open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гүн ухаан

**Гүн ухаан** гү, али **философи** (грек φιλοσοφία) — хорбоо юртэмсэ ба хүнэй ниигэмэй мүн шанар, түүншэлэн хүнэй амидаралай утга ушарай талаар эсэслэн тунгаажа, али болохо түгээмлээр зүбшөөрэгдэхүйсэ тайлбарые хайжа һудлаха ухаан юм.
 
Гүн ухаан гэдэг грек хэлэнэй "φίλος" гү, али дураха, "σοφία" гү, али сэс мэргэн гэһэн хоёр үгэнэй ниилбэрһээ гаралтай болоод "сэс мэргэндэ дураха" гэдэг утгаар хэрэглэгдэжэ байба.

Гүн ухаан гэдэг боло бидэ улам илүү мэргэн ухаантай болохо, өөрыгөө гүн Гүнзыгэй ухамсарлан улам һайн хүн болохо зорилгоор үйлдэжэ, үнэлжэ сэгнэжэ, оюун дүгнэлтэ гаргажа байгаа тэрэ аргые бүтээлшэ шүүмжэлэлтэйгээр, системтэй шэнжэлэн һудлха ябадал юм.
 
Анханай агуу ехэ гүн ухаантан Сократ гүн ухаан боло амидаралай һонголто, үйлэ ажалалгаа болон сэтгэн бодохын зүб заршимые олохо зорилготой өөрыгөө шүүмжэлэлтэйгээр танин мэдэхэ үйлэ ябаса мүн гэжэ үзэжэ байба. Сократ асуулта-харюултын аргандаа өөрын алдаа болон юм мэдэхэгүй байгаагаа хүлээн зүбшөөрдэггүй зоной бэеэ тооһон бодолые бута сохихын тулда югөөдэлые ашиглаһан юм.

## Гүн ухаан дахи хоёр үндэһэн уламжалал
# **Хүнэй шэнжэ шанарые шэнжэлэн һудалха**
# **Байгаали юртэмсые һудалха** - Байгаалиие һудалһан эртэнэй гүн ухаантад атом болон түүнэй олон талын тухай оршин үетэй нэлээд ойролсоо онол һургаал гаргажа байгаа.

17, 18-р зуунда гүн ухаантад гүн ухаан дахи хоёр уламжалалые хүные шэнжэлхэ ябадалда абаашажа нэгэтхэн байгаалиие танин мэдэхэ бидэнэй мэдэлэгэй зааг хизаарые тодорхойлхые оролдоһон. Энэ шэнэ хандалага Декартһаа эхилжэ хүгжэлэй дээдэ оргилиинь Кант болоһон.

Гүн ухаантадай дотор философидо эсэргүү байра һууритай зон байһан. Гүн ухаан аша холбогдол багатай зүйлэ һудалдаг, болбол жэнхэни бэшэ хуурамша асуудалаар оролдодог, болбол оршин тогтоножо байгаа улас түрын байгуулалагые зүбтэгэхэд лэ үйлшэлдэг гэхэ мэтээр буруутгадаг байба. Манай үедэ гүн ухааные хамагай хайра найрагүй шүүмжэлһэн хүнэй нэгэ Австриин гүн ухаантан Витгенштайн байһан юм.

Мүн гүн ухаан хүн өөрыгөө танижа мэдэхэ һонирхолтой һалбари юм. Энэ һалбарида өөрыгөө яагад эндэ байгаае юу хэхые хүсэжэ байгаагаа ойлгохогүй хүндэ илүү тохиромжотой. Тэдэнэй амидаралда энэ һалбари тодорхой зорилготой баһа яаруу бэшэ уужуу болгоно. Гэхэдээ зүбхэн иимэ зондо зорюулһан юм бэшэ бүхы хүндэ нээлтэтэй

## Мүн үзэхэ
* Улас түрын гүн ухаан
* Урлагай гүн ухаан
* Шажанай гүн ухаан
* Танин мэдэхүйн онол
* Метафизика ба Оюун ухаанай гүн ухаан
* Мүнхэ тэнгэриин гүн ухаан

## Зүүлтэ

Категори:Философи
Категори:Шэнжэлхэ ухаан
Рене Декарт

**Рене Декарт** (; , 1591 оной 3 һарын 31 - 1650 оной 2 һарын 11) — Франциин тоогой ухаантан, гүн ухаантан, бүдэй зүйшэ, физиологиин эрдэмтэн болоод аналитик геометриин болон оршон үеын гүн ухаанай эсэгэ, бүдэй зүйн үзэгдэлэй «рефлексын механизмые» нээһэн габьяатан юм.

Франциин «Эндр и Луара» хэмээхэ гол дагууха нютагай тосогоной хуралай гишүүнэй хүбүүн болон түрэһэн байгаа. Нэгэ наһатайда эхэ өөд болоһон болоод арбан нэгэн наһатайдаа Ла-Флешиин дунда һургуулида орожо һуралсажа байһан. Эсэгэ хуули болгохые хүсэһэн тула 1616 ондо хуулиин мэргэжэлэй дээдэ һургуулида һуралсахаар ороһоншье түдэ удалгүй гарша 1618 ондо Морис Оранскайн армида сэрэгэй алба хаахаар ябажаа байһан. Энгэжэ ябахадаа Даниин эрдэмтэн Исаак Бахмантай танилсан Тооной ухаан, гүн ухааные һудлаха боложо байһан. 1619 оной арбаннэгэдүгээр һарын 11-ндэ аналтик геометриин үндэһые табижа байһан. Түүнһээ хойшо Декарт гүн ухааные хамтатган һудалжа, олон арбан ном бэшэһэнэй доторһоо «Оюун һанаагаа ударидаха» Regulae ad directionem ingenii(1626-1628), «Дэлхэй ба хүн» Le Monde and L'Homme(1630-1633), «Арга зүйн бодорол» Discours de la mйthode(1637), «Гүн ухаанай эхилэл»Meditationes de prima philosophia(1641), «Гүн ухаанай заршим» Principia philosophiae(1644) зэрэг нь алдартай юм.

«Материалист физикиин» һудалгаае хэхэдээ субьективые анхадагша, обьективые хоёрдогшо болохые табижа идеалист үзэлтэй болохоо харюулһан юм.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

**Дүрэһэ бэшэлэг**
*''Bernard Williams interviewed about Descartes on "Men of ideas"''
**Юрэнхы**
*''Discourse on the Method''  at Project Gutenberg
*Selections from the ''Principles of Philosophy''  at Project Gutenberg
*Detailed biography of Descartes
*Descartes featured on the 100 French Franc banknote from 1942. 
*More easily readable versions of ''Meditations'', ''Objections and Replies'', ''Principles of Philosophy'', ''Discourse on the Method'' and Correspondence with Princess Elisabeth.
*1984 John Cottingham translation of ''Meditations'' and ''Objections and Replies''.
*Renй Descartes (1596–1650) Published in *Encyclopedia of Rhetoric and Composition* (1996)
*Original texts of Renй Descartes in french  at La Philosophie
*Descartes Philosophical Writings tr. by Norman Kemp Smith at archive.org
*Studies in the Cartesian philosophy (1902) by Norman Kemp Smith at archive.org
*The Philosophical Works Of Descartes Volume II (1934) at archive.org
**Стэнфорд нэбтэрхы толи**
*Renй Descartes
*Descartes' Epistemology
*Descartes' Ethics
*Descartes' Life and Works
*Descartes' Modal Metaphysics
*Descartes' Ontological Argument
*Descartes and the Pineal Gland
*Descartes' Physics
*Descartes' Theory of Ideas

Категори:Франци
Зигмунд Фройд

**Зигмунд Фройд** (, 1856 оной 5 һарын 6 – 1939 оной 9 һарын 23) — Австриин мэдрэлэй эмшэ (мэдрэлэй системай үбшэнгые эмшэлдэг хүн юм) мүн алдарт сэдьхэл зүйшэ байһан юм. "Психоанализмын эсэгэ" гэдэгээр маша олон хүн түүниие мэдэдэг. Монголшууд Фройд гэдэгшье герман хэлээр **Фройд** гэжэ дуудагдадаг тула Фройд гэжэ бэшэхэ зүб юм.

Түүниие анха **Зигмунд Шломо Фройд** гэжэ дуудадаг байһан болобошье тэрэ 21 наһатайдаа нэрээ Зигмунд Фройд болгон өөршэлһэн.

Зоной ухамсаргүй хэдэг үйлэдэлые шэнжэлхэ ухаанай аргаар хамагай анха һудалһанаараа Фройд сэдьхэл зүйн һалбарида шухала байра һуури эзэлдэг. Ухамсаргүй гэдэгэнь хүнэй бодолой нэгэ болоод мэдэгдэдэгүй мүн амархан ударидажа болдогогүй сэдьхэл мэдэрэлэй хэһэг юм. Ехэнхи хүн тэрэнэй энэ байра һууритай эблэрдэггүй байһан болоод Фройд зондо өөрэһэдынхэ мэдэгдэдэггүй далда бодол байдаг гэжэ үзэдэг байһан юм.

Анханай номоо бэшээд тэрэ Марта Белнэй гэдэг эмэгтэйтэй гэр бүлэ болоһон. Тэдэнхы 6 хүүгэдтэй байһан болоод хамагай багань болохо Анна Фройд мүн алдартай сэдьхэл шудалааша болоһон юм.

Фройд хүнэй хамагай шухала амида ябаха хэрэгсээнэй дараа сексай хэрэгсээ маша шухала гэжэ бододог байһан. Энэ хэрэгсээе тэрээр либидо гэжэ нэрлэһэн. Тэрээр хүн өөрыншье мэдэлгүй зарим зүйлые хэдэг либидогой үйлшэлэлһээ болодог гэжэ үзэдэг байһан.

Фройд 1930-аад оной үедэ Германида амидарша байба. Тэрэ Жүүд үндэһэтэн байһан ушар Хитлер түүндэ дургүй байһан юм. тэрэнэй номнуудые олоной нюудэн дээрэ галдан шатаалгажа байһан байна. Нацистуудай зарим түүниие хороохые хүсэдэг байжа байһан.

## Бусад вебсайтууд

* Лондон дах Фрейдийн музей
* Фрейдийн ажил амьдрал

## Зүүлтэ
Иммануил Кант

**Иммануил Кант** (; 1724 оной 4 һарын 22 — 1804 оной 2 һарын 12) — Германай гүн ухаантан, зохёолшо байба.

## Кантын гүн ухаан

### Юрэнхы ойлголто
Кантын гүн ухаанай сэдьхэлгээнэй хүгжэлые хоёр үедэ хубаажа болоно. Нэгэдэхи үе 1870-аад ониие хүрэтэрхи үе болоод энэ үедэ Кант онолой шэнжэлхэ ухаанай хубида туршалгын баримтые харгалзахагүйгөөр философиие ухаанаар болобсоруулжа үндэһэлжэ болоно гэжэ үзэһэн.
Хоёрдохи үе 1870-аад оной эхинһээ хойшохи үе болоод энэ үедээ үзэгдэлые юумэнһөө хатуу зааглахые оролдоһон.

Категори:Германиин гүн ухаантад
Категори:Германиин зохёолшод
Аристотель

**Аристотель** (; MЭҮ 384 — 322) бол эртэнэй Грекай гүн ухаантан Платонай шаби юм. Гэхэдээ Аристотель Платонай һургуулиһаа тусгаарлажа Афинда өөрын бэе дааһан һургуули лицей байгуулжа «Физика», «Метафизика», «Оюун һанаанай тухай», «Аналитика», «Категори», «Улас түрэ» зэргэ алдарта зохёолуудаа бэшэһэн болоод ниитэ 150 оршом бүтээл туурбижа һэн. Аристотелиин зохёолууд нэбтэрхы толи бэшэгэй шэнжэтэй болоод маша үргэн хүрээтэй асуудалые гүнзэгэй абашье хамарһан байдаг юм.

## Холбооһон
* 

## Зүүлтэ

Категори:Эртын Грециин гүн ухаантад
Дохолон Тэмүр

**Тэмүр** (Монгол бэшэг: ), мүн **Дохолон Тэмүр** (Перс: تيمور لنگ *Тимүр-э-ланг*) гү, али *Түмэр* — боло Монголшуудай Барулас обогой хүн бэлэй. Тэрээр Мавереннахрда өөрын уласые байгуулжа, Үгэдэй хаанай угсаанай Сюрьгатмишь, Махмуд нарые хаанаар үргэмжилжэ байгаа. Тэмүр эмир солтойгоор түрын эрхиие барижа байба. Тэмүр Иран, Сири, Кавказай уласуудые байлдан дагуулаа. Мүн Алтан Ордон, Ойрхи Дорнод, Моголистан, Энэдхэг, Шэбэр рүү добтолгоон үйлдэжэ байба. 1405 ондо Тэмүр Минь уласые дайлахаар ябажа байхадаа наһа бараа. Нэгэн удаагиин тулалдаан хүлөө гэмтээн дохолон болоһоһоо Дохолон Тэмүр гэжэ түүхэндэ мүнхэрээ.

Хүүгэд байхааһаа сэрэгэй хэрэгтэ амидаралаа зорюулахаар шиидэжэ даһагал һургуулилда хэжэ 12 наһатайһаа эсэгээ даган дайн байлдаанда оролсожо эхилээ. Лалын шажаные шүтэдэг байһан узбекүүдтэй тэмсэхэд багагүй үүрэг гүйсэтгэжээ.

## Зүүлтэ

Категори:Иранай түүхэ
Категори:Казахстанай түүхэ
Категори:Узбекистанай түүхэ
Һара

**Һара** () гү, али **Дабаа** (; ; тэмдэг: ) дэлхэйн ганса байгаалиин дахуул, наранай аймагай табадахи томо дахуул юм. Дэлхэйн түб һарын түбһөө аласлаха дундажа зай 384,403 км гү, али дэлхэйн диаметрһаа гуша дахин ехэ. Энэгүүр системын массын түб (барицентр) дэлхэйн гадаргаһаа 1,700 км гүндэ гү, али дэлхэйн радиусай дүрбэнэй нэгэ зайда оршоно. Һара дэлхэйе 27.3 үдэр бүри нэгэ тойродог ба Дэлхэй-Һара-Наранай системын үетэ өөршэлэлтүүдэй уламһаа һара дэлхэйһээ олон олон хэлбэритэй (29.5 үдэр бүри үелдэг, үзэгдэхэ орбитын үе) харагдадаг байна.

Һарын диаметр дэлхэйн дүрбэнэй нэгэ оршом бай 3,474 км юм. Тиихэдэнь һарын гадаргын талмайнь дэлхэйн арбанай нэгэ, хуурай газарай дүрбэнэй нэгэтэй гү, али ойролсоогоор АНУ, ОХУ, Канадын ниитэ нютаг дэбисхэртэй тэнсэнэ. Эзлэхүүн дэлхэйн 2 хуби, гадарга дээрэхи татаха хүсэниинь дэлхэйн гадарга дээрэхи татаха хүсэнэй 17 % байдаг ажаа.
Һара дээрэ хүмүүн анха 1969 ондо 11-р Апполо газардаһан болоод одоогоор хүмүүнэй ошоһон ганса одон ороной бэетэ юм.

## Зүүлтэ

Категори:Наранай аймаг
Нью-Йорк хото

**Нью-Йорк хото** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай хамагай ехэ хүнтэй хото, дэлхэйн дүрбэдэхи томо хотонуудай бөөгнэрэл болохо Үргэн Нью Йоркгай гол хото юм. Энэ хото Нью Йорк Можо Уласай зүүн эрэг дээрэ оршохо болон түрүүшынхиеэ 1625 ондо голландшууд худалдаанай база бологон байгуулһан. 1790 онһоо АНУ-ай хамагай томо хото болоһон. Мүн 1785 онһоо 1790 он хүрэтэр АНУ-ай ниислэл байгаа. Нью Йорк хото дэлхэйн худалдаа, санхүүгай шухала түбүүдэй нэгэ болон мэдээсэл, болбосорол, үзбэр үйлшилгээ, соёл уралиг, хубсаһанай загбар, сурталшалгаанай һалбаринуудта ехэд нүлөө үзүүлдэг. Нью Йорк олон уласай хэрэг ябадалда шухала байра һуури эзэлдэг болон Нэгэдэмэл Үндэһэнэй Байгуулгын түб байра эндэ байрлана.

Нью-Йорк хото Бронкс, Бруклин, Мэнхэттэн, Куинз, Стэйтен Айлэнд гэһэн табан дүүргэ гү, али бороутай. Эдэгээр можо уласай Бронкс, Кингс, Нью-Йорк, Квинз, Ричмонд каунтинуудтай ижил. 789,43 км² газар нютагта 8,2 сая хүн амитайгаараа Нью-Йорк хото АНУ-да хүн амын нягташалаараа тэргүүлдэг.

Хотын гол газарнууд олон уласта алдартай. XIX зуунай һүүл, XX зуунай эхин үедэ ерэһэн сая сая тооной сагаашанарые Эрхэ сүлөөнэй хүшөө угтан абашье байба. Урда Мэнхэттэндэхи Уолл Стрит Дэлхэйн хоёрдугаар дайнһаа хойшо дэлхэйн шухала санхүүгийн түб болоһон болон Нью Йоркгай хүрэнгын биржэ байрладаг газар юм. Эмпайр Стэйт Билдинг болон хуушын Дэлхэйн Худалдаанай Түбэй хоёр барилга зэрэг олон үндэр барилгууд байрлажа байгаа.

Нью Йоркдо олон соёлой хүдэлөөнүүд бии боложо хүгжэһэн. Эндэ; удха зохёол, ураг зурагай һалбарида Харлемай сэргэн мандалда, зурагда абстракт экспрессионизм, дуунда хип хоп, панк, сальса, Тин Пан алли гэхэ зэрэг урасхалнууд үүдээ. Бродвейн театр эндэ оршодог.

2005 ондо хотодо бараг 170 хэлээр ярилсажа байһан болон ниитэ хүн амынхэ 36 % АНУ-һаа өөр уласта түрэжээ.

Нью-Йорк хото түүхынхээ ябасада олон ара нэрэтэй болоһон байна. Хото бүхэлдээ Готтам, Томо алим (*The Big Apple*) гэгдэдэг боло театрын түб болохо Бродвей Гол мүшэр (*The Main Stem*), Ехэ сагаан зам (*The Great White Way*) эсэбэл Реалто (*The Realto*) гэгдэдэг байна. Нью Йорк заримдаа зүгээр лэ «Хэзээшье унтадаггүй хото» (*The City That Never Sleeps*) хэмээгдэдэг.

## Газарзүйн байрлалга
Нью-Йорк хото АНУ-ай зүүн хойто хэһэг гү, али Нью Йорк можын зүүн урда хэһэгтэ 10 сая хүн амитай оршодог болон Бостон хото болон Вашингтон хотын дунда байрладаг. Байгаалиин тогтосо боомдо руу, мүн Атлантын далай руу урдадаг Хадсон голой эхэ һорболжо дээрэ байрлаһан тус хотые худалдаанай хото болгон хүгжүүлхэдэ гол нүхэсэл болоһон. Нью Йорк хото Мэнхэттэн, Стайтэн Айлэнд болон Лонг Айлэнд гэһэн 3 арал дээрэ байгуулдаһан газар хомсодоод хүрэжэ байгаалиин зэрэгсээ хүн амын үндэр нягтаралай асуудалтай тулгардажа байна.

## Холбооһон
* NYC.gov — Нью Йоркийн албан ёсны сайт
* NYCvisit.com — Аялал жуулчлалын албан ёсны сайт
* NYCityMap — Нью Йорк хотын интерактив газрын зураг — метроны буудал, хаалгатай
* 

## Зүүлтэ


Категори:Америкын Нэгэдэһэн Уласай хотонууд
Платон

**Платон** (; буюу "үргэн" гэһэн утгатай үгэ MЭҮ 428 — 348) бол эртэнэй Грекай гүн ухаантан Сократай шаби юм. Гэхэдээ Платон Сократай һургуулиһаа тусгаарлажа Афинда өөрын бэе дааһан һургуули лицей байгуулжа «Бүгэдэ Найрамдаха Улас», «Федр», «Тимей», «Федон», «Критон».

Тэрэнэй шаби Аристотелиин хамтаар Платон байгаалиин гүн ухаан, шэнжэлхэ ухаан, баруун гүн ухаанай үндэһэ һууриие табяа.  Платон анха Сократын шаби байһан болоод Платонай сэтьгэлгээ маша ехэ нүлөөлээ.

Платонай бэшэгэй болобсорол Сократын диалогтань тусгалаа олоһон байдаг. Гушан табан диалог, 13 захидалые Платон бэшэһэн гэжэ үзэдэг байһан болобош оршон үедэ эрдэмтэд заримыень жэнхэни буса гэжэ һэжэглэжэ болоо. Платонай бэшэһэн бүтээлүүд хэд хэдэн маягаар хэблэгдэжэ ерэһэн; энэнь Платонай бэшэһэн бүтээлэй нэрын талаар хэд хэдэн конвенци бии болоход хүргээ.

Платон байгуулһан академидаа багшалжа байһан бараг һэжэглээгүй болобош, тэрэнэй диалогуудай һургалтын функци мүнөө хүрэтэр тодорхой мэдэгдээгүй юм. Платонай үеһөө хойшо диалогые янза бүриин һэдэбээр хэшээл заахад ашаглаха болоһон. Энэнэй дотор гүн ухаан, ушар ухаан, уран элидхэхэ шадабари, тооной ухаан болон бусад һэдэбээр хэшээл заахада ашаглажа ерэһэн.

## Холбооһон
* 

## Зүүлтэ

Категори:Эртын Грециин гүн ухаантад
Сократ

**Сократ** (; MЭҮ 470 — 399) болбол эртын Грециин гүн ухаантан юм. Сократ хадаа эртэ урдын Грециин гүн ухаантан, багша, сэдьхэгшэ байгаа. Тэрэ Афина хотодо түрэжэ, ажаһууһан, багшалһан намтартай. Сократ өөрынгөө үзэл бодолнуудые бэшээгүй ушар, бидэ тэрэнэй гүн ухаан тухай үсөөн мэдэнэ. Харин тэрэнэй шабинар Платон болон Ксенофонт гэгшэд Сокрадай гүн ухаан тухай баримта бэшэжэ үлдөөһэн.

Сократ «Би юушье мэдэхэгүй гэдэгээл мэдээжэ байна» гэжэ хэлэһэн оньһон үгөөрөө алдартай. Тэрэ болбол хүнэй өөрыгөө ойлгохо, сэдьхэлгээнэй зүб байхада гол анхаарал хандуулһан байгаа. Сократ «майевтикэ» гэжэ нэрлэгдэдэг багшалалай арга барилые хэрэглэжэ байһан, энэнь асуултануудые табижа, хүнэй өөрыгөө ойлгоходо туһалха арга юм.

Сократ Афина хотодо залуушуулые буруу замда оруулаа гэжэ буруушаагдажа, саазаар абахуулаа. Гэбэшье, тэрэнэй гүн ухаанай үзэл бодолнууд мүнөөшье хүрэтэр хүнүүдтэ ехээр нүлөөлжэ туһалдаг гэлтэй.

Сократ хадаа уран барималшан Софрониск һамгадые түрүүлэгшэ Фенарета хоёрой бүлэдэ мүндэлһэн юм. Сократ хадаа Афинын эрхэтэн байгаа һэн. Агуу ухаантан багадаа хүгжэм, гимнастика, грамматика шудалжа, наһаа гүйсэһэндээ эсэгэ мэтэ уран барималшан болоһон байна. Уламжалалта намтарай ёһоор, Сократ болбол Афина хото соо Акрополиин хадада байһан Граци дангинуудай хүшөө зохёоһон байгаа. Пелопонессэй дайнай Потидеягай байлдаанай үедэ Сократ хадаа шархатаһан Алкивиад жанжаниие зэбсэгтэеэ тулалдаанһаа абаашажа ами наһые абарһан намтартай. Сократ 50 наһатай байхадаа Ксантиппа гэгшэ изагууртан эхэнэртэй гэрлэжэ гурбан хүбүүдтэй болоо һэн. Сасуу үетэн Ксенофонтын бэшэһээр, Сократынхи эдэ хүбүүд абатаяа адли бэшэ, маша тэнэг бэлэй гэжэ эли. Дельфын лүндэншэ Херефон гэгшэ Сократын найза нүхэртээ Сократ Афинын эгээл ухаатай хүн гээшэ гэжэ хэлэһэн һүүлдэ, Дельфын лүндэншые буруу гэжэ лаблан гэршэлхэеэ оролдобо.  шүлэгшэ Мелет, арhашан Анит, үгэ хэлэгшэ Ликон гурбан Сократые бурхан тэнгэридэ шүтэдэггүй hүзэггүй хүн гэжэ гэмнэн зэмэлээд Сокрадые тоолгойн саазаар абахые эриһэн байгаа. Сокрадые гэмтэн мэтэ сүүдлэн шүүһэнэй үрэ дүндэ үхэлэй саазада хүртөө һэн. 

## Холбооһон
* 

Категори:Эртын Грециин гүн ухаантад
Наран

**Наран** (тэмдэг: ; Латин: *Sol*) —нь наранай аймагай түб одон болоод наранай аймагай ниитэ массын 99.86%-е эзэлнэ. Наранһаа ерэхэ энергиинь дэлхэй дээрэхи бүхы амиды бодосые тэтгэхэ ба фотосинтез болон дэлхэйн саг уларил, уурал амисхалда голлохо үүргэбшэ гүйсэдхэнэ.

Наранай ниитэ массын 74%, эзэлхүүнэй 92%-е уһантүрэгшэ, харин ниитэ массын 25%, эзэлхүүнэй 7%-ые гели бүрдүүлнэ. Наранай гадаргуугай температура ойролсоогоор 5,500 °K (5,315 °C). Нараниинь сагаан одон болон наһыень 4.57 тэрбум жэл гэжэ тоосожо байна.

Нараниинь Тэнгэриин зүйдэл галактикын түбһээ ойролсоогоор 26,000 гэрэлэй жэлэй зайда оршохо ба 217 км/сек хурдатайгаар тойрон эргэнэ.

Категори:Наранай аймаг
Категори:Одод
Шатар

**Шатар** (Санскрит: चतुरङ्ग *Чатуранга*, «дүрбэн анги»; Перс: شَطْرَنْج *Шатранж*) хоёр хүн хоорондоо тоглодог хүлэгтэ тоглоон юм. Мүнөө үедэ энэ наадан тоглоониинь дэлхэйн хэмжээнэй оюун ухаанай спорт болотороо хүгжэһэн байна.

## Түүхэ
Шатарай уг гарбалые яг таг тогтоогоогүйшье Энэдхэг, Монгол хоёрын али нэгэдэнь үүдэһэн гэдэг дээр бараг бүхы эрдэмтэд һанал нэгдэдэг.
15-р зуунай хахадаар Энэдхэг уласай http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Shatranj.jpg/250px-Shatranj.jpg Шатранг гэхэ тоглоононһоо үүдэлтэй гэжэ баһэ үзэдэг юм.

Шатар бол хоёр хүн тоглодог хүлэгтэ тоглоон юм. Найман найманай харисаатай ниитэ 64 нюдэн бүхы хүлэг дээр тоглодог. Тоглоон эхилхэд тоглогшо тус бүри доорохо зургаан зүйлэй түрэлөөр тоглодог байна. Үүндэ:
# Ноён
# Бэрсэ
# Тэргэ
# Морин
# Тэмээ
# Хүбүүн

Тоглооной зорилго бол эсэрэг талын Ноён луу добтолжо түүные дахин нүүхэ нүүдэлгүй болгохо ябадал юм.

АНУ-ай эрдэмтэдэй гаргаһан баримтаар үдэртэ шатарые 1,500,000,000 хүн тоглодог гэжээ. Үүнэй 28 % эхилэн суралсагша гү, али сурша байгаа, 71 % мэргэжлын, үлэһэн 1 % оюунай үндэр шадбартай гү, али маша ухаантай хүн ородог юм байна.

Шатар бол спортын нэгэ түрэл болоод оюунай спорт гэжэ нэрэлхэньшье элбэг байдаг.

## Дүрэм
Шатарай хүлэг 64 нюдэтэй. Шатар 32 дүрсэтэй. Хожохын тулд бүхы зүбхэн эсэрэг тоглогшынхоо ноён гэжэ нэрэлэгдэһэн дүрсые мадлахад хангалтатай.

## Хэлэхэ үгэ
Эсэрэг талын ноёные эдеэхээр байрлалда ошбол:
* Хүүгээр «цод» гэжэ цодлоно
* Тэмээгээр «дуг» гэжэ дуглана
* Бусад модоороо «шаг» («шаа») гэжэ шаглана

## Мүн үзэхэ
* Олон уласай шатарай эблэл (ФИДЕ)
* Монголой шатарай холбоо

## Зүүлтэ


Категори:Тоглоон
Хүшэлтүрэгшэ

**Хүшэлтүрэгшэ** (, ,  — «хүшэл» +  — «түрэнэб»-һээ гараһан) — химиин элемент, атомай дугаар  8, химиин тэмдэглэгээнь O. Үнгэ, үнэргүй хии. 1772 ондо анха нээгдэһэн. 

Дэлхэй дээрэ хүшэлтүрэгшэнь ехэбшэлэн бусад химиин элементуудтэй ионай, эсэбэл ковалентай холбоогоор холбогдон оршоно. Жэшээнь, уһан (H2O), сахюурай дабхар эһэл (SiO2, элһэнэй үндэһэн бүрэлдэхүүн), түмэрэй уһан эһэл (Fe2O3) гэхэ мэтэ.

### Аллотропи

* Хүшэлтүрэгшын хоёрлоһон атом (O2) ургамалай фотосинтезай үр дүнгээр үүдэдэг, агаарай үндэһэн бүрэлдэхүүн болоод бүхы түрэлэй аэробика амитад O2-оор амисхална. 
* Озон гү, али хүшэлтүрэгшын гурбалһан атом (O3) дэлхэйн агаарай мандалай дээдэ дабхаргад байха ба наранай ультраягаан туяае шүүнэ. 
* Хүшэлтүрэгшын дүрбэлһэн атом (O4) гү, али *тетраоксиген*-ые, O2 -ые үндэр даралтаар (20 ГПа) шахаха замаар гаргажа абана. Хүшэлтүрэгшын энэ аллотропинь улаан үнгэтэй, хатуу түлэбдэ оршохо ба пуужингиин түлшэндэ хэрэглэгдэхэ боломжыень һудлажа байна. Ушарань, O4 нь O2, O3 һээ элүү хүсэтэй эһэлдүүлэгшэ юм.

### Изотопнууд
Хүшэлтүрэгшын 17 изотопи (атомай массань 12-28 хүрэтэр) мэдэгдэжэ байгааһаа 16O, 17O, болон 18O гэһэн 3 тогтобортой изотопитой. 16O хамагай үргэн тархалтатай (>99.7%) изотопи юм. Бусад бүхы изотопинуудынь тогтоборгүй болоод хахад задаралай хугасаань 3 минутаһаа бага байна.

## Зүүлтэ

Категори:Химиин элемент
Категори:Металл буса
Эбилгын дасан

**Түгэс Баясхалантай Улзы Номой Хүрдын Хиид** () гү, али **Эбилгын дасан** — томо сүмэ хиидэй согсолбор, Ородой Бурханай шажанай уламжалалта бүлгэмэй түб, хамагай томо Буряад ороной Буддын шажанай бүлгэм, түүхын, уран барилгын дурсагал.
Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Уласай Дээдэ Эбилгэ һуурида байрладаг.

## Зүүлтэ

Категори:Дасангууд
Түмэр

**Түмэр** (***Fe***, ) гэжэ тэмдэглэгдэхэ, атомай дугаар 26 болохо химиин элемент юм. Мүнгэлиг сагаан үнгэтэй, үргэн тархалтатай металл. Дэлхэйн сүмын 90% оршомые, харин Дэлхэйн сарсадаста 5% агуулагдана. Дэлхэйн ниитэ массын 35% түмэр байдаг. 
 
Байгаали дээрэ түмэрэй 54Fe, 56Fe, 57Fe, 58Fe гэһэн изотопууд байдагһаа, хамагай үргэн тархалтатайнь 56Fe, (ойролсоогоор 91.754%) юм. Fe2+ иониинь биологиин бүхы бэетэдэ зайлшагүй шаардалагатай химиин элемент болоно.

## Түүхэ

Түмэрые маша эртэнһээ (манай эрын урда тээ 4000 жэл оршомһоо) хүн түрэлхэтэн ашаглажа эхилһэн ба оршон үеын гол хэрэглээнь ган гаргажа абаха юм. Түмэрые түмэрэй хүдэрһээ илгажа абаха ба байгаали дээрэ сэбэрээрээ бараг тохёолдохогүй. 

## Зүүлтэ

Категори:Химиин элемент
Категори:Металл
Уһантүрэгшэ

**Уһантүрэгшэ** (, ,  - уһан +  — «түрэнэб»-һээ гараһан) ***Н*** гэжэ тэмдэглэгдэдэг, атомай дугаариинь 1 болохо металл буса химиин элемент юм. 

Хэбиин нүхэсэлдэ үнгэ, үнэргүй. Атом жэниинь 1.00794 гр/моль, хамагай хүнгэн, оршолонг юртэмсэ дээрэхи хамагай үргэн тархалтатай химиин элемент. 

Дэлхэй дээрэ уһантүрэгшэ дангаараа маша хобор, үйлэдбэрилэлэй нүхэсэлдэ нүүрһэнуһантүрэгшэһээ илгажа абана. Уһантүрэгшэнь 3 янза байдаг ба сүмиинь 1 протонһоо тогтоһоные зүгээр уһантүрэгшэ гэхэ ба харин 1 протон, 1 нейтронһоо тогтоһоные дейтери (H) гэнэ. Харин 1 протон, 2 нейтронһоо тогтоһоные трити (H) гэдэг. Атомыень нэрлэхдээ уһантүрэгшэ, дейтон, тритон гэжэ тус тус нэрэлдэг.

## Гаргалга
### Ажаүйлэдбэри
* 1000 °C-да уһанай ууралтай конверси:
:: \mathsf{CH_4 + H_2O \ \rightleftarrows{}\ CO + 3H_2}

* 1000 °C-да уһанай ууралые шулуун нүүрһэнэй кокс дээрэхи гаргалга:
:: \mathsf{H_2O + C \ \rightleftarrows{}\ CO \uparrow + H_2 \uparrow}

*  Дабһанай уһанай хайламагай электролиз:
:: \mathsf{2NaCl + 2H_2O \ \xrightarrow{}\ 2NaOH + Cl_2 \uparrow + H_2 \uparrow}

* Катализтай уһантүрэгшын эһэлгэ:
:: \mathsf{2CH_4 + O_2 \rightleftarrows{}\ 2CO + 4H_2}

* Газарай тоһоной крекинг ба риформинг һүүлдэ.

### Лабораторида
:: \mathsf{Zn + H_2SO_4 \rightarrow ZnSO_4 + H_2\uparrow}

:: \mathsf{Ca + 2H_2O \rightarrow Ca(OH)_2 + H_2\uparrow}

:: \mathsf{NaH + H_2O \rightarrow NaOH + H_2\uparrow}

:: \mathsf{2Al + 2NaOH + 6H_2O \rightarrow 2Na[Al(OH)_4] + 3H_2\uparrow}

:: \mathsf{Zn + 2KOH + 2H_2O \rightarrow K_2[Zn(OH)_4] + H_2\uparrow}

:: \mathsf{2H_3O^+ + 2e^- \rightarrow 2H_2O + H_2\uparrow}

## Зүүлтэ

Категори:Химиин элемент
Категори:Металл буса
Зэд

**Зэд** (лат. *cuprum* үгэһээ ***Cu*** гэжэ тэмдэглэгдэдэг), атомай дугаар 29, нэгэн түрэлэй химиин элемент юм. Зэд — бэлээр дабтагдадаг, улааншаг үнгэтэй, үнгэтэ уян металл.

Зэд зөөлэн металл болоод маша һайн сахилгаан дамжуулха шадбартай тула, сахилгаан болон дулаан дамжуулагша, барилгын материал, мүн түрэл бүриин хайлаша гарган абахад хэрэглэнэ.

Зэд дээдэ ургамал, амитанай маша шухала тэжээл болобош, ехэ хэмжээнэй зэд амитан, ургамлые хордуулна. 

Хүмүүн зэдые 10,000 жэлэй үмэнэһөө хэрэглэжэ эхилһэн байна. Чили, АНУ зэргэ оронууд ехэхэн хэмжээнэй зэдэй нөөсэтэй болоод ехэбшэлэн ил уурхайһаа олборложо байна.

## Гаргалга
Зэдые зэдэй рудануудһаа болон минералуудһаа гаргална. Зэдэй гаргалгын гол арга — пирометаллурги, гидрометаллурги болон электролиз.
* Пирометаллургиин арга сульфидай рудануудһаа гаргалха болоно, (жээшэнь CuFeS<sub>2</sub>):
: ~\mathsf{ 2CuFeS_2 + 5O_2 + 2SiO_2 \longrightarrow 2Cu + 2FeSiO_3 + 4SO_2\uparrow }
* Гидрометаллургиин арга — уһа холиһон хүхэрэй хүшэлдэ гү, али аммиагай хайламагда зэдэй минералуудай хайлуулга; абаһан хайламагһаа зэдые түмэрөөр гаргана:
: ~\mathsf{ CuSO_4 + Fe \longrightarrow Cu\downarrow + FeSO_4 }
* Зэдэй (II) сульфатай хайламагай электролиз:
: ~\mathsf{ CuSO_4 \rightleftarrows Cu^{2+}+ SO_4^{2-} }

: \mathsf{ K^{-}: Cu^{2+}+ 2e \longrightarrow Cu^{0} }

: \mathsf{ A^{+}: 2H_2O - 4e \longrightarrow O_2 + 4H^{+} }

: ~\mathsf{ 2CuSO_4 + 2H_2O \longrightarrow 2Cu\downarrow + O_2\uparrow +2H_2SO_4 }
## Зүүлтэ

## Холбооһон
* National Pollutant Inventory - Copper and compounds fact sheet 
* Copper Resource Page. Includes 12 PDF files detailing the material properties of various kinds of copper, as well as various guides and tools for the copper industry.
* The Copper Development Association has an extensive site of properties and uses of copper; it also maintains a [web site dedicated to [brass], a copper alloy] .

Категори:Химиин элемент
Категори:Металл
Мүнгэн (тодоруулга)

* Мүнгэн — эгээн ехэ ликвид бараан 
* Мүнгэн (металл) — 47 атомай дугаартай үелхэ системын химиин элемент
Мүнгэн

*Мүнгэн гэһэн үгэ олон удхатай. [[Мүнгэн (тодоруулга)|Тодоруулгые]] хаража хайрлыт. Өөр удхые үзэхые хүсэбэл, [[Мүнгэн (металл)]]-ые үзэжэ хайрлыт*

**Мүнгэн** гэдэгэнь ниигэмэй болон хуули ёһоной хубида зүбшөөрэгдэдэг, бараа бүтээгдэхүүн, үйлэшэлгээ, үр ширые дараха зорюулалттай зүйл юм. Мүнгэниинь тусхай эд бараа, бүхы ниитын эквивалент гү, али бусад бүхы бараанай өөрын үнэ сэнэй эквивалент хэлбэри юм. Мүнгэнэй бараанай тодорхой эд хүрэнгэ - ниитэлэг арга хэрэгһэл солилсоог үйлэшэлхэ, бусад түүхэй эдэй үнэ сэные элирхэйлжэ байна.

Категори:Эдэй засаг
Эргэншэл

**Эргэншэл** гү, али **цивилизаци** ( — эргэнэй, эрхэтэнэй юумэн) — соёл адли удхатай үгэ; ниигэмэй ниитэ материал, оюун һанаанай хүсэлгэ. Соёл эргэншэл гэдэгэнь шажан, болбосорол, уралиг, гүн ухаан, технологи, материаллаг баялаг болон олон зүйлэй дээдэ түбшэн дэхэ ниилэмжэ юм.

Категори:Ниигэм
Категори:Соёл
Гүрэн түрын бодолго

**Улас түрэ** (монг.: *Улс төр*) гү, али **гүрэн түрын бодолго** (ород: *Политика* — ) гээшэ арад түмэн, эргэн эрхэтэд, һонирхолой бүлэгүүдэй шэдэбэри гаргаха үйлэ ябаса юм. Эндэ ниигэмэй доторхи шажанай, мэдэлгын, олзын хэрэг эрхилэгшэ үйлээр нэгэдэхэ һонирхолой бүлэгүүд ородоггүй. Харин эргэн эрхэтэдэй засаглалые багтааһан улас болон түрын үйлэ ажалые эрхилхэ шэнжэлхэ эрдэм ухаан болоод арга шадабари гэжэ үзэжэ болоно.

Ниигэмэй нэгэ бүлэг нүгөө хэһэгтэй харилсахадаа хүсэн хэрэглэхэ эрхэ дээрэ тулгуурилһан засаглалай онсогой түрэл гаража ерэхэ үеһөө улас түрэ бии болонхой. Энэниие түрын засаглал гэжэ болоно. Иимэдэ алибаа засаглалай харилсаа үйлэ ажаллалгын зүбхэн түрын эрхэ мэдэлтэй холбогдохо тэрэ хэһэгые улас түрэ гэжэ ойлгожо болоно. Түрэ улас 6000 жэлэй үмэнэ бии болоһон гэжэ үзэдэг.

## Холбооһон
Варшава

**Варшава** () — Польшиин ниислэл хото, Европын холбоон дотор 9-р томо, саятан хото юм.

Балтиин тэнгисэй эргэһээ 260 км, Карпатуудай ара бэлэһээ 300 км зайнда Висла мүрэнэй эрэгтэ д.т.дээшэ дунджаар 100 м үндэртэй 516.9 км² нютаг эдүгээ Варшава хотынхи байдаг ажа. 2010 ондо яга энэ хото 1.72 сая хүнтэй байһан. Гэхыдээ хүй дүүргииень оролсуулбал 3,000 км² нютагта 2.63 сая хүн оршон һуугшатай гэжэ үзэжэ болоно.

Варшава хото дотор автобус, трамвай, метро, сахилгаан галта тэргээр ниитые тээхэ үйлэшэлгээ байдаг. 1995 ондо ашаглалтанда ороһон метронь 23 километр урта, 21 буудалтай, ганса шугамынхи юм. Мүн Варшавада олон уласай 2 ниидэхэ буудал байдаг.

## Мүн үзэхэ
* Варшавын хэрээ

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Сайт 

Категори:Польшо
Категори:Польшын хотонууд
Категори:Саятан хото
Категори:Европын ниислэлнүүд
Софи

**Софи** — Болгариин ниислэл хото, Европын холбоон дотор 13-р томо, саятан хото юм. Витоша уулын бэлдэ оршохо тус хотонь Болгариин улас түрэ, эдэй засаг, соёл болбосоролой түб бэлэй.

Европын эртын хотонуудай нэгэн болоод **Сердика** (Serdica), **Средец** (Sredets), **Триадица** (Triaditsa) гээд нэрлэгдэжэ байһан. Хотын түүхэнь 7 мянган жэлэй тэртээгһээ улбаатай.

## Газарзүй
Софи хотонь Балкануудай хахад аралай түбдэ байрладаг тэрэнэй хүгжэл сэсэглэлтэдэ томо хуби нэмэри үзүүлбэ. Болгариин баруун хэһэгтэ, Витоша уулын бэлдэ, Софиин хүндэйдэ уулсаар хүрээлэгдэн оршоно.

Владай, Перлов зэргэ голнууд хотын дундуур урдана.

### Уур амисхал
Софинь эхэ газарай эрс тэс уур амисхалтай болоод температурын дэлисэ маша ехэ байдаг. 1936 он хүрэтэр жэлэй дундажа температура цельсиин 10.0 хэм байһан, үүнһээ хойшо 0.5 хэмээр үсөөд буй. Жэлэй хур тунадасанай хэмжээ дундажаар 650 мм.

## Зүүлтэ

Категори:Болгари
Категори:Саятан хото
Категори:Европын ниислэлнүүд
Судан

**Судан**, албан ёһоор **Бүгэдэ Найрамдаха Судан Улас** (, *ас-Судан*) нь Африка болон Арабын юртэмсын хамагай томо улас юм. Газар нютагаараа дэлхэйдэ 16-д ороно. Хойто талаараа Египет, зүүн талаараа Эритрей, Этиоп, урда талаараа Урда Судан, баруун урда талаараа Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Конго Улас, Түб Африкын Бүгэдэ Найрамдаха Улас, баруун талаараа Чад, баруун хойто талаараа Ливи уласуудтай хилэлдэг. Зүүн хойто таладань Улаан тэнгис оршоно. Судан гэһэн нэрэнь Араб хэлэнэй *Билад-ал-судан* буюу «харуудын нютаг» гэдэгһээ гаралтай. Һүйдхэһэн оронуудай индекста Суданые дэлхэйн хамагай тогтоброгүй орон гэжэ жагсааһан байдаг болон энэнь Сэрэгэй засагай газар, Дарфурай мүргэлдөөнһөө шалтагаалжа байна. Хэдыгээр иимэшье гэһэн Суданиинь ДНБ-р тоособол эдэй засагай үдхэлтөөрөө дэлхэйдэ зургаад жагсажа байна.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* 

Категори:Африка
Фашизм

**Фашизм** (:  «холбоон, уялаа») — туйлай баруун улас түрын хүдэлөөнүүдэй, үзэл сурталай согсологдоһон нэрэ болон энэ хүдэлөөнүүдэй эзэрхэг засаглалай шэнжэ. Фашизм националист, ами нюурай шүтэлгэ, милитаризм, тоталитаризм онсо тэмдэгтэй .

## Фашизмын гол түлэб
Фашист улас оронуудай онсо тэмдэгүүд — эдэй засагда, үзэл сурталда уласай удха шанар шангадхалга: олониитын эмхи болон ниигэмэй холбоон байгуулга, урбагшуудай болон эб эегүйн даралга, эдэй засагай ба улас түрын либерализмай туһаар засагай газарай корпоративизацилга.
Фашизмын гол түлэбүүд:
* антикоммунизм,
* традиционализм,
* национализм,
* экстремизм,
* этатизм,
* корпоративизм,
* популизм,
* милитаризм,
* Führerprinzip,
* үргэн засаггүй анги дээрэ тулгууриин тунхаг.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* The Doctrine of Fascism
* Readings on Fascism and National Socialism by Various&nbsp;– Project Gutenberg
*Eternal Fascism: Fourteen Ways of Looking at a Blackshirt  - Umberto Eco's list of 14 characteristics of Fascism, originally published 1995.

Категори:Улас түрэ
Арадшалал

**Арадшалал** гү, али **демократи** ( — «арадай засаг»:  — «арад» болон  — «засаг») —
# шууд гү, али түлөөлэлээр арад олон түрын ушарта оролсохо ба тэрэнэй тулада һанал эрмэлзэлэлээ сүлөөтэй элирхэйлхэ эрхэ бүхы түрын хэлбэри.
# үргэн олоной эрхэ ашагые хангаха алибаа хамта олон гү, али байгуулалгын арга барил
# алибаа орон нютагта өөһэдын амидаралда нүлөөлэх үйлые эргэд, арад түмэниинь тэгшэ эрхэтэйгээр шэйдэбэрлэхэ засаглал юм. Өөрөөр хэлэбэл, ниигэмдэ нүлөөлхэ улас түрэ, эдэй засаг, соёлой болон бусад амидаралай оршондо хэм хэмжээ, зүй тогтол, хуули, дүрэм, журмые үүдхэхэ, һайжаруулха, хэбшүүлхэд хүмүүн сүлөөтэйгээр, тэгшэ оролсоно (мүн ехэ, бага оролсохо эрхэтэй) гэһэн үг юм.

Улас түрын бодолой хубида өөр хоорондоо холбоо хамааралтай засаглалай хэлбэри, улас түрын гүн ухаануудай согсо юм. Арадшалалай нэгэ үндэһэн шэнжэнь сүлөөтэ һунгуули ябагдадаг ябадал. Сүлөөтэ һунгуули ябагдахан тулда үзэл бодолоо сүлөөтэй элирхэйлхэ, хэблэл мэдээлэлэй сүлөөтэй байдал, хуули ёһoop ударидаха зэргэ шадамжууд хэрэгтэй байдаг. Иимэдэ эдэгээрыньшье арадшалалай гол тулгуур шэнжүүд болоно. Дарангуйлал, улас түрын асуудалда хүндэлэнгһээ оролсохо ябадалые сээрлэхын тулда сэрэгэй хүсэнг арад түмэн захирша зохюулха ябадалые мүн шухалшалдаг. Зарим оронуудта арадшалалынь тэнсүү эрхэ гэһэн заршам дээрэ тулгуурладаг.

## Зүүлтэ

Категори:Улас түрэ
Засаглал

**Засаглал** гэдэг бол улас түрэ, эрхэ зүйн нэрэ томьёо юм. Агуулгын тодорхойлолто дээрэ олон шудлаашад зүрэдэг. Буряад-монгол, Монгол хэлэнэй үүдэнһээ үзэбэл, "засаг" гэдэг зүйлэй үйлдэжэ буй ябасые "засаглал" гэжэ ойлгожо байгаа юм. Харин оршуулгын үүдэнһээ "power", "governance" гэдэг огт өөр хоёр үгые "засаглал" гэжэ оршуулжа байна.

Үргэн ассоциатив тодорхойлолтын хубида,засаглал нь жииртээ хуули тогтоохо, гүйсэдхэхэ, ба сүүдэй засагһаа бүридэдэг. Засагай газар болбол эмхидхэлэй политикые хүргэхэ арга хурга, мүн политика тодорхойлхо механизм юм. Олон уласда, засагай газар нь үндэһэн хуулитай, өөрын ударидахы заршам, философитай байдаг.

Бүхы түхэлэй байгуулганууд засаглалтай байдагшье *засагай газар* гэдэг нэрэ томьёо нь 200 оршон тусгаар үндэһэнэй засагай газар ба туһалха байгуулгануудта үлүү тодорхой хэрэглэгдэдэг.

Түүхэндэ үргэн тараһан засаглалай хэлбэрүүдтэ монархи, аристократи, тимократи, олигархи, арадшалал, теократи ба тирани ороно. Алибаа засагай газарай философиин гол үзэл нь улас түрын эрхэ мэдэлые хэрхэн абаха ябадал ба һунгуулиин арсалдаан ба уг залгамжалал гэһэн хоёр үндэһэн хэлбэр байдаг.

## Зүүлтэ

Категори:Улас түрэ
Газарай дундада тэнгис

**Газарай дундада тэнгис** ( — -һаа гараһан байна) Атлантай далайн нэгэн тэнгис болоод хойто талаараа Европо, урда талаараа Африка, зүүн талаараа Ази түбигээр хүрээлэгдэнэ. Ниитэ талбайнь 2.5 сая км² болобош Атлантай далайтай зүбхэн 14 км үргэнтэй Гибралтарай хоолойгоор холбогдодог, үндэһэндээ эхэ газар дундын гэжэ хэлэжэ болохоор тэнгис юм. Улаан тэнгистэй Суэцэй һубагаар холбогдоно.

Эртэ үедэ уг тэнгисиинь түүниие тойрон оршон тогтоножо байһан эртэнэй Египет, Перси, Грек, Рома, Финики, Карфаген, Месопотами (Хоёр мүрэнэй хүндын) зэргэ олон эргэншэлүүдэй хоорондо худалдаа болон соёл дамжуулха гол зам байба.

## Нэрэ
Газарай дундада тэнгисэй англи хэлэн дэхи "Mediterranean" гэдэг нэрэнь латин хэлэнэй "mediterraneus" (*газаруудай хоорондохо, дэлхэйн дундаха*) гү, али газарай дундаха (medius, "дундаха" + terra, "газар", "дэлхэй") гэдэг үгэһээ гаралтай.

Газарай дундада тэнгисынь түүхэндэ янза бүриин нэрээр нэрэлэгдэжэ байһaниинь баримтуудһаа тодорхой байдаг. Жэшээнь Эртэнэй Ромашуудта бол латин хэлэнэй "Mare Nostrum" гү, али "Бидэнэй тэнгис" гэһэн удхатай нэрэлэгдэжэ байһан. Библиин номдо бол "Агуу ехэ тэнгис" эсэбэл "Баруун тэнгис" гэжэ гаража ерэдэг.

Оршон үеын Еврей хэлэндэ "הים התיכון" (ha-Yam ha-Tichon), эсэбэл "дундада тэнгис" гэжэ хэлэгдэдэг. Һүүлшынхиинь бол германи хэлэндэ "Mittelmeer" гэжэ хэлэдэгтэй нэгэ эжэл удха юм. Турк хэлэндэ бол "Akdeniz" гү, али "Сагаан тэнгис" хэмээхэ нэрэлэгдэдэг. Араб хэлэндэ бол "البحر الأبيض المتوسط (Al-BaHr Al-Abiad Al-Muttawasit)" гү, али "дундада сагаан тэнгис" гэгдэдэг.

Һүүлшын үедэ "The Med" гэжэ хэлэгдэжэ байгаань Газарай дундада тэнгис болон түүниие эрьен тойрон дахи газар нютагай талаар үдэр бүриин хөөрэн ярихадаа хэрэглэжэ бай тобшолһон нэршэл юм.

## Гол аралууд
* Зүүн хэһэг: Кипр, Родос, Крит
* Дунд хэһэг: Сицили, Мальта, Сардини, Корсика
* Баруун хэһэг: Балеарика

## Холбооһон

* Greenpeace campaign "Defending Our Mediterranean": Threats, Solutions and Photo Petition 
* Planblue - Environment and Development in the Mediterranean Region 

## Зүүлтэ

Категори:Тэнгисүүд
Сэлэнгэ

**Сэлэнгэ** (монгол бэшэгээр  - selengge, *сэлэнггэ*):

## Газар уһан
* Сэлэнгэ мүрэн — Монгол Буряад хоёр ороноор урдадаг мүрэн
* Сэлэнгын аймаг (Буряад) — Ород уласай Буряад ороной аймаг 
* Сэлэнгэ аймаг (Монгол) — Монгол уласай аймаг
* Сэлэнгэ сомон (Булган) — Булган аймагай сомон
* Сэлэнгэ һуури — Буряад ороной һуурин газар
* Сэлэнгэ (хүлбүмбэгэй баг) — Буряад ороной хүлбүмбэгэй баг

## Хүн
* Сэвжидийн Сэлэнгэ — Монголой зүжэгшэн

## Холбооһон
*
Шара мүрэн

**Шара мүрэн** (, Хуанхэ) гү, али **Хатан гол** — 5464 км гү, али дэлхэйн зургаадугаар ута мүрэн болохо. Хатан гол Хитад ороной хойто талаар урдадаг. Хүхэ Нуур-Түбэдэй үндэрлигэй заха, Кунь-Лунь шэлын далайн нюрууһаа дээшэ 4500-4800 м оршом үнэдрһээ (Баян хара уулаһаа байжа магдагүй) эхэ абажа зүүн, хойто, урда, зүүн гэһэн шигэдэ мушгаран урдажа Шара тэнгистэ шудхадаг.

## Хэрэглэлгэ

### Гидроэлектростанцинууд
* ГЭС «Саньмэньсяшуйку» (, ) (1960)
* ГЭС «Саньшэнгун» (, ) (1966)
* ГЭС «Чинтун Хабшал» (, ) (1968)
* ГЭС «Люцзяся» (Люцзя хабшал) (, ) (1974)
* ГЭС «Лицзяся» () (1997)
* ГЭС «Янгоуся» (Янху хабшал) (, ) (1975)
* ГЭС «Тяньчао» (, ) (1977)
* ГЭС «Бапанься» (Бапан хабшал) (, ) (1980)
* ГЭС «Лунъянся» (, ) (1992)
* ГЭС «Да Хабшал» (, ) (1998)
* ГЭС «Ли Хабшал» (, ) (1999)
* ГЭС «Ванцзячжай» (, ) (1999)
* ГЭС «Сяоланди» (, ) (2001)
* ГЭС «Ласива» (, ) (2010)

## Зүүлтэ

Категори:Гол мүрэн
Хүхэ мүрэн

**Хүхэ мүрэн** ( «*ута мүрэн*») — Азидаа хамагай урта, дэлхэйдэ гурбада ордог болоод 6418 километр ута. Хүхэнуур можо (*Цинхай*) дахи Түбэдэй тэгшэ үндэрлигэй мүльһэн голһоо эхэ абан баруун урдаһаа зүүн урда зүг хүндэлэн урһан түб болон зүүн Хитадай нютагаар урһажа Шанхай хотын тушаа Зүүн Хитадай тэнгистэ шудхадаг. Мүн уһанай шудхалын хэмжээгээрээ дэлхэйн томохон мүрэнэй тоондо багтадаг. Шара мүрэнтэй ойро болоод Хитадай түүхэ, эдэй засаг, соёлой хубида хамагай томо нүлөөтэй байдаг. Хүгжэн сэсэглэжэ бай Хүхэ мүрэнэй бэбшэрэй бүһэ нютагынь Хитад уласай Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнэй 20%-ые бүридүүдэг. Хүхэ мүрэниинь хойто болон урта Хитадые соёл болон газар нютагай хубида заагладаг. Мянга мянган жэлэй турша хүмүүн Хүхэ мүрэнэй уһые бохир уһан зайлуулха системэ, уһажуулалта, ажаүйлэдбэрилэлтэ, тээбэрлэлтэ, хилэ зааглаха болон дайнай зорюулалтаар ашаглажа байна. Мүн Хүхэ мүрэнэй Уһан сахилгаан станциинь дэлхэйдэ хамагай томодо тоосогдодог. Һүүлшын жэлүүдтэ мүрэнэй уһан ажаүйлэдбэрилэлэй бохирдол, хүдөө ажа ахуйн хаягдал гэхэ мэтэ хүнэй үйлэ ажалалгаанһаа болоод ехэ бохирдожо байгаа. Мүрэнэй зарим хэһэгые байгаалиин тусгай хамгаалалтатай газарай жагсаалтанда багтаан хамгаалжа байгаа.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* Carles, William Richard, "The Yangtse Chiang", *[[The Geographical Journal]]*, Vol. 12, No. 3 (Sep., 1898), pp.&nbsp;225–240; Published by: Blackwell Publishing on behalf of The Royal Geographical Society (with the Institute of British Geographers)
*Danielson, Eric N. 2004. *Nanjing and the Lower Yangzi, From Past to Present, The New Yangzi River Trilogy, Vol. II*. Singapore: Times Editions/Marshall Cavendish. ISBN# 981-232-598-0.
*Danielson, Eric N. 2005. *The Three Gorges and The Upper Yangzi, From Past to Present, The New Yangzi River Trilogy, Vol. III*. Singapore: Times Editions/Marshall Cavendish. ISBN# 981-232-599-9.
*Grover, David H. 1992  *American Merchant Ships on the Yangtze, 1920-1941*. Wesport, Conn.: Praeger Publishers.
*Van Slyke, Lyman P. 1988. *Yangtze: nature, history, and the river*. A Portable Stanford Book. ISBN 0-201-08894-0
*Winchester, Simon. 1996. *[[The River at the Center of the World: A Journey Up the Yangtze and Back in Chinese Time]]*, Holt, Henry & Company, 1996, hardcover, ISBN 0-8050-3888-4; trade paperback, Owl Publishing, 1997, ISBN 0-8050-5508-8; trade paperback, St. Martins, 2004, 432 pages, ISBN 0-312-42337-3

Категори:Гол мүрэн
Райн мүрэн

**Райн мүрэн** (Рейн мүрэн, , , , ) — Швейцариин зүүн Альпууд дахи Грисонсһоо эхэ абажа, Нидерландын нютагта Хойто тэнгистэ шудхадаг, Европын хамагай урта болоод шухал гол мүрэдэй нэгэ юм.

Категори:Гол мүрэн
Горлог мүрэн

**Горлог мүрэн** ( —  «ехэ уһан») — Оросой холбоото уласай нютагаар урдадаг мүрэн юм. Хойто мүльһэн далайда шудхадаг хамагай томо уһанай системэ болоод дэлхэйдэ утаараа 5-да ороно. Монгол уласай Хүбсэгэл аймагай нютагһаа эхэ абажа, хойто зүгые шэглэн Шэбэрэй түб хэһэгые нэбтэлэн урдажа, Горлогой булангаар дамжан Хойто мүльһэн далайн Карын тэнгистэ шудхадаг. Горлог хэмээхэ нэрэнь эвэнк хэлэнэй "Иоанесси" гү, али ехэ мүрэн хэмээхэ үгэһээ гаралтай.

Эхин хэһэгтээ түргэн урдагалтай, ехэ үерлэдэг, ай һабаарань хүн зоной нягташал маша бага. Мүрэнэй дунда хэһэгтэ хэд хэдэн абарга томо уһан сахилгаан станциин далан байха болоод ОХУ-ай олборлохо ажа ахуйн амин шухал түшиг тулгуур боложо байдаг юм. Тэдыгээр далангын заримиинь Зүблэлтэ Холбооной үе дэхи албадан хүдэлмэринээр бии болоһон. Тайгын бүһээр урдаха замдаа олон шудхалуудые ниилүүлһэнэй дараа жэлэй хахадынь мүльһөөр хушагдаһан байдаг тундрагай бүһээр урдажа, эсэстэнь Карын тэнгистэ шудхана. Һүүлшын жэлүүдтэ дэлхэйн дулаарлгын уламһаа мүнхэ сэбдэг хайлжа байгааһаа мүрэнэй урдаса нэмэгдэхэ хандалгатай байгаа.

Горлог мүрэниинь 2 гол эхитэй, Ехэ Горлог гү, али *Бий-Хем* голынь Бүгэдэ Найрамдаха Тува Уласай зүүн хэһэгэй Саяан уулын урда һуга, Тагна уулын хойто хэһэгһээ эхэ абадаг боло Шэшгэд гол гү, али *Каа-Хем* голынь Хүбэсгэл аймагай Дархадын хотгорһоо эхэ абана. Дархадын хотгорын нариин амһарынь мүльһэн голоор хашагдаһан байһан болоод ойролсоо оршохо Хүбэсгэл нууртай хэмжээгээрээ зэрэгсэхүйсэ мүльһэн нуур байһан болоод тэрэнь хайлһанай уламһаа Шэшгэд гол үүдэһэн болохонь һүүлшын үеын судалгаагаар тодорхой болоо.

## Холбооһон

* Information and a Map of the Yenisei's Watershed 
* Bratsk Dam and Angara Photos
* Sayano-Shushenskaya Dam 
* Krasnoyarsk Dam 
* Yenisei Nature Photos (Krasnoyarsk Area) 

Категори:Гол мүрэн
Эрчис мүрэн

**Эршэтэ мүрэн** (, ; ; ; ) — Сибиреэр урдадаг, Обь мүрэнэй хамагай томо шудхал гол мүрэн юм. Эршэтэ мүрэндэ шудхадаг голуудһаа хамагай томонь Тобол гол болоно. Обь-Эршэтэнь Азидаа томоохондо орохо ай һабые бүрдүүлдэг болоод баруун Шэбэр, Алтайн нюруунай ехэнхи хэһэгые хамардаг.

## Газарзүй

Хитадай Шинжаанай нютагта, Монгол Алтайн нюрууһаа эхэ абаха Хара Эршэтэ баруун хойшо урдан, Зайсан нуурые үнгэрөөд баруун Шэбэртэ Ханты-Мансийскай оршомоор Обь мүрэндэ шудхахааһаа үмэнэ Ишим, Тобол голуудые өөртөө нэгтэгэн, ниитэ 4248 км замые тууладаг.

## Холбооһон

## Зүүлтэ

Категори:Гол мүрэн
Зүлхэ мүрэн

**Зүлхэ мүрэн** (, ; , *Eljune*; , *Ölüöne*; , *Zülkhe*; , *Zülge*) — Ородой Алас Дурнаар урдажа Хойто мүльһэн далайн Лаптевуудай тэнгистэ шудхадаг мүрэн. Адагтайгаар тоолобол 4400 км ута. Адагта оршодог Быковской һалаагүйгөөр (106 км) тоолобол, 4294 км ута болоно. Һабын нютаг дэбисхэр — 2490 мянган км².

Эрхүүгэй можын ба Яхад Уласай нютагаар урдана. Мүрэнэйнгөө зарим оролгонууд Үбэр Байгалай хизаараар, Красноярскын хизаараар, Хабаровскын хизаараар, Буряад Уласаар ба Амар можоор урдана. Зүлхэ мүрэн хадаа һабагаараа бүхэлеэр Орос Уласай дотоодо байрладаг эгээн томо мүрэн юм. Мүн мүнхэ сэбдэгэй бүһэдэ урдадаг эгээн томо мүрэн.

Доодоһоо дээшэ хүлдэнэ.

## Зүүлтэ

Категори:Гол мүрэн
Нил мүрэн

**Нил мүрэн** (Араб: النيل‎ *Ан Нил*; эртэнэй Египет:  *Итеру*; Копт: ⲫⲓⲁⲣⲱ *Пиаро*; Амхарын: ዓባይ *Аббай*) — хойто зүг рүү урдадаг Африка түби дэхи дэлхэйн хамагай урта хоёр мүрэнэй нэгэ юм. Ниитэ утань 6,650 км. Нилда Сагаан Нил, Сэнхир Нил гэхэ хоёр гол шудхал байха болоод удахань Нилай уһан, үржэл шэмэй гол эхэ үүдбэри бол Сагаан Нилиинь илүү урта юм байна. Сагаан Нил Африкын түб хэһэгһээ эхэ абаха болоод Нилһээ хамагай холо оршохо эхэнь Руанда дахи Виктори нуур эхэ булагань болодог. Тэндэһээ Танзани, Уганда, Урда Суданаар дамжан урдадаг боло Сэнхир Нилиинь Этиоп дахи Тана нуурһаа эхэ абажа Судан руу зүүн-урда зүгһээ урдан ороно. Хоёр мүрэн Суданай ниислэл Хартум хотодо ниилэдэг.

Мүрэнэй доодо урдагалань бараг сүлөөр урдаха болоод Суданһаа, Египет руу урдана. Египетынь Нил мүрэнһээ олон мянган жэлэй турша хамааралтай байһаар ерэһэн ба хотуудынь Нил мүрэнэй хүндэйдэ байрлахын зэрэгсээ түүхын гол дурсагалууд мүрэнэй ойролсоо оршодог. Нил мүрэн Газарай дундада тэнгис руу маша томо адаг үүдэгэн шудхадаг.

## Холбооһон

* Река Нил. Основные данные 
* Нил — Великая водная артерия нашей планеты
* Нил — река жизни

## Ном зохёол
# Calliaud, «Voyage à Meroé an Nil Blanc etc.» (4 т.);
# Bussegger, «Reisen in Europa, Asien u. Africa»;
# F. Werne, «Exped. zur Entdeck, der Nilquellen»;
# Linant de Bellefouds, «Journ. d’un voyage sur le Bahr-el-Abiad»;
# Brun-Rollet, «Nil Blanc et Sondan»; Lejean, «Le Bahr-el-GhazaI»;
# Speke, «Discovery of the source of the N.»;
# Barton, «The Nile basin»;
# Baker, «The Albert Nyanza»;
# Hartmann, «Die Nillä nder»;
# Юнкер, «Путешествие в Центр. Африку 1875—78 гг.» (СПб., 1879);
# Schweinfurt, «Im Herzen von Afrika»;
# J. de Lanoye, «Le Nil, son bassin etc.»;
# Chavanne, «Afrikas Ströme u. Flüsse»;
# Whitehouse, «Nil Reservoirs».

## Зүүлтэ

Категори:Гол мүрэн
Эжэл мүрэн

**Эжэл мүрэн** (, , ) — Европын хамагай ута, арбин уһатай мүрэн юм. Валдай үндэрлигһээ (347 м) эхин абажа Ород ороной Европо түбида харьяалагдадаг талаар зүүн урагша шэглэн 3530 км (бүри эхинэй горхи булгаһаа тоособол — 3690 км) газар аласуур тахиин урдажа Каспиин тэнгистэ (-28 м) шудхадаг. Мүрэнэй адагиин үргэн һадраанай ехэнхи бэень ОХУ-да, зүүн үзүүрэй багахан хэһэгиинь Казахстанай нютаг гэжэ харьяалагдадаг.

## Газарзүй
Эжэл мүрэниинь Москва, Санкт-Петербург хотуудай дунда далайн түбшэнһээ дээшэ 225 м үндэртэ оршохо Валдайн толгодоһоо эхэ абан баруун зүг уруу Стерж нуур, Тверь, Дубна, Рыбинск, Ярославль, Доодо Новгород, Казань зэргэ хотуудаар урдана. Тэндэһээ үмэнэ зүг уруу эргэжэ Ульяновск, Тольятти, Самара, Саратов,Волгоград хотуудые үнгэржэ Каспиин тэнгистэ шудхадаг. Эжэл мүрэн олон һалаа голтойеһоо томохондо тоосогдохонь Кама, Ока, Ветлуга, Сура гэхэ мэтэ болоно. Эдэгээр болон бусад олон жаахан голнууд ниилэн Эжэл мүрэнэй һаба газарые бүридүүлхэ ба ОХУ-ай хамагай хүн зоной нягтаралтай газаруудай уһаар хангадаг байна. Эжэл мүрэнэй бэлшээри 160 км хүрэтэр урта үргэлжэлхэ ба хотон, фламинго шубууд, бадма сэсэг зэргые хаража болохо ганса мүрэн юм. Жэл болгон Эжэл мүрэниинь 3 һарын турша хүлдэдэг.

## Түүхэн баримтууд
Эжэл мүрэниинь дундада зуунай үедэ Алтан ордоной Монгол Уласай түбэлэрһэн нэгэ гол бүһэ нютаг байгаа. Эжэл мүрэнэй эрье хүбөөдэ Алтан ордоной уласай ниислэл болохо Сарай Бата болон Сарай Бэрхэ хотонуудай туури мүнөө хүрэтэр хадагалагдан үлэһэн байдаг.

## Зүүлтэ

Категори:Гол мүрэн
Атлантын далай

**Атлантик далай** — Номгон далайн удааха хоёрдугаар томо далай. 91,6 сая км² талбайда, дэлхэйн далайн уһанай 25% болохо 329.7 сая км³ эзэлхүүнтэй. Дундажа гүн - 3736 м, гүнзэгыдээ - 8742 метр (Пуэрто Рикогой хонхор).

Грек домогой Атлас (Аталанта) гэхэ дүрһээ юм уу Атлантида гэхэ домогой аралай нэрын али нэгэһээ үүдэжэ нэрэлэгдэбэ.

Тус далайнь S хэлбэреэр хойнһоо урагша шэглэһэн байрлалаар оршодог. Экваторай шугамаар Хойто ба Урда Атлантик далай боложо хубаагдана. Баруун талаараа Америкэ түби газар, зүүн талаараа Европо болон Африкаар хашагдажа, Номгон далайтай хойто талаараа Арктик далайгаар, урда талаараа Дрейкай гарсаар холбогдоно.  Мүн Хойто ба Урда Америкын хоорондо байгуулһан Панамын һубагаар Номгон далайтай холбогдоно.

Манай гарагай гадаргуун 20%-ые эзэлхэ Атлантын далайнь хэмжээгээрээ зүбхэн Номгон далайн дараа ородог. Ойролсоохо тэнгисүүдые хамруулбал 106,400,000 км², хамруулхагүй бол 82,400,000 км² талбай эзэлнэ.

## Зүүлтэ
Хойто мүльһэн далай

**Арктик далай** гү, али **Умарада мүльһэн далай** — Дэлхэйн бүмбэрсэгэй хойто хахадта, Хойто туйлын оршом байрлаха Дэлхэйн далайнууд дотор хамагай жажаг, хамагай гүехэндэ тоосогдохо, жэлэй бүхы уларилда мүльһэнөөр хушагдан оршодог далай юм. 

Арктик далайнь Еврази ба Хойто Америкаар хүрээлэгдэн оршохо ба уһанай температура, дабһажалтын хэмжээнь уларилһаа хамаарна. Өөрөөр хэлэбэл мүльһэнэй хайлалта ба уһанай хүлдэлтэһээ хамаардаг байна. Бусад далайнуудтай харисуулхад хамагай бага дабһажалтатай, мүн хамагай бага ууршалтатай далай юм. Далайн уһанай дабһажалтын хэмжээндэ эхэ газарһаа шудхаха ехэ хэмжээнэй сэнгэг уһан, Атлантын далай болон Номгон далайтай уһаа сүлөөтэй һолилсодоггүй зэргэ шалтагаан гол нүлөөтэй. Зунай уларилда далайн мүльһэн бүрхүүлэй 50% хайладаг байна.

## Нэрэ
* Буряад Монгол хэлэндэ хойто, урда зүгтэ оршохо газар ороной нэрые хойто, урда хэмээн нэрлэдэг хэдышье туйлын хойто, урда зүгтэ байгаае умарада, үмэнэдэ хэмээн нэрэлдэг. Тиимэһээ зарим тохёолдолдо гадаад хэлэнһээ оршуулхадаа **Умарада мүльһэн далай** хэмээн оршуулдаг болобош, уг ёһоор боло **Хойто мүльһэн далай** гэхэнь зүб юм.

* Хэдыгээр Олон Уласай Уһанзүйн байгуулалгаһаа  (International Hydrographic Organization, IHO) "Далай" гэжэ тодорхойлдог болобош зарим далай шудлаашад Атлантик далайн нэгэ тэнгис гү, али *Арктик тэнгис* гэжэ нэрэлхэнь бии.

## Зүүлтэ