, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри, барилгын материалые үйлэдбэрилгэ. Дулаанай сахилгаан станци. Нанжин — болбол Хитадай эрдэм ухаанай болон соёлой түбүүдэй нэгэн. Хотодо Хитадай Эрдэм ухаанай Академиин һалбари, ехэ һургуули бии. Түүхын болон хотын музейнүүд. Ажаглалтын газар. Ботаникын сэсэрлиг. Сунь Ятсенэй мавзолей.

## Түүхэ

Нанжин  472 ондо байгуулагдаһан юм. Түүхын саг үе бүри янза бүриин нэрэтэй байгаа — *Цзиньлин, Молин, Цзянье, Цзянькан, Цзяннин* гэхэ мэтэ. III зуунһаа эхилээд, хэдэн томо феодал уласуудай ниислэл хото (III зуун жэлдэ Чу уласай хэһэг; IV—VI зуунда Зүүн Цзинь, Сун, Ци, Лян, Чэнь уласууд). Мин уласай эхин үедэшье Хитадай ниислэл хото байгаа (1368 онһоо 1421 хүрэтэр).

1421 онһоо 1911 хүрэтэр — Цзяннань амбан сайдай түб (Цзянсу, Цзянси, Аньхой можын түб). 1842 ондо Нанжинда Манжанууд болон Британиин гүрэнэй хоорондо байгуулһан түрүүшын хэрээ (1842 оной Нанжингай хэрээ) Европын наймаашадта Манжын Цингэй табан боомтые «нээбэ».

1853—64 оной хоорондо Нанжин *Тяньцзин* гэжэ нэрэтэй байгаад («Тэнгэриин ниислэл хото»), тайпингай буһалгаашадай ниислэл байгаа. Буһалгааниие дараһанай һүүлдэ хотодо бараг бүхыл хүн зониинь үхэбэ. Һандархай ба галдагдаһан Нанжин соо тахал болоо. Хожомынь Цингэй засагай газарай захиралтаар, тэндэхи ажаүйлэдбэриие (хүбэн дабуунай нэхэмэл болон шаазангай үйлэдбэрилгэ) һэргээхын түлөө Нанжинда Хитадай ондоо можынхи зониие нүүлгэбэ.

1911—1913 оной хоорондо Нанжин Синьхайн хубисхалай гол түбэй нэгэн. 1911-һаа 1912 болотор Сунь Ятсенэй түрүүшын засаглалай резиденци ба Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Уласай ниислэл. 1912—1927 ондо Цзянсу можын засаг захиргаанай түб. 1927—37 болон 1946—49 ондо Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Уласай засагай газарай һуудал. 1937—45 ондо японой эзэмдэлгэ доро байгаа. Япон сэрэгүүд олон юрын эрхэтэдые хидажа, 1937 ондо эндэ Нанжингай ехэ алалга болоо.

## Зүүлтэ

Категори:Хитадай хотонууд
Кабул

**Кабул** (), Афганистанай ниислэл хото, Кабул можын засаг захиргаанай түб. Тээбэриин уулзабари. 3 071 400 ажаһуугшад (2011). Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Автомашина заһабарилгын, механикын болон эм зүйн үйлэдбэринүүд, гэр барилгын комбинат, металл эдлэл үйлэдбэрилгэ, хүнгэн болон хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. Ехэ һургуули. Үндэһэтэнэй эрдэм ухаанай академиин түүхын-хэлэзүйн академи. Музей.  II зуун жэлдэ түрүүшынхиеэ дурдаһан байна. XVI зуунай эхиндэ Ехэ Могол уласай ниислэл хото байгаа, 1773/1774 — 1818 ондо Дуррани гүрэнэй ниислэл. Бала-Хиссар эртын бэхилэлтэ. Дунда зуунай хотын саада тээхи сэсэрлигүүд — Шах-Джахана сүмэтэй Баги-Бабур сэсэрлиг (XVII зуун жэл) гэхэ мэтэ.

Категори:Афганистан
Категори:Азиин хотонууд
Куала-Лумпур

**Куала-Лумпур** (), Малайзиин ниислэл хото, Малакка хахад аралдахи шухала эдэй засагай түб, Холбооной ниислэл нютагай засаг захиргаанай түб. 1,14 сая үлүү ажаһуугшад (1991, хотын захатай тоолобол). Тээбэриин уулзабари. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. хүнэһэнэй, металл эдлэл болбосоруулха, модо болбосоруулха ажаүйлэдбэри, каучукай болбосорол. 2 ехэ һургуулинууд. XIX зуун жэлэй 80-аад онуудһаа хотоор мэдэгдэһэн байгаа. 1880 онһоо Селангорай (гүнлиг, хожомынь можо уласай) ниислэл хото. 1946—57 оной хоорондо англиин колони болохо засаг захиргаанай түб. 1957—63 оной хоорондо бэеэ дааһан Малай холбоото уласай, 1963 онһоо Малайзиин ниислэл хото. Хитад гэр байшангууд болон сүмэнүүд, мечетьнүүд, малайн болон энэдхэгэй гэр байшангууд; мүнөөгэй барилганууд, дурасхалнууд, сэсэрлигүүд, XX зуунай дунда байгууланхай Петалинг-Джая гэжэ нэрэтэй дахуул хото.

Категори:Азиин ниислэлнүүд
Куньмин

**Куньмин**, (), Хитадай зүүн-баруун хэһэгтэ, Юньнань үндэрлигтэ 1892 үндэртэ, Дяньчи нуурай хойто эрьеын хажууда  Паньмунцзян мүрэнэй хүбөөндэ байрладаг хото, Юньнань  можын засаг захиргаанай түб мүн. Хүн зониинь 967,9 тыс ажаһуугшад (2004), хотын захатай тоолобол 2,2 сая ажаһуугшад.  Шухала тээбэриин уулзабари. түмэрлиг, машина бүтээлгэ, химиин, нэхэмэлэй, арһанай, хүнэһэнэй гэхэ мэтэ ажаүйлэдбэри. Уламжалалта дархалалгын үйлэдбэрилгэ (хибэс, һэеы бүтээлнүүд). Юньнаниин ехэ һургуули . Хитадай Эрдэм ухаанай Академиин һалбари. Ботаникын сэсэрлиг. Саг уларилай курорт. Үбэлынь маша зөөлэн байдаг дээрэһээ Куньмин «мүнхын хабарай хото» (春城) гэжэ нэрэтэй байна. 1 һарын дундажа температура +9,7 °С, зунда дулаан болон наратай (6 һарын дундажа температура +20,2 °С), 1095 мм шииг нойтонтой. Хотын дотор Цуйху нуур (Оюу нуур) байрлана. Куньмингай тойрондо — амаралтын газарнууд. 

Категори:Юньнань можо
Категори:Хитадай хотонууд
Улаан арми

**Ажалша таряашадай Улаан арми** (**АТУА**, , *РККА*) гээшэ Зүблэлтэ холбоото уласай зэбсэгтэ хүсэнэй хуурай замай бэе бүрилдэхүүниие нэрлэдэг нэрэ болон тэрэниие 1946 онһоо хойшо **Зүблэлтын арми** () гэжэ нэрлэдэг байба. Зүблэлтын зэбсэгтэ хүсэнмиинь хуурай замай, агаарай сэрэгэй, тэнгисэй гэһэн үндэһэн гурбан түрэлэй сэрэг бүхы бүрилдэхүүнтэй байгаа. Зүблэлтын арминь тухайн үедээ дэлхэйн эгээн хүсэрхэг зэбсэгтэ хүсэндэ тоосогдожо байһан ба (3-4 сая оршом албан хаагша) Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда Германи ба Япониие илахада гол үүргэ гүйсэдхэһэн юм.

Категори:Ородой түүхэ
Канпур

**Канпур** (), Уттар-Прадеш можо уласта Хойто Энэдхэгтэ Ганга мүрэнэй зүүн эрьедэ оршодог хото. Хүн зониинь 2 767 031 ажаһуугшад (2011), хотын захатай тоолобол 2 920 067 ажаһуугшад.

Шухала тээбэриин уулзабари, ниидэхэ онгосын буудалтай. Томо ажаүйлэдбэриин түб. Нэхэмэлэй (хүбэн дабуунай, нооһоной), арһан гуталай, металл эдлэл болбосоруулха, химиин, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. Машина- болон ниидэхэ онгосо барилга, электроника. Ехэ һургуули (1966 ондо байгуулагданхай) гэхэ мэтэ дээдэ һургуулинууд. 
1801 ондо англишуудай эзэлэгдэһэн болотор Канпур хото анхандаа Ауд гүнлигэй заахан тосхон байгаа. 1857—59 оной сипайн буһалгаанай түбүүдэй нэгэн, Нана-сагиб (жэнхэни нэрэнь Данду Пант) Британида эсэргүү хүдэлөөниие толгойлбо.

## Зүүлтэ

Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Катманду

**Катманду** (), Балбын ниислэл хото (1769 онһоо; XVI зуун хүрэтэр Кантипур нэрэтэй байгаа), Гималайн уулын хоорондохи хүндыдэ Багхмати голдо (Ганга мүрэнэй һаба), 1360 м үндэртэ байрлана. Тээбэриин уулзабари. 419 мянган ажаһуугшадтай (1991). Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. хүнгэн болон хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри, дархалалга. Ехэ һургуули, Хаанай академи. Үндэһэтэнэй театр болон музей, Нумизматикын музей. Буддын шажанай түб. Катманду хажууда — Бодхнатх субарга болон Сваямбхунатх уран барилгын ба хүшөөгэй комплекс ( III —  IX зуун), Пашупатинатх сүмын комплекс (XIII зуун жэлдэ байгуулагдаһан юм).

Тэрэ хото үзэсхэлэн һонин юумэнүүдээрээ, гоё һайхан хүшөө дурасхалнуудаараа гайхуулдаг. Гоё һайхан хада уула хотые зүг бүриһөөнь тойронхой. Хотын алишье талада ябахадаа олон янзын хубсаһатай зониие, мүнөөнэйшье, эртэ урдыншье байдалые хаража болохо. Дарбар талмай — хотын хуушан хубиин түбэй талмай.

## Галерей

Kathmandu-Ausblick-08-aus Vaishali-Hotel-West-2007-gje.jpg
Kathmandu-Asan-38-2015-gje.jpg
Kathmandu-Dhwaka Bahal-08-Getreide-2007-gje.jpg
Kathmandu-Dinner-24-Musiker-2013-gje.jpg
Kathmandu-Indra Chowk-18-2013-gje.jpg
Kathmandu-Menschen-22-Kinder vor Shiva Parvati-2015-gje.jpg
Kathmandu-Menschen-46-Tempel-Mann-2013-gje.jpg
Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-24-Pancamukhi Hanuman Mandir-2014-gje.jpg
Kathmandu Durbar Square, Shiva Parvati Temple, Lions, Nepal.jpg
Kathmandu, Nepal, Streets of Thamel.jpg
Kathmandu Durbar Square, Temple 2, Nepal.jpg
Kathmandu, Nepal, Kaathe Swyambhu, Buddhist monks.jpg


## Зүүлтэ

Категори:Азиин ниислэлнүүд
Терроризм

**Терроризм** ( — «аймшаг») гээшэ хубисхалта болон экстремис агуулгатай хүсэрхэйлэлэй (илангаяа хүн зониие алаха, хулгайлха, барисаалха г.м.) гэмтэ хэрэг мүн. Хуули буса бүлэглэлэй бэлэдхэн ябуулжа бай террорис үйлэдэлынь засаглалай ноёрхолой абаргүй байдалые харуулха гү, али засаглалай байгуулгаһаа һүрэг үйлэдэл ябуулхые үрхидхэн тухирхада оршоно. Эдын али али эрхэ барижа бай улас түрын засаглалай байгуулгын талаар олон ниитэдэ һүрэг һанал сэдьхэгдэл бүридүүлхэ зорилго агуулжа байдаг.

Юрэнхыдөө хэлэбэл, гүрэн түрын бодолгын, шажан, үзэл һурталай зорилгынгоо түлөө, тэрэнэй дотор ниигэмые гү, али тэрэнэй тодорхой хэһэгые айдаста абтуулхаар хархис хүсэрхэйлэл хэрэглэхые терроризм гэнэ.

Категори:Улас түрэ
Антонио Вивальди

**Антонио Вивальди** (; 4.3.1678, Венеци, ‒ 28.7.1741, Венэдэ хүдөөлэгдэһэн), Италиин хүгжэмэй зохёолшо, хиилшэн, багша. Джованни Легренциин (зохёолго) ба өөрынгөө эсэгын Джованни Баттистын (хиил) һургаба. 1714 ондо оркестрые ба Венециин «делла Пиета» консерваториин хорые ударидаба. Вивальди хадаа ‒ шэнэ драматизировалһан (Ломбардиин) гүйсэдхэлэй аргые баталһан Италиин хиилэй уралигай эгээн шухала түлөөлэгшэ юм. Тэрэнэй соло зэмсэгэй концертын жанрые бүтээбэ, хиилэй виртуозой техникын хүгжэлтэнь ехэ нүлөө үзүүлбэ. Кончерто гроссо нэрэтэй ансамбль-оркестрын концертын дархан мүн. 40 оршом оперонуудай зохёолшо, кантата, симфонинуудай зохёолшо; 460 үлүү концертнууд, энэ дунда программатай симфониин хүгжэмэй дээжэ болохо «Жэлэй уларил» гэһэн 4 хиилэй
концертнууд ороно; сүмэ церковиин бүтээлнүүд.

## Хүгжэмэй хэһэгүүд
: *Ogg Vorbis формадаар хадагалагдаһан хүгжэмэй хэһэгүүд*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Италиин хүгжэмэй зохёолшод
Джованни Пьерлуиджи да Палестрина

**Джованни Пьерлуиджи да Палестрина** (; 1525 оршом, Палестрина, Римэй хажууда, — 2.2.1594, Рим) Италиин хүгжэмэй зохёолшо, Римэй полифониин һургуулиин толгой. 1544—51 оной хоорондо Палестрихотын гол церковиин органист ба капельмейстерээр ажаллаба. 1551 онһоо хойшо Римдэ (тодорхойгоор хэлэбэл, папын капеллэдэ, Санта-Мария Маджоре церковьто, Сикстын капеллэдэ) ажаллаба. Палестринын уралиг гол түлэб а капелла һүнэһэлиг найрал дуунай хүгжэмтэй холбоотой. Тэрэнэй тунгалаг, үгые хиртэшэгүй полифониин ялагар дээжые зохёоһон байна. Тэрэнэй хүгжэмынь полифониин ба гармониин хуули тогтоомжын тэнсүүри илгаруулна. Палестринын уралигта драматизм ба хурса контрастнууд хари байгаад, тэрэнэй хүгжэмынь тайбан ба бисалгал шанартай. Палестришэнэ, тодо ба пластик элирхылэлые хүрэжэ шадаа. Игээд ПалестриXVI-XVII зуунай хилэдэ болоһон найруулгын эрьелтын сэгые бэлдэбэ. Палестри100 үлүү мессэ, 180 оршом мотет, магтаал, магнификат, һүнэһэлиг ба хорбоо юртэмсын мадригалнуудые бэшэһэн байна.

## Зохёолнууд

## Зүүлтэ

Категори:Италиин хүгжэмэй зохёолшод
Эдит Пиаф

**Эдит Пиаф** (, жэнхэни нэрэнь **Эдит Джованна Гассион**, 19.12.1915-10.10.1963), Франциин эстрадын дуушан, шансонье (). Ялагар хуби хүниин зүжэгшэн, Франциин уянгын улайха дуунай дархан. Дуунай үгын ба хүгжэмэй зохёолшо, өөрын намтарые бэшэбэ. Мюзик-холлдо, драмын театрда, кинодо зүжэглэбэ (энэ дунда «Нэрэгүй одон», «Париж үргэлжэлэн дуулана»).

## Кинонууд
*    1936 —  La garçonne
*    1941 —  Montmartre-sur-Seine
*    1945 —   Etoile sans lumière
*    1947 —   Neuf garçons, un coeur
*    1950 —  Paris chante toujours
*    1954 —  Si Versailles m'était conté
*    1954 —   French cancan
*    1959 —   Les amants de demain

Категори:Франциин дуушад
Днипро хото

**Днипро** (; 1926 онһоо 2016 хүрэтэр — **Днепропетровск**, *Дніпропетровськ*; 1776—1798 ба 1802—1926 оной хоорондо **Екатеринослав**, *Катеринослав*; 1796—1802 оной хоорондо **Новороссийск**, *Новоросійськ*), Днепр мүрэнэй эрье хүбөөндэ байдаг Украинын хото болон Днепропетровскын можын засаг захиргаанай түб. Түмэр замай уулзабари. 989 мянган ажаһуугшадтай (2015) тус хото Украинын дүрбэдэхи томо хото юм.

Тус хотодо — бүхы Украинын хара түмэрлигэй 6,9 % оруулна, энэ тоодо: гуурһан — 51,4 %, булад — 5,3 %, шэрэм — 5,0 %, металлопрокат — 4,4 %, кокс — 4,0 %. Хара түмэрлиг (2 түмэрлиг үйлэдбэринүүд, 2 гуурһанай үйлэдбэринүүд), машина бүтээлгэ (Хүнды даралтын, «О. М. Макаровой нэрэмжэтэ Урда машина бүтээлгын үйлэдбэри» гэһэн үйлэдбэриин холбоонууд, уулын олзобориин, түмэрлиг тоног түхеэрэмжын, станок бүүтэлгын, сахилгаан тэргын, комбайнай, радио гэхэ мэтэ үйлэдбэринүүд), химиин (пластмассын, мөөрэй бүреэһэн гэхэ мэтэ), кокс нүүрһэнэй химиин, барилха материалай, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. Украинын Эрдэм ухаанай академиин Эрдэм ухаанай түб. 38 дээдэ һургуулитай (энэ тоодо 8 ехэ һургуулинууд: Олесь Һончар нэрэмжэтэ Днепропетровскын үндэһэтэнэй ехэ һургуули, Үндэһэтэнэй уулын ехэ һургуули), 5 театрнууд (энэ тоодо оперо ба баледэй театр), 3 музейнүүд (энэ тоодо уран һайханай ба түүхын музей).

1776 ондо байгуулагданхай. Классицизмын дурасхалтай байшан болохо Потёмкиной ордон (мүнөө үедэ Оюутадай ордон; XVIII зуун жэлэй һүүл), Спасо-Преображенскын кафедратай собор сүмэ (XIX зуун жэлэй һүүл).

## Зурагай сомог


Дом органной музыки Днепропетровск 1.JPG|Брянскын Миколын сүмэ
Спасо-Преображенський собор , Дніпропетровськ, Жовтнева площа 03.JPG|Спасо-Преображенскын кафедратай собор сүмэ (XIX зуун жэлэй һүүл)
Днепропетровск. Дворец Культуры студентов..JPG|Потёмкиной ордон (мүнөө үедэ Оюутадай ордон; XVIII зуун жэлэй һүүл)
Театр Шевченко 1.jpg|Тарас Шевченкын нэрэмжэтэй Украинын драмын театр



## Зүүлтэ

Категори:Днепропетровскын можо
Категори:Украинын хотонууд
Эль-Кувейт

**Кувейт хото** (), Кувейдэй ниислэл хото, Персиин булангай баруун-хойто хэһэгтэ оршодог уһанай боомто. Хүн зониинь 32,4 мянган ажаһуугшад (2005, хотын захатай тоолобол 1 сая хүн үлүү). Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Уһа сэнгэглүүлдэг (сэбэрлэдэг), хүнэһэнэй үйлэдбэри; газар тоһоной хими; автомашина, хүргүүл, телевизор барилга; онгосо барилга болон заһабарилга. Дулаан сахилгаан станцитай. Загаһа ангуури; субад олзобори. Ехэ һургуули. Кувейтын музей гэхэ мэтэ. Хотын хажууда Файлака аралдахи эртын грек сүмын (IV зуун) үлэгдэл  олдобо.

Категори:Кувейт
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Лахор

**Лахор** (), Рави мүрэндэ оршодог Пакистанай хото, Пенджаб можын засаг захиргаанай түб мүн. 7 129 629 ажаһуугшадтай (2010). Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Нэхэмэлэй, хүнэһэнэй, химиин, металл эдлэл болбосоруулха ажаүйлэдбэри; машина барилга. Дархалалга (алтан болон мүнгэн бүтээлнүүд, уран хадхамал болон шэмэглэл). Ехэ һургуули. Түб музей, Зэбсэгэй музей. Манай эринэй эхиндэ бии болонхой. 1799—1849 оной хоорондо сикхын уласай ниислэл хото. Ордоной согсолборитой болон Субад мечеть сүмэтэй (XVII зуун) бэхилэлтэ (XVI зуун); 
XVII—XVIII зуун жэлэй Хуушан хотын мечеть сүмэтэй хана болон самхагууд.

## Газар зүй
Лахор хото Пенджаб можын нютагта, Рави мүрэнэй эрьедэ 404 дүрбэлжэн км газар эзэлэн оршдог. Энэдхэг уласай хилэһээ хэдэн километр зайтай.

## Хүн зон

## Галерей


Image:The Lahore Forts Alamgiri Gate Picture2 taken at night - July 20 2005.jpg|Лахор бэхилэлтын хаалга
Изображение:Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran.jpg|Бадшахи лалын сүмэ
Image:Badshahi Masjid at night on July 20 2005.jpg|Бадшахи лалын сүмэ һүниндөө
Изображение:Samadhi of Ranjit Singh July 1 2005.jpg|Ранджит Сингхын бунхан



## Зүүлтэ

Категори:Пакистанай хотонууд