open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сергей Бахлаев

**Сергей Антонович Бахлаев** (1924-2007) Буряад сэтгүүлшэ, уран зохёолшо.

Тэрэ Боохоной аймагай Абгайтан нютагта 1924 ондо түрэһэн. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай ба һүүлээрхи жэлнүүдтэ Яруунын һургуулинуудта багшалаа. Тиихэдэ арадай аман зохёол суглуулжа, түүхэ, домог үзэжэ эхилһэн байна. Зооветеринарна институт заочноор түгэсхэжэ, Нарһатын, «Комсомольский» совхозуудта ахамад зоотехнигээр, Согто Хангилай XXII партийна съездын нэрэмжэтэ колхозой ахамад зоотехнигээр, түрүүлэгшын орлогшоор хүдэлөө. Удаань Гүнэйн XIX партийна съездын нэрэмжэтэ колхозой түрүүлэгшын тушаалда томилогдоо. С. Бахлаев Үльдэргын сомоной зүблэлэй түрүүлэгшээр хүдэлжэ байһанаа, наһанайнгаа амаралтада гараа. Тиигээд хууша монголой бэшэг өөрөө шудалаа юм. 

1990 ондо «Богонихон мүртэй онтохонууд» гэһэн ном хэблэлһээ гаргаа. «Шэнэ сагай Гэсэр» гэһэн номынь 1995 ондо гараа. Тиихэдэ «Һатюунай уршагта ябадал», «Долоон үбгэд», «Сагаан Дара эхэ» болон бага жанрай зорхёолнуудынь, оршуулгануудынь «Байгал» сэтгүүлдэ, «Буряад үнэн», «Толон», «Ярууна» сонинуудта хэблэгдэһэн. 2012 ондо Республиканска типографида С. Бахлаевай «Шэлэгдэмэл зохёолнууд» гэһэн ном гаража, Номой дугуйланай үедэ үнгэргэгдэдэг «Жэлэй эрхим ном» боложо тодороо. 

С.А. Бахлаев Орос уласай Сэтгүүлшэдэй холбооной гэшүүн байгаа.

Категори:Буряад уран зохёолшод
Амгалан Будаев

**Амгалан Будаев** (1979 ондо түрэһэн) — Буряадай ирагуу найрагша юм.

Тэрэ Захааминай аймагай Утаата нютагта 1979 ондо түрөө. Һургуулиин ябахаhаа шүлэг, дуунуудые ба рассказуудые бэшэжэ эхилhэн. 1994 онhоо аймагта үнгэргэгдэhэн бүхы конкурс, олимпиадануудта хабаадажа, түрүү hууринуудые эзэлhэн. 1996 ондо Улаан-Үдэ хотодо үнгэргэгдэhэн олимпиадада хабаадажа, нэгэдэхи hуури эзэлээ hэн. Буряадай гүрэнэй университедэй буряад хэлэ бэшэгэй факультет дүүргээ. «Мүнхэ hарьдагай минии нютаг Утаата» (1997), «Оронгодойн долгинууд» (1998), «Мүнхэ дуранай гэрэл» (1999) номууд гараа. Буряад Уласай Залуушуулай комитедэй шангай лауреат, Ород Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн.

1990-дэхи онуудта Америкын элдэб сонинуудта шүлэгүүдынь хэблэгдэhэн байна.

«Инаг дуранай бэшэг» (2012) гэhэн дүрбэдэхи ном соогоо хэблэгдээгүй шэнэ шүлэгүүдээ оруулжа, инаг дуранай нангин мэдэрэл магтан дуулана.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Сергей Бухаев

**Сергей Дмитриевич Бухаев** (1939-2013) — Буряадай уран зохёолшо, Исай Калашниковай нэрэмжэтэ шангай лауреат, Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Орос Уласай Сурбалжалагшадай холбооной гэшүүн ябаа.

1939 ондо Улаан-Үдэ хотодо түрэhэн юм. Хэжэнгын дунда һургуули дүүргэhэн. 1958 онhоо «Буряад-Монголой комсомолец» сониндо сурбалжалагшаар хүдэлөө. Москвагай М. Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институдта hураа. «Маяк Севера», «Правда Бурятии», «Бурятия» сонинуудта сурбалжалагшаар, республикын радио болон телевиденидэ дамжуулгануудые хүтэлбэрилэгшээр, «Байкал» сэтгүүлдэ редакторай орлогшоор ажллаа. 

С.Д. Бухаев зохёолнуудаа ород хэлэн дээрэ бэшэдэг байгаа. «Седьмая скрипка Страдивари» гэhэн түрүүшын рассказ Литературна институдай «Молодые голоса» гэжэ суглуулбари ном соо ороо, удаань «Литературная Россия» сониндо толилогдоо. «Самая сладкая музыка», «Из синевы и зеленей», «Огонь на вечной мерзлоте», «Голоменица», «Две Тамары. Большая и Маленькая», «Любовь в квадрате ринга», «Там, за тугими канатами ринга», «Нима Ивахинов и его команда», «Наш Баязид молниеносный» гэhэн номуудай автор. 1991 онhоо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн байгаа. 

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Бата Базарон

**Бата Базарон** (1907-1966) Буряадай ирагуу найрагша, СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн юм.

Буряад поэзиин эхи табигшадай нэгэн болохо, хурса гуурһата Бато Базарон Хэжэнгын аймагай Дээдэ-Хэжэнгэ нютагта малшадай бүлэдэ түрөө. Эсэгэнь хуушан монголоор уншажа шададаг байжа, хүбүүгээ һургаһан юм. Б. Базарон арбан нэгэтэйдээ 1918 ондо Дээдэ Хэжэнгэдэ һая нээгдэһэн эхин һургуулида ороо бэлэй. 1922 ондо арбан табатай Бато Базарон багша боложо, хотоной һургуулида ехэ наһатаниие үзэг бэшэгтэ һургажа эхилһэн юм. Хоёр жэл тухай амжалтатай хүдэлөөд байхадань, Хориин аймагай арадай гэгээрэлэй таһаг Б. Базарониие Буряадай багшын техникумдэ һурахыень эльгээһэн байна. Бато Базарон техникумдэ һуража байхадаа, түрүүшынгээ шүлэгүүдые бэшэжэ туршаһан. Зохёолнуудынь «Буряад-Монголой үнэн» сониндо, «Соёлой хубисхал», «Эрдэм ба шажан», «Тэмсэлэй шэмэг» гэжэ сэтгүүлнүүдэй хуудаһануудта гарадаг боложо, «Уран үгын шэмэг» (1929), «Дээжэ» (1931), «Оршуулһан зохёолнууд» (1936) болон бусад суглуулбаринууд соо оруулагдаа. 

Поэт 1929 ондо техникум дүүргэһээр, комсомолой обкомдо таһагые эрхилэгшээр, залуушуулай сониной редакциин секретаряар хүдэлөө. 1931 ондо урдань багша ябаһан хүнүүдые һургуулиин хүдэлмэри һайжаруулха хэрэгтэ уригдажа, энээнһээ хойшо 1942 он хүрэтэр Бато Базарон эхин һургуулида, монгол рабфагта, Хэжэнгын дунда һургуулида багшална, буряад һургуулида үзэхэ ном зохёолгодо, мүн оршуулгадань хабаадалсаа. 

1942 онһоо 1945 он хүрэтэр поэт Б. Базарон Улаан Армида алба хээ. Сэрэгһээ табигдаһанай һүүлээр «Хэжэнгын колхозник» гэжэ аймагай сониной редактораар хүдэлһэн. Удаань 1955 ондо багшын хүдэлмэридэ дахин бусаа бэлэй. «Сэлэнгын үер» гэжэ поэдэй шүлэгүүдэй түрүүшын суглуулбари 1934 ондо хэблэгдэн гараа һэн. Тэрэ жэлдэ СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүндэ абтаһан байна. 

Бато Базароной зохёохы ажалай уран бэлигынь бүри хүгжэжэ, үхибүүдтэ зорюулһан шүлэгшье, түрэл оронойнгоо байгаалиин лирическэ зураглалшье, гражданска эрэлхэг лирикэшье, хурса сатирашье адли һайнаар бэшэдэг һэн. Гушаад онуудта Б. Базарон тэрэ үеын илалтануудые баталан харуулһан, арадуудай эрхэ сүлөөгэйнгөө түлөө тэмсэл зураглаһан зохёолнуудые бэшэһэн юм («Зүгы» поэмэ, «Хоёр Север», «Мэргэн бууша»). Дайнай жэлнүүдтэ поэдэй хоолой илангаяа хүсэтэйгөөр, эршэтэйгээр ханхинаа бэлэй. Энэ үеынь патриотическа удхатай шүлэгүүдынь («Жада», «Арьяатан», «Геройнуудта») 1945 ондо гараһан «Пост дээрэ» гэжэ ном соо ороһон байна. Бато Базарон дайнай һүүлээршье дайнай шэрүүн жэлнүүдэй темые орхёогүй. Советскэ Союзай Герой Дарма Жанаевай дайшалхы баатаршалгануудые харуулһан поэмэ бэшэһэн юм. 
Бато Базарон хэдэн рассказуудые, нэгэ акттай зүжэгүүдые бэшэһэн байна. 1967 ондо поэдэй эрхим бүтээлнүүдынь «Шэлэгдэмэл зохёолнууд» гэһэн нэрэтэйгээр хэблэгдэжэ гараа һэн. 

Поэт оршуулгын ажалда горитой хүсэ шадалаа гаргаһан юм. Тэрэ А. Пушкинай, Н. Некрасовай, А. Кольцовой, М. Лермонтовэй шүлэгүүдые буряад хэлэн дээрээ оршуулаа бэлэй.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Шагдар Байминов

**Шагдар Дашеевич Байминов** — Буряадай арадай ирагуу найрагша, Орос Уласай Уран зохёолшодой болон Журналистнуудай холбооной гэшүүн.

Түнхэнэй аймагай Түхэреэн нютагта 1926 ондо түрөө. Нютагай һургуули дүүргэһэнэй удаа сэрэгэй албанда ябажа ерээ. 1969 ондо КПСС-эй ЦК-эй дэргэдэхи Хабаровскын намай һургуули журналистикын мэргэжэлээр дүүргээ.

Эдир багаһаа арадай аман зохёолоор һонирхожо, олон тоото шүлэг, дуу, үльгэр, домог болон поэмэнүүдые бэшэнхэй. Тэдэнэй зариманиинь «Түнхэнэй үндэрнүүд» (1972), «Баатарай соло» (1978), «Аха нютагай домог» (1983 он), «Уулын үндэр үбгэд» (1986), «Түрын түүрээлгэ» (1989) гэһэн согсолборинуудтань ороһон сэтгүүл, сонинуудта толилогдоһон байна.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Цырен Галанов

**Цырен Раднаевич Галанов** (1932—2009) — Буряадай уран зохёолшо, ирагуу найрагша.

Тэрэ 1932 ондо Хэжэнгын аймагай Ушхайта нютагта ойн харуулшанай бүлэдэ түрэһэн байна. Уран зохёолшын бага наһан Эсэгэ ороноо хамгаалгын агууехэ дайнтай тохёолдоһон юм. Энэ үеһөө хойшо Цырен Галанов хүндэ хүшэр ажал хүдэлмэриие бэе дээрээ үзэжэ, ямар сэнгээр хилээмэн, эрдэм һургуули олдодог юм гэжэ мэдэхэ болоһон байна. Дайнай үеһөө эхилээд, аха зониие дахажа мал адуулаа, үбһэ, таряа хуряалсаа, үбэлэй һүниин утада хурьга абалсаа.

Цырен Галанов 1958 ондо Москвагай М. Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институт амжалтатайгаар дүүргээд, Уласайгаа радиодо олон жэлэй туршада редактораар, Буряадай Уран зохёолшодой холбоондо литературна консультантаар, түрүүлэгшын орлогшоор хүдэлһэн байна.

Бага наһандаа Ц. Галанов А. Шадаевай үльгэр, онтохонуудые, X. Намсараевай «Цыремпил», Ц. Доной «Хиртэһэн һара» гэжэ зохёолнуудые уншажа, түрэһэн дайдадаа, түрэлхи хэлэндээ дуратай болоһон байна.

Энэл үедөө өөрөө шүлэгүүдые бэшэжэ туршадаг болобо. Арбан табан наһатайдаа Цырен Галанов түрүүшынгээ шүлэгые «Залуу наһанай дуун» гэжэ номдо хэблүүлбэ. Удангүй залуу зохёолшо шүлэг бэшэхэеэ болибошье, прозынгоо номууд соо поэзиин халуун охи үлөөһэн байдаг гэжэ тэмдэглэлтэй.
Цырен Галановай түрүүшын рассказууд 1957 ондо «Эсэгын хүбүүн» гэжэ нэрэтэйгээр Буряадай номой хэблэлдэ гаргагдаба. 1960 ондо «Харгы» гэжэ хоёрдохи ном гараа. Цырен Галанов хамтадаа хорёод ном ород, буряад хэлэн дээрэ хэблүүлэнхэй. Эдээнэйнь дунда «Хун шубуун» гэжэ 1975 ондо гараһан роман онсо һуури эзэлнэ. Мүн «Рэгзэмаа», «Мүнхэ хабар», «Дулмаадай», «Тайгын эзэн», «Саран-Хүхы» гэжэ мүнөө үеын байдалда зорюулагдаһан повестьнууд Цырен Галановай зохёохы ажалай шатанууд боложо үгэһэн байна. 2002 ондо «Мүнхэ зула» гэһэн шэлэгдэмэл зохёолой ном гараа. Энэ ном соогоо эгээл эрхим зохёолнуудаа бүридхэжэ, үргэн уншагшадтаа дурадхаа.

Цырен Галановай «Түрүүшын саһан», «Эсэгын хүбүүн», «Алирһанай улайха хаһа», «Зүрхэнэй дурасхаал» гэжэ номууд ород хэлэн дээрэ Москвада «Советская Россия», «Современник» гэжэ хэблэлнүүдтэ, мүн Буряадай номой хэблэлдэ гараһан юм.
 
1966 ондо Буряадай академическэ театрай тайзан дээрэ Цырен Галановай «Жаргал», 1970 ондо «Намарай гурбан үдэр» гэжэ зүжэгүүдынь табигдаһан байна.

Ц. Р. Галанов СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Буряадай арадай уран зохёолшо, Буряад ба Ород Уласай соёлой габъяата хүдэлмэрилэгшэ, Буряад Уласай Гүрэнэй шангай лауреат, «Хүндэлэлэй тэмдэг» ордентой.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Владимир Гармаев

**Владимир Балданович Гармаев** — Буряадай уран зохёолшо юм.
 
Тэрэ Яруунын аймагай Тулдун нютагта түрэhэн. Нарhатын хүдэлмэришэн-залуушуулай һургуули дүүргээ. Ленинград хотын СССР-эй Дотоодын хэрэгүүдэй министерствын дээдэ политическа училищи түгэсхөө. Дотоодын хэрэгүүдэй полковник В.Б. Гармаев Мухаршэбэрэй, Яруунын аймагуудта болон республикын Дотоодын хэрэгүүдэй министерствэдэ алба хээ. 

В. Б. Гармаев зохёолнуудаа ород хэлэн дээрэ бэшэдэг. «Загадка талисмана», «Сакура в снегах Забайкалья», «Хори-гегемон Срединной Азии», «Джамуха» номуудай автор. «В улусе Алтан-хана», «Бальжин-хатун», «Бабжа-батор» гурбан боти номуудынь «Десятый рабджун» гэhэн гаршагтай хэблэгдээ. Энэ романай хэhэгүүд «Байгал», «Байкал» сэтгүүлнүүдтэ толилогдожо, олоной анхарал татаа. 

Владимир Балданович Гармаев 1994 онhоо Ород Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Буряад Уласай Гүрэнэй шангай лауреат.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Надежда Гармаева

**Надежда Доржиевна Гармаева** (Шагдурова) — Буряадай уран зохёолшо, 1994 онhоо Орос Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн юм.

Тэрэ Захааминай аймагай Мэлэ hууринда 1959 ондо түрөө. Закаменск хотын 1-хи дунда һургуули дүүргээ. 1983 ондо М. Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институт түгэсхөө. Мэдээжэ уран зохёолшодой Г. Баклановой, Ю. Бондаревой болон А. Прохановой прозын семинарта хабаададаг байгаа. «Буряад үнэн», «Ажалай туг» сонинуудта олон жэлдэ хүдэлөө. Мүнөө «Байгал» сэтгүүлэй харюусалгата секретарь, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной правлениин харюусалгата секретарь юм.

Шүлэгүүдынь, рассказуудынь уласай сэтгүүлнүүд, сонинуудта, хамтын согсолборинуудта толилогдодог. Республикын залуу уран зохёолшодой конференцинүүдтэ оло дахин хабаадаа. 

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Тэмүр Гомбожапов

**Тэмүр Батуевич Гомбожапов** — Буряадай уран зохёолшо.

Тэрэ 1967 ондо Зэдын аймагай Сагаан Нуур тосхондо түрэhэн. Уг гарбалаараа Бэшүүрэй Гутай нютагай юм. Шэбэртын дунда һургуулида hуража ябахадань аба, эжынь 1979 ондо Улаан-Үдэ хото нүүhэн юм. Улаан-Үдын 22-хи дунда һургуули дүүргээд, Зүүн-Сибириин гүрэнэй соёлой болон искусствын академидэ hураа. 1996-99 онуудта Буряадай Уран зохёолшодой холбоондо литературна консультантаар ажаллаа. 

Залуу уран зохёолшодой IV-хи конференцидэ хабаадалсаа. «Тэнгэриин нохойн дуун» гэжэ нэрэтэй түрүүшын ном 1997 ондо гараhан байна. Олохон шүлэг дээрэнь хүгжэм зохёогдонхой. 1997 ондо Ород Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн болоо.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Даша Дамбаев

**Даша Цыретарович Дамбаев** — Буряадай ирагуу найрагша, дуунай зохёолшо юм.

Улаан-Үдын буряад интернат-һургуулида болоhон нэгэ уулзалга дээрэ X.Н. Намсараев Ц.Г. Галсанов хоёр сугларагшадай урда гараад, хэнэйшьеб шүлэг уянгатай хурсаар уншажархиhан хара шарайтай шуран хүбүүе анхаржа hайшаагаа бэлэй. Тэрэнь эдир поэт Даша Дамбаев байгаа. 

Даша Дамбаев ордоhотой шанга хоолойгоороо, сүлөөтэ амисхаалтай, темын талаар үргэн дэлисэтэй шүлэгүүдээрээ удангүй олондо мэдээжэ боложо, залуушуул хойноhоонь дахаад, «Һүниинь дууе» гүнгэнэдэг, «Дуулыш, минии атом!», «Урагшаа, минии поезд!» гэhэн далита үгэнүүдыень дабталсадаг болоо hэн. 

Даша Цыреторович Дамбаев Сэлэнгын аймагай Харгана нютагта түрэhэн юм. Дунда һургуули мүнгэн медальтайгаар дүүргээд, Ломоносовой нэрэмжэтэ Москвагай гүрэнэй университедтэ ороhон аад, hуралсалаа орхижо, шэнэ хахалhан газарта, заводто, сонинуудай редакцинуудта ажаллана. Тиигэхэ зуураа Литературна ииститудта заочноор hураhан байна. 

Шүлэг, поэмэнүүдынь буряад хэлэн дээрэ «Хабарай аялганууд» (1958), «Буряад шүлэгэй дээжэ» (1963), «Ленин багшаяа магтанабди» (1969), ород хэлэн дээрэ «Танилсагты, Сибирь» (М., 1965), «Сибириин арадуудай поэдүүд» (Новосибирск, 1967), «Сибириин поэдүүд» (Новосибиоск, 1970), «Буряадай поэдүүдэй шүлэгүүд» (Улаан-Үдэ, 1970), монгол хэлэн дээрэ «Саhан дуулгата Саяан» гэжэ хамтын согсолборинууд болон антологинуудта оруулагдаhан, «Огонёк», «Октябрь», «Нева», «Байгал», «Техника молодёжи» сэтгүүлнүүд соо гараhан байна. Д. Дамбаев шүлэг, поэмэнүүдэй «Шанха дээрэм наран» (1962), «Хүбшэргэ» (1967) гэжэ суглуулбаринуудые гаргаа. «Хүбшэргэнь» ород хэлэн дээрэ оршуулагдажа 1968 ондо «Советская Россия» хэблэлдэ гараа hэн. Нүг-шэhэн хойнонь, 1977 ондо «Наhанай дуун», 1988 ондо «Живи, да будь счастлив», 2008 ондо «Алтан зула» гэжэ түүбэри зохёолнуудайнь номууд буряад хэлэн дээрэ хэблэгдээ. 

Д. Дамбаев зуугаад гаран дуунай автор, олонхинь арадай дуунууд болонхой. Жэшээнь «Сэлэнгэ», «Согто-Хангил», «Улаан-Үдэ», «Буряад орон», «Уянхан гараараа хүзүүдээд» гэхэ мэтэ олон дууень буряад зон сээжээр дуулажа байдаг.

Категори:Буряадай ирагуу найрагшад
Цэрэн-Доржо Дамдинжапов

**Цэрэн-Доржо Жана-Бадараевич Дамдинжапов** (1911-1980) Буряадай уран зохёолшо, прозаик, публицист юм. 

Тэрэ Хэжэнгын аймагай Хара-Шугы һууринда малшадай бүлэдэ түрэһэн юм. 

1928 ондо Хёлго станцида долоон жэлэй һургуули дүүргээд, ажаллажа эхилһэн юм. Хүдөөгэй дэлгүүрые даагшаар хүдэлөө, соёл-гэгээрэлэй, комсомолой хүдэлмэридэ ябалсаа, сониндо бэшэжэ эхилһэн. Комвуз дүүргэһэнэйнь удаа «Буряад-Монголой комсомолец», «Буряад-Монголой үнэн» сониной редакцинуудта, ПВЗ-гэй комсомолой завкомдо, ВЛКСМ-эй Улаан-Үдын горкомдо хүдэлжэ байхадань, Монголой Арадай Республикада хүдэлхыень эльгээһэн юм. 

Буряадтаа бусажа ерээд, «Буряад-Монголой үнэн» сониной редактораар, КПСС-эй обкомой таһагые даагшын орлогшоор, Уран зохёолшодой холбооной харюусалгата секретаряар, Буряадай номой хэблэлэй захиралаар, «Правда» сониной сурбагжалагшаар, Буряад Уласай соёлой сайдаар, Буряадай АССР-эй Яамануудай Зүблэлэй дэргэдэхи хэблэлдэ Гүрэнэй Нюуса хамгаалха Захиргаан ноёноор ажаллаһан байна. 

Ц.-Ж. Дамдинжапов түрүүшээр очерк, рассказуудые бэшэжэ эхилээд, повестьнуудта ороһон юм. Тэрэнэй гуурһан дороһоо «Ажал тухай үгэ» (1954), «Ажал гээшэ жаргал» (1958), «Алтан бэһэлиг» (1960), «Сэхыень хөөрэлдэе» (1961), «Хара ба сагаан» (1962), Амисхаал (1963), «Бадма Бата хоёр» (1971), «Ахын хуби заяан» (1973) гараһан. «Ажабайдалай таабаринууд», «Нүхэд тухай дурдалга» гэжэ номуудые бэшээ. 

«Хүндэлэлэй тэмдэг», Монголой «Алтан гадаһан» гэжэ орденуудаар, совет болон монгол олон медаль, грамотануудаар шагнагданхай. Буряадай АССР-эй соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэтэй. СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн ябаа.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Георгий Дашабылов

**Георгий Цыренович Дашабылов** (1938-1993) — Буряадай уран зохёолшо, прозаик, драматург,оршуулагша, сэтгүүлшэ юм.

Тэрэ 1938 ондо Хэжэнгын аймагай Ушхайта нютагта түрэhэн. 1956 ондо дунда һургуулияа дүүргээд, Туркмениин Памир хадада хилын харуулда сэрэгэй алба гараа. Доржо Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулида hураа, удаань КПСС-эй ЦК-гай дэргэдэхи Намай дээдэ һургули дүүргээ. «Буряад үнэн» сониндо соёлой болон һургуулинуудай таhагта хүдэлөө. Удаань «Байгал» сэтгүүлдэ ажаллаа. Бэрхэ журналист байхын хажуугаар уран зохёолой эмхидхэлгын ажалда тон дүршэлтэй, бэрхэ хинагша байгаа. 

Түрүүшынгээ «Хабарай бэшэгүүд» гэhэн номhоо бэлигтэй поэдүүдэй тоодо ороhон юм. «Ногоон тужа» (1969), «Суутайн сагаан хулагшан» (1971), «Нютагай hэбшээн» (1972), «Хэжэнгэ» (1972), «Мүнгэн хутага», «Түрүүшын бороо» (1984), «Барадий Мунгонов уран зохёолшо тухай ном» (1984), «Зунай үдэшэ» (1988) гэhэн шүлэгүүдэйнь номууд поэдэй замай үндэр шатада гараhыень гэршэлнэ. 

Үхибүүдтэ зорюулhан зохёолнуудынь поэдэй онсо бэлигые элишэлнэ. «Дугы» (1975), «Үглөөгүүр» (1992), тиихэдэ рассказууд болон туужануудай «Гараса дээрэ» (1982), «Эртын жэргэмэл» (1974) , «Тэрэ хабарай ургынууд» (1998) бэлигэйнь улам гүнзэгы болоhыень харуулна. 

Г.Дашабыловай олон шүлэгүүдынь дуунууд болонхой. 2008 ондо мэдээжэ композитор Базар Цырендашиевтай бэшэhэн «Буряад хэлэмни» гэжэ дуун «Буряад ороной эрхим дуунай» мүрысөөнэй Гран-при шагналда хүртөө бэлэй. Бэлигтэй композитор Анатолий Андреевтай бэшэhэн «Хэжэнгэ» гэhэн дууниинь Хэжэнгэ нютагай магтаал —дуун болонхой. 2013 ондо «Мүшэтэ огторгой» гэжэ ном ород ба буряад хэлэн дээрэ хэблэлhээ гараа. Тоонто нютаг Бургаастай, Хэжэнгэ ба бага наhанай нүхэдыень мүнхэлэн бэшэhэн толилогдоогүй зохёолнуудынь эндэ ороо. 

СССР-эй Уран зохёолшодой болон Сэтгүүлшэдэй холбооной гэшүүн, Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Ярослав Гашегай нэрэмжэтэ шангай лауреат, поэт, драматург, оршуулагша Г. Дашабылов гушаад шүлэгэй болон прозын номуудай автор болоно.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Дашанимын Нима

**Дамба Дашинимаев** (1904-1937) — Буряадай уран зохёолшо.

Тэрэ 1904 ондо Сэлэнгын аймагай Жаргаланта нютагта түрэһэн байна. Жаргалантын бусад түрэлтэнэй һургуулиин 6 класс дүүргээд, Дамба 17-тойдоо эхин шатын һургуулида багшалһан. 1923 ондо нютагтаа комсомолой үүр тогтоолсоһон намтартай. 1925 ондо Дээдэ-Үдэ ерэжэ, «Буряад-Монголой үнэн» сониндо түрүүн харюусалгата секретаряар, удаань редакторай орлогшоор ажаллаа. 30-аад онуудта Дамба Дашинимаев Буряад-Монголой номой хэблэлдэ ажаллаха зуураа олон номуудые хинан байна. 

1926 онһоо республикын сонин, сэтгүүлнүүд соо шүлэгүүдынь хэблэгдэжэ эхилээ. «Ленин нүгшэбэ» гэһэн шүлэгынь сониндо 1926 ондо, «Уран үгын шэмэг» гэжэ альманахта 1929 ондо гараа бэлэй. 

1934 ондо болоһон Буряадай уран зохёолшодой анха түрүүшын съездые үнгэргэхэ эмхидхэлэй комиссиин гэшүүн байгаа. Тиихэдэ М. Горькиин гар табилгатай СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн гэһэн үнэмшэлгэ абаһан юм. 

Д. Дашинимаев буряад шүлэгтэ метрическэ гурим хэрэглэжэ туршаһан юм, иимэ аргаар бэшэгдэһэн «Тоёон», «Совет» гэжэ шүлэгүүдынь олондо мэдээжэ болонхой. Поэт олоной дунда дэлгэрһэн хэдэн дуунуудые («Доодохон Онгосотой» гэхэ мэтэ) бэшэһэн байна. 

Буряадай морин сэрэгшэдэй албан хэрэг, дайшалхы баатаршалгые харуулһан «Улаан тугта Буркавдивизион тухай үгэ» гэжэ поэмэ Д. Дашинимаев бэшэһэн юм. 

Дамба Дашинимаев ородой һунгадаг литературын зохёолнуудые (Н. Некрасовай «Таряашанай үхибүүд», И. Крыловой «Гэрэл ба һармагшан», А. Пушкинай «Кавказ» ба бусад) буряад хэлэн дээрэ оршуулаа һэн. Мүн өөрөө прозодо орожо ябаа. «Цырмаа» гэжэ туужа бэшэжэ дүүргээд, «Бата зам» гэһэн сэтгүүлдэ хэһэг хубииень толилуулжа үрдиһэн байна. 

1976 ондо Д.Дашинимаевай зохёолнууд бүридхэн суглуулагдажа, поэдэй ажаябадал, зохёохы ажал тухай урид хэлэхэ үгэтэйгөөр «Тоёон» гэжэ суглуулбари хэблүүлээ. 1994 ондо поэдэй ном дахин хэблэгдээ һэн.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Чингис Гуруев

**Чингис Цыренович Гуруев** — Буряадай уран зохёолшо.

Тэрэ Хэжэнгын аймагай Хөөрхэ нютагта 1945 ондо түрэhэн. Х. Намсараевай нэрэмжэтэ Хэжэнгын дунда һургуули дүүргээ. Ленинградай Гүрэнэй театрай, хүгжэмэй болон кинематографиин дээдэ һургуули 1969 ондо дүүргээд, Х. Намсараевай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй академическэ драмын театрта ажаллаа. 2010 онhоо «Буряад үнэн» хэблэлэй байшангай хэблэлэй таhагта редактораар хүдэлөө.

Ч.Ц. Гуруев Ород Уласай габьяата артист, Буряадай арадай артист юм. 

«Харгы» (1975), «Үндэр тэнгэри» (1985), «Хэбэд номхон Хэжэнгэмни» (1995) гэhэн шүлэгүүдэй номуудые хэблүүлэнхэй. Гадна «Алдуу» гэhэн зүжэг түрэл театрайнгаа тайзан дээрэ табюулаа. Чингис Гуруевай үгэ дээрэ мэдээжэ болоhон олон дуунууд зохёогдонхой. 1997 онhоо Ород Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Гарма-Доди Дамбаев

**Гарма-Доди Дамбаевич Дамбаев** (1941-2013) — Буряадай уран зохёолшо юм. 

Тэрэ Агын тойрогой Могойтын аймагай Зугаалай нютагта түрэһэн юм. М. Горькын нэрэмжэтэ Москвагай Уран зохёолой дээдэ һургуули дүүргээ. Локомотив-вагон заһабарилгын заводой слесареэр, Соёлой яаманда, «Байгал» сэтгүүлдэ харюусалгата тушаалтай ажаллаа. «Дружба народов», «Байгал», «Байкал», «Морин хуур» сэтгүүлнүүдтэ зохёолнуудынь хэблэгдээ. «Харгы дээрэ» (1971), «Дэлгэр сэдьхэл» (1979), «Намарай һүүлшын үдэрнүүд» (1976), «Гүнсэмаа» (1973), «Эхын уян сэдьхэл» (1988), «Эжын хоёр» (1980), «Эсэгын дуран» (1981), «Харгымнай эхин» (2006) гэһэн рассказууд болон туужануудайнь номууд буряад болон ород хэлэн дээрэ барлагдаа.

«Гүнсэмаа» гэжэ туужыень Е. Имбовец ород хэлэн дээрэ оршуулжа, тэрэнь 1979 ондо «Роман-газета» гэһэн сэтгүүлдэ, 1988 ондо Москвада амяараа ном болгогдожо хэблэгдээ һэн.

1979 онһоо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Дондогой Цэрэндулма

**Дондогой Цэрэндулма Цэрэновна** (1938-2008) — Буряадай ирагуу найрагша, уран зохёолшо, сэтгүүлшэ юм.

Тэрэ Яруунын аймагай Нарһата тосхондо түрөө. Улаан-Үдын багшанарай һургуули, Д. Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай багшанарай дээдэ һургуули дүүргээд, олон жэлдэ хүдөөгэй һургуулинуудта һургуулиин директорай орлогшоор, ород, буряад хэлэ бэшэгэй багшаар ажаллаа. 1967 онһоо «Буряад үнэн» сониндо ажаллаа. 

«Буряад басаганай дуун» (1962), «Эхэ тухай поэмэ» (1966), «Эсэгэдээ бэшэг» (1969), «Эдир наһандаа айлшалбаб» (1971), «Паатааханай зурагууд» (1972), «Уянгын дэбтэр» (1975), «Лёнхобын дэльбэнүүд» (1978), «Эхэнэрэй үреэл» (1984), «Шулуудай тарни» (1990), «Эреэн маряан дэбтэр» (1997), «Энээхэн ногоон дэлхэй дээрэ» (2002), «Наян-Нава» (2006), гэһэн номуудынь буряад хэлэн дээрэ, мүн тиихэдэ «Эхэ тухай дуун» (1973), «Я помню» гэжэ номуудынь ород хэлэн дээрэ хэблэгдэжэ гараа. Гадна «Байгал», «Крестьянка», «Октябрь», «Сибирские огни», «Дальний Восток» сэтгүүлнүүд соо, «Сибирь» гэжэ альманахта шүлэгүүдынь гараһан байна. 

Ц. Дондогой зохёолнуудаа бэшэхын хажуугаар оршуулгын ехэ ажал хэһэн. Жэшээнь, В. Шекспирэй «Гамлет» гэжэ трагедиие оршуулһан юм. «Буряад үнэн» сониндо гуша гаран жэлэй туршада уран зохёолой таһагта хүдэлхэдөө, һургуулинуудай, номой сангуудай уран зохёолой кружогуудай, залуу бэшэгшэдэй хүдэлмэридэ ехэ анхаралаа хандуулжа, түрэлхи хэлэ бэшэгээ хүгжөөлгын асуудалнуудаар аша туһатай олон статьянуудые бэшэһэн байна. Поэдэй үгэ дээрэ мэдээжэ композиторнууд Юрий Ирдынеев, Базар Цырендашиев, Лариса Санжиева гэгшэд олон дуунуудые бэшэһэн.

Ц.Ц. Дондогой Орос Уласай Уран зохёолшодой болон Сэтгүүлшэдэй холбооной гэшүүн байгаа. Я. Гашегай нэрэмжэтэ Буряадай Журналистнуудай холбооной шангай лауреат, Буряад ба Ород Уласай соёлой габъяата хүдэлмэрилэгшэ, Буряадай арадай уран зохёолшо үндэр нэрэ зэргэтэй байгаа.

## Мүн үзэхэ
* Цэрэн-Дулма Дондокова

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Цэрэн-Дулма Дондокова

**Цырен-Дулма Дондоковна Дондокова** (1911-2003) — Буряадай уран зохёолшо, ирагуу найрагша, прозаик, драматург юм.

Тэрэ Хориин аймагай Байсын-Үбэр нютагта түрэһэн юм. 

«1942 оной хабар эртүүр „Хүлеэнэб шамаяа“ гэжэ шүлэг бэшээ һэм. Энэмни минии түрүүшын хэблэмэл үгэ бэлэй... Тэрээн соогоо модо бэлэдхэлдэ ябаһан хани эхэнэрнүүдэйнгээ һанаа сэдьхэл харуулха гээ һэмби. Хожомынь энэ шүлэгэйм үгэдэ ямаршьеб дуушан аялга тааруулжа, зон тэрэниием ходо дууладаг болоо һэн. 

Буряадай номой хэблэлэй редактор байхадаа, республикын холын нютагуудта командировкоор ябадаг байгааб: хаанашье ябаа һаам, минии үгэдэ бэшэгдэһэн дуун эжэл ханимни шэнгеэр заатагүй намайе угтагша бэлэй. Тиихэдэл поэзиин хүсэ шадал, узуур унгииень бодотоор ойлгодог болоһон байнаб». 

Тэрэнэй бэлиг «Хоёр дуран» (1946) гэжэ шүлэгүүдэйнь түрүүшын суглуулбарида ялас гэжэ харагдаад, «Зүрхэнэй сохидол» (1959), «Наран-хада» («Советский писатель», 1967), «Һара, шамайе далланаб» (1967) «Гараа һарбайгыш, хүн» (1970), «Үе сагай гуурһаар» (1971), «Манай басаган» (1972), «Шүрэ бугааг» (1975) гэжэ шүлэгэй номууд болон поэмэнүүд доторнь хүсэндөө орожо задараа һэн. «Залуу гварди» хэблэлээр гараһан «Байгалай басаган», зүблэлтэ засаг тогтоон бэхижүүлхэ хэрэгтэ буряад эхэнэрнүүдэй хабаадалсаһан тухай «Шулуунууд дуулана» (1968), СССР-эй Дээдэ Зүблэлэй депутат байһан, манай үеын геройнуудай нэгэн болохо Хориин хонишон Зоя Жамсаранова тухай «Манай басаган» гэжэ буряад эхэнэрэй хуби заяан тухай гурбан поэмэ бэшэһэн. 

Цырен-Дулма Дондокова үхибүүдтэ зорюулһан олон ном бэшэһэн юм. «Майн сэсэгүүд» (1961), «Наран тээшэ» (1968), «Шарлуухай» (1974) гэжэ суглуулбаринуудаа, «Би- Наран Шарлуухайб» (1980) гэжэ шүлэгөөр бэшэһэн туужаяа багашуулда зорюулһан, хүүгэдэй сэсэрлигэй хүмүүжэмэлнүүдтэ туһаламжа болохо ном хэблэлдэ бэлдэлсэһэн байна. Уран бэлигтэ һурагшадай республикын заншалта олимпиада үнгэргэлсэжэ, эдир бэшэгшэдтэ ехэ туһа хүргэжэ ябаа. 

Ф.С. Сахировтай хамта «Дабһанай амтан», «Ехэ хонхо» гэжэ хоёр зүжэг бэшэжэ, X. Намсараевай нэрэмжэтэ Буряад драмын академическэ театрта табигданхай. 

Ц-Д. Дондокова — Буряадай АССР-эй Гүрэнэй шангай лауреат (1975), Буряадай арадай поэт (1981), Ород Уласай соёлой габъяата хүдэлмэрилэгшэ, «Хүндэлэлэй тэмдэг», «Хани барисаанай» орденуудаар шагнагданхай.

## Мүн үзэхэ
* Дондогой Цэрэндулма

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Категори:Буряадай ирагуу найрагша
Новосибирск

**Новосибирск** (, «Сибириин шэнэ хото») — Орос уласта Новосибирскын можын түб, 1,523,801 сая хүнтэй, уласайнгаа гурбадахи томо хото юм.

Сибириин холбооной тойрог, Новосибирскын можо ба Новосибирскын аймагай засаг захиргаанай түб юм. Сибириин эгээн томо хото. Наймаанай, аралжаанай, соёлой, ажаүйлэдбэриин, тээбэриин ба эрдэм ухаанай түб.

1893 ондо байгуулһан, 1903 ондо хото болоһон байна. Хото Новосибирскын УСС-яар байгуулһан уһан сангай эрье хүбөө дээрэ байрлана.

## Зүүлтэ

Категори:Новосибирскын можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Екатеринбург

**Екатеринбург** () — Оросой холбоото уласай Свердловскын можын засаг захиргаанай түб хото юм. Екатеринбург хото болбол Ураалай холбооной тойрогой түб. ОХУ-ай дүрбэдэхи эгээн хүн олонтой хото; хүн зониинь 2015 оной байдалаар 1 428 042.

Хото 1723 ондо Орос хаан Пётрын зарлигаар байгуулагдаһан. "Азиин сонхошье" гэжэ нэрлэгдэнхэй.

Оросой ажаүйлэдбэриин түбүүдэй нэгэ Екатеринбургта түмэрлиг болбосоруулха, багажа, хэблэлэй, хүнһэнэй үйлэдбэринүүд бии.,

Категори:Свердловскын можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Джордж Вашингтон

**Джордж Вашингтон** (, 1732 оной 2 һарын 22 — 1799 оной 12 һарын 14), Америкын Нэгэдэһэн Уласай улас түрын ажал ябуулагша, жанжан; Америкын тусгаар тогтонолой түлөөхи дайнай (1775-83) үеын колонистуудай сэрэгэй командалагша түрүүшын юрэнхылэгшэ юм. АНУ-ай Үндэһэн Хуулиие бэшэһэн конвендэй (1787) түрүүлэгшэ гэшүүн. Европын гүрэнүүдэй хоорондохи үрдилдөөндэ Америкын нейтралитет байдалые дэмжэбэ. Гурбадахяа АНУ-ай юрэнхылэгшэ гурбадахяа ажалуулхаяа арсаба.

## Намтар
Вашингтон 1732 оной 2 һарын 22-до АНУ-ай Вирджини можодо түрөө һэн. Тэдэнэйхи Вирджинида богоолой таряалангай ажахы эрхэлэн, һүүлдэ баһа уурхайн ажалда оролсожо байгаа. Вашингтонойхи дунда зэргын һорболжото айл байба. Тэрэнэй эсэгэ Августин Вашингтон болон эхэ Мэри Болл Вашингтон бүлэ Англиһаа гаралтай ажа.

Вашингтон бага наһанай ехэнхи сагаа Стаффордтахи Ферри фермада үнгэрһэн болоо. Эсэгэ Августин тэрэниие 11 наһатайда наһа баража, 14 наһатай томо аха Лоурэнс абынгаа ажалые хүлеэн абаа. Лоурэнс эсэгынгээ үб хүрэнгын ехэнхиие залгамжалан абаһан ба таряалангай газараа Маунт Вернон гэжэ нэрлэһэн байна. Вашингтон Фэрри фермаяа үб залгамжалаа һэн. Вашингтон, Лоурэнс хоёр нэгэ эсэгэтэйшье өөр өөр эхын хүүгэдүүд байгаа. Томо ахань гэрлэһэн болон хадам аба болохо Гүн Фэйрфакс Вашингтоной зан түлэб бүрдэхэдэ нүлөө үзүүлһэн гэдэг. 

Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Леопард

**Леопард** гү, али **соохор эрбэс** мяхаша амитан юм. Энэ бол эрбэсһээ бага аад. тэрээндэ ороходоо холо солбон ба мүн тэрээнь шэнги хүсэтэй амитан. Модондо гаража хэбтээд, тэндэһээ амитаниие дээрэһээ үсэржэ буудаг. 

Категори:Миисгэйхин
Тоти

**Тотинууд** бол үрэ эдедэг шубууд юм. Хүсэтэй баримгай хүлнүүд ба дэгээ шэнги хотирһон хушуугаа аша туһаар ехэ солбоноор модоной мүшэр салаада асалдан абирдаг. Хошуугаараа бэлэхэнээр һамарнуудые, хатуу үрэһэнүүдые бала хазажархидаг.

Категори:Шубууд
Сан-Паулу

**Сан-Паулу** (São Paulo) бол Бразилай зүүн урда хэһэгтэ байрладаг хото, Сан-Паулу можын засаг захиргаанай түб мүн. Бразилай эгээн томо хото ба эдэй засагай түб юм. 11,3 сая хүнтэй (2011); ехэ Сан-Паулу бөөгнэрэлынь (агломераци) 20 сая ажаһуугшадтай. Ондоогоор хэлэбэл Гуарульюс, Сан-Бернарду-ду-Кампу мэтын дүшэн һуурин газарые багтааһан Сан-Паулу хотын бөөгнэрэлдэ 19,889,559 хүн амидаржа байгаа Америкэ түбидэ Мехико хотын дараа, дэлхэйн эхинэй 10-та багтахыса тоо юм.

Тээбэриин уулзабари. Уласхороондын ниидэхэ онгосын буудалтай. Түмэрлиг ба металл эдлэл үйлэдбэри, янза бүриин машина бүтээлгэ, хүнһэнэй болбосоруулха үйлэдбэри (һүн, мяханай консерв, гурил тээрмэдэлгэ, тоһон), тамхиин, хүнгэн, саарһанай, мебелиин үйлэдбэри г.м. Кофегэй заха зээли. Метрополитентай. 13 дээдэ һургуули оршом. 1554 ондо байгуулһан, XVI-XVIII зуунда кофегэй таряалангуудай түб. 1822 ондо Сан-Паулуда Бразилай тусгаар тогтониһон.

## Зүүлтэ

Категори:Бразил
Доодо Новгород

**Доодо Новгород** (, 1932—1990 оной хоорондо — **Горький** гэжэ нэрэтэй), Оросой холбоото уласай хото, Доодо Новгородой можын түб, Ока мүрэн Эжэл мүрэндэ шудхан ородог үзүүртэхи оршоно. Томо мүрэнэй порт, түмэр замай уулзабари. 1 259 мянган ажаһуугшадтай (2010). Машина бүтээлгын ба түмэрлигэй үйлэдбэриин томо түб (ажаүйлэдбэри: автомашина бүтээлгэ «ГАЗ», машина бүтээлгэ, станок бүтээлгэ, «Металлист»; «Красное Сормово», «Двигатель революции» дизелиин үйлэдбэри, агаарай тээбэриин үйлэдбэри, харилсаа холбооной тоног түхеэрэмжын үйлэдбэри, телевизорой үйлэдбэри). Заһажа хэхэ хара ба үнгэтэ түмэрлигэй үйлэдбэри, химиин ба газарай тоһоной химиин, хими-эм зүйн, модон болбосоруулгын, барилгын хэрэгсэлэй, хүнэһэнэй ба хүнгэн ажаүйлэдбэриин үйлэдбэринүүд. Метрополитен (1985 онһоо). 9 дээдэ һургуулитай. 5 театрнууд. Уран һайханай, Максим Горький нэрэмжэтэ, Добролюбов нэрэмжэтэ музейнууд. Түүхэ ба уран барилгын дархан саазатай газар.

Доодо Новгород 1221 ондо байгуулагдаһан. 1341-92 ондо Доодо Новгород-Суздалиин гүнлигэй ниислэл. XIX-XX зуунда Доодо Новгород Орос гүрэнэй һанхүү-наймаанай эгээн томо түб (тэрэнэй дотор, дэлхэйн үрэ таряанай наймаанай түб). 1817—1917, 1922-30 ба 1990 онһоо жэл бүриин Доодо Новгородой яармагтай. Кремль ордонтой (XVI-XVII зуун), Печерэй хиид (XVII зуун), Смоленскын (XVII зуунай эсэс) ба Рождествын (XVIII зуун) церковь сүмэнүүд.

Категори:Доодо Новгородой можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Самара

**Самара** (, 1935—1991 оной хоорондо — **Куйбышев** гэжэ нэрэтэй), Оросой холбоото уласай хото, Самарын можын түб мүн. Эжэл мүрэндэ Самара мүрэн шудхажа ородог сэгтэхи томо боомто порт юм. 1 165 мянган (2010) хүнтэй саятан, уласайнгаа зургаадугаар томо хото. Машина бүтээлгын ба түмэрлиг (агаарай ба сансарын тээбэриин техника, газар тоһоной тоног түхеэрэмжэ, хүдэлүүр бүтээлгэ, радиоэлектроника, багажа хэрэгсэлэй бүтээлгэ); подшипнигай, автотракторой сахим багажа хэрэгсэлэй, ниидэхэ онгосын багажа хэрэгсэлэй, электротехникын үйлэдбэринүүд; газарай тоһон болбосоруулха ба газар тоһон-химиин, химиин, түмэрлигэй, хүнэһэнэй (мяхан ба өөхэнэй комбинадууд, «Россия» шоколадай фабрика, пивын үйлэдбэри), хүнгэн ажаүйлэдбэри. 10 станцитай метрополитен (1987 онһоо). 10 дээдэ һургуулинууд, 4 театрнууд (энэ тоодо Опера ба баледэй театр), 5 музейнууд (энэ тоодо уран һайханай ба нютаг зүйн). 1586 ондо бэхилэлтээр байгуулагдаһан. XIX зуунда талханай, өөхэнэй, арһанай наймаанай шухала түб.

Категори:Самарын можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Омск

**Омск** (), Оросой холбоото уласай хото, Омскын можын засаг захиргаанай түб, Эрчис мүрэндэ Омь мүрэн шудхажа ородог үзүүртэхи томохон боомто (порт) юм. Түмэр замай узуулбари. 1 154 мянган ажаһуугшадтай (2010). Машина бүтээлгэ (хүдөө ажахын машина, сахилгаан хэрэгсэл, г.м.), хүнгэн, хүнэһэнэй, модо болбосоруулха ажаүйлэдбэритэй. 10 дээдэ һургуулитай (энэ тоодо Омскын гүрэнэй ехэ һургуули), 4 театртай, түүхын ба удха зохеолой, уран һайханай музей. 1716 ондо байгуулагдаһан; 1782 он хүрэтэр — Омскын бэхилэлтэ (Омский острог), 1782-97 ба 1804 онһоо хото болоһон.

Категори:Омскын можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Казань

**Казань** (татараар *Qazan, Казан*, ), Оросой холбоото уласай хото, Татарстан Уласай ниислэл, Эжэл мүрэндэ Казанка мүрэн шудхажа ородог үзүүртэхи томо боомто (порт). Томо мүрэнэй боомто, түмэр замай уулзабари. Машина бүтээлгын (агаарай тоног түхеэрэмжэ бүтээлгэ, хүдэлүүр бүтээлгэ, «Теплоконтроль», вакуумай техника бүтээлгэ; компрессорой ба сахим тоолохо машинын үйлэдбэри) ба түмэрлигэй, химиин, газарай тоһоной химиин томо түб («Органический синтез», «Тасма», химиин-эм зүйн үйлэдбэри; синтетик каучугай ба байдалай химиин үйлэдбэри), хүнгэн (арһанай), хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. 11 дээдэ һургуули (энэ тоодо Казаниин гүрэнэй ехэ һургуули, Казаниин гүрэнэй консерватори), 6 театрнууд (энэ тоодо Опера ба баледэй театр), 8 музейнууд (энэ тоодо Татарстан Уласай, уран һайханай, Горький нэрэмжэтэ музей). XIII зуунай һүүлшын хахадта байгуулагдаһан, 1438-1552 ондо Казаниин ханлигай ниислэл хото. XVI-XVIII зуунай дурасхалта кремль ордонтой, энэ тоодо Сююмбеки самхаг (XVI һүүл-XVIII эхин). Петропавлын сүмэ (XVIII зуун), Марджани мечеть (XVIII зуун), Казаниин ехэ һургуулиин комплекс (XIX зуун, классицизм).

Категори:Татарстан
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Челябинск

**Челябинск** (, ), Оросой холбоото уласай Челябинскын можын ниислэл хото, Орос гүрэнэй шухала түб. Урда Ураал уулын зүүн талада, Миасс мүрэнэй эрьедэ байрлана. Түмэр замай узуулбари. 1 183 мянган хүн зонтой (2015). Сахилгаан түмэрлигэй, түмэрлигэй комбинадууд; абразив, «С. Орджоникидзе нэрэмжэтэ үйлэдбэри» (станок бүтээлгэ) ажаүйлэдбэри. Тракторай ба тракторай агрегадай үйлэдбэри, хоолой, радио, «Теплоприбор», часын, электролидай, сайрай, замай машинын үйлэдбэри. Химиин, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэриин үйлэдбэри. Гүрэнэй аймагай сахилгаанай станцитай. 7 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Челябинскын гүрэнэй ехэ һургуули), 4 театрнууд. Нютаг тухай музей, уран зурагай галерей. 1736 ондо бэлхэлэлтээр байгуулагдаһан, 1743 онһоо хото болобо.

Категори:Челябинскын можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Дондохи Ростов

**Дондохи Ростов** (), Оросой холбоото уласай Ростовой можын засаг захиргаанай түб, Дон мүрэндэхи томо боомто (Азовой тэнгистэ шудхажа оролгоһоо 46 км). Түмэр замай узуулбари. 1 115 мянган ажаһуугшадтай (2015). Машина бүтээлгэ, энэ тоодо хүдөө ажахы ("Ростсельмаш" гэхэ мэтэ), станок ба хэрэгсэл бүтээлгэ, агаарай, сахилгаанай техника бүтээлгэ, радиосахилгаанай ажаүйлэдбэри, химиин, хүнгэн (арһанай, гуталай), хүнэһэнэй (консерв, тамхиин, г.м.), модо болбосоруулха ажаүйлэдбэри. 9 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Урда холбооной ехэ һургуули, Ростовой гүрэнэй консерватори), 4 театрнууд. Нютаг тухай ба уран һайханай музейнууд. 1749 ондо Темернигэй гаали () ба боомто нэрээр байгуулагдаһан, 1761 ондо Ростовой Дмитрий нэрэмжээр Ростов нэрэтэй бэхилэлтэ барижа эхилһэн.,

## Зурагууд

Railway Bridge Rostov.jpg|Һүнидөө
Palace of culture Rostselmash Rostov on Don.jpg|«Ростсельмаш» соелой ордон
Sobor and Monument Dmitry Rostovsky Rostov on Don.jpg|Ростовой кафедрын собор сүмэ


Категори:Ростовой можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Уфа

**Уфа** (, ), Оросой холбоото уласай Башкортостан Уласай ниислэл хото, Белой мүрэндэ Уфа мүрэн шудхажа ородог үзүүртэхи хүлэг онгосын зогсоол. Түмэр замай станци. 1 106 мянган ажаһуугшадтай (2015). Газарай тоһон болбосоруулха, химиин ба газарай тоһоной химиин, түмэрлигэй («Электроаппарат», «Металлист» хүдэлүүр бүтээлгын үйлэдбэриин холбоо; машина бүтээлгын, утаһанай, сахилган дэнлүү, уула уурхайн тоног түхеэрэмжын үйлэдбэри), модо болбосоруулха, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. Барилгын материалай бүтээлгэ. 7 дээдэ һургуулитай (энэ тоодо Башкир гүрэнэй ехэ һургуули), Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин эрдэмэй түб. 5 театрнууд (энэ тоодо Опера ба баледэй театрé). Түүхэ-нютагай, геологиин, уран һайханай, уран барилгын ба этнографиин музейнууд. С. Т. Аксаковай, М. Гафуриин гэр-музейнууд. 1574 ондо байгуулагдаһан, 1586 ондо хото болоһон.

Категори:Башкортостан
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Волгоград

**Волгоград** ( 1925 он хүрэтэр — **Царицын**, 1961 он хүрэтэр — **Сталинград**), Оросой холбоото уласай
герой хото, Волгоградай можын засаг захиргаанай түб мүн. Эжэл мүрэндэхи томохон боомто (порт), В. И. Ленин нэрэмжэтэ Эжэл-Доной онгосын һубагай (Волго-Донской канал) эхин сэг юм. Түмэр замай узуулбари. 1 017 мянган ажаһуугшадтай (2015). 

Тус хотодо хүгжөөһэн ажаүйлэдбэри юуб гэхэдэ, машина бүтээлгэ («Волгоградский тракторный завод», «Баррикады» г.м. үйлэдбэриин холбоо) ба металл эдлэл үйлэдбэри: хара түмэрлиг («Красный Октябрь» г.м. үйлэдбэри) ба үнгэтэ түмэрлиг, химиин ба газар тоһоной химиин, модо болбосоруулха, барилгын материалай, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. Волгоградай хажууда Эжэл мүрэнэй (Волгоградай) Уһан сахилгаан станци оршодог. 7 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Волгоградай гүрэнэй ехэ һургуули), 5 театрнууд. Музейнууд (Мамайн обоодохи «Сталинградай байлдаанай геройн түлөө» дурасхал, хамгаалгын, нютаг тухай, уран һайханай музей). 

1589 ондо байгуулагданхай, 1615 онһоо мүнөө байрада байрлана. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ шахуу тон хүсэдөөр усадхагдаһан, генплан (1945) дахуу һэргээбэ.

## Зурагууд

All Saints Church, Mamayev Kurgan.jpg|Мамайн обоогой сүмэ
Evening Volgograd.jpg|Оройн тойм
Kazanskiy Sobor.jpg|Казаниин собор сүмэ


## Зүүлтэ

Категори:Волгоградай можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Пермь

**Пермь** (, 1940—1957 оной хоорондо — **Молотов** гэжэ нэрэтэй), Оросой холбоото уласай хото, Пермь хизаарай түб мүн. Кама мүрэндэхи боомто юм. 1 036 мянган (2010) хүнтэй саятан, уласайнгаа арбан гурбадахи томо хото. Машина бүтээлгэ (3 томо машина бүтээхэ үйлэдбэри, уула уурхайн машина бүтээлгын үйлэдбэри, онгосо бүтээлгэ, сахилгаан техника, хүдэлүүр бүтээлгэ), газар тоһон-химиин, химиин, газарай тоһон болбосоруулха, модо болбосоруулха, хэблэхэ ажаүйлэдбэри. Камын Уһан сахилгаан станци. Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин Пермиин эрдэмэй түб. 7 дээдэ һургуули (энэ тоодо Пермиин гүрэнэй ехэ һургуули), 4 театрнууд (энэ тоодо Опера ба баледэй театр). Пермиин уран һайханай галерей, Пермиин хизаарай нютаг ороноо шэнжэлэлгын музей. XVII зуун турша мэдэгдэнхэй, 1723 ондо үйлэдбэриин һуурин, 1781 ондо хото болобо.

Категори:Пермиин хизаар
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Воронеж

**Воронеж** (), Оросой холбоото уласай хото, Воронежэй можын түб мүн. Воронеж мүрэнэй эрьедэ байрлана. 1 023 мянган (2015) хүнтэй. 

Тус хотодо машина бүтээлгэ (станок, ниидэхэ онгосо, эскаватор, радио сахилгаан ажаүйлэдбэриин бүтээгдэхүүн г.м.), химиин, хими-эм зүйн, модо болбосоруулха, хүнгэн ба хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри хүгжөөһэн байна. 

Тус хотодо 37 дээдэ һургуули (энэ тоодо Воронежэй гүрэнэй ехэ һургуули), дүрбэн театрнууд бии. Хотодо байдаг музейнүүд: уран һайханай музей, нютаг ороноо шэнжэлгын музей, уран зурагай музей; И. С. Никитинэй ба А. В. Кольцовой гэр-музей. Воронеж хото бол И. А. Бунинай, А. П. Платоновой тоонто нютаг мүн. 

Воронеж хото 1586 ондо бэхилэлтээр байгуулагданхай. 1590 ондо черкесүүдэй һандаргаһан байгаашье һаа, 1594 дахин һэргээжэ, 2012 ондо Оросой 15-дахи саятан хото болобо.

## Зурагууд

Благовещенский кафедральный собор.jpg|Благовещениин собор сүмэ
%D0%92%D0%BE%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D0%BB_%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%B6-1.jpg|Воронеж I үртөө
%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82_%D0%B2_%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5_2009.JPG|Чернавскиин хүүргэ


## Зүүлтэ

Категори:Воронежэй можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Саратов

**Саратов** (, татараар *Сарытау*), Оросой холбоото уласай хото, Саратовой можын засаг захиргаанай түб. Эжэл мүрэндэхи Волгоградай уһанай сангай зүүн эрье дээрэ, Волгоградһаа 389 км зайда, Самараһаа 442 км зайда, Москваһаа зүүн урда тээ 858 км зайда оршодог боомто мүн. 

2017 оной байдалаар, 845 мянган хүнтэй. 

Саратов хадаа олон тооной ажаүйлдбэриин, соёлой, болбосоролой байгуулгануудтай олон талата түб юм.
Машина бүтээлгэ (станок, дизель хүдэлүүр, эршэм хүсэнэй машина, сахилгаан термик тоног түхеэрэмжэ, подшипнигай бүтээлгэ г.м.), газар тоһон болбосоруулха, химиин, модо болбосоруулха, хүнгэн ба хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри; техник шэлын үйлэдбэри. 

Саратов хотодо арбан гаруй дээдэ һургуули (энэ тоодо Саратовой гүрэнэй ехэ һургуули), 4 театрнууд бии. Музейнууд: нютаг ороноо шэнжэлгын, А. Н. Радищевэй нэрэмжэтэ уран зурагай музей; К. А. Фединэй, Н. Г. Чернышевскийн гэр-музей. Ондоо суурхаһан юумэнүүдэй дунда Троицын сүмэ (XVII зуун), XIX зуунай эхин хахадай эрхэтэн болон гэрэй байранууд байдаг.

Алтан ордоной хото байһан газарта 1590 ондо I Фёдор Иоанновичэй хааншалгын үедэ Орос уласай зүүн урда хилын бэхилэлтээр байгуулагданхай, 1780 ондо хото болобо.

## Зүүлтэ

Категори:Саратовой можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Краснодар

**Краснодар** (, 1920 он хүрэтэр — **Екатеринодар**), Оросой холбоото уласай Краснодарай хизаарай засаг захиргаанай түб, Орос гүрэнэй урда хэһэгэй шухала түб. Кубань мүрэнэй зүүн эрьедэ байрлана. Хара ба Азовoй тэнгисһээ 120—150 км зайда, Москва хотоһоо 1340 км зайда оршодог. Түмэр замай узуулбари. 1 154 885 хүн зонтой (2025). Машина бүтээлгэ (станок, радио- ба хэмжэхэ тоног түхеэрэмжэ, компрессор, хүдөө ажахын тоног түхеэрэмжэ г.м.), газар тоһон болбосоруулха, химиин, модо болбосоруулха, хүнгэн (хүбэн саарһанай, һамнаһан нооһон даабуунай, арһанай үйлэдбэри г.м.) ба хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри; витамин ба биохимиин эм бүтээлгэ, шаажан-фаянсын үйлэдбэри. 6 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Кубаниин гүрэнэй ехэ һургуули), 3 театрнууд. Түүхын ба археологиин музей, уран зурагай музей. 1793 ондо бэхилэлтээр байгуулагдаһан, 1867 онһоо хото болобо.

## Зүүлтэ


Категори:Краснодарай хизаар
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Тольятти

**Тольятти** (, ; 1964 он хүрэтэр — **Ставрополь**), Оросой холбоото уласай Самарын можын Ставрополиин аймагай засаг захиргаанай түб мүн. Эжэл мүрэнэй баруун эрьедэ (Куйбышевэй уһан сан) Жигули үндэрлиг хажууда, Самара хотоһоо дээшэ 70 км зайда оршодог. Түмэр замай станци. 700 мянган хүн зонтой. Машина бүтээлгэ ба түмэрлиг (шухала үйлэдбэринь «Автоваз» Хуби ниилүүлһэн бүлгэм), трансформатор бүтээлгэ, онгосо заһаха ба механик үйлэдбэри; химиин ажаүйлэдбэри, минерал үтэгжүүлгэ, синтетик каучук, г.м. Тольяттиин гүрэнэй ехэ һургуули ба олон һалбаринууд. 3 театрнууд. Нютаг шэнжэлгын музей, уран зурагай музей. 1737 ондо бэлхэлэлтээр байгуулагдаһан, 1780 онһоо хото болобо. Эжэл мүрэнэй (Куйбышевэй) Уһан сахилгаан станци барихада үер газарта байһан ушар шэнэ байрлалга руу асарагдаба. Пальмиро Тольяттиин нэрэмжээр нэрлэгдэнхэй.

Категори:Самарын можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Ижевск

**Ижевск** (удмуртаар *Иж, Ижкар*, ; 1984—1987 оной хоорондо — **Устинов** нэрэтэй), Оросой холбоото уласай хото, Удмурти Уласай ниислэл, Иж мүрэн Кама мүрэндэ шудхажа ородог үзүүрһөө 40 км зайда оршоно. Түмэр замай уулзабари. 642 мянган ажаһуугшадтай (2015). Машина бүтээлгэ ба металл эдлэл үйлэдбэри, энэ тоодо «Ижмаш» үйлэдбэриин холбоо (автомашина, мотоцикл, агнууриин буу, станок гэхэ мэтэ), «Ижнефтемаш» үйлэдбэри, радиоүйлэдбэри, «Ижсталь» үйлэдбэриин холбоо гэхэ мэтэ. Хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. 4 дээдэ һургуули (энэ тоодо Удмуртиин гүрэнэй ехэ һургуули), 4 театрнууд, музейнууд: уран һайханай, нютаг орон шэнжэлгын музей. 1760 ондо *Ижевский Завод* нэрэтэй үйлэдбэриин һууряар байгуулагданхай, 1918 ондо хото болонхой. 1921 онһоо хойшо Вотяк автономито тойрогой (1932 онһоо Удмуртын АТ, 1934 онһоо Удмуртын АССР) засаг захиргаанай түб. 

Категори:Удмурти
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Ульяновск

**Ульяновск** (; 1780 онһоо 1924 он хүрэтэр — **Симбирск**), Оросой холбоото уласай Ульяновскын можын засаг захиргаанай түб мүн. Эжэл (Куйбышевэй уһан сан) ба Сивяга мүрэнэй эрьедэ, Москва хотоһоо зүүн урда тиишэ 890 км зайда оршодог. Түмэр замай уулзабари. 619 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ ба түмэрлиг (агаарай онгосо ба ажаүйлэдбэриин согсо, «АвтоУАЗ» үйлэдбэриин холбоо; машина бүтээхэ, хүдэлүүр, хүнды ба тусхай станок, «Контактор», г.м. үйлэдбэринүүд), барилгын материал, химиин, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. 3 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Ульяновскын гүрэнэй ехэ һургуули), 2 театрнууд. Нютаг шэнжэлгын, уран зурагай ба И. А. Гончаровой түүхын-дурасхалай музей, «Владимир Ильич Ленинэй тоонто нютаг» түүхын-дурасхалай дархан саазатай газар. 1648 ондо *Синбирск* нэрэтэй бэлхэлэлтээр байгуулагдаһан, 1648 онһоо хото болобо. Владимир Ильич Ульяновой (Ленин) нэрэмжээр нэрлэгдэнхэй.

Категори:Ульяновскын можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Барнаул

**Барнаул** (), Оросой холбоото уласай хото, Алтайн хизаарай засаг захиргаанай түб, Обь мүрэндэ хүлэг онгосын зогсоол. Түмэр замай уулзабари. 635 мянган ажаһуугшадтай (2015). Машина бүтээлгэ (хүдэлүүр, тогоон, механик хэблэл, тээбэриин машина бүтээлгын үйлэдбэри), химиин, хүнгэн (хүбэн саарһанай, меланжын комбинадууд), хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. 6 дээдэ һургуули (энэ тоодо Алтайн гүрэнэй ехэ һургуули), 4 театрнууд. Уран зурагай ба хэрэглээнэй уралигай музей. 1730 ондо байгуулагданхай, 1771 ондо хото болонхой.
## Холбооһон
* Барнаул
Категори:Алтайн хизаар
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Тюмень

**Тюмень** (), Оросой холбоото уласай Тюмениин можын засаг захиргаанай түб, Тура мүрэндэхи боомто. Москва хотоһоо зүүн тиишэ 2163 км зайда оршодог. Түмэр замай уулзабари. 697 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ ба түмэрлиг (онгосо бүтээхэ, тоног түгөөрэмжэ бүтээхэ, станок бүтээхэ, «Нефтемаш» г.м. үйлэдбэринүүд) модо болбосоруулха, химиин, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. Тюмень хотодо газар тоһоной хоолойнууд хүндэлэн гарана. 5 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Тюмениин гүрэнэй ехэ һургуули), 2 театрнууд. 1586 ондо Сибирьтэ ородуудай байгуулагдаһан эгээн түрүүшын хото. 1581 ондо Ермагай абажа усадхаһан Цымғы-тора нэрэтэй татар хотын (XIV зуунһаа мэдэгдэнхэй) байрада оршоно. Сибирьтэ ородой колонизациин түб.

Категори:Тюмениин можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Владивосток

**Владивосток** (), Оросой холбоото уласай Далай шадар хизаарай засаг захиргаанай түб. Номгон далайн Алтан Эбэр буланда байрладаг. Түмэр замаар Москва хотоһоо зүүн тиишэ 9288 км зайда оршодог. Түмэр замай уулзабари. 605 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ, энэ тоодо онгосо бүтээлгэ ба заһалга, загаһа барилгын, модо болбосоруулха ажаүйлэдбэриин тоног түгөөрэмжэ бүтээлгэ. Хүнгэн, хүнэһэнэй, барилгын материалай ажаүйлэдбэри. Владивосток бол загаһа ба ондоо далай тэнгисһээ абаһан хүнэһэнэй зүйл барилгын бааза. Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин Алас Дурнын таһаг, 8 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Алас Дурнын холбооной ехэ һургуули), 3 театрнууд. 3 музейнууд, энэ тоодо уран зурагай галерей. 1860 ондо байгуулагданхай, 1880 онһоо хойшо хото болоһон.

Категори:Далай шадар хизаар
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд