open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Анна Ахматова

**Анна Андреевна Ахматова** (жэнхэни обогынь **Горенко**,  — 1966 оной 3 һарын 5, Домодедово, Москвагай можо) — ород ирагуу найрагша. Акмеизмда тонгойбо («Үдэшэ», 1912, «Эрхи», 1914 суглуулбаринууд). Ахматовагай ирагуу найрагай тусхай шанарнууд хадаа ажамидаралай ёһо суртахуунда үнэн сэхэ шанар, эхэнэрэй мэдэрэмжын сэдьхэл зүй, хубиин туршлагатай холбоотой XX зуунай бүхы арадай трагедиие ойлголто. «Сагай гүйдэл. Шүлэгүүд. 1909—1965» гэһэн шүлэгэй суглуулбари соо ирагуу найрагай хэлэнэй һунгадаг хэб маягые бэелүүлжэ шармайһан. Ород удха зохёолдо тодо дуурсагдаха эхэнэр зохёолшодой нэгэ мүн.

Ахматовагай бүтээлнүүд богони хэмжээнэй шүлэгһөө эхилээд, сталинис террорто хохидогшодто зорюулһан тэрэнэй шэлэгдэмэл бүтээл болохо «Реквием» (1935–40, бүхэлеэр 1987 ондо хэблэгдэһэн) зэргэ нарин түбэгтэй бүтэсэтэй зохёол хүрэтэр үргэн хүреэниие хамардаг. Эдэй засаг, сэдхэлгээнэй хизгаарлалта дунда амидаржа байһан найрагшын гайхалтай онсолигтой бүтээлнүүд бэлэй. Тэрэнэй уран бүтээлые хоёр үедэ хубаажа болоно - эхин үе (1912–25), һүүл үе (1936 оной үеһөө наһа бараха хүрэтэр). Тэрэ хоорондохи арбан жэл үлүү хугасаада бараг уран бүтээл бэшээгүй. Ахматовагай бүтээлнүүд сталинис эрхэ баригшадһаа буруудхагдажа, цензурта үртхэхэ байан хэдышьеъ, тэрэ гадагшаа дүрбэлгүй, эхэ орондоо үлдэжэ, эрьеын тойрондоо болож байһан харгисалалайа болоһон гэршэ бээлэй.

"Баатаргүй домог" (1940-1965, 1976 ондо бүхэлеэр хэблэгдэһэн) шүлэг соо «Мүнгэн зуунай» хэб маягые һэргээбэ. Александр Пушкин тухай үгүүлэл бэшэбэ.

## Зүүлтэ

Категори:Ород ирагуу найрагшад
Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд
Кузьма Петров-Водкин

**Кузьма Сергеевич Петров-Водкин** ( Хвалынск, Саратовой можо, Оросой эзэнтэ гүрэн — 1939 оной 2 һарын 15, Ленинград, Зүблэлтэ холбоото улас) — Оросой уран зурааша, РСФСР-эй уралигай габьяата ажаябуулагша (1930). 1910-аад онуудһаа хойшо аллегоритой бүтээлһээ хэмнэлтэтэ композицитой, ялагар харанхы үнгын контрасттай бүтээл зуража эхилһэн («Наададаг хүбүүд», 1911). Бүмбэрсэг перспектива гэһэниие бүтээгээд, драматай һэдэбэй зурагуудые («Петроградта 1918 он», 1920), аналитикын хатуу хүрэгые («А. А. Ахматова», 1922), юумэнэй юртэмсын конструктивизмые харуулдаг натюрмортууд («Стакан соо мойһон», 1932). Мүн графикаар ба театрын зураашаар хүдэлжэ ажаллаба.

## Шэлэгдэмэл зурагууд

Файл:Bathing of a Red Horse (Petrov-Vodkin).jpg|«Улаан адуунай угаалга», 1912
Файл:Kiss (Petrov-Vodkin).jpg|«Үндэлгэ», 1913
Файл:Петров-Водкин_-_Мальчики_(1911).jpg|«Наададаг хүбүүд», 1911


## Зүүлтэ

Категори:Оросой уран зураашад
Категори:Зүблэлтэ уран зураашад
Нобелиин шагнал

**Нобелиин шагнал** (, ) гээшэ швед инженер ба химик Альфред Бернард Нобелиин нэрэмжэтэ шагнал. Тус шагналые физикэ, хими, ангааха ухаан, эдэй засаг, удха зохёол (1969 онһоо), энхэ тайбан гэһэн һалбаринуудта жэл бүри олгодог байна (1901 онһоо хойшо). Нобелиин шагналтадые Стокгольмдохи Швециин Хаанай Эрдэм Ухаанай Академиин (физикэ, хими, эдэй засаг), Хаанай Каролинска ангааха ухаанай ба хирургиин институдай (физиологи ба ангааха ухаан) ба Швециин академиин (удха зохёол) һунгана; Норвегидохи парламентын Нобелиин комитет Нобелиин энхэ тайбанай шагналнуудые үгэнэ. Нобелиин шагналда хоёр дахин гү, али наһа бараһанай һүүлдэ хүртэжэ болоногүй.

## Зүүлтэ

Категори:Нобелиин шагнал
Категори:Шагнал
Һанаанай эрхэ сүлөө

**Һанаанай эрхэ сүлөө** () — үйлэ ажаллалгые гүйсэдхэхэ хүнэй һанаа бодолтой зорилго мэдрэмжэ юм. Эрхэ сүлөөгэй асуудал гээшэ хүн зон өөрөө тодорхойлхо эрхэтэй гү, али детерминировалагдаһан гү. Эрхэ сүлөө тухай арсалдаан Сокрадай үеһөө хойшо эхилэнхэй. Хүнэй үйлэ бүри уридһаа тогтооһон гэбэл, хүниие шагнажа гү, али зэмэлжэ болохогүй. Хариншье һаа, хүнэй эрхэ сүлөө ёһо суртахуунай үйлын «түрүүшын шалтагаан» гэһэн ойлгомжо эрдэм ухаанай тайлбариин хэрэглэсэдэ арсана.

Тус антономиин хоёр талын зааһанай дахажа, гол түлэб хоёр гүн ухаанай һанамжа бии болоһонː нэгэдэхеэр эрхэ сүлөө шалтагаатай гэдэг детерминизм ба хоёрдохёор тэрэниие буруушаадаг индетерминизм. Зорилго мэдрэмжэтэй үйлэ ажаллалгын шалтагаан болодог хүсэн зүйлые дахажа, детерминис үзэл сурталнуудай дунда «геометриин» гү, али механикын детерминизмые (Спиноза, Һоббс) ба психологиин детерминизмые (Теодор Липпс) гэжэ илгарна. Тараадаг индетерминизмые жэшээлбэл, Иоһанн Готлиб Фихте ба Мен де Биранай сургаал илгаруулжа болоно.

## Зүүлтэ

Категори:Гүн ухаан
Шарга балша

**Шарга балша** (, ) гээшэ балшынхин обог юм. Шарга балша Европын урда хэһэг, баруун Ази, Африкын хойто хэһэгээр амидарна. Оросой Кавказдахи, Ураалда амидардаг. Үбэлэй уларилда Африкын халуун дулаан бүһэ болон Энэдхэг, Шри Ланкада үбэлжэдэг.

Энэ шубуу тодо үнгэ алаглаһан, нарин бэетэй шубуу юм. Ара нюрган хэһэгынь боро, улбар шаргал, ногоон дали, хара хушуутай. Бэеын утань 27-29 см ба эрэ, эмэ гадаада түрэхээр адли.

Шарга балша гол түлэб шумуул, тэрэ дундаа зүгы эдинэ. Үдэртэ 250 зүгы эдидэг гэһэн тоосоо бии. Шарга балша 5 һарын эхеэр голой эрье хүбөөнэй элһэрхэг газар хонгил мэтэ үүр заһан 5-8 сагаан үндэгэ гаргадаг. Хосууд хоюула үндэгэеэ ээлжэлэн даража тордоно.

## Зурагай сомог

CloseUp of a female European bee-eater.webm |thumb |Merops apiaster
European bee eater.jpg|
MeropsApiasterGould.jpg|
Bee-eater.jpg|
3 Bee-eaters flying.jpg|
Bee-eater with bee in mouth.jpg
European Bee-eater.JPG|
Merops apiaster MHNT ZOO 2010 11 160 Saintes-Maries-de-la-Mer.jpg|


## Зүүлтэ

Категори:Шубууд
Эрбээхэй

**Эрбээхэй** () гү, али **Хашарһан далитан** () — бүрин хубиралтай хорхой шумуулай баг юм. Далиин хоёр хосуудынь ялагар үнгэтэй хашарһатай. Томо зүйлнүүдэй дали 30 см дэлисэтэй, бага зүйлнүүдынь 3 мм оршом дэлисэтэй. Наһаа хүсэһэн (имаго) эрбээхэйнүүд хэдэ хэдэн сагһаа хэдэн долоо хоног хүрэтэр амидарна (үбэлжэдэг эрбээхэйнүүдынь хэдэн һара). 158 000 зүйлнүүд эрбээхэй бии, маша үргэн тарааһан байна. Эрбэхэйнүүдэй олон зүйлнүүд ургамалнуудай тооһо хүртэлтэдэ туһална; торгоной хүр хорхойн үүрһөө торгон үйлэдбэринэ. Олон эрбээхэйн үтэн (орхой) хүдөө ажахын ба ойн ургаса, хүнэһэнэй нөөсэ, арһанай бүтээлые гэмтээнэ. Эрбээхэйн 104 зүйлнүүд Уласхоорондын байгаали ба байгаалиин нөөсэ хамгаалха холбооной Улаан ном соо багтана.

## Зүүлтэ

Категори:Эрбээхэй
Категори:Хорхой шумуул
Гэрэй борбилоо

**Гэрэй борбилоо** () — боро шубууд обогой (*Passeridae*) борбилоо түрэлэй (*Passer*) эгээн тарааһан зүйл. Хүнэй гэрэй дэргэдэ амидардаг эгээн алдартай шубуудай дунда. Газаада дүрсэнь ба жэргэлгэнь иимэ юм аал, бэлэн танижа болоно.

## Зүүлтэ

Категори:Шубууд
Хирээнэйхин

**Хирээнэйхин** (, ) гээшэ борбилоо хэлбэритэн шубуунай бүлэгэй обог юм. 120 элдэб зүйлнүүдһөө бүридэһэн тус обог бүхы шахуу түби газараар тарааһан байна. Эдэ шубууд томо гү, али дунда хэмжээтэй, бэе бэеэ адли мүн. Дээдэ приматууд мэтэ хүгжөөһэн оюун ухаатай. 21 шахам түрэлтэй, эдэ дунданьː
* Улаан хушуутан (*Pyrrhocorax*)
** Улаан хушуута жонгор (*Pyrrhocorax pyrrhocorax*)
* Дуудууша (*Perisoreus*)
** Хүбшын дудууша (*Perisoreus infaustus*)
* Сэнхир шаазгай (*Cyanopica*)
* Ятаг шаазгай (*Garrulus*)
** Сагшаа ятаг шаазгай (*Garrulus glandarius*)
* Жороо (*Podoces*)
** Монгол хулан жороо (*Podoces hendersoni*)
* Шаазгай (*Pica*)
** Алаг шаазгай (*Pica pica*)
* Һамаршан (*Nucifraga*)
** Һамаршан шаазгай (*Nucifraga caryocatactes*)
* Хирээ (*Corvus*)
** Алаг туун (*Corvus dauuricus*)
** Харлаг хирээ (*Corvus monedula*)
** Турлааг (*Corvus frugilegus*)
** Хон хирээ (*Corvus corax*)
** Хара хирээ (*Corvus corone*)
** Һаарал хирээ (*Corvus cornix*)

## Зүүлтэ

Категори:Шубууд
Хараасгай

**Хараасгай** (, ) гээшэ борбилоо шубуунай бүлэгэй обог юм. Энэ обог хоёр дэд обогһоо бүридэнэ: *голой хараасгай* (*Pseudochelidoninae* ниитэ хоёр зүйлнүүд) ба *Hirundininae* (үлдэһэн бүхы хараасгай). Энэ обогто ниитэ 19 түрэлэй 83 зүйл шубуун багтана. Оросто 7 зүйлнүүд уурхайлдаг: хүреэнэй, үхэр, алтан, утаһан һүүлтэй, харагшан, эрьеын болон бага эрьеын хараасгай; тэдэ гадна 2 зүйлнүүд — голой ба сагаан духатай хараасгай — Хойто Америкэһээ ниидээд ерэнэ. Оросто уурхайлдаг хараасгай Африкада ба Урда Азида үбэлжэнэ.

Хараасгай Антарктидаһаа гадна бусад бүхы түби газараар үргэн тараба. Африка түби газарһаа гаралтай гэгдэжэ, мүнөө сагташье Африкада эгээн элдэб янзын хараасгай амидарна. Мүн далай, тэнгисэй хэдэ хэдэн аралда таарана. Нилээд хэдэн зүйл нүүдэлэй хараасгай бии. Үсөөн хэдэн зүйл хараасгай хүнэй үйлэ ажаллалгаһаа үгы боложошье һаа, зарим зүйлнүүдынь хүнэй хубилгаһан оршондо даһан зохисожо, хүнтэй ойро амидарна.

Хараасгай шубуун нарин шобтон хэлбэриин бэетэй, үзүүр тиишэ наридаһан ута далитай ба эдэнь шэглэлээ хурдан хубилгажа халин ниидэхэдэ һайн зохисоһон болоон нидэжэ бай хорхой шумуулые агнахадаа чадамгай. Дундажаар 30-40 км/саг хурдатай ниидэхэ ба 50-65 км/саг хурдалжа шададаг. Хараасгай богони хушуутайшье хүсэтэй, үргэн аматай. Бэеын утань 10-24 см ба 10-60 грамм хүрэтэрхи жэгүүртэй байна. Һүүлынь 12 үдэтэй ба 2 һалаалһан гү, али тэгшэ түгэсхэлтэй байдаг. Эрэнь гол түлэб арай ута һүүлтэй байха ба ниидэлгын үедэ хурдан шэглэлээ хубилгажа болон үрэжэлгэ үедэ эмэ хараасгайе өөртөө татахада тус болоно. Хүлынь богони ба алхахаһаа үлүү модоной мүшэр болон юумэн дээрэ һуухада зохисоһон байна.

Хараасгай хорхой шумуулаар хооллохо ба ниидэжэ байхадаа агнана. Зүгы болон хэдэгэнэ намнахаһаан тэрьелнэ. Мүн үрэ, жэмэсээр хооллодог түрэл баһа бии. Үржэлэйнгөө үедэ һүрэглэн хосоо оложо голой эрьеын нүхэн, хуушан уурхай, байшан барилгын буланда шабараар уурхай бариха зэргээр уурхайлжа үндэгэеэ гаргана.

## Зүүлтэ

Категори:Шубууд
Борбилоогойхин

**Борбилоогойхин** () гээшэ борбилоо хэлбэритэн шубуунай бүлэгэй обог юм. Борбилоогойхидта 30 үлүү зүйлтэй зургаан түрэлнүүд (*Passer*, *Petronia*, *Montifringilla*, *Pyrgilauda*, *Carpospiza*, *Salicipasser*) багтана. Тус түрэлнүүд дунда:
* Богшоодой (*Montifringilla*) — 8 зүйлнүүд
* Борбилоо (*Passer*) — 27 зүйлнүүд
* Хадын боро шубууд (*Petronia*) — 5 зүйлнүүд

## Зүүлтэ

Категори:Шубууд
Владимир Святославич

**Владимир Святославич** (, 960 он — 1015 оной 7 һарын 15), Новгородой гүн (970—988), Киевэй ехэ гүн (978—1015). Владимирай хааншалалай үедэ 988 ондо хэрээснэг боложо, Византиин үнэн алдарта шажаниие уласайнгаа албан ёһоной шажан болгобо.

Киевэй Ольгын аша хүбүүн болоод, Святослав Игоревичэй ехэ гүнэй нюуса амарагай Малюшкын буташа хүбүүн. Эсэгэһээн Новгородые залгамжалба. Хариншье Ярополк ба Олег хойто эсэгын хүбүүдтэй арсалдажа эрхэтэнэй дайн гараа. Ярополк Олегые илажа алаба. Ярополк Владимирһаа Новгородые эзэлһэн ушар Владимир 977 ондо Скандинавида гүйжэ буугаад, сэрэгтэеэ суг бусажа ерээд Новгородые эзэлжэ 980 ондо Ровнодо Ярополкые диилэжэ алаба. Иигэжэ Владимир шэрүүн зангаараа алдартай бүхы Руссин ноёрхогшо болобо. 988 ондо грегүүдһээ Крымэй Херсонесые абаһанай һүүлдэ хэрээснэг болобо.

## Зүүлтэ

Категори:Ородой түүхэ
Категори:Украинын түүхэ
Абаахай хэлбэритэн

**Абаахай хэлбэритэн** (, *Аалза хэлбэритэн*, ) гээшэ үетэ хүлтэн (*Arthropoda*) хүреэнэй анги. 100,000 нэрлэһэн зүйлнүүдые багтана, энэ тоодо абаахайнууд, хилэнсэ хорхойнууд, хашагууд ба загай шара аалза.
Хэмжээнь 0,1 мм-һээ 17 см хүрэнэ. Бэеынь гол түлэб ганса бүхэли толгой-сээжэ ба хэбэл гэһэн хоёр хэһэгтэй. Толгой-сээжэнь 6 хос мүсэтэй: аман хэһэгтэ хазууртай (хабшуур хэлбэритэй), тэмтэрүүлтэй (педипальпа) болон 4 хос үе хүлтэй. Олон абаахай хэлбэритэдэй (хилэнсэ хорхой, загай шара аалза, һүүлгүй хилэнсэ хорхой, зарим абаахай) хэбэлынь үетэйшье һаа, абаахайн ба хашагай диилэнхи хуби хэбэлынь һаланги. Хэбэлэйнь бөөрэнхэй болон тэрэнэй түгэсхэлдэ оршомдо шүлһэнэй булшархай гэһэн жэжэ барзагар түбгэр бии. 
Трахейн гү, али уушханай амисхаалтай (миин лэ хоёр уушхатан абаахай хэлбэритэд уушхан трахейтэй), зарим абаахайнууд арһаар амисхална. Илгаруулдаг эрхэтэниинь Коксаль булшархай гү, али Мальпигиевэй һудалнууд. Диилэнхи абаахай хэлбэритэдэй мэдэрэмжын системэ бахалуур дээрэхи зангилаатай (*ganglion supraoesophagiale*). Мэдэрэмжын эрхэтэн дунда нюдэн ба барижа мэдэрхэ үһэн бии. Олон абаахай хэлбэритэд (абаахайнууд, хилэнсэ хорхойнууд) хорото булшархай бии. Абаахай хэлбэритэн эрэ эмэ илгаатай, эмэгтэй абаахай хэлбэритэд үндэгэлнэ.

## Ангилал
* Хашаг (*Acari*)
* Ташуур абаахай (*Amblypygi*)
* Абаахай (*Araneae*)
* Сенокосцы (*Opiliones*)
* Тэмтэрүүл хүлтэн (*Palpigradi*)
* Һүүлгүй хилэнсэ хорхой (*Pseudoscorpionida*)
* Рицинулей (*Ricinulei*)
* Шизомид (*Schizomida*)
* Хилэнсэ хорхой (*Scorpiones*)
* Загай шара аалза (*Solifugae*)
* Һүүлтэй абаахай (Uropygi)

## Зүүлтэ

Категори:Абаахай хэлбэритэн
Аха гол

**Аха гол** (һоёд *Ок-хем* - *годли мүрэн*) - Орос Уласай, Буряад Уласта болон Эрхүү можодо урдадаг мүрэн. Ангар мүрэндэ шудхан ороно.
Мүрэнэй утань - 630 модо. Мүрэнэй һаба газарай талмай - 34 000 модо². Эхин - Саяан уула. Адаг - Ангар мүрэн.

Категори:Эрхүүгэй можо
Доодо-Үдэ хото

**Доодо-Үдэ** () — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Доодо-Үдын аймагай засагай захиргаанай түб. Үдэ мүрэнэй Тасеевын мүрэн руу шудхажа ородог адагта һууна.

## Газар зүй
Доодо-Үдэ хото Орос уласай ниислэл Москва хотоһоо 3757 км, Тасеева мүрэндэ шудхажа ородог Үдэ мүрэнэй эрьедэ оршдог.

Доодо-Үдэ зундаа халуун, үбэлдөө хүйтэн. 7 һарада дундажаар +17,9 °C, 1 һарада дундажаар −20,6 °C.

Категори:Эрхүүгэй можо
Уухтай һуурин

**Ухтай** () — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Зэмэ аймагай Ухтай сельсоведай засагай захиргаанай түб.

Категори:Эрхүүгэй можо
Категори:Зэмэ аймаг
Зэмэ аймаг

**Зэмэ аймаг** () — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын аймаг. Аймагын түб - Зэмэ хото.

Категори:Эрхүүгэй можо
Категори:Зэмэ аймаг
Химэлтэй һуурин

**Химэлтэй** () — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Зэмэ аймагай Химэлтэй сельсоведай засагай захиргаанай түб.

## Нэрэ
Бии хоёр тухайлууд:
* Буряадай *химэлхээ* (соо Химэлтэй гол адаг элһэн шулууд «химэлтэй»)
* Буряадай *хэмэл*

## Хүн зон
2012 жэл: 1933 хүн.

Категори:Эрхүүгэй можо
Категори:Зэмэ аймаг
Болорой һүни

**Болорой һүни **(, 1938 оной 11 һарын 9 - 11 һарын 10) гээшэ 17 наһатай герман гаралтай еврей Гершель Гриншпан (Herschel Grynszpan) Париста герман элшэн сайдай яаманай хүдэлмэрилэгшэ Эрнст фом Ратые алаһанай сагааруулгаар болоһон СА отряднуудай эмхидхэһэн үһөө ба еврейнүүдэй эсэргүү хюдалга. Тэрэ сагта олон сонхонуудые буталан сохиһон ушарһаа Буталһан сонхонуудай һүни гэжэ хэлэнэ.

11 һарын 9-10 һүни Һитлерэй зарлигаар ба Һёббельс Һиммлер хоёрой туһаар бүхы герман еврейнүүдтэ эсэргүү хюдалга олониитын уур гээд харуулагдаһан байна. 267 синагого сүмэ ба 815 дэлгүүрнүүдые галдажа усадхаһан байгаа. 20 мянган еврейнүүдые барижа концлагерь соо хаяһан, 36 хүн алагдаһан байгаа. Ниитын хохирол 25 сая рейхсмарка хүрэжэ, эдэ дунда 5 сая буталһан сонхо байгаа.

Категори:Нацис Германи
Категори:1938 он
Хара уһан һуурин (Зэмэ аймаг)

**Хара уһан** () — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Зэмэ аймагай Хара уһанай сельсоведай засагай захиргаанай түб.

Категори:Эрхүүгэй можо
Категори:Зэмэ аймаг
Йоһаннес Кеплер

**Йоһаннес Кеплер** (, 1571 оной 12 һарын 27 - 1630 оной 11 һарын 15), Германиин математик, астроном, зурхайшан ба XVII зуунай одон орон шудалалай хубисхалда гол хүн юм. Тэрэнэй нэрээр нэрлэгдэһэн гарагуудай хүдэлөөнэй хууляар алдаршалжа, һүүлшын астрономнор тэрэнэй бэшэһэн «Шэнэ астрономи», «Замбуулингай эб», «Копернигэй астрономиин тобшолол» гэһэн номуудай һуури дээрэ эдэ хуулинуудые дүримлэбэ. Тэрэнэй гадна эдэ номууд Исаак Ньютоной Бүхы юртэмсын таталсалай хуулиие байгуулхадаа нүлөө үзэбэ.

Кеплер Австриин Грац семинариин математикын багша, Тихо Браге астрономой туһалагша, II Рудольф, Матиас, II Фердинанд Арюун Римэй эзэнтэ гүрэнэй гурбан эзэн хаашуулай ордоной математик, Австриин Линцтэ математикын багша, Валленштайн жанжанай зурхайшан гэхэ мэтэ янза бүриин хүдэлмэри хэбэ. Мүн тэрэ оптико шэнжэлгын һуури табяад, рефрактор телескобые хубилган зохёон байгуулаад шанарые һайжаруулба (Кеплерэй телескоп). Нэгэ үеын хүн байһан Галилео Галилейн телескобые хэрэглэһэн нээлтэ албан ёһоор хүлеэн зүбшөөрхэдэ хуби нэмэрые оруулба.

Кеплерэй үедэ астрономи зурхай хоорондо хизгаарынь тодорхой бэшэ байгаашье һаа, астрономи (сүлөөтэ уралигай хүреэн соо математикын нэгэ һалаа) болон физикын (байгаалиин философиин нэгэ һалаа) хоорондо тогтоборитой хизгаар байгаа. Тэрэнэй ажалынь бурхан «оюуной байгаалиин гэрэлээр» дамжуулан мэдэгдэжэ болодог оюуто түлэблэлые дахажа юртэмсые бии болгоһон гэдэг теологи дүүрэн байгаад, иимэ шажанай теологиин үндэһэн дээрэ өөрын бэшэг соо шажанай арсалдаан эрдэм ухаанай тамааглалые ниилэбэ. Кеплер астрономиин юрэнхы математик физикын һалбаряар мэдэрһэнээр эртын физикын космологиин уламжалалые хубилгаад, өөрын шэнэ астрономиие «юрэдын физикэ», «Аристотелиин «Метафизикэдэ» аян», «Аристотелиин «Бүхэ юумэн тухайда» нэмэлтэ» гээд нэрлэбэ.

## Зүүлтэ
Оросой эрхэтэнэй дайн

Большевигууд (улаантан) ба большевигуудта эсэргүүсэһэн сагаантан хоорондо эрхэтэнэй дайн Оросто 1920 хүрэтэр болобо. Сагаантан Эмхидхэхэ хуралай зарим гэшүүдые багтаадаг бүхы янзын антикоммунис этэгээдһээ бүридэбэ. Сагаантанай зарим түрүүлэгшэд сэрэгэй диктатурые үлүүдэ үзэжэ нүгөө царистууд байгаа.

Корниловой (һүүлдэнь Деникинэй) ударидаһан эрхэтэн сэрэгүүд Доной казакуудта хамта ниилэжэ, Зүблэлтэ дэглэмдэ эсэргүүсэл түрүүшынхеэр урда зүгтэ эхилбэ. 1918 оной 11 һарын 11-эй эблэрэлэй һүүлдэ Украина дайнай тайзан боложо большевигуудай (эртын 1919 он), Деникинэй сэрэг (1919 оной 8–12 һара), дахин большевигуудай (1919 оной 12 һара), эсэсэй эсэстэ полягуудай (1920 оной 5 һара) эзэмдэһэн байгаа. 

Категори:Ородой түүхэ
Категори:Дайнууд
Мартин Лютер Кинг

**Мартин Лютер Кинг** (1929 оной 1 һарын 15, Атланта, Джорджи можо улас, АНУ — 1968 оной 4 һарын 4, Мемфис, Теннесси можо улас, АНУ) — Америкын хара үнгэтэнэй элитэ мэдээжэ ударидагша, ниигэмэй эдэбхитэн, эрхэтэнэй эрхын түлөө тэмсэгшэ юм. 

Баптис үүргэ гүйсэдхэгшэ Кинг үйлэ хэрэгээ эрхэтэнэй эрхын түлөөхи эдэбхитэн болоһоноор эхилһэн. Тэрэ 1955 ондо Монтгомериин автобусай хоригые ударидан, 1957 ондо Урдын христосой шажанай хүтэлбэрилгын шуулганиие (SCLC) байгуулхада туһалан, түрүүшын юрэнхылэгшээр ажаллажа байһан. Кингэй ударидалгаар 1963 оной һарада Вашингтоной марш боложо, тэрэ үеэр алдарта «Намда хүсэл бии» гэһэн элидхэлээ табяа. Иигээд тэрэ Америкын түүхэдэ агуу уран элидхэгшэдэй нэгэ гэгдэжэ болоһон юм. Тэрэниие тулгуури үзэлтэн гэжэ тодорхойлһон Холбооной мүрдэхэ тобшооной COINTELPRO-гойхид үлэһэн амидаралынь туршада мүшхэһэн бэлэй.

1964 оной 10 һарын 14-дэ, Кинг арһа үнгын хоорондын тэгшэ буса байдалда эсэргүү хүсэрхылэлэй буса аргаар тэмсэһэнэй түлөө Нобелиин энхэ тайбайнай шагнал хүртэбэ. Һүүлшын жэлнүүдтэнь тэрэ үйлэ ажаллалгаяа ядуурал ба Вьетнамай дайнда эсэргүү асуудалаар үргэжүүлжэ, 1967 ондо «Вьетнамһаа сааша» гэһэн элидхэл табиһаниинь либералис үзэлтэй хуущанай хамтарагшаһаань тэрэниие хүндырүүлжэ орхиһон гансал бэшэ тэрэниие үхэл рүү түлхиһэн бэлэй. Кинг ядуу арадуудай кампани гэхэ һуултые Вашингтон хотоноо зохёохоор түлэвлөөд байгаа.

Кинг 1968 оной 4 һарын 4-дэ Теннесси можо уласай Мемфис хотодо алуулһан байгаа. Тэрэндэ 1977 ондо Юрэнхылэгшын эрхэ сүлөөгэй медаль, 2004 ондо Конгрессэй алтан медаль нэхэн олгоһон болоод 1986 онһоо Мартин Лютер Кингэй үдэрые АНУ даяар холбооной амралтын үдэр болгон тэмдэглэжэ болобо. Мүн тус уласта тэрэнэй нэрээр нэрлэгдэһэн хэдэн зуун гудамжа бии.

## Зүүлтэ

Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд‎
Уолт Дисней

**Уолтер Элиас Дисней** (, 1 һарын 5, 1901 — 12 һарын 15, 1966) хадаа АНУ-ай мультипликатор зурааша, продюссер, найруулагша, зохёолшо, дуу оруулагша, бизнесмен юм. Аха Рой Диснейн хамта байгуулһан дэлхэйдэ алдартай Уолт Дисней Компани мүнөө жэлэй оролгонь 35 тэрбум доллар хүрэхэ олон уласай корпораци болон хүгжэбэ. 

Тэрэнэй бүтээлнүүд доторһоо эгээн алдартайнь *Микки Мауз* гү, али Микки хулгана болоод тэрэ олон жэл энэ баатарайнгаа дууе оруулжа байгаа. Мүн Дональд нугаһан болон Минни Мауз, Плуто нохой гээд зүбхэн хүүгэд багашууд гэлтэгүй томошуудайшье үзэхэ дуратай мультфильмын баатарнуудые зохёоһон болоно.

Дисней Америкын кино академиин шагналда 59 удаа нэрэ дэбшэжэ, Оскарай 26 шагнал хүртэһэн нэрэтэ уран бүтээлшэ байгаа. Тэрэ нэгэ жэлдэ Оскарай дүрбэн шагнал абаһан болоод Оскарай эгээн ехэ шагналтай болон эгээн олон удаан нэрэ дэбшэһэн амжалтын эзэн болобо.
Энэһээ гадна долоон удаа «Эмми» шагналда хүртэһэн байна. АНУ, Япон, Франци, Хитад зэргэ дэлхэйн олон орондо тэрэнэй нэрээр нэрлэһэн Диснейленд, Уолт Дисней дэлхэйн амаралта зугаа сэнгээнэй хүреэлэн үйлэ ажаллалгаяа ябуулжа байгаа бэлэй. Мультфильмын нэрэтэ уран бүтээлшэ АНУ-ай Флорида можо уласта Диснейленд амаралта зугаа сэнгээнэй хүреэлэн байгуулха түсэлэй нээлтэ хэхэһээ хэдэн жэлэй урда гү, али 1966 оной 12 һарын 15-нда 65 наһандаа уушханай хорото хабдарай уламһаа наһа бараа.

## Зүүлтэ

Категори:Мультипликаторнууд‎
Шарль де Монтескьё

**Шарль-Луи де Секонда, барон Ля Брэд и де Монтескьё** (; 1 һарын 18, 1689 — 2 һарын 10, 1755) — Франциин гүн ухаантан, хуулиша, зохёолшо. «Персиин бэшэгүүд», «Хуулиин һүнэһэн тухай» (1748) бүтээһэн.

Засагай гурбан һалаа (гүйсэдхэхэ, шүүхэ, хуули тогтоохо засаг) тухай хубаариин онолой зохёогшо.

Монтескьёгой улас түрын ба хуули зүйн үзэлнүүд АНУ-ай Үндэһэн Хуулида томо нүлөө үзүүлбэ.

## Холбооһон
* Плавинская Н. Ю. «Дух законов» Монтескьё и публицистика Великой французской революции 1789—1799 гг." 
* Ш. Монтескьё. Избранные произведения. — М., 1955.
* Конспект книги Ш. Монтескьё «О духе законов»

## Зүүлтэ

Категори:Франциин гүн ухаантад‎
Алексей Самбуевич Цыденов

**Алексей Самбуевич Цыденов** — 2017 оной 9 һарын 10-һаа Буряад Уласай толгойлогшо (2017 оной 2 һарын 7-һоо толгойлогшын орлогшо). 1976 оной 3 һарын 16-да Шэтын можын Петровск-Забайкальский хотодо түрөө.

Категори:Буряад Уласай толгойлогшод
Хубилай хаан

**Хубилай хаан** (, 1215 оной 9 сарын 23 - 1294 оной 2 сарын 18) хадаа 1260-1294 ондо Монголой эзэнтэ гүрэнэй табадугаар ехэ хаан байһан болон Дурна Азидахи Юань гүрэниие үндэһэлэгшэ юм. Хубилай хаан Чингис хаанай одхон хүбүүн Тулуй, Хэрэйдэй Сорхагтани Бэхи хоерой хүбүүн байгаа. Эгээн томо аха Мүнхэ хааниие наһа бараһанай һүүлдэ 1260 ондо Ехэ Монгол Уласай хаан ширээниие эзэлхээр Харахорумда ерэжэ, өөрын дүү Аригбүхэтэй тэмсэлдэһэн. 1264 ондо Аригбүхые ялаһан болоод тэрэнэй энэ илалтань эзэнтэ гүрэнэй нэгэдэлые үгы болгоһон гэжэ болоно. Гэһэн хэдышье Хубилай хаан Юань уласые бии болгожо, Алтан ордоной улас, Ил Хан улас, Сагадайн уласые захиргаандаа оруулһан юм. Тэрэнэй энэ ноёрхолдо Номгон далайһаа Дунай мүрэн хүрэтэр, Хойто мүльһэн далайһаа Энэдхэгэй далай хүрэтэрхи дэлхэйн хуурай газарай табанай нэгэ хуби багтажа байба. 1271 ондо Хубилай хаан Юань уласые байгуулһан болоод тухайн үедэ тэрэнэй захиргаанда Монгол, Түбэд, Дурна Түркестан, Хойто Хитад, Урда Хитадай ехэнхи хэһэг болон зарим нэгэн эзэлэгдэһэн газар нютаг оршожо байба. 1279 ондо урда Сүн уласые амжалтатай усадхаһанаар Хубилай бүхы Хитадые эзэлэн һууһан түрүүшын Хитад бэшэ угсаанай хаан болобо. Тэрэ 1260 онһоо хойшо шэнэ байлдан дахуулалые бии болгоһон Монгол хаан байгаа. Монголой эзэнтэ гүрэнээр аялһан Марко Поло Хитадта зошолһон болоод тэрэнэй аялгын уламһаа Хубилай хаан Европодо домог болоһон юм.

Категори:Ехэ Монгол Улас
Дональд Трамп

**Дональд Трамп** (1946 оной 6 һарын 14 түрэһэн) — Америкын 45-дугаар юрэнхылэгшэ ба бизнесмен.

## Зүүлтэ

Категори:АНУ-ай юрэнхылэгшэд
Барак Обама

**Барак Хуссейн Обама II** (, 1961 оной 8 һарын 4 түрэһэн) АНУ-ай 44-дэгүүр юрэнхылэгшэ юм. Юрэнхылэгшээр һунгагдахаһаан урда Сенатда Иллинойс можо уласһаа һунгагдан ажаллажа байгаа.

Тэрэ 2008 оной АНУ-ай юрэнхылэгшын һунгуулида Арадшалһан Намһаа албан ёһоор нэрэ дэбжэжэ, АНУ-ай түүхэдэ түрүүшын африк-америкын Юрэнхылэгшээр һунгагдаһан.

Сүмэй зэбсэгые хорогдуулха, һүргэлдөөниие энхын аргаар зохисуулха талаар гаргаһан хүсэн шармайлта, амжалтын түлөө 2009 ондо Энхэ тайбанай һалбардахи Нобелиин шагналаар шагнаба. Тэрэ АНУ-ай Юрэнхылэгшэдһөө Нобелиин шагнал абаһан дүрбэдэхи хүн (Теодор Рузвельт, Вудро Вильсон, Джимми Картерэй һүүлдэ) болобо.

## Зүүлтэ

Категори:АНУ-ай юрэнхылэгшэд
Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд
Альфред Хичкок

Сэр **Альфред Джозеф Хичкок** (; 1899 оной 8 һарын 13 — 1980 оной 4 һарын 29) — Британиин ба Америкын кинорежиссёр, продюсер, сценари зохёогшо. 1939 он хүрэтэр Ехэ Британида хүдэлмэри хээд, һүүлдэнь АНУ-ру шэлжэжэ хүдэлмэри хэбэ. Хичкогой кино зохёол, бүтээл ехэбшэлэн «триллер» ( — «һалганалга») болон «саспенс» ( — «хүсэдэл») түрэлтэй холбоотой байгаа. Киногойнь удха һанаань ехэбшэлэн тодорхой бэшэ, нуусалагдамал, үл ойлгогдохо, сэдьхэл һанаанай удхатай байгаа.

Амидаралайнгаа һүүлшын жэлдэ Америкын киногой институдай хүндэтэ шагналда хүртэжэ, II Елизавета хатан хаан тэрэниие рыцарь болгобо.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* 

## Холбооһон

* Сайт об Альфреде Хичкоке и его творчестве 
* Alfred Hitchcock — The Master of Suspense

Категори:АНУ-гай режиссёрнууд‎
II Елизавета

**II Елизавета** гү, али **Елизавета Александра Мари** (; 1926 оной 4 һарын 21-дэ түрэһэн — 2022 оной 9 һарын 8) 1952 онһоо 2022 ондо наһа бараһатар хааншалһан Виндзор обогой Ехэ Британиин хатан хаан болон 16 тусгаар улас, тэдэнэй гадаадахи нютаг дэбисхэр болон хараата нютаг дэбисхэрэй хатан хаан байгаа.

II Елизавета өөрынгөө эсэгэ VI Джордж хааниие наһа барахада 1952 оной хоёрдугаар һарада долоон уласай хаан шэрээндэ заларһан юм. II Елизавета Нэгэдэһэн хаанта уласай гадна Канада, Австрали, Шэнэ Зеланд, Ямайка, Барбадос, Баһамын аралнууд, Гренада, Папуа Шэнэ Гвиней, Соломон аралнууд, Тувалу, Сент-Люси, Сент-Винсент ба Гренадин, Белиз, Антигуа ба Барбуда, Сент-Китс ба Невис уласуудай хатан хаан болоод тэрэниие улас бүритэ амбан захирагша түлөөлдэг. Тэрэнэй хааншалдаг 16 уласые Үндэһэтэнүүдэй хамтын нүхэрлэл гэхэ болоод тэдэ хүн зониие ниилүүлжэ тоособол 129 сая хүрэнэ. Тэрэ бодито амидарал дээр эдэ оронуудай улас түрын асуудалда оролсохонь хобор байдаг.

### Һүлдэ

Файл:Coat of Arms of Elizabeth, Heiress Presumptive (1944-1947).svg|Елизавета хун тайжа хүүхэнэй һүүлдэ (1944—1947)
Файл:Coat of Arms of Elizabeth, Duchess of Edinburgh (1947-1952).svg|Елизавета Эдинбургын гүн хатанай һүлдэ (1947—1952)
Файл:Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg|Ехэ Британиин хатан хаанай һүлдэ (Шотландын гадна)
Файл:Coat of arms of the United Kingdom in Scotland.svg|Шотландын хатан хаанай һүлдэ
Файл:Royal Coat of Arms of Canada.svg|Канадын хатан хаанай һүлдэ


### Зоос ба марка дээрэ

Файл:TimbrePosteCanada5centsElizabethIIKarsh1953.jpg|Канадын марка дээрэ, 1953 он
Файл:Australianstamp 1608.jpg|Австралиин шууданай марка
Файл:NorthernIrelandStamp6d-issued-pilton.jpg|Хойто Ирландын шууданай марка, 1958 он
Файл:1953 half crown obverse.jpg|1953 оной зоос
Файл:1961HalfCrownHead.JPG|1961 оной зоос


## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* *[[Попов, Виктор Иванович|Попов В. И.]]* Жизнь в Букингемском дворце. Елизавета II и королевская семья. — : Международные отношения, 1993. — 448 с. — ISBN 5-7133-0627-5.
* *Брэдфорд С.* Елизавета II: Биография Её величества королевы. — : Вагриус. 1998. — 509 с. — ISBN 0-434-00271-2, 5-7027-0560-2.
* *Bradford, Sarah*. Queen Elizabeth II: Her Life in Our Times. — : Penguin, 2012. — ISBN 978-0-670-91911-6.
* *Lacey, Robert*. Royal: Her Majesty Queen Elizabeth II. — : Little, Brown, 2002. — ISBN 0-316-85940-0.

## Холбооһон

Категори:Ехэ Британиин хаашуул‎
Шандор Петёфи

**Шандор Петёфи**; ; жэнхэни нэрэ **Александр Петрович**, , ; 1823 оной 1 һарын 1, Кишкёрёш — 1849 оной 7 һарын 31, Шегешвара хотын Альбешти-Муреш тосхон) — Унгарай үндэһэтэнэй шүлэгшэ, хубисхалша демократ, 1848—1849 оной хубисхалай ударидагша. Баргажан һууринда хүдөөлэгдэһэн.

## Зүүлтэ
Эдвард Григ

**Эдвард Хагеруп Григ** (; 1843 оной 6 һарын 15, Берген, Норвеги — 1907 оной 9 һарын 4, Берген, Норвеги) — Норвегиин романтизмын маягай хүгжэмэй зохёолшо, пианист, дирижёр. Норвегиин уламжалалта арадай соёл Григэй уралигта томо нүлөө үзүүлбэ.
Григай эгээн алдартай бүтээл хадаа — Һенрик Ибсенэй зүжэг дээрэ һуурилһан «Пер Гюнт» хоёр сюитанууд, фортепианотой найрал хүгжэмэй концерт, хиилиин сонатанууд.
600 үлүү романс ба дуунуудые бэшэһэн.

## Зүүлтэ
6 һарын 14

**Зургадугаар һарын 14** — Григориин литын жэлэй 165-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 166-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 200 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1158 он — Мюнхен хото байгуулһан.
* 1859 он — Чечня Оросой эзэнтэ гүрэндэ ниилүүлбэ.
* 1900 он – Һавай АНУ-да ниилүүлбэ.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1736 он — Франциин физик Шарль Огюстен Кулон.
* 1811 он — Америкын уран зохеолшо Гарриет Бичер-Стоу
* 1835 он — Оросой пианист Николай Григорьевич Рубинштейн
* 1899 он — Удха зохеолой Нобелиин шагналда хүртэгшэ Ясунари Кавабата
* 1928 он — хубисхалша Эрнесто Че Гевара
* 1946 он — АНУ-гай миллиардер ба 45-р юрэнхылэгшэ Дональд Трамп

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

----

Категори:Үдэрнүүд
6 һарын 15

**Зургадугаар һарын 15** — Григориин литын жэлэй 166-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 167-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 199 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1099 он — Хэрээһэтэнэй нэгэдүгээр аян дайнай үедэ Хэрээһэтэн Иерусалимые эзэлнэ.
* 1826 он — Янычарнуудай буһаалган.
* 1888 он – II Вильһельм Германиин эзэнтэ гүрэнэй эзэн хаан болобо.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1330 — Эдуард Плантагенет («Хара хун тайжа»).
* 1594 — Франциин классицизмын уран зурааша Никола Пуссен
* 1755 — Франциин химик Антуан де Фуркруа
* 1763 — Япон ирагуу найрагша ба буддын шажанай лама Кобаяси Исса 
* 1843 — Норвегиин хүгжэмэй зохёолшо Эдвард Григ
* 1867 — Оросой символизмын ирагуу найрагша Константин Дмитриевич Бальмонт

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
*  II Вальдемар хаанай болон Даниин тугай үдэр
*  Санно Мацуи баяр

----

Категори:Үдэрнүүд
Кобаяси Исса

**Кобаяси Исса** (, мүн **Ятаро** (, *Ятаро:*; 1763 оной 6 һарын 15 — 1828 оной 1 һарын 5) — Японой ирагуу найрагша, Мацуо Басё болон Ёса Бусоной һүүлдэ агуу ехэ хайку зохёолшо.

Уулархаг Синано можодо баян таряашанай бүлэдэ түрөө. Бага наһандаа эхые алдажа, хойто эхэтэй харааһан дээрэһээ арбан дүрбэтэйдээ Эдо руу нүүгээд, мэргэжэлтэй ирагуу найрагша болобо. Элдэб можо нютагаар аялжа шүлэг бэшэбэ. 39 наһандаа үбдэһэн аба харууһалхаяа тоонто нютагта бусажа ерээд, абынгаа наһа бараһанай һүүлдэ тоонто нютагтаа һуурижаба. Үндэр наһандаа һамга абаһаншье һаа, үхибүүдынь эдир наһандаа үхэжэ, ганса хоер һамганай басаган амиды үлэбэ.

Иссагай бүтээлэй үбынь баян - хорин мянган хокку, эссе, «Абын амидаралай һүүлшын жэлнүүд» дэбтэр, «Минии хабар» шүлэгэй суглуулбари. Шүлэгынь хилбар ба үнэн зүрхэтэй юм.

## Зүүлтэ

Категори:Японой ирагуу найрагшад
Категори:Японой зохёолшод
6 һарын 16

**Зургадугаар һарын 16** — Григориин литын жэлэй 167-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 168-дохи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 198 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1633 — инквизици Галилео Галилей ересь тула шиидхэбэ.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1313 — Италиин уран зохёолшо Джованни Бокаччо.
* 1754 — Башкир үндэһэтэнэй баатар Салават Юлаев.
* 1897 — Германиин химиин Нобелиин шагналда хүртэгшэ Георг Виттиг.

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1671 — буһалгааша Степан Тимофеевич Разин (Стенька Разин) саазалһан.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

----

Категори:Үдэрнүүд
Джованни Боккаччо

**Джованни Боккаччо** (; — ) Италиин Һэргэн мандалтын үеын түлөөлэгшэ ирагуу найрагша ба уран зохёолшо. Өөрынгөө үльгэр жэшээ болохо Данте ба Петраркатай хамта бүхы Европын соёлые нүлөөлбэ.

## Зүүлтэ
Константин Бальмонт

**Константин Дмитриевич Бальмонт** ( — ) — ород ирагуу найрагша.

Изагууртанай бүлэдэ түрөө. Оюутанай хүдэлөөндэ хабаадаһан ушарһаа 1887 ондо Москвагай ехэ һургуулиһаа гаргаһан байна. Түрүүшын бүтээлнүүд («Зохёолой суглуулбари», Ярославль, 1890, «Хойто зүгэй тэнгэри доро» суглуулбари, 1894) эрхэтэнэй гашуудал нэбтэ байгаа. Ород символизмын түрүүшын түлөөлэгшэ («Эрьегүйдэлдэ» суглуулбари, 1895, «Аниргүй», 1898, «Шатадаг байшангууд», 1900, «Нара мэтэ байхамнай», 1903). 1905 оной хубисхалые баяртайгаар угтаба («Сэсэнэй дуунууд», Парис, 1907). Удаадахи суглуулбаринууд: «Дангинын онтохонууд» (1905), «Һайханай мэгзэм» (1911), «Наранай, Тэнгэриин ба Һарын сонедүүд» (1917) гэхэ мэтэ. 

Египет, Мексикэ, Перу, Энэдхэг зэргэ хари гүрэнүүдэй уралигай жэшээнүүдые суглуулаад хэблэбэ. Перси Биши Шелли, Педро Кальдерон де ла Барка, Уолт Уитмен, Эдгар Аллан По, Поль Верлен, Шарль Бодлерые ород хэлэн дээрэ оршуулба. Шота Руставелиин «Барасай арһа хэдэрһэн баатар» ба Калидасагай зүжэгые түрүүшынхие ород дээрэ оршуулба. 1920 ондо Францида нүүбэ.

## Зүүлтэ
Һенрик Ибсен

**Һенрик Юхан Ибсен** (; 1828 оной 3 һарын 20, Шиен, Норвеги — 1906 оной 5 һарын 23, Осло, Норвеги) — Норвегиин зүжэгэй зохёолшо, Европын «шэнэ зүжэгые» үндэһэлэгшэ.

Дэлхэйн зүжэгэй онол зүйн хүгжэлдэ үлэмжэ нүлөө үзүүлэн, ниигэм-сэдьхэл зүйн зүжэгэй шинэ хандалгые түлэбшүүлһэн гэһэн уралиг шудалаашад үнэлдэг.

## Намтар
Ибсен Норвегиин Шиен хотодо уһан онгосо эзэмшэгшын гэр бүлэдэ түрөө. 1836 ондо тэрэнэй эсэгын ажал банкрот болоод, орон гэрэй хүрэнгэ мүнгэнэй шадамжа буураад зогсоһонгүй, айл хүршынхинэй харисаан хүрэтэр хубилагдаба. Ибсен хүбүүн энэ бүхэниие тон хажаглааша ажаглаһаниинь хожомой уран бүтээлдэ элирһэн байна. Тэрэ арбан табан наһа хүрээд туһалха эмэй санша болобо. Ехээр уншажа, шүлэгшье ехэ бэшэбэ. Тэмдэглэлэй дэбтэртэнь орон нютагай хүрэнгэтэнүүд, түшэмэд тухай доромжолхо шүлэг, шог зураг олошорһоор, тэдэ хүн зоной дунда түгэн тархаһаар, тэрэ хэмжээгээр Ибсен олоной танил боложо байгаа.

Хорин наһатайдаа «Каталина» (1848-1849) гэһэн түрүүшынгөө зүжэгые бэшээ һэн. Энэ зохёолдо тэрэнэй бүтээлэй зонхилхо һэдэб болохо гансаардаһан һэнгэргүй нэгэнэй ниигэмээ эсэргүүсэһэн тэмсэл, үхэл тухай гарадаг. Энэһээ хойшо тэрэнэй хэдэ хэдэн зүжэг тайзанаа табигдажа, нэгэн үе өөрөө театрын уран һайханай ударидагша боложошье ябаа һэн.

1848 онһоо хойшохи Ибсенэй уран бүтээлые гурбан саг үедэ хубаан үзэжэ болохо юм. Эхинэйхинь 1848-1864 онууд гү, али романтизмые баримталагша байха үень. «Ивановын һүни», «Сульхаугай баяр», «Хаан шэрээнэй түлөө тэмсэл» зэргэ долоон зүжэг энэ үедэ бэшэгдэһэн болон сүм түүхэ домогой сэдэбтэйн хубида ниитэлиг шэнжэтэй юм. Хоёрдохи (1864-1884) тэрэнэй реалист хандалгаар бэшэжэ байһан үе болоод «Хүүхэлдэйн байшан», «Бранд», «Пер Гюнт», «Нора» зэргэ гүн ухаан, бэлгэдэлэй шэнжэтэй найман зүжэг бүтээбэ. Тэрэнэй уран бүтээлэй гурбадахи үедээ (1884-1900) «Зэрлиг нугаһан», «Гедда Габлер» зэргэ сэдьхэл зүйн аястай найман зүжэг зохёоһон байна.

## Зүүлтэ
6 һарын 17

**Зургадугаар һарын 17** — Григориин литын жэлэй 168-дохи үдэр (үндэр жэлдэ 169-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 197 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
*  — Ган гасууртай ба сүлжэлтэтэй тэмсэхэ бүхэдэлхэйн үдэр.
*  — Тусгаар тогтонолой үдэр.

----

Категори:Үдэрнүүд
6 һарын 18

**Зургадугаар һарын 17** — Григориин литын жэлэй 169-дохи үдэр (үндэр жэлдэ 170-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 196 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
*  — Хүнэй эрхын үдэр.
*  — Үндэһэн хуулиин үдэр.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

----

Категори:Үдэрнүүд
6 һарын 21

**Зургадугаар һарын 21** — Григориин литын жэлэй 172-дохи үдэр (үндэр жэлдэ 173-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 193 үдэрнүүд үлэжэ байна. **[[Зунай нара голлолто]] (Хойто хахад бүмбэрсэг) ба [[үбэлэй нара голлолто]] (Урда хахад бүмбэрсэг)**

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
*  — Йогагай бүхэдэлхэйн үдэр.
*  — Скейтбордингын бүхэдэлхэйн үдэр.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1732 — Германиин хүгжэмэй зохёолшо Иоганн Кристоф Фридрих Бах
* 1781 — Франциин физик ба математик Симеон Дени Пуассон
* 1797 — Ород изагууртан декабрист Вильгельм Карлович Кюхельбекер
* 1840 — Гүржиин ирагуу найрагша Акакий Ростомович Церетели
* 1905 — Франциин философ Жан Поль Сартр
* 1935 — Франциин уран зохёолшо Франсуаза Саган
* 1962 — Солонгос гаралтай Оросой дуушан Виктор Цой

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

----

Категори:Үдэрнүүд
6 һарын 23

**Зургадугаар һарын 23** — Григориин литын жэлэй 174-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 175-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 191 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1889 он — Ород ирагуу найрагша Анна Ахматова
* 1912 он — Британиин эрдэмтэн Алан Тюринг

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

----

Категори:Үдэрнүүд
6 һарын 19

**Зургадугаар һарын 19** — Григориин литын жэлэй 170-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 171-дохи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 195 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1862 — АНУ-да богоолшолго хориһон.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1566 — Стюардуудай түрүүшын Англиин хаан I Яков
* 1623 — Франциин математик ба эрдэмтэн Блез Паскаль
* 1910 — Америкын химиин Нобелиин шагналда хүртэгшэ Пол Флори

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1671 — буһалгааша Степан Тимофеевич Разин (Стенька Разин) саазалһан.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
*  — Хубисхалай үдэр.
*  — Тусгаар тогтонолой үдэр.
*  — Богоолнуудай сүлөөлгын үдэр.
* , Техас можо улас — Богоолнуудай сүлөөлгын үдэр.

----

Категори:Үдэрнүүд
6 һарын 20

**Зургадугаар һарын 20** — Григориин литын жэлэй 171-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 172-дохи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 194 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1862 — АНУ-да богоолшолго хориһон.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1566 он — Польшын хаан ба Литвын ехэ гүн, Швециин хаан Сигизмунд Ваза 
* 1615 он — Италиин уран зурааша Сальватор Роза
* 1793 он — Польшын ирагуу найрагша Александр Фредро
* 1819 он — Франциин хүгжэмэй зохёолшо Жак Оффенбах
* 1932 он — Зүблэлтэ ирагуу найрагша Роберт Рождественский

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
*  — Дүрбэгшын бүхэдэлхэйн үдэр.
*  — Түрын тугай үдэр.
*  — Тусгаар тогтонолой үдэр.
*  — Бэеэ дааһан байдалай үдэр.

----

Категори:Үдэрнүүд
6 һарын 29

**Зургадугаар һарын 29** — Григориин литын жэлэй 180-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 181-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 185 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
*  — Тусгаар тогтонолой үдэр.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1849 он — Оросой улас түрын ажаябуулагша Сергей Витте
* 1900 он — Франциин уран зохёолшо Антуан де Сент-Экзюпери 

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

----

Категори:Үдэрнүүд
Жак Оффенбах

**Жак Оффенбах** (; 1819 оной 6 һарын 20, Кёльн — 1880 оной 10 һарын 5, Париж) — Германиин гаралтай Франциин хүгжэм зохёолшо, театрын дирижёр ба виолончелист, Франциин опперета үндэһэлэгшэ.
1833 онһоо хойшо Париста байгаа. Театрын хүгжэмэй зохёолшоор түрүүшынхеэр тоглобо (1839). Ж. Ф. Галевиһаа һураба. 1849 ондо «Комеди Франсез» театрын хүгжэмэй зохёолшоор ба дирижёроор ажаллаба. 1855 ондо өөрынгөө театр «Буфф-Паризьен» үндэһэлбэ (1861 он хүрэтэр өөрөө хүтэлбэрилээ). «Орфей тама орондо» (1858 он, 1874 оной 2-дохи хэблэл) гэһэн пародиин опереттын ашаар алдартай болобо.
«Һайхан Елена» (1864), «Хүхэ һахал» (1866), «Парисай амидарал» (1866), «Перикола» (1868), «Тонуулшад» (1869) гэһэн оперетта бэшэбэ.

## Зүүлтэ

Категори:Франциин хүгжэмэй зохёолшод
Антуан де Сент-Экзюпери

**Антуан де Сент-Экзюпери** (, 1900 оной 6 һарын 29, Лион — 1944 оной 7 һарын 31) — Франциин уран зохёолшо.

Изагууртан гэр бүлэдэ түрөө. 1919‒1921 оной хоорондо Уран һайханай һургуулида һуража, 1921‒1923 оной хоорондо сэрэгэй алба гаража, үйлэдбэридэ хүдэлмэри хэбэ. 1926 ондо энгын эрхэтэнэй ниидэгшэ боложо, тэрэ ондошье «Ниидэгшэ» гэһэн туужаяа хэблэбэ. 1927‒1929 оной хоорондо Хойто Африкада аэродромой хүтэлбэрилэгшэ байгаа. «Урда шууданай» (, 1929) гэһэн романда пилодуудые эрхэтэдтэ зүршэлдүүлэн жэшэнэ. 1929‒1931 ондо Урда Америкэдэ, Африкада ниидэгшээр ажаллажа хүдэлээд, һүүлдэнь шалгагша-ниидэгшэ байгаа (1933‒34). 1931 ондо «Һүниин ниидэлгэ» () гэһэн романаа хэблэбэ. 1939 оной «Хүмүүдэй замбуулин» () номынь Франциин академиин санда хүртэбэ. Сент-Экзюпериин зохёолнууд хадаа ‒ һурбалжалгын ба ирагуу найрагай, гүн ухаанай шудхамал юм. 1939‒1945 оной Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ Сент-Экзюпери сэрэгэй ниидэгшэ байгаад, фронтдо дайлалдажа ябаһан байна. Германиин фашистуудай Франциие эзэлһэнэй һүүлдэ (1940) АНУ-да ябажа, Эсэргүүсэлэй хүдэлөөнэй уран зохёолдо шухала һуури эзэлдэг «Дайнай ниидэгшэ» (, 1942) ба «Барисаандахи бэшэг» (, 1943) номуудые хэблэбэ. 1943 онһоо Хойто Африкада сэрэгэй ниидэгшэ байгаа; 1944 оной 7 һарын 31-дэ тагнаха ниидэлгэһээ бусажа ерээгүй. Сент-Экзюпериин «Бишыхан хан тайжа» (, 1943) гэһэн онтохониинь тэрээндэ алдар соло дуудаба.

«Бишыхан хан тайжа» гэһэн номынь 1979 ондо В.Б. Намсараевэй буряад хэлэн дээрэ оршуулһан байна.

## Зүүлтэ

Категори:Франциин зохёолшод
Хабарга

**Хабарга** буюу **хүдэри** болбол, хара саарал зүһэтэй, боро гүрөөһэнһөө баахан бэетэй, ян шулуун хада хүбшэ газарта байдаг, үбһэ, хүбхэ, шулуунай хаг мэтые эдидэг аса туурайтай амитан, энүүниие манай агнуушад үбэл намарай сагта алажа түүнэй үнгэлииг ба арһа мяхые олзолдог.

Категори:Бугынхин
Мали эзэнтэ гүрэн

**Мали** (**Манден Куруфаба**; мандинго: *Nyeni*) — баруун-хойто Африкада (Баруун Судан), Сахара сүлһөө урда зүгтэ байрлаһан XIII—XV зуун хоорондо байһан улас гүрэн. Ондоо Африкын эзэнтэ гүрэнүүд мэтэ эзэнтэ гүрэн гэжэ уламжалалаар нэрлэгдэнэ. Гана эзэнтэ гүрэнэй хараатан байһан лалын шажантан малинке угсаатанай үндэһэлбэ. Манса Муса эзэн хаанай үедэ Дэлхэйн хүн зоной 10% ажаһууба.

## Зүүлтэ

Категори:Мали
Категори:Африкын эзэнтэ гүрэн
Жан-Поль Сартр

**Жан-Поль Сартр** (1819 оной 6 һарын 20, Парис — 1880 оной 10 һарын 5, Парис) — Франциин гүн ухаантан, атеис экзистенциализмын түлөөлэгшэ (1952—1954 онуудта Сартр марксизмда эльгэсэбэ), уран зохёолшо.

Далайн офицерэй хүбүүн. 1929 ондо Дээдэ нормаль һургуули дүүргээд, лицейнүүдтэ философи багшалба. Франци фашистуудай эзэлһэн байхада (1940-1944) эсэгэй ороноо хамгаалха Эсэргүүсэлэй Хүдэлөөнэй хэблэлдэ хүдэлмэри хэбэ. 1945 ондо "Мүнөө саг" ("Les Temps modernes") гэһэн сэтгүүлые үндэһэлбэ. 

1964 ондо уран зохёолой Нобелиин шагналда хүртэһэн байгаашье, тэрэнһээ арсаба.

## Зүүлтэ

Категори:Франциин гүн ухаантад
Категори:Франциин зохёолшод
Хиин гагнуури

**Хиин гагнуури** (**автоген гагнуури**) юрын гагнуурида адли галай хүсээр улайлган шэрээжэ гагнадаг бэшэ, хабшамал хүшэлтүрэгшэ, гагнаха гэһэн газар тиишэ хандуулан табижа, түүнэй хүсээр гагнадагые иижэ нэрлэнэ.

Категори:Техникэ
Арка

**Арка** — модон ба шулуун ханын буюу хүүргын хоер тулааһанай хорондохиие бүтүүлжэ халаһан түлхэгэр онгорхой, үүдэ нюурга.

Категори:Уран барилга
7 һарын 5

**Долодугаар һарын 5** — Григориин литын жэлэй 186-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 187-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 179 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

----

Категори:Үдэрнүүд
Нил Армстронг

**Нил Олден Армстронг** (, 1930 оной 8 һарын 5 - 2012 оной 8 һарын 25) — АНУ-ай Оһайо можодо түрэһэн замбуулингай ниидэгшэ, туршан ниидэгшэ, ехэ һургуулиин профессор болоод тэрэ хүн түрэлхитэнэй түүхэдэ Һара дээрэ анха түрүүшынхиеэ хүл табиһан хүн мүн. Анха тэрэ 1966 ондо «Джемини-8» (Gemini-8) гэһэн сансарын хүлэгөөр сансарта ниидэбэ. Энэ ниидэлгын үеэр тэрэ анха удаагаа сансарын хоёр хүлэгые сансарта залгажа холбохо үйлэ ажаллалгае ниидэгшэ Дэвид Скоттой хамтаран хэһэн байна. Армстронг хоёрдохи удаагаа гү, али һүүлынгээ ниидэлгээр «Аполло-11» хүлэгөөр ниидэн 1969 оной 7 һарын 20-нда Һара дээрэ хүл табиба. Энэ аялгын үеэр Армстронг ниидэгшэ Базз Олдриной хамта Һара дээрэ газардан 2 саг хахадые Һарын гадаргуу дээрэ үнгэрһэн ба харин энэ үедэ тэдэнэй багай Майкл Коллинс Ударидалгын Модуль дотор үлдэжэ, тойрог замда тэдэниие хүлеэжэ байба. Энэ амжалтатай аялгынгаа түлөө Армстронг Конгрессэй Сансарын габьяанай медаль хүртэһэн. Сансарын ниидэгшэ болохоһоон урда Армстронг АНУ-ай Тэнгисэй хүсэндэ алба хаажа, Солонгосой дайнда оролсожо байгаа.

## Зүүлтэ

Категори:Замбуулингай ниидэгшэд
Буга

**Бугынхин** () болбол хүрин халюун зүһэтэй, дагаанай шэнээн бэетэй, ой хүбшэ, буртаг болди газарта байдаг, ранга ехэ эбэртэй, үбһэ ногоо ба модоной мүшэр эдидэг аса туурайтай айхабтар һайхан амитан, манай агнуушад хабар зуунай үедэ алажа түүнэй шуһан эбэр ба арһа мяхые олзолдог.

Категори:Бугынхин
Франческо Петрарка

**Франческо Петрарка** (; — ) Италиин Һэргэн мандалтын үеын түлөөлэгшэ ирагуу найрагша ба уран зохёолшо. Өөрынгөө үльгэр жэшээ болохо Данте ба Боккаччо хамта бүхы Европын соёлые нүлөөлбэ.

## Зүүлтэ

Категори:Намтар
Категори:Персоналии, чья дата рождения не установлена
Категори:7 һарын 3 наһа бараһан
Категори:1374 ондо наһа бараһан
Валентина Терешкова

**Валентина Терешкова** (; 1937 оной 3 һарын 6) — Зүблэлтын зургаадугаар, дэл­хэйн арбадугаар замбуулингай ниидэгшэ, 1963 ондо эхэнэрнүүд сооһоо эгээл түрүүн замбуулинда ниидэ­жэ, Дэлхэйн бүмбэрсэг бүһэлэн тойроһон зүблэлтын замбуулингай ниидэгшэ. 

Валентина Терешкова 1937 оной 3 һарын 6-да Ярославлиин можын Тутаевскын аймагай Большое Масленниково тосхон­до түрэһэн юм. Тэндэһээ бусахадань, Зүблэлтэ холбоото уласай Баатар зэргэ хүртэһэн юм. Мүн Валентина Терешкова Чехос­ловаки болон Болгар Уласуудай Социалис Ажалай Баатар, Вьетнам, Монгол Уласуу­дай Ажалай Баатар гэһэн зэргэнүүдтэ хүртэһэн байна. Валентина Терешкова Оросой холбоото уласай эхэнэрнүүд сооһоо анха түрүүшынхиеэ генерал-май­ор гэһэн сэрэгэй зиндаада хүртэһэн, техникын эрдэм ухаанай дид-доктор, профессор юм. Бүхы дэлхэйн эмэгтэйшүүл сооһоо замбуулин руу ори гансаараа ниидэһэн гансахан эхэнэр.

Владимир Путиниие дэмжэгшэ. Оросой Украинада булимтаран добтолхые дэмжэдэг ушарһаа Европын Холбоо, АНУ болон бусад хэдэ хэдэн гүрэнүүдэй уласхоорондын хоригууд доро байна.

## Нийгэмэй үйлэ ажаллалга
2011 онд Валентина Терешкова Ярославлиин бүһэ нютагай жагсаалтаар Нэгэдэһэн Орос намһаа ОХУ-ай Гүрэнэй Дүүмэдэ һунгагдаһан. Терешкова Елена Мизулина, Ирина Яровая, Андрей Скоч гэгшэдтэй хамта христосой шажанай үнэтэ зүйлнүүдые хамгаалха фракци хоорондын депутатын бүлэгэй гэшүүн; Энэ щадабаряараа тэрэ Оросой Үндэһэн хуулида нэмэлтэ, хубилалта оруулхые дэмжэһэн болон хуулида «Үнэн алдарта шажан бол Оросой үндэһэтэнэй болон соёлой онсо шэнжэ шанарай үндэһэ юм» гэжэ хэлэбэ. 2011 оной 12-р һарын 21-һээ Гүрэнэй Дүүмын Холбооной бүтэсэ, нютагай өөрөө ударидаха ёһоной хорооной орлогшо даргаар ажаллажа байна.

## Зүүлтэ

Категори:Замбуулингай ниидэгшэд
Категори:Зүблэлтэ холбоото уласай Баатар
Мойлто һуурин (Зэмэ аймаг)

**Мойлто** () — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Зэмэ аймагай Хара уһанай сельсоведай засагай захиргаанай мэдэгдэнги.

## Нэрэ
* Буряадай *мойл*
* Буряадай *мойһон*

## Хүн зон
2012 жэл: 41 хүн.

Категори:Эрхүүгэй можо
Категори:Зэмэ аймаг
Буряа һуурин

**Буряа** () — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Зэмэ аймагай Бурин сельсоведай засагай захиргаанай түб.

## Нэрэ
Бии дүрбэн тухайлууд:
* Буряадай *буури*
* Тюргын *бури* — *шэрэнги*
* Тюргын *бёрё* — *шоно*
* Эвенкил *бира* — *гол*, *мүрэн*

## Түүхэ
Һуурин 1680 он байгуулагдаба. 1762 оной хүрэтэр — буряад тосхон байгаа. 1762 ондо ородой хасаг Константинов ерээд газарай зураг зураа. Ородой эзэн хатан хаан II Екатерина Бурин дайда Константиновта бэлэглээ. Константиновай аша гуша хатанай үгэһэн эзэмдэлгын захиралтые гээбэ. Тирский, Шиверский, Ступин гэхэ мэтэ ондоо хасагууд Буряда нүүжэ ерэбэ.

## Хүн зон
2012 он: 217 хүн.

Категори:Эрхүүгэй можо
Категори:Зэмэ аймаг
Зүүлэмэ һуурин

**Зулумай** () — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Зэмэ аймагай Зулумай сельсоведай засагай захиргаанай түб.

## Нэрэ
Бии дүрбэн тухайлууд:
* Буряадай *зулмайха*
* Эвенкил *салама* — *могой*
* Эвенкил *соло* — *хабартай загааһан*
* Эвенкил *сулла* — *сэсэрдэһэн*

## Хүн зон
2012 жэл: 296 хүн.

Категори:Эрхүүгэй можо
Категори:Зэмэ аймаг
Дээдэ Шэлбэй һуурин

**Дээдэ Шэлбэй** () — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Зэмэ аймагай Зулумай сельсоведай засагай захиргаанай мэдэгдэнги.

## Нэрэ
Бии гурбан тухайлууд:
* Буряадай *шэл*
* Буряадай нютаг хэлэнай *шэл* — *нюрганай һам*
* Буряадай *шулуутай*

## Хүн зон
2012 жэл: 23 хүн.

Категори:Эрхүүгэй можо
Категори:Зэмэ аймаг
Үрэнхэй һуурин

**Үрэнхэй** () — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Зэмэ аймагай Хазанай сельсоведай засагай захиргаанай мэдэгдэнги.

## Нэрэ
Бии хоёр арадай тухайлууд:
* Буряадай *хүрин уһуй*
* Буряадай *ургытай*

## Хүн зон
2012 жэл: 119 хүн.

Категори:Эрхүүгэй можо
Категори:Зэмэ аймаг
Баргадай һуурин

**Баргадай** () — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Зэмэ аймагай Химэлтэй сельсоведай засагай захиргаанай мэдэгдэнги.

## Газар зүг
Бүридэ гурбан хуби:
* Урда хуби - Баргадай
* Дунда хуби - Хяагта
* Хойто хуби - Абуздина ()

## Нэрэ
Бии хоёр тухайлууд:
* Буряадай *баргатай* — *захын*
* Эвенкил *баргида* — *нүгөөдэ эрье*

## Хүн зон
2012 жэл: 365 хүн.

Категори:Эрхүүгэй можо
Категори:Зэмэ аймаг
Бодорой һуурин

**Бадарой** () — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Зэмэ аймагай Хара уһанай сельсоведай засагай захиргаанай мэдэгдэнги.

## Нэрэ
Буряадай *бадаар* — *хүбхэнэй хасууртай ой*

## Хүн зон
2015 жэл: Бадарой —  хооһон талмай, барилга үгы, хүн үгы.

Категори:Эрхүүгэй можо
Категори:Зэмэ аймаг