open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тэнгэриин зүйдэл

**Тэнгэриин зүйдэл** () гэдэгынь Наранай аймагые агуулдаг огторгойдо одоогоор ажаглагдадаг 100 тэрбум (миллиард) оршом галактикануудай нэгэ юм. Мүнөөнэй Тэнгэриин зүйдэл галактикада 100—400 тэрбум (миллиард) оршом одон байна гэжэ үзэдэг. Тэнгэриин зүйдэл галактикын диаметр 100 000—120 000 гэрэлэй жэлэй хэмжээтэй, огторгойдо 600км/сек хурдатай шэлжэдэг, 13,6 тэрбум (миллиард) жэлэй наһатай болоно. Манай дэлхэй гү, али наранай аймаг Тэнгэриин зүйдэлэй түбһөө 27000 гэрэлэй жэлэй зайтай оршодог ба дэлхэйһээ ажаглахада тэнгэриие хубааһан маягай зурам мэтэ ажаглагдадаг. Тэнгэриин зүйдэл галактикада 10 хэтэ абарга одонуудые одоогоор элриүүлээд байгаа болоод эгээн һүүлдэ 2014 оной 3 һарада астрономнар HR5171 A абарга шара одониие элирүүлээ.

## Зурагууд

## Зүүлтэ

* 
* Ефремов Ю. Млечный Путь - Фрязино: Век 2, 2006. - 64 с. -  ISBN 5-85099-156-5

## Холбооһон
* Галактика. Сучков Л. А. Астронет (1984).
* GLIMPSE панорама телескопа Спитцер
* Интерактивная панорама Млечного пути
* Млечный Путь — фотографии 
* Млечный Путь на небе
* Карта магнитного поля Млечного Пути в мельчайших деталях
* 
; Видео хэшээл
* Лекция «Наша Галактика: взгляд изнутри» 14.11.2012 Засов А. В. (**видео**, лекция в Московском планетарии)

Категори:Одон орон шудалал
Мехико хото

**Мехико** ( гү, али *México*) — Мексикын ниислэл юм. Уласайнгаа эдэй засаг, ажа үйлэдбэри, соёл уралигай түб болоод 2005 оной байдалаар 8,720,916 хүн зонтойгоороо эгээн ехэ хүн зонтой хото юм. Ехэ Мехико хото (*Zona Metropolitana del Valle de México*) холбооной болон уласай засагай газарнуудай үгэһэн тодорхойлолтоор Мексика можын хүршэ зэргэлдээ 58 хото болон Идальго можын нэгэ хотые өөртөө багтаадаг. 2006 оной байдалаар Ехэ Мехико хото 19.2 сая хүн зонтой байһан болоод энэ дэлхэйн баруун тала бүмбэрсэгэй нэгэдэхи, дэлхэйдэ хоёрдохи томо метрополи газар нютаг болоно. 2005 оной байдалаар дэлхэйн хотонууд дотор ҮНБ-ээрээ найманда жагсагдаба. Мехико Сан Паулотай хамта Латин Америкын хоёр Бета дэлхэйн хотын нэгэниинь юм.

Мехико хото мүн Мексикын Холбооной тойрог () юм. Холбооной тойрог болон Мехико нэгэ эжэл байгуулалаар ударидуулдаг болоод Үндэһэн хуулидань нэгэ эжэл болохые зааһан байдаг. Гэбэшье анха Холбооной тойрог 1824 ондо байгуулагдахада иимэ байгаагүй байһан болон Мехиконь тойрогые бүридүүлэгшэ хотонуудай нэгэ байгаа. Мехико хүгжэжэ бусад хотонуудаа залгижа, 1928 ондо албан ёһоор бусад хотонуудые үгы болгоһоной дараа 1993 ондо албан ёһоор Мехико болон Холбооной тойрогые нэгэ гэжэ заажа Үндэһэн хуулиинхи 44-р зүйлдэ өөршэлэлтэ оруулба. Энэ зүйлдэ, Мехико Холбооной тойрог болоод Холбооной хүсэнүүдэй түб, Мексика уласай ниислэл гэһэн заагдаха болоо.

Мехико Мексика уласай түбдэ байрлаха, Мексикын хүндыдэ (мүн Анахуакай хүнды гэгдэдэг) д.т.д. 2,240 метр үндэртэ оршодог. Түрүү 1325 ондо Ацтегуудаар Текскоко нуурай арал дээрэ байгуулагдажа байгаа. 1521 оной дайралтаар бараг бүтэнээрээ усадхагдаһан болоод дараань Испаниин хотын стандартуудай ёһoop дахин баригдаба. 1524 ондо Мехико хото гэжэ байгуулагдажа (*México Tenustitlán*), 1585 ондо *Ciudad de México* нэрэтэй болоо.

## Засаг захиргаанай хубаари

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* 
* Холбооной тойрогой засагай газар  
* Мехико // Энциклопедия «Втойрог Света» 
* Туристический сайт о Мехико  

Категори:Мексика
Категори:Америкын ниислэлнүүд
Гильгамеш тухай үльгэр

**«Гильгамеш тухай үльгэр»**, мүн «Бүхы харагша тухай» (аккадаар *ša nagba imuru*) — эгээн эртын удха зохёолой дурасхал бэшэг юм.

## Ябадалай үрнил
Өөрынгөө нүхэр Энкидугэй үхэлдэ сошордоһон Урукай Гильгамеш хаан үхэшэгүй мүнхын эрэлдэ Шумер «мүнөөнэй Ирик» руу ябаһан Гильгамеш сэсэн мэргэн бурханиие туһаламжатайгаар үерые тэсбэрилэн шадаһан Утнапиштимтэй уулзаһан. Утнапиштам үхэшэгүй мүнхын нюусые мэдэдэг ба тэрэндэ яажа хүрэхэ талаар зүблэжэ шадана гэжэ Гильгамеш этигэжэ байһан. Утнапиштам зургаан үдэр зургаан һүни бү унта гэһэн хаанда тушааһан. Гэбэшье тэрэ бэелүүлжэ шадаагүй. Хуби заяандаа захирагдажа үхэлдэ бэлэн Гильгамеш Урукта бусажа ерэһэн.  хоёр мянган жэлдэ арбан хоёр шабар пинза дээрэ бэшэгдэһэн «Гильгамеш тухай үльгэр» эгээн алдартай удха зохёолой бүтээл юм. Олон хэлэндэ байдаг янза бүриин хэһэгынь эртын дурнын үльгэрнүүд үргэн дэлгэржэ ехэ алдартай болоһон тухай үгүүлдэг. Тэдэнэй олон газар байнга хөөрэлдэжэ бэшэжэ байгаа.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Холбооһон
* 
* 

Категори:Үльгэр домог
Флорида

**Флорида** () — Хойто Америкэ газар түбиин зүүн урда хэһэгтэ оршохо, Америкын Нэгэдэһэн Уласын можо улас юм. Ниислэл Таллахасси, эгээн томо хото Джэксонвилл. Хүн зониинь 18,537,969 болоод бүхы табин можо улас дунда 4-дэ ородог.

## Хотонууд




## Зүүлтэ

## Холбооһон
* State website
* 
* Florida State Guide, from the Library of Congress
* 
* Florida Memory Project Over 300,000 photographs and documents from the State Library & Archives of Florida
* Online collection of the Spanish Land Grants.
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Florida
* Florida Rivers and Watersheds – Florida DEP 
* U.S. Census Bureau 
* Economic and farm demographics fact sheet from the USDA 
* Energy & Environmental Data For Florida
* ''Heliconius charitonia'', zebra longwing Florida state butterfly, on the UF / IFAS Featured Creatures Web site
* TerraFly Property Value and Aerial Imagery Spatio-temporal animation Real Estate Trends in Florida 
* List of searchable databases produced by Florida state agencies  hosted by the American Library Association Government Documents Roundtable 


Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Хойто Дакота

**Хойто Дакота** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Баруун ба Баруун бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас. Хойто Дакотань нютаг дэбисхэрээр 19-дэ, хүн зоноор 48-да ородог ба 2006 оной байдалаар дүнгэжэ 640 мянган хүн зонтой болоо. Хойто Дакотые түрүү Дакотын нютаг дэбисхэрэй Хойто хахадые таһадан абажа байгуулһан болоод 1889 оной арбаннэгэдүгээр һарын 2-нда Холбоондо 39-дэхи можо уласаар нэгдэбэ.

Миссури гол можо уласай баруун хэһэгээр урдан үнгэржэ, Гаррисон далангай арада Сакакавеа нуурые үүсхэдэг. Можо уласай баруун хахадынь толгодорхог ба хүрэн нүүрһэн, газарай тоһон агуулна. Зүүн зүгтэ Хойто Ред гол үржэл шэмжэтэй газар таряалангай талмай бүхы Ред голой хүндые бүридүүлдэг. Хойто Дакотын эдэй засаг, соёлдо хүдөө ажахы удаан хугасаагаар зонхилжо байба.

Можо уласай ниислэлынь Бисмарк, эгээн томо хотонь Фарго. Түрүүшын ниитын ехэ һургуулинууд Гранд Форкс болон Фаргодо бии. Америкын Нэгэдэһэн Уласай Агаарай сэрэгэй хүсэн Минот ба Гранд Форкста баазануудтай.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* State of North Dakota official website
* North Dakota tourism website
* Energy Profile for North Dakota
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of North Dakota
* U.S. Census Bureau facts of North Dakota 
* North Dakota State Facts  - USDA
* Pictures of the Dakotas: Badlands and Theodore Roosevelt National Parks
* GhostsOfNorthDakota.com - a pictorial documentary of North Dakota "ghost towns"


Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Жанжан

**Жанжан** ( < , *jiāngjūn*), мүн **генерал** (< ) — армиин ударидаха дээдэ бүрилдэхүүнэй хүнүүдтэ олгодог сэрэгэй сула гү, али бүхы сэрэгые юрэнхылэн захирха дээдэ зэргын албан тушаалтан юм.

## Зүүлтэ

Категори:Сэрэгэй тушаал
Гэсэл

**Гэсэл** ( <  — «буянай ёһото»; ) — Буддын шажанай ёһоной нэгэ зүйл санаартан. Буянай ёһые сахихын тулада багшын үмэнэ абаһан хоёрдохи амлалта, һахилай нэрэ. Муласарвастивадин винайн эндэ долоон наһанһаа дээшэ хорин наһанһаа доошо хүбүүн арбан зүйл һахил абажа тойн болохые хэлэнэ.

## Ном зохёол
* Гэлэн
* Банди
* Винай

## Зүүлтэ

Категори:Ламанар
Банди

**Банди** ( <  < ) — Буддын шажанай анхан шатын һахилтан, һахил санбаарай хамагай доодо зэргэ, голдуу хүүгэд залуушуул хамаарагдана.

## Ном зохёол
* Гэлэн
* Гэсэл
* Винай

## Зүүлтэ

Категори:Ламанар
Мяхан

**Мяхан** — хүн, амитанай яһан, арһанай забһардахи хүндэлэн һудалта балсангай бүд ба эрьен тойроной өөхэнэй эд юм. Мүн заримдаа дайбари баһа мяхан гэжэ нэрлэдэг: хэлэн, эльгэн, бөөрэ, тархи, зүрхэн, үрсэ, улаан хоолой, гэхэ мэтэ. Мяхан голдуу хүнэһэнэй бүтээгдэхүүнөөр болгон ашаглажа байна.

Хүн түрэлхитэн анха бии болоходоол алибаа амитанай мяхые эдижэ ерэһэн. Гэхыдээ газар зүйн байрашал, уларил, улас үндэһэтэнэй ёһо заншалһаан шалтагаалан түрэл бүриин амитанай мяхые эдижэ ерэбэ. Амитан бүриин мяхан янза бүриин найралга, шэм тэжээлтэй байдаг. Мяхые дотор ангиин, малай, гэрэй тэжээмэл амитанай, далайн амитанай гэхэ мэтээр ангилдаг. Малай мяхые монголшууд тураг мяхан, дотор мяхан гэжэ ангилдаг. Дотор мяханда табан сула эрхэтэн, гэдэһэн доторой мяхан орохо болоод яһан дээрэ тулгуурилһан балсанлиг мяхые тураг мяха гэжэ нэрлэдэг. Далайн оронойхи голдуу загаһан, хабшаахайн мяхые хэрэглэдэг байхада эрэс тэс уларилтай, дүрбэн уларил хосолһон, нүүдэлшэдэй соёл эргэншэлтэй монголшууд өөхэн тоһон, уураг ехэтэй ан амитан, малай мяхые янза бүреэр болбосоруулан хэрэглэжэ ерэбэ. Монголшуудай хүнэһэндээ хэрэглэдэг мяханиинь ехэбшэлэн түмэр, уһан, шороо, уурагай бүтэсэтэй болоод түрэл бүриин амин дэмээр баялиг. Монголшууд зун, намарай уларилда халуун ушар мяханай хэрэгсээгээ багадхажа, сагаан эдеэниие ехэбшэлэн хэрэглэжэ ямаан, тэмээнэй борсо голдуу эдидэг. Харин үбэл, хабар хүйтэн шэрүүн ушар элшэлиг, өөхэн тоһон ехэтэй хонин, үхэр, адууһанай мяхые хэрэглэдэг. Адууһанай мяханиинь халуун шанартай ушар янза бүриин ханяада томуу зэргэ үбшэнһөө уридшалан һэргылхэ, анагааха шадалтай. Хониной мяхан хүсэн тамир оруулжа, дархалааниие һайжаруулдаг ушар амаржажа түрэһэн хүндэ хониной мяхаар шүлэ хэжэ үгэдэг. Монголшуудай мяхые болбосоруулан хэрэглэжэ ерэһэн нэгэ шухала арга бол ямаан, тэмээн, үхэрэй мяхые борсолжо (хатаажа) удаан хугасаагаар эдидэг, энэнь баһа халуун дулаанай уларилда амта шанараа алдажа муудахагүй, нүүдэллэн ябахада ашаа тээшэндэ хүнгэн абһаар аргые олоһон хэрэг. Харин адууһанай мяхые борсолдоггүй.

## Ном зохёол
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# Ayyıldız, Esat. “Klasik Arap Edebiyatında Et Motifi”. *International Malatya Gastronomy Culture and Tourism Conference*. ed. Aynur Ismayilova – Gunay Rzayeva. 19-24. Malatya: IKSAD Publishing House, 2022.

## Холбооһон
* 
* Мясные блюда 
* Торговля мясными товарами в СССР 

Категори:Хоол хүнэһэн
Категори:Малай бүтээгдэхүүн
Үржэн Гармаев

**Гармын Үржэн** (1888 — 1947 оной 3 һарын 13) — Буряад-Монгол арадай агуу ехэ жанжан, Япон эзэнтэ гүрэнэй Квантун армиин генерал-лейтенант юм. 1917-1923 оной Эрхэтэнэй дайнай ба Дэлхэйн II-р дайнай гэшүүн.

Үржэн Гармаев 1888 ондо мүнөөнэй Забайкалиин хизаарай Бооржын аймагай Тогоото һууринда түрэһэн юм. Шэтэдэ мэргэжэлэй һургуули дүүргээд, монгол, ород хэлэнүүдэй багшаар хүдэлбэ. Эрхэтэнэй дайнай үедэ атаман Семёновой штабта алба хэһэн байна. 1921 ондо бүлөөрөө Манжуур зугадаба. 1933 ондо Манжоу-Го уласай тогтоходо, полковник зэргэтэй боложо, буряадууд, монголшуудһаа бүридэһэн морин сэрэгэй хоёр полкые командалба. 1938 ондо Манжоу-Го уласай генерал-лейтенант болобо. 1945 оной 8 һарын 30-да, япон армиин бута сохюулһанай һүүлдэ, зүблэлтэ комендатурада бэеэ тушааба. 1947 оной 3 һарын 13-да шүүхын шиидхэбэреэр буудуулаа. 1992 ондо хэрэгынь сагааруулагдаһан байна. Үржэн Гармаевые НКВД-гэй агент байһан байжа болоо гэжэ баһа тухайлдаг. Санжидма басаганиинь мүнөө Буряадта ажаһуудаг, Дашанима хүбүүниинь – Улаан-Баатарта.

Категори:Буряадууд
Арши

**Арши** ( < , *ṛṣi* — «сэсэн», «мэргээн») — үзэл бодол, ябадал, бисалгал гурбанай шударга мүртэ бэе, хэлэн, сэдьхэл гурбанаа үгэхыеэ залан үйлдэхын ушарһаа шударга залагша гэжэ байна. Арши аглагта һуужа, бисалгал хэһэн, рид хубилган, эрдэм убадис һураһан хүн. Баһа даянша хубилгааншье гэнэ.

Категори:Энэдхэгэй шажан
Гэлэн

**Гэлэн** ( < ; ) — Буддын шажанай ёһоной дээдэ зүйл санаартан. Буян һэдэхэ тухай багшын үмэнэ абаһан гурбадахи амлалта. Муласарвастивадин винайн ёһоор гэлэн хүн 253 һахилые шандалан һахина. Ламын ёһондо байһан гурбан һахилай эгээн хатуу.

## Ном зохёол
* Гэсэл
* Банди
* Винай

## Зүүлтэ

Категори:Ламанар
Арадай ажахы

**Арадай ажахы** () — улас ороной түүхын уялдаа холбоотой (ниитэ) үйлэдбэрилэлэй согсолбори, хүдэлмэриин һалбаринууд юм. Үйлэ ажаллалгын харилсаанай һэдэбээр хубаана.

Арадай ажахы олон үндэһэн һалбаритай:
* Ажаүйлэдбэри
* Хүдөө ажахы
* Ойн ажахы
* Загаһанай ажахы
* Тээбэри ба холбоо харилсаан
* Барилга
* Наймаан ба ниитын хоол
* Материал-техникын хангалта ба худалдаан
* Загбар
* Мэдээсэл-компьютерэй үйлэшэлгэ
* Эд хүрэнгын үйлэ ажаллалга
* Аралжаан
* Геологи ба газарай хэбэлэй тагнуул, геодезиин ба гидрометеорологиин үйлэшэлгэ
* Бусад үйлэдбэрилэл
* Орон һууса ниитын ажахы (ЖКХ)
* Хэрэглэгшын үйлэшэлгэ
* Элүүр мэндын хамгаалал, бэеын тамир ба ниигэмэй аюулгүй байдал
* Арадай болбосорол
* Соёл ба уралиг
* Эрдэм ба шэнжэлхэ ухаан
* Һанхүү, зээл, даадхал, тэдхэмжэ
* Захиргаан
* Ниигэмлигүүд
* Хилын саадахи байгуулганууд

## Зүүлтэ

Категори:Эдэй засаг
Маньчжоу-го

**Маньчжоу-го** ( — «Манжын Улас»; 大滿洲帝國, *даманьчжоу-диго* — «Ехэ Манжын эзэнтэ гүрэн») — Манжуур нютагта Японой эзэнтэ гүрэнэй дэмжэлгэтэйгээр 1931 онһоо эхилэн оршон тогтотножо байһан улас юм. Энэ уласай эзэн хааниинь Манжын гүрэнэй һүүлшын эзэн хаан Пу-И байһан ба 1945 оной 8 дугаар һарада Зүблэлтэ Холбооной Улаан арми Япондо эсэргүү дайнда ороһоной дараа Японой эзэнтэ гүрэн дайнда илагдаһантай холбогдон тусгаар тогнолоо алдаһан байна. Манжуур нютагынь Зүблэлтэ Холбооной мэдэлдэ байжа байгаад тэрэниие Хитадай коммунистуудай мэдэлдэ шэлэжүүлһэн байна.

## Зүбшөөрэлгэ
Манжын Уласые олон уласууд зүбшөөрһэн.
*  Япон эзэнтэ гүрэн — 1932 оной 9 һарын 16
*  — 1934 оной 3 һарын 3 
*  —  1934 оной 4 һарын 18 (де-факто)
*  Италиин хаанта улас — 1937 оной 11 һарын 29
*  Франкогой Испани — 1937 оной 12 һарын 2
*  Нацис Германи — 1938 оной 4 һарын 12
*  Унгар хаанта улас — 1939 оной 1 һарын 9
*  Словак Улас — 1940 оной 6 һарын 1
*  Ван Цзинвэйн Хитад — 1940 оной 11 һарын 30 
*  Румыниин хаанта улас —  1940 оной 12 һарын 1
*  — 1935 оной 3 һарын 23 (де-факто); 1941 оной  4 һарын 13 (де-юре)
*  Гурбадугаар Болгариин хаанта улас — 1941 оной 4 һарын 10
*  — 1941 оной 6 һарын 18
*  Бэе даанги Хорвати улас — 1941 оной 8 һарын 2
*  — 1941 оной 8 һарын 5
*  — 1941 оной 8 һара

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* *Аурилене Е. Е.* Российская диаспора в Китае: Маньчжурия. Северный Китай. Шанхай (1920 — 50-е гг.). Хабаровск, 2003;
* *Аурилене Е. Е.*, *Потапова И. В.* Русские в Маньчжоу-Ди-Го: Эмигрантское правительство. Хабаровск, 2004.
* *Биссон Т. А.* Военная экономика Японии / пер. с англ. — М.: Изд-во иностранной литературы, 1949.
* *Джоуэтт Ф.* Японская армия. 1931—1942 / пер. с англ. — М.: ACT: Астрель, 2003.
* *Захарова Г. Ф.* Политика Японии в Маньчжурии, 1932—1945. — М. : Наука, 1990.
* *Кара-Мурза Г. С.* Маньчжоу-Го — колония Японии в Маньчжурии. Чита, 1944.
* 

## Холбооһон

Категори:Манжуур
Категори:Хитадай түүхэ
Категори:Усадхаһан хаанта уласууд
Ажаүйлэдбэри

**Ажаүйлэдбэри** () — үйлэдбэрилэлэй хэрэгсэл, хэрэглээнэй зүйл үйлэдбэрилхэ, байгаалиин баялигые олдоборилон болбосоруулха, түүхэй эд болбосоруулжа гаргаха үйлэ ажаллалгые эрхэлһэн арадай ажахын һалбари.

Ажаүйлэдбэриин һалбари материаллиг үйлэдбэриин голлохо һалбари, олдоборилхо болон болбосоруулха гэһэн 2 үйлэдбэриһээ тогтоно:
* **[[Олдоборилхо ажаүйлэдбэри]]** — байгаалиин баялигые үйлэдбэриин аргаар олохо, ашагта малтамалай үйлэдбэри;
* **[[Болбосоруулха ажаүйлэдбэри]]** — нэхэмэл, арһан шэрэ, саарһан, хими гэхэ зэргэ үйлэдбэриин газар;

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Промзоны  (какие страны и в каком объеме производят промышленные товары)
* Новости Российской и зарубежной промышленности 


Категори:Эдэй засаг
Категори:Арадай ажахы
Анзаhан

**Анзаhан** () — морин мал, трактор зэргээр бархаглажа, газар хахалхада зорюулһан түмэр хошуу бүхы таряалангай хэрэгсэл юм.

Категори:Хүдөө ажахы
Металлурги

**Металлурги** (баһа **түмэрлиг үйлэдбэри**) — хүдэр буюу өөр түрэлэй түүхэй эдһээ металл гарган абаха ажаүйлэдбэриин һалбари; металлургые хара ба үнгэтэ металлурги гэжэ хоёр томо бүлэгтэ хубаана.

Категори:Ажаүйлэдбэри
Сэдхүүл

**Сэдхүүл** (), мүн **журнал** ( <  — «үдэрэй тэмдэглэл») болбол ямар нэгэн тусхай мэргэжэлэй тухай юм гү, али ямар нэгэн асуудалай удха ушар, шанар, байдал зэргые олониитэдэ танисуулха зорилготой тогтомол хэблэл юм.

## Зүүлтэ

Категори:Хэблэл
Һонин

**Һонин** — тухайн үеын олониитэ, улас түрын байдалда зорюулһан том хуудаһатай тогтомол хэблэл юм.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

Категори:Хэблэл
Арбай

**Арбай** () — һүрэл түрүүтэ амуу таряа, үрээрээ гурил хэхэ, шара айраг эһэгэхэ, охм нэрэхэ, мал тэжээхэ зэргэ олон зүйлээр ашаглана, таримал арбайе зуһаха, үбэлжэхэ гэһэн хоёр янзаар таряална.

Категори:Таряан
Категори:Ургамалнууд
Шэхэн

**Шэхэн** () — соносолой (шагнахын) эрхэтэн. Хүн болоод һүн тэжээлтэдэй шэхэн байралалаар гадаада, дунда, дотоодо гэжэ гурбан шэхэн хубаагдана. Дотоодо шэхэниинь шагнаха һэрэлые хамаархиһаа гадна бэеын тэнсүүрые хамаарна.

## Зүүлтэ

Категори:Мэдэрэлэй эрхэтэнүүд
Саскачеван

**Саскачеван** () — Канадын тала нютагай можонуудай нэгэ болон ниитэ 651 036 км² нютаг дэбисхэртэй, 1 079 958 хүн зонтой (2008 оной тоосоогоор). Хүн зоной ехэнхи можын урда хахадта һуудаг. Эдэ 233 923 можын эгээн томо хото болохо Саскатунда оршон һуудаг бол 194 971 ниислэл Реджайнада оршон һуудаг ажа һэн. Можын нэрэ Саскачеван голой нэрэһээ гаралтай болон энэ голой нэрэ кри хэлэнэй *kisiskāciwani-sīpiy* гү, али «түргэн урасхалта гол» гэһэн нэрэһээ гаралтай бэлэй.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Government of Saskatchewan Официальный сайт провинции Саскачеван
* SaskTourism Туристический сайт провинции
* Directory of Saskatchewan Churches
* CNDstyle.com  Новостной портал Саскачевана(рус)
* Форум CNDstyle  Форум о жизни в городах провинции Саскачеван (рус)
* FAQ «CANADA» CNDstyle.com  Иммиграционные ссылки провинции (рус)
* Русский Клуб в городе Саскатун  Всё о жизни русскоязычных жителей Саскатуна (рус)(англ)


Категори:Канада
Хоолой дабһан

**Хоолой дабһан** (), **натриин хлорид** (NaCl) — хүнэһэнэй амта нэмэгдүүлхэ бусад бүхы амталагшаһаа ехэ хэмжээтэй хэрэглэгдэдэг. Амтлагшын дотор юрэдын хоолой дабһан онсогой байра эзэлнэ. Мүн зарим хүнэһэниие консервировалжа хадагалхын тулада ехэ хэмжээнэй дабһаар дабһалдаг. Хүнэй плазмэ ба эсэй гаднахи шэнгэндээ натриин болон хлорой ионуудай амин шухала шаардалгатай концентрациие барижа байхын тулада тэдые тодорхой хэмжээнэй хоолой дабһан хэлбэреэр гаднаһаа абажа байдаг.

## Танилсуулга
Эртэ урда сагһаа дабһан гээшэ ехэ үнэтэй зүйлнүүдэй нэгэниинь байһан юм. Зарим газарнуудта  дабһанай түлөө шуһата тулалдаанууд болодог байгаа.1648 ондо Москвада болоһон бодолго «дабһанай буһалгаан» гэжэ түүхэдэ бэшээтэй. Үгытэй хүнүүд дабһа худалдажа абаха аргагүй байхадаа, баяшуулай ажалынь хэжэ, хүлһыень дабһаар абадаг һэн.«Дабһан алтанһаа үнэтэй» гэжэ хүнүүд хэлсэдэг байгаа.

Далайн уһан соо удаан хэбтэһэн модо, зомгоол суглуулаад, галда дүргөөхэдэ, үнэһэн болоо юм аабдаа. Тиимэ үнэһые папуасууд эгээл амтатай, эгээл хүндэтэй эдеэн гэжэ тоолодог гээд, Миклухо-Маклай гэжэ бэшэһэн байдаг.

Хүнэй бэедэ дабһан тон хэрэгтэй юм. 300 грамм дабһан хүнэй бэе соо ходо байха ёһотой — тэрэниие доошонь оруулхагүйн түлөө хүн дабһатай эдеэ эдинэ. Гэбэшье дабһа ехээр эдеэ һаа, хүл гарай, үе мүсын үбшөөр хүн үбдэжэ болохо. Тиимэһээ юумэн бүхэниие хэм хэмжүүр соонь хэрээглэхэдэ туһатай байдаг. 

## Зүүлтэ

Категори:Дабһан
Улаан буудай

**Улаан буудай** (), мүн **шэниисэ** () анха Ойрохи Дурнын Ливанай бүһэ нютаг ба Эфиопиин үндэрлигһөө эхлэлтэй болон харин одоо дэлхэй даяар таряалдаг таряа юм. 2010 ондо дэлхэйн улаан буудайн үйлэдбэрилэл 651 сая тонно байһан болон үйлэдбэрилэлээрээ кукуруза (844 сая тонн) ба сагаан будаагай (672 сая тонн) дараа гурбада ороһон байна. 

Улаан буудай таряалха талмайн хэмжээ үсэлтэ алишье түрэлэй таримал ургамалһаа тон үлүү байгаа. Дэлхэйдэ худалдаалгадаг хэмжээгээрээ бусад бүхы түрэлэй үрые ниилүүлһэнһээшье ехэ байдаг. Юрэнь улаан буудай хүнэһэнэй ургамалай гаралтай уурагай түрүүлэгшэ эхэ һорболжо. Бусад голлохо таримал ургамал болохо кукуруза болон сагаан будааһаа уурагай агууламжа үндэртэй. Улаан буудайн хүнэһэнэй хэрэглээ сагаан будаанай дараа хоёрто орожо байна. Энэһээ гадна улаан буудай цементын үйлэдбэридэ ашаглагдана.

Улаан буудай түблэрһэн амидаралай хүгжэлэй шухала хүсэн зүйл боложо үгэһэн. Ушарынь улаан буудайе ехэ хэмжээгээр таряалжа, баян ургаса хураан абаха, удаан хугасаада хадагалхада хилбар эгээн түрүүшын үрэ байһан. Улаан буудай Үрэжэлтэй хэлтэгы һара нютагта Вавилоной болон Ассириин хаанта гүрэн гэхэ мэтэ хото уласуудые бии болоходо шухала үүрые гүйсэдхэһэн. 

Шэниисые болбосоруулан гурил гаргажа абаха ба энэнь талха, гоймон, печени, бообо, түрэл бүрин липёошхо, боорсог гэхэ мэтын гол түүхэй эд болодог. Мүн улаан буудайе шара айраг эһэхэ болон архи, виски, спирт, биотүлишэ зэргые үйлэдбэрилхэдэ ашаглана. 

Шэниисые малай тэжээлэй зорилгоор хизгаарлагдамал хэмжээгээр таряалха ба эшэ, дэрһэн, һолоомонииень барилгын материал болгон дээбэри хэхэ зэргээр хэрэглэдэг. Улаан буудайн үрые хальһалаад сагаан гурил гарган абахаар эндоспермые илгадаг. Үлдэгдэлынь һагшадаһан ба үрэ хүбэрэл байдаг. Үрэ бүтэнээрээ витамин, минерал, уурагай үндэр агууламжатай эхэ һорболжо болбол, хальһалһан тохёолдолдо диилэнхинь крахмал болодог.

Категори:Таряан
Категори:Ургамалнууд
Жэл

**Жэл** гэдэгынь Дэлхэйн бүмбэрсэг Нараниие нэгэ удаа бүхэлеэр тойрохо хугасаае хэлэдэг юм. Энэ Юлиан жэлээр бол 365.25 хоног байдаг. Энэ адляар өөр алишье гарагай жэлые тодорхойлжо болоно: жэшээнь, «Һагбын жэл» гэбэл Һагба гараг Нараниие нэгэ удаа тойрохо хугасаае хэлэнэ.

Категори:Саг
Хоног

**Хоног** гү, али **сүүдхэ** — Дэлхэйн бүмбэрсэг тэнхэлигээ тойрон бүтэн нэгэ эрьелдэхэ хугацаа. Өөрөөр хэлэбэл, 23 саг 56 минутатай тэнсэхэ бүхэли нэгэ үдэр, һүни. Григориин тоололоор үндэһэндээ гурбан жэлдэ 365, нэгэ жэлдэ 366 хоног ниилэжэ байжа нэгэ жэл болодог. Харин долоон хоног ниилэжэ долоо хоног болодог. 

Нэгэ хоног 24 сагтай (1440 минутатай гү, али 86400 секундатай) болоод үглөө, үдэр, үдэшэ ба һүниһөө бүридэнэ.

Һүни унтажа амарха газар орониие хоноглохо газар, айлда хэсүүшэлэн амидархые хоног үнгэрүүлхэ зэргээр хоёр үдэрые заагладаг нэрэ байһанһаа үүдэн, одоо сагта энэ үгэнь 24 сагые ниитэдэнь түлөөлхэ үгэ боложо хэрэглэгдэдэг болоһон.

Категори:Саг
Заан

**Заан** гээшэ одоогоор хуурай газар дээрэхи эгээн томо һүн тэжээлтэн амитан юм. Манай гараг дээрэ 400 үлүү түрэл зүйлэй заан нютаглажа байһанһаа Энэдхэгэйхи болон Африкынхи гэһэн юрэнхы 2 түрэл үлөө һэн. Африкын заан бэеэр томо ба томо шэхэтэй байна. Мүн эмэ Африкын заан һоёотой байхада Энэдхэгэй эмэ заанда һоёогүй. Заанай тоо толгой багадхаһаар байдаг ба 2007 оной шудалгаар Африкын түби газарта 470,000-690,000 оршом байна.

## Анатоми
Эгээн томо заан 1956 ондо Ангола уласта бүридхэгдэһэн байдаг. Мүрын үндэрынь 4,2 метр ба шэгнүүрынь 12 тонно байгаа һэн. Эмэ заан 22 һарын турша үрэ түлөө тээдэг ба энэнь хуурай газарай амитадһаа эгээн удаанда тоосогдоно. Дүнгэжэ түрэһэн заанай тугал дундажаар 120 кг байна. Заан 50-70 наһалха ба эгээн үндэр наһалһаниинь 82 хүрэһэн тэмдэглэл бии.
Зааниинь ута хамар (хошуу), томо шэхээрээ онсолиг ба богони хүзүүтэй. Зогсожо байхадаа амаа газар хүргэжэ шадахагүй тула үбдэгөө нугалан тонгойхо гү, али балсанлиг ута хамараа ашаглан хоол тэжээл, уһа гэхэ мэтые амандаа абажа хэдэг. Мүн хамраараа уһа һороод бэе рүүгээ сэсэрэн уһалжа сарсуулна. Заанай хамарай үзүүр маша уян зөөлэн эблиг ба һамар зэргын жаахан зүйлыешье шадабарилгаар шэмхэн абажа шадана.

Үнэрлэхэ шадабари һайн хүгжэһэн ба хамараа үндэртэ һунгажа һалхяар үлээгдэн ерэхэ үнэрые илгадаг. Соносол мүн һайн болобошье хараа муутай, үнгэ илгахагүй. Заанай томо шэхэниинь һудаһаар дүүрэн ба энэнь гүйһэн шуһые хүргэжэ бэеэ сарсуулхада туһалдаг гэжэ эрдэмтэд үзэдэг ажа.
Африкын эрэ заанай һоёоной ута 3,5 метр, шэгнүүрынь 90 кг хүрэхэ тохёолдол бии. Хобор, үндэр үнэ хүрэхэ һоёонһоо боложо хулгайн аншадай гарта үртэжэ алуулхань үсөөнгүй бэлэй.

## Классификаци

Заанай омогто хоёр түрэлдэ хамаарха заануудай оршон үеын гурбан (үмэнэнь зүбхэн хоёр гаргаһан) зүйл, относящихся к двум родам, и несколько древних вымерших родов:
* Африкын заан — 
** Саваннын заан — 
** Ойн заан — 
**  †
* Энэдхэгэй заан — 
** Энэдхэгэй заан — 
**  †
**  †
**  †
**  †
**  †
**  †
**  †
**  †
**  †
* Арсалан заан — † , 10 000 жэлэй урда усадхаһан.
**  †
**  †
**  †
**  †
**  †
**  †
**  †
**  †
*  †
**  †
*  †
**  †
*  †
**  †
**  †
**  †
**  †
**  †
**  †
**  †
**  †
**  †
*  †
**  †
*  †
**  †
**  †
**  †
*  †
*  †
**  †
**  †
**  †
**  †
**  †

Шулуужашаһан заанууд эртэ миоценой галабһаа мэдэжэ байна.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
* 
* 
* 

## Холбооһон
* Фонд Защиты Слонов
* Энциклопедия животных: Слоны
* Слоны рисуют только по команде 
* Слоны , статья

Категори:Хүхэтэн амитан
Африкын эбэр

**Африкын эбэр** (амхараар የአፍሪካ ቀንድ *yäafrika qänd*,  *al-qarn al-'afrīqī*, сомаляар *Geeska Afrika*, оромоор Gaaffaa Afriikaa, тигриньяар ቀርኒ ኣፍሪቃ)  гү, али **Сомалиин хахад арал** болбол Арабай тэнгис уруу хэдэн зуун километр түрэн ороһон, Аденай булангай урда талада оршохо Дурна Африкын хахад арал юм. Африка түбиин эгээн зүүн үзүүр болоно. Эртэ болон дунда зуунай үедэ *«Билад аль-Барбар»* («Берберүүдэй нютаг»), гэээшэ байһан тус хахад аралда Эритрей, Джибути, Этиопи, Сомали уласуудые хамаруулаад ойлгоно.

## Зүүлтэ

Категори:Африка
Категори:Энэдхэгэй далай
Аравиин тэнгис

**Аравиин тэнгис** (, , , , сомаляар *Bada Carbeed*) болбол Энэдхэгэй далайн нэгэ хэһэг болон Аравиин хахад арал ба Энэдхэгэй бага түби хоёрой хоорондо байрлаха тэнгис юм. Ниитэ 3 862 000 дүрбэлжэн километр уһан гадаргые Аравиин тэнгистэ хамаруулха болон эгээн гүндээ далайн нюрууһаа доошо 4,652 метр хүрэнэ.

Эхэ газарһаа Инд мүрэн, мүн Нетравати, Шаравати, Тапти, Махи гэхэ мэтэ томохон гол мүрэнүүд шудхадаг. Аравиин тэнгисһээ баруунтаань Аденай булан, хойшоонь Оманай булан, саашалбал Персиин булан һалбарилдаг. 

Аравиин тэнгисэй ямар нэгэ хэһэгээр Арабын Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас, Иран, Мальдива, Оман, Пакистан, Сомали, Йемен, Энэдхэг зэргэ уласууд хүреэлэгдэдэг.

## Зүүлтэ

Категори:Энэдхэгэй далай
Категори:Тэнгисүүд
Улаан тэнгис

**Улаан тэнгис** ( *Bahr el-Ahmar*,  *Yam Suf*, ) болбол Африкын зүүн хойто хэһэг болон Аравиин хахад аралые зааглаһан, Энэдхэгэй далайн нэгэ тэнгис юм.

Эзэлхэ талмайнь 438 000 км2, дундажа гүниинь 491 м.
Хойто хэһэгтэнь Синайн хахад арал байха болон Тиранай хоолойгоор Акабагай булантай холбогдоно. Мүн баруун хойто хэһэгтэнь Суэцэй булан оршохо болон Суэцэй һубагаар дамжан Газар дундын тэнгис уруу гараха уһан зам бии. Урда хэһэгынь Баб-эль-Мандебэй хоолойгоор («Нёлбоһоной хаалга») Аденай булантай холбогдодог.

Улаан тэнгис Газарай хагаралай үрэ дүндэ бии болоһон тэнгис юм.

## Зүүлтэ

Категори:Энэдхэгэй далай
Категори:Тэнгисүүд
Суэцэй һубаг

**Суэцэй һубаг** () болбол Египет уласай нютагта, Синайн хахад аралда оршохо, Газарай дундада тэнгисэй Порт-Саид, Улаан тэнгисэй Суэц портые холбодог томо хэмэл һубаг юм. 163 км утатай, эгээн нарин хэһэгтээ 300 метр үргэн, жэлдэ 24000 хүрэтэрхи уһан онгосо үнгэрүүлхэ хүсэн шадалтай. 

Уг һубагые 1869 ондо барижа дүүргэһэнһээ хойшо, Африкые тойролгүйгөөр, Европо болон Ази түби газарые холбодог хоёр шэглэлэй уһан тээбэри хэгдэхэ боломжотой болоһон байна. Африка түбиие тойрожо гарахада 8900 км зайтай ажа.

## Холбооһон

* Darius the Great's Suez Inscriptions 
* Constantinople Convention of the Suez Canal, 1888 
* Encyclopedia of the Orient: ''Suez Canal'' 
* Parting the Desert by Zachary Karabell
* Google Maps Satellite Photo of the Suez Canal
* Entrance of the Suez Canal - 1882
* Plan of the Suez Canal - 1882 

Категори:Һубагууд
Панамын һубаг

**Панамын һубаг** — Панама уласай нютаг Панамын хүзүүбшые һэтэлэн Атлантын далайе (Карибын тэнгисээр дамжан) Номгон далайтай (Панамын булангаар дамжан) холбохо уһан һубаг. Һубагай ута 81,6 километр. Бүтэн түбиие тойрохо шаардалгагүй болгожо уһан замые тобшолодгоороо дэлхэйн уһан тээбэритэ ажа туһатай.

Панамын һубагые байгуулха түсэлые анха 1880 ондо Франциин эрхэтэд эхилүүлһэн болобошье амжалтагүй боложо, америкынхид уг түсэлые үргэлжэлүүлэн, 1914 ондо һубагай нээлтые хэһэн байна. Уг түсэл үргэлжэлхэ хугасаада ниитэ 27,500 ажалшад тахал, холера зэргэ халдабаритай үбшэн, мүн хүрьһэнэй гулгалтаһаа боложо наһа бараһан байдаг. 

Һубаг нээлтэеэ хэһэнһээ хойшо, олон уласай уһан тээбэриин нэгэ гол зам болоһон болон жэлдэ дундажаар 14,000 уһан онгосо, 205 сая тонно ашаа тээбэрилдэг байна. 2002 оной байдалаар ниитэдээ 800,000 уһан онгосо уг һубагаар дамжан үнгэрөө һэн.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* *[http://www.sil.si.edu/Exhibitions/Make-the-Dirt-Fly/ Making the Dirt Fly, Building the Panama Canal]* Smithsonian Institution Libraries
* Panama Canal Sailing Guide  by CaptainWiki.Com
* Official website of the Panama Canal Authority — Has a simulation that shows how the canal works
* Canalmuseum — Panama Canal History, Documents, Photographs and Stories
* Canal Zone Brats — Comprehensive information on the canal and the zone
* History of the Canal Zone — including much canal information, from CZ Brats
* Satellite view in Google Maps
* General information regarding Panama Canal 
* Structurae: Panama Canal
* A timelapse video of a transit of the entire Canal from Atlantic to Pacific.
* Live webcams Panama Canal

Категори:Һубагууд
Һалхин

**Һалхин** гээшэ агаарай даралтын хубилалтаһаа бии боложо, Дэлхэйн бүмбэрсэгэй гадаргые дагажа хиин урасхал юм.

## Янза
* Элүүр һалхин — сэбэр һайхан агаар
* Шэрүүн һалхин — хүсэтэй һалхин
* Сагаан һалхин — тогтуун зөөлэн һалхин
* Улаан һалхин — шороон манан татуулһан һалхин
* Хара һалхин — маша хүсэтэй, хүнөөлтэй һалхин
* Хуй һалхин — түргэн тоорогтой эршэтэй һалхин
* Жэхүүн һалхин — ехэ хүйтэн бэшэ тиимэшье жэндүү һалхин
* Халуун һалхин — бүгшэм һалхин
* Хүйтэн һалхин — жэхүүсүүлхэ шэгнүүр ехэтэй һалхин
* Урин һалхин, урихан һалхин — зөөлэн тааламжтай һалхин

Категори:Сагай уларил
Гурил

**Гурил** () гээшэ амуу таряанай үрые тээрмээр талхалжа, хүнэһэндэ зорюулан эдеэн бэлэдхэхэ зүйл юм.

Гурилыг улаан шуудай, цэлцэгнүүр, хөх тариа, Сагаган, овъеос, арвай, шар будаа, эрдэнэ шиш, цагаан будаа, дагусса зэрэг үр тарианы ургацын ийм сортоор хийж болно. Гурилын ихэнх хэсгийг улаан буудайнаас гаргадаг. Энэ нь талх үйлдвэрлэхэд зайлшгүй шаардлагатай бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Krupchatku, дээд, эхний, хоер дахь, ханын цаас: улаан буудайн жигд гурил ангийн хуваагддаг.

## Түүх
Гурил бүтээхийн тулд энгийн тээрмийн чулуунуудын хооронд тоосонд булагдсан улаан буудайн үр эртний археологийн нотолгоо МЭӨ 6000 оноос эхтэй. Тээрмээр гурил нунтаглах нь эртний Ромд анх эхэлсэн бөгөөд 1879 онд Аж үйлдвэрийн хувьсгалын үеэр Лондонд анхны уураар ажилладаг тээрэм гарч иржээ. 1930-аад онд гурилыг заримдаа төмөр, никотиний хүчил, тиамин, рибофламинаар баяжуулж, 1940-өөд оноос хойш шууд тээрэмд олноор үйлдвэрлэх болжээ. 1990-ээд оноос гурилыг фолийн хүчлээр баяжуулсан.

### Гурил хэмнэх
Аж үйлдвэрийн хувьсгалын эрин үед хадгалах хугацаатай холбоотойгоор борлуулалт удаан байсны улмаас гурил хадгалах асуудал хурцаар тавигдах болсон. Үр хөврөлд агуулагдах болон нунтагласны үр дүнд гуриланд үлдсэн тосны хүчлүүд нь цаг хугацааны явцад исэлдэж, энэ нь гурилын тохиромжгүй байдалд хүргэсэн. XIX зууны төгсгөлд үр тарианаас тосны хүчлийг гуриланд оруулахгүйн тулд үр хөврөлийг авч, мөн уураар эсвэл хуурай халаалтаар гурилыг дулааны аргаар боловсруулдаг байв.

## Физикын шэнжэ шанар
Задгай хэлбэреэр гоймон (макорон) гурилай нягтарал 650 ... 700 кг/м³ юм.
Задгай хэлбэреэр талханай гурилай нягтарал  550 ... 710 кг/м³.
Боломжото гаралгын үндэрэй тооһожолтын коэффициент:
* 0,5–5,0 м
* 0,3–3,0 м
* 0,1–2,0 м
* 0,03–1,0 м

## Хэрэглээний
Гурилыг талх, бин, бялуу, бууз, нарийн боов, чихэр (бялуу, бялуу, жигнэмэг, вафль, цагаан гаатай), гоймон, холимог тэжээл үйлдвэрлэхэд зуурмаг, сүмс бэлтгэхэд ашигладаг. Гурил нь бас breading ашиглаж байна, Жишээ нь, загас, эсвэл cutlets. Энэ нь хатаах, сулруулж, сайн исгэж шаардлагатай агаараар баяжуулах ашиглах өмнө гурил шигших зөвлөж байна.

## Зүүлтэ

Категори:Таряа
Жомолунгма

**Жомолунгма** (), **Эверест** (англ. *Everest*), **Сагармата** (балбаар सगरमाथा) болбол Балба, Хитадай хилэ дээрэ оршохо Дэлхэйн эгээн үндэр уулын орьёл (8848 метр үндэр).

## Нэрэ
Жомолунгма гэдэг түбэд хэлэнэй галигшалал нэрэнь буряадаар оршуулбал *«Оройн дээдэ (гэгээн) эхэ»* гэһэн удхатай үгэ юм. Харин Англи хэлэндэ 1865 онһоо Англиин географ Джордж Эверестын алдараар нэрлэхэ боложо, энэнь эгээл түгээмэл тархаһан нэршэл болоһон юм.
Балба хэлэнэй Сагармата гэдэгынь буряад-монголоор *тэнгэриин дангина* гэһэн удхатай.

## Газар зүй
Гималайн Махалангур-Химал уулын Кхумбу-Гимал хэһэгтэ байрлана. Урда орьёл (8760 м) Балба болон Хитадай Түбэдэй Автономито Аймагай хилэдэ байрладаг болбол Хойто (гол) орьёл (8848 м) Хитадай нютагта байрлана. Эверест гурбан талата пирамида хэлбэритэйһээ урда энгэрынь огсом.

Ази түбидэ оршохо Гималайн уулын ноён орьёл болоод далайн нюрууһаа дээшэ 8,848 метр үндэртэй, дэлхэйн эгээн үндэр уула юм. 

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* 
* Маршруты восхождений на Эверест, при клике на цифре появляется краткая информация и статистика маршрута 
* Эверест и окружение — интерактивная карта , при клике на вершине окружения на карте выводится информация о выбранной вершине. 
* Гигаписксельная масштабируемая панорама Эвереста 
* Кто первым покорил Эверест  
*  

Категори:Гималай
Килиманджаро

**Килиманджаро уула** болбол Танзани уласай нютагта, Дэлхэйн экваторһоо урагша 340 км, Энэдхэгэй далайһаа 280 км, Виктория нуурһаа400 км зайда байрлаха галта уула юм. Уг уула **Кибо**, **Мавенси**, **Шира** гэһэн гурбан тогоотой. Килиманджаро далайн нюрууһаа дээшэ эгээн үндэр үргэгдэһэн уула бэшэ болобошье, Дэлхэй дээрэхи эгээн үндэр бэеэ дааһан уула (уулын бэлһээ орьёл хүрэтэр 4,600 метр, далайн нюрууһаа дээшэ 5,895 метр) гэжэ тоосогдодог байна. 

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Mount Kilimanjaro National Park 
* NASA Earth Explorer page
* Glacial recession of Southern Icefields
* Mt Kilimanjaro live webcam
* Aerial photographs of Mount Kilimanjaro, 1937-38—University of Wisconsin-Milwaukee Libraries Digital Collections
* Снаряжение необходимое для восхождения на Килиманджаро

Категори:Галта уула
Саһан

**Саһан** () гээшэ агаарай дулаан 0°C-һээ доошолһон үедэ агаар мандалда дэгдээд байһан уһанай уурал бага мүльһэн кристалл болон газарта буудаг шииг нойтон; дээрэхи шииг нойтоной газарай гадаргые хушажархин буужа хайлахагүй caг зуурын шииг нойтон. Саһан самхар гадна үндэр даралтын нүлөөгүй ушар зөөлэн байна. 

## Саһахан

**Саһахан** агаар мандалда үүлэндэ бии болгоһон мүльһэнэй кристаллнууд болоно. Томо хэмжээтэй, һайн кристаллизировалһан саһаханууд хабтагай, ойролсоогоор тэгшэ хэмтэ зургаан талатай байна. Хоборхон тохёолдолдо, -2&nbsp;°C хүйтэнд, 3 талата саһад бии болгожо болоно . Гэхыдээ саһаханууд хэлбэритэ, уг кристаллые бии болгохо үеын температура, шиигшэлтэ шухала нүлөөтэй тула ехэнхи тохёолдолдо саһаханууд зүб бэшэ хэлбэритэй байдаг. Мүн багана, зүүлэг, хабтагай хэлбэритэй саһаханууд байна. 

Зургаан талата саһаханууд 0&nbsp;°C-ээс -3&nbsp;°C-т, зүүлэг болон багана хэлбэритэй саһаханууд -5&nbsp;°C-аас -10&nbsp;°C-д, үлүү хүйтэн температурада (-10&nbsp;°C-аас -22&nbsp;°C) дахин 6 талата саһаханууд бии болоно.

## Мүн үзэхэ
* Бороо

## Зүүлтэ

## Холбооһон
*Snowpack energy and mass balance  An article that contains detailed analysis of snowpack energy and mass balance.
*[ftp://198.77.171.17/pub/High%20resolution%20TIFF%20Snow%20Images%20from%20webpage Ultra-high resolution images] of snowflakes, hosted by the Electron Microscopy Unit  of the USDA Beltsville Agricultural Research Center
*Snow at above freezing temperatures
* Kenneth G. Libbrecht - Snowflake FAQ
* United Nations Environment Programme: Global Outlook for Ice and Snow 

Категори:Сагай уларил
Сагай уларил

**Сагай уларил** гээшэ тухайн сагта, агаар мандалай тодорхой нүхэсэлдэхи бүхы үзэгдэлэй согсые хэлэнэ. Энэ нэрэ томьёо саг, үдэрөөр хэмжэгдэхэ богони хугасаанда хэрэглэгдэдэгээрээ уларилһаа илгаатай болно.

Категори:Сагай уларил
Кукуруза

**Кукуруза** гээшэ боргосойдо хуралдаһан шара үнгын үрэ бүхы, томо набшатай, үндэр ургадаг ургамал, үрые болбосоруулжа эдишэ, тэжээлдэ хэрэглэнэ.

Категори:Таряан
Категори:Ургамалнууд
Хара таряан

**Хара таряан** () гээшэ нэгэ зүйлэй нэгэ жэлэй гү, али хоёр жэлэй үбһэншүү ургамал юм.

Категори:Таряан
Категори:Ургамалнууд
Тахяа

**Тахяа** () гээшэ хошуу охор, толгой дээрээ улаан залаатай (һэшэгтэй), ниидэжэ шададаггүй, гэрэй тэжээбэри шубуу юм.

## Ном зохёол
* *Авраменко И. М.* Практические советы по содержанию всех пород кур.  — : АСТ, 2002. — 304 с. — ISBN 5-17-014580-2.
* *Булгаков М. А.* Роковые яйца : Сборник. — : АСТ/ВЗОИ, 2004. — 352 с.
* *Горбачёва Н. С.* Породы кур и их содержание в приусадебном хозяйстве. — : Искусство и мода, 1993. — 144 с. — ISBN 5-87242-011-0.
* *Зипер А. Ф.* Разведение кур яичных пород. — : АСТ, 2004. — 96 с. — ISBN 5-17-008507-9.
* *Зипер А. Ф.* Разведение кур мясо-яичных пород. — : АСТ, 2004. — 64 с. — ISBN 5-17-008506-0.
* *Зипер А. Ф.* Разведение кур мясных пород. — : АСТ, 2005. — 54 с. — ISBN 5-17-009233-4.
* *Морозов В. П.* Занимательная биоакустика. — 2-е изд., доп., перераб. — : Знание, 1987. — 208 с. + 32 с. вкл.
* Птицы // Фауна СССР. — Т. 1. — Вып. 4. — —, 1941.
* Сельскохозяйственная птица: В 2 т. / Под ред. Э. Э. Пенионжкевича. — : Изд-во с.-х. лит., журн. и плакатов, 1962.
* *Сметнев С. И.* Птицеводство. — 6-е изд., перераб. и доп. — : Колос, 1978. — 304 c.

Категори:Шубууд
Категори:Гэрэй амитад
Мэрээшэн

**Мэрээшэн** гээшэ һүн тэжээлтэн амитан болон дээдэ доодо үүдэн шүдэн үргэлжэ ургаһаар байдаг болон ямар нэгэн зүйлые мэрэжэ зорохо ябасада богонидхожо байдаг онсолигтой. Бүхы хүхэтэн амитадац 40 хубиие мэрээшэд эзэлдэг ба Антарктидаһаа бусад бүхы түби газарта ехэ хэмжээгээр, үргэн тархаһан болоно. түгөөмэл таараха мэрээшэд гэбэл хулгана, зурам, үлэйн сагаан оготно, тарбаган, харха, хэрэм, жэрхэ, үхэр заряа, минжэ, шиншилла, нугын нохой, үхэр зуһаг гэхэ мэтэ.

Ехэнхи мэрээшэд үрэ таряа, ургамалаар хооллохо ба заримынь олон янзын зүйл эдидэг.

## Хэмжээ
Мэрээшэдынь ниитэ 2277 зүйл бии. Ехэнхи зүйлынь жаахан бэетэй юм. Хамагай жэжэнь 6 см ута, 7 гр шэгнүүртэй бол эгээн том мэрээшэд болохо капибара 80 кг хүрэтэр томо байна. Усадхаһан эгээн томо зүйлэй мэрээшэ 1000-2580 кг хүрэтэр шэгнүүртэй байһан ажа.

## Холбооһон
* Website on African rodentia
* Rodent Photos
* Rodent Pests  chapter in United States Environmental Protection Agency‎ and University of Florida/Institute of Food and Agricultural Sciences National Public Health Pesticide Applicator Training Manual

Категори:Хүхэтэн амитан
Категори:Амитад
Талхан

**Талхан** () гү, али **хилээмэ** (< ) гээшэ гурил зэргые тусхай жороор уһан, эһээгшэ, хоолой дабһан зэргэтэй холижо хүрэнгэтэй зуурмаг баряад шанаха хүнэһэнэй бүтээгдэхүүн юм. Хилээмэдэ улаан буудай ба хара таряанай гурил (заримандаа кукуруза, арбай) ашаглана. Мүн жэгнэхэ, шараха зэргэ аргаар талха барижа болодог. Талха үзэм, һамар зэргые хүрэнгэдөө холижо, ороожо, дээрэнь табижа бариха боломжотой.
Хүрэнгэеэ нимгэн түрхэжэ баридаг, хоолой сода холижо баридаг талха эһээгшэ хэрэглэхэгүйгөөр хэжэ болодог байна.
Талха хүн түрэлхитэнэй гол хоолой нэгэ юм.

## Түүхэ

Эртын хүнүүд буудайе үрэ таряа шэгээр хүнэһэндөө хэрэглэдэг байһан болон уламаар шулуун дээрэ табижа шулуугаар тээрмэдэжэ толхёод уһатай холижо зутан хэлбэритэй болгон эдижэ эхилһэн байна. Тэрэниие шарабал амта шанараа удаан хадагалдаг болохые мэдэжэ, шараха болоһониинь анханай талха гэгдэдэг болон эртын Месопотамида  6000 жэлэй үеһөө буудай таряалдаг байһан тула тэрэ үедэ талха бии болоһон. Тэрэ үеын талханда эһээгшэ мөөгэнсэр нэмэдэггүй байһан тула хүбхэгэр бэшэ, хабтагай, хатуу зүйл байһан гэжэ үзэдэг.

Зутанг тэрэ шэгээр хэдэн үдэр байлгабал, эһээгшэ мөөгэнсэр болон һүн хүшэлэй нян наалдан, аяндаа эһэжэ、гашуун амтатай хүрэнгэ бии болоно. Тэрэниие анха муудаһан зүйл гэжэ үзэжэ хаядаг байһан болобошье хаялгүй шараһаниинь эдижэ болохоор үлэ барам хүбхэгэр зөөлэн болохые оложо мэдэһэнээр эһэһэн талха бии болоо һэн. Эртын Египетдэ  2000 оной үедэ али хэдын эһэһэн талха мэдэдэг байба.

Талхые анха обьёосоор хэдэг байһан болобошье шэниисын талха үлүү амтатай ушар аажамаар ехэнхи талха шэниисын гурилаар хэдэг болоо. Мүн эһэлдэлые түргэдхэхын тулада эһээгшые нэмэжэ үгэхэ болоһон байна.

Эртын Ромада бүри талханай алаабхи хүрэтэр бии болоо һэн. Помпей хотодо хэһэн археологиин малталтаар тэрэ үеын талха элирһэн байдаг. Тэрэ үедэ шулуун тээрмээр буудайгаа тээрмэдэжэ, гурил болгодог байһан ажа. Юрэнхыдөө талха хэхэ арга дунда зууниие хүрэтэр бараг хубилаагүй юм.

Харин пеэшэн бии болоһоноор талха бариха технологи маша хурдан хүгжэжэ, түрэл бүриин талха бии болон, үндэр хүсэн шадалтай талханай үйлэдбэринүүд бодоо.

Категори:Таряан
Категори:Эдеэн
Таряан

**Таряан** () тарижа ургуулха орооһото амуу будаагай ниитын нэрэ юм. Крахмал ехээр агуулдаг үрэ таряануудые хэлэхэ элбэг. Улаан буудай, сагаан будаа, кукуруза гурбан дэлхэйн хүн зоной байнга хэрэглэдэг хоол хүнэһэн болон энергиин эх һорболжо болоно.

## Түрэл зүйлнүүд
*Сагаан будаа 
*Кукуруза
*Буудай
**Арбай
**Улаан буудай
**Хара таряан
**Обёос
Обёос

**Обёос** ( < ) гээшэ хабар тарижа намар хураажа абадаг ургамал, үрээр мал тэжээнэ.

Категори:Таряан
Категори:Ургамалнууд
Баруун зүг

**Баруун зүг** () мүн **үрэнэ зүг** () гээшэ Наран зүг юм.

Категори:Зүг шэг
Урда зүг

**Урда зүг** () мүн **үмэнэ зүг** () гээшэ Урда туйлда шэглэлдэ таараһан зүг юм.

Категори:Зүг шэг
Оршуулга

**Оршуулга** — ондоо хэлэндэ хүрбүүлэн буулгаһан зүйл юм.

Оршуулгые мүнөөһөө 2000 гаран жэлэй үмэнэ бии болоһон гэжэ зарим нэгэн эхэ һорболжодо тэмдэглэһэн байдаг. Мүнөөнэй олон уласай харилсаа холбоо мүн лэ оршуулгатай һалашагүй холбоотой байна. Оршуулга ута удаан хугасаанай түүхэтэй, хэрэглээ асар ехэ болобошье бидэнэй оршуулга тухай мэдэлгэ маани тон бага харамсалтай. XVIII зуунай һүүл үе хүрэтэр оршуулга онолой шудалга оршуулгын сэдьхэгдэлэй шудалга гэжэ үзэжэ болохо болон энэһээ хойшо оршуулгын онолой ажал бараг лэ зогсонги байдалда ороһон. Харин энэ үедэ амиды бэетын эрдэм ухаан эршэмтэй хүгжэжэ эхилһэн. Илангаяа ургамал шудалал, амитан шудалал болон биологиин эрдэм ухаанай хүгжэл. Энэтэй сасуулхада оршуулгын эрдэм ухаан мүнөө хүрэтэр хүгжэлэй дараа шатадаа ороогүй байдаг.
 
Удаан хугасаанай турша оршуулга байнга хүнүүдэй шудалгаанай гол сэдэб байһаар ерэһэншье оршуулга нуусалагдамал, ойлгоходо хүндэрэлтэй хэбээр лэ байна. Энэ оршуулгын мүн шанар болон арга барилые тайлбарилха юрэнхы онол байхагүй дээрэһээ шалтагаалжа байна. Ушар юуб гэхэдэ, энэ асуултын харюуе олон зүйлөөр тайлбарилжа болохо байха, гэбэшье эгээн шухала шалтагааниинь “оршуулга” гэһэн үгэ өөрөө олон удхатай, шудалаашанар ондоо ондоо үзэлые дахан ябасуу удхаар ойлгодогто оршодог.

Категори:Хэлэнүүд
Туулай

**Туулай** () гээшэ дэлэнтэн ангиин нэгэ баг, шэхэн ута, хойто хүл үндэр, һүүл богони болоод шагнагар, бэе жаахан, дээдэ уруулынь һэтэрхэй, түрэл олон, дэлхэй дээрэ түгөөмэл тарааһан, дэбхэржэ дэгдэн ябадаг амитан юм.

Категори:Хүхэтэн амитан
Гарагай нэгэн

**Гарагай нэгэн** () гү, али **нима** () — гээшэ долоон хоногой долоодохи (түрүүшын) үдэр гү, али бүтэн һайн үдэр юм.

Монголшууд энэ үдэрые монгол хэлэндэ Дэлхэйе гэрэлтүүлэгшэ одон болохо Наран гэһэн удхатай 3 янзаар нэрлэдэг уламжалалтай ушар байна. Эгээн түгээмэл түбэд гаралтай "Нима" гэгдэдэг, энэһээ гадна санскрит гаралтай **адьяа** болон буряадшалһан **наран үдэр** гэж нэрлэдэг. 
Мүн амаралтын үдэр тула аман хөөрэлдэхэдээ **Бүтэн һайн үдэр** гэхэ бии.

Категори:Долоон хоног
Гарагай хоёр

**Гарагай хоёр** () гү, али **дабаа** () — гээшэ долоон хоногой нэгэдэхи (хоёрдохи) үдэр юм.

Монголшууд энэ үдэрые монгол хэлэндэ Дэлхэйн дахуул болохо Һара гэһэн удхатай 3 янзаар нэрлэдэг уламжалалтай ушар байна. Эгээн түгээмэл түбэд гаралтай "дабаа", энэһээ гадна санскрит гаралтай **сумьяа**, мүн буряадшалһан **һара үдэр** гэжэ нэрлэгдэдэг.

Категори:Долоон хоног
Гарагай гурбан

**Гарагай гурбан** () гү, али **мигмар** () — гээшэ долоон хоногой хоёрдохи (гурбадахи) үдэр юм.

Монголшууд энэ үдэрые монгол хэлэндэ Мигмар гэһэн удхатай 3 янзаар нэрлэдэг уламжалалтай ушар байна. Эгээн түгээмэл түбэд гаралтай "мигмар", энэһээ гадна санскрит гаралтай **ангараг**, мүн буряадшалһан **гал үдэр** гэжэ нэрлэгдэдэг.

Категори:Долоон хоног
Гарагай дүрбэн

**Гарагай дүрбэн** () гү, али **һагба** () — гээшэ долоон хоногой гурбадахи (дүрбэдэхи) үдэр юм.

Монголшууд энэ үдэрые монгол хэлэндэ Һагба гэһэн удхатай 3 янзаар нэрлэдэг уламжалалтай ушар байна. Эгээн түгээмэл түбэд гаралтай "һагба", энэһээ гадна санскрит гаралтай **буд**, мүн буряадшалһан **уһан үдэр** гэжэ нэрлэгдэдэг.

Категори:Долоон хоног
Гарагай табан

**Гарагай табан** () гү, али **пүрбэ** () — гээшэ долоон хоногой дүрбэдэхи (табадахи) үдэр юм.

Монголшууд энэ үдэрые монгол хэлэндэ Пүрбэ гэһэн удхатай 3 янзаар нэрлэдэг уламжалалтай ушар байна. Эгээн түгээмэл түбэд гаралтай "пүрбэ", энэһээ гадна санскрит гаралтай **бархасбади**, мүн буряадшалһан **модон үдэр** гэжэ нэрлэгдэдэг.

Категори:Долоон хоног
Туйлай туулай

**Туйлай туулай** (*Lepus arcticus*) гээшэ туйлай болон уулархаг бүһэдэ амидархада зохисоһон нэгэ зүйл туулай юм. Урид уулын туулайн дэд зүйл гэгдэжэ байһаншье, тусдаа зүйл болохонь тогтоогдоһон. Тэд зузаан арһан үһэтэй болоод газар, саһанда нүхэн ухан орожо унтан дулаасадаг. Голдуу гансаар амидархашье заримдаа хэдэн арбаараа байна. Тэдэнэй гол дайсаниинь туйлай шоно ажа һэн.

## Амидарха бүһэ
Энэ туулайнь Гренландай тундрын бүһэ, Канадын хойто хэһэг болон Аляскада тараан нютагладаг. Үбэл болоходо сагаан арһатай болохо ба зунай уларилда боро саарал үнгэтэй байна.

## Хэмжээ
Тэдэ дундажаар 55-70 см ута, 4-5.5 кг шэгнүүртэй байна.

## Хоол тэжээл
Туйлай туулай голдуу модолиг ургамал, зэрлиг жэмэс жэмэсгэнэ, набша болон үбһөөр хооллоно.
Зунай эхин үедэ ягаан шулуу хагалагша гэхэ нэгэ зүйл туйлай сэсэгтэ ургамал эдидэг.

## Дэд зүйлнүүд
Энэ туулайн 4 дэд зүйл бии.
* *Lepus arcticus arcticus*
* *Lepus arcticus bangsii*
* *Lepus arcticus groenlandicus*
* *Lepus arcticus monstrabilis*

Категори:Хүхэтэн амитан
Гарагай зургаан

**Гарагай зургаан** () гү, али **баасан** () — гээшэ долоон хоногой табадахи (зургаадахи) үдэр юм.

Монголшууд энэ үдэрые монгол хэлэндэ Баасан гэһэн удхатай 3 янзаар нэрлэдэг уламжалалтай ушар байна. Эгээн түгээмэл түбэд гаралтай "баасан", энэһээ гадна санскрит гаралтай **сугар**, мүн буряадшалһан **түмэр үдэр** гэжэ нэрлэгдэдэг.

Категори:Долоон хоног
Долоон хоног

**Долоон хоног** () гээшэ долоон үдэр, һүнитэй тэнсүү хоног тоололой нэгэжэ; аргын тоололоор бүхэли долоон хоногой (үдэрэй) нэрэ юм. Нэгэ жэлдэ 365.25 хоног байдаг гэбэл дундажаар 52 долоон хоногһоо бүридэдэг. Һонирхолтойнь монголшууд долоон хоногой үдэрнүүдые түбэд, самгардиһаа гаралтай нэрээр юмуу болбол монголшолжо нэрлэдэг. Диилэнхидээ Түбэд гаралтай нэрээр нэрлэнэ.

БНМАУ-ын жэлнүүдтэ ажалай 5 үдэр , хахад ажалай 1 үдэр, бүтэн амралтын 1 үдэр байһанһаа уламжалаад эхинэй 5 үдэрые "ажалай үдэрнүүд", зургаадахи үдэрые "хахад һайн үдэр", долоодохи үдэрые "Бүтэн һайн үдэр" гэхэ аман хөөрэлхэдэ уламжалал бии.
Үүлэн

**Үүлэн** () гээшэ агаарта хуран сугларһан уһанай уурал юм.

## Ангилал

Категори:Сагай уларил
Үнсэг

**Үнсэг** () гү, али **булан** () болбол нэгэ сэгһээ гараһан хоёр шугамай хоорондохи зай юм. Геометридэ үнсэг гээшэ нэгэн эжэл сэгһээ эхилэлтэй, 2 сасарагаар бүтэһэн дүрсые хэлэнэ. Эхилэлэй сэгые үнсэгэй орой гэхэ болон сасарагуудые үнсэгэй тала гэнэ. Үнсэг Евклидэй болон Евклидэй буса геометриин али алиндань тодорхойлогдодог.

Үнсэгые транспортир шугам болон бусад үнсэг хэмжэгшэ багажаар хэмжэнэ. Олон уласай нэгэжын системэдэхи СИ үндэһэн хэмжэх нэгэжэнь радиан болоод тэрэшэлэн геометрида хэм гү, али градус (°) () түгээмэл хэрэглэгдэдэг.

## Нэрэ
Математикын тэгшэдхэл бодоходо үнсэгые ехэбшэлэн грек үзэгээр нэрлэн тэмдэглэдэг. Жэшээнь: α, β, γ, θ, φ.

Геометриин дүрсэ болон бодолгодо дээрэ үнсэгые тэмдэглэхэдээ оройн сэгээр гү, али талануудаар нэрлэдэг. Жэшээнь, баруун талада бай зураг дээрэхи үнсэгые үнсэг А, ∠А, ∠BAC гү, али \widehat{\rm BAC} гэжэ нэрлэн тэмдэглэнэ.

## Түрэл

### Дан үнсэг


* Үнсэгэй хэм 90°-һаа бага үнсэгые **хурса үнсэг** гэнэ.
* Үнсэгэй хэм 90° гү, али π/2 радиантай тэнсүү үнсэгые **тэгшэ үнсэг** гэнэ. Мүн **зүб үнсэг** гэдэг. Хоорондоо тэгшэ үнсэг үүсхэхэ шугамые перпиндикуляр гү, али ортогональ гэжэ хэлэнэ.
* Үнсэгэй хэм 90°-һаа ехэ ба 180°-һаа бага үнсэгые **мохоо үнсэг** гэнэ.
* Үнсэгэй хэм 180° гү, али π радиантай тэнсүү үнсэгые **дэлгэмэл үнсэг** гэнэ.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* 
* 
* 

## Холбооһон
* Angle Bisectors in a Quadrilateral at cut-the-knot
* Constructing a triangle from its angle bisectors at cut-the-knot
* Various angle constructions with compass and straightedge
* Complementary Angles animated demonstration.  With interactive applet
* Supplementary Angles animated demonstration.  With interactive applet
* Angle definition pages with interactive applets that are also useful in a classroom setting. Math Open Reference

Категори:Геометри