open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уһагүй арал

**Уһагүй арал** — Байгал далайн Нарин далай хоолой соохи эгээн томо арал юм.
Маша жуунагар хэлбэритэй, утань — 2,9 км, үргэниинь — 0,6 км хүрэнэ. Хүн зонгүй. Ойхон аралай Шара-Шулуун хушуу ба Хурмин булангай хоорондо байрлана. 2005 ондо тус арал дээрэ Трома Нагмо дангинын субарга баригдаһан байгаа.


File:Ogoy North 1600x1200.JPG | Уһагүй аралай хойто тала
File:Ogoy Stupa 2 1600x1200.JPG | Субарга
File:Ogoy South 1600x1200.jpg | Уһагүй аралай урда тала


Категори:Байгал
Категори:Ойхоной аймаг
Боди мүрэй зэргын тунгаамал алтан

**Боди мүрэй зэргын тунгаамал алтан** () гү, али **Ламрим Сэршүнма** () гээшэ Богдо Зонхобын Тобшо Ламримда III-дугаар Далай Лама Соном Жамсогой бэшэһэн тайлбарилга юм. Тус һургаалые III-дугаар Далай Лама Монголой Алтан хаанда болон бүхы монголшуудта буддын шажан үргэн дэлхэй дээрэ дэлгэрүүлхын түлөө бэлэглээ.

Категори:Далай Лама
Категори:Буддын шажан
Үрэмшэ

**Үрэмшэ** () — Хитад Уласай Синьцзян 
аймагай харьяата аймагай зэргэтэй хото юм.

Хитадай Тан улас 648 ондо мүнөөгэй Үрэмшэ хотоһоо урагша 10 км Лунтай (輪台) хотые байгуулһаншье, энэ хото мүнөөгэй Үрэмшэ хотые үндэһэлһэн он бэшэ юм. 1954 оной 2 һарын 1-ндэ хотые «һайхан бэлшээри, үлэмжэ» гэһэн удхатай монгол үгээр нэрлэбэ. Хотын хойто талада Тэнгэри уулын һалбар Богдо уула бии.

## Зүүлтэ

Категори:Уйгар
Категори:Хитадай хотонууд
Майя соёл

**Майя** гээшэ манай эринэй I-дүгээр мянган жэлдэ зуун-урда Мексикын, Һондурасай, Гватемалын нютаг дэбисхэртэ бии болоһон хото уласууд юм. Майя соёл дүрсэ үзэг бэшэгтэй, ордоной ба сүмын уран барилгаар алдартай. IX-X зуун жэлдэ тольтекуудай эзэмдэһэн һүүлдэ улас гүрэнэй түб Чичен-Ица хото боложо, 12 зуун жэлэй һүүлдэ ниислэлынь Майяпан хото байгаа. XVI зуун жэлдэ майя соёл Испаниин дээрмэшэ эзэмдэгшэдэй усадхагдаба. 100 үлүү хотонуудай үлэгдэлнүүд үлөө, эдэ дунда эгээн томо - Чичен-Ица, Копан, Майяпан, Ушмаль, Тикаль.
Алтан улас

**Алтан улас** — гээшэ мүнөөгэй Зүүн-Хойто Хитадта ажаһууһан зүршэдэй байгуулһан улас гүрэн (1115—1234). Тус улас Хидан уласай харьяатан байһан зүршэдэй хидануудта эсэргүүсэлэй үрэ дүндэ бии болобо. 1125 ондо Алтан улас хидан Ляо уласые усадхажа эзэмдэбэ. 1125—27 оной хоорондо хитад Хойто Сун уласта эсэргүү дайлажа, Кайфынгые багтааһан Хойто Хитадай ехэнхи хубиие эзэлээ. Алтан уласай сэрэгүүд Хүхэ мүрэн хүрөө. 1139 ондо Алтан улас хитад Урда Сун уласые өөрын харьяата болгожо эбтээ оробо. XII зуун жэлдэ Алтан улас Зүүн-Хойто ба Хойто Хитадые, Үбэр Монголые багтааһан Зүүн Азиин эгээн хүсэтэй улас болоо. Хитадһаа (Урда Сун) гадна тангуд Баруун Ся болон Солонгос Корё уласууд Алтан уласай харьяатад байгаа. 1234 ондо Ехэ Монгол Уласай усадхагдаһан байгаа.

## Зүүлтэ

Категори:Монгол түүхэ
Категори:Хитадай түүхэ
1812 оной Эсэгэ ороноо хамгаалха дайн

**1812 оной Эсэгэ ороноо хамгаалха дайн** гээшэ Наполеондо эсэргүү Оросой дайн. Орос-Франци хоорондо эдэй засагай болон уласай түрын бодолгын арсалдаан болоһон, Орос гүрэн Түбиин бүһэлэлгэдэ хабаадалсахаяа арсаһан ушарһаа дайн гараба.

Гол ушар ябадалнууд: 6 һарын 12 - Франциин сэрэгүүд Неман мүрэниие дабан (Эсэгэ ороноо хамгаалха дайнай эхиндэ хүсэнэй тэнсүүри: Франци - 610 шахуу мянган хүн; Орос - 240 шахуу мянган хүн); 8 һарын 4-6 - Смоленскын байлдаан, Орос хүсэнүүдые үгы болгохо урагшагүй Наполеоной туршалга; 8 һарын 8 - Михаил Илларионович Голенищев-Кутузов Оросой гол командовалагша болоно; 8 һарын 26 - Бородиногой байлдаан; 9 һарын - Филидэ сэрэгэй зүблэл, Кутузовой Москвые орхихо шиидхэбэри; Франциин сэрэгүүд Москвые эзэмдэнэ; 9 һарын 2-6 - Москвагай гал түймэр; 9-10 һара - Кутузов Тарутиногой марш-манёвр хэжэ, Москваһаа францишуудые үлдэжэ Хуушан Смоленскын харгыгаар эльгэнэ; партизан дайн болоно; 11 һарын 14-16 - Березиногой байлдаан; 11-12 һара - Франциин сэрэг мүхэнэ; 12 һарын 14 - «Ехэ армиин» үлэгдэл Оросһоо ябуулагдана.

Франциин эзэн хаан I Наполеон Роосие дайлан абажа дарлаха гэһэн ябадал хэһэн юм. 1812 оной 6 һарада Наполеон армитайгаа Россида орожо ерэбэ. Тэрэнэй тактика болбол саашаа холо оронгүйгөөр нэгэ-хоёр шанга тулалдаанай һүүлдэ бүхы Россие гартаа абахаб гэһэн байгаа. Ород зон Армиингаа гэдэргээ сухарин үгэжэ, французуудые нютаг уруугаа холо оруулхалаар булта бодожо юрэнхы дайсанда эсэргүүсэбэ. Тиин 8 һарын 26-най үдэр ород сэрэг Бородино гэжэ газарта зогсожо, француз сэрэгтэй гулалсаба. Энэ тулалсаанай һүүлдэ Наполеон Москвае абаба. Дэмы аюулһаа сэрэгээ зайлуулха
гэжэ ородой командовани Москвагаа орхижо ябашаһан байгаа. Удалгүй Наполеон Россидо мирэй дэмы дурадхал оруулба. Хооһон Москвада (хүн зониинь Москвагаа орхёод гарахадаа хоол хүнэһэн ба хубсаһа хунараа хуу абажа гараһан байгаа) үлэдэжэ аргагуй боложо, Наполеон гэдэргээ сухарихадаа, сэрэгүүдээ олонхи хубиинь ородой нютагта хуу алдаад, арай гэжэ үсөөхэн сэрэгтэйгээ хилэ нэбтэрһэн юм.

## Зүүлтэ

Категори:Ородой түүхэ
Категори:Франциин түүхэ
Германиин эзэнтэ гүрэн

**Германиин эзэнтэ гүрэн** (, албан ёһоор **Германи гүрэн** ) гээшэ 1871 онһоо 1918 оной 1 һарын 18 хүрэтэр байһан эзэнтэ гүрэн юм.

Германиин эзэнтэ гүрэнэй үндэһэлэгшэд Отто фон Бисмарк ба Һоһенцоллерн I Вильһельм. Заримда тус уласые *«Хоёрдугаар райх»* гэнэ (*«[[Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн|Нэгэдүгээр]]»* ба *«[[Нацис Германи|Гурбадугаар]] райх»* үзэхэ). Германиин эзэнтэ гүрэн 1918 ондо Ноябриин хубисхалай үрэ дүндэ үгы болобо.

Германиин эзэнтэ гүрэнэй нютаг дэбисхэр соо мүнөө үеын Германи, Франци (Эльзас ба Лотаринги), Польшо (Силези болон Пруссиин хуби), Орос (Пруссиин нүгөө хуби), Литва (Мемель) болон Бельги (*Мальмеди*, *[[Вем]]*, *[[Ойпен]]*) байрлана.

## Захиргаанай хубаари

Германиин эзэнтэ гүрэн зургаан хаанта уласуудһаа, гурбан сүлөөтэ хотонуудһаа, табан ехэ гүнтэ уласуудһаа болон гүнлигүүлдһөө бүридэһэн. Тус можонууд Холбооной уласууд гэгдэнэ (*Bundesstaaten*):
* Хаанта уласууд:
**  Прусси
**  Саксони
**  Бавари
**  Вюртемберг
* Сүлөөтэ хотонууд:
**  Һамбург
**  Любек
**  Бремен
* Ехэ гүнтэ улас:
**  Баден
**  Һессен ба Райн
**  Мекленбург-Шверин
**  Мекленбург-Стрелиц
**  Ольденбург
**  Саксен-Ваймар-Айзенах (1877 онһоо Саксони ехэ гүнтэ улас).
* Гүнтэ уласууд:
**  Анһальт
**  Брауншвайг
**  Саксен-Альтенбург
**  Саксен-Кобург-Гота
**  Саксен-Майнинген
**  Саксен-Лауэнбург
* Гүнлигүүд:
**  Вальдек
**  Липпе
**  Дүү обогой Рёйсс
**  Аха обогой Рёйсс
**  Шаумбург-Липпе
**  Шварцбург-Зондерсхаузен
**  Шварцбург-Рудольштадт

## Эзэн хаашуул
Германиин эзэнтэ гүрэндэ Германиин эзэн хаан мүн Пруссиин хаан байһан юм. 1867 онһоо 1918 он хүрэтэр, Һоһенцоллерн обог удамай гурбан хашуул байгааː
* I Вильһельм 1871 - 1888 
* III Фридрих, 1888 
* II Вильһельм, 1888 - 1918

## Зүүлтэ

Категори:Германиин түүхэ
Хэмэл оюун

**Хэмэл оюун** (**ХО**, , ) гү, али **хэмэл оюун ухаан** — гээшэ 
* оюун ухаатай машина, илангаяа оюун ухаатай компьютерэй программануудые бүтээдэг эрдэм ухаан ба технологи;
* гансал хүнэй бодолго байһан соёл, зохёолго гэхэ мэтэ үүргэ дүүргэхэ оюун ухаатай системын шэнжэ шанар, шадабари.

«Хэмэл оюун ухаан» гээшэ нэрэ томьёое Джон Маккарти 1955 ондо өөрын бүтээлдөө ашаглажа, «ухаанта машина техникэ бүтээхэ онолой болон инженерэй эрдэм ухаан» гэжэ тодорхойлоо.

## Зүүлтэ
Эбола вирусай үбшэн

**Эбола вирусай үбшэн** () гү, али **Эболагай шуһархаг халууралта** () — хурса халдабарита үбшэн, хурса ябасатай үхэлэй аюулда хүргэхэ үндэр эрсэдэлтэй вирусээр хүн болон ондоо примадуудта дамжан халдабарилдана.

Инкубациин хугаасань 1 үдэрһөө 21 үдэр хүрэтэр үргэлжэлнэ. Вирусай штаммай биологиин болон антигенэй илгаагай ушарһаа үбшэнэй хүндэрэлэй болон тархалтын үедэ үхэлэй ходо хожом илгарна.

Тус үбшэн тамиргүйдэлгэ, толгой, балсан ба гэдэһэ үбдэхэ, уруу һуулгатай боложо хурсаар эхилнэ. Һүүлдэнь хуурай ханяадан, һээжэ хадхажа үбдэхэ, бэе махабадай уһагүйжэлгэ, бөөлжэхэ, шуһархаг тууралта (50 % шахуу үбшэтэндэ), эльгэнэй болон бөөрэнэй дутал нэмэгдэнэ. 40-50 % тохёолдолдо хотодо гэдэһэ замһаа, хамарһаа, үтэрээһээ болон мүйлэһөө шуһа гарана.

## Зүүлтэ

Категори:Халдабарита үбшэн
Холерэ

**Холерэ үбшэн** (<  «һэлһэн» ба  «урдана») — *[[Vibrio cholerae]]* нянгаар дамжан халдабарилдаг гэдэһэнэй хурса сапронозой халдабари.

Категори:Халдабаритай үбшэн
Людвиг Витгенштайн

**Людвиг Йозеф Йоһанн Витгенштайн** (), Австриин философ ба ушар ухаантан, аналитик философиин үндэһэлэгшэдэй нэгэн. 1929 онһоо хойшоо Ехэ Британида ажаһуудаг. Бертран Расселэй нүхэр ба шаби. Гол номынь («Ушар ухаан-гүн ухаанай зохёол», 1921; «Ушар ухаанай шэнжэлэлгэ», 1953) «хэлэнэй ушар» тухай тайлбарилжа, хэлэнэй ба «юртэмсын» ушар ухааниие тодорхойлно. Витгенштайнай дахуу, гансал байгаалиин эрдэм ухаанай тодорхой хэлэн ушар ухаатай; ёһо суртахуунай, гоё һайханай, шажан мүргэлэй, метафизикын дүримүүд удхагүй (хэлээр зүбөөр томьёолуулжа болохогүй дээрэһээ). Гүн ухаан гээшэ хэлэниие элирхэйлдэг ажаллалга мүн. Һүүлшын үеын Витгенштайнай гол ойлгосо хадаа «хэлэнэй наадан» (үгэ ба найруулгын хэрэглэхын модельнууд, түрэлхи хэлэнэй анханай дүрсэнүүд).

## Зүүлтэ
Австри-Унгар

**Австри-Унгар**, албан ёһоор **Австри-Унгарай хаанта засаг** () гээшэ 1867 онһоо 1918 он хүрэтэр байһан Австриин эзэнтэ гүрэнэй (албан ёһоор *Райхстагта түлөөлэгдэһэн хаанта уласууд ба газарнууд* ()) болон Унгар хаанта уласай (албан ёһоор *Гэгээн Стефанай унгар титимэй газарнууд* ()) үндэһэн хуулита хуби хүнэй холбоо (нюурай уни) юм.
Тус холбоо 1867 оной Австри-Унгарай зүбшэлсэлгын үрэ дүн байгаад, 1867 оной 3 һарыни 30-да бии болобо. Австри-Унгар хоёр хаанта уласуудһаа (Австри ба Унгар) болон нэгэ автономито нютагһаа (1868 ондо Хорват-Унгар тэгшэдхэлэй үрэ дүндэ бии болоһон Унгарта багтаһан Хорвати-Славони) бүридэһэн. Һабсбургтан обогой засаглагдажа, Һабсбург эзэнтэ уласай һүүлшын шата мүн. 1867 оной шэнэшлэлэй һүүлдэ, Австриин болон Унгарай уласууд тэгшэ болоо. Гадаада хэрэгүүд болон сэрэгэй хүсэн нэгэдэһэн хиналта байгаашье һаа, улас гүрэнэй ондоо эмхи зургаанууд бүхы хоёр уласта амяараа байгаа.

Хуушан Австри-Унгарай нютаг дэбисхэр соо мүнөө үеын Австри, Босни ба Герцеговина, Унгар, Словаки, Словени, Хорвати, Чехи, Румыниин хахад шахуу хуби (Трансильвани болон Сучава можо) уласууд байрлана; зарим бишыхан нютагууд Италида (Трентино — Альто-Адидже), Польшодо (Малопольскын болон Подкарпатскын можо), Сербидэ (Воеводино автономито можо), Черногоридо (Котор хото) болон Украинада (Закарпатын, Ивано-Франкивскын, Львивэй, Тернопилиин ба Черновцын можонууд) байрлана.

## Эзэн хаашуул
Австри-Унгарын эзэнтэ гүрэндэ Австриин эзэн хаан мүн Унгарай хаан байһан юм. 1867 онһоо 1918 он хүрэтэр, Һабсбург обог удамай хоёр хашуул байгааː
* I Франц Йозеф 1867—1916
* I Карл 1916—1918

## Зүүлтэ

Категори:Австриин түүхэ
Категори:Унгарай түүхэ
Сефевиин улас

**Сефевиин улас** (, ), гээшэ 1502-1722 оной хоорондо байһан Ойрохи ба Дунда Дурнын Сефеви обог удамай улас. 
Сефевиин улас дервиш Сефевие гэжэ шажанай бүлэгэй шейхэй хүбүүн I Исмаил Сагаан Хонидой уласые болон тэрэнэй холбоотоноо диилэһэнэй  һүүлдэ байгуулһан байна. Сефевиин улас мүнөө үеын Иран, Азербайжан, Армениин нэгэ хуби, Афганистанай ехэнхи хуби, заримдаа Ирак багтааһан. 

XVI зуун жэлэй һүүл һүрэтэр Сефевиин шахуудай тулгуур түрэг азербайжан обог аймагуудай изагууртан болон сэрэгүүд (кызылбашууд) байгаа. Анхандаа Сефевиин улас түб нютаг Азербайжан байгаад, ниислэлнь — Тебриз (1555 оной хүрэтэр; 1555—1597/98 оной хоорондо — Казвин, 1597/98 онһоо — Исфахан).

Тиуль гэжэ Сафавиин уласта газар эзэмдэлгын эгээн үргэн тархаһан хэлбэри юм. Уласай албан ёһоной шажан — шиа бүлэгэй лалын шажан болоо. Татабариие өөдэнь болгохо ушар 1570—1571 ондо Гилянда, 1571—1573 ондо Тебризтэ арадай буһалгаанууд болоо.  

Сефевиин улас Осман эзэнтэ гүрэнтэй болон узбек хануудтай дайлаба. I Тахмаспын хааншалгын (1524—1576 оной хоорондо) һүүлдэ Сефевиин улас олон улас орондо задарба. Тэрэ үедэ Османай эзэнтэ гүрэн баруун хойто нютагые эзэлээд, узбег ханууд Хорасаниие эзэлээ. Улас гүрэн унаха аюулда орожо, кызылбаш, курд ба лур изагууртануудай диилэнхи хуби I Аббасай урда эрьен тойрон хүреэлжэ эхилээ. Шэнэ арми бии болгоһон ушар дээрэһээ I Аббас Азербайжан, Хорасан ба Ирагые бусаажа гүрэнөө һэргээбэ.

XVII зуун жэлдэ Сефевиин уласта дахин буһалгаан боложо, XVIII зуун жэлдэ үргэлжэбэ. 1709 ондо эсэргүүсэн бодоһон афганшууд 1722 ондо Исфаханиие абаба. II Тахмаснын үедэ (1722—1732) Осман эзэнтэ гүрэн Үбэр Кавказые ба Баруун Ираниие эзэлжэ, Орос Каспи шадар можонуудые эзэлбэ. Афганшуудта ба түрэгүүдтэ амжалтатайгаар эсэргүүсэһэн Надир жанжан 1736 ондо Сефеви обог удамые хаһагдаба.

## Зүүлтэ

Категори:Азербайжанай түүхэ
Категори:Иранай түүхэ
Категори:Иракай түүхэ
Категори:Түрэгэй түүхэ
Сагаан Хонид улас

**Сагаан Хонид улас** (, ) гээшэ Тигр мүрэнэй дээдэ талын Диярбакыр нютагта ажамидарһан түрэг-огуз угсаатанай нүүдэлшэдэй улас юм. Түрүүшынхиеэ 1340 ондо Визанитиин түүхэ бэшэг Сагаан Хонидые дурдана. 

1453—78 хааншалһан Узун-Хасанай үедэ Сагаан Хонид Хара Хонид уласые бута сохижо, Азербайжан, Армени, Баруун Иран ба Иракые эзэмдээд, 1468 ондо Тебризтэ түбтэйгөөр улас гүрэнөө байгуулба. Узун-Хасанай үедэ Сагаан Хонид уласхоорондын улас түрын бодолгодо томо үүргэ гүйсэдхэбэ. Венеци, римэй папа, Унгар Сагаан Хонид уластай 1463 ондо Османай эзэнтэ гүрэндэ эсэргүү холбоондо нэгэдэбэ. XV зуунай һүүлдэ — XVI зуунай эхиндэ Сефеви Исмаилай ударидаһан Кызылбашууд Сагаан Хонид уласые сохибо.

## Хашуул
Баянуур обогой хашуулː
* Пахлаван-бек, Сагаан Хонидой бек, XIII зуунай дунда үе
* Тур Али-бек, Пахлаван-бегэй хүбүүн, Сагаан Хонидой бек — 1348
* Фахр уд-Дин Кутлуг-бек, Тур Али-бегэй хүбүүн, Сагаан Хонидой бек 1348—1378
* Ахмад-бек, Кутлуг-бегэй хүбүүн, Сагаан Хонидой бек 1378—1403
* Фахр уд-Дин Кара Йулук Усман-бек, Ахмад-бегэй хүбүүн, Сагаан Хонидой бек 1403—1435
* Нур уд-Дин Хамза-бек, Усман-бегэй хүбүүн, Сагаан Хонидой бек 1435—1444
* Джалал уд-Дин Али-бек, Усман-бегэй хүбүүн, Сагаан Хонидой бек 1435—1438
* Муизз уд-Дин Джахангир-бек, Али-бегэй хүбүүн, Сагаан Хонидой бек 1444—1453
* Хасан Муин ул-Хилафа ва-с-Салтанэ Нусрат уд-Дин Абу Наср, Али-бегэй хүбүүн, Сагаан Хонидой бек 1453—1468, Сагаан Хонид уласай султан 1468—1478
* Абу-л-Фатх Султан Халил-хан, Узун Хасан-ханай хүбүүн, Сагаан Хонид уласай султан 1478
* Гийас ус-Салтанэ Абу-л-Музаффар Султан Якуб-хан, Узун Хасан-ханай хүбүүн, Сагаан Хонид уласай султан 1478—1490
* Абу-л-Фатх Байсункур-хан, Султан Якуб-ханай хүбүүн, Сагаан Хонид уласай султан 1490—1493
* Абу-л-Музаффар Рустам-хан, Махсуд-бегэй хүбүүн, Сагаан Хонид уласай султан 1493—1497
* Абу Наср Гёдек Ахмед-хан, Угурлу Мухаммад-бегэй хүбүүн, Сагаан Хонид уласай султан 1497 оной 5 һара—1497 оной 12 һара
* Султан Мурад-хан, Султан Якуб-ханай хүбүүн, Кумай султан, 1497—1502, Сагаан Хонид уласай султан 1502—1508
* Мухаммад хан ибн Юсуф, Юсуф-мирзын хүбүүн, Персиин султан, 1498—1500
* Абу-л-Музаффар Нур Алванд-хан, Юсуф-мирзын хүбүүн, Азербайжанай султан, 1498—1504

## Зүүлтэ

Категори:Азербайжанай түүхэ
Категори:Иранай түүхэ
Категори:Иракай түүхэ
Категори:Түрэгэй түүхэ
Хара Хонид улас

**Хара Хонид улас** (, ) гээшэ Ван нуурһаа урда тээшэ ажамидарһан бахарлу обог аймагаар ударидуулһан түрэг-огуз угсаатанай нүүдэлшэдэй улас юм. Хара Хонид угсаатан Дохолон Тэмүртэй ба тэрэнэй холбоотон байһан Сагаан Хонид уластай дайлажа, Османтаниие болон Жалайртаниие дэмжэбэ. 1405 ондо Дохолон Тэмүрэй үхэһэнэй һүүлдэ, Хара Хонидой ударидагша Хара-Юсуф Жалайртанда Тэмүрэй хүбүү Мираншахые бута сохижо туһалһаншье һаа, һүүлдэнь Жалайртаниие бута сохёод Азербайжан, Ирак, Армени эзэлжэ 1410 ондо Хара Хонид уласые байгуулба. 

Тус уласай Кара-Юсуф (1410—20) ба Искендер (1420—36) Тэмүртэнтэй ба ширваншахуудтай дайлаба. 1435 ондо Тэмүртэн Шахрух султан ширваншахтай сугтаа Искендерэй сэрэгые  сохибо. 1436 ондо хаан шээрэндэ һуулгаһан Джаханшах Тэмүртэнэй харьяата болоһоншье һаа, 1447 ондо Шахрухай наһа бараһанай һүүлдэ амяарлан тусгаар тогтонобо. 1453 ба 1457 ондо Хара Хонидууд баруун Ираниие эзэмдэбэ. 1467 ондо Сагаан Хонидой Узун-Хасан (1453—78 хааншалһан) Джаханшахай сэрэгые диилэжэ, 1468 ондо Хара Хонид уласай нютаг дэбисхэрые хабсаргаба.

## Хашуул

## Зүүлтэ

Категори:Иранай түүхэ
Категори:Иракай түүхэ
Категори:Түрэгэй түүхэ
Ууралай зүдхүүр

**Ууралай зүдхүүр** — гээшэ ууралай хүдэлүүр ашагладаг бэе даанги зүдхүүр юм. Түмэр замай зүдхүүрнүүд түмэр зам дагууха түрүүшын тээбэриин хэрэгсэл байһан болон зүдхүүр тухай үзэл баримталал зүдхүүрнүүдэй ашаар хожом элирбэ.

## Зүүлтэ

Категори:Түмэр зам
Категори:Технологи
Үндэһэтэнэй социалис Герман ажалшадай нам

**Үндэһэтэнэй социалис Герман ажалшадай нам** (, тайлбар. **НСДАП**, ), гээшэ 1933 — 1945 он хоорондо Германида тоталитарис фашис түхэлэй массын уласай түрын нам юм. Түб эмхи зургааниинь — «Арадай тоймошо» сонин (1920 оной 12 һара — 1945 оной 4 һара). 
1919 ондо бага зодтой баруун үндэһэн үзэлтэй холбооной баазада Бавариин Мюнхендэ Герман ажалшадай нам гэжэ нэрэтэй бии болобо. 1920 оной 8 һарада һүүлшын нэрэеэ абтанхай.

1921 ондо Һитлер ударидагша болоһоной дараа олон тоогой националис байгуулгануудһаа илгарба. 1923 оной 11 һарада Штурмабтайлунгуудай (СА) туһаламжаар Мюнхендэ арадшалалда эсэргүү түрын эрьелтые туршаба («Пивын путч»). Путчын алдаанай һүүлдэ бараг буталһан, 1925 ондо һэргэһэн байна. Германида илангаяа хүндэ эдэй засагай химаралай үедэ (1929 — 1933) Германиин эгээн олон зодтой баруун үндэһэн үзэлтэй нам болобо.

## Зүүлтэ

Категори:Нацис Германи
Итальян хэлэн

**Итальян хэлэн** () гээшэ Энэдхэг-Европын хэлэнэй изагуурай итальян хэлэнэй бүлэгтэ багтадаг Флоренциин аялгууда һуурилһан романс хэлэн юм. Европын холбооной албан ёһоной 23 хэлэнэй нэгэ мүн. Мүнөөдэр итальян хэлээр наяад сая хүн хэлэнэ. Итальян хэлэн Итали, Сан Марино, Швейцари, Хорвати, Словени, Ватикан уласуудай албан ёһоной гүрэнэй хэлэн юм.

Итальян хэлэн манай эринэй 476—1000 оной хоорондо гү, али 500-аад жэлэй хугасаада Римэй эзэнтэ гүрэнэй үеын лата хэлэнһээ гараһан гэжэ хэлэ шудалаашад тодорхойлно. 1200—1300 оной үедэ Флоренци хото улас түрэ, эдэй засаг, соёлой хүгжэлөөрөө Италиин бусад хотонуудай түрүүлжэ хүн зоной тоо зуун мянган үлүү боложо байһан болон Италиин гэгээрүүлэгшэ, алдарта ирагуу найрагша Данте Алигьери, Франческо Петрарка, Джованни Боккаччо Флоренци аялгуугаар зохёол бүтээлээ бэшэжэ тэдэнэй шүлэг, ирагуу найраг Итали даяар тархан, олондо һайшаагдажа байгаа. Энэһээ ажаглан шэнэ залуу ирагуу найрагшад, шүүмжэлэгшэд өөһэдын бүтээлөө олонд хүргэхын тулада тухайн аялгуугаар бэшэхые эрхимлэхэ болоһон флоренци аялгуу итальян хэлэнэй үндэһэн аялгуу болоходо нүлөөлһэн юм. 1827 ондо Италиин һэргэн мандалтын үеын алдарта уран зохёолшо Алессандро Мандзони «Гэрлэхэ залуушуул» гэһэн романаа бэшэһэниинь жэнхэни уран зохёолой эхилэл юм.
Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|Италиин һургуулинуудта (20-21-дэхи зуун жэлнүүд) шэрүүн бэшэг заагдадаг
Linguistic map of the Italian language.svg|Итальян хэлэнэй дэлгүүрэлгэ
## Зүүлтэ

* 
* 
* 

Категори:Хэлэнүүд
Зүжэг

**Зүжэг** () гээшэ тайзан дээрэ наадахада зорюулан бэшэһэн тодорхой үйлэ ябадалай үгүүлэмжээр уран һайхан бүтээхэ уралиг. Театрын нэгэ түрэл. Үйлэдэ гү, али үзэгдэлдэ хубаагдана.

## Зүүлтэ

Категори:Уралиг
Категори:Театр
Пауль фон Һинденбург

**Пауль фон Һинденбург** — Германиин сэрэгэй болон улас түрын ажаябуулагша. Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай түрүү командовалагша: Оросто эсэргүү дурна фронтын юрэнхы командовалагша (1914-1916), Юрэнхы штабын дарга (1916-1919). Пруссиин юрэнхы хээрын маршал (1914 оной 11 һарын 2). Германи гүрэнэй юрэнхылэгшэ (1925-1934). Германиин түүхэдэ түрүүшын болон гансахан олониитын һунгуулида юрэнхылэгшын тушаалда һунгагдаһан түрын тэригүүн мүн.

## Зүүлтэ

Категори:Германиин сэрэгшэд
Дрезден

**Дрезден** (, , хуушан сорб хэлээр «намаг ойдо ажаһуугшад») гээшэ Сүлөөтэ Саксони уласай можын ниислэл юм. Дрезден хадаа Эльбэ мүрэнэй дэргэдэ байрладаг. 2014 оной 12 һарын 31-да хэгдэһэн албан ёһоной бүридхэлые дахабал, Дрездендэ ниитэ 541,304 хүн зон бүридхэгдэһэн байгаад энэ тоогоороо Германи уластаа арбан хоёрдохи томо хотын тоодо ороно. Мүн энэ тоо Ляйпциг хотын хүн зоной тоотой ойролсоо тула томо хотонуудай дэс дараалалда энэ хоёр хотын байра байнга һолигдожо байдаг.

Археологиин олдоборинуудһаа хаража байхада энэ хотын газар нютагта шулуун зэбсэгэй үедэ хүнүүд оршон һуужа байһаниинь тодорхой байдаг. Түрүүшынхиеэ тодоруулагдаһан баримта 1206 ондо бэшэгдэһэн гэршэлгэеэ байдаг ба эндэ Саксониин уласай ниислэл хото гээд бэшэгдэһэн байдаг.

Дрезден можо газарайнгаа ниислэл ушар дээрэһээ Саксони улас түрын түб мүн; Саксониин сүлөөтэ уласынь эндэ уласайнгаа болбосоролой түбүүд болон соёл уралигай түбүүдые Дрездендэ түблэрүүлһэн байдаг. Ямар нэгэ тойрог хотодо харьяалагдадаггүй Дрезден тэрэниие тойроһон хотонуудта зам тээбэриин зангилаа сэг болон эдэй засагай түб боложо үгэдэг. Дрездениие Эльбын Флоренци гэжэ үе үе нэрлэхэ ба энэ тэрэнэй соёлой үб болон уран барилга архитекторын талаһааншье тэрэ Эльбэ мүрэнэй дэргэдэхи үзэсхэлэнтэ байгааляараашье тэрэ иигэжэ нэрлэгдэхэдэ хүргэдэг байна.

Уран барилгын эгээн шэлэдэгүүдыень Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ бомбодогдоод, усадхажа үгы болгоһон байна.

## Зурагууд

## Зүүлтэ

Категори:Саксони
Категори:Германиин хотонууд
Ваймарай бүгэдэ найрамдаха улас

**Ваймарай бүгэдэ найрамдаха улас** (), албан ёһоор **Германиин Гүрэн** () гээшэ 1918 оной Ноябриин хубисхалай үрэ дүндэ байгуулһан Германиин арадшалһан юрэнхылэгшын— парламентын засаглалтай холбоото бүгэдэ найрамдаха улас юм. Ваймарай бүгэдэ найрамдаха уласай хуулиин ёһоной тулгуур болбол Ваймар хотодо һууһан Германиин үндэһэтэнэй үндэһэн хуулиин шуулганай зохёогдоһон 1919 оной үндэһэн хуули байгаа. Үнэндөө Ваймарай бүгэдэ найрамдаха улас 1933 ондо Германида фашис диктатура байгуулһанай үрэ дүндэ үгы болобо.

1918 оной 11 һарын 9-дэ Берлиндэ дунда зэргын социалист Фридрих Эбертын ударидаһан бүгэдэ найрамдаха улас тунхаглагдаһан байгаа. Үндэһэн хуулиие зүбшөөрһэн Үндэһэн хуулиин шуулганай түрүүшын зүблөөн 1919 оной 1 һарада Ваймарда үнгэрбэ. Эбертые гүрэнэйнгөө түрүүшын юрэнхылэгшээр (1919-1925) һунгаба. Тэрэнэй һүүлдэ Һинденбург (1925-1934) гүрэнэй юрэнхылэгшэ болобо. 

Шэнэ бүгэдэ найрамдаха улас бараг тэрэ дары Германиин нютаг дэбисхэрые алдаха, абрага ехэ репараци түлэхэ гэхэ мэтэ Версалиин хэрээгэй үрэ дүндэ бии болоһон бэрхэшээлтэй мүргэсэлдэбэ. Тэрэ ушарһаа 1920 ондо засагай түргөөр дарагдаһан Капп-путч болобо. Репарации түлэбэриин дарамта дээрэһээ марка гэнтэ унажа, 1923 ондо компенсациин орондо Франци болон Бельги Рурые эзэмдэбэ. Баварида баруун экстремистүүд (тэрэ дунда Һитлер ба Людендорф) хүсөөр засагые булаан абаха туршалга хэбэ. 

Густав Штреземан улас ороной харисангы тогтоборитой байдалда хүрэжэ, германшуудта өөрынгөө шадалда этигэлые түрүүлжэ шадаһан. Дауэсэй түлэблигые репарациин түлбэриие барагдуулаад, Франци Рурһээ сэрэгүүдые татан абаа. Дауэсэй түлэб һүүлдэ 1929 оной Янгын түлэб байгаа. Герман үндэһэтэнэй намай шамарланги санхүүгэй болон ажаүйлэдбэриин бүлэгүүд Һитлерэй нацис намтай холбоо баряад нэгэдэжэ, парламентын томо коалици бии болгобо. Юрэнхэлыгшын һунгуулиин үедэ 1932 ондо Һитлер 13 шахуу сая һанал абаһаншье һаа, Һинденбург дахин юрэнхылэгшэ болобо. 1933 ондо Һинденбург Һитлерые канцлерээр болгобо. Райхстагай гал түймэрэй һүүлдэ Һитлер 1933 оной 2 һарын 28-да онсогой байдалые зарлаад, Һинденбургэй 1934 ондо наһа бараһанай дараа юрынхылэгшын тушаалые өөртөө олгожо «Гурбадугаар райхые» тунхаглаба.

## Зүүлтэ

Категори:Германиин түүхэ
Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Холбоото Орос Улас

**Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Холбоото Орос Улас** (**РСФСР**) гээшэ СССР-эй арбан табан бүгэдэ найрамдаха уласуудһаа нютаг дэбисхэрээр болон хүн зоной талаар хахадһаа олон хүнтэй, Зүблэлтэ холбоото уласай түбые эзэлһэн улас юм. РСФСР-эй дотор хэдэн автономито бүгэдэ найрамдаха уласууд байгаа. СССР-эй бусад бүгэдэ найрамдаха уласуудһаа илгаатайнь өөрынгөө коммунис нам байһангүй, СССР-эй коммунис намһаа шууд захирагдаһан байна. ЗХУ задаран унаһанһаа хойшо Оросой холбоото улас болобо.

РСФСР 1917 оной 11 һарын 7-до болоһон Октябриин хубисхал һүүлдэ байгуулагдаба. Зүблэлтын Үндэһэн хуулиие 1918 оной 7 һарын 10-да байгуулагдаба. 1922 оной 12 һарын 30-да Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Холбоото Украина Улас, Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Беларусь Улас, Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Закавказ Холбооной уластай суг хамта Зүблэлтэ холбоото уласые байгуулһан.

## Зүүлтэ



Категори:Ородой түүхэ
Хүйтэнэй аймаг

**Хүйтэнэй аймаг** () — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын аймаг. Аймагын түб - Хүйтэн хотай һуурин.

Категори:Эрхүүгэй можо
Категори:Хүйтэнэй аймаг
Хүйтэн (Эрхүүгэй можо)

**Хүйтэн** — хотын түхэлэй тосхон, Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Хүйтэнэй аймагай засагай захиргаанай түб. Хүйтэн голой Аха мүрэн руу шудхажа ородог адагта һууна.

## Газар зүй
Хүйтэн хотын түхэлэй тосхон Орос уласай ниислэл Москва хотоһоо 4868 км, Байгал нуурһаа баруун хойшо 660 км зайда, Ангар мүрэндэ шудхажа ородог Аха мүрэнэй эрьедэ оршдог.

Категори:Эрхүүгэй можо
Франклин Делано Рузвельт

**Франклин Делано Рузвельт** (, МФА ; 1 һарын 30 1882, Һайд-Парк, Нью-Йорк можо улас — 4 һарын 12 1945, Уорм-Спрингс, Джорджи) — АНУ-гай 32-дохи юрэнхылэгшэ, XX зуун жэлэй эхин хахадта дэлхэйн үйлэ ябадалнуудта шухала ажаябуулагша, дэлхэйн эдэй засагай химаралай ба Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ Америкын ударидагша мүн. Түүхэдэ ганса нэгэ хоёрһоо үлүү хугасаа хааһан юрэнхылэгшэ.

## Зүүлтэ

Категори:АНУ-ай юрэнхылэгшэд
Мэдээсэл

**Мэдээсэл** гээшэ ямар нэгэн үйлэ хэрэг тухай аман, бэшэг, тэмдэг гэхэ мэтэ арга замаар дэлгэрэнгы мэдээсэхэ ябаса, зүйл мүн. Жэшээлбэл, хэлэн, валюта, хуулиһаа байгаали соохи гэрэл, шэмээн, мэдэрэл, гормон хүрэтэр гэхэ мэтэ зүйлнүүдые мэдээсэл гэжэ үзэжэ болоно.

Категори:Мэдээсэл
Синьхай хубисхал

**Синьхай хубисхал** (, синьхай гэмин) — Манжын Цин гүрэниие унагаажа Хитад Уласые тунхаглаһан хубисхал юм. 1911 оной Уханиин буһалгаанаар эхилжэ, түмэр-гахайн жэлдэ болоһонһоо (Хитад литын 辛亥 «**синь-хай**» жэл) нэрэе олобо.
Синьхай хубисхалай эгээн шухала дэлхэйн улас түрын бодолгын дүн хадаа ара Монгол Уласай тусгаар тогтонол юм.

Синьхай хубисхал 1911 оной 10 һарада Уханиин буһалгаанаар эхилһэн. Буһалгааниие доктор Сунь Ятсенэй ударидаһан Гоминьдан нам ( — «Үндэһэтэнэй арадай нам») толгойлбо. Хубисхал Хитадай урдада дараһан болобошье, хойто хэһэгыень захиржа байһан маршал Юань Шикай өөрөө юрэнхылэгшэ гэжэ хүлеэн зүбшөөрхэгүй бол, хойто Хитад тусгаарлана гэжэ айлгаба. Гоминьдангынхид энэниие зүбшөөржэ Юань Шикай бүхыхитадай юрэнхылэгшэ болобо. 2 һарын 12-да Хэбтэ ёһон хаан хаан шэрээнһээн татагалзаба.

Гэбэш эблэрэл удаан үргэлжэлһэнгүй, Хитад орон хэдэн зуун бэе дааһан генералнуудай мэдэлдэ мүн лэ хэдэн зуу болон хубаагдажа өөр хоорондоо тэмсэлдэжэ эхилбэ. Иигэжэ Хитадай эрхэтэнэй дайн эхилһэн ба 1949 ондо Мао Цзэдун гаража ерэхэ хүрэтэр бараг хахад зуун жэл үргэлжэлһэн юм. Гоминьдан нам бүри хожом 1925 ондо маршал Фэнгэй туһаламжаар Бээжэн эзэлжэ түрын эрхэдэ гараһан, Сунь Ятсен юрэнхылэгшэ болоошье һаа, тэрэ дороо наһа баража түб засагай эрхэ Чан Кайшиин гарта ороһон бэлэй.

## Ном зохёол
* 

## Зүүлтэ

Категори:Хитадай түүхэ
Категори:Хубисхалнууд
Шэнэ шулуун зэбсэгэй хубисхал

**Шэнэ шулуун зэбсэгэй хубисхал** (*неолитизаци*) гээшэ шулуун зэбсэгэй үеын һүүл хахадта аншан суглуулагшын эдэй засагһаа таряан ажал ба мал ажахыда һуурилһан хүдөө ажахыда шэлжэлгэ юм. Археологиин мэдээсэлээр, ургамал амитадые гаршуулга 7­-8 газар нютагта өөрөө бэеэ даан болобо. Шэнэ шулуун зэбсэгэй хубисхалай эгээн эртын түб хадаа 10 мянган жэлэй урда гаршуулга эхилһэн Ойрохи Дунда юм.

Газар зүйн хубида аласлагдамал хүн арад бэе бэеһээ хамааралгүйгөөр хүдөө ажахые хүгжүүлжэ эхилһэн. Эхинэй зохёон байгуулгатай хүдөө ажахы эрхэлжэ байһан мүр баруун урда Азида гү, али Месопатамиин үрэжэлтэй хэлтэгы һарада () олдодог.  9500 жэлэй урда фермернүүд тодорхой шэнжэ шанар бүхы хүнэһэнэй ногоониие һунгажа абан тарижа эхилэнхэй. Гэхыдээ энэһээ эртэ зэрлиг арбайе хэрэглэжэ байһан мүр байдагшье анханай найман үндэһэн хүдөө ажахын ургамалые хүн зон тарижа эхилхэһээ тиимэ үмэнэ бэшэ юм. Анханайхинь Эмер болон Ганса эбэртэ буудай, дараагаарынь арбай, горох, сэбэг зарма, эһэһэн буурсаг, нут, флакс зэргэ ургамалнуудые тарижа эхилһэн байна.

## Зүүлтэ

Категори:Шулуун зэбсэгэй үе
Категори:Хүдөө ажахы
Категори:Түүхэ
Орос Улас (1917)

**Орос Улас**() гээшэ февралиин хубисхалаар 1917 оной 3 һарада II Николай хаан шэрээнһээ татагалзаһаар, Оросой эзэнтэ гүрэнэй задарһанай һүүлдэ богони хугасаа оршон байһан улас юм. Зургаан һара үргэлжэлжэ коммунистуудай Октябриин хубисхалаар һандараа.

### Харьяата уласууд
* Хивын ханлиг
* Бухара эмиртэ улас
* Буряад-Монгол Улас

## Зүүлтэ

Категори:Ородой түүхэ
Хубисхал

**Хубисхал** () гээшэ засаг журамай гү, али байгуулгын дүримдэ гэнтэ хубилалта юм. Хубисхал гэжэ юрэнхыдөө ниигэмэй, улас түрын системэдэ хубилалта удхатайгаар хэрэглэхэдэгшье һаа, эдэй засаг, соёл, үзэл бодолго гэхэ мэтэ янза бүриин һалбарта гэнтын хубилалтануудые хубисхал гэгдэнэ.

Хубисхал юрэнхыдөө ниигэмэй журамда гү, али улас түрын системэдэ хубилалта гэжэ удхатай. Нью-Йоркын ехэ һургуулиин профессор Джефф Гудвин хубисхалтын онсолигынь иигэжэ тайлбарилна: «Мүнөөгэй улас гүрэн гү, али засаг журамда эсэргүүсэдэг хуули ёһонһоо гадна, хүсэрхылэл гэхэ мэтэ арга замаар улас гүрэниие гү, али засагые унагаажа шэнэ засагые байгуулдаг массын ниигэмэй хүдэлөөниие хубисхал гэнэ... Энэһээ гадна, хубисхал гээшэ энгын массын хүдэлөөн ба дэглэмэй хубилалта бэшэ аад, улас түрын, эдэй засагай, ниигэмэй, соёлой гэнтэ үндэһэн хубилалтада хүргэнэ».

Улас түрын бодолгын хубисхал болон ниигэм эдэй засагай хубисхал болбол социологи, политологи, түүхэ гэхэ мэтэ ниигэмэй эрдэм ухаанай шэнжэлэлэй асуудал мүн.

## Улас түрын хубисхал
### Оршон үеын арадшалһан хубисхал

* Англиин хубисхал (1642 он-1653 он)
* Алдартай хубисхал (1688 он)
* Америкын хубисхал (1774 он-1783 он)
* Франциин хубисхал (1789 он)
* Июлиин хубисхал (1830 он)
* Бельгиин хубисхал (1830 он)
* Февралиин хубисхал (1848 он)
* Түрэгэй хубисхал (1908 он)
* Мексикын хубисхал (1910 он)
* Синьхайн хубисхал (1911 он)
* Февралиин хубисхал (1917 он)
* Ноябриин хубисхал (1918 он)

### Социалис хубисхал

* Парисай комунна (1871 он)
* Октябриин хубисхал (1917 он)
* Спартакис хубисхал (1919 он)
* Монгол арадай хубисхал (1921 он)
* Испаниин хубисхал (1936 он)
* Югославиин хубисхал (1941 он-1945 он)
* Вьетнамай августын хубисхал (1945 он)
* Хитад хубисхал (1949 он)
* Кубын хубисхал (1959 он)
* Соёлой хубисхал (1966 он-1976 он)
* Лаосой хубисхал (1975 он)
* Анголын хубисхал (1975 он-2002 он)
* Никарагуагай хубисхал (1979 он-1990 он)
* Боливарис хубисхал (1999 он-)

### Социализмда эсэргүү хубисхал
* Зүүн Европын хубисхал (1989 он)
* СССР-эй задарал (1991 он)

### Арадшалһан хубисхал

* Солонгос арадшалуулга
** Солонгос апрелиин хубисхал (1960 он)
** Июниин арадшалһан тэмсэл (1987 он)
* Филиппинэй хубисхал (1987 он)
* Тяньаньмэнь талмайн алалга (1989 он)
* Сарнай хубисхал (2003 он)
* Улаан шара хубисхал (2004 он)
* Жасмин хубисхал (2010 он)
* Египедэй хубисхал (2011 он)
* Арабай хабар (2010 он, 2011 он)
* Наран сэсэг хубисхал (Тайвань), Шүхэрэй хубисхал (Хонконг) (2014 он)
* Евромайдан (2014 он)

### Лалын хубисхал
* Иранай хубисхал

## Соёл бодолгын хубисхал
* Һэргэн мандалта
* Протестант шэнэшлэл
* Эрдэм ухаанай хубисхал
* Даяршалга
* Соёлой хубисхал

## Эдэй засагай хубисхал
* Шэнэ шулуун зэбсэгэй хубисхал
* Ажаүйлэдбэриин хубисхал
* Ногоон хубисхал
* Эрдэм ухаан-техникын хубисхал
* Мэдээсэлэй хубисхал

## Зүүлтэ

Категори:Хубисхалнууд
Категори:Түүхэ
Категори:Улас түрэ
Февралиин хубисхал

**Февралиин хубисхал** (*[[Хоёрдугаар һара|Хоёрдугаар һарын]] хубисхал*, **Февралиин буржуа-арадшалһан хубисхал**) гэжэ Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай үедэ 1917 оной 3 һарын 8 болоһон Оросой эзэнтэ гүрэндэ эсэргүү хубисхал юм. Романовтан обогой эзэнтэ гүрэн унаад, Оросой эзэн хаан II Николай хаан шэрээнһээ татагалзаба. Һүүлдэнь хэдэн жэл хороондо Октябриин хубисхал ба эрхэтэнэй дайн СССР-эй байгуулхада хүргэбэ. Хубисхалда хубаадалсаһан хүн зон Оросой эзэнтэ гүрэнэй ниислэл байһан Петроградай эхэнэр, ажалшад, сэрэгшэд «Петроград ажалша ба сэрэгшэ депутадуудай зүблэлдэ» нэгэдэбэ.

## Зүүлтэ

Категори:Ородой түүхэ
Категори:Хубисхалнууд
Хитадай соёлой хубисхал

**Хитадай соёлой хубисхал** () гээшэ 1966 оной 5 һараһаа 1976 оной 12 һара хүрэтэр Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласта болоһон ниигэмэй, соёлой ба уласай түрын бодолгын террор юм· Соёлой хубисхалай албан ёһоной шалтагынь «Социалис дуримые бэхилүүлжэ хүгжөөхын түлөө капиталис замые ябадаг түшэмэдые бута сохёод, реакционно буржуа этэгээдые шүүмжэлээд, һуралсалые, соёл уралигые хубилалха түсэб» ниигэмэй, соёлой ба уласай түрын бодолгын шэнэшлэхэ хүдэлөөн байгаашье һаа, харин үнэн зүбынь ехэ һүрэлгын бодолго ехэ уналга болоһон ушарһаа Мао Цзэдун өөрынгөө засагые бэхилүүлхын түлөө  хүсэ хэрэглэхэ, хүниие алаха хүдэлөөниие зүбшөөбэ.

## Зүүлтэ

Категори:Хитадай түүхэ
Сун улас

**Сун улас** () — Хитадта тогтон байһан табан улас арбан ханлигуудай үеэ түгэсэн Хитадые нэгэдхэжэ 960 онһоо 1279 он хүрэтэр Ехэ Юань Уласта унагааха хүрэтэр тогтониһон эзэнтэ гүрэн юм.

Сун уласай түүхые хоёр үе болгон тэмдэглэнэ. **Хойто Сун** (, 960–1127) гэжэ үедэ Бяньцзинда (мүнөөгэй Кайфын) ниисэллэжэ, бүхы Хитад үндэһэтэн захиржа байгаа. Хожом хойто нютагаа Алтан уласта алдан Хүхэ мүрэнэй урда Линьаньда (мүнөөгэй Ханьчжоу) ниислэлһэнһээ хойшо үеэ **Урда Сун** (, 960–1127) гэжэ тэмдэглэнэ.

Сун уласай үедэ хэрэглэгдэһэн саарһан мүнгэн, байнгын уһан сэрэгэй флот, хойто зүгые зааха луужин, дари зэргэ Дэлхэйн түүхэдэ түрүүшынхие зохёогдонхой. Эдэй засаг, хүдөө ажахы, дабһанай ба уула уурхайн аралжаан, гадаада болон дотоодо наймаан хүгжэбэ. Соёлой талаар Чжу Сиин Күнзын һургаалай гүн ухаан бии болонхой.

Сун уласай үндэһэлэгшэ Чжао Куанинь жанжан «Табан уласай үеын» (五代十国) дайсадаа усадхажа хидан Ляо улас, Баруун Ся ба Наньчжао гадна хойто урда Хитадые заһажа эхилээ. Чжао Куаниниин загаламжагша Тай-цзунгай (976-997) үедэ Хитадые нэгэдхэхэ үйлэ ябаса үргэлжэлээ. Хариншье һаа эзэнтэ гүрэн хойто нүүдэлшэ хүршэнүүдтэй тэмсэжэ илагдаһанай һүүлдэ илагдаба.

XII зуун жэлдэ зүршэд Хойто Хитад добтолжо эзэлээд, Алтан уласые байгуулна. 1127 ондо зүршэд Кайфынгые эзэлжэ Хүхэ мүрэниие дабаба. Сунгай эзэн хаашуулай ордон Урда Хитадта зөөжэ Линьань ниислэл хото болобо. Сун улас Хуайхэ мүрэнэй болотор Хойто Хитадые үгэжэ жэл бүри алба түлөө. Сун улас 1279 ондо Ехэ Монгол Уласай үгы болобо.

## Зүүлтэ

Категори:Хитадай түүхэ
Япон эзэнтэ гүрэн

**Япон эзэнтэ гүрэн** (*Ехэ Япон эзэнтэ гүрэн*, ) гээшэ 1868 оной 1 һарын  3-һаа 1947 оной 5 һарын 3 болотор Японой эзэн хаанда һуурилһан онсогой улас гүрэн болон тэрэнэй доро империалис бодолгоор эзэлһэн нютаг дэбисхэр гү, али Японой империалис үе юм. 1868 оной 1 һарын  3 Мэйдзи шэнэшлэлэй үрэ дүндэ Мэйдзи засагай газар байгуулжа 1947 оной 5 һарын  3 Японой Үндэһэн Хуули хүсэн түгэлдэр болохо хүрэтэр 79 жэл оршон байгаа. Мэйдзи шэнэшлэлээр түргэн нээлтэ бодолготой барууншаһан Азиһаа түрүүшын баян болон сэрэгээр хүсэтэй гүрэн болоһон байна.

1895 оной 4 һарын 17 Япон-Цин дайнда илажа Тайвань аралые эзэлээд, 1905 оной Орос-Япон дайнда илаһанай һүүлдэ 1910 оной 8 һарын 29 Солонгос эзэнтэ гүрэниие хүсөөр нэгэдхэһэн. 1930-аад онуудта Манжуур ба Хитад Уласые добтолһон болон Нацис Германи, Итали хаанта уластай суг хамта Тэнхэлигэйхидэй гэшүүнөөр Дэлхэйн хоёрдугаар дайнда хабаасагдажа Вьетнам, Сингапур, Филиппина гэхэ мэтэ Зүүн Азиин нютаг дэбисхэртэ Океаниин олон аралнуудые добтолоод эзэлээ.

Тиимэшье АНУ-тай Номгон далайн дайнай ашаар дайнай ябаса хубилалжа эсэсэй эсэстээ 1945 оной 8 һарын эхиндэ Хиросима ба Нагасаки атомой бомбодогдожо Зүблэлтын сэрэгэй Манжуурые добтолһоной һүүлдэ 8 һарын 14 Потсдамай уулзалтые хүлеэн абаба. 8 һарын 15-да холбоотонуудта албан ёһоор буужа үгөөд, 9 һарын 2 Потсдамай уулзалтын тунхаглалда гарай үзэгөө табиба. Холбоотон сэрэг эзэмдэгшэ болоһон Америкын сэрэг Япон эзэнтэ гүрэниие буулгаба. Тэрэнэй һүүлдэ 1947 оной 5 һарын 3-да Японой Үндэһэн Хуули сахюулжа албан ёһоор үгы болобо.

## Эзэн хаашуул

## Японы харьяата нютаг дэбисхэрнүүд
### Зүүн Ази
* Люучюу ольтирог (1872-1945; 1972-)
* Курил ольтирог (1875-1945)
* Рёдзюн (1894-1895; 1905-1945)
* Тайван (1895-1945)
* Солонгос (1910-1945)
* Карафуто (Сахалин; урда хэһэг: 1905-1945; хойто хэһэг: 1920-1925)
* Косю (1914-1920; 1938-1945)
* Кадзан ольтирог (1891-1945; 1968-)
* Маньсю-коку (1931-1945)
* Мокё (1936-1945)
* Урда Манжуур түмэр зам (1905-1935)
* Тэнсин (1895-1945)
* Икаи (1895-1898)
* Зүүн Хитад (1937-1945)
* Хонконг (1941-1945)

### Зүүн-Урда Ази
* Андамана ба Никобара (1942-1945)
* Бирма (1942-1945)
* Хойто Борнео (1942-1945)
* Бруней (1942-1945)
* Филиппина (1942-1945)
* Нидерландын Ост-Инди (1942-1945)
* Камбоджа (1941-1945)
* Лаос (1941-1945)
* Малайзи (1942-1945)
* Шэнэ Гвиней (1942-1944)
* Папуа (1942-1943)
* Саравак (1941-1945)
* Сингапур (1942-1945)
* Тайланд (1940-1945)
* Португалай Тимор (1942-1945)
* Вьетнам (1940-1945)
* Крисмас арал (1942-1945)
* Парасель ольтирог (1939-1944)
* Спратли ольтирог (1941-1945)

### Номгон далай
* Атту ба Киска (1942-1943)
* Банаба (1942-1945)
* Гуам (1941-1944)
* Каролина аралнууд (1914-1944)
* Хойто Мариана аралнууд (1914-1944)
* Науру (1942-1945)
* Огасавара (1876-1945; 1968-)
* Палау (1914-1944)
* Уэйк (1941-1945)
* Һилбертын аралнууд (1941-1943)
* Маршаллын аралнууд (1914-1944)
* Саломоной аралнууд (1942-1943)

## Зүүлтэ

Категори:Японой түүхэ
Табан улас арбан ханлигуудай үе

**Табан улас арбан ханлигуудай үе** (, 907—960), Хойто Хитад нютагта Тан улас унаһан үеһээ эхилэн Сун улас байгуулагдаха үе юм. Сун улас байгуулагдаһан үеһээ хойшо хорин жэл үнгэржэ байжа Урда Хитадай бишыхан уласуудые бүрин эзэлжэ шадаһан Сун улас байгуулагдаһанаар бүхы Хитад орон нэгэдэһэн улас болоо гэһэн үгэ бэшэ юм. Табан улас дотор дараахи уласууд ороно.

Табан уласууд:

* Хожомой Лян (907 оной 6 һарын 5—923)
* Хожомой Тан (923—936)
* Хожомой Цзинь (936—947)
* Хожомой Хань (947—950 гү, али 979)
* Хожомой Чжоу (951—960)

Арбан ханлигууд:

* У
* У Юэ
* Минь
* Чу
* Урда Хань
* Эртын Шу
* Хожомой Шу
* Цзиннань
* Урда Тан
* Хойто Хань

Категори:Хитадай түүхэ
Майндахи Франкфурт

**Майндахи Франкфурт** — Һессенэй эгээн томо хото, Европын худалдаанай ба тээбэриин түб, Германиин эгээн шухала хотонуудай нэгэ юм. 732 мянган хүн зонтойгоор (2015 оной байдалаар) Германиин табадахи томо хото мүн.

Германиин түүхэдэ хуушан эзэнтэ гүрэнэй хото, дунда зуунай хотын бүгэдэ найрамдаха улас, Германиин түрүүшын арадшалһан парламент шуулганай һуудал.

Эртэ сагта франкуудай (*Franken*) һуурин газар байһан болон тэндэ Майн голой гарам (*furt*) байгаа. Дээрэһээ хотын нэрэ германи хэлээр *Франкуудай гарам* гэһэн удхатай.

Франкфурт хото «альфа-хото» болоод, аралжаанай, соёлой, болбосоролой, туризмын түб ба тэбээриин зангилаа мүн. Эндэ Европын түб банк, Германиин холбооной банк, Франкфуртын биржэ ба Франкфуртын яармаг байрлана. Франкфуртын ниидэхэ буудал () — Дэлхэйн эгээн ашаалагдаһан олон уласай ниидэхэ буудал байгаад,  ба  — Европын эгээн ашаалагдаһан тээбэриин зам харгынуудай нэгэ. Франкфурт — «Дэлхэйн хорин альфа-хотодо» ородог гансахан Германиин хото.

## Зүүлтэ

Категори:Германиин хотонууд
Франкфурт (тодоруулга)

**Франкфурт** гээшэ удаадахи удхануудые заана:

## Германидахи газарнуудай нэрэ
### Майндахи Франкфурт
Майндахи Франкфурт - Майн голой эрьедэ оршохо хото. Тус хототой холбогдохо:
*Франкфуртын сүлөөтэ хото, (1815-1866) Германиин Холбоондо багтаха бэеэ дааһан хото-улас
*Франкфуртын ехэ гүнлиг (1810-1813)
*Айнтрахт Франкфурт - футболой баг

### Германидахи бусад газарнууд
*Франкфурт (Одер) - Бранденбург можодо харьяалагдаха, Польшын хилын ойролсоо оршохо хото
*Бавариин Маркт Ташендорфдохи тосхон
*Саксони-Анһальтын Ванцлебендэхи һуурин

## Хүн
* Һарри Франкфурт, Принстоной ехэ һургуулиин философиин ухаанай профессор

## Мүн үзэхэ
* Франкфуртер
Буряад Уласай Арадай Хурал

**Буряад Уласай Арадай Хурал** () гээшэ Буряад Уласай хуули тогтоохо засагай дээдэ эмхи зургаан юм. Буряад Уласай Үндэһэн Хуулиин ёһоор, Арадай Хурал 66 депутадуудһаа бүридэнэ. Һунгуули холимог системээр ябуулагдаад, депутадуудай хахадые (33) хуби тэнсүүлһэн системээр һунгажа, нүгөө хахадые (33) нэгэ мандаттай һунгуулиин тойрогһоо диилэнхи һунгуулиин системээр һунгадаг. Депутадуудые табан жэлэй хугасаар һунгагдана.

Хоронууд:
* Буряад Уласай Арадай Хуралай бюджедэй, татабариин ба мүнгэн һангай талаар хороон
* Буряад Уласай Арадай Хуралай Гүрэнэй байгуулалтын, нютагай өөһэдын хүтэлбэриин, хуули ёһоной ба гүрэнэй албанай асуудалнуудай талаар хороон
* Буряад Уласай Арадай Хуралай газарай асуудалай, хүдөө ажахын ба эд хэрэглэлгын дэлгүүрэй хороон
* Буряад Уласай Арадай Хуралай Нютаг можонууд хоорондын харилсаанай, үндэһэтэнэй асуудалнуудай, залуушуулай бодолгын, ниитын ба шажанай нэгэдэлнүүдэй талаар хороон
* Буряад Уласай Арадай Хуралай ниигэмэй бодолгын хороон
* Буряад Уласай Арадай Хуралай эд засагай бодолгын, байгаалиин нөөсэ баялигуудые ашаглалгын ба тойронхи оршон хамгаалгын хороон

## Түрүүлэгшэд

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Буряад Уласай Арадай Хуралай Албан Ёһоной Сахим Газар 

Категори:Буряад Уласай Арадай Хурал
Таргалалта

**Таргалалта** — гээшэ бэеын шэгнүүр үлүүдэхэдэ хүргэдэг өөхэнэй нөөсэлгэ юм. Хүнэй бэедэ шаардалгатай үедэ ашаглаха өөхэнэй нөөсэ гэжэ байха ба таргалха үедэ хэтэ ехэ өөхэн хуряагдана. Хэтэ ехэ эдихэ болон хүдэлөөнэй дутагдалтай байдал таргалха үбшэнэй гол шалтагаан болоно. Таргалалтын онсолигһоо хамаараад эрэ хүн, эхэнэртэй таргалалта гэжэ хубаадаг. Эрэ хүн таргалалта үлүүдэл өөхэн гэдэһэн ба тэрэнһээ дээшэ хэһэгтэ хуряагдан аад, эхэнэр таргалалтын үедэ гуя, үгзэгэй оршом хуряагдана. Таргалалтые хинаха зорилготой Бэеын массын индекс (, *БМИ*) гэжэ байдаг.

Категори:Үбшэнүүд
Эрзя хэлэн

**Эрзя хэлэн** — финн-угор хэлэнүүдэй нэгэн, эрзя яһатанай хэлэн. Эрзяар хэлэгшэд Мордовидо, Доодо Новгородой, Ульяновскын, Самарын, Пензын, Саратовой, Оренбургын можонуудта, Татарстан ба Башкортостан Уласуудта оршон һууна. Хариншье һаа, гансал Мордови Уласта албан ёһоной хэлээр мэдэрэгдэһэн байна.

Эрзя хэлээр агаарай долгиндо Мордови үндэһэтэнэй радиогой хэдэн дамжуулганууд дамжуулагдана. «Эрзянь правда» («Эрзя үнэн»), «Эрзянь Мастор» ба «Ялгат» («Нүхэд») гэһэн сонин хэблэгдэнэ. Тэрэнэй гадна «Сятко» («Ошон») гэжэ уран зохёолой ба «Чилисема» («Мандалга») гэжэ үхибүүдэй сэтгүүлнүүд бии.

## Зүүлтэ

Категори:Хэлэнүүд
Доодо Новгородой можо

**Доодо Новгородой можо** — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Эжэл шадарай холбооной тойрог болон Эжэл-Вяткын эдэй засагай бүһэдэ багтана. Засаг захиргаанай түб — Доодо Новгород хото.

Баруун-хойто зүгтэ Костромагай можо, зүүн-хойто зүгтэ Кировой можо, зүүн зүгтэ Марий Эл ба Чуваши уласууд, урда зүгтэ Мордови, баруун-урда зүгтэ Рязаниин можо, баруун зүгтэ Владимирэй ба Ивановын можо хилэ нэгэтэй байна.

## Газар зүй
### Сагай бүһэ

Доодо Новгородой можо Москвагай саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +3:00 шэлжэлтэтэй. Оросто MSK гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

## Зүүлтэ
Дипломати

**Дипломати** гээшэ улас гүрэнэй гадаада бодолго бэелүүлхэ түрын тэригүүдэй, засагай газарай, тусхай гадаада харилсаанай эмхи зургаануудай болон тэрэнэй түлөөлэгшэдэй үйлэ ажаллалга юм. Тус нэрэ томьёон диилэнхидээ уласхоорондын дипломатиин харилсааниие тэмдэглэнэ. Ондоогоор хэлэбэл, дипломати хадаа энхэ тайбан ба дайн, соёл, эдэй засаг, худалдаан наймаан ба арсалдаан гэхэ мэтэ асуудалнууд тухай засагай газарнуудай хоорондын болон супра-уласай (уласһаа дээдэ уласуудые хинадаг байгуулганууд, жээшэнь ЕХ) харилсаае гүйсэдхэхэ үйлэ ябадал юм.

Хари гүрэнүүдээр хэлсэхэ, зүблэхэ эрхэтэй тус засагай газарай түлөөлэгшые **дипломат** гэнэ.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* Kissinger, Henry. *Diplomacy*. New York: Simon & Schuster, 1994.  
* Советский энциклопедический словарь: — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 1600 с. с илл. 
* Борунков А. Ф. Дипломатический протокол в России. 2-е изд., доп. — М.: Международные отношения, 2001. 
* Ковалев Ан. Азбука дипломатии. 5-е изд., переработанное и дополненное — М., 1988. 

Категори:Дипломати
Категори:Уласхоорондын харилсаа
Квантын механика

**Квантын механика** гээшэ Планкын тогтомолой хэмжээнэй физикын үзэгдэлые шудалдаг физикын һалбар эрдэм ухаан юм . Квантын механика атом болон дид-атомой хэмжээнэй можодо һунгадаг механикын онолһоо хазайдаг байна. Квантын механика үсөөхэн бага эгэл хэһэгүүд ба сасараг долгинуудай түлэб байдал мүн энерги ба материин харилсан уялдаа холбооной талаархи математика тодорхойлолтые гаргажа ерэнэ. Квантын механика хадаа квантын ороной онолой харисангүйн хизгааргүй хэлбэри юм. Квантын ороной онол квантын механика болон харисангын онол хоёрые нэгэдхээһэнээр бии болон хүгжэбэ.

Квантын механикын шэнэ һанаагаар зарим үйлэ ябаса энгын нюдөөр ажаглажа болохоор ба гэхэдээ зүбхэн энерги болон температурын онсогой (маша үндэр ба маша бага) удхануудта ажаглагдаха юм. Квантын механика гэдэг нэрэ зарим физикэ тоо хэмжээһэнүүд () зүбхэн дангаараа тогтомол бэшэ байдалаар хамааралгүй хубилагдажа байхые ажаглажа һудалһанаар гаража ерэһэн. Жэшээлбэл, атом болон тоон хэлбэритэ шэлжүүлһэн молекулын электрон хүреэнэй үнсэг хурдан. Квантын механикада долгин энерги болон матери гэһэн хоёрдомол шэнжэтэй байха ба тодорхойгүй байдалай заршам фотон, электрон болон бусад атомой хэмжээнэй объектын түлэб байдалые тодорхойлхо боломжо олгодог.

Квантын динамикын гол ойлголтонууд хадаа квантын ажаглагдагша болон  квантын байдал.

Квантын динамикын гол тэгшэдхэлнүүд — Шрёдингерэй тэгшэдхэл, фон Нейманай тэгшэдхэл, Линдбладай тэгшэдхэл, Һайзенбергын тэгшэдхэл ба Паулиин тэгшэдхэл.

Квантын механикын эхинэй загбарнуудые XX зуунай эхинэй арбан жэлнүүдтэ томьёолһон байна. Зэргэ шахуу дэбшүүлһэн атомой онол болон гэрэлэй бөөмлиг шанарай онолнууд эрдэм ухааны баримтаар батлагдажа эхилжэ байһан ба эдэ тус тусдаа квантын онолой матери болон сахилгаан суранзан долгин сасаралтын талаархи дүрэ зурагые гаргажа ерэһэн. Эхин үеын квантын онолые 1920-оод оной дундуур Вернер Һайзенберг, Макс Борн, матрица механикые бүтээһэн Паскуаль Йордан, Луи де Брогли, Эрвин Шрёдингер (механика долгин), Вольфганг Паули, Сатендра Нэт Бозе (дид-атомой тоон үзүүлэлтэ) зэргэ эрдэмтэд дахин тоосоолбо. Мүн Нильс Борой Копенһагенай тайлбари ниитэдэ хүлеэн зүбшөөрэгдэбэ. 1930 ондо Дэвид Һильберт, Пол Дирак, Джон фон Нейман гурбан квантын механикада хэмжэлтые үлүү нарин тэмдэглэхэ, бодито байдалай талаархи бидэнэй статикын мэдэлгэ, ажаглагшын үүргын талаархи гүн ухаанай эрьесүүлэл зэргэ ажалнуудаараа квантын механикые улам нэгэдэмэл тодорхой хэлбэридэ оруулан томьёолһон байна. Квантын механика XX зуунда физикэ болон мэргэжэлэй бүхы һалбарнууд руу һалааалан, квантын хими, квантын электронико, квантын оптико, мүн квантын мэдээлэлэй эрдэм ухаан гэхэ мэтэ дид-һалбарнуудта хубаагдан хүгжэнхэй.

## Зүүлтэ
Омскын можо

**Омскын можо** — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Сибириин холбооной тойрог болон Баруун Сибириин эдэй засагай бүһэдэ багтана. Засаг захиргаанай түб — Омск хото.

## Газар зүй
### Сагай бүһэ

Омскын можо Омскын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +6:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +3 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+3 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

### Засаг захиргаанай хубаари
# Азов герман үндэһэтэнэй аймаг
# Большереченскын аймаг
# Большеуковскын аймаг
# Горьковскын аймаг
# Знаменскын аймаг
# Исилькульскын аймаг
# Калачинскын аймаг
# Колосовскын аймаг
# Кормиловскын аймаг
# Крутинскын аймаг
# Любинскын аймаг
# Марьяновскын аймаг
# Москаленскын аймаг
# Муромцевскын аймаг
# Называевскын аймаг
# Нижнеомскын аймаг
# Нововаршавскын аймаг
# Одесскын аймаг
# Оконешниковскын аймаг
# Омскын аймаг
# Павлоградскын аймаг
# Полтавскын аймаг
# Русско-Полянскын аймаг
# Саргатскын аймаг
# Седельниковскын аймаг
# Таврическын аймаг
# Тарскын аймаг
# Тевризскын аймаг
# Тюкалинскын аймаг
# Усть-Ишимскын аймаг
# Черлакскын аймаг
# Шербакульскын аймаг

## Зүүлтэ

Категори:Омскын можо
Гүн хамтаралга

**Гүн хамтаралга** (), **даяаршалал** () буюу **глобализацилга** () гээшэ дэлхэйн улас оронууд, институдууд, байгуулганууд ба хуби хүнүүд олон һалбариин хүреэндэ (эдэй засаг, санхүү, улас түрын бодолго, хэлэн, соёл, техникэ, технологи гэхэ мэтэ) нэгэдэн нягтарха үйлэ ябаса юм. Тус нэрэ томьёо 1960-аад онуудта бии болонхой.

Гүн хамтаралгын гол шалтагаан дунда
* Техникын дэбжэлтэ, бүтэгдэхүүнэй ба процессэй шэнэшлэлнүүд, илангаяа харилсаа холбооной ба тээбэриин технологинуудта, жэжээнь Интернет ба сахим хубисхал, дэлхэйн ниидэхэ тээбэриин ургалта
* Гадаада наймаанай либерализаци
* Олон уласуудта хүн зоной үдэлтэ

Гүн хамтаралгын эхин үень хадаа олон Европын уласуудай колониализм юм. Тус үе далайн зам ба шэнэ газарнуудай нээгдэхэһээ эхилбэ. Олон зуун жэлэй турша Португал ба Испани гол үйлэдэгшэд байгаа. Илагдашагүй армадын уналга һүүлдэ Англи дэлхэйн түрүүлэгшэ далайн хүсэтэ гүрэн болобо. 1880 онһоо 1914 он хүрэтэр олон Европын гүрэнүүд колони бии болгожо өөрынгөө мэдэл доро оруулхые туршаба (империализмын үндэр сэг). Японой эзэнтэ гүрэн 1945 оной хүрэтэр үүниие баһа туршаба.

Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай һүүлдэ деколонизаци эхилэнхэй. «Африкын жэл» болоһон 1960 ондо 18 Африкын оронууд тусгаар амяарлан тогтобо. Энэ һүүлдэ экс-колонинууд ондоо оронуудтай наймаан харилсаанда орожо болобо. Хүйтэн дайнай түгэсэһэнэй һүүлдэ түмэр хүшэгэ унажа, газар зүйн улас түрэ хубилаад гүн хамтаралгада томо нүлөө үзэлбэ.

## Зүүлтэ
 

 

Категори:Эдэй засаг