open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Марк Твен

**Марк Твен** (; 30.11.1835, Флорида, Миссури, — 21.4.1910, Реддинг, Коннектикут), Америкын алдартай зохёолшо. Миссури можодо түрөө. Амидаралайнгаа ехэнхи хугасаанда сониной газар ажаллажа байһан болон зохёолшо болохоһоон урда заби жолоододог байһан. Тэрэнэй жэнхэни нэрэ **Сэмюэл Ленгхорн Клеменс** ().
Тэрэ 1835 оной 11 һарын 30-нда Миссури можын Флоридада шүүгшэ Джон Клеменсын 6 үхибүүдэй табадахи болон түрөө. 4 наһатай байхада гэрынь нүүжэ 50 км-ын зайтай Миссисипи мүрэнэй дэргэдэхи Һаннибал бишыхан хотодо ошоһон байна. Тэрэ үедэ уһан тээбэри сэсэглэн хүгжэжэ байһан энэ газар Шэнэ Орлеан болон Сент-Луис хотоһоо ерэжэ ошохо хүнүүдэй хүл үдэр һүнигүй таһархагүй байдаг байгаа. Һүүлдэ энэ хото, хүнүүдэй дүрэ зураг Марк Твенэй эгээн алдартай зохёолой нэгэ «Том Сойерой ябадалнуудта» (1876) гараха баатарнууд болон газарай загабари болоһон бэлэй.
Уран зүгнэл болон хошон шогой мэдрэмжэтэйгээрээ алдартай байгаа. 60-70-аад оной үгүүлэлгэнүүдынь Америкын хүдөөгэй ажамидаралай хошог энеэлтэй тайлбари («Калаверас аймагай алдарта баха» суглуулбари, 1867).
«Алталиг зуун жэл» (1873; Чарлз Дадли Уорнертой хамта) хошон энеэлтэй роман санхүү-улас түрын бодолгын корупци тухай; «Миссисипидахи амидарал» (1883) уянгын-намтарай ном. «Гекельберри Финнда тохёолдоһон ябадалнууд» (1884) гүйсэһэн ниигэмэй шүүмжэлэл тэмдэглэнэ. Ниигэмэй иерархи «Коннектикутһаа Янки Артур хаанай үргөөдөө» (1889) хүлеэжэ абанагүй.

Категори:АНУ-ай зохёолшод
Мекка

**Мекка** (), Саудай Араб, Хиджаз можын засаг захиргаанай түб. 1,700 мянган хүн зонтой (1986). Лалын шажанай эгээн шухала шүтэлгын түб. Шүтэлгын юумэнэй үйлэдбэри ба наймаан ба мүргэл ябагшадай үйлэшэлгэ. Лалын шажанай дээдэ һургуули.

Түрүүшынхиеэ II зуунда Птолемейн Макораба нэрээр дурдагдаба. Аравиин хахад аралай бөө мүргэлтэй арад түмэнүүдэй шүтэлгын түб байгаа. Меккада лалын шажанай үндэһэлэгшэ Мухаммед түрөө. VII зуунһаа Мекка лалын шажантадай нангин хото болон мүргэл аянай (хадж) зориһон сэг. Харам мечеть сүмэ (Бейт-Уллах; мүнөөгэй барилга XVI—XVII зуунда баригдаһан; Кааба гэһэн эртын мүргэлэй газар тойрон баригдаһан).

Лалын уламжалалаар Мекка хадаа Измаилай үрэ удамуудаар байгуулагдаба. VII зуунда лалын зүншэ Мухаммед тухайн үедээ томо худалдаанай түб байһан Меккада лалын шажаниие тунхаглаһан болон тус шажанай эртын түүхэдэ ехэ шухала үүргэ дүүргэжэ байгаа. 966 оной һүүлдэ Мекка орон нютагай шарифуудаар захирагдажа байһан болон 1924 ондо Саудшуудай эрхэ мэдэл доро оробо. Оршон үедэ Меккагай хэмжээ, дэд бүтэсэ ехээр хүгжэжэ үргэжэжэ байна.

Категори:Саудай Араб
Категори:Лалын шажан
Найроби

**Найроби** (суахиляар болон ) — Кениин ниислэл хото. Тэгшэ газарта 1700 метрын үндэртэ байрладаг. Тойрон дэбисхэр газартай Найроби ниислэл тойрогые байгуулна. 3,2 сая ажаһуугшадтай (2010). Уласхоорондын ниидэхэ онгосын газартай. Хүнэһэнэй, бүдэй, арһан-гуталай, химиин, түмэрлигэй үйлэдбэрилгэ. Үндэһэнэй дээдэ һургуули. Найроби 1899 ондо байгуулагданхай. Британиин колониин засаг захиргаанай түб. С декабря 1963 оной 12 һараһаа бэеэ дааһан Кени уласай ниислэл.

Категори:Кени
Категори:Африкын ниислэлнүүд
Һарьһан эрбээхэй

**Һарьһан эрбээхэй** (), хүхэтэнэй баг. Урдахи үе мүсэнь дали болоо. Ниидэхэ шадабаритай. Хоёр дэд багтай — *Pteropodidae* болон *Microchiroptera*. 850 зүйлнүүд оршом, ехэнхи хуби тропигой ба субтропигой дулаан орондо байдаг. Боро хараан ба һүниндөө эдэбхитэй.

Категори:Хүхэтэн амитан
Уран барилга

**Уран барилга** () гү, али **архитектура** ( <  — «мэргэжэлэй барилгашан»,  «удирдагша» ба , «барилгашан»), байшан барилгые түлэблэхэ, зураг түһэлые болбосоруулха зэргэ үйлэ ябасые нэгэн зэргэ гүйсэдхэдэг эрдэм ухаан юм. Архитектурын ажал мэргэжэл, барилгын материалай шэнжэ хэб маягай тухай ойлголтонуудые хүлеэн абаха тухай гү, али, нүгөө талаар энэ соёлой бэлэг тэмдэг, уралигай талын ажал боложо байдаг.

Уран барилга юуб гэхэдэ,
* Барилга болон бусад конструкциин бүтэсэ, байгууламжые тодорхойлхо юрэнхы нэршэл юм.
* Зураг түсэлые гарган болбосоруулха, барилгые бариха болон, бусад конструкциин бүтэсэ байгуултын талаархи эрдэм ухаан болон уралиг.
* Барилгын бүтэсэ, байгууламжые гаргаха, бусад конструкциин зураг түсэлые болбосоруулха зэргын аргашалал, хэб маяг.
* Байгаали оршондо бариха барилгаяа мэргэжэлэй үйлэшэлгэнүүдтэй хамтадань бариха үеын уран барилгашан хүнэй дадал, һургуулилта.
* Уран барилгашан хүнэй макронюрууһаа (хотын үзэмжэ, архитетурын шиидэл) микронюруу (детализировалһан бүтэсэ, байгуулта, табилга гэхэ зэргэ) хүрэтэрхи барилга, байгууламжын зураг түсэлэй үйлэ ажаллалга.
* Мэдээлэлэй технологиие тодорхойлходо ниитэлиг хэрэглэгдэдэг ямаршье түрэлэй системэ, тогтолсоо зэргын зураг түсэлые болбосоруулха зэргын нэршэл.

Категори:Уран барилга
Бэшэн

**Бэшэн** (*Hominoidea*) гү, али **антропоиды** (**Хүн хэлбэритэн** *Anthropomorphidae*), дээдэ приматуудай нэгэ дээдэ бүлэ. Бэшэнэй бүридэлдэ хоер бүлэ ороно: гиббонууд болон гоминидууд. 

Гиббонуудай бэеын үндэр 1 метр, шэгнүүрынь 4—12,5 кг. Томо бэшэнүүд 1,5 м үндэрые (орангутан, шимпанзе), 1,75 м үндэрые хүрэнэ; шэгнүүрынь 100—150 кг (орангутан, горилла); тусхай горилла эрэшүүл хаалтада 180 кг үлүү хүрэнэ. Томо эмэ бэшэнүүд эрэһээ бага.

Категори:Һармагшан
Сидней

**Сидней** (), зүүн-урда Австралида байрладаг хото Шэнэ Урда Уэльс можо уласай засаг захиргаанай түб. 4,840 сая хүн зонтой (2014). Порт-Джэксон булангай эрьедэ байрладаг уһанай боомто (30 сая тонно үлүү ашаанай эрьесэтэй). Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Гүрэнэйнгөө эгээн томо эдэй засагай түб. Машина бүтээлгэ (тээбэри, сахилгаан хэрэгсэл), түмэрлиг, химиин, бүдэй, саарһанай, газарай тоһо болбосоруулха ажаүйлэдбэри. Жэл бүриин нооһоной үнэ хаялсаха худалдаан (аукционууд). Метрополитен. Дээдэ һургуули. Хотын суурхаһан байра болохо оперын театр (1959). Шэнэ Урда Уэльсын уран һайханай галерей, Австралиин музей, Сэрэгэй-дурасхалай уран һайханай галерей. 1788 ондо байгуулагданхай (Австралиин түрүүшын Европынхид колонизаторнуудай һуурин). XXVII-дугаар Олимпиин наадан.

Британиин Австралидахи эгээн түрүүшын колони юм. Тус хотые 1788 ондо Британиһаа ерэһэн түрүүшын уһан флотын ударидагша Артур Филипп Сиднейн буланда байгуулба. Сиднейһээ ерэһэн хүниие Sydneysider гэдэг. Австралида ерэжэ бай сагаашадай олонхи Сиднейе зоридог ушар олон үндэһэтнһөө бүридэһэн хото болобо.

Сидней Австралиин зүүн-урда эрье дээрэ оршодог. Сидней хото Порт-Джэксон боомтые хүреэлжэ байгуулагдаһан тула "Боомтын хотл" гэһэн нэрэтэй болобо. Сиднейн оперын театр, Булангай хүүргэ (*Harbour Bridge*), далайн эрьенүүдээрээ алдартай. Хотын нютаг дэбисхэрэй эрьен тойрондо үндэһэнэй паркууд байдаг ба олон булан тохой, гол мүрэнүүдтэй. Лоубороугой ехэ һургуулиин 1999 оной "дэлхэйн хотонуудай" жагсаалтада бүридхэгдэбэ. Сидней хадаа 1938 оной Британиин эзэнтэ гүрэнэй наадан, 2000 оной зунай Олимпиин наадан, 2003 оной регбиин дэлхэйн абарга шалгаруулха тэмсээн зэргэ олон спорт, улас түрэ, соёл уралигай наадан, тэмсээн, арга хэмжээе зохёон байгуулһан байна. 2007 оной юһэдүгээр һарада Ази Номгон далайн эдэй засагай хамтын ажаллалгын байгуулгын 21 гэшүүн ороной түрын тэригүүдые хүлеэн абажа, 2008 оной долодугаар һарада Дэлхэйн залуушуудай үдэрые зохёон байгуулба.

Категори:Австрали
Леонард Эйлер

**Леонард Эйлер** (, 15.04.1707—18.09.1783), математик, механик, физик ба одон орон шудалагша. Уг гарбалаараа швейцариинхин. 1726 ондо Петербургын Эрдэм Ухаанай Академида уригдаад, 1727 ондо Оросой гүрэндэ нүүбэ. Адъюнкт (протестант пасторой туһалагша) байгаа, 1731—41 онуудта ба 1766 онһоо хойшо Петербургын ЭУА-иин академик (1742—66 оной хоорондо хүндэтэ хари гэшүүн). Эйлер хадаа юрын бэшэ үргэн һонирхолтой ба зохёолгын бүтээмжэтэй эрдэмтэн мүн. Эрдэм ухаанай дэбжэлтэдэ ехэ нүлөө үзүүлһэн математикын анализ, дифференциал геометри, тоогой онол, дүтэрхы тоололго, тэнгэриин механика, математикын физикэ, оптико, баллистика, хүлэг онгосо үйлэдбэрилгэ, хүгжэмэй онол тухай 800 үлүү зохёолой зохёогшо, 

Категори:Швейцариин эрдэмтэд
Ехэ Карл

**Ехэ Карл** (, ) (742—814), 768 онһоо хойшо франкуудай хаан, 800 онһоо хойшо эзэн хаан, Каролинг обог удамайхи. Тэрэнэй туйлалтанууд (773—777 онуудта Италиин Лангобардын хаанта улас, 772—804 саксоншуудай аймаг гэхэ мэтэ) ехэ гүрэнэй байгуулгые ушаруулба. Засагай түблэрэлэй гүрэнэй түрын бодолгые дүүргэбэ; католик сүмые дэмжэбэ; шүүхын, сэрэгэй гэхэ мэтэ шэнэшлэл хэбэ. Тэрэнэй гүрэн Карлын наһа бараһанай дараа һандарба (843 оной Верденэй хэрээ).

## Тобшо намтар

Тэрэ Франкын хаанта уласые үргэжүүлжэ, Баруун болон Түб Европын ехэ хэһэгые нэгэдхэһэн Каролингуудай эзэнтэ уласые байгуулһан юм. Тэрэ хааншалха хугасаандаа Италиие дайлһан болон 800 оной 12-р һарын 25-нда Римэй Папа III Лео тэрэниие Константинопольдо түблэрһэн Византиин эзэн хаантай эн зэргэсүүлэн Император Август () гэжэ үргэмжэлээ. Тэрэнэй хааншалал Каролингуудай һэргэн мандалтатай холбоотой болоод энэ үедэ Католик сүмэ хиидээр дамжан уралиг, шажан, соёл һэргэн хүгжэн юм. Гадаада аян дайн хэжэ, дотоодо шэнэдхэл ябуулһанаар Баруун Европо, Дунда Зүүниие тодорхойлходо хуби нэмэрээ оруулаа. Тэрэниие Франци, Германи, Арюун Римэй эзэнтэ гүрэнэй хаашуулай жагсаалтада **I Карл** гэжэ тэмдэглэдэг.

Богони Пипин хаан, Лаоной Бертрада хоёрой хүбүүн болон түрэһэн Карл эсэгэйнгээ хаан шэрээниие залгамжалан абажа, дүү I Карломанай хамта түрын эрхые баряа. Карломан Ехэ Карлтай муудалсаһан болобошье 771 ондо Карломан гэнтэ наһа бараһанаар дайн дэгдээгүй үнгэрһэн. Ехэ Карл Римэй Папын талаар эсэгэйнгээ баримталжа байһан бодолгые үргэлжэлүүлжэ, Италида лангобардуудые түрын эрхэһээ зайлуулжа, Испаниһаа хаанта улас руу нэхэжэ байһан сарациншуудтай тулалдажа, Римэй Папын хамгаалагша болобо. Эдэ аян дайнай үеэр Роланд баатарай дуулалда бэшэгдэн үлэһэн Ронсесвальес дабаанай тулалдаанда (778) наһандаа үзөөгүй муухай илагдал хүлеэһэн юм. Зүүнтээ байха аймагуудта эсэргүү, илангаяа саксоншуудта эсэргүү аян дайн хэһэн болон һунаажархиһан удаан дайнай эсэстэ тэдэниие өөрынгөө харьяанда оруулаа. Тэдэниие хүсөөр христосой шажанда оруулһанаар өөрынгөө эзэнтэ гүрэндэ нэгэдхэжэ, хожомой Оттын династи бии болохо замые табяа һэн.

Мүнөөдэр тэрэниие Франци, Германиин хаанта ёһые үндэһэлэгшэ ганса бэшэ, *Европын эсэгэ* гэдэг бэлэй. Римэйхидһээ хойшо анха удаа Баруун Европын ехэнхи хэһэгые Ехэ Карлын эзэнтэ улас нэгэдхэжэ шадаһан болон Каролингын һэргэн мандалта Европын ниитэлиг түрэхые бүридүүлхэдэ түлхисэ үгэһэн юм.

## Ном зохёол
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 

## Зүүлтэ

Категори:Германиин түүхэ
Категори:Франциин түүхэ
Хурисал

**Хурисал** () гү, али **бэлгын харилсаан** () гээшэ бэлгын жохооролгын гү, али үрэжэхын түлөө хуби хүнүүдэй бэлгын эрхэтэдэй хоорондо хэлхеэ холбоон.

Категори:Бэлгын системэ
Сахара

**Сахара сүл** (), газар нютагай хэмжээгээр Антарктидын дараа орохо хоёрдохи томо сүл юм. Уг сүл хадаа Хойто Африкые эзэлэн оршохо ба ниитэ талмайнь 9 сая дүрбэлжэн км. 

## Газарзүй

Сахара сүлынь Алжир, Чад, Египет, Ливи, Мали, Морокко, Нигер, Сенегал, Судан, Тунис зэргэ орониие дамнан байрлана. 

Сахарын сүл хадаа янза бүриин гадаргуугай хэлбэриие агуулна. Энэ тоодо Нил мүрэн, Сенегал мүрэн, Аир уула, Ахаггар уула, Сахарын Атласай уула, Тибести уула, бишыхан сүлнүүд болохо Ливиин сүл, Тенере сүл, Египедэй элһэн тэнгис (), Катарын тала, Чад нуур зэргые дуридажа болоно. 

Жэлдэ унаха шииг нойтоной хэмжээ:

* хойто хэһэгтэнь: жэлдэ 100 мм,
* урда хэһэгтэнь: жэлдэ 150 мм байдаг байна. Гэхыдээ унаха шииг нойтоной хэмжээ жэл жэлдэ янза бүри байна.

Сахарын сүлэй 15%-ые элһэн эзэлдэг ба үлэһэн 85%-ые ургамал, шулуу, хайрга, хог хаягдал эзэлдэг.

## Байгаалиин баялиг
Сахарын сүлһөө Алжир, Ливи уласууд газарай тоһон, байгаалиин хии, Морокко улас фосфат олборилжо байна. 

## Зүүлтэ

Категори:Сүлнүүд
Дүрбэн махаранза

**Дүрбэн махаранза** (), Буддын шажанда дүрбэн зүгые сахидаг дүрбэн сахюусад. Ондоо хэлээр нэрэнь иимэ:
* Самгарди — Дэвараджа () — «тэнгэриин хаан» гү, али *Локапала* — «дайдын сахюусад».
* Хитад — Сы тяньван () — «дүрбэн тэнгэриин хаашуул»
* Солонгос — Чхонван (, *Cheonwang*) — «тэнгэриин хаашуул»
* Япон — Си тэнно () — «дүрбэн тэнгэриин хаашуул».
* Түбэд  — Гьялчен Жи (, *rgyal chen bzhi*) — «дүрбэн ехэ хаашуул».
* Монгол — Дөрвөн махранз; Дөрвөн их хаан.

Категори:Буддын шажан
Лүндэн

**Лүндэн** ( < ) гээшэ шажанай дээдэ лама, богдонуудай зарлиг, урид мэдэжэ хэлэлгэ, захиралта.

Категори:Шажан мүргэл
Аянгалһан үгэ

**Аянгалһан үгэ** гээшэ алибаа хүнэй мэдэрэл, сэдьхэлэй байдал, хүсэл гэхэ мэтэ харуулһан тусхай үгүүлбэритэй тогтомол үгэ болон мэдүүлэлнүүд юм. Буряад хэлэндэ аянгалһан үгэнүүд олон: **Ай!** *(«харамтай»),* **Аа!** *(«хамаагүй»),* **Үү!** *(«гайхалтай»),* **Һэ! Һай!** *(«ууртай»),* **Пэй! Пэйхи!** *(«харамтай гайхал»),* **Сөөг!** *([[бөө]]гэй хэрэглэдэг),* **Татай!** *(«тьфу»),* **Хош! Дуу!** *(«яба сааша»),* **Ай Бурхан! Бурхан зүг! [[Арьяа-Баала|Бурхан Арьяа-Баала]]! [[Маани|Ум мани бадмэ хум]]!** *([[Буддын шажан|Бурханай шажанһаа]] ерэһэн),* **Ёо-ёх-хо!** *(«эсэлтэ»),* **Юдөө! Ээгхэ! Эбы-эбы!** *(«харамтай»)* гэхэ мэтэ. 

Категори:Хэлэзүй
Баргажан-Түхэм

**Баргажан-Түхэм** () — болбол Буряад-Монгол арадай элинсэгэй эртэ урда сагта һууһан, Байгал нуурые тойрон шадарлаһан нютаг. Тэндэ хори-түмэд, барганар гэхэ мэтэ угсаатан һуудаг байгаа. Тэдэнэй баруун хүршэнэр ойрадууд, мүн зарим баяд, мэргид, тайчуудтай хамта тэдэнэр «ойн иргэн» (зон) гэжэ нэрлэгдэдэг байһан гэдэг.

Категори:Буряад түүхэ
Банзарай Доржо

**Банзарай Доржо** (1822, Сэлэнгын тала нютагай дүүмэ — 1855, Эрхүү хото), Буряадай түрүүшын Европынхи һуралсалтай эрдэмтэн, арбан жэл һуража, Хяагтын ород-монгол һургуули, тиигээд Казаниин гимнази, һүүлээрнь ехэ һургуули дүүргээ; гол зохёолнуудынь: «Монголшуудай харын шажан гү, али бөө мүргэл», «Сагаан һара – монголшуудай шэнэ жэлэй һайндэр», «Чингис хаанай аша Исунке тайжын хүшөө дээрхи монгол 
бэшэгэй тайлбари» г. м. 33-тайдаа наһа бараа һэн.

## Зүүлтэ
 

Категори:Буряадай эрдэмтэд
Тураахин Бадар

**Тураахин Бадар**, Хориин 11 эсэгын галзууд эсэгын зайһан; Хориин 11 эсэгын түлөөлэгшэдые толгойлон, хазаар морёор Москва хото ошожо, Нэгэдүгээр Пётр хааниие бараалхахадань, хаан 1703 оной гурбадахи һарын 22-то зарлиг гаргажа, хори буряаднарай Монгол орон хүрэтэр нютаглажа һууха газарые заажа үгэһэн юм.

Категори:Буряад улас түрын ажаябуулагшад
Категори:Буряадай түүхэ
Уушханай хадхаляа

**Уушханай хадхаляа** () гү, али **пневмони** () гээшэ уушханда шэдэрэл (үрбисэл, ) үүсхэхэ замаар элирдэг бүлэг үбшэн юм. Уушханай хадхаляаниие пневмококк, стафилококк, стрептококк, эдеэрүүлэгшэ хүхэ сабхансар зэргэ нян, А, В, С хэжэгэй вирус, эрьехэ хэжэгэй вирус, аденовирус ба мөөгэнсэрнүүд үүсхэдэг.

## Юрэнхы
Эрьехэ хэжэгэй вирус, аденовирус ба мөөгэнсэрнүүд үүсхэдэг. Уламаар үбшэн үүсхэгшэһээн шалтагаалаад үбшэнэй ябасань илгаатай байдаг. Жэшээлхэдэ, стафилококкоор үүсхэгдэһэн хадхаляаниинь маша хүнды байдаг. Саашалаад, үбщэн үүсхэгшые даража, аюулгүй болгохо антибиотигуудай һунгалташье ондоо байна.

## Шалтагаан
Уушханай хадхаляаниинь хүнды халдабарилна гэжэ бараг байдаггүй болон ябаса ямаршуу байхань гол түлэб тухайн хүнэй бэеын эсэргүүсэлһээ шалтагаалдаг. Гэбэшье һүүлэй үеын шэнжэлгээгээр хэжэгэй вирус хадхаляанай бактеридэ үртэмтэгы болгодогые тогтооһон байдаг. Иимэшье болохоор хэжэг һүүлдэ уушханай хадхаляа гараха аюул ямагта үндэр байдаг.

## Ябаса

Уушханай рентген зураг дээрэ харлаһан хэһэгүүд гарахань шэдэрэл гараһаниие харуулдаг. Антибиотигуудай зохёохоһоо урда уушханай хадхаляань үхэлдэнь хүргэхэнь үсөөнгүй байһан болон АНУ-да 1920—1930 онуудта эгээн олон хүнэй амиие абажа одоһон аймшагтай үбшэнөөр тодоржо болонхой. Гэбэшье һүүлшын жэлнүүдтэ диагностикын үлүү һайн арга, олон түрэлэй үйлэшэлгээтэй антибиотигуудтай болоһон тула уушханай хадхаляаһаа наһа барахань үсөөрһэн. Харамтай, уушханай хадхаляа гэжэ диагностировалагдаһан нэгэ хүнэй саана диагностировалагдаагүй хэдхэн хүн байжа байдаг гэһэн шудалгаа байдаг. Уушханай хадхаляан үүсхэгшэдынь олон янза байдаг талаар дээрэ үгүүлһэн. Гэбэшье үбшэн үүсхэгшэһээн үлэ хамаараад хадхаляанай үедэ уушханай агаараар дүүргэгдэг эдүүд гэмтэдэг. Тиимэһээ үүдэн агаараар орожо ерэжэ байгаа хүшэлтүрэгшэ шуһанда хангалтатай шэнгэжэ шадахаяа байдаг.

## Эмшэлгэ
Юунай урда уушханай хадхаляа гэһэн диагнозые зүбхэн доторой эмшэн гү, али уушханай эмшэн табидаг гэдэгые анхааржа, өөрөө өөртөө диагноз табижа, элдэб эм таряа хэрэглэхэгүй байхые зүблэжэ байна. Уламаар эмшэлгые эмнэлгын газарта гү, али гэрээр хэхэ гү мүн зүбхэн эмшэн шиидэнэ.
Эмшэлгые гэрээр хэхээр болоһон тохёолдолдо таһалгые байнга һалхилуулжа, шэнэ агаар оруулжа байха хэрэгтэй. Элүүр агаар амисхалха болон сэр хобхорхо ябасые һайжаруулжа, нойрые хэбиин болгодог. Энэһээ гадна хордолго тайлахын тулада хоногто 2,5-3 литр шэнгэн уужа, аниһан шүүһэн, нохойн хошуунай ханда уужа бэеын эсэргүүсэлээ һайжаруулха хэрэгтэй.

Уушханай хадхаляаниинь сээжэнэй залхаг халһанай шэдэрэл, эдеэтэ процессээр хүндэрһэн үедэ эмшэлгэ нилээд удаан үргэлжэлдэг тула тэбшээртэй байха хэрэгтэй. Дутуу эмшэлһэн хадхаляаниинь гуурһан хоолойн багтараа зэргэ носотой үбшэн үүсхэхэдэ хүргэжэ болзошогүйе анхаарха ёһотой.

Категори:Үбшэнүүд
Тегеран

**Тегеран** (, **Теһран**), Иранай ниислэл хото. Эльбурс уулын нюрганай хормойгоор 1100-1300 метрын үндэртэ байрлана. Тегеран останай (можын) засаг захиргаанай түб. 8 778 мянган ажаһуугшадтай (2012). Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Тегеранда Иранай ажаүйлэдбэриин бүтэгдэхүүнэй гурбанай нэгэ хуби  бүтээгдэнэ. Машина бүтээлгын, газарай тоһо болбосоруулха, цементын, хүнэһэнэй, бүдэй, химиие үйлэдбэринүүд. Гэрээр ажалладаг үйлэдбэри. Дээдэ һургуулинууд. Театрнууд. Музейнүүд. Магад IX зуунда Рей хотын хажуудахи тосхоноор байгуулагданхай. Түрүүшынхиеэ XII зуунда дурдагдаһан байна. XVIII зуунһаа хойшо Иранай ниислэл хото. Голестан ордон (XVIII-XIX зуун; 1894 онһоо уран һайханай музей), Шахская ба Сепахсалар мечеть сүмэнүүд.

Иранай ехэнхи ажаүйлэдбэринүүд Тегеранда түбөө байрлуулдаг. Ажаүйлэдбэринүүд дотор автомашина, электроникэ, сахилгаан хэрэгсэл, сэрэг армиин зэбсэг, даабуу, элһэн шэхэр, цемент, химиин бүтээгдэхүүн зэргын үйлэдбэрилэл ороно. Эдэһээ гадна хибэс ба мебелиин худалдаанай түб болодог. Тус хотын урда хэһэгтэ газарай тоһо болбосоруулха үйлэдбэри үйлэ ажаллалга эрхэлдэг. 

Тегеран Эльбурс нюрганай хормойдо байрладаг хото болоод автозамай сүлжээнь Баруун Азида түрүүлэгшээр тоосогдодог. Мүн уласайнгаа түмэр замай сүлжээнэй түб юм. Тегеран хото хадаа Исфахан, Шираз, Табриз зэргэ бусад Иранай хотонуудые бодобол харисангы шэнэшье гэһэн олон тооной музей, уралигай түб, ордоной согсолбори, соёлой түбүүдтэй.

XX зуунда Иран даяархи олон хүн Тегеран руу нүүһэн. Дээрэһээ олон үндэһэтэй, олон шажанай хүнүүд Тегеранда амидардаг болон олон тооной лалын (*мечеть*), христосой (*церковь*), иудын шажанай (*синагого*), зороастризмын сүмэнүүд (*галай сүмэ*) байдаг.

## Зурагууд

Файл:Tehran1930.jpg|1930 оной гудамжа
Файл:Azadi Square & Azadi Tower, aerial view 1971.jpg|«Азади» (Эрхэ сүлөөгэй) талмай
Файл:Tochal-Tehran.jpg|Саһа ороһоной һүүлдэ
Файл:Tehran municipality (Croatian).png|Дугааарлаһан 22 дүүргэ
Goft-O-go park in Tehran.jpg|Сэсэрлигтэ хүреэлэн
Azadistadium tehran iran.jpg|«Азади» сэнгэлдэхи хүреэлэн
Traffic tehran.jpg|Замай хүдэлөөн (2006 он)
Iran 012.jpg|Худалдаанай гудамжа


Категори:Иран
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Барга-баатар

**Барга-баатар** (, *Баргу-Батор*), энэ хадаа түмэдэй хаанай нэгэ ноёниинь байһанаа, тэрэ хаанай доторой дай үүсхэхэдэнь, Бүртэ-Шоно гэжэ хүбүүень абаад тэрьедэжэ, Байгал шадар ерэжэ, тэрэ хүбүүниинь хаан, харин Барга-баатар тэрэнэй ноёниинь болоо гэһэн түүхэтэй. Зарим ном бэшэгтэ хэлэгдэһээр, хориин арбан нэгэн эсэгын эхи табигша Хори-мэргэн Барга-Баатарай хүбүүн байжа, тэндэхи бэдэ зоной басаган Баргажан-гуа гээшые һамга абажа, тэрээнһээ Алан-гуа гараһан, харин Шаралдай, Нагатай гэжэ хоёрдохи, гурбадахи хатадһаань хориин 11 эсэгэдэ нэрэ үгэһэн хүбүүд түрэһэн байгаа.

Вандан Юмсунов «Хориин арбан нэгэн эсэгын уг изагуурай туужа» гэжэ бэшэг соогоо Хориин гарбалые Барга Баатартай холбодог. Юмсуновой хэлэһээр, Барга Баатар Түбэдһөө Бүртэ-Шонын сайд байхадаа зугтажа гараһан. Бүртэ-Шоно Түбэдэй хаанай хүбүүн байжа, нютагһаа зугтажа Байгал далайда ерээд һуурижаһан гэжэ хэлэнэ. Юмсуновой бэшэһээр, Бүртэ-Шоно Байгал дээрэ 904 ондо Бэдэ гэһэн нютагай аймагай хаан болоһон, тэрэ үедэ Барга-баатар тэрэнэй сайд болоһон. Тигээд Бархан уулада һуурижаһан.

Бүртэ-Шоно Гуа-Маралтай гэрлэһэн. Энэ мэдээсэл «Монголой нюуса тобшоондо», Доржи Банзаровай ба А. Позднеевай эрдэмэй бүтээлнүүд соо байна. Бүртэ-Шонын ажаһууһан газар мүнөөшье хүрэтэр хадагалагдаһан. Бүртэ-Шонын хойно 13-дахи үедэ Бодончар гаража, тэрэнэй хойно Боржигин обог, Боржигидһоо 10 үедэ Чингис хаанай эсэгэ Есүгэй Баатар гараһан.

Барга Баатар гэр бүлэ байгуулжа, Тобол мүрэнэй хажууда гурбан хүбүүдтэй ажаһууһан. 
Тэрэ Олюдайе нютагтаа орхёод, Хоридойтой ба Гур-бурядтай зүүн зүг руу ябаһан. Түнхэндэ Гур-буряадые орхёод, Зүлхэ мүрэнөөр Яхад руу ошожо, Хоридойе тэндэ орхёод, өөрөө Эрхүү мүрэн руу ошоһон. Элюудэрһээ Хальмагууд гарба, Гур-бурядһаа Эхиридүүд ба Булагадууд гарба. Тэрэ гурбан хүбүүдэй багань Хоридой-мэргэн гурбан эхэнэрнүүдтэй гэрлэжэ, тэдэнь үри хүүгэдтэй болоһон. Тэрэниие түрүүшын эхэнэр Бэдэ обогһоо Баргажан-гуа Алан-гуа гэһэн басагадые түрүүлһэн. Алан-гуа болбол Чингис хаанай Алтан обогой эхин табиһан Добу Мэргэнэй һамган болоһон. Хоёрдохи ба гурбадахи эхэнэрнүүдэй хүбүүдэй нэрэнүүд арбан нэгэн хориин обогуудай нэрэнүүд болоһон: хоёрдохи эхэнэр Шаралдай табан хүбүүдые түрүүлһэн: Галзут, Хуацай, Хубдут, Гучит ба Шарайт; гурбадахи эхэнэр Нагатай зургаан хүбүүдые түрүүлһэн: Харгана, Бодонгут, Худай, Батанай, Саган ба Хальбин («Хориин ба Агын буряадуудай урда сагай түүхэ» соо Хоридойн гэр бүлын тухай Тобын Түгүлдэр баһал бэшэһэн). Эсэгынгээ ба үбгэнэйнгөө үхэһэнэй һүүлдэ тэдэ Монголой ба Үбэр Монголой нютагаар урда зүг руу нүүжэ, Бээжэн хүрэтэр ошожо, ехэ олон болоһон.

## Зүүлтэ

Категори:Буряад түүхэ
Категори:Буряадууд
Баргажан-гуа

**Баргажан-гуа** (), «Монголой нюуса тобшодо» бэшэгдэһэн ёһоор, Баргажан-гуа Барга-баатарай басаган, Хори-мэргэнэй һамган байгаа, харин тэрээнһээ Алан-гуа түрэһэн гэхэ. Ондоо түүхэнүүдтэ Баргажан-гуа бэдэ зоной басаган байгаа гэдэг.

Категори:Буряад түүхэ
Сагаадай

**Сагаадай хаан** (*Чағадай*, , 1185—1242), Чингис хаанай хоёрдохи хүбүүн болон Цагадайн улас, Цагадайн хэлэн, Цагадайн Түрэгые байгуулагша гээд үзэдэг. Тэрэ эсэгынгээ өөдэ болоһонһоо хойшо Түб Азиие наһан эсэс болотороо захирһан. Тэрэ Чингис хаанай зарлигаар Ехэ засагта хиналта табижа, гаргаһан зарлигай бэшээжэ байһаншье эсэстээ тэрэ зүбхэн Монголой эзэнтэ гүрэнэй хан сулатан зүбхэн болоһон. Харин Монголой эзэнтэ гүрэнэй хойшо үедэ тэрэнэй эзэнтэ гүрэн нилээд алдартай боложо ерэһэн.

Категори:Монголой түүхэ
Категори:Монгол хаашуул
Бадмасамбава

**Бадмасамбава, лобон Бадмажуунай** (, , **Гуру Римбүүшэ**), Буддын шажанай Түбэдтэ дэлгэржэ эхилээд байхада, Энэдхэгһээ тэндэ ошожо, шойжон сахюусаниие, мүн сам бии болгоһон. «Бадмахатан» гэжэ намтарынь, «Табан сэсэн үгэ» гэжэ номынь хуушан монгол хэлэндэ оршуулагдажа, түрүүшынхинь модон бараар хэблэгдэнхэй.

Категори:Буддын шажан
Категори:Ламанар
Зүчи

**Зүчи хаан** (, 1184—1227), Чингис хаанай болон Бүртэ-үжинэй түрүүшын хүбүүн болон Зүчиин уласые байгуулагша гээд үзэдэг. Тэрэ түрүүшынхиеэ 1207 ондо баруун гарай сэрэг ударидан ойн зон, хирхис, хори-түмэндэ зэргэ байгаали нуурһаа баруун тиишэ оршохо улас аймагуудые байлдан дахуулһан. Уламаар 1211-1217 оной оршомдо Алтан уластай хэһэн аян дайнда оролсожо ябаһан. 1218 ондо Хирхис, Хори Түмэдэй буһалгааниие дараһан. Уламаар 1219-1225 оной хоорондо Хорезмые дайлахада оролсобо. Чингис хаан нютаг бусаха болоходо тэрэндэ сэрэг таһалан үгөөд Эрчис мүрэнһөө баруун тиишэ бүхы газарые үгэжэ, дайлуулха зарлиг буулгаһан байдаг. Гэхэдээ тэрэ үбшэнэй ушар 1225-1226 оной оршомдо наһанһаа нүгшэбэ.

Категори:Монголой түүхэ
Категори:Монгол хаашуул
Тангуд улас

**Тангуд уласай** (тангудаар ; **Баруун Ся улас**, ), нютаг дэбисхэр зүүн талаараа Хатан голтой нюурлэжэ, баруун талаараа Юймэньдэ (玉門) хүрэжэ, хойто хилэнь элһэн сүлдэ тулажа, эрьен тойрон табан мянгые гаран газар эзэлжэ, ниислэл хото одоогой Иньчуань (银川) хотын зүүн урда Синьцинь (新秦) байһан юм.
Баруун Ся улас 1038 ондо байгуулагдажа, 1227 ондо Чингис хаан энэ түрые мүхөөбэ.

Категори:Түүхын улас
Категори:Хитадай түүхэ
Үгэдэй

**Үгэдэй хаан** (, 1184—1227), Чингис хаанай болон Бүртэ-үжинэй гурбадахи хүбүүн болон Ехэ Монгол Уласай Ехэ Хаан. Үгэдэй 1229—1241 ондо хаан һууба. Тэрэ «Хаанай санда хуряаха уласай нэгэдэһэн албан татабариин хуулиие» гаргажа, Гоби сүлдэ худаг гарган, «Үншэдые тэдхэхэ сан» байгуулба.

Категори:Монголой түүхэ
Категори:Монгол хаашуул
Иоһаннес Брамс

**Иоһаннес Брамс** (; 1833 оной 5 һарын 7, Һамбург – 1897 оной 4 һарын 3, Венэ) - Германиин хүгжэмэй зохёолшо, романтизмын гол түлөөлэгшэдэй нэгэн. 1862 онһоо хойшо Венэдэ ажаһууба. Пианист болон дирижёрой үүргые дүүргэбэ. Брамсын симфонизм Венын һунгадаг (классикын) һургуулиин заншал болон романтизмын уран дүрсэлэлые нэгэдхэбэ.

Категори:Германиин хүгжэмэй зохёолшод
Сим Хун

**Сим Хун** (, 沈熏, 12.12.1901 – 16.12.1936, жэнхэни түрэһэн нэрээрээ **Сим Дэсоп**), Солонгос ирагуу найрагша, уран зохёолшо.

1901 оной 9 һарын 12-то Сеул хотодо түрэһэн намтартай. 1919 ондо, ахалагша ангиин һурагша болоод ябахадаа, Япон эзэнтэ гүрэнэй эзэрхэг түримхэй ябуулгануудта эсэргүү Гурбан һарын нэгэн үдэрэй хүдэлөөндэ (, *Самиль хүдэлөөн*) хабаадаад баригдажа, дүрбэн һарын туршада шорондо хаагдаа һэн. Шоронһоо табигдаһанай удаа Хитадай Чжэцзян можын дээдэ һургуулиин удха зохёолой тэнхимдэ һураба. 1924 ондо һургууляа дүүргэжэ, түрэһэн нютагаа бусаһан юм. Сим Хун Японой засагай зүгһөө эзэрхэг хамалганда ороһоншье һаа, зүрхэ сэдьхэлээрээ сүхэрөөгүй, эхэ нютагайнгаа эрхэ сүлөөгэй түлөө тэмсэхээр хэзээдэшье бэлэн байгаа. Энэ үедэ тэрэ сониной сурбалжалагша болоо, ирагуу найрагшын, уран зохеолшын абьяасынь элирээ бэлэй.
Солонгос уласай тусгаар амяарлан тогтоһоор арбан жэлэй үмэнэ, оройдоо 35 наһатайдаа Сим Хун балнад үбшэнһөө наһа бараһан юм.

## Шухала зохёолнууд
* Мүнхын миһэрэл ((《영원의 미소》), 1987 ондо KBS 1TV-гэй сериалжуулагдаһан) 
* Мүнхэ ногоон модон (《상록수》)
* Чжигнесон (《직녀성》)
* Тэрэ үдэрэй ерэбэл (《그 날이 오면》)
* Наранай гарахада (《먼동이 틀 때》)
* Дурна зүгһөө ерэһэн инаг дуран (《동방의 애인》) 
* Феникс (《불사조》)
* Суу бэлигтэнэй ябадалнууд (《기남의 모험》) 
* Шаббат (《새벗》)
* Табадугаар һарын онсо байдал (《오월의 비상》) 
* Һүүлшын гайхал (《황공의 최후》)
* Хүхы шубуунай бархираан (《뻐꾹새가 운다》)

Категори:Солонгос зохёолшод
Категори:Солонгос ирагуу найрагшад
Балнад

**Гэдэһэнэй балнад** (**Гэдэһэнэй тиф**), *Salmonella typhi (Salmonella enterica серотип typhi)* нянгаар үүсхэдэг гэдэһэнэй халдабарита халуун хэжэг үбшэн юм. Балнад хадаа нарин гэдэһэнэй тунгалагай бүридэлые гэмтээжэ, шуһа хордолгото байдалаар ябагдадаг.

2000 ондо, дэлхэйдэ 21,6 сая хүн гэдэһэнэй балнадаар үбшэһэн, энэ тоо дунда 1 % оршом үхэбэ.

Категори:Үбшэнүүд
Антонин Дворжак

**Антонин Леопольд Дворжак** (, 1841.09.08, Нелагозевес, Прагын хажууда — 1904.05.01, Прага), Чехиин хүгжэмэй зохёолшо ба дирижёр. Чехиин һунгалдаг, шэлэгдэмэл хүгжэмые үндэһэлэгшэдэй нэгэн. 11 оперэнүүд, кантата-ораториин зохёолнууд, 9 симфонинүүд (1865-93), симфониин шүлэгүүд ба ондоо оркестрын ба танхимай-зэмсэгэй зохёолнууд, найрал дуун (хоор), дуунууд. Тэрэ хайра дуралалай һэдэбтэ хүгжэмэй бүтээлээрээ, энэ дундаа «Шэнэ дэлхэй» (№ 9 симфони ми минор, op. 95, B. 178), «Славян хатарнууд» (), «Америкын хуурай квартет» (Хуурай квартет № 12 Фа мажор, опус 96, B. 179), «Виолончельтэ зорюулһан концерт Си минор» () зэргэ дуури, симфони, найрал болон танхимай хүгжэмэй бүтээлнүүдээрээ алдартай.
Тэрэнэй бүтээлнүүдтэ славян хүгжэмэй фольклорой онсолигууд элиржэ, тусгаар амяарлан тогтохо, сүлөөлхэ тулалдаанай бодолнуудые («Чехиин таряашадай дуулал» кантата, 1885; «Түрэл нютагни», 1882; «Гусит», 1883 увертюрнүүд), байгаалиин болон арадай ажабайдалай зурагуудые, онтохонуудай ба арадай үльгэр шүлэгэй маягууд (5 симфониин шүлэгүүд, «Шүдхэр ба Кача», 1899, «Лусын дангина», 1901). Прагын ба Нью-Йоркын консерваторидо ажалһан.

Категори:Чехиин хүгжэмэй зохёолшод
Викингүүд

**Викингүүд** (, , ) — VII-XI зуунай үедэ Скандинавиин хахад аралда ажаһууһан дайнша хүсэрхэг эртын герман угсаатан мүнөөгэй данишууд, норвегишүүд, шведүүдэй улас үндэһэтэн юм.
Викингүүд IX-XI зуунай хоорондо Европын ехэнхи хэһэгые эзэлэн колонизироволжо байһан Скандинавиин дайшад, худалдаашад болон далайн пирадууд юм. Тэдэ өөһэдэй алдарта ута хүлэг онгосоор зүүн тиишэ Эжэл (Волго) мүрэнөөр Константинополь хүрэтэр, баруун тиишэ Исланд, Гренланд болон бусад шэнэ нээгдэһэн газар оронууд уруу аялдаг байгаа. Энэ Викингүүдэй үе Европын дунда зуунай түүхын нилээдгүй томо хэһэгые бүридүүлдэг юм.

Викингүүд ехэбшэлэн Хойто Атлантын далайгаар ябаха ба урагшаа Хойто Африка, баруун тиишэ Орос, Константинополь болон баруун Европо руу аялшалал, колонизаци, худалдаа наймаанай шэглэлээр аялдаг байгаа. Викингүүд Улаан Эригэй угсаа залгамжалагша Лейф Эриксоной ударидалга доро Хойто Америкэдэ хүрэжэ мүнөөгэй Л’Анс-о-Медоуз, Ньюфаундленд ба Лабрадор, Канадада заахан һуурингуудые байгуулба.

XII зуунда Гренландта тохёолдоһон хүсэтэй хүйтэрэл тус арал дээрэ ажаһууһан викингүүдэй обог аймагые усадхажа үгы болоходо гол үүргые хүлеэбэ. 

Категори:Скандинави
Коран

**Коран** ( — үгэшэлбэл «уншалга»), лалын шажантадай гол арюун ном, Меккэ болон Мединэдэ Мухаммедэй хэлэһэн номлол, зан үйлэ, хуули эрхэ зүйн һургаал, зальбарал, һургамжатай түүхэ болон һургаалта онтохонуудай суглуулбари юм. Мүнөө хүрэтэр үлэһэн Коранай эгээн эртын хубилбаринууд VII—VII зуунда бэшэгдэһэн юм.

609 онһоо хойшо Мухаммед өөрынгөө һүзэгтэндэ энэ номой һургаалые Меккэ ба Мединэ хотодо арюун һүнэһэнэй (Коран 16, 91) гү, али архангел Гавриилай (2, 92) дамжуулһан бурханай зарлиг захиралтаар мэдээсэбэ. Коранай ниитын заһабарилга VII зуун жэлэй дундада (Гурбадугаар халиф Османай редакци) абаһан, Кораниие уншаха долоон арганууд Абу Бекр ибн Муджахид ат-Тамими (859—936) тогтообо. Коранай агуулгын туһаламжаар исламай эсхатологи, иудаис болон христианствын үзэлнүүд, исламай еһо журам болоһон эртын арабуудай заншалнууд, араб арадай аман зохеол, ислам хуули еһониие хайжа болоно.

Коран 

Категори:Лалын шажан
Дайнай уралиг

**Сунь Цзын «Дайнай уралиг»** гээшэ гансашье Хитадай эртын сэрэг дайнай онолой агуу ехэ содон бүтээл бэшэ, дэлхэй ниитэдэ эгээн ехэ нүлөөтэй, эгээн үргэнөөр уламжалагдан дэлгэрһэн Хитадай эртын ном зохеолнуудай нэгэ юм. Уг номдо үгүүлһэн арга тактика болон гүн ухаанай үзэл һанаа сэрэг дайн, улас түрэ, эдэй засаг зэргэ һалбарита үргэнөөр хэрэгдэжэ байдаг. Манай эринэй үмэнэхи IV-V зуунда бии болоһон Сунь Цзын «Дайнай уралиг» нэрэтэй энэ ном дэлхэй дээрэхи сэрэгэй дайнай онол тухай эгээн түрүүшын зохеол болон Европын Клаузевицэй бэшэһэн «Дайнай онол» （Vom Kriege）гэһэн номһоошье 2300 жэлэй урда бүтээгдэһэн юм.

Категори:Хитадай түүхэ
Ехэ театр

**Оросой гүрэнэй академическэ Ехэ театр** (), Оросой эгээн томо, Дэлхэйн эгээн шухала театрнуудай нэгэ болохо опера ба баледэй зүжэгэй ордон. 1776 ондо Москва хотодо байгуулһан. Мүнөөгэй байра ордон 1825 ондо баригдаһан юм (уран барилгашан О. И. Бове; 1856 ондо А. К. Кавос уран барилгашанай заһабарилһан). Хари гүрэнэй болон М. И. Глинкагай, А. С. Даргомыжскийн, П. И. Чайковскийн, М. П. Мусоргскийн, А. П. Бородинай, Н. А. Римский-Корсаковой гэхэ мэтын түрүүшын ород дуури ба баледүүд тайзанда табяагдаһан. XX зуунай эхинһээ хойшо ород хоолой дуунай (Ф. И. Шаляпин, А. В. Нежданова, Л. В. Собинов гэхэ мэтэ) болон баледэй (Е. В. Гельцер, А. А. Горский, В. Д. Тихомиров гэхэ мэтэ) һургуулинууд бүхэдэлхэйн үндэр нэрэ солодо оробо. 1919 онһоо академическэ зэргэдэ хүртэбэ. 

Категори:Театр
Уураг

**Уураг** гээшэ ковалент пептид холбоогоор нэгэдэһэн олон аминохүшэлые агуулдаг органик нэгэдэл юм. Уурагай молекулэнүүд полипептид гэнжэһээ бүридэнэ. Амиды эсүүдтэ (клеткэнүүдтэ) 20 элдэб аминохүшэлнүүд байна. Молекулэ бүри олон мянган гү, али сая аминохүшэлнүүдые агуулдаг дээрэһээ, боломжотой уурагуудай янзын тоо бодото хизааргүй байна. Уурагта аминохүшэлнүүдэй жагсаалта Дезоксирибонуклеинай хүшэлДНХ-дэ хадагалдаг генүүдэй хинадаг байна. Эгээн шухала уурагууд — эстэ бүхы химиин урбалнуудые нүхэсэдэг ферментүүд болон халдабарида эсэргүү тэмсэдэг антибэенүүд (эсэргүүбэенүүд). Уурагууд гүйсэдхэхэ үйлэ ажаллалга хамаатайгаар олон түрэлнүүдтэ хубаагдадаг байна.

Уураг нэгэ гү, али тэрэнһээ олон аминохүшэлэй үлэгдэлһөө бүридэһэн томо биологиин молекулэ гү, али макромолекулэ юм. Уурагууд катализаторто метаболизм, ДНХ репликаци (хуулбарилха), һөөргэ нүлөөлэлдэ харюу үйлэдэл үзүүлхэ, нэгэ байралалһаа нүгөө рүү молекулэ зөөхэ зэргэ амиды организм дотор маша үргэн хүреэнэй үүргэнүүдые гүйсэдхэдэг. Уурагууд бэе бэеһээн амин хүшэлэй дараалалаараа илгагдадаг ба энэ дараалалые тэдые кодифицировалһан генэй нуклеотидай дараалал заадаг. Уурагууд бии болоһоной һүүлдэ 3D хэлбэридэ орожо эбхэрдэг ба яажа нугалархань уурагуудай аминохүшэлэй дараалалһаа хамаардаг болон эбхэрэлтэһээ тэдэнэй эдибхи шалтагаална.

Категори:Биологи
Үлдэлгэ

**Үлдэлгэ** гээшэ хоол тэжээл дутажа доройтохо үйлэ; бэе махабадай энергиин болон пластик хэрэглэсые хушахын талаар дутаха тээжэлэй маяг. Үлдэлгэ калори, уураг, нүүрһэн уһан, витамин болон минералые оролсуулжа болоно. Ехэбшэлэн, үлдэлгэ эдижэ болохо үндэр шанартай хоол хүнэһэнэй үгы байха ушартай. Энэнь голдоо хүнэһэнэй бүтээгдэхүүнэй үндэр үнэ сэн, ядууралтай холбоотой байна. Уураг энэргиин үлдэлгэ ба хоол хүнэһэнэй дутагдал гэһэн хоол тэжээлэй дуталгын хоёр үндэһэн түрэлнүүд байна. Хүнэһэн Хүдөө Ажахын Байгуулгын мэдээлэлээр, 2015 ондо даяар дэлхэйдэ 793 сая үлдэдэг хүн байна (дэлхэйн ниитэ хүн зоной 13%). Энэ болбол дэлхэйн хүн зоной 23% үлдэжэ байһан 1990 оной байдалһаа 216 саягай багадхалга мүн. 

## Зүүлтэ

Категори:Элүүр мэндэ
Георг Фридрих Һендель

**Георг Фридрих Һендель** (, , 1685—1759), Германиин хүгжэмэй зохёолшо ба органист. Хахад зуунай тойрон Лондондо ажаһууба. Дурасхалай элидхэлгын дархан, гол талаар Библиин түүхэнүүд тухай зохёолнууд (30 зүйл оршом), энэ дунда «Саул», «Египетдэхи Израиль» (хоюулан 1739), «Месси» (1742), «Самсон» (1743), «Иуда Маккавей» (1747). 40 оперэнүүд үлүү, органай концертүүд, оркестртэ зорюулһан кончерто гроссо, зэмсэгэй сонатанууд, сюитүүд.

Категори:Германиин хүгжэмэй зохёолшод
Араб үзэг

**Араб үзэг** () — арабуудай болон Баруун Азиин ба Хойто Африкын ондоо арадуудай (Иранай, Афганистанай, Пакистанай, Синьцзянгай уйгурнууд г.м.) хэрэглэдэг үзэг бэшэгэй нэгэ янза. 1929 он хүрэтэр баһа Түрэг Уласта, XX зуунай 20-30-аад хүрэтэр СССР-эй зарим арад түмэнэй (Дунда Ази, Азербайджан, Дагестан г.м.) хэрэглэбэ. IV зуунай урда Аравида арамейн үзэг дээрэ тулгуурилан бии болобо. Хашалган (гиигүүлэгшэ) абяан тэмдэглэдэг хорин найман тэмдэгтэй. Аялган (эгшэг) абяаниинь хашалганай дээдэ таладань нэмэлтэ тэмдэг табижа илгана. Сагаан толгойн үзэгынь үгын эхин, дунда, адагта орохо гурбан хубилбаритай. Баруун гар талаһаа зүүн гар тиишэ бэшэдэг дадабаритай.

## Үзэгүүд

Категори:Үзэг бэшэг
Жанна д’Арк

**Жанна д’Арк**, *Орлеанай охин* (; 1412 оной 1 һарын 6 — 1431 оной 5 һарын 30), Франциин үндэһэтэнэй баатар, Зуун жэлэй дайнай үеын сэрэгэй ударидагшадай нэгэн. Бургундиинхид олзологдоһонииень англишуудта үгэһэн. Хара домын шэдитэнэй нэгэн адли түүдэг гал дээрэ шатааһан. Хожом нэрэ алдарыень һэргээжэ католик сүмын хананда гэгээнтэнээр дүрыень мүнхэлһэн.
Шиизм

**Шиизм** ( [шӣ‘а] — һүзэгтэн), суннизмтай сугтаа лалын шажанай хоёр үндэһэн урасхалай нэгэн. VII зуунда имамнарай тоо болон бэе хүн тухай арсалдаанай үедэ бии болоһон түүхэтэй. Шиизм олон янза һургуулинуудта хахарһан. Шиит һүзэгтэн суннис халифай засагые хүлеэн зүбшөөрнэгүй, имагтал Алид имамнар Муххамедай залгамжалагшад гэжэ үзэнэ. Шиизм хадаа Иранай гүрэнэй шажан болон энэ гадна Азербайжан, Йемен, Ирак, Ливан, Бахрейндэ тараһан байна.

Категори:Лалын шажан
Нэгэдэһэн гүрэнэй шалгалта

**Нэгэдэһэн гүрэнэй шалгалта** (**ЕГЭ**, ), гээшэ Оросой холбоото уласта юрэнхы дунда болбосоролой программын талаар гүрэнэй дүнгэй аттестациин (ГИА) нэгэ хэлбэри, шалгалта.
Нэгэдэһэн гүрэнэй шалгалта ород хэлэнэй, тоогой ухаанай, хари хэлэнэй (англи, германи, франци, испани), физикын, химииин, биологиин, газар зүйн, удха зохёолой, түүхын, ниигэмэй ухаанай, информатикын талаар ябуулагдана.

## Зүүлтэ

Категори:Болбосорол
Богдо Миларайба

**Миларайба** (, *rje btsun mi la ras pa*; 1042—1123), Гаржүд шажаниие үндэһэлһэн Марба хэлэмэршэ Чойжи-Лодой ламын шаби мүн. Миларайбын цадиг түүхэнь бүхэлдөө уйдхар гуниг, гансаралай хэлэхэһээ болон тэрэнэй бага балшар ахыда эсэгэнь үнгэржэ, орон гэр, таряалан, мал, эд хүрэнгэ бүгэдыень абга аха, абга эгэшэ хоёр булаажа абаад эхэ үрэ гурбуул (Миларайбын дүү охин) хэмжээгүй ехэ зоболон амсан зүдэрһэн агаад тэрэнһээ улбаалан һанаа сэдьхэлынь машада хатуужажа, чин зоригоор олон жэл бисалгал нямба, даяаниие үйлдэһэн, тэрэнэй үрэ дүниинь нэн олон янзаар элирэн гаража ерэһэн тухай үгүүлдэг юм. Миларайбын бүхэл наһанай амидаралай түүхэ үеһөө үедэ амаар дамжан ерэһэниие дээрэ дурдаһан Санжаа-Жалсан (Цамен Херука) һуури үндэһэ болгоод бэшээ һэн.

Категори:Гаржүд
Категори:Буддын шажан
Даадхагша

**Даадхагша** () гээшэ хуулиин ёһоор даадхуулагшатай даадхалай хэрээ багалһан хуулиин этэгээд гү, али шадабаритай нюур (хуби хүн) юм.

Категори:Даадхал
Джакомо Пуччини

**Джакомо Антонио Доменико Микеле Секондо Мариа Пуччини** (; 22.12.1858, Лукка, — 29.11.1924, Брюссель), италиин хүгжэмэй зохёолшо. Хүгжэмшын гэр бүлэдэ түрэһэн юм. 10 наһанһаа церковиин органистаар алба хаажа, концертдэ пианистаар ба органистаар ажаллажа эхилбэ. Миланай консерваториие дүүргэбэ (1883). А. Понкьелли (композици) ба А. Бацциниин (онол) шаби. Пуччиниин уралиг оперогой жанртай холбоотой. «Вилли» ба «Эдгар» (1884 ба 1889, Милан) тэрээнэй түрүүшын хоёр оперануудынь эгээн һайн хамааралгүй. «Манон Леско» (Антуан Франсуа Превогой зохёол, 1893, Турин) тэрэниие алдаршаһан. Пуччиниин хэб маягые дагадаг «Богема» (Анри Мюржегэй зохёол, 1896, Турин), «Гуниг» (Викторьен Сардын зохёол, 1900, Рим), «Мадам Баттерфляй» (Давид Беласкогой зохёол, 1904, Милан; Оросто «Чио-Чио-сан» гэһэн нэрээр гараһан). Энэ гадна тэрэ «Баруунхин охин» (Беласкогой зохёол, 1910, Нью-Йорк), «Хараасгай» (1917, Монте-Карло) болон гурбан нэгэ акттай өөр өөр «Суба», «Анджелика эгэшэ», «Джанни Скикки» гэһэн оперонуудые ниилэдэг «Триптих» (1918, Нью-Йорк) бүтээбэ. Ф. Альфано (1926, Милан) «Турандот» (Карло Гоцциин зохёол, 1921—24) гэһэн Пуччиниин һүүлшын оперые Пуччинни наһа бараһанай һүүлдэ дууһаба.

## Бүтээлнүүд
### Оперонууд

* *«Вилли» ()*, 1884. Нэгэ акттай.
* *«Эдгар» (),* 1889. Дүрбэн акттай.
* *«Манон Леско» (),* 1893.
* *«Богема» (),* 1896.
* *«Тоска» (),* 1900.
* *«Мадам Баттерфляй» ().*
* *«Баруунхин охин» (),* 1910.
* *«Хараасгай» (),* 1917.
* *Триптих: «Суба», «Анджелика эгэшэ», «Джанни Скикки» (),* 1918.
* *«Турандот» ().* 1926.

### Бусад
(Бэшэгдэһэн он, газарые хаалтанда тэмдэглэбэ)
* *A te* (c.1875)
* *Preludio a orchestra* (1876)
* *Plaudite populi* (Лукка, 1877)
* *Credo* (Лукка, 1878)
* *Vexilla Regis* (1878)
* *[[Месса (дуурь)|Messa a 4 voci con orchestra]]* (Лукка, 1880) 1951 ондо *Messa di Gloria* нэрээр тоглогдоһон
* *Adagio in A major* (1881)
* *Largo Adagetto in F major * (c.1881-83)
* *Salve del ciel Regina* (c.1882)
* *Mentìa l’avviso* (c.1882)
* *Preludio Sinfonico in A major* (Милан, 1882)
* *Fugues* (c.1883)
* *Scherzo in D* (1883)
* *Storiella d’amore* (1883)
* *Capriccio Sinfonico* (Милан, 1883)
* *Sole ed amore* (1888)
* *Crisantemi* (Шабхадаһата хүгжэмэй дүрбэл, 1890, «Alla memoria di Amadeo di Savoia Duca d’Aosta»)
* *Minuetto n.1* (Шабхадаһата хүгжэмэй дүрбэл, 1892, «A.S.A.R. Vittoria Augusta di Borbone, Principessa di Capua»)
* *Minuetto n.2* (Шабхадаһата хүгжэмэй дүрбэл, 1892, «All’esimio violinista prof. Augusto Michelangeli»)
* *Minuetto n.3* (Шабхадаһата хүгжэмэй дүрбэл, 1892, «All’amico maestro Carlo Carignani»)
* *Piccolo valzer* (1894)
* *Avanti Urania!* (1896)
* *Scossa elettrica* (1896)
* *Inno a Diana* (1897)
* *E l’uccellino* (1899)
* *Terra e mare* (1902)
* *Canto d’anime* (1904)
* *Requiem* (27 January 1905, Милан)
* *Casa mia, casa mia* (1908)
* *Sogno d’or* (1913)
* *Pezzo per pianoforte* (1916)
* *Morire?* (c.1917) — заримдаа *[[Хараасгай (дуурь)|Хараасгай]]* дуурийн төгсгөлд тоглогддог
* *Inno a Roma* (1919, Рим)

## Зүүлтэ

Категори:Италиин хүгжэмэй зохёолшод
Игорь Стравинский

**Игорь Федорович Стравинский** (5(17).6.1882, Ораниенбаум, мүнөөгэй Ломоносов, ‒ 6.4.1971, Нью-Йорк; Венецидэ хүдөөлэгдэһэн), ород хүгжэмэй зохёолшо ба дирижёр. Тэрэниие XX зуунай хүгжэмэй уралигай нэгэ томо түлөөлэгшэ гэжэ үзэдэг.

Эсэгэнь дуушан Федор Стравинский. Эртын наһандаа ород удха зохёолтой, уран зурагтай, театртай, хүгжэмтэй танилсаба. 9 наһанһаа фортепиано тоглобо, 18 наһанһаа өөрөө найрлалгын теориие һураба. Гансата Петербургын дээдэ һургуулиин хуулиин тэнхимдэ һураа (1900‒05). 1902 онһоо Римский-Корсаковһоо хэшээл абаа һэн, тэрэниие һүнэһэнэй аба гэжэ нэрлэбэ. 1908 ондо «Гайхалтай скерцо» ба оркестрдэ зорюулһан «Фейерверк» гэһэн фантази бэшээ, тус бүтээлнүүдөөр анхандаа анхарал татаба. Париста «Ород уларилай» байгуулагша Сергей Павлович Дягилев тэндэ Стравинскийдэ алдаршаһан «Хан шубуун» (1910), «Петрушка» (1911), «Арюун хабар» (1913) гэһэн баледүүдэй премьерые байгуулжа, тэрэниие ехээр дэмжэбэ. 1910 онһоо Париста, Швейцарида, Орос гүрэндэ (һамганай тугдамда) ажаһууба. 1914 онһоо Швейцарида һуурижажа, 1920 онһо Францида амидараад, 1939 ондо АНУ-да нүүбэ (1945 ондо Америкын харьяатан болоо). Хари орондо концертүүдые хэжэ (өөрынгөө зохёол, заримдаа М. И. Глинкын, П. И. Чайковскийн зохёолнуудые тоглоо), дэлхэйн хоёрдугаар дайнай һүүлдэ концертүүдынь маша үргэн хэмжээтэй болоо. 1962 ондо СССР-дэ концертүүдые харуулба.

Категори:Ород хүгжэмэй зохёолшод
Барга

**Барга** (), мянга гаран жэлэй урда Байгал шадар байһан, мүн бүрилдэжэ эхилһэн буряад арадай ехэхэн хубинь болоһон гэдэг; табан зуугаад жэлэй саана зарим барганар Үбэр-Монгол нүүһэн байгаа. Хэлэндэнь буряадта дүтэрхы зүйл олон дээрэһээнь зарим эрдэмтэд тэрэниие барга-буряадай нютаг хэлэн гэдэг байгаа. Мүнөө олонхид тэрэниие монгол хэлэнэй диалект гэжэ тоолодог.

Категори:Монгол
Ахмадабад

**Ахмадабад**, Баруун Энэдхэгэй Гуджарат можо уластахи хото юм. 5,8 сая ажаһуугшадтай (2012). Даабуун үйлэдбэрилгын түб; металл эдлэл үйлэдбэрилхэ, химиин үйлэдбэрилгэ; дархалалга. Дээдэ һургуули. 1411 ондо байгуулагданхай. Илалтын хаалга (XV зуун жэл), Рани-Сипри бунхантай мечеть сүмэ (1514 ондо дүүргэгдээ).

Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Халеб

**Халеб** (*Алеппо*, эртын сагай Беройя) — баруун-хойто Сириин хото, Халеб мухафаза можын засаг захирганай түб. 1,4 сая үлүү ажаһуугшад (1990). Нэхэмэлэй, арһанай, хүнэһэнэй үйлэдбэрилгэ. Дээдэ һургуули. Бэхилэлтэ (гол түлэб XII — XIII зуун жэлэй эхин), хотын ханын болон хаалгын хэлтэрхэй (XIV — XVI зуун жэлэй эхин), Ехэ мечеть сүмэ (VIII, XII болон XIII зуун жэл), XII болон XIII зуун жэлэй мечеть-медресе, XVI болон XVII зуун жэлэй ханын дэлгүүр. Халебэй музей.

Категори:Сири
Амман

**Амман** (), Иорданиин ниислэл хото. 1,2 сая ажаһуугшад (1990). Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Цемент үйлэдбэрилхэ, газар тоһо болбосоруулха, нэхэмэлэй, тамхиин үйлэдбэрилгэ. Дээдэ һургуули. Археологиин болон лалын шажанай музейнүүд. Эртын сагта Раббат-Аммон гэжэ нэрлэгдэһэн, эртын Грециин болон Римэй үедэнь - Филадельфи гэжэ нэрэтэй байгаа. 1921 ондо Трансиордани эмиртэ уласай ниислэл болобо. 1946 онһоо хойшо  бэе дааһан Иорданиин ниислэл хото. Эртын Римэй болон арабай барилгын һандархай үлэгдэлнүүдтэй.

Категори:Иордани
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Густав Малер

**Густав Малер** (; 7.7.1860, Калишт, Чехи, ‒ 18.5.1911, Венэ), Австриин хүгжэмэй зохёолшо ба дирижёр. 
Бага наһан Йиглавада үнгэрөө, 1875‒78 ондо Венын консерваторида һуража гараа. 1880 онһоо Австри-Унгарай бишыхан хотонуудай театрнуудта дирижёроор ажаллаа, 1885‒86 оной хоорондо Прага хотын Германиин театрта хγдэлдэг болоо, 1886‒88 ондо Лейпцигтэ ажаллаа, 1888‒91 оной хоорондо Будапештын Хаанай оперын даргаар болон дирижёроор хγдэлөө, 1891‒97 ондо Һамбургын оперын түрүүшын дарга болоһон байна. 1897‒1907 оной хоорондо Венын ордоной оперын дарга, дирижёр болон режиссёроор ажаллаа, тэрэнэй ударидалга доро театрынь сэсэглэн хүгжэбэ. Малер дирижёрой ажал хүдэлмэри хүгжэмэй театрын түүхэдэ бүхэли эрин үе болоһон байна. Рихард Вагнерэй, Вольфганг Амадей Моцартын, Людвиг ван Бетховенэй оперонуудай илгаран гараһан тайлбарилагшаар гэжэ алдартай боложо, Венэдэ түрүүшынхиеэ Пётр Чайковскийн, Бедржих Сметанын оперануудые тайзанда табяа. Симфониин дирижёроор концерт харуулба, Һолланд, Оросто (1897, 1902, 1907) гастролида ябаа. 1907 ондо изагууртанай оппозициин даралгын доро театрһаа гараа: Америкэдэ ажаһуужа зун бүри Венэдэ бусаба. 1908‒1909 ондо Нью-Йоркын «Метрополитен-оперогой» дирижёроор ажаллаа, 1909‒11 ондо Нью-Йоркын филармониин оркестрые хүтэлбэрилөө.

## Шухала бүтээлнүүд

* «Гомдолтой дуун» (; түрүүшын заһалга, 3 хэһэг — 1880; хоердохи заһалга, түрүүшын хэһэгые хуряан абтаһан — 1898)
* «Аянша шаби дарханай дуунууд» (, 1885—1886)
* «Хүбүүнэй шэдитэй эбэр» ( — 12 дуунууд, 1892—1901)
* Рюккертын шүлэгүүдтэ зорюулһан дуунууд (, 1901—1902)
* «Үхэһэн үхибүүд тухай дуунууд» (, 1901—1904)
* Симфони № 1 (1884—1888)
* Симфони № 2 (1888—1894)
* Симфони № 3 (1895–1896)
* Симфони № 4 (1899—1901)
* Симфони № 5 (1901—1902)
* Симфони № 6 (1903—1904)
* Симфони № 7 (1904—1905)
* Симфони № 8 (1906)
* «Газар тухай дуун» (), 1908—1909)
* Симфони № 9 (1909)
* Симфони № 10 (дууһаагүй).
* Квартет ля-минор (1876)
* Оркестртэ зорюулһан «Humoresken»
* Märchenspiel «Rübezahl»

## Ном зохёол
* 
* 
* 
*  
* 

Категори:Австриин хүгжэмэй зохёолшод
Абу-Даби

**Абу-Даби**, Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай (1971 онһоо caг зуурын, 1996 онһоо байнгын) ниислэл хото. Мүн Эмиртэ Абу-Даби нютагай түб. Уласайнгаа эдэй засаг, ажа үйлэдбэри, улас түрын, соёлой түб болон миин энэ хотодло уласай ДНБ-ын 56% бүтээгдэдэг. 921 мянган үлүү ажаһуугшад (2013). Персиин буландахи уһанай боомто. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудалтай. Газарай тоһоной болбосорол ба олзобори. Загаһа барилга.

## Зүүлтэ


Категори:Азиин ниислэлнүүд
Категори:Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи эрьеын һуурин
Категори:Абу-Дабиин Эмират дахи һуурин
Категори:Аравиин хахад аралай портын хото
Анкара

**Анкара** (; уридынь *Ангора* гэжэ нэрэтэй байгаа) — Анатолиин тэгшэ үндэрлигтэхи байрладаг Түрэг Уласай ниислэл хото, Анкара можын засаг захиргаанай түб. 5,2 сая ажаһуугшад (2015). Машина бүтээлгэ. Хүнэһэнэй, нооһоной, арһанай, модо болбосоруулха үйлэдбэрилгэ. Дээдэ һургуулинууд. Манай эринэй үмэнэ VII зуун жэлдэ байгуулагданхай. 1920 онһоо хойшо Түрэг уласай Ехэ үндэһэтэнэй хуралай болон засагай газарай байра.

Категори:Түрэгэй хотонууд
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Ашхабад

**Ашхабад** (1927 он хүрэтэр *Полторацк* нэрэтэй), Туркменистанай ниислэл хото (1924 онһоо хойшо). Түмэр замай үртөө. 900 мянган ажаһуугшад (2005). Машина бүтээлгэ болон металл эдлэл үйлэдбэрилгэ, химиин-эм зүйн, шэлэй, хүнгэн (хүбэн саарһанай, торгоной, гуталай, хибэс нэхэхэ гэхэ мэтэ), хүнэһэнэй үйлэдбэрилгэ. Туркменистанай Эрдэм Ухаанай Академи, 8 дээдэ һургуулитай (энэ тоодо Махтумкули нэрэмжэтэ Туркмен гүрэнэй ехэ һургуули), 4 театртай (энэ дунда Туркмен оперо болон баледэй театр). Уран һайханай, түүхын, орон нютагай түүхын гэхэ мэтэ музейнүүд байна. «Ниса» түүхын ба соёлой дархан саазатай газар. 1881 ондо байгуулагданхай. 1948 оной аймшагтай газар хүдэлэлтын һүүлдэ шэнээр баригдаһан байна. Каракумстройн (1967) ба Азади нэрэмжэтэ номой сангай (1969—1974; СССР-эй гүрэнэй шагнал, 1976) барилгатай Туран талмайн ансамбль.

Категори:Азиин ниислэлнүүд
Категори:Туркменистан