open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Анна Нетребко

**Анна Нетребко** — Оросой болон Австриин дууриин сопрано дуу хоолойтой дуушан.

## Зүүлтэ

Категори:дуушад
Ехэ Хорин

**Ехэ Хорин** (**G-20**) гү, али албан ёһоор **Хорин гол хүгжөөһэн болон магтадаг эдэй засагуудай бүлгэм** () гээшэ дэлхэйн эгээн томо эдэй засагтай 25 оронуудһаа 19 болон Европын Холбооной засагай газарнууд түрүүлэгшэдэй болон түб банкуудай ударидагшадай бүлгэм юм. Ехэ Хориной эдэй засагуудынь ниилээд дэлхэйн дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнэй 85 %, дэлхэйн худалдаанай 75 %-иие (эндэ ЕХ-ой дотоодын худалдаан ороно) өөртөө багтааха ба ниитэ дэлхэйн хүн зоной гурбанай хоёр ажамидарна.

Ехэ Хорин олон уласай санхүүгэй системэдэ холбоотой асуудалнуудые шиидбэрилхэдэ хамтын ажаллалга, зүблэлдөөниие үгэхэ форум юм. Олон уласай санхүүгэй тогтоборитой байдалые ханагахада ажаүйлэдбэрижэһэн ба хүгжэжэ бай уласуудай хоорондохи хэлэлсүүлгые дэмжэн шудалжа, дүгнэлтэ үгэдэг болоод ганса байгуулгын харюусаха асуудалһаа үлүү ехые хэхые оролдодог.

## Гэшүүд
2008 ондо Ехэ Хориной хорин гэшүүд байна. Эдэнһээ 19 оронуудай сангын сайд, түб банкуудай ударидагшад орожо, хоридохи гэшүүниинь Европын холбооной түб банк байна.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Уулзалта
### Түрын тэригүүдэй гү, али засагай газарнуудай түрүүлэгшэдэй уулзалта

## Зүүлтэ

Категори:Ехэ Хорин
Вашингтон

**Вашингтон** гэһэн үгэ олон утгатай:
* Вашингтон (можо улас), Америкын Нэгэдэһэн Уласай можо улас.
* Вашингтон (Колумби тойрог), Америкын Нэгэдэһэн Уласай ниислэл ба тусхай тойрог.
* Джордж Вашингтон, Америкын Нэгэдэһэн Уласай түрүүшын юрэнхылэгшэ.
Коммунис гурим

**Коммунис гурим** гээшэ коммунизм тогтоохын түлөө пролетаринарые түлөөлдэг ганса намһаа захирагдажа засаглагдадаг улас түрэ юм. Коммунис гуримуудта намай гадна засаглаха үйлэ ябасада хабаадасадаг байгуулганууд бии, жээшэнь мэргэжэлтэнэй холбоонууд,  үйлэдбэриин хороон гэхэ мэтэ.

## Зүүлтэ

Категори:Коммунизм
Большевигүүд

**Большевигүүд** гээшэ Оросой эзэнтэ гүрэнэй үедэ дангаараа захирха хэмжээгүй эрхэтэ түрэдэ эсэргүү ажалшан ангиин түрые байгуулхын түлөө марксис үзэл сурталые өөрын мүрдэлгэ болгоһон Оросой ажалшадай социалис арадшалһан намһаа үзэл сурталай илгаанай зүршэлһөө боложо олонхи болоһон фракци юм. Большевигууд һүүлдэнь өөрын намаа Бүхэоросой коммунис (большевик) нам гэжэ нэрлэн зохеон байгуулһан болоод зүблэлтэ засагай жэлнүүдтэ *Зүблэлтэ холбоото уласай коммунис нам* буюу КПСС гэжэ шэнэшлэн нэрлэһэн байна.

## Зүүлтэ

Категори:Ородой түүхэ
XX зуун

**XX зуун жэл** (хоридугаар зуун жэл) — 1901 оной 1 һарын 1-һээ эхилэн 2000 оной 12 сарын 31-ниие дууһатархи зуун жэлтэй тэнсэхэ саг хугасаа. Хоёрдохи мянганда хамаарха һүүлын 1 зуун, 100 жэл эндэ хамаатай. 

*1900* оной 1 һарын 1-һээ *1999* оной 12 һарын 31-ниие дууһатархи хугасаае XX зуун гэжэ андуурхань элбэг тохеолдодог.

Гол үйлэ ябадал, үзэл һанаа:
* Ажаүйлэдбэрижэлгэ
* Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн
* Деколонизацилга
* Коммунизм, социализмые байгуулхые зориһон СССР Октябриин хубисхалаар бии болоһон
* Ехэ хёморол
* Дэлхэйн хоёрдугаар дайн
* Холокост, Сталинай залхаан сээрлүүлэлгэ, «соёлой хубисхал»
* НҮБ бии болоһон
* Колониализмһаа татагалзаһан
* Арадшалал, хүнэй эрхэ
* Эрдэм ухаан техникын хубисхал
* Атомой эрин эхилһэн: сүмын зэбсэг (атомой бомбо), атомой энерги, Чернобыль
* Сансар огторгойдо: Юрий Гагарин замбуулинда ошобо, Һара дээрэ бууһан
* Тээбэриин хүгжэл
* Хүйтэн дайн, НАТО
* СССР-эй бутарал, Коммунизмын уналта
* Мэдээлэл харилсаанай арга хэрэгсэл хүгжэбэ: харилсуур утаһан, радио, телевидени, интернет
* Европын холбоон


Категори:Зуун жэл
1922 он

1920 он | 1921 он | 1922 он | 1923 он | 1924 он

## Энэ ондо болоһон үйлэ ябадалнууд
## Энэ ондо түрэһэн
## Энэ ондо наһа бараһан

## Холбооһон


Категори:XX зуун
Эртэ балар үе

**Эртэ балар үе** (мүн *түүхэһээ урда үе*) гээшэ эртын түүхэ археологиин шудалдаг бэшэжэ тэмдэглэһэн түүхэһээ урдахи хүн түрэлхитэнэй эгээл хуушан саг үе юм. Эртэ балар үе 2,5 сая жэл урда түрүүшын шулуун зэбсэгые бариһанһаа бэшэгэй дурасхалнуудай бии болоһоной хүрэтэр үргэлжэлнэ. Тэрэнэй һүүлдэхи эртын үеын түүхые шудалаа һаа, ехэбшэлэн шууд буса бэшэгэй эхэ һорболжо болон археологиин эшэ үндэһэниие хэрэглэнэ.

Археолог Поль Турналь өөрын хойто Франциин агыһаа олоһон олдоборинуудые тайлбарилһанаар тус ойлголтые түрүүшын бии болгобо. Гэхэдээ тус ойлголтонь Францида 1830-аад ондо хэрэглээндэ ороһоншье һаа, англи хэлэндэ археолог Дэниэл Уилсон 1851 ондо тус ойлголтые оруулба.

Эртэ балар үе огторгой түрүүшынхиеэ бии болоһонһоо эхилэн бүхы үеэ хамааруулжа болохошье һаа, дэлхэй дээрэ амидрал бии болоһон саг үеһээ гү, али хүн түрэлхитэн бии болоһонһоо эхилүүлэн хамардаг. Түүхэшэд эртэ балар үеэ хубаахадаа гурбан үедэ хубаан абажа үзэнэ:

* Шулуун зэбсэгэй үе
* Хүрэл зэбсэгэй үе
* Түмэр зэбсэгэй үе

## Зүүлтэ

Категори:Түүхэ
Түрын эрьелтэ

**Түрын эрьелтэ** ( [ˌkuː deɪˈtɑː]) —  улас түрэдэ эрхэ мэдэлэй хубилалта юм. Түрын эрьелтэ үндэһэн хуули болон эрхэ зүйн нормодо зүршэжэ, юрэдөө засаглалай түбүүдые хүсөөр эзэмдэжэ, түрын тэригүүн ба бусад хүтэлбэрилэгшэдые зайлуулаад (алалга гү, али тушаалгын аргаар) үргэлжэнэ.

Этимологиин ёһоор, «эрьелтэ» болон хубисхал тон адли байна: ,  — эрьелгэ, эрьюулгэ. Тиибэшье һаа, улас түрын түүхэдэ «хубисхал» гэбэл томо хэмжээнэй, удаан үргэлжэдэг *үйлэ ябаса* («ямар нэгэ байгаалиин, ниигэмэй гү, али танин мэдэхын үзэгдэлэй дэбжэлтэнь болоһон гүн шанарай хубилалта») аад, «түрын эрьелтэ» гээшэ алибаа хэмжээнэй эрхэ мэдэлэй шэлжэлгын *үйлэ хэрэг* юм.

Түрын эрьелтын тусхай түрэлнүүд:
* Сэрэгэй эрьелтэ
* Путч

## Дэлхэйн шухала түрын эрьелтэ
* Термидорой түрын эрьелтэ   
* 1851 оной 12 һарын 2-ой түрын эрьелтэ
* 1920 оной Каппын путч
* 1922 оной Италиин фашис түрын эрьелтэ
* 1923 оной Пивын путч
* 1932 оной Тайландын түрын эрьелтэ
* 1943 оной Аргентинын түрын эрьелтэ
* 1953 оной Иранай түрын эрьелтэ
* 1954 оной Гватемалын түрын эрьелтэ
* 1956 оной Аргентинын түрын эрьелтэ
* 1957 оной Тайландын түрын эрьелтэ
* 1960 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ
* 1961 оной 5 һарын 16-ай Солонгосой сэрэгэй эрьелтэ
* 1962 оной Мьянмагай түрын эрьелтэ
* 1963 оной Вьетнамай түрын эрьелтэ
* 1963 оной Иракай түрын эрьелтэ
* 1964 оной Бразилай түрын эрьелтэ
* 1965 оной Индонезиин түрын эрьелтэ
* 1967 оной Грециин түрын эрьелтэ
* 1968 оной Иракай түрын эрьелтэ
* 1971 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ
* 1973 оной Чилиин түрын эрьелтэ
* 1974 оной Португалай түрын эрьелтэ
* 1976 оной Аргентинын түрын эрьелтэ
* 1979 оной 12 һарын 12-ой Солонгосой түрын эрьелтэ
* 1980 оной 5 һарын 17-ой Солонгосой түрын эрьелтэ
* 1980 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ
* 1988 оной Мьянмагай түрын эрьелтэ
* 1991 оной Августын путч
* 1992 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ
* 1999 оной Пакистанай түрын эрьелтэ
* 2005 оной Непалай түрын эрьелтэ
* 2006 оной Тайландын түрын эрьелтэ
* 2009 оной Һондурасай түрын эрьелтэ
* 2012 оной Малиин түрын эрьелтэ
* 2013 оной Урда Суданай түрын эрьелтэ
* 2016 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ

## Зүүлтэ
 

Категори:Улас түрэ
Категори:Түүхэ
Үндэһэн хуулиин арадшалһан нам

**Үндэһэн хуулиин арадшалһан нам**  (*Арадай эрхэ сүлөөгэй нам*, *кадедүүд*), 1905 - 1917 оной хоорондо байһан Оросой улас түрын нам. Программа: арадшалһан ба парламентын хаанай засаг, арадшалһан эрхэ сүлөө, Оросой эзэнтэ гүрэнэй угсаа үндэһэтэнүүдэй соёлой бэеэ даанги байдал, зарим газарай национализаци, хуули ёһоной замаар ажалшадай асуудалай шиидхэбэри. Ударидагшань — Павел Николаевич Милюков. Хэблэл — «Речь» сонин, «Арадай сүлөөгэй намай һонин мэдээн» сэтгүүл. Нэгэдүгээр ба хоёрдугаар Гүрэнэй дүмэдэ кадедүүд үлүү байгаа. Саг зуурын засагай газарай бүридэлдэшье үлүү байгаа. Октябриин хубисхалай һүүлдэ зүблэлтэ засагай газар Үндэһэн хуулиин арадшалһан намые «арадай дайсадай нам» гэжэ гүжэрдээд хорибо.

Категори:Ородой түүхэ
Гомосексуализм

мини
мини
мини|upright=1.5|UN declarations on LGBT rights<br>

**Гомосексуализм** () гээшэ биологиин ба социологиин талаар эжэл хүйһэтэн хүнүүдэй хоорондо мэдэрэмжын, бэлгын шэг хандалга юм. Юрэдөө *гей* гээшэ эрэ гомосексуалист болоод, *лесбиян* гээшэ эхэнэр гомосексуалист. Гомосексуализм гансал хүн бэшэ, 1,500 үлүү зүйлнүүдтэ харагдажа болоно.

мини|center|upright=2|National laws<br>

## Зүүлтэ

Категори:Хурисал
Залари

**Залари** — хотын түхэлэй тосхон, Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Заларийн аймагай засагай захиргаанай түб. Залари голой Ангар мүрэн руу шудхажа ородог адагта һууна.

## Газар зүй
Залари хотын түхэлэй тосхон Орос уласай ниислэл Москва хотоһоо 4026 км, Байгал нуурһаа баруун хойшо 294 км зайда, Ангар мүрэндэ шудхажа ородог Аха мүрэнэй эрьедэ оршдог.

Категори:Эрхүүгэй можо
Экологи

**Экологи** ( — гэр ба  — эрдэм, ухаан) — байгаали болон тэрэнэй хүнүүдтэй харилсаан тухай эрдэм ухаан юм. Баруун эрдэм ухаанда экологи гэһэн  «Махабадай юрэнхы морфологи» («Generelle Morphologie der Organismen») гэжэ номдоо герман эрдэмтэн Эрнст Һеккель оруулһан байна. Мүнөө сагта экологи *байгаалиин харуултай* холбоотой байна, ондогоор хэлэбэл, экологи гансал биологиин нэгэ һалбари эрдэм ухаан бэшэ аад, ниигэмэй асуудалые адли хамаржа нэгэдэмэл эрдэм ухаан болонхой. Тиимэшье һаа, экологи эрдэм ухаан хубида ямаршье зан түлэбэй талаархи зорилгогүй байна.

Экологиин үндэһэ һууринь байгаалиин түүхэ болоно. Хүн түрэлхитэнэй уг яахадаа, хэзээ ангуушад болоһон, таряалангай хубисхалай һүүлдэ яажа мал ба таряа ургаһан гэхэ мэтэ байгаалиин түүхэ тухай мэдээсэлые хэрэгтэй байгаа.  Аристотелиин «Амитадай түүхэдэ» (, ) хулгана сагсаа гаймшаг тухай тайлбари үгэжэ туршаба. Хорлогшо амитадые үгы болгохын түлөө арга һанаһан эртын грек ба римэйхидэй һанаһанһаа тоогой ухаан ба байгалиин түүхые хэрэглэжэ мүнөө үеын экологи бии болобо. 1668 ондо Антони ван Левенһук математикын тоололгоор сохо үдэхэ хурданиие гаргажа, хоёр илааһан гурбан һарын хугасаанда 750,000 оршом илааһан гаргажа шадана гэжэ тоосоолбо. 1798 оной эхиндэ демограф Томас Мальтус «Популяци тухай бэшэгээ» (Essay on Population) ниитэлһэн. Тус ном Дарвинай онолые байгаалиин шалгаралай онолдо нүлөөлжэ эволюци онолдо хүгжэбэ. Ургамалай эколог Йоһаннес Эугениус Варминг синэкологидэ маша ехэ нүлөө үзүүлжэ, популяци ба биоценоз тухай үргэжүүлһэн асуудалнуудые хүлеэн зүбшөөрһэн 1900-аад оной үедэ экологи эрдэм ухаанай замналые бии болгобо.

## Зүүлтэ
 

Категори:Эрдэм ухаан
Александр Керенский

**Александр Фёдорович Керенский** (1881 он — 1970 оной 6 һарын 11), гээшэ  Оросой улас түрын зүдхэлтэн, сайд, Оросой юрэнхы сайд (1917), Оросой хубисхалай үедэ трудовигүүд гэһэн намай ударидагша байгаа. Большевигүүдэй Октябриин хубисхалай һүүлдэ Финланд болон Ехэ Британиие аялаад Францида зугадажа, 1939 ондо Дэлхэйн хоёрдугаар дайн гаража Наци Германиһаа тэрьелэн Атлантын далайгаар аялаад АНУ-да һуурижаба. 89 наһатайдаа Нью-Йорк хотодо наһа бараба.

## Зүүлтэ

Категори:Оросой улас түрэшэд
Мүрэй гурбан эрхим

**Мүрэй гурбан эрхим** () гээшэ Богдо Зонхобын зохёоһон 14 шүлэгтэй ном юм. Эдэ мүрэй гурбан эрхимүүд болбол магад гараха сэдьхэл, боди сэдьхэл болон хооһон шанарай үзэл юм 

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажан
Пруссиин хаанта улас

**Прусси хаанта улас** () гээшэ 1701 оной 1 һарын 18-һаа 1918 оной 11 һарын 9 үдэрэй хүрэтэр бии байһан Һоһенцоллерн обог удамай доро байһан Германиин хойто хэһэгтэ байрлаһан хаанта улас юм. Тус хаанта улас 1701 ондо байгуулагдажа 1918 оной хүрэтэр байгаад, Германиин эзэнтэ гүрэнэй түб байгаа.

## Түүхэ
Прусси гүнлигэй гадна Бранденбургын бүхы газар Һабсбург обогой доро байһан Арюун Римэй эзэнтэ гүрэнэй хэһэг байгаа. Эзэнтэ гүрэн соо германшуудай ганса нэгэ хаан байһан ушар, I Фридрих I Леопольдын зүбшөөлые дахажа (Францида эсэргүү Испаниин залгамжалалай дайнда холбоотон болохын тулада) шэнэ Пруссиин уласай хаанаар (1701 оной 1 һарын 18) хаан шэрээндэ титимлэгдэбэ. 1772 оной хүрэтэр Пруссиин хаашуул өөрөө «Пруссида хаан» () гэгдэбэ. Утрехтын хэрээ һүүлдэ мэдээжэ болоһон (1713 он).

Категори:Германиин түүхэ
Макс Борн

**Макс Борн** (, 1882 оной 12 һарын 11 &ndash; 1970 оной 1 һарын 5) — Германиин физик, математик болон квантын механикын үндэһые табижа, хүгжүүлхэдэ үнэтэй хуби нэмэри оруулһан эрдэмтэн юм. Хатуу бэетын физикэ, оптикын һалбарида оруулһан хуби нэмэри болон 1920, 30-аад оной олон физикын шудалгаанай ажалда зүблэхэ үүргэтэй оролсожо байһанаараа алдартай. Борн 1954 ондо Вальтер Ботегэй хамта физикын Нобелиин шагнал хүртэбэ.

## Намтар
Германиин эзэнтэ гүрэнэй Бреслау хотодо түрэбэ.

1924 ондо Луи де Бройль  (Бройлиин долгин) гэһэн долгин атомые бүридэдэг маша бага тооһонсорые хинадаг гэжэ онолбо. Эрвин Шрёдингер математик процесс ба физикын үзэл баримталалые систематизировалһан квантын механикын долгиной тэгшэдхэлые (Шрёдингерэй тэгшэдхэл) зарлаба. Борн Шрёдингерэй шэнжэлэлгын һуурида Бройлиин долгин миин лэ юрэдөө али һуури байрада тооһонсорой бии байхын магадлал юм гэжэ дүнгые гаргаба. Квантын механикэдэ томо хуби нэмэри оруулаад, баһал кристаллографи ба оптикодо хуби нэмэри оруулжа, 1954 ондо физикын Нобелиин шагнал хүртэбэ. 

Тэрэнэй зээ басаганиинь Ехэ Британиин ба Австралиин, АНУ-гай дуушан, кинозүжэгшэ, мюзиклын зүүжэгшээр алдартай Оливия Ньютон-Джон.

## Зүүлтэ
 

Категори:Германиин эрдэмтэд
Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд
Японой иен

**Иен** (, えん) гээшэ Японой мүнгэнэй нэгэжэ юм. Японой хэлээр дүхэриг, дугы гэһэн утгыг илэрхийлдэг. Мүнөөгэй япон хэлэн дээрэ **эн** гэжэ дуудагдадагшье, анха бии болоһон 1870-аад ондо йен гэжэ дуудагдаһан байгаа. 

Категори:Япон
Категори:Мүнгэн тэмдэгтэ
Майкл Фарадей

**Майкл Фарадей** (, 1791 оной 9 һарын 22 — 1867 оной 8 һарын 25), Англиин туршагша физик болон химик. Лондоной хаанай бүлгэмэй (1824), Франциин эрдэм ухаанай академиин (1823), Пруссиин эрдэм ухаанай академиин, АНУ-гай үндэһэтэнэй эрдэм ухаанай академиин ба Петербургын эрдэм ухаанай академиин (1830) гэшүүн юм. Электродинамикада өөрын нэрээрээ нэрлэгдэһэн электролизын тухай хуули болон индукциин тухай хуулинуудые нээжэ, Бунзенэй шатаагшые зохёон бүтээхэ зэргээр эрдэм ухаанда томо хуби нэмэри оруулһан байна.

## Намтар
Фарадей III Георгын хааншалалай үе гү, али 1791 ондо түмэршэнэй гэр бүлэдэ гурбадахи хүбүүниинь болон Лондон хотодо түрөө. Тэдэнэйхи арбан үхибүүдтэй, тон ядуу айл байһан тула тэрэ дүнгэжэ бага һургуули түгэсһэн болоод арбан гурбан наһанһаан хэблэхэ үйлэдбэридэ ажаллажа эхилһэн юм. Тэндэ олон янзын ном уншадаг байһанһаа эрдэм ухаантай холбогдолтой номууд һонирхолыень татадаг, туршалтын зурагуудые хуулжа зурадаг байба. Нэгэ үдэр тэрэнэй дэбтэрыень оложо үзэһэн үйлэшэлүүлэгшэ эрдэм ухаанай лекциин таһалбари бэлэглэһэн. Тэрэ лекциин эзэн хожом тэрэнэй багша болохо хубитай Һемфри Дэви байһан болон Фарадей Дэвитэй үгэ һолижо, эрдэм ухаанай замаар замнаха хүсэлтэйгээ элирхылжэ амжаһан байна. Дэви нэгэ удаагайнгаа туршалтын үеэр зүүн нюдөө гэмтээжэ, тэрэ хоорондоо Фарадейе туһалхаараа абаһан байна.

Тэрэ өөрын абьяас шадабаряараа 1825 ондо бензолые нээхэ зэргээр маша олон нээлтэ хэжэ, 1831 ондо сахилгаан суранзан индукциин үзэгдэлые элирүүлжэ, уламаар 1833 ондо өөрын нэрээрээ нэрлэгдэһэн хуулинуудые гаргажа ерэһэн юм. Гэбэшье, изагууртан угсаатай Дэви Фарадейе дородо үзэдэг байһан тула амжалтадань атаархажа, эрдэм ухаанай академида ороходонь саада һаалта хэхэ зэргээр абиртажа байгаа. Гэхыдээ Дэви «Минии эгээн томо нээлтэ хадаа Фарадей юм» гэжэ хэлэһэн байдагынь үнэнэй хубитай бэлэй.

Майкл Фарадей 1867 ондо гэртээ һандали дээрэ һуугаагаараа нүгшэһэн юм.

Багтаамжын хэмжүүр фарад, физикын Фарадейн тогтомол тэрэнэй нэрээр нэрлэгдэһэн байдаг. Мүн 1991-2001 ондо гүйлгээндэ хэрэглэгдэжэ байһан 20 фунт стерлингын мүнгэн тэмдэгтэ дээрэ тэрэнэй хүрэг байгаа.

## Зүүлтэ

Категори:Британиин эрдэмтэд
Чикаго

**Чикаго** (, Чикаго хото, [ʃɪˈkɑːɡoʊ] гү, али [ʃɪˈkɔːɡoʊ]), Нью-Йорк, Лос-Анджелесэй һүүлдэ Америкын Нэгэдэһэн Уласай гурбадахи томо хото болоод, 2.700.000 ажаһуугшадтаяа Иллинойс можын ба Дунда Баруунай эгээн хото юм. Глобализаци болон Дэлхэйн хотонууд шудалгаанай түбһөө гаргаһан үзүүлэлтээр дэлхэйн долоодохи томо хотоор 2012 ондо шалгарһан. Дэлхэйн хоёрдохи хүсэн шадалтай О'Хара улас хороондын ниидэхэ буудалынь Чикаго хотодо харьяалагдаха ба 2008 ондо уг хото 45,6 сая гадаадын болон дотоодын туристнуудые хүлеэн абаһан байна. Чикаго хотые "Chi-city" (Чи-хото), "Windy city" (Һалхита хот), "Second city" (Хоёрдохи хото) гэхэ мэтээр нэрлэхэнь ходо байна.

Ехэ нуурнууд ба Миссисипи мүрэн ниилэдэг сэгтэ бии боложо, зуун жэлэй дундаһаа түргэн дэбжэһэн Чикаго 1837 ондо хото болобо. Мүнөөдэрэй Чикаго хадаа эдэй засагай, наймаанай, ажаүйлэдбэриин, эрдэм ухаанай, аласай холбооной, тээбэриин түб юм.  О'Хара улас хороондын ниидэхэ буудалынь дэлхэйн хоёрдохи хүсэн шадалтай болоод, АНУ-гай эгээн олон замтай холбоогдоһон юм. 2012 ондо Чикаго глобализаци ба дэлхэйн хотын сүлжээнһээ (GaWC) альфа хотоор тэмдэглэжэ, 2014 ондо дэлхэйн хотонуудай дунда долодохи һуури эзэлбэ. 2012 ондо Чикаго 57 100 000 000 доллар  (GMP) үзүүлээд, Нью-Йорк, Лос-Анджелес бөөгнэрэлэй һүүлдэ Америкын гурбадахи хото болобо.

## Зүүлтэ

Категори:Иллинойс можо
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Уласай хотонууд
Химиин элемент

**Химиин элемент** гээшэ атомой сүмэдэхи протоной тоо гү, али атомой дугаараар тодорхойлогдодог нэгэ түрэлэй атом юм. Химиин элемент юрын химиин урбалай үрэ дүндэ үлүү энгын бодосто задаржа болохогүй. Бүхы эд юумэн химиин элементнүүдһээ бүридэнэ.

2016 оной байдалаар 118 химиин элемент нээгдээд байна. 82-һоо дээшэ (бисмут, тэрэнһээ дээшэ), мүн 43-61 хоорондохи атомой дугаартай элементнүүд тогтоборигүй, ондоогоор хэлэбэл сасараг эдэбхитэ шанартай. Хэды сасараг эдэбхитэ шэнжэтэй болобошье 94 хүрэтэрхи атомой дугаартай элементнүүд байгаали дээрэ тааралдана. Лабораториин нүхэсэлдэ сүмэй урбалаар шэнэ химиин элементнүүдые нээгдэһээр байна. 

## Түүхэ

Элемент гэжэ нэрэ томьёо  оной үедэ грек философ Платон түрүүшынхеэ хэрэглэжэ байгаа. 

33 химиин элементтэй оршон үеын түрүүшын жагсаалтые Антуан Лавуазьегэй 1789 оной «Химиин элементнүүд» (*Elements of Chemistry*) номһоо хаража болоно. 1869 ондо Дмитрий Менделеев алдарта үелхэ системэеэ нээһэн байна. 

XX зуун жэлэй эхин хүрэтэр химиин элементые саашада дахин заахан хэһэгүүдтэ задархагүй гэжэ тодорхойложо байгаа.  1913 ондо Һенри Мозли химиин элементын атомой дугаар тухайн атомойнгоо протоной тоогоор тодорхойлогдохо зүй тогтолые нээһэн байна. 1919 ондо ниитэ 72 химиин элемент нээгдээд байһан ба , 1955 ондо нээгдэһэн 101-дэхи элементые алдарта химик Менделеевэй нэрээр нэрлэбэ. 

## Тодорхойлолго
### Атомой дугаар

Атомой дугаар хадаа тухайн элементын үелхэ системэдэ эзэлжэ байдаг дэс дугаар болоод тухайн атомой сүмэдэхи протоной тоотой эжэл удхатай байдаг.

### Атомой масса

Атомой масса (A гэжэ тэмдэглэгдэнэ) гээшэ атомой сүмэдэхи протон ба нейтроной тооной ниилбэри юм. 

### Изотопи

Изотопи гээшэнь сүмэдэ протоной тоогоороо эжэл, харин нейтроной тоогоороо илгаатай тухайн химиин элементын түрэлнүүдые хэлэнэ.

### Аллотропи

Аллотропи гээшэнь тухайн нэгэ химиин элементын үүдхэдэг хоорондоо илгаатай хоёр болон тэрэнһээ олон түрэлэй дан бодосууд юм. Ондоогоор хэлэбэл, эдэ аллотропинуудые бүридүүлэгшэ атомууд эжэл болобошье, эдэ атомуудай хоорондоо холбогдохо байдалынь ондоо байна. Ондоогоор хэлэбэл, бүтэсын байгууламжань илгаатай байна.

## Тэмдэглэлгэ
Лата үзэгээр тэмдэглэгдэдэг, оршон үеын химиин тэмдэглэлгые швед химик Йенс Якоб Берцелиус болбосоруулһан болоод тухайн үедэ лата хэлэниинь эрдэм ухаанай хэлэн байгаа.

* **1** — химиин элементын тэмдэг.
* **2** — нэрэ.
* **3** — химиин элементын атомой дугаар, атомдохи протонуудай дугаар.
* **4** — атомой масса.
* **5** — эршэм хүсэнэй хангалтын түбшэндэ электронууд.
* **6** — электроной конфигураци.

## Тархалта
Манай галактикын эгээн үргэн тархалтатай 10 химиин элементнүүд. 

## Зүүлтэ

Категори:Хими
Категори:Физикэ
Иврит

**Иврит хэлэн **(; ; ) гээшэ Афро-Азиин хэлэнэй бүлэгэй семидэй бүлэдэ багтаадаг хэлэн юм. Эртэ үеын палестинэшүүдэй нютагта ажамидарһан еврейнүүдэй түрэлхи хэлэн байһан **эртын иврит **(тус хэлээр библиин эхэ үндэһэн танах бэшэгдэһэн дээрэһээ **арюун номой иврит **гэнэ) болон мүнөө үеын Израилиин албан ёһоной хэлэн болохо **мүнөө үеын иврит** хоёрые илгаарна. Арюун ном бэшэгдэһэн ивридые «арюун хөөрэн» гэһэн удхатайгаар «лашон а-кодеш» (לשון הקודש) гэжэ нэрлэнэ.

Эртын иврит хэлэн еврейнүүдэй дэлхэйн ондоо газар нютагаар тархан һуурижажа (диаспора) эхилһээр аажам аажамаар үгы болгожо, хожомдо еврейнүүдэй ажаһуудаг нютаг бүридэ ивридэй орондо араб, сефард, идиш гэхэ мэтэ хэлэнүүдые үдэр бүри ажамидаралда хэрэглэжэ эхилбэ. Ушар дээрэһээ 2000 шахуу жэлэй үлүү иудаизмын хэлэн байһан иврит миин лэ библи (танах), мишна, залбарал ба еврейнүүдэй хоорондо харилсаанда хэрэглэгдэжэ байһан. Хариншье һаа, XX зуун жэлдэ иврит хэлэн Израиль улас байгуулһан хада мүнөө үеын иврит боложо дахин һэргэбэ.

Тус хэлэниие нэрлэхэдээ хэрэглэдэг «иври» хадаа манай ээрын үмэнэ Евфрат мүрэниие гаталжа Палестинэдэ һуурижажа ерэһэн «еврей» арад зоной нэрэһээ гараба гээшэ.  шахуу Халдей нютагай Урһаа (мүнөө Иракай Телль-Эль-Мукайяр) Ханаан газараар (мүнөөгэй Израиль ба Палестинэ) нүүдэжэ ерэһэн Авраамай зон еврейнүүд гээд, тэрэнэй хэлэн иврит болоно.

Араб хэлэн мэтэ баруунһаа зүүн тээ бэшэхэ дүримтэй, хашалган үзэг байдаг аад, аялган хэрэггүй бэшэгтэй. «Некудот» гэжэ аялганай тэмдэг (аялуулга) байдагшье һаа, тус үзэгүүд юрэдөө хэрэглэгдэдэггүй аад, хари үгэнүүдые гү, али маша тодорхой бэшэбэл хэрэглэгдэнэ.

Иврит хэлэн араб хэлэнһээ, герман хэлэнһээ абтаһан  үгэнүүд олон байна.

## Абяалбар зүй

### Гиигүүлэгшэ

## Ивридэй үзэглэл
### Үзэгүүд (хашалган)

## Зүүлтэ
 

 

Категори:Хэлэнүүд
Роберт Кох

**Һайнрих Һерманн Роберт Кох** (, 1843 оной 12 һарын 11, Клаусталь-Целлерфельд, Прусси — 1910 оной 5 һарын 27, Баден-Вюртемберг, Германи) — герман микробиолог. Миин лэ боомо (1877 он), сүрьеэ (1882 он), холерэ (1885 он) үбшэнгүүдэй нянгые нээһэн бэшэ аад, «микробиологиин эсэгэ» гэжэ нэрлэгдэнхэй. Тэрэ сүрьеэгэй микобактериие элирүүлһэн ашаар 1905 ондо физиологи ба анагааха ухаанай һалбарида Нобелиин шагнал хүртэһэн байна.

## Намтар
Һанновер хаанта уласай Клаустальта шахтёрой хүбүүгээр түрөө. Гёттинген ехэ һургуулида Фридрих Густав Яков Һенлегэй доро анагааха эрдэм ухааниие һуража, 1866 ондо дүүргэһээр, Луи Пастерэй микробиологиин шэнжэлэлгэдэ һонирхолтой боложо Берлин ехэ һургуулида микробиологиин шэнжэлэлгэ хэбэ. Эмшэнэй зэргын шалгалтые амжалтатайгаар дабаһаар, эмшэн болоһон Кох хүдөөдэ ажаллаад, Франци-Пруссиин дайнай үедэ сэрэгэй эмшэн байгаа. Дайнай һүүлдэ Вольштайнда эмшэлэн ажаллажа, боомын тухай шэнжэлжэ үзөөд, 1876 ондо Бреслау ехэ һургуулида өөрынгөө шэнжэлэлгын дүнгые элирүүлбэ. Кохой шэнжэлэлгын дүн хэдэ хэдэн уласта мэдэгдэжэ, микробиологиин дэбжэлтэдэ нэмэри оруулба.

1881 ондо Берлинэй ехэ һургуули Гигиенын хүреэлэндэ багшалжа эхилээд, нянгай жэшээ заһаха, будаха, микроскопоор үзэхэ аргые бии болгобо. 1882 оной 3 һарын 24-дэ сүрьеэгэй сабха нээжэ, агаарай замаар дамжадагыень ойлгобо. 1883 ондо Египетһээ Энэдхэгэй хүрэтэр аялжа, Vibrio cholerae гэжэ холерэ үбшэнгэй нянгые нээбэ. 1890 ондо сүрьеэ тухай шэнжэлэлгэеэ үргэлжэлүүлжэ, туберкулин гэжэ сүрьеэгэй вакциные нээбэ. Хариншье һаа, туберкулин үрэ дүнгүй гэжэ үзэгдэжэ Кохой багшын соло унаба. Кох нээһэн туберкулинээ һайжаруулхын түлөө бүхы хүсэеэ үгэбэ. 1901 ондо тэрэнэй шаби Эмиль Адольф фон Беринг дифтери тухай шэнжэлэлгын түлөө түрүүшын биологиин Нобелиин шагналда хүртэбэ. 

1891 ондо Берлинэй Пруссиин халдабарита үбшэнгүүдэй хүреэлэнэй түрүүшын хүтэлбэрилэгшэ боложо, 1905 ондо Нобелиин шагналда хүртэһэн байна. 1910 ондо 66 наһатайдаа Баден-Бадендэ нүгшэбэ.

## Зүүлтэ
 

Категори:Германиин эрдэмтэд
Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд
Химиин һуури

**Һуури** гээшэ протонтой (Брёнстедэй онолой ёһоор) гү, али ондоо химиин нэгэдэлэй сүлөөтэ орбитальтай (Льюисэй онолой ёһоор) ковалент холбоо байгуулдаг химиин нэгэдэл юм.. Һууринууд уһанай растворто шэмхэлхэдэ халтирхай, амталхада хатуу шэрүүн, заагшын (индикаторой) үнгые хубилалдаг (жээшэнь, улаан лакмусай саарһые хүхэ болгоно), хүшэлнүүдтэй урбажа дабһан бии болгодог, зарим химиин урбалнуудые дэмжэдэг (хүшэлэй һууриин катализ), протон үгэгшэһээ протонуудые абадаг. Һууринуудай жээшэнүүд хадаа шүлтын металлнуудай ба шүлтын газарай металлнуудай һидроксидууд (NaOH, Ca(OH)<sub>2</sub>, гэхэ мэтэ).

Һууринууд хадаа хүшэлнүүдые һаармагжуулжа (нейтрализовалжа) болодог нэгэдэлнүүд юм. Һидроксид бүлэгүүдые агуулдаггүй натриин карбонат аммиак хоёр һууринууд мүн. Протоной раствор соо хайлуулагдаһан тус нэгэдэлнүүд H+ые абадаг:

:Na2CO3 + H2O → 2 Na+ + HCO3− + OH−
:NH3 + H2O → NH4+ + OH−

Уйтан удхатайгаар, һууринууд металлай атом гү, али эергэ сэнэгтэй атомой бүлэг нэгэн хэдэ хэдэн һидроксид бүлэгүүдтэй ниилэһэн согсо найралгада үндэһэлэгдэдэг. Үндэһэн томьёонь Me(OH)n юм. Электролизэй диссоциациин онолой ёһоор, уһанай уусамалда (растворто) хайлуулһан һуури миин лэ нэгэ түрэлэй анион болохо һидроксид иониие (OH−) бүридүүлдэг юм.

# Ba(OH)2 → Ba2+ + 2OH¯
#-OH бүлэг нэгэвалент болон сэнэгынь -1 ионтой. Тиимэһээ, һууриин найралгада һидроксид бүлэгэй дугаар металлын валентын үнэтэй тэнсүү байна:
#NaOH; Ca(OH)2; Al(OH)3
Һууринууд уһанда хайлуулжа, хүшэллиг ба хүсөөр ангилагдажа болоно. Һууринуудай ехэнхи хуби уһанда хайлуулагданагүй. Уһаар һайн хайлуулагдадаг һууринууд шүлтэнүүд гэнэ. Шүлтын ба шүлтын газарай металлнуудай һидроксидууд шүлтэнүүд юм.
#LiOH, NaOH, Ca(OH)2 - шүлтэнүүд.
#Cu(OH)2, Zn(OH)2, Fe(OH)2, Al(OH)3 - уһанда хайлуулдаг һууринууд.

Һууринуудай хүсэн һууринуудай тооһоо хамаарна. Жэшээлбэл, LiOH - нэгэдэгшэ; Mg(OH)2 - хоёрдогшо; Fe(OH)3 гурбадагша юм. Һууринуудай хүсэн шадалынь тэдэнэй диссоциациин шадабари, ондоогоор хэлэбэл ионой концентрацяар тодорхойлогдодог. Эгээн хүсэтэй диссоциировалха бодосуудынь шүлтын металлнуудай һидроксид юм. Үелхэ системын гол дид-бүлэгүүдтэ һууриин бата бэхи дээдэ ба доодо хэһэгүүдһээ дээшэ нэмэгдэдэг. Жэшээнь, Be(OH)2 - амфотер, Mg(OH)2 - дунда хүсэтэй, Ba(OH)2 - хүсэтэй һуури юм. Хүшэлтэй ба шүлтэнүүдтэй урбажа болохо һидроксидууд амфотер һидроксид гэнэ. Иимэ һидроксидэй жэшээндэ Al(OH)3, Zn(OH)2, Zr(OH)3, Fe(OH)3, Be(OH)2, Pb(OH)2 гэхэ мэтэ һууринууд ороно.

## Зүүлтэ

Категори:Хими
Полиэтиленэй пакет

**Полиэтиленэй пакет** — юумэнүүдые хадагалжа абаашахын тула хэрэглэдэг полиэтиленээр бүтээгдэһэн тулам, уута юм.

## Түүхэ
Энгын пакет түрүүшынхиеэ 1957 ондо АНУ-да хилээмэн, овощ, жэмэсүүд гэхэ мэтые боохын тула бүтээгдэһэн түүхэтэй. 1966 ондо гүрэндэнь бариһан талхан бүтээгдэхүүнэй 30 % иимэ пакетдэ боогдоһон байгаа. 1973 ондо Баруун Европодо пакедүүдэй үйлэдбэрилгын хэмжээ 11,5 сая нэгэжэ хүрэбэ. Барюултай пакедүүд («майка») 1982 ондо бии болобо. 2002 ондо дэлхэй даяар 4-5 триллион пакедүүдые үйлэдбэрилэнхэй.

## Түхэлнүүд
Полиэтиленэй пакедэй зарим түхэлнүүдые илгаржа болохо:
* Тунгалаг боохо пакет
* Майка пакет
* Нүхэн барюултай болон зангилаа барюултай пакет
* Хогой пакет, ходо барюулугүй

## Экологиин асуудалнууд
Хаяһан полиэтилен пакедүүд байгаали соо зуун жэлэй хугасаагай үлүү задарнагүй. Иимэ ушарһаа, пакедүүд байгаалида байнгын хохидолые ушаруулна. Жэл бүри дэлхэйдэ дүрбэн триллион пакедүүдые хэрэглэнэ.
Зарим нэгэ уласта наймаан полиэтиленэй пакедүүдэй хэрэглээ хизаарлагдаһан гү, али хоригдоһон байна.

Категори:Бүтээгдэхүүн
Түргэн Хам

**Түргэн Хам** — Челябинскын бөө, дуушан, хүгжэмшэ, хөөмэй дуушан. Уряанхай, алтайн, буряад болон монгол дуунуудые мүнөө үеын электронно хүгжэмэй элдэлгэтэйгээр дуулана. Зарим арадай хүгжэмэй зэмсэгүүдээр наадана: морин хуур, хубһан, хэсэ, тобшолуур, пимак гэжэ уугуул американецүүдэй лимбэ.

## Намтар
1977 оной 4 һарын 29-дэ түрөө.

Түргэн гэжэ псевдонимынь мүнөө үеын түрэг, монгол, хамниган хэлэнүүдһээ абаа. Хам гэжэ омог түрэг хэлэнүүдээр *бөө* гэжэ удхатай мүн.

2005 ондо Артур Андриасянтай (Тэмир) сугтаа «Түргэн Хам» хүгжэмэй хамталигые байгуулба. 2011 ондо Артыш Оюун уряанхай хөөмэй дуушан хамталигай бүридэлдэ оробо. 2013 ондо тус хамталиг задарба.

2011 онһоо хойшо Түргэн Хам «Аркаим» уласхоорондын хүгжэмэй фестивальда хабаадалсана.

2014 ондо «Абьяастай украиншууд» (*Україна має талант*) гэжэ Украинын урилдаанда Алкыш дуутаяа хабаадалсаба.

«Бүргэд Тэнгэри» бөө мүргэлэй бүлгэмэй түрүүлэгшэ.

## Фильмографи
* 2011 он: «Сибириин бөөнүүд» баримтата фильм
* 2015 он: «Гранит 14» фильм

## Дискографи
### Альбомууд
* «Ahoi» (2011 он)
* «Баабгайн зүргэ» («Тропой медведя») (2012 он)
* «Европа-Азия» (2012 он)
* «Буддын зүүдэнүүд» («Сны Будды»)

## Шагнал
* «Жэлэй артист» шангын лауреат, Челябинск хото (2011 он)
* «Дүрэ — артист» шангын лауреат, Челябинск хото (2012 он)
* Хубһанша болон хөөмэйшэ урилдаанай Гран-при хүртэгшэ (2013 он)
* «Урал Моно» XVII уласхоорондын хүгжэмэй зохёолгын урилдаан-фестивалиин дипломант (2014 он)

## Зүүлтэ
 

Категори:Оросой дуушад
Айя-София

**Айя-София** (; ) гээшэ Истанбулда байрладаг сүмэ, Византиин уран барилгын агуу дурасхал. 532-537 оной хоорондо Траллын Анфимий ба Милетын Исидор хоёрой бариһан байна. 

Византиин эзэнтэ гүрэнэй үедэ тус сүмэ Константинополиин түб хэһэгтэ эзэн хаанай ордоной хажууда байгаа. Мүнөө үедэ Истанбулай түүхын түбтэ, Султанахмет гэжэ дүүргэдэ байрлана. Османууд 1453 ондо Константинополиие эзэлһэнэй һүүлдэ Софиин сүмэ мечеть боложо, 1935 ондо музей болобо. 1985 ондо Айя-София Истанбулай ондоо дурасхалнуудай тоодо ЮНЕСКО-гой дэлхэйн үб баялигай жагсаалта соо оруулагдаба.

Парус дээрэ бариһан купол (31,4 метрын диаметртай) базиликын хубитай хахад-куполнуудай түбэгтэй системэгээр холбоогдоһон байна. Айя-Софи досоонь үнгэтэй гантигаар ба мозаикаар хэһэн байгаа, харин түрэгүүд тус мозаикануудые усадхажа һүйрэбэ. 

## Зүүлтэ

Категори:Түрэг Улас
Категори:Византиин эзэнтэ гүрэн
2018 он

2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020


**2018 он** (**[[Ромын тоо|MMXVIII]]**) гү, али **Хоёр мянга арбан найман он**, **Хоёр мянган арбан наймадугаар он** — дабаа гарагта эхилһэн юрэдын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Ниитын тоолол ёһоор *[[Манай эрин]]эй* 2018-дахи он болоод гурбадахи мянган болон XIX зуунай 18-дохи, 2010-аад оной 8-дахи он болоно.

Бусад тоололоор:
* 107 Чучхе он (БНАСАУ-дахи).
* Хэйсэй үеын 30 он (平成30年, Япондохи).

## Зүүлтэ

Категори:Онууд
Самхаг

**Самхаг** (), байшан барилга зэргэ юумэнэй дээрэ илгаржа хэһэн орой, сүлөө гудамжын амые хаажа бодхоһон асар хаалга мэтэ зүйл; хинаха хараха зэргэ зүйлдэ зорюулжа согсолон бариһан нарин ба үндэр барилга юм.

## Зүүлтэ

Категори:Уран барилга
Абяалбари

**Абяалбари** (; **фонемэ** ), үгын удхые илгажа бүридүүлхэдэ оролсодог үндэһэн абяан юм. Абяалбари ямаршье өөрын лексикын гү, али грамматикын удхагүй.
* нэгэ абяалбариие нүгөө абаяалбаряар һэлгэбэл, ондоо үгэ болоно (/bar/ [*бар*] — /gar/ [*гар*], /ʃara/ [*шара*] — /ʃaːra/ [*шаара*]);
* абяалбаринуудай дахаха гуримые һэлгэбэл, ондоо үгэ болоно (/maɮ/ [*мал*] — /ɮam/ [*лам*]);
* абяалбариие усадхабал, ондоо үгэ болоно (/zair/ [*зайр*] — /zai/ [*зай*]).

## Зүүлтэ

Категори:Хэлэзүй
Улаан асарай зүүдэн

**«Улаан асарай зүүдэн»** () гээшэ хитад удха зохёолой шэлэгдэмэл романюм. Романай түрүүшын 80 ботииень Манжын гүрэнэй үеын алдарта зохёолшо Цао Сюэцинь түрүүшын 80 бүлэгые бэшэһэн болоод, наһа бараһанайнгаа урдахана 1763 ондо **«Шулуун тухай бэшэг»** гэһэн нэрээр () хэблүүлбэ. 30 жэл һүүлдэ, 1791 ондо, Гао Э шабитаяа үшөө 40 бүлэгые бэшэжэ романай сюжедые дүүргээд романые «Улаан асарай зүүдэн» гэжэ нэрлэбэ.

«Гурбан уласай үльгэр»（三國演義）, «Уһан хүбөө» (水滸傳), «Баруунда аялһан тэмдэглэлтэй» (西遊記) хамта хитадай «Алдарта дүрбэн зохёолнуудай» нэгэ юм. Цин үеын эсэстэ «Улаан асарай зүүдые» шэнжэлэлые «улаан шэнжэлэл» гү, али *«хунсюэ»* () гэнэ.

Тус роман изагууртан гэр бүлэһээ гаралтай Цзя Баоюй (, *«эрдэни [[хаша]]»* гэжэ удхатай) Линь Дайюй (, *хара хаша* гэжэ удхатай) хоёрой хайра дурлалай трагеди юм. Феодал нэгэн гэр бүлын мандан бадаралһаа уналта доройтолго дүтэлхэ түүхые үгүүлнэ. Уг романай үйлэ ябадалые дүрсэлэн үгүүлһэн уран тодо, ирагуу үгэ хэлэлгэ «Улаан асарай зүүдэн» гэжэ романиие Хитадай һунгадаг үльгэр зохёолой эгээн үндэр орьёл болоод дэлхэйн удха зохёолой түүхэдэшье шухала байра һуури эзэлхэ бүтээл болгожо шадаһан юм.

## Зүүлтэ

Категори:Хитад удха зохёол
Категори:Алдарта дүрбэн зохёол
Категори:Романууд
Сабха

**Сабха** () — яһан, модон, түмэр гэхэ мэтээр хэһэн хоол хабшажа эдихэдэ зорюулһан хос нарин Зүүн Азиин эдеэнэй хэрэгсэл юм.

## Зүүлтэ

Категори:Багажа хэрэгсэл
Ригоберта Менчу

**Ригоберта Менчу Тум** (Rigoberta Menchú Tum, 1959 оной 1 һарын 9), Гватемалын Чимель нютагта түрэһэн Майя арад зоной Киче яһатанай түлөөлэгшэ, хүнэй эрхын, үсөөн тоотой үндэһэн арадуудай эрхын түлөө тэмсэгшэ юм. 1992 оной Нобелиин энхэ тайбанай шагналда, 1998 оной Астуриасай хунтайжын шагналда хүртэһэн, ЮНЕСКО-гой һайн дуранай элшэн. «Нэрэмни Ригоберта Менчу. Һэшхэлни ягаад түрөө.» (1983, ) ба «Хилэ хизаарые дабажа» гэһэн өөрын намтар номуудые зохёоһон мүн.

Гватемалын эрхэтэнэй дайнай үеын Гватемалын үндэһэн арад зоной бэрхэшээлнүүд тухай мэдүүлхэдэ амидаралаа зорюулжа, Гватемалын дотоо үндэһэн арад зоной хүнэй эрхэ ба хуули байдалые һайжаруулхын түлөө тэмсэбэ.

1991 ондо НҮБ-ын үндэһэн арад зоной эрхын тухай тунхаглалые бэлдэхэдэ хабаадасаба.

2007 оной 2 һарада Гватемалада үсөөн тоотой үндэһэн арад зонойнгоо *Encuentro por Guatemala* гэжэ намые үндэһэлжэ юрэнхылэгшын һунгуулида һанал хураалтын 3,1 % абаба. 2009 ондо «Уинак» (*Winaq*) гэһэн намые үндэһэлбэ. 2011 оной юрэнхылэгшын һунгуулидаа Баруунтанай үргэн фронтын түлөөлэгшэ боложо һаналай 3,3 % абаба.

## Зүүлтэ

Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд
Манлай-баатар Дамдинсүрэн

**Манлай-баатар Жамсарангай Дамдинсүрэн** (1871 оной 3 һарын 13 - 1921 оной 1 һарын 27), Богдо хаанта Монгол уласай сэрэгэй жанжан, Монголой тусгаар тогтонолой түлөө тэмсэгшэ юм.

Категори:Монгол Улас (1911-21)
Томас Аквинат

**Томас Аквинат** (**Аквинай Фома**, , , 1225 оной 1 һарын 28, Аквиногой хажуу — 1274 оной 3 һарын 7, Фоссануова), доминикантан ба христосой шажанай ехэ нүлөөтэй гүн ухаантан, теолог, томизмые үндэһэлэгшэ. Томас Аквинат болбол Римэй католик сүмын эгээн шухала багша мүн. Тэрэнэй дунда зуунай гүн ухаан схоластикын гол түлөөлэгшэ мүн. Римэй католик сүмэ тэрэниие гэгээнтэнэй тоодо тоолодог.

## Тобшо намтар
Томас Аквинат 1225 ондо Римэй ба Неаполиин хоорондо байрладаг Роккасекка хэрэмдэ түрөө. Табан наһатайдаа Монтекассино монастырьта орожо һуралсалаа эхилээ. Монастырь байлдаанай газар болоһоор, Неаполиин ехэ һургуулида ябуулагдаһан байгаа. Тэндэ байхада доминикантан ордентэй ба Аристотелиин гүн ухаантай уулзаба. Доминикантан боложо, хойто тээшэ ябажа Кёльндо Ехэ Альбертһээ һураба. Париста бусажа ерээд, һуралсалаа түгэсхэжэ, магистр болоод теологиин тэнхимдэ багша болобо. Хожом арбан жэлые Италиин элдэб газарта байгаад, Римдэ ажамидараа. Лата аверроизмын ба аристотелизмын хоорондо арсалдаае шүүхын түлөө Римһээ Париста ябуулагдаба. Гурбан жэлэй заб һүүлдэ Неапольдо томилогдобо. 1274 ондо, Хоёрдугаар Лионой хуралда ябаһан замдаа үбдэжэ 3 һарын 7-до Фоссануова гэһэн сүмэдэ нүгшэбэ.

## Зүүлтэ

Категори:Италиин гүн ухаантан
Хуй һалхин

**Хуй һалхин** (, ) — агаарын хуй хэдыдэхи бии болоно соо обоотой-бороотой (аадарай) үүлэн болон тарана доошо, ходо хүрэтэр газар тала. Танилсуулна үүлэнэй диаметрай арбанүүд болон зуунүүд метрүүд хамсы гү... али хоншоор.
Ханяадан

**Ханяадан** гээшэ амисхалай замые сүлөөлхэдэ шэглэһэн нүхэсэлгүй рефлекс юм. Ондоогоор хэлэбэл, ханяалга амисхалай замһаа тооһон, гадна бишыхан бэетэ, гуурһан хоолойн өөрынгөө шүүрэл гаргахада шэглэһэн хамгаалха урбал юм.

## Зүүлтэ

Категори:Анагааха ухаан
Абаахай

**Абаахай** (, *Аалза*, ) гээшэ үетэ хүлтэн (*Arthropoda*) хүреэнэй, абаахай хэлбэритэн ангиин баг юм. Тус багай зүйлнүүд хаанашье ажамидарна. Абаахайнууд заатагүй мяхашад болоод, хорхой шумуул ба ондоо бага жэжэ амитадые эдинэ. *[[Salticidae]]* бүлын *[[Bagheera kiplingi]]* гэжэ зүйл ганса нэгэ онсо зүйл болоод, акациин ногон хэһэгүүдые эдинэ. Тус баг 42 мянган мүнөө үеын ба 1,1 мянган магтамал зүйлнүүдые багтана. Орос гүрэнэй ба СССР-эй нютаг дэбисхэртэ 2888 зүйл абаахай байна
. Абаахай шудалдаг эрдэм ухаан арахнологи гэжэ нэрэтэй.

## Зүүлтэ

Категори:Абаахай хэлбэритэн
Копенһаген

**Копенһаген** ( []) гээшэ Даниин ниислэл хото болон эгээн томо хото юм. Слотсһольмен, Амагер ба Зеланд аралнуудта байрлана. Копенһаген хото 763 908 (2016 оной 12 һарын байдалаар) ажаһуугшадтай, тэрэ тооһоо 601 448 хүн Копенһаген нютагай байгууламжада ажамидарна. 

Копенһаген хадаа Даниин соёлой, эдэй засагай ба засаг захиргаанай түб мүн; Копенһагенай хүрэнгын биржэтэйгээ Хойто Европын эгээн томо санхүүгэй түб юм. Копенһагенай эдэй засаг үйлэшэлгын хэлтэстэ (илангаяа мэдээсэлэй технологи, эм зүй ба сэбэр технологидо һанаашалгын замаар) түргөөр хүгжэнхэй. Эресуннай хүүргын барихын һүүлдэ Копенһаген Швециин Сконе можотой ба Мальмо гэжэ тэрэнэй ниислэл хототой үлүү нэгэдэһэн болобо.

Копенһагенай нэгэ хэһэг болохо Христиани сүлөөтэ хото өөрынгөө засаглалтай байна.
1479 ондо байгуулһан Копенһагенай ехэ һургуули Даниин эгээн хуушан ехэ һургуули юм.

## Түүхэ
1167 ондо Роскиллегэй епископ байһан Аскалон Копенһагенэй буланда байрлаһан бишыхан аралда Кристиансборг ордониие байгуулба. 1186 ондо III Урбан папа эльгэһэн захидалда тэмдэглэһэн газар уһанай тээбэриин түб болоһоншье һаа, XIII зуун жэлдэ Һанза холбооной добтолһон байгаа.

1254 ондо Якоб Эрлансен епископ хотын зэргэдэ үргээд, 1330-аад оной дунда эгээн эхин газарай сэгнэлтэ гараба. 1416 оной оршом Помераниин Эрих хаан Копенһагениие Даниин ниислэл хото болгобо. 1479 ондо I Кристиан хаан Копенһагенай ехэ һургуулиие байгуулба.

Хоёрдугаар хойто дайнай үедэ 1658 онһоо 1659 оной хүрэтэр X Карл хаанай ударидаһан Швециин сэрэгэй добтолһон байна. 1801 ондо Һайд Паркерай ударидаһан Ехэ Британиин далайн сэрэгэй добтолжо, 1807 ондо Һорацио Нельсоной ударидаһан Ехэ Британиин далайн сэрэгэй добтолһон байгаа. 1850 ондо хотые хүреэлһэн хэрэмые үгы болгобо. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ 1940 онһоо 1945 оной хүрэтэр Нацис Германиин эзэмдэлгэ доро байгаа.

## Газар зүй
Копенһаген Зеланд аралай (Sjælland) зүүн зүгтэ эрье дээрэ байрлажа, нэгэ хэһэгынь Копенһагенай ойродо Амагер аралда байрлана. Копенһагенай зүүн зүгтэ Даниие Швециһээ тусгаарладаг Эресунн хоолойн эрьедэ байрлана. Копенһагенһаа шууд хоолойн нүгөө талада Швециин Мальмо ба Ландскруна байрлана. Копенһаген болон Мальмо хоорондо 2000 ондо нээгдэһэн Эресунн хүүргэ байдаг.

Копенһаген болон Данида байрладаг Зеланд арал, Лолланн арал, Фальстер арал, Борнһольм арал Швецида байдаг Сконетой холбоодог Эресунн нютагай нэгэ хэһэг юм. Копенһагенда байдаг Нуһавнда байдаг олон яхта ба турис онгосо ябана.

## Спорт тамир
Копенһагента хэдэн спортын багууд түблэрнэ:
* ФК Копенһаген – Даниин абарга (1993, 2001, 2003, 2004, 2006, 2007, 2009, 2010 ба 2011), Даниин кубок илагша (1995, 1997, 2004 ба 2009) ба Даниин суперкубок илагша (1995, 2001, 2004)
* Брондбю ИФ – Даниин абарга (1985, 1987, 1988, 1990, 1991, 1996, 1997, 1998, 2002 ба 2005) болон  Даниин кубок илагша (1989, 1994, 1998, 2003, 2005 und 2008)

Тэрэнэй гадна мүльһэнэй хоккей, һандбол багууд бии.

## Зүүлтэ

Категори:Дани
Категори:Даниин хотонууд
Стокхольм

**Стокһольм** ( ) гээшэ Швецииин ниислэл хото болон Скандинавиин хахад аралай эгээн томо хото юм. Стокһольмын нютагай байгууламжа 942 370 ажаһуугшадтай, 1,5 сая хүн оршом Стокһольм хотодо ажаһууна. Меларен нуурые Балтиин тэнгистэй холбодог хоолой дээрэ байрлана.

Стокһольмдо Швециин хаанай гол ордон, Швециин засаглал ба риксдаг байрлана.

Олон аралнуудта байрладаг тулада «Хойто Венци» гэжэ нэрлэнэ. Һоторьетдэ (Hötorget) байрладаг Концертын танхимда () жэл бүри Нобелиин шагналые хүртэхэ ёһололоор алдаршанхай, 1912 ондо зунай олимпиин наадан, 1958 ондо FIFA дэлхэйн кубок болоһон хото мүн.

## Зүүлтэ

Категори:Швециин хотонууд
Матвей Хангалов

**Матвей Николаевич Хангалов** — буряад этнограф ба фолклорист. 

Матвей Николаевич Хангалов 1858 ондо Олзой обогой баян буряад бүлэдэ Булган хошуунай Үнгын сомондо Зүхэли нютагта түрөө (мүнөө үеын Усть-Ордын тойрогой Нүхэдэй аймаг). 1866 онһоо 1869 он болотор Булган хотын хари угсаатанай һургуулида һураба. 1871 ондо Эрхүүгэй можын гимназида оробо. 1873 ондо гимназиһаа дүүргэжэ үгы аад, багшанарай семинарида орожо 1876 ондо дүүргэбэ. Тэрэнэй һүүлдэ олон жэл турша багшалба.

Тэрэнэй шабинарай тоодо — улас түрын зүдхэлтэн Матвей Амагаев, Мария Сахьянова, гэхэ мэтэ.

## Зүүлтэ

Категори:Буряад эрдэмтэд
2018 оной Үбэлэй Олимпиин наадан

**2018 оной Үбэлэй Олимпиин наадан** (, ) гү, али **Пхёнчхангай олимпиин наадан** гээшэ 2018 ондо зохёогдохо Үбэлэй Олимпиин наадан юм. 2011 оной 7 һарын 6-нда Дурбанда болоһон Олон уласай олимпиин хорооной шуулганаар Пхёнчхан сомониие һунгаба.

Пхёнчхан сомон гурбадахи удаагаа дараалан нэрээ дэбшүүлһэнэй эсэстэ зорилгодоо хүрэһэн болон үмэнэхи хоёр удаада Ванкувер, Сочи хотонуудта илагдажа байгаа. Урда Солонгосто Үбэлэй олимпиада түрүүшынхиеэ болохо юм.

Категори:Олимпиин наадан
Орос-Япон дайн

**Орос-Япон дайн** (, , 1904 оной 2 һарын 8 – 1905 оной 9 һарын 5) — Оросой эзэнтэ гүрэн, Японой эзэнтэ гүрэнэй Манжуур, Солонгостохи империалис ашаг һонирхолой зүршэлдөөнһөө боложо гараһан дайн юм. Дайнай гол үйлэ ажалалга Урда Манжуур, илангаяа Ляодунгай хахад арал, Мүгдэнгэй оршом, мүн Солонгос, Японой оршом, Шара тэнгисэй уһанда ябагдаба.

Ородууд тэнгисэй сэрэг, худалдаан наймаанай зорилгоёо хангахын тулада Номгон далайда гараха, үбэл хүлдэдэггүй порттой болохые үргэлжэ хүсэһээр ерэһэн. Тэдэнэй Номгон далайда гараха гол гараса Владивосток миин лэ зунда ашаглаха боломжотой байһан ушар, Порт-Артур жэлэй турша ашаглагдадаг боомто абаба. Япон-Цин дайнай һүүлдэ 1903 онһоо Оросой хаанта засаг, Японой таланууд үрэ дүнгүй хэлэлсээрнүүд хэжэ байгаа. Японшууд өөһэдын Солонгостохи нүлөөгөө хадагалхын тулада дайниие һунгаһан. Ородуудшье дотоодо хэдэ хэдэн удаа томо хэмжээнэй ажал хаялта гараад байһан тула дайн засагай газарта эсэргүү хандалгые джингоис патриотис үзэл рүү шэглүүлжэ шадана гээд бодожо байгаа.

Дэлхэй дахинай таамаглаагүй ябадал боложо, үндыжэ байһан японшууд мангад хүсэндэ эсэргүү дараалһан илалтанууд байгуулһан юм. Тэдэ илалтань Зүүн Азидахи хүсэнэй харисааниие эрид хубилагдажа, Япониие дэлхэйн табсанда мүр зэргэсэн алхаха болоһониие элидхэһэн ябадал байгаа. Дайнда илагдаһан ябадалынь Орос эзэнтэ гүрэниие илзарһан засагай газарта эсэргүү үргэн олониие хамарһан тэмсэл хүргэжэ, Оросой 1905 оной хубисхал гараһан бэлэй.

Тус дайн 1905 оной 9 һарын 5-да Портсмутай хэрээгээр дүүргэбэ. Дайнай үрэ дүндэ Солонгосой хахад аралда Японой хиналта тогтоһон ба Сахалин аралай урда хэһэг, Урда Манжуурай түмэр замые Япон мэдэлдээ абаһан байгаа.

## Зүүлтэ

Категори:Дайнууд
Категори:Ородой түүхэ
Категори:Японой түүхэ
Якутск

**Якутск** (,  *[жукуускайя]*) — Орос холбоото уласай Яхад Уласай ниислэл, 367 мянган хүнтэй хото. 

Алас Дурнын холбооной тойрогой хүн зоноороо гурбадахи томо хото (Владивосток ба Хабаровскын һүүлдэ). Мүнхэ сэбдэгэй бүһэ нютагта байрладаг эгээн томо хото мүн.

Туймаада нютагта Зүлхэ мүрэнэй баруун хүбөөндэ оршодог хото юм. 62 градусай үргэригһээ хойто тээ байрладаг һаа, зундаа «сагаан һүни» богони хугасаатай, үбэлдөө (12 һарада) хоногой наратай саг миин лэ 3-4 саг болоно. Нютаг дэбисхэрынь — 122 км².

## Зүүлтэ

Категори:Саха (Яхад) Улас
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Аббасай улас

**Аббасай улас** гээшэ Араб эзэнтэ гүрэнэй хоёрдохи лалын шажанта халифта улас юм. Аббастан обог 750 оной эхиндэ халифай хаан обог байһан Омейядтаниие унаагажа шэнэ хаан обогые болгобо. 1258 ондо Ехэ Монгол Уласай Багдадые абаһан хүрэтэр эрхэ мэдэлтэй байгаа. Багдадай мүхэһээр Египедтэ зөөжэ шажанай эрхэ мэдэлые барижа ябаа.

Аббас гэһэн нэрэ лүндэншэ Мухаммедэй нагаса аба *Аль-Аббас* гэһэн нэрэһээ гаралтай юм. Аббастан обогой 37 гэшүүд халифта уласай хаашуул байгаад, нэгэ нэгэндэ таһаралтагүйгөөр залгамжалба. Эзэнтэ гүрэнэй эгээн алдартай халифууд Аль-Мансур ба Харун-аль-Рашид байгаа. Багдадта һүүлшын халиф 1258 ондо Монгол Персиие захирагша Хүлэгү хаанай алаһан Аль-Мустасим байгаа.

## Халифуудай жагсаалта

## Зүүлтэ

Категори:Азиин түүхэ
Категори:Африкын түүхэ
Морин хуур

**Морин хуур (морин толгойтой хуур)** — монгол хүгжэмэй зэмсэг. Монгол Улас, Орос (Буряад Улас, Хальмаг Улас, Эрхүүгэй можо) Хитад Уласта (Үбэр Монгол) тараһан байна.

Морин хуурай хайрсагынь тэгшэ дүрбэлжэн хэлбэритэй, гриф дээрээ морин толгойн һиилбэритэй байдаг. Энэ хадаа морин хуурай үндэһэн түхэл болон морин хуур гэһэн нэрынгээ элирэл юм.  Морин хуурай абяаниинь мориной инсагаалха гү, али  талын һалхин адли байна.

## Гэршүүд
* http://medee.mn/mobile.php?eid=86201  Процесс изготовления морин хуура.
* 
* 
* Бады-Доржу Ондар демонстрирует игиль
* 
* 
*
Мүнхэ сэбдэг

**Мүнхэ сэбдэг** (, ) гээшэ хоёр жэлэй үлүү саг хугасаагай дотор газар хүрьһэнэй температурань 0°C (уһанай хүлдэхын сэг, 32°F) доошо байдаг юм. Диилэнхи мүнхэ сэбдэг Хойто туйл гү али Урда туйл хажуу үргэриг үндэр нютагта байрладагшье һаа, үндэр сэгтэ **үндэр уулын мүнхэ сэбдэг** набтар үргэригтэшье байна. Мүнхэ сэбдэг Дэлхэй дээрэ уһанай 0,022%-ые эзэлээд, хойто хахад бүмбэлигэй эли гараһан хүрьһэнэй 24%-да байна.

Орос гүрэнэй 60 %-һаа 65 % болотор мүнхэ сэбдэг юм. Зүүн Сибирьта ба Үбэр Байгалда эгээн таархаһан.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* International Permafrost Association (IPA) 

Категори:Газар зүй
Харганата

**Харганата хото** (; , «харганатай» гэжэ удхатай) гээшэ Казахстанай хото ба Харганата можын засаг захиргаанай түб. Харганата хото Казахстанай томохон ажаүйлэдбэриин, эрдэм ухаанай ба соёлой түб юм. 1934 оной 2 һарын 10-да хотын зэргэтэй болонхой. Казахстанай түб хэһэгтэ байрлана.

550 км² нютаг дэбисхэртэйгээр, хүн зоной тоогоороо Алимтай, Астана, Шымкентын һүүлээр уласайнгаа дүрбэдэхи томо хото болохоһоо гадна томо нүүрһэнэй уурхай, автомашинай үйлэдбэриин түб гэгдэнэ. Засаг захиргаанай хубида можоһоо доорохи нэгэжэдэ харьяалагданагүй. Засаг захиргаанай талаар Казыбек би нэрэмжэтэ ба Октябриин гэжэ хоёр хороотой. Хотын нютаг захиргаанай эмхи болбол акимат (даргын захиргаан) ба маслихат (хурал) юм.

## Зүүлтэ

Категори:Харганата можо
Категори:Казахстанай хотонууд
Альмата

**Альмата** (, , ) — Казахстанай эгээн томо хото юм. 2017 оной 12 һарын 1 үдэрэй байдалаар, хотын ажаһуугшадай тоонь 1 797 431 хүн байгаа. Хоёр саятан Альматын бөөгнэрэлэй түб мүн.

Альмата хотын нэрэ монгол үүдэлтэй, тэрэнь эгээ эртэ XVII зуун жэлдэ Заяа Бандидын бэшэһэн ойрад түүхэ бэшэг соо *Гурбан Альматай* нэрэтэйгээр дуурдаһан байна. Ойрадуудай ажаһууһан тэрэ нютагта гурбан альма модон ургаһан ушар гээшэ.

Улсатаа «Урда ниислэл» гэжэ хэлээд, Альмата хото 1929-һөө 1997 он хүрэтэр Казахстанай ниислэл байгаа. 1997 ондо ниислэл Астанада шэлжэһэншье һаа, уласайнгаа худалдаан арилжаан, соёлой түб хэбээр үлөө. Альмата хото уласайнгаа эгээн урда захада Эли Алатау уулын хүбөөндэ байрлажа хэсүү экологиин байдалтай тусхай зөөлэн уларилтай байна.

2007 ондо тус хото дэлхэйн эгээн үндэр үнэтэй хотонуудай нэгэ болоһон.90-ээд онһоо жэнхэни эдэй засагай, инвестициин болон эршэмтэй барилгын ажалай дэбжэлтэ болоно.

Альмата хотын хүн зон 1989 ондо 1,07 сая, 1999 ондо 1,13 саягаар тоологдожо байгаа. 2010 оноор таһалан үзэбэл 1,42 сая хүн ажаһуудаг гэһэн тоосоон бии. Хэрбээ бүридхэлгүйшүүдые (ажаллажа хүдэлмэрилхээр ерэһэн) багтаабал 2 саяда дүтэлнэ. 2010 оной тоо бүридхэлээр ажаһуугшадай 51,06% - казах, 33,02% - ород, 5.73% - уйгар, үлэхэ 10% гаран болохоор бусад яһа үндэһэтэ хүн гэжэ мэдэгдэжэ байна.

## Алдарта түрэhэн зон
Полина Ледкова — кулинарна номой зохёогшо, фудблогер

Наталья Назарова — театрын болон киногой зүжэгшэн

Димаш Адилет — бизнесмен, блогер, телевиз хабаадагша

Владимир Жириновский — улас түрын ба гүрэнэй хүдэлмэрилэгшэ

Ирина Линдт — зүжэгшэн

Радионова Светлана — Росприроднадзор ударидагша

## Зүүлтэ

Категори:Казахстанай хотонууд
Лариса Петровна Сахьянова

**Лариса Петровна Сахьянова** (1930 оной 2 һарын 13 түрэһэн, Хэрэн, Түнхэнэй аймаг, Буряад-Монгол АССР — 2001 оной 8 һарын 7, Улаан-Үдэ) — буряад зүблэлтэ баледэй зүжэгшэн, СССР-эй арадай зүжэгшэн (1963). 1937 - 1942 оной хоорондо ба  1945 - 1946 оной хоорондо Москвагай хореографиин һургуулида һураба. 1946 ондо Буряад оперо ба баледэй театрта (Улаан-Үдэ)
соло-хатаршан. Одетта - Одиллия (Чайковскийн «Хун шубуута нуур»), Мария (Асафьевэй «Бахчисарай уһан орьёлуур»), Суюмбэхи (Яруллинай «Шүрэле»), Ангар (Книппер ба Ямпилов «Ангар дангина») гэхэ мэтэ парти баледта. Гастрольда гадаада гүрэндэ аялжа (Болгари, Иран, Афганистан гэхэ мэтэ) уралиг гүйсэдхэбэ. 1964 ондо Казахстанда Оросой соёл уралигай арбан хоногой үзэсхэлэндэ хабаадасаба. 1966 онһоо багшалха үйлэ ажаллана. VII-дохи СССР-эй Дээдэ зүблэлэй гэшүүн болобо. РСФСР Гүрэнэй шагналтан (1972). Улаан тугай одоор шагнагдаба.

## Зүүлтэ

Категори:Буряадууд