open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Холокост

**Холокост**, мүн **Шоах** (Иврит: , *HaShoah* (*haŠōʾā*) 'гай гамшаг') — Адольф Гитлерэй ударидажа байһан Нацис Германи, тэрэнэй холбоотонууд, тэрэнэй талада ажаллалгын хэрэгжүүлһэн түрын дэмжэлгэтэй еврейнүүдые системэтэйгээр усадхаха хүтэлбэреэр Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай ябасада Европын 6 сая оршом еврейнүүдые аймаглан усадхаһан ябадалые тодорхойлходо хэрэглэдэг нэрэ томьёо юм. Эгээн зэрлиг маягай антисемитизмын дүн. 

Зарим эрдэмтэд Холокостын тодорхойлолтодо бусад олон арад түмэниие, тухайлбал католик шажантанууд, польша угсаатанууд, цыганууд, Зүблэлтын энгын эргэд, Зүблэлтын сэрэгэй олзолгодогшод, тахир дутуу хүнүүд, гомосексуалнууд, Иеговын гэршэнэр, бусад улас түрэ, шажанай тэмсэгшэдые сая саяарнь системэтэй усадхаһаниие оруулхань зүйтэй гэжэ үзэдэг. Энэ тодорхойлолтоор абажа үзэбэл, Холокостын хохирогшод 11 — 17 сая болоно.

Хабшалта шахалта, аймаглан усадхаха ябадалые үе шататай ябуулаа һэн. Еврейнүүдые ниигэмһээ зайлуулха хуули Дэлхэйн II дайн гарахаһаа олон жэлэй үмэнэ баталагдаһан байба. концлагерьнууд (бөөнөөр хорихо лагерьнууд) байгуулагдажа, хоригдолнуудые туйлдажа гү, али үбдэжэ үхэхэ хүрэтэрнь богоолшолон ажаллуулжа байба. Гурбадугаар Райх зүүн Европодо шэнэ нютаг дэбисхэр эзэлхэдэ Айнзацгруппен гэхэ тусгай анги нэгэдхэлнүүд еврейнүүдые болон улас түрын өөр үзэл бодолтонуудые бөөнөөрнь буудан хороожо байгаа. Еврейнүүд болон цыгануудые ашаанай галта тэргээр бөөнөөр хорихо лагерь руу ашаха хүрэтэрээ геттонуудад бөөгнүүлжэ байба. Хорихо лагерь хүрэхэ хэсүү бэрхэ замые туулажа амиды мэндэ хүрэһэн хоригдолнуудай олонхиие хиин камерада хородуулжа алжа байба. Нацис Германb түрын аппаратын һалаа мүсэр болгон бөөнөөр хороохо арга хэмжээниие дэмжэн оролсожо байһаниинь нэгэн Холокост шудалааша эрдэмтэнэй хэлэһэнээр Германиие «аймаглан усадхагша улас» болгобо.

## Зүүлтэ

## Гадаада холбооһон

Категори:Дэлхэйн түүхэ
Категори:Дэлхэйн хоёрдугаар дайн
Луһанск

**Луһанск** () гэжэ Украина уласай дурна хизгаарай Луһанскын можын засаг захиргаанай түб хото юм. 1795 онһоо һуурин бии болоһон болоод Зүблэлтын үедэ **Ворошиловград** гэдэг байһан.

Луһанск хото 286 км² талмайтай, д.т.д. 117 м үндэр. Түмэрлигэй үйлэдбэритэй. 

Киевһээ зүүн зүгтэ 843 км ябажа хүрэдэг. Дотороо 4 дүүргэтэй.

Хүн зон:  424,113 хүн (2014 оной тоосоо).

Хүн зоной 50% украина үндэһэтэн болобош хүн зоной 85% түрэлхиин ород хэлэтэн байна.

Категори:Украинын хотонууд
Миннесота

**Миннесота** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Баруунда оршохо можо улас. Нютаг дэбисхэрээрээ 12-до орохо тус можо уласынь хүн зоноороо 21-дэ ородог (5 сая үлүүхи). Миннесотые анха Миннесота нютаг дэбисхэрэй зүүн хэһэгые таһалан абажа байгуулһан болоод 1858 оной 5-р һарын 11-ндэ 32-дохи можо уласаар нэгэдэһэн. "Түмэн нуурай орон" гэжэ алдаршаһан тус можо уласай нэрэнь дакота хэлээр "уһан" гэһэн удхатай үгэ юм. Уһан, ой модон элбэг, парк, зэрлиг байгаалитай тула аялал жуулшалал нэлээн хүгжэһэн.

Миннесотагай оршон һуугшадай бараг 60%-нь ехэр хото гэһэн алдаршаһан, тээбэри, бизнес, үйлэдбэриин түб, олон уласта алдартай уралигай бүлгэмүүд түблэрдэг Миннеаполис-Сент-Полой метрополиин бүһэдэ ажа һуудаг. 

## Хотонууд




## Газарзүйн байра

## Зүүлтэ

## Холбооһон

**Засгийн газар**
* State of Minnesota Official site
* Minnesota State Legislature
* Minnesota Judicial Branch
* Hyperlinked state constitution
* Full text of state constitution 
* Energy Data & Statistics for Minnesota- From the U.S. Department of Energy

**Аялал жуулчлал**
* Minnesota Department of Natural Resources
* Minnesota DNR Outdoor Activities 
* Explore Minnesota

**Соёл, түүх**
* Minnesota Aviation Hall of Fame
* Minnesota Historical Society
* Minnesota history timeline 
* Minnesota Historical Society's online timeline 
* A History of Minneapolis: Early History: Resources
* Minnesota Place Names
* Forests, Fields, and the Falls: Connecting Minnesota 

**Газрын зураг, хүн амзүй**
* Minnesota State Demographic Center 
* Minnesota Health and Demographic Data 
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Minnesota
* Minnesota Demographics Facts 
* Minnesota State Highway Map
* Perry-Castañeda Library Map Collection
* John R. Borchert Map Library 
* Minnesota Geological Survey

Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Миссисипи

**Миссиссиппи** () — Хойто Америкэ түбиин зүүн урда хэһэгтэ байрлаха, Америкын Нэгэдэһэн Уласай можо улас юм. Ниислэлынь Джэксон, эгээн томо хотонь  Джэксон. Хүн зониинь 2,938,618 болоод бүхэ табин можо улас дунда 4-дэ ородог.

## Газарзүйн байра

## Зүүлтэ

## Холбооһон

Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Миссисипи (тодоруулга)

**Миссисипи** гэһэн үгэ олон утгатай:
* Миссисипи мүрэн — Хойто Америкын мүрэн.
* Миссисипи — АНУ-ай можо улас.
Миссури

**Миссури** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Баруун ба Баруун хэһэгэй Ехэ Талада оршодог АНУ-ай можо улас.

## Газарзүйн байра

## Зүүлтэ

## Холбооһон

Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Мичиган

**Мичиган** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай баруун хэһэгэй түбиин можо улас юм. Ниислэлынь Лансинг, эгээн томо хотонь Детройт. Америкын 50 можо уласһаа хүн зоноороо наймадугаарта жагсадаг ба сэбэр уһанай томохон ай һаба болохо Ехэ Нуурнуудтай хилэлдэг ажа һэн. Мүн амаралта сүлөөтэ сагай Калифорни, Флоридын дараа орохо гурбадахи томо бүһэ нютаг. Мичиганда 64,980 нуур, сөөрэм байдаг болон Ехэ Нуурнуудай 140.3 км ута эрье энэ нютагай дайран гарадаг байна. Можо уласай эгээн томонь газар нютагые Миссиссипи гол эзэлдэг. Юрэнхыдөө Мичиганай газар нютаг хоёр аралые дамнаһан агаад энэнь хүнэй гарай хэлбэритэй адли харагдадаг гэдэг.

## Арһанай үнгэ
* Сагаан: 79.6%
* Африкын америкашууд: 14.0%
* Индейшууд: 0.5%
* Ази: 2.3%
* Бусад: 1.6%
* Холимог: 2.0%

## Эдэй засаг
Мичиган можо уласай хубида Детройт хотодо анхалан үйлэдбэрилэл хүгжэһэн болоод мүнөө америкын автомашинай үйлэдбэрилэлэй түб бүһэ болоһон юм. Мүн энэ можо уласта туризм, ан агнуурай һалбариһаа хүрэнгэ оруулалта орожо байдаг. Эгээн гол түүхэй эдынь газарай тоһон, түмэрэй хүдэр, байгаалиин хии. Хүлэрэй олборолтоо уласдаа түрүүлэгшэ бүһэ нютаг юм. 2003 оной шудалгаар Мичиган можо улас 365 тэрбум долларай оролго жэлдээ олодог гэһэн шудалга бии.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* Мичиган мужийн Засаг захиргааны төв
* Energy Data & Statistics for Michigan 
* Info Michigan, detailed information on 630 cities
* Michigan Historic Markers
* Michigan History Magazine 
* Michigan Lighthouse Chronology - Clark Historical Library
* Michigan State Guide from the Library of Congress
* Michigan Official Travel Site
* Michigan State Fact Sheet  from the U.S. Department of Agriculture
* Michigan Underwater Preserves Council 
* The Michigan Municipal League
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Michigan

Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Монтана

**Монтана** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Баруун Хойто можо улас; 41-дэхи можо улас. Ниислэл — Хелена, эгээн томо хото — Биллингс. Хүн зон — 1.015.165 хүн.

## Газарзүйн байра

## Зүүлтэ

## Холбооһон

Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Эхирэд

**Эхирэд** — буряад-монгол арадай нэгэ обог юм. Эхирэднэрынь Усть-Ордын Буряадай Автономито Тойрог, Эрхүү можын Эхирэд-Булагад, Баяндайн, Боохоной, Оһын, Алайр, Качугай, Нүхэдэй, Ойхоной аймагуудта, Буряад Республикын Хурамхаанай, Баргажанай, Кабанскын аймагуудта ажаһуудаг. Байгал далайн баруун захаар Булагад, Эхирэд, Хонгоодор угтай зонууд һуудаг, Персиин түүхэшэн Рашид ад-Динай ном соо Булагачин Керемучин аймагууд тухай дурдана. Булагад зон тэдэнһээ угаа залгадаг, Эхирэд зон мүн баһа Нюуса тобшо соо дурдагдаһан Ихирэс аймагай үри садан болоно. Хонгоодорнуудые хонгирадай хойто үенүүд гэжэ зарим түүхэшэнэр тоолодог.

Категори:Буряадууд
Мэриленд

**Мэриленд** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Атлантын бүһэдэ байрлаха АНУ-ай нэгэн можо улас. Урда болон баруун талаараа Вирджини болон Баруун Вирджини, хойто талаараа Пенсильвани, зүүн талаараа Делавэр можо уласуудтай хилэлдэг. Тус можо уласынь таряаланшад богоолой хүдэлмэри дээрэ тулгуурилһан арилжаа наймаанай ургамал болохо тамхи таряалдаг байһан Чисапик колонидо харьялагдадаг байба. Мэриленд можо улас нютаг дэбисхэрээр Бельгитэй ойролсоо. АНУ-ай хүн зоной тоололгын тобшооной мэдээлһэнээр Мэриленд можо улас 2007 ондо үрхын оролгоор тэргүүлжэ байһан болоод дундажаар $68,080 байһан болоод энэ үзүүлэлтээр 2006 ондо Нью-Джерсиие гүйсэбэ.

Мэрилендынь АНУ-ай Үндэһэн хуулиие соёрхон баталһан долоодохи можо улас болоһон болоод *Old Line State* ба *Free State* гэһэн хоёр нэрэтэй. Тус можо уласынь эрхэтэнэй дайнай үеэр Урда-хойто хилэ дээрэ байһан тулада алинь шэнжые агуулһан можо улас болоо. Юрэнхыдөө Мэрилендэй баруун болон урда хэһэг, зүүн эрьеын хүдөө нютагынь Урдын соёлой тусхал болоһон бол, хүн зон шигүү һуурижаһан түб хэһэг, тухайлбал Балтимор, Вашингтоной хабын нютаг Зүүн Хойто нютагай шэнжые агуулдаг.

Мэрилендынь биотехнологиин 350 үлүү компанитай амиды бодосой шэнжэлхэ ухаанай түб болоһон болоод иимэ байгуулалгын түблэрэлэй хэмжээр уласдаа гурбада ородог. Мэрилендтэ Мэрилендэй Ехэ һургуулиин системэ, Джонс Хопкинсой Ехэ һургуули, Ховард Хюгзийн Анагааха ухаанай хүрээлэн, Селера геном зүй, Хүнэй геном шудалал, Ж. Крегг Вентер хүрээлэн, хүнэһэн, эмэй ударидаха газар, МедИммюн, Үндэһэнэй эрүүл мэндын хүрээлэн, Үндэһэнэй стандарт, технологиин хүрээлэн байрладаг.

## Газарзүйн байра

## Зүүлтэ

## Холбооһон

Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Буряад обог аймагууд

**Буряад обог аймагууд** — Монгол үндэһэтэнэй Буряад яһанай обог аймагууд: Барга, Булагад, Эхирэд, Хори (Түмэд), Хонгоодор, Сартуул, Сонгоол, Табангууд, мүн баһа монгол хэлэтэй болоһон түрэг обогууд (һоёд, уряанхай).

Буряад дотороо олон яһан, омог, отог, обог, урагтай. Буряад дээрээ Монгол үндэһэтэндэ хамаарна. Монгол үндэһэтэниие монгол угсаатанай дундаһаа тодоруулха, мүнөө хэниие «**монгол хүн**» гэжэ шууд хэлэхэ бэ гэхэдэ өөр өөр шалгуур бии.

## Обогууд

Булагад, Эхирэд, Хори, Хонгоодор бол эгээн томо Буряад арад түмэниие бүридэдэг дүрбэн обогууд.
Эдэ гол обог гадна, Буряад арад соо мүн Халхаһаа ба Зүүнгарһаа нүүдэһэн обогууд бии.

### Булагад
* Алагуй
* Тугалаг
* Онгой
* Обогон
* Хогой
* Шарадай
* Хурамша
* Ользон
* Буумал
* Харанууд

### Эхирэд
* Абазай
* Һэнгэлдэр
* Хадалай
* Һэрхэ
* Һэрһэлдэй
* Буура
* Готол
* Зонхи
* Баяндай
* Шоно
* Абаганууд
* Буян

### Хори
* Галзууд
* Хуасай
* Хүбдүүд
* Гушад
* Шарайд
* Харгана
* Худай
* Бодонгууд
* Хальбан
* Сагаангууд
* Батанай

### Хонгоодор
* Ашхай
* Тайбжан
* Хагта
* Дүрэтэн
* Боолдой
* Шошоолог
* Бадархан
* Һабарнууд
* Шаранууд
* Ашат
* Холто
* Даши
* Тэртэ
* Улаахан
* Долоонгууд
* Наймангууд
* Дардайтан
* Бурюууха
* Шуранхан
* Булбу
* Уляба
* Хотогойто

### Бусад
* Сонгоол
* Сартуул
* Хамниган
* Һоёд
* Уряанхай

## Зүүлтэ

* Иркпедия — Буряты, племена и рода
* Иркпедия — Хонгодоры
* Иркпедия — Булагаты
* Иркпедия — Эхириты

Категори:Буряадууд
Категори:Буряад
Невада

**Невада** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Урда хэһэгтэ оршодог можо улас. Ниислэл Карсон-Сити, эгээн томо хотонь Лас-Вегас. Тус можо уласай нүгөө нэрэ "Мүнгэн можо улас" гэжэ нэрэнь эндэ олон тооной мүнгэнэй ордон газар элирүүлжэ, олборложо байһантай холбоотой. Невадань нютаг дэбисхэрээрээ долоод ородог болоод Можаве сүлһөө эхилээд Ехэ һаба газар хүрэтэр үргэлжэлнэ. Тус можо уласай нютаг дэбисхэрэй 86 хубиие АНУ-ай Холбооной засагай газар сэрэгэй болон эргэнэй зорюулалтаар эзэмшэдэг. 2006 он гэхэдэ 2.6 сая оршом оршон суугшатай байһанай 85% Лас-Вегас, Реногой метрополитан бүһэдэ һуудаг. Можо уласай хууляар гэрлэхэ, гэр бүл сусалха ажаллалга түбэг багатай байдаг болон зугаа сэнгэлэй һалбари, хуулишалагдаһан мүрытэй тоглоом, янханай газар зэргээрээ алдартай.

## Газарзүйн байра

## Зүүлтэ

Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Мэн

**Мэн** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Зүүн Хойто хэһэгэй Шэнэ Англиин бүһэдэ оршохо АНУ-ай нэгэн можо улас. Ниислэлынь Огаста, эгээн томо хотонь Портленд. Хүн зониинь 1,318,301 болоод бүхы табин можо улас дундаа 4-тэ ородог.

## Газарзүйн байра

## Зүүлтэ

## Холбооһон

Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Хонгоодор

Эртэ сагта Хонгоодор болон Хотгойдууд аха дүү аймагууд байһан домогтой гэдэг. Тэдэ Ойрадуудай хаанта уласай зүүн хойто аймагууд байгаа. Хонгоодорнууд 1688 оной Ойрад Халхын дайн самууны үедэ эсэргүүсэжэ бодожо нүүдэллэн Хүбсэгэл нуурай зүүн хойто Байгал нуурай баруун талаар ерэжэ нютаглан нютагайхинтай ниилэжэ мүнөөнэй Хонгоодор Буряад обогтон зониие үүсхэбэ.

Хонгоодор Буряадууд мүнөөнэй ОХУ-ай Буряад Уласай Түнхэн, Аха, Захааминай аймаг, Эрхүү можын Алайр, Баяндай, Монгол Уласай Хүбсэгэл аймагай Ханха, Сагаан-Үүр, Эг-Үүр, Булган аймагай Тэшиг сумдаар тархан амидаржа байгаа юм. Тэдэнэй хэл яряань бусад Буряад обогтонһоо онсо илгаатай зарим тохёолдолдо өөр хоорондоо ойлголсохогүй хэмжээдэ илгаатай үгэнүүд хэрэглэдэг.

Тэдэнэй арадай дуу онсо аялгатай, ёохор хатарынь хүл дээрээ урагшаа хойшо баруун зүүн тиишэ найгаһан онсолиг хүдэлөөнтэй байдагынь бусад Буряад зон аймагуудһаа онсо юм.

Хонгоодор Буряад зон хайшаа байшан бариха дараха мужаан хэхэ, үбһэн хадлан абаха, ан гүрөө хэхэ, зэргэ ажалда габшагай хүдэлмэришэ арад түмэн юм.

Хонгоодор Буряадай зоной олондо нэрэтэй олон хүнүүд байдаг.

Категори:Буряад
Нью-Гэмпшир

**Нью-Гэмпшир** гү, али **Нью-Хэмпшир** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Зүүн Хойто хэһэгэй Шэнэ Англиин бүһэдэ оршохо АНУ-ай нэгэн можо улас. Ниислэлынь Конкорд, эгээн томо хотонь Манчестер. Хүн зониинь 1,324,575 болоод бүхы табин можо улас дунда 4-дэ ородог.

## Зүүлтэ

Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Түрүүшын дуран

**Түрүүшын дуран** — Цырен Шойжинимаев зохёогдоһон буряад дуун юм. Заримдаа алдаатайгаар арадай дуун гэжэ үзэдэг.

## Үгэ

## Зүүлтэ

Категори:Буряад дуунууд
Дуун

**Дуун** () — дуу хоолойгоор дуулахада зорюулһан шүлэглэмэл зохёол; хүгжэм-шүлэгэй элирхылэлэй үндэһэн хэлбэри юм. Дуун гэжэ хүгжэмэй эгээн эртын хэлбэри.

Лирикын түрэлөөр харагдаха дуунай гол шэнжэ шанарнууд — гамшагта бүридэл, шүлэгүүдэй дахилга, шүлэгэй болон дабталгын илгаа, элирхылэлтэй ниисүүлгэ, илэрхийлэлтэй нийцүүлэх, уялгатай байдал, энгын синтаксисай бүридэл; эртын уран шүлэгэй уламжалалта хэлэнэй багажа хэрэглэлгэ, нарин сэдьхэл хүдэлэлые элирхылгэ гэхэ мэтэ юм.

Найрал болон госолол дуу хүгжэмэй зэбсэгтэй һаа, али хүгжэмэй зэбсэггүй һаа (акапелла) гүйсэдхэжэ болоно. Дуунуудай үгэ юрэнь уран шүлэгэй, уянгын шэнжэ шанартай байдагшье һаа, шажанай шүлэгүүд болон сүлөөтэ зохёол байжа болохо юм. Дуунууд олон түрэлтэй:

* Арадай дуунууд
* Зохёогшын дуунууд
* Үлгын дуунууд
* Поп-дуунууд
* Дуулал
* Магтаал

Мүнөөдэр арадай дуун уран шүлэгэй болон хүгжэм-найрагай онсо түрэлөөр хубаагдана.

## Зүүлтэ


Категори:Хүгжэм
Үлгын дуун

**Үлгын дуун** () — үхибүү хүдэлгэжэ байхадаа, дууран унтахынь тула дууладаг аялга, дуун. 

* *Бүүбэйлхэ* — нарай хүүгэдые унтуулхадаа, «бүүбэй-бүүбэй» гэжэ эрхэлүүлэн дуулажа, үлгыень хүдэлгэхэ.
**Үлгын дуу дуулаха* — хүүгэ үлгыдэнь хэбтүүлээд, дуу дуулажа унтуулха.

Үгышье haa, иимэ урданай үлгын дуун байһан юм:  
Энэ дуунай бии болоһон тухай иимэ үгэ байдаг. Эрэ нүхэрэйнгөө аба хайдагта гараһан хойно нэгэ эхэнэр ондоо хүнтэй һэшхэлтэй болоод, ёһото үбгэнэйнгео гэртээ байхадань, һэшхэлтэһэн хүнэйнгөө гэртэнь орожо ерэхэгүйн тула зорюута тэмдэг болгон дуулаһан дуун гэжэ хэлсэдэг. Теэд энэ дуун үе сагай үнгэрхэдэ, тэмдэг удхаяа гээжэ, миин лэ үлгын дуун боложо үлэһэн намтартай.

## Зүүлтэ

Категори:Хүмүүжүүлгэ
Категори:Нарайлалга
Категори:Дуун
2015 он

2013 | 2014 | **2015** | 2016 | 2017


**2014 он** (**[[Ромын тоо|MMXIV]]**) гү, али **Хоёр мянга арбан табан он**, **Хоёр мянган арбантабадугаар он** — пүрбэ гарагта эхилһэн юрэдын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Ниитын тоолол ёһоор *[[Манай эрын]]* 2015 дахи он болоод 3 дахи мянган болон 21-р зуунай 14 дэхи, 2010 оной 5 дахи он болоно.

Бусад тоололоор:
* 104 Чучхе он (БНАСАУ-дахи).
* Хэйсэй үеын 27 он (Япондохи).

Ородой Холбооной Уласда «Удха зохёолой жэл» ().

Арад хоорондын гэрэл ба гэрэлэлэй технологиин жэл (НҮБ-ын Юрэнхы Ассамблейн резолюци A/RES/68/221).

## Наһа баралганууд
* 1 һарын 30 — Желю Желев, Болгариин юрынхэлэгшэ (1990—1997).
* 1 һарын 31 — Рихард фон Вайцзеккер, Германиин холбооной юрынхэлэгшэ (1984—1994).
* 2 һарын 27 — Борис Ефимович Немцов, орос түрын ажаябуулагша, «Солидарность» хүдэлөөнэй ударидагша, «РПР-ПАРНАС» түрын намай хамтаран түрүүлэгшэ, Орос оппозициин зохисуулха зүблэлэй гэшүүн.
* 3 һарын 20 — Малколм Фрейзер, Австралиин юрэнхы сайд (1975—1983).
* 3 һарын 23 — Ли Куан Ю, Сингапурай түрүүшын юрэнхы сайд (1959—1990), Сингапурай «эдэй засагай эди шэдиин» зохёогшо.
* 5 һарын 2 — Майя Михайловна Плисецкая, зүблэлтэ балеринэ, Ехэ театрын прима-балеринэ, СССР-эй арадай зүжэгшэ, Ленинэй шагналтан, Социалис Ажалай Баатар.
* 11 һарын 10 — Һельмут Шмидт, Баруун Германиин түрын ажаябуулагша, холбооной канцлер (1974—1982).
* 11 һарын 22 — Ким Ён Сам, Урда Солонгосой түрын ажаябуулагша, юрынхэлэгшэ (1993—1998).
* 11 һарын 23 — Дуглас Норт, АНУ-ай экономист, 1993 оной эдэй засагай Нобелиин шагналтан.
* 11 һарын 30 — Эльдар Рязанов, зүблэлтэ кинорежиссёр, кинодраматург, поэт, СССР-эй арадай зүжэгшэ.

## Зүүлтэ

Категори:Онууд
Хадаг табилга

**Хадаг табиха ёһон** () — басагыень эрижэ, мэдээ асаран ерэлгэ. Урдань хүбүүд басагадайнгаа гэр бүлэ бололгые эхэ эсэгэнь шиидхэдэг байгаа, тиихэдээ бэри болохо басаганайнгаа уг узуурые шэнжэлжэ үзэдэг һэн.

## Буряад-Монгол хадаг табиха ёһон
Хадаг табихаяа хүбүүтэнэй зүгһөө хэлсэгдэһэн болзорто хэдэн хүнүүд эмээл морёор басагатай айлда зорижо ошодог бэлэй. Хадаг табигшадай түрүү боложо ерэһэн хүн гэртэ түрүүлэн opoһoop бурхандань мүргэжэ, адиста хүртөөд, хоёр гараа дэлгээжэ, амар мэндэеэ хэлсэдэг һэн. Тиихэдэнь басагата айл һуулгажа хүндэлхэ.

Басагатай айлайхи сайгаа аягалаад, сагаан эдеэн табагаа табин хүндэлжэ, һонин һорьмойгоо хөөрэлдэжэ байхадаа: *«Айлшад, холо ойроһоо хайшаа ямар хэрэгээр зорижо ябанабта?»* — гэжэ асууха. Тиихэдэнь хадаг табихаяа ерэһэн түрүү хүн һууһан зандаа:
*«Танда ерэһэн ушарнай гэхэдэ: 
*Ганса сусал гал болохогүй, 
*Ганса хүн —хүн болохогүй гэдэг. 
*Уреэгээ морин болгожо,
*Уриеэ хун болгожо,
*Гал сусалаа нэгэдүүлэебди,
*Ганса нэгэеэ хамтаруулаябди гэжэ, 
*Хадаг табихаяа ерээбди», — гэхэ.

Басаганай түрэлхид харюудань: *«Зүб бэд даа»*, хэрбээ арсаа һaa: *«Тэлеэ!»* —гэдэг.

Тиигээд худын түрүү һyypиһaa бодожо, хадагаа, мүнгэтэйгөөр бурхандань табяад, гэртээ байһан зондо тэбхэр сай, мүнгэн бэлэг баридаг.
Нэгэ-хоёр духаряа тогтоогоод, түрэ хуримайнгаа болзор, баса­ гаяа хургэжэ ошогшодой тоо гэхэ мэтые басаганай болон хүбүүнэй талынхид хамта зүбшэн тодорхойлдог. Тиигээд хадаг табихаяа ерэһэн хүнүүд нютагаа, гэртээ мордодог һэн.

## Мүн үзэхэ
* Хурим түрэ
* Гэр бүлэ

## Зүүлтэ

Категори:Гэр бүлэ
Хурим түрэ

**Хурим түрэ** () — хоёр хүн гэр бүлэ болоходоо баярай ёһоор олониие хураажа найр. Дэлхэйн ехэнхи улас оронуудта гэрлэхэ ёһолол байдаг болоод маша хүндэдхэлтэй, ёһо түрэтэй, нарин дүрэм журамтай баярай арга хэмжээ боложо үнгэрдэг. Улас орон, үндэһэтэн яһатан бүриин гэрлэхэ ёһолол өөрын гэһэн онсолигтой. Хурим түрэдэ эсэргүү үгэнь һалалта. Иимэ ушарһаа хурим түрые мүн ниилэлтэ гэжэ ойлгожо болохо юм. Монголшуудай уламжалалта баяр Сагаан һараар бүхы хүнүүд хоорондоо золгодог һайхан уламжалалтай. Гэхыдээ эхэнэр, нүхэр гү, али гэрлэһэн хосууд хоорондоо золгодоггүй. Ушарынь тэдэниие нэгэ бэе гэжэ үзэдэг.

Уг удамаараа, хүршэ айлнуудаараа, нютаг зоноороо хамһажа, басагаяа гэр бүлэ болгодог ёһололые буряадууд хурим гэдэг. Хуримда ерэһэн хүнүүд «хуримай нэмэри» гэжэ элдэб эдеэнэй зүйл, бэлэг, алта, мүнгэ, адууһа мал зааха, хони хурьгашье абаад ерэдэг байгаа.

## Мүн үзэхэ
* Гэр бүлэ
* Хадаг табилга

## Зүүлтэ

Категори:Гэр бүлэ
1 һарын 2

**Нэгэдүгээр һарын 2** — Григориин литын жэлэй 2-дохи үдэр. Жэлэй эсэс болотор 363 үдэрнүүд (үндэр жэлдэ 364 үдэрнүүд) үлэжэ байна.

## Энэ үдэртэ тэмдэглэдэг баяр
*  — Гэгээн Бертольдын үдэр
*  — Хубисхалай илалтын үдэр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1757 — Британиин эзэнтэ гүрэн Калькутта хото абаһан.
* 1905 — Япон Порт-Артур Ород-Японой дайнай ябадалаар абаһан.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1837 — Милий Балакирев, ород хүгжэмэй зохёогшо (1910 наһа бараһан)
* 1920 — Айзек Азимов (Isaac Asimov), америкын уран зохёолшо (1992 наһа бараһан).

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1861 — IV Фридрих Вильгельм, Гогенцоллерн удамһаа гараһан 1840 он хойшо пруссиин хаан (1795 түрэһэн).

----

Категори:Үдэрнүүд
1 һарын 3

**Нэгэдүгээр һарын 3** — Григориин литын жэлэй 3-дахи үдэр. Жэлэй эсэс болотор 362 үдэрнүүд (үндэр жэлдэ 363 үдэрнүүд) үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1868 — Мэйдзи хубисхал.
* 1959 — Аляска 49-дэхи АНУ-ай можо улас болоһон.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
*  106 — Марк Туллий Цицерон, ромын оратор, гүн ухаанша ба улас түрэшэ ( 43 алагдаһан).
* 1876 — Вильгельм Пик, Зүүн Германиин түрүүшын юрэнхылэгшэ (1960 наһа бараһан).
* 1892 — Дж. Р. Р. Толкин — Англиин зохёогшо (1973 наһа бараһан).

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1923 — Ярослав Гашек (1883 түрэһэн), чехиин зохёогшо.

## Энэ үдэртэ тэмдэглэдэг баяр

Категори:Үдэрнүүд
1 һарын 4

**Нэгэдүгээр һарын 4** — Григориин литын жэлэй 4-дэхи үдэр. Жэлэй эсэс болотор 361 үдэрнүүд (үндэр жэлдэ 362 үдэрнүүд) үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1896 — Юта АНУ-ай 45-дахи можо улас болоһон.
* 1948 — Бирма бэе даанги байдалые тунхаглаһан.
* 2004 — Сарнайн хубисхалай ябадалаар Михаил Саакашвили Гүржын юрэнхэлыгшээр һунагдаһан

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1643 — Исаак Ньютон, англиин физик (1727 наһа бараһан)
* 1785 — Якоб Гримм, Гримм аха дүүнэрэй нэгэн (1863 наһа бараһан).

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1961 — Эрвин Шрёдингер, австриин физик, 1933 оной физикын Нобелиин шагналша (1887 түрэһэн).

## Энэ үдэртэ тэмдэглэдэг баяр

Категори:Үдэрнүүд
Самгарди хэлэн

**Самгарди хэлэн** (, *samskrtā*, "сайтар найруулсан хэл"), мүн **санскрит хэлэн** - Энэдхэг-Европын хэлнэй изагуурай Энэдхэг хэлэнэй бүлэгтэ багтаха хэлэн болон мүхэһэн хэлэнүүдэй тоондо ородог юм. Энэдхэгэй эртын удха зохёолой хэлэн болоод мүн шажанай ном судар зэргэнь санскрит хэлээр бэшэгдэһэн бэлэй. Энэдхэгэй ехэнхи хэлэнүүдынь санскрит хэлэн дээрэ һуурилан, түүхын үйлэ ябасада олон үндэһэтэнэй хэлэнүүдые бии болгоһон, нүлөөһэн байна.

## Зүүлтэ

Категори:Хэлэнүүд
1 һарын 6

**Нэгэдүгээр һарын 6** — Григориин литын жэлэй 6-дахи үдэр. Жэлэй эсэс болотор 359 үдэрнүүд (үндэр жэлдэ 360 үдэрнүүд) үлэжэ байна.

## Энэ үдэртэ тэмдэглэдэг баяр
*  — Йоль
*  — Йоль
*  — Рождествын баяр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1642 — Англиин хаан I Чарльз парламентын гэшүүдые барибшалаад Англиин эрхэтэнэй дайн эхилһэн.
* 1896 — Люмьер аха дүүнэрэй «Ла-Сьота вокзалда галта тэрэг ерэнэ» фильмын танисуулга.
* 1912 — Нью-Мексико АНУ-ай 47-дохи можо улас болоһон.
* 1918 — Бүхэроссиин байгуулха хуралай тархалта
* 1992 — өөрыгөө тунхаглаһан Нагорно-Карабах улас тусгаар тогтонолоо тунхаглажа байна.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1367 — II Ричард, Англиин хаан (1377—1399).
* 1412 — Жанна д’Арк, Франциин үндэһэнэй баатар (1431 наһа бараһан).
* 1643 — Богдан Хмельницький, Украинын гетьман (1657 наһа бараһан)
* 1822 — Генрих Шлиман, Троягай домогто хото малтан олоһон Германиин археолог (1890 наһа бараһан)
* 1915 — Александр Скрябин, Ородой хүгжэмэй зохёолшо ба түгэлдэр хуурша.

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1884 — Грегор Иоганн Мендель, генетикын эсэгэ (1822 түрэһэн).
* 1919 — Теодор Рузвельт, АНУ-ай юрэнхылэгшэ (1887 түрэһэн).

----

Категори:Үдэрнүүд
1 һарын 7

**Нэгэдүгээр һарын 7** — Григориин литын жэлэй 7-дохи үдэр. Жэлэй эсэс болотор 358 үдэрнүүд (үндэр жэлдэ 359 үдэрнүүд) үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1979 — Вьетнамай сэрэгүүд Камбоджадахи Пол Потой дэглэм огсорһон.
* 1989 — Япон уласай хунтайжа Акихито шэнэ эзэн хаан гэжэ зарлаба. Япондо шэнэ Хэйсэй эрэ эхилһэн.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1342 — Зоригтой II Филипп, гүн, Бургундиин гүнлигэй байгуулагша (1404 наһа бараһан).
* 1502 — XIII Григорий, ромын папа, Григориин литын зохёогшо (1585 наһа бараһан).

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1325 — I Диниш Португалиин хаан (1261 түрэһэн).
* 1655 — X Иннокентий, ромын папа (1574 түрэһэн).
* 1943 — Никола Тесла, cахилгаан болон радиоэлектроникын шэглэлэй зохёон бүтээгшэ (1856 түрэһэн)

## Энэ үдэртэ тэмдэглэдэг баяр

Категори:Үдэрнүүд
1 һарын 8

**Нэгэдүгээр һарын 8** — Григориин литын жэлэй 8-дахи үдэр. Жэлэй эсэс болотор 357 үдэрнүүд (үндэр жэлдэ 358 үдэрнүүд) үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1297 — Монако Генуяһаа бэе даанги болоһон.
* 1957 — 14 наһатай Бобби Фишер АНУ-ай шатарай абарга болоһон.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1824 — Уилки Коллинз, Англиин зохёолшо (1889 наһа бараһан).
* 1902 — Георгий Маленков, зүблэлтын улас түрэгшэ (1988 наһа бараһан).
* 1935 — Элвис Пресли, Америкын дуушан (1977 наһа бараһан).

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1324 — Марко Поло, Италиин аянша (1254 түрэһэн).
* 1337 — Джотто ди Бондоне, Италиин зурааша (1267 түрэһэн).
* 1642 — Галилео Галилей, Италиин физик (1564 түрэһэн)
* 1878 — Николай Некрасов, ород уран шүлэгшэ, зохёлошо (1821 түрэһэн).

## Энэ үдэртэ тэмдэглэдэг баяр

Категори:Үдэрнүүд
1 һарын 9

**Нэгэдүгээр һарын 9** — Григориин литын жэлэй 9-дэхи үдэр. Жэлэй эсэс болотор 356 үдэрнүүд (үндэр жэлдэ 357 үдэрнүүд) үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1788 —Коннектикут АНУ-ай можо улас болоһон.
* 1792 — Яссын хэрээр 1787—1791 онуудай Ород-Турк дайн 1787—1791 дүүргэһэн.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1797 — Фердинанд Врангель, город далайгаар ябагша (1870 наһа бараһан).
* 1890 — Карел Чапек, Чехиин зохёолшо (1938 наһа бараһан).
* 1913 — Ричард Никсон, АНУ-ай 37-р юрэнхылэгшэ (1994 наһа бараһан).

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1799 — Мария Гаэтана Аньези, Италиин эхэнэр математик (1718 түрэһэн).
* 1873 — III Наполеон, Франциин эзэн хаан (1808 түрэһэн).
* 1878 — II Виктор Эммануил, Сардиниин хаан, нэгэдэһэн Италиин түрүүшын хаан (1820 түрэһэн)

## Энэ үдэртэ тэмдэглэдэг баяр

Категори:Үдэрнүүд
Нью-Йорк (можо улас)

**Нью-Йорк** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Атлантикын можо уласууд болон Зүүн Хойто бүһэдэ оршохо АНУ-ай нэгэн можо улас болон хүн зоноор АНУ-ай можо уласууд дунда гурбада ородог. Тус можо уласынь урда талаараа Нью-Джерси, Пенсильвани, зүүн талаараа Коннектикут, Массачусеттс, Вермонт можо уласуудтай хилэлдэг. Энэ можо далайгаар Лонг-Айлендһаа зүүн тиишэ Род-Айленд можо уластай хилэлдэгһээ гадна баруун хойто зүгтэ Канадын Квебек, Онтарио можонуудтай хилэлдэг. Нью-Йоркые Нью-Йорк хотоһоо илгахын тулада байнга **Нью-Йорк можо улас** гэжэ хэлэдэг.

Нью-Йорк можо уласшье Америкын Нэгэдэһэн Уласай хамагай томо хото болохо Нью-Йорк хотонь АНУ руу сагаашалха үүдэн боложо байһан түүхэ болон санхүү, соёл, тээбэри, үйлэдбэрилэлэй түбэй байр һууряараа алдартай юм. Можо улас болон хото хоюулаа XVII зуунда амидаржа байһан, хожом Англи болон Шотландын II ба VII Джеймс болоһон Йоркын гүн Джеймс Стюартын нэрээр нэрлэгдэбэ.

Нью-Йоркдо XVII зуунай эхеэр голландшууд болон францишууд анха нүүдэллэн ерэхэ үедэ энэ бүһэ нютагта Алгонкин, Ирокез, Ленапе аймагай унаган америкынхид һуудаг бэлэй. 1609 ондо анха Генри Хадсоной нээһэн тус бүһэ нютагта голландшууд 1614 ондо одоогой Олбани хотын ойролсоо Форт Оранж гэхэ бэхилэлтэ бариһан болон 1624 ондо Олбани ба Манхэттэниие хоюуланиинь колонизацилһан. Тус бүһэ нютаг хожом 1664 ондо Ехэ Британиин Хаанта Уласта нэгэдхэгдэһэн. Энэ Нью-Йорк можо гэхэ Британиин колониин хилэ хизгаар мүнөөнэй Нью-Йорк можо уласай хилэ хизгаартай юрэнхыдөө адли. Америкын хубисхалта дайнай бүхэ тулалдаанай гурбанай нэгэ оршомынь Нью-Йоркто болоһон. Нью-Йорк 1776 оной долодугаар һарын 9-нд тусгаар тогтониһон можо улас боложо, өөрын үндэһэн хуулиие 1777 ондо баталһан. Тус можо улас 1788 оной долодугаар һарын 26-нда АНУ-ай Үндэһэн хуулиие соёрхон баталжа, АНУ-ай 11-дэхи можо улас болоһон. АНУ-ай Худалдаанай департаментын мэдээлһэнээр Нью-Йоркынь гадаа туристнарай зошолдог гол газар болон туризмаар Флорида, Калифорни хоёрые арадаа орхино.

## Холбооһон
*New York State Office of Parks Recreation and Historic Preservation
*State of New York Website
*New York Governor Website 
*NYProfiles.com - Profiles of New Yorkers
*I Love New York - official New York State tourism website
*Population of each county 
*Energy & Environmental Data for New York 
*USGS real-time, geographic, and other scientific resources of New York
*US Census Bureau 
*New York State Facts 
*New York Newspapers 
*New York.com

## Зүүлтэ


Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
1 һарын 5

**Нэгэдүгээр һарын 5** — Григориин литын жэлэй 5-дахи үдэр. Жэлэй эсэс болотор 360 үдэрнүүд (үндэр жэлдэ 361 үдэрнүүд) үлэжэ байна.

## Энэ үдэртэ тэмдэглэдэг баяр
* ,  — туциндан

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1769 — Джеймс Уатт уурын хүдэлгүүрэй патент абаһан.
* 1968 — Александр Дубчек Чехословакиин тэригүүн болоһон.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1643 — Шах-Джахан, Ехэ Моголой уласай султан (1666 наһа бараһан).
* 1938 — I Хуан Карлос, Испаниин хаан.
* 1969 — Мэрилин Мэнсон, америкын рок-хүгжэмшэ.

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1589 — Екатерина Медичи, Франциин хатан (1519 түрэһэн).
* 1762 — Елизавета Петровна, Ородой эзэнтэ уласай эзэн хатан (1709 түрэһэн).

----

Категори:Үдэрнүүд
Нью-Джерси

**Нью-Джерси** () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Шэнэ Англиин хэһэгтэ оршодог можо улас. Ла-Манш хоолойдо байрладаг аралай нэрээр нэрлэгдэһэн. Холбооной гурбадахи можо улас болоһон. Хүн зон — 8 899 339 хүн (АНУ-да 11-дэхи, 2013 оной байдалаар). Арад түмэнэй бүридэл: италиинхид — 17,9 %, ирландиинхид — 15,9 %, афроамерикынхид — 13,6 %, германиинхид — 12,6 %, польшынхид — 6,9 %, еврейнүүд — 5,7%. Нью-Джерси АНУ-дай эгээн ехэ нягтаралтай можо улас.

Ниислэлынь Трентон хото байгаад эгээн томо хото Ньюарк хото юм. Ходо «Сэсэрлиг можо улас» (Garden State) нэрлэнхэй.

## Газарзүйн байра

## Зүүлтэ

Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Сагаан һолёо

**Сагаан һолёо** (, , ) — ехэбшэлэн архи, һогтууруулха унданһаа тэлэрэл ушарһан һолёоной хурса үбшэн.

Категори:Үбшэн
Чукоткын автономито тойрог

**Чукоткын автономито тойрог** (чукчаар *Чукоткакэн автономныкэн тойрог*) — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Алас Дурнын холбооной тойрог болон Алас Дурнын эдэй засагай бүһэдэ багтана. Ниислэл — Анадырь хото.

## Газар зүй
Баруун талаараа Саха Яхад Уласта, баруун урда талаараа Магаданай можодо ба урда талаараа Камчаткын хизаарта хилэлнэ. Зүүн зүгтэ далайгаар АНУ хилэ нэгэтэй.

Хойто мүльһэн далайн Зүүн-Сибириин ба Чукоткын тэнгисээр, Номгон далайн Берингэй тэнгисээр хүреэлэгдэнэ.

Чукоткын автономито тойрогой нютаг дэбисхэр дээрэ Оросой эгээн зүүн сэгүүд байрладаг: эгээн зүүн сэг — Ратмановой арал, эхэ газарай эгээн зүүн сэг — Дежнёвэй хушуун. 

### Сагай бүһэ

Хизгаар Камчаткын сагта хамаарна. Иимэһээ Дэлхэйн координировалһан сагһаа 12 (UTC+12), Москвагийнхаас (MSK+9) юһэн сагаар түрүүлдэг. 


## Хүн зон

ImageSize = width:600 height:300
PlotArea = left:50 right:60 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:180
ScaleMajor = unit:year increment:20 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1939 color:yellow width:1 
   from:0 till:22 width:15  text:21&nbsp;524 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1939 color:orange width:1 
   from:0 till:3 width:15  text:3344(15,5%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1959 color:yellow width:1 
   from:0 till:47 width:15  text:46&nbsp;689 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1959 color:orange width:1 
   from:0 till:27 width:15  text:26662(57,1 %) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1970 color:yellow width:1 
   from:0 till:101 width:15  text:101&nbsp;184 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1970 color:orange width:1 
   from:0 till:70 width:15  text:69968(69,1%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1979 color:yellow width:1 
   from:0 till:140 width:15  text:139&nbsp;944 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1979 color:orange width:1 
   from:0 till:96 width:15  text:96356(68,9%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1989 color:yellow width:1 
   from:0 till:164 width:15  text:163&nbsp;934 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1989 color:orange width:1 
   from:0 till:119 width:15  text:118986(72,5%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:2002 color:yellow width:1 
   from:0 till:54 width:15  text:53&nbsp;824 textcolor:red fontsize:9px
  bar:2002 color:orange width:1 
   from:0 till:36 width:15  text:35869(66,6%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:2010 color:yellow width:1 
   from:0 till:51 width:15  text:50&nbsp;526 textcolor:red fontsize:9px
  bar:2010 color:orange width:1 
   from:0 till:33 width:15  text:32734(64,8%) textcolor:green fontsize:8px


### Арад түмэн

## Зүүлтэ


Категори:Алас Дурнын холбооной тойрог
Ехэ тэһэрэлгэ

**Ехэ тэһэрэлгэ** () — одон орон шудалалдахи оршолон юртэмсын загбар болоод одоогоор юртэмсын үүсэлэй талаарха, хамагай үргэн хүлеэн зүбшөөрөгдөөд бай үзэл болоод байна. 1929 ондо Эдвин Хаббл огторгойн бэетэ хоорондын зайнь тэдын солонгон задалалдахи улайсалтатай холбоотойе нээһэнэй дараа юртэмсэ тэлэжэ байгаае элирүүлһэн бэлэй. Энэһээ үүдэн юртэмсые урида сагта үлүү жаахан, нягта ехэтэй, халуун байһан гэһэн таамаглал дэбшүүлһэн болоод уг үзэлые баталхаар хэтэ нягташал, хэтэ үндэр температура зэргые шудалан одоогоор бидэнэй ажаглаха боломжотой байгаа юртэмсэтэй эжэл үрэ дүндэ хүрэбэ.

Ехэ тэһэрэлгын Англи хэлэнэй *Big Bang* гэһэн нэрые уг һанааниие үнэгүйдүүлхэ зорилготойгоор, Ехэ тэһэрэлгын загбарые үгыдхэгшэ Фред Хойл түрүү ашаглаа. Гэһэн хэдышье, 1964 оной огторгойн бэшэл долгиной нээлтэнь Ехэ тэһэрэлгын онолые үгыдхэхэ аргагүй болгобо.

Хол оршохо одоной аймгуудай илгаруулжа бай гэрэлэй тусхалые шудалхада, тусхалынь үлүү ута долгинууд руу туйлашаржа, уг туйлашаралынь галактикын дэлхэйһээ оршохо зайтай шууд пропорцитой хамааралтай байһаниинь юртэмсые таһаралгагүй тэлэжэ байгаае харуулаа. 1964 ондо нээһэн сансарай богони долгиниинь огторгойе маша халуун түлэбһөө одоое хүрэтэр хүрэһэниие баталдаг. Сансарын богони долгиниие нээһэнээр, бараг дэлхэй даяар Ехэ тэһэрэлгые бүрин хэмжээр бэшэшье юрэнхы хэлбэреэрээ юртэмсын үүсэлые тодорхойлжо шадаха загбар гэдэгые хүлеэн зүбшөөрһэн бэлэй.

Категори:Одон орон
Категори:Космологи
Категори:Астрофизик
Вологдын можо

**Вологда можо** () — Оросой холбоото уласай субъект. Ниислэл — Вологда хото.

## Хотонууд
* Вологда
* Череповец
* Сокол
* Великий Устюг
* Грязовец
* Бабаево
* Вытегра
* Харовск
* Тотьма
* Белозерск
* Устюжна
* Кириллов
* Красавино

Категори:Вологдын можо
Юпигүүд

**Юпигүүд** (юпикээр югыт; )— Хойто Америкын Аляскада болон Зүүн Хойто Азиин үсөөн тоотой унаган зон юм.

Категори:Оросой арадууд
Категори:Америкын арадууд
Лонхо

**Лонхо** (; , *nuǎnhú* — «термос») — шэнгэн юумэн агуулха шабар гү, али шэл һабын зүйл.

Категори:Шэл
Бандан

**Бандан** (; , *bǎndèng*) — байра дотор болон газаада ашаглажа болохо ута шэрээ гү, али һандали.
Категори:Табилга
Салин

**Салин** (; , *qiánliáng*) — ажал, албан гүйсэдхэһэнэй түлөө тогтомол олгохо мүнгэн хүнэһэн; хуушан сагта ноёд түшэмэдтэ олгожо байһан амуу, пүнлүү.

## Зүүлтэ

Категори:Эдэй засаг
Яармаг

**Яармаг** (; гер. *Jahrmarkt* үгэһээ ород *ярмарка* замаар) — эд бараае бөөнөөрынь худалдаха, худалдажа абахын тулада худалдаанай байгуулгануудһаа тогтомол зохёохо хурал, дэлгүүр юм.

## Зүүлтэ

Категори:Эдэй засаг
Бактери

**Бактери** ( — палочка) — ямар нэгэн амиды бэе махабадай бии болгоһон шэмэ бодосоор тэжээл хэдэг, ганса клеткэтэй нүүн xүдэлдэг амиды бэе юм.

Бактеринь тодорхой хэлбэри дүрсэтэй, үсэжэ үржэхэ, удамшажа хубисаха шадабаритай, эсэй ханатай, нэгэ эстэ, прокариотой бүлэгтэ хамаарха микроорганизм (бэшэл махабад) юм. Бактериин эс 0,3-5 нм хэмжээтэй.

## Зүүлтэ

Категори:Микробиологи
Чукчанууд

**Чукча яһатан** (чукотоор ԓыгъоравэтԓьат; ) — Зүүн Хойто Азиин үсөөн тоотой уугуул зон юм. Оросой холбоото уласай Чукоткын АТ, Магаданай можодо, Камчаткын хизаар (Корягай тойрог), Бүгэдэ Найрамдаха Яхад Уласта (Доодо Халымын аймаг). Оро үсхэбэрилэгшэд.

## Тоо болон нүүлгэн шэлэжүүлэлгэ
**ОХУ-ай Чукчануудай тоо:**


ImageSize = width:420 height:300
PlotArea = left:40 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:16000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1926 color:gray1 width:1 
   from:0 till:12331 width:15  text:12331 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1939 color:gray1 width:1 
   from:0 till:13830 width:15  text:13830 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:11680 width:15  text:11680 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:13500 width:15  text:13500 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:13937 width:15  text:13937 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:15107 width:15  text:15107 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:15767 width:15  text:15767 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:15908 width:15  text:15908 textcolor:red fontsize:8px


**Һуури газарта ажаһуудаг чукчануудай тоо (2002 он)**

Чукот АТ:

Анадырь хото 1209

Лорино тосхон 1042

Нешкан тосхон 603

Лаврентия тосхон 543

Уэлен тосхон 543

Усть-Белая тосхон 502

Канчалан тосхон 482

Рыткучи тосхон 374

Мейныпильгыно тосхон 363

Конергино тосхон 359

Инчоун тосхон 356

Рыркайпий тосхон 355

Амгуэма тосхон 344

Энмелен тосхон 323

Янракыннот тосхон 313

Хатырка тосхон 299

Энурмино тосхон 294

Алькатваам тосхон 289

Ваеги тосхон 289

Нунлигран тосхон 287

Айон тосхон 284

Провидения һуурин 255

Островное тосхон 231

Биллингс тосхон 222

Илирней тосхон 207

Омолон тосхон 201

Сиреники тосхон 187

Ванкарем тосхон 160

Билибино хото 152

Нутэпэльмен тосхон 149

Янранай тосхон 143

Кепервеем тосхон 141

Батырево тосхон 1

Беринговский һуурин 127

Снежное тосхон 126

Эгвекинот һуурин 104

Певек хото 101

Камчатский край:

Средние Пахачи тосхон 401

Ачайваям тосхон 360

Хаилино тосхон 294

Бүгэдэ Найрамдаха Яхад Улас:

Колымское тосхон 333

Магаданай можо:

Магадан хото 130

Москва:

Москва хото 138

Санкт-Петербург:

Санкт-Петербург хото 1

## Зүүлтэ


Категори:Арктикын арадууд
Категори:Эскимосууд
Категори:Сибириин арадууд
Категори:Хойто Азиин арадууд
Категори:Мүнөө үеын нүүдэлшэд
Категори:Евразиин нүүдэлшэд
Категори:Оросой арадууд
Категори:Америкын арадууд
Категори:Чукоткын автономито тойрогой хүнүүд
Категори:Берингэй тэнгис
Категори:Чукоткын тэнгис
Категори:Чукоткын автономито тойрог
Балдан Һама

**Балдан Һама** (; ), мүн **Шридеви** — Будда Бурханай ном, Гэлүгбын хамгаалагша сахюусан бурхан юм. Далай Лама ба Баншан Богдо багшанарай, Түбэд ороной хамгаалагша сахюусан бурхан мүн.

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажанай бурханууд
Югзэр

**Югзэр** (, *yogāchāra*) — Бурханай шажанай гүн ухаанай дэг урасхал юм. Гол түлөөлэгшэд: Майдарнатха болон Асанга (IV зуун), Васубандху (V зуун), логик Дигнага (VI зуун) болон Дармакирти (VII зуун). Атишын шаби Дармаракшита энэ һургаалые Түбэдтэ асарһан, Түбэдэй бурханай шажанай олон дэг урасхалнууд баталаа һэн.

Категори:Буддын шажан
Шарид

**Шарид** (;  — «зүб зам») — лалын шажанай жаяг дэглэмэй согсо; шударга хуули гэһэн удха бүхы араб үгэ, монгол хэлэнээ тушаал бэелүүлхэ гэһэн удхаар хэрэглэгдэжэшье байгаа һэн.

## Зүүлтэ

Категори:Лалын шажан
Элжэн

**Элжэн** () — халим загаһанай һахал.

## Зүүлтэ

Категори:Халим
Буу

**Буу** (, , *pào*) — галта һомон харбаха нарин аматай галта зэбсэг, бүдүүн аматайе заримдаа **пуу** гэнэ. Гол түмэр доторхи бинтаар һуманда эршэ оруулжа харбаха галта зэбсэгэй юрэнхы нэрэ.

## Түрэлнүүд
* ангиин буу (ан гүрөө хэхэдэ хэрэглэдэг галта зэбсэг), 
* гар буу (ойро тудаха абаһаар жаахан буу), 
* ехэ буу (ута гол түмэртэй, томо һуматай, усадхаха сүнөөхи шадал ехэ, холын тудхалта галта зэбсэг), 
* ланжуу буу (билта сохижо гал абалсадаг нэгэ зүйл винтов буу), 
* нагаан буу (хүрдэтэй гар буу), 
* үхэр буу (түрүү үеын ехэ буу), 
* хоёр аматай буу (хуушарһан хоёр гол түмэртэй буу), 
* хурдан буу (түргэн һумалдаг, һомониинь холо тудадаг буу), 
* сахюур буу (билтагүй, сахюураар гал абалсаха буу).

## Зүүлтэ

Категори:Дайн
Категори:Галта зэбсэг
Яхад яһатан

Яхадууд()

Категори:Оросой арадууд
Категори:Сибириин арадууд
Эскимос яһатан

"Эскимос яһатан"(эским.ᐃᓄᐃᑦ,ԓыгъоравэтԓьат,югыт',инуит)-Зүүн Хойто Азиин болон Хойто Америкын 
палеоазиат эскимос-алеут юм.Ородой Холбооной Уласай Чукот АТ,Камчаткын хизаар(Корягай Автономито тойрог),Магаданай можоодо,Мурманск можоодо,Бүгэдэ Найрамдаха Яхад Уласта(Доодо Халымын аймаг),Нунавут,Ньюфаундленд,Квебек болон Аляскада ажаһуудаг.Оро үсхэбэрилэгшэд.Уламжалалта гэр-яранга болон иглу.
*Инуитууд
*Чукчанууд
*Юпигүүд

## Зүүлтэ

Категори:Арадууд
Галта зэбсэг

**Галта зэбсэг** — дарин хиин үйлэшэлэлээр һуманай хушуу гү, али үрэл тодорхой кинитек энерги абан шэдэгдэн гарадаг түхөөрэмжые хэлэнэ. Галта зэбсэгынь гол түмэр, замаг, сохихо гү, али буулгаха механизм гэхэ мэтэ үндэһэн эд ангинуудһаа бүридэдэг. Галта зэбсэгынь зорюулалтаһаа хамаарша буудалга ябагдаха ябаса, бүтэсэ зэргээрээ илгагдадаг. Хуулиин ёһоор алта зэбсэг гэжэ дариин шаталтын хиин даралтаар һуманай хушуу гү, али үрэлые гол түмэрһөө ехэ хурдатай гаргаһанаар һуманай хушуунь хүнэй ами бэе, эрүүл мэндэдэ хохирол ушаруулха, ан агнаха, бусад зүйлые хүнөөхэ шадабари бүхы хэрэгсэлые гэжэ тодорхойлһон байдаг.

## Зүүлтэ

Категори:Дайн
Категори:Галта зэбсэг
Зэбсэг

**Зэбсэг** () — хүниие, амитадые ба эд хүрэнгые алаха, шараха, хохирол ушаруулха зорилгоор хэһэн зүйлэй юрэнхы нэрэ.
Зэбсэгүүд агнуури, гэмтэ хэрэг, хуули сахюулга, хамгаалга, дайн байлдаанай зэргэ үйлэ ажаллалгын үрэ дүн, үрэ ашагые нэмэгдүүлхээр ашаглажа байна.

## Зүүлтэ

Категори:Дайн
Ясная Поляна

**Ясная Поляна** — Тулын можын Щёкинын аймагта (Тулаһаа баруун урда зүг 14 км) байрладаг XVII зуунда бариһан тугдам юм. Тугдамай эзэд — Карцевууд, Волконскийнууд ба Толстойнууд бүлэнүүд. Эндэ Лев Николаевич Толстой түрэһэн ба ажа һууһан. Энэ тугдамда Лев Толстой «Дайн ба энхэ», «Анна Каренина» г.м. номуудаа бэшэһэн.

Категори:Музейнууд
Тугдам

**Тугдам** ( < , *thugs dam*, мүн *усадьба*) — ноёной үргөө, ордон. Илангаяа ород, европынхи изагууртад XVII — XX зуунай эхиндэ олон байшан, тугдам гэрнүүдые бариһан байна.

## Ном зохёол
* 
* 
* 
* 
*  (в пер.)
* 
* 
* 

## Холбооһон

* Общество изучения русской усадьбы
* Национальный фонд «Возрождение русской усадьбы» 
* Дворянские усадьбы Вологодской области
* 

Категори:Уран барилга
Хүбэн

**Хүбэн** () — сэсэгынь шарабтар, тоор мэтэ хара хүрэн жэмэстэй, унгарилынь сагаан нэгэ наһата сөөг ургамал юм. Хүбэнгэй хонгорcог — хүбэнгэй тоор (хүбэнгэй жэмэс), хүбэнгэй тоһон (хүбэнгэй үрэһөө шахажа абаһан тоһон). Хүбэн үбһэн (ургамал) — улалжтан обогой намаг газар ургадаг олон наһата үбһэн, үрэлхэ үедээ хүбэн мэтэ үһэтэй болоно; хүбэн түрүүтэ.

Нэхэмэлэй үйлэдбэриин гол түүхэй эд ба наранай гэрэл, шииг, дулаан ехэтэй, халуун дулаан уларил бүхы уһажуулалтатай таряална. Дэлхэйн ниитэ 30 үлүү орондо 35 сая/га-да таряалжа 50 оршом хубииень Хитад, АНУ, үлдэһэнииень Энэдхэг, Узбекстан, Пакистан, Бразил, Египет, Перу, Судан уласууд таряална.

## Эдэй засаг

## Холбооһон

* Русское хлопковое сообщество
* Хлопковая одиссея — статья из № 25/1999 газеты «География» издательского дома «Первое сентября».

## Зүүлтэ

Категори:Ургамалнууд
Категори:Бүд
Хубсаһан

**Хубсаһан** () — хүнэй бэедээ үмдэжэ хэрэглэхэ нэхэмэл эдэй юрэнхы нэрэ. Хажуугархи оршоной юумэн үзэгдэл (бороо, шороо, гал, хүйтэн г.м), хорхой шумуул, хорото бодос гээд олон байнгын хүсэн зүйлһөө хүн өөрынгөө бэе, эрүүл мэндэеэ хамгаалхын тулада "нүмэрдэг" байгаалиин болон зохёомол эд нэхэмэл болон шэрэһэн зүйлые юрэнхыдэнь нэрлэнэ. Энэһээ гадна хубсаһан олон түрэлэй бодос, холисын нүлөөгөөр гоо зүйн хэрэгсээ шаардалга хангахын сасуу ниигэмэй соёл, зан заншал, түүхые элидхэһээр мүнөөдэрэй түбшэндэ ерээ. Сор үһэн, элдэб шэмэглэлээр шэмэглэхэнь олон даа.

Хубсаһанай юрэнхы ангилалынь эрэгтэй, эмэгтэй хүнэй гэжэ ангилагдана.

## Ажа холбогдол

*Халуун хүйтэн байгаалиин бусад нүлөөлэлһөө хамгаалха
*Нюсэгэн бэеэ далдалха
*Гоё һайхан, саашалаад хубсаһанай шэнги хандалга
*Эрүүл ахы, арюун сэбэрые сахиха
*Ажал мэргэжэлэй зорюулалтаар ашаглаха
*Түүхын үб соёл, садиг түүхые ерээдүй хойшо үедээ үблүүлхэ

## Мүн үзэхэ
*Дэгэл
*Самса
*Гутал
*Шэмэг

## Зүүлтэ

## Холбооһон
Музей
* Нэхээс болон даавуу үйлдвэрлэлийн олон улсын холбоо 

Категори:Хубсаһан
Ном

**Ном** гэһэн үгэ олон утгатай:
* Ном (бэшэг) — ном бэшэг, бурханай шажанай судар.
* Ном (дарма) — Буддын шажанай томьёо.
Ном (бэшэг)

**Ном** ( согдо *nwm*) — зохёожо бүтээһэн бэшэг зохёол юм. Ном бол нэгэ эрмэгэйхи замда бэхэлэгдэһэн, голдоо хабтаһалагдаһан, дээрэнь бэшэг бэшэгдэһэн саарһан, эльгэн саарһан болон бусад эдэй суглуулга юм. Номой нэгэ дабхаргые хуудаһа, тэрэнэй нэгэ талые нюур гэнэ. Сахим бүтэлгэтэй номые сахим ном гэдэг. Номой сангай ба мэдээлэлэй шэнжэлхэ ухаанда номые бусад сонин сэтгүүл мэтын субарал хэблэлһээ илгахын тулада нэгэ һэдэбтэ зохёол гэжэ нэрлэдэг.

Хэблэгшэ хэвлэлтын үмэнэ аладаа мадагые хинажа засаха, тойм шүүмжэ бэшэхэдэ зорюулжа хямда үнэгүй боолтые хэблэжэ гаргадаг. Боолтые худалхын тулада хэблэдэггүй ушар али болохо хямда үнэгүйгөөр бүтээдэг. Номондо дуратай хүниие голдоо библиофил, филобиблист, бүри энгынээр номой хорхой гэдэг. Зарим хүнүүд ном һонирхогшодой бүлгэмдэ хамаарагдадаг.

## Номой түүхэ

Аман дүрсэлэл (аман яряа, уламжалал, суурхал) мэдээ, түүхын хамагай эртын дамжуулагша юм.
Эртын эргэншэлнүүд бэшэгэй тогтосые бодожо олохо үедэ дээрэнь мүр гараха бараг бүхы зүйлнүүд - шулуу, сабуун самбар, модоной холтоһон, үйһэн, металл - бэшэхэдэ хэрэглэгдэбэ. Египетдэхи сагаан толгойн дагуу бэшэхэ тогтосо  1800 ондо бүрилдэхэ эхин үедээ үгэнүүд сэг тэмдэггүйгөөр, тусдаа буса (*scripta continua*) бэшэгдэжэ байба. Зүүнһээ баруун руу, баруунһаа зүүн рүү, болбол хоюулангаар (нэгэ мүрые зүүнһээ баруун руу, дараахиие эсэргээр г.м.) бэшэгдэжэ байгаа.

## Юртэмсын хараха сонхо
Бидэ номые уншаһанаар оюун ухаанаа үлүү ехэ хүгжүүлжэ үгэдэг. Ном бол далай мэтэ үргэн дэлхэй мэтэ агуу байдаг зүйл юм. Хүнэй ерээдүйе номгүйгөөр түлөөлхын аргагүй. «Уншахаяа болибол сэдьхэхэеэ болино» гэжэ нэрэтэ сэдьхэгшэ Дени Дидро хэлэһэн байдаг. Номгүй хүнэй сээжэ нэгэ харанхы гэжэ Монгол арадай аман зохёол юртэмсын гурбада дурдадаг. Хүн номые хэр ехэ уншана түды шэнээгээр сэдьхэжэ, хэр бага уншана харин түды шэнээ сэдьхэхэ шадабаринь муудажа байдаг юм. Хүн номтой харилсахадаа сэбэр нямбай тэрэниие урижа таһалхагүй һайхан сэбэрхэн хэрэглэхэ хэрэгтэй.

Ном хэдышье саарһан болобошье урижа таһалхада баһа ушар бии яагаад гэбэл тэрэ номые зохёохо гэжэ зохёолшонь хэр ехэ ура ухаан хүсэн хүдэлмэри шаардан байжа бэшэһэн энэ хүнэй номые бидэ сайтар хадгалажа сэбэр сэмсэгэр байлгаха хэрэгтэй. Бидэ номые һайн уншабал оюун ухаамнай түды шэнээ хурдан хүгжэнэ. Ном бол юушье диилэжэ гараха тиимэл хүсэн чадалтай зүйл гэж бододог. Намайе ном уншахада толгойдо ехэ олон зүйл орожо ерэдэг. Ном бол бидэндэ агуу ехэ зүйлые үгэжэ шадана. Номые һайн уншажа байха хэрэгтэй ном һайн уншаһанаар бидэ ой тогтоолто һайтай болно. Номтой харилсахадаа урижа таһалхагүй ариг гамтай хэрэглэжэ дээдэлжэ байха ёһотой. Номые гэшгэжэ дээгүүрынь гараха хог шороотой хутгалдуулжа урижа таһалхые хамагай ехээр сээрлэ.

## Мүн үзэхэ
### Үндэһэн
* Зохёолшо
* Сахим ном
* Номой сан

### Ном ангилалай тогтосо
* Dewey Decimal Classification (DDC)
* Library of Congress Classification (LCC)
* Chinese Library Classification (CLC)
* Universal Decimal Classification (UDC)

## Зүүлтэ



## Холбооһон
* Society for the History of Authorship, Reading and Publishing
* Centre for the History of the Book 

Категори:Хэблэл
Категори:Ном
Шабар эдлэл бүтээлгэ

**Шабар ваар** ( < , *wǎ* - дээбэриин хабтан) — наанги улаан шороогоор тодорхой хэлбэритэ оруулан барижа галда шатаажа хэһэн һаба һуулга.

* байшан барилгын дээбэри хэдэг хобхи мэтэ матгар хэлбэритэй тоосго үйлэдэбэри
* түрэл бүриин шабар, шулуу үйлэдэбэри (галда шатааһан хирпиис, эсэргүүсэгшэ, хабтан, хоолой, һаба, лонхо)
* фаянс болон шаазанай үйлэдбэри

## Баарлалга
Керамика, шабар, шулуун бүтээгдэхүүниие болбосоруулан вааран эдлэл хэхэ машинуудые ажаллуулна. Түрэл бүриин вааран эдлэлэй загбарые гаргажа абахын тулада галые ехэдхэжэ, багадгажа тохируулна. Эрьежэ бай шабарые гар, хуруугаа даража, ваар, шаазан хэсын хэмжээе аажамаар томоруулжа хүсэһэн хэлбэри хэмжээе үүсхэжэ ажаллана. 

## Зүүлтэ

Категори:Шабар эдлэл
Баскетбол

**Баскетбол** (< , мүн **cагсан бүмбэгэ**) — нэгэ түрэлэй багай спорт юм. Баскетболой талмайда тус бүри 5 хүнтэй хоёр баг дүрэмэй ёһoop наадагшад талын сахирагта бүмбэгэ шэдэбэл тохожо оруулан оноо суглуулжа, саг дууһахада хамагай олон оноотойнь хожодог. Дэлхэй дахинда үргэнөөр дэлгэрһэн, онсогойлон ехэ үзэдэг спортуудай нэгэниинь баскетбол болоно. 

Баскетболой дүримээр 3.05 метрын үндэр шонгой самбарта сахариг бэхлэгдэһэн байхаар тогтоһон. Арай ойроһоо бүмбэгые шэдэжэ оруулбал 2 оноо, гурбанай шугамай араһаа шэдэжэ оруулбал 3 оноониие тоглогшо багтаа нэмэрлэнэ. Залалта, алахалта, дамжуулалта зэргээр бүмбэгые хүдэлгэдэг.

Категори:Спортын түрэлнүүд