open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хатар

**Хатар** гү, али **бүжэг** болбол гансаараа гү, али бусадтай бултараа хүгжэмдэ бэеэ хүдэлгэдэг уралигай түрэл юм. Хатарынь дэлхэйн бүхы соёл эргэншэлдэ бии юм аад, олон мянган жэлэй турша хүнэй амидаралай нэгэ хэһэг байһаар ерэһэн.

## Зүүлтэ

Категори:Уралиг
Леся Украинка

**Леся Украинка** (; жэнхэни нэрэ  1871 оной 2 һарын 25, Новоград-Волинський — 1913 оной 8 һарын 1, Сурами) болбол украин ирагуу найрагша, уран зохёолшо мүн.
Удха зохёолой шүүмжэлэл, зүжэгэй уралиг, сэдхүүл зүй, түүхэ, этнографи, фольклор, хүгжэм шэнжэлдэг байһан юм.
Леся Украинка уг үндэһөөрөө хубисхалта романтизмын ба шүүмжэлхы реализмын ажалябуулагша байһан юм.

Леся Украинка 1871 оной 2 һарын 25-да түрэһэн юм. Айхабтар ехэ бэлигтэй, ниигэмэй ажабайдалые шэнжэлэн үзэхэһөө гадна,
мүн тэмсэхэ гэһэн халуун хүсэлэнтэй, угаа ехэ эрдэм ухаанай болон уран зохёол эрдэмтэй тэрэ хадаа бага наһатай ябахаһаа хойшо уушханай ханяаданда нэрбэгдэһэн байгаа. 

Шэнэшлэгшэ-уран зохёолшо ба ехэ ухаан бодолто байһан Леся Украинка зүжэгтэ илангаяа мэдээжэ байна. «» (1905) гэһэн тэрэнэй зүжэг католик шажан мүргэлдэ болон дарлагшадта эсэргүүсэн тэмсэхээр зорюулагданхай. Тэрээн соохи геройнь Прометейн харгыгаар ябана. «» (1911) гэжэ тэрэнэй гайхамшагта зүжэг арадай аман зохёол аялгаар бэшэгдэнхэй, зүжэг дотор Леся Украинка бага наһаяа дурсажа, Полисся байгаалитай түрэл нютаг Волыниие магтана. Леся Украинкын мэдээжэ шүлэг «» (*Надія*, 1880) «» (*Напровесні*, 1889) буряад хэлэндэ оршуулагдаһан байна.

Сурами гэдэг Гүржиин тосхондо 1913 оной 8 һарын нэгэндэ Лариса Петривна Косач-Квитка наһанһаа нүгшэһэн байгаа. 

Леся Украинка болбол «Капитал», «Коммунис намай тунхаг бэшэг» шудалан үзэһэн. Тэрэнэй тон дүтын хани нүхэр социал-демократ Сергей Мержинский гэгшэ «Хүдэлмэришэн ангиие сүлөөлхын түлөө тэмсэхэ Киевэй холбоониие» эмхидхэгшэдэй нэгэн байгаа һэн. Леся Украинка болбол украин хэлэн дээрэ хэблэгдэн гаража байһан социалис ном тараадаг байгаа.

## Зүүлтэ
Иван Франко

**Иван Франко**; (; 1856 оной 8 һарын 27, Нагуевычи, Австриин эзэнтэ гүрэн — 1916 оной 5 һарын 28, Львив хото, Австри-Унгар) — Украинын үндэһэтэнэй уран зохёолшо, шүлэгшэ, хубисхалша демократ, олониитын ажалябуулагша.

Иван Яковыч Франко Дрогобычска сомоной Нагуевычи гэжэ тосхондо 1856 оной 8 һарын 27-до хүдөөгэй нэгэ түмэршэ дарханай бүлэдэ түрэһэн юм. Ясеныця-Сильна тосхондоо эхин һургуули дүүргээд, һүүлээрнь католик сүмын монастыриин һургуулида һураад, иигэжэ тиигэжэ байжа Дрогобычска гимназида ороһон юм. Гимназиин һүүлээрнь 1875 ондо Львивэй ехэ һургуулиин гүн ухаанай тэнхимэй оюутан болоо һэн. Иван Франко хара эртэ уран зохёолшын харгыда орожо, олониитын ажалябуулгаяа эхилээ һэн.  Ородой араджуулһан шэглэлтэй удха зохёолой нүлөөн доро тэрэ үнэншэмэ үндэһэтэйгөөр зохёол бэшэхэ гэһэн хараа шугамые баримталдаг, зоной хэрэгтэ бэлиг зоригоо үгэдэг зохёолшон боложо ургаа һэн. 

1877 оной түгэс даруулан нэгэ хэды найза нүхэдтэеэ хамта тушаалгашаһан юм. Юһэн һара соо түрмэдэ һуухадаа ехэл туляа һэм гэжэ Франко өөрөө хэлэдэг бэлэй. 1878— 1880 онуудай үедэ тэрэ бүришье һаа, эридээр эрмэлзэн эрдэм бэлигээ дээшэлүүлжэ, зохёохы абьяасаар түгэлдэр байһан юм. Бүлэг нүхэдтэеэ хамта тэрэ сэдхүүл гаргажа эхилһэн аад, тэрэнь сагдаада хашуулжа гурба дахин (1880, 1889 ба 1892) гаршаг нэрэеэ һэлгэхэ баатай болодог һэн. «Түрмынгөө найза нүхэдтэ» (*Товаришам із тюрми*) зорюулһан Иван Франкогой шүлэг хүнэй сэдьхэлдэ урма бадаруулан соностоо бэлэй.

Удха зохёолой шүүмжэлэлэй шэнжэтэй хүдэлмэринүүдэйнь дундаһаа «» (*Література, її завдання і найважніші ціхи*, 1878) гэһэн үгүүлэл илгаржа гарадаг юм. «» (*Вічний революціонер*, 1880), «» (*На суді*, 1880) гэхэ мэтын улас түрын шүлэглэһэн зохёолой эрхим жэшээ болоһон шүлэгүүд олониитые хүмүүжүүлхэ талаар онсо ехэ удха шанартай болоо һэн. 1878 ондо «Громадський друг», «Дзвін», ба «Молот» сэдхүүлнүүдтэ «» (*Boa constrictor*) гэһэн үрэбхюу хомхой капитализмын нюурые харуулһан түүхэ хэблэгдээ һэн. 

1879 ондо Марксын «Капиталай» нэгэдэхи номһоо 24-дэхи бүлэгыень оршуулһан байна. 
1879 ондо Франко «Праця» гэдэг польшынхи хүдэлмэришэдэй сониной редакцида орожо, тэрээнэй бэшэһэн үгүүлэлнүүд ходо ходо хэблэгдэдэг болоо бэлэй.

1880—1889 онуудта дахин түрмэдэ хаагдажа, Иван Франко тэрэ ажалябуулгаяа орхихо баатай болоо һэн. Тиигээшье һаа, Иван Франко эгээл тэрэ үедэ «» (*Тюремні сонети*), «» (*Борислав сміється*, 1881—1882) гэхэ мэтын өөрынгөө гайхамшаг хүсэтэй зохёолнуудые, «» (*Захар Беркут. Образ громадського життя Карпатської Русі в XIII столітті*, 1883) гэһэн үнэн болоһон юумые баримталһан зохёол бэшээ һэн.

1906 ондо 50 наһа гүйсэһэнтэйнь дашарамдуулан Харькивай ехэ һургуули тэрээндэ докторой зэргэ олгоһон байгаа. Урагшаа һаналтай
хэдэн ород эрдэмтэд Иван Франкое Оросой эзэн хаанай эрдэм ухаанай академиин гэшүүн болгожо һунгаха асуудал табяа һэн. 

1893 ондо гараһан «» (*Зівяле листье*) урин зохидоор бэшэгдэһэн дуранай шүлэгүүд украин удха зохёолой түүхэдэ үшөө урдаа ортоогүй юм. 1898 ондо «» (*Мій Ізмарагд*), 1900 ондо «Уйдхарта үдэрнүүдһээ» (*Із днів журби*), 1898
ондо шүлэгүүдые суглуулһан ном гараһан.

## Зүүлтэ
Ӏ

**Ӏ** (*палочка*) — кирилл сагаан толгойн нэгэ үзэг, зарим кавказ хэлэнүүдэй (абазин, адыгей, авар, чечен, даргин, ингуш, кабардин, лак, лезгин ба табасаран) кирилл сагаан толгой соо хэрэглэгдэдэг.

## Зүүлтэ

Категори:Кирилл үзэг
Владимир Даль

**Владимир Иванович Даль** (; 1801 оной 11 һарын 22, Луһанскын завод — 1872 оной 10 һарын 4, Москва хото) хадаа ород хэлые шэнжэлэгшэ, зохёолшон, түүхэшэн, этнограф. Владимир Далиин «» тэрэниие алдаршуулба. Даль наһанайнгаа табин гурбан жэлые дүрбэн боти толидоо зорюулаа.

Владимир Даль хадаа одоо үеын Украинада, Екатеринослав можын Луһанск хотодо түрэһэн юм. Абань Даниһаа ерэһэн Йохан Кристиан Даль уулын захиргаанай эмшэн байгаа.

Далайн Петербургын корпус ба уһан сэрэгтэ табан жэл соо хэһэн албан, байлдажа байһан армида эмшэнэй ажал ябуулга, Оренбургда түшэмэл байһан үе, иишэ тиишэ ходо ябуултажа, газар зүйшын, амитан шудалагшын, түүхэшын үүргэ бэелүүлһэн үргэн ехэ ажал ябуулга гээд тоолоё Оросой эрдэм ухаанай академи 
угсаатанай зүйн болон түүхын шанартай ажалайнь түлөө тэрэниие өөрынгөө сурбалжалагша-гэшүүн болгон һунгаһан байгаа. Владимир Далиин ажабайдал хадаа тэрээндэ ехээр аяншалха, олые хараха, эгээл шухалань гэхэдэ, олон юумэ дуулаха арга олгодог байгаа. Харин шагнаһан дуулаһан юумэниинь дэбтэрнүүд соонь бэшэгдэдэг байһан юм.

Арбан долоотойдоо өөрынгөө гайхуулһан түрүүшын үгые тэрэ бэшэжэ абаа һэн ха. Тэрэ гэһээр бэшэлгынь дэбтэртэ үдэр бүри шэнэ үгэнууд нэмэгдэдэг болоо.

«Луһанскын Хасаг» гэһэн нюуса нэрэ өөртөө абтаһан байна. Тэрэ ажалайнь удха шанарые сэгнэхэ, угаа ехэ зорилгые ойлгохо талаар Александр Сергеевич Пушкин Дальда эгээл ехээр туһалаа. Даль «» (*Русскія сказки*, 1832) гэһэн ном эхилэн бэшэһэн удха зохёолшо Пушкинда асарһан байгаа. Ород хэлэлгын шэнэ шүүһэтэ үгүүлбэринүүдые уншахадаа, эгшэтэрээ энеэн Пушкин мүнөө хрестоматида ороһон үгэнүүдые хэлэһэн юм: «Манай оньһон сэсэн үгэ бүхэн ямар гоё гээшэб, ямар удхатай гээшэб. Алтан
лэ гээшэ даа!...» Толи зохёохыень Владимир Дальда зүбшэл үгэһэн юм.

Даль хадаа эрдэмэй талаар тон лэ үнэн зүрхэнһөө энэ хэрэгтэ оролдоо. Владимир Даль В.А. Жуковскийтэй хани нүхэр болоо, ерээдүйн адмирал Нахимовтай, декабрист Завалишинтай далайн корпусто хамта һураһан, Пироговтой хамта анагааха ухаанаар хэшээл шагнаһан, тэрээнтэн наһан соогоо хани барисаанай холбоотой байгаа.

## Зүүлтэ
Зороастрын шажан

**Зороастрын шажан** болбол Зороастр гэжэ лүндэншэнэй Эртын Иранай зүүн талада байгуулһан Иранай шажан мүргэл юм.
Зороастризмын бусад нэрэнүүдынь маздаизм ба парсизм юм. Зороастрын шажан хадаа персүүдэй уг гарбалай шажан юм. 

Зороастризм монотеис шажан мүн. Зороастрын шажантанай бурханиие Хурмаста гэжэ нэрлэдэг. Зороастризмын нангин ном хадаа Авеста болоно.

Зороастрын шажан дуалис юм. Зороастрын шажантан Хурмаста һайн сабдагуудые (Спента Майню) бүтөөһэн, тиигээд Ангра Майню гэжэ нэрэтэй шүдхэрнүүд баһал бии гэжэ этигэдэг. Зороастрын шажантай хүнүүд һайн муу хоёрой хоорондо шэлэхэ эрхэтэй гэжэ этигэдэг. Һайн юумэ шэлэхэдэ, жаргал, мууе шэлэхэдэ, жаргалгүй байдалда хүргэхэ гэжэ этигэдэг. Тиимэһээ һайниие шэлэхэ гээшэ эгээл һайн. Тиимэhээ тэдэнэй шажанай уряаниинь «Һайн hанал, hайн үгэ, hайн хэрэг» гэнэ.

Зороастрын шажан МЭҮ VI зуунһаа эхилээд Персиин (тэрэ тоодо Сасанидуудай) гүрэнэй шажан байгаа. МЭҮ VII зуун жэлдэ лалын арабууд Персиие эзэлжэ, ехэнхи персүүд лалын шажантан болобо. Зороастризмда хүбүүнэй бэлгээ отолуулха ёһон үгы байна.

Мүнөө үедэ дэлхэй дээрэ 2.6 оршом сая зороастрын шажантан ажа.

Тэдэнэй дунда ехэнхи хуби Иран, Пакистан ба Энэдхэг гэһэн оронуудта амидардаг. Пакистан болон Энэдхэгтэ тэдэниие парсис гэжэ нэрлэдэг. Олон зороастрын шажантан мүнөө АНУ-да амидардаг. Иранай Йезд хотодо зороастрын шажанай Гал Сүмэ бии.

## Юрэнхы этигэл үнэмшэл
Эдэ хадаа Зороастризмын үндэһэн этигэл үнэмшэлнүүд:

Хурмаста гэжэ нэрэтэй нэгэ Бурхан тэнгэридэ этигэдэг. Тэрэ хадаа Бүтөөгдөөгүй Бүтөөгшэ мүн гэжэ этигэдэг. Зороастрын шажантан гансал тэрээндэ шүтэдэг. Хурмаста бүхы юумые бүтөөгөө. Тэрэнэй бүтөөһэн эмхи журам ба эмхигүй байдалай хоорондо зүрилдөөн байна. Юртэмсэ огторгойн бүхы юумэн энэ зүрилдөөндэ хабаадалсадаг.

## Зүүлтэ

Категори:Шажан мүргэл
Хэлэ шэнжэлэл

**Хэлэ шэнжэлэл** гү, али **лингвистикэ** болбол хэлэниие шэнжэлдэг эрдэм ухаан юм. Хэлые олон ондоо талаhаань шудалжа болохо. Хэлэ шэнжэлэлэй объект – хэлэнэй байгуулга, хэлэнэй үйлэ ажалалгаа, хэлэнэй түүхын хүгжэлтэ, хэлэнэй бүхы шэнжэ шанарнууд болон бүхы үүргэнүүд юм. Хэлэ шэнжэлэл хэлые бүхы хүмүүнлигэй шухала хэһэг юм гэжэ үзэдэг, ба хэлэнүүдые олон янзын тодорхой түүхын түхэлтэй болгодог.

Хэлэнэй эрдэмтэд заншалта ёһоороо хүнэй хэлые абяа ба удхын хоорондохи харилсан үйлэшэлэлые хаража шэнжэлдэг, хэлэндэ нүлөөлдэг ниигэмэй, соёлой, түүхын, улас түрын элементнүүдые шэнжэлдэг, тэдэнэй нүлөөе хэлэнэй удха ба оршон байдалые тодорхойлходо хэрэглэжэ болоно. Хэлэнэй эрдэм ухаан хэд хэдэн дид һалбаринуудые хамарна. 

Зарим хэлэ бэшэгэй эрдэмтэд хэлэн амитадтай харисуулхада хүнэй онсо илгаатай байһые эгээн ехээр һонирходог тула бүхы хэлэнүүдтэ адлирхуу юумые шэнжэлдэг. Нүгөөдүүлынь тодорхой хэлэн тухай, жэшээнь франци гү, али зулу хэлэн тухай, тэрэнэй бусад хэлэнүүдһээ ямар илгаатайб, али саг хугасаанай үнгэрхэдэ ямараар хубилһан тухай мэдэхэ дуратай байдаг. Зарим шэнжэлэгшэд ниигэм дотор хэлэн ямар илгаатайб, ниигэмэй бүлэгүүд, нүхэсэл гэхэ мэтэ юумэнүүд манай хөөрэлдэхэ аргада ямар нүлөө үзүүлдэг тухай баһал һанаагаа зободог.

Классическа эртын сагһаа 18-дахи зуун жэлэй эсэс хүрэтэр хэлэ шэнжэлэл логикоһоо үшөөл таһаржа үрдеэгүй байгаа, тэрэнэй сэдэб (тэрэ үеын логико болон гүн ухаанай нэгэ хуби) бодолые элирхэйлхэ нэгэдэһэн бүхы дэлхэйн арга гэжэ үзэдэг байгаа. 

## Зүүлтэ

Категори:Хэлэн
Уласхоорондын нэгэжын системэ

**Уласхоорондын нэгэжын системэ** (**' гү, али нэрын хуряангынь **СИ''') гээшэ 11-дугаар шэгнүүри ба хэмжүүрэй ниитэ хуралдаанай (1960) абтаһан физикын хэмжээнэй нэгэдэлэй системэ. Стандартизациин Уласхоорондын Байгуулга (ISO) уласхоорондын нэгэжын системые дурадхаһан болоод мүнөө үедэ зарим үсөөн гүрэнүүдһээ гадна бүхы дэлхэйдэ албан ёһоной нэгэжын системэ болгон абтаһан байна. СИ системэнь 1875 ондо метрын конвенциин ашаар нэбтэрүүлһэн метрын системын саашанхи хүгжэлтэ юм. 

## Үндэһэн (һуури) нэгэжэ
СИ долоон үндэһэн (һуури) нэгэжэ дээрэ үндэһэлнэ.

## Зүүлтэ

Категори:Физикэ
Ацтегүүд

**Ацтегүүд** (науатль *mēxihcah* []), Мексикын эгээн томо уугуул арад зон, XIV—XVI зуун жэлэй хоорондо Мексикэдэ байһан эртын соёл эргэншэл юм. Ацтегүүдэй хэлэн хадаа уто-ацтек хэлэнүүдэй ехэ бүлэгтэ хамаардаг науатль хэлэн юм. Үргэн удхаар ацтегүүд болбол Испаниин колонизаторнуудай ерэхын урда тээ Мексикын хүнхэртэ амидаржа байһан олон үндэһэтэн яһатаниие багтааһан. Нарин удхаар XII зуун жэлдэ хойто зүгһөө нүүжэ ерэһэн, Мехико хотын хүнхэр газарые эзэмдэһэн, XIV зуун жэлдэ Теночтитлан (мүнөөнэй Мехико хото) һуурин байгуулһан арад зон юм. 1427 ондо ацтегүүд Текскоко ба Тлакопан хото-уласуудтай нэгэдэжэ, бүхы хүнхэр газарай хүн зониие мэдэлдээ абажа, түб Мексикые захиржа абаһан байна. 1519—1521 ондо испанишуудай эзэлһэн байна.

Ацтек гэһэн үгэ англи ацтекһээ (/ˈæztɛk/) оршуулагдаһан, тэрэнэй этимологинь науатль aztecatl ([asˈtekat͡ɬ]), олон тооной aztecah ([asˈtekaʔ]), энэнь «Ацтланайхид» гэһэн удхатай.

Ацтегүүдэй эзэнтэ гүрэн дэлхэйн анханай соёл эргэншэлнүүдэй нэгэ байгаа. Европынхид Америкэдэ ерэһэнэй урда тээхи соё эгээн томо, орёо л эргэншэлнүүдэй дунда гэжэ тоосогдодог. Ниислэл хото Теночтитлан Текскоко нуурай арал дээрэ оршодог байгаа, тэрэ үедэ Мексикын хонхор эгээн доодо хэһэгые дүүргэдэг байгаа. Теночтитлан хото 200 000 оршом ажаһуугшадтай байгаа, тэрэ үедэ Европын алишье хотоһоо томо байгаа.

Ацтегүүдэй баян соёл тольтек, сапотек, микстек зэргын Мексикын урданай ажаһуугшадай соёл дээрэ үндэһэлһэн байна. Эгээл хүгжэһэниинь эмнэлгэ ба одон орон шудалал байгаа. Ацтегүүд иероглиф бэшэгтэй, наранай литэтэй, урлал хүгжөөгдэһэн арад зон байгаа. Ацтегүүдэй мүнөө хүрэтэр үлэһэн байшангуудай дунда (рельефнүүдэй ба зурагуудай үлэгдэлнүүдтэй) дүрбэн талын шулуун пирамиданууд ба хатуу геометрическэ дугангууд бии. Ацтегүүдэй уран баримал соо базальт ба андезитээр бүтээгдэһэн аймшагтай гайхамшагта бурхадай дүрэнүүд ба дайшадай толгойнууд, амитадай илгарма дүрэнүүд бии.

Ацтегүүдэй нэгэ онсолиг гэхэдэ, бурхадта хүмүүнэй тахил үргэхэнь үргэнөөр дэлгэрэнги ябадал байгаа. Домогто нарые үглөөгүүр мандуулхын тула тэрэниие хүнэй шуһаар эдеэлүүлхэ хэрэгтэй гэжэ бурхан тушааһан тула тахил үргэхэ хэрэгтэй гэжэ этигэдэг байгаа.

## Зүүлтэ

Категори:Мексикын түүхэ
Рейнгольд Глиэр

**Глиэр Рейнгольд Морицевич** (, ), Киев, — 1956 оной 6 һарын 23, Москва), герман яһатай зүблэлтэ хүгжэм зохёогшо, дирижёр, багша, олониитын ажаябуулагша, СССР-эй арадай зүжэгшэн (1938), Азербайджанай ССР-эй арадай зүжэгшэн (1934), РСФСР-эй арадай зүжэгшэн (1935), Узбек ССР-эй арадай зүжэгшэн (1937). Уран һайханай түүхын эрдэмэй доктор (1941). 1900 ондо Москвагай консерватори дүүргээ. Москвагай Гнесин нэрэмжэтэ хүгжэмэй училищида теоретическэ дисциплинануудые заадаг байгаа, шабинарайнь дунда Николай Яковлевич Мясковский, Сергей Сергеевич Прокофьев гэгшэд байгаа. 1913 онһоо Киевэй консерваториин композициин класста профессор, тэрэнэй һурагшадайнь дунда Борис Миколайович Лятошинский, Левко Миколайович Ревуцький гэхэ мэтэ. 1920-41 оной хоорондо Москвагай консерваториин композициин классай профессор байгаа (һурагшадайнь дунда Ан. Н. Александров, А. А. Давиденко, Л. К. Книппер гэхэ мэтэ). 1937 ондо «Буряад-Монгол АССР-ын баатарлиг марш» гэһэн хүгжэмэй найруулга бэшэһэн.

## Зүүлтэ

Категори:Хүгжэм
Белгород хотын туг

**[[Белгород]]ой туг** хадаа Ородой Холбоото Уласай Белгород можын Белгород хотын албан ёһоной һүлдэ тэмдэгүүдэй (гербтэй хамта) нэгэн юм. Туг хадаа хотын ажаһуугшадай хоорондо нэгэдэлэй, харилсаанай һүлдэ тэмдэг болоно.

Мүнөө байһан туг 1999 оной июлиин 22-то Белгород хотын һунгамалнуудай зүблэлэй 321-дэхи шиидхэбэреэр баталагдажа, Ородой Холбоото Уласай Гүрэнэй геральдическа бүридхэлдэ 978-дахи бүридхэлэй дугаар даалгабаритайгаар 2002 ондо оруулагдаа.

## Тодорхойлолто

Туг хоёр үнгын холст, тэгшэ хоёр хубида хубаагдаһан: дээдэ талань хүхэ, доодо талань сагаан. Тугай дээдэ хүхэ хэһэгтэ хоёр геральдическа амитад харуулагдана. Дээдэ хэһэгэй түбтэ хойто хүл дээрээ алтан арсалан зогсожо байна. Арсалангай дээгүүр һарбайһан жэгүүртэй сагаан бүргэд байна.

## Зүүлтэ

Категори:Орос
Крикет

**Крикет** болбол бүмбэгөөр ба сохюуроор наададаг тамирай багай наадан. Крикедэй бии болоһон нютаг Энэдхэг болоно. Энэ наадан дунда зуунай үедэ мэдээжэ байгаа. XVIII-дахи зуун жэлһээ крикедэй клубуудай хоорондохи албан ёһоной мүрысөөнүүд үнгэргэгдэжэ эхилһэн.
Нааданай зорилго хадаа бүмбэгөө хаяжа, урдаһаань байһан багай хаалта үгы хэхэ, тэрэнэй наадагшад бүмбэгөө сохюуроор сохижо хамгаалдаг.

Арбан нэгэн хүнһөө бүридэһэн хоёр багай хоорондо наададаг. Барилдажа байһан баг гүйдэл оруулха гэжэ оролдодог, харин нүгөө багынь талмай дээрэ гаража, энээнһээ һэргылхэ гэжэ оролдодог.

Мүнөөдэр Англи, Австрали, Энэдхэг, Пакистан, Шри-Ланка, Бангладеш, Урда Африка, Шэнэ Зеланд, Кариба болон Афганистан, Ирланд, Кени, Шотланд, Нидерланд, Зимбабве гэхэ мэтэ олон гүрэнүүдтэ алдартай спортын зүйл юм.

## Зүүлтэ

Категори:Тамир
Майкл Джексон

**Майкл Джексон** (1958 оной 8 һарын 29 — 2009 оной 6 һарын 25) — Америкын дуушан, дуу зохёогшо, хатаршан, буян үйлэдэгшэ. Тэрэ түүхэдэ эгээл ехэ, нүлөө бүхы хүгжэмэй уран бүтээлшэдэй нэгэн гэжэ тоосогдодог. Дүрбэн арбаад жэлэй туршада хүгжэм, хатар, модо заншалда оруулһан хубитань, олондо мэдээжэ болоһон хубиин амидаралынь тэрэниие ниитэ соёлой дэлхэйн хүн болгоһон юм. Джексон олон хүгжэмэй жанрын уран бүтээлшэдтэ нүлөө үзүүлһэн байна. Тайзан болон видео тоглолтонуудаар тэрэ «һарын хатар», «робот» гэхэ мэтэ орёо хатарай хүдэлөөнүүдые дэлгэрүүлһэн байна. Тэрэ түүхэдэ эгээл олон шагналда хүртэһэн хубиин хүгжэмэй уран бүтээлшэ юм. Нүлөөтэй, алдар суутай байһанһаа боложо тэрэ «Эстрадын хаан» гэжэ алдаршаһан юм.

## Зүүлтэ

Категори:АНУ-ай дуушад
Боргооһон

**Боргооһон** (**бүхэтэр батаганаан**) хадаа хорхой шумуулнуудай нэгэ түрэл юм. Энэ хадаа Diptera бүлэгэй батаганаанай бүлэгэй ниитэ нэрэ юм. Эмэ боргооһон болбол эктопаразитууд: тэдэ халуун шуһатай амитад дээрэ буужа, капиллярые хадхажа, шуһанай бүлэгнэлтэ зогсоохо шүлһэ таридаг, тиигээд шуһыень соргожо эдидэг. Боргооһоной шүлһэндээ ходо аюултай микроскопическа паразитнууд амидардаг. Хадхахын үедэ боргооһоной шүлһэн эзэндэ дамжуулагдадаг. Энэнь зохолоо гаргажа болохо. Иигэжэ боргооһон хумхаа, филяриоз гэхэ мэтэ паразит үбшэнүүдэй ба шара халууралга, Чикунгунья, Баруун Нил, Денгэ халууралга, Зика зэргэ арбовирус үбшэнүүдэй шухала дамжуулагша болоно. Үбшэн дамжуулха замаар боргооһон жэл бүри 700 000 үлүү хүнэй үхэлдэ хүргэдэг.

## Зүүлтэ

Категори:Хорхой шумуул
Уһанай эрьесэ

**Байгаалида уһанай эрьесэ** (гидрологиин эрьесэ) хадаа Дэлхэйн биосферэдэ уһанай эрьелтэтэй хүдэлөөнэй үйлэ ябаса юм. Наран уһа халаажа, уһанай нөөсэ, газарай, ургамалай нюрууһаа ууршалдаг. Уурай ехэнхи хубинь (86%) Дэлхэйн далайгаар ууршагдадаг. Халуун уһанай уур дээшэлнэ. Орой дээрэнь уһанай уур хүйтэржэ, уһанай бишыхан дуһалнууд болон мүльһэн хэһэгүүд боложо хубилдаг. Тэдээнһээ үүлэнүүд бии болодог, тэдэниие һалхин огторгой дээгүүр дабажа гарадаг, аажамаар нойтон ехэ боложо, үүлэнһээ уһан борооной, саһанай, мүндэрэй түхэлтэйгээр газарай нюруу дээрэ бусадаг.

## Зүүлтэ

Категори:Дэлхэй
Белгород

**Белгород** — Оросой түб Европын урда хэһэгтэ оршодог хото, Белгород можын засаг захиргаанай түб. Белгород хотын тойрог байгуулна.

Түб Оросой үндэрлигэй урда захада, Белгородой уһанай нөөсын тиигээд Везелька ба Северский Донец голнуудай эрьедэ, Москваһаа урда зүгтэ 700 км, Украинатай хилэһээ 35 км зайда оршодог. Нютаг дэбисхэрэй удха шанартай хото. Хүн зониинь: 328,482 хүн (2024). Хото тойроод 0,5 саяһаа дээшэ хүн зонтой Белгородско агломераци байгуулагдаа. Түрүүшын салютын хото. Ородой Холбоото Уласай “Сэрэгэй алдар суута хото” гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртэһэн түрүүшын хото.

## Эхэ сурбалжалагша
ЮНЕСКО

**Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулгын болбосоролой, эрдэм ухаанай ба соёлой эмхи** (**ЮНЕСКО**) хадаа засагай газар хоорондын эмхи, НҮБ-эй тусхай агентлиг. ЮНЕСКО-гой дүрим эмхиин үндэһэлэлгын хуралдаанда (1945 оной 11 һара) зохёогдожо, 1946 оной 11 һарын 4-дэ хүсэндөө ороһон байна. 

ЮНЕСКО хадаа НҮБ-ын Дүримэй ёһоор арһанай үнгэ, хүйһэ, хэлэн, шажан илгаруулангүйгөөр хүнэй эрхэ, үндэһэн эрхэ сүлөө, шударга ёһо, хуулиин дүримые ниитэ хүн түрэлхитэнэй эрхэ ашагай түлөө хүндэдхэн, болбосорол, эрдэм ухаан, соёл, мэдээсэл, харилсаа холбооной һалбаряар дамжуулжа, уласхоорондын хамтын ажаллалгые бэхижүүлжэ дэлхэйдэ энхэ тайбан, аюулгүй байдал тогтоохо зорилготой.

Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай һүжэрһэн үедэ 1942 ондо фашис Германитай тэмсэжэ байһан холбоото уласуудай болбосоролой сайдууд Ехэ Британида сугларжа, дайнай һүүлдэ болбосоролой системые яажа һэргээхэ тухай хэлсэһэниинь мүнөө үеын ЮНЕСКО-гой һуури табиһан гэжэ үзэдэг. Тус хуралдаан дайнай жэлнүүдтэ ходо үнгэргэгдэжэ, түүхэдэ «Холбоотон Уласай болбосоролой сайдуудай хуралдаан» гэжэ бүридхэгдэнхэй. Түрүүшын уулзалгада болбосорол тухай хэлсэһэн сайдууд һүүлдэнь соёл тухай баһал хэлсэжэ эхилһэн тула Ехэ Британиин ниислэл Лондон хотодо сугларжа, 1945 оной 11 һарын 1-16 хоорондо НҮБ-эй Болбосоролой болон Соёлой эмхи (ЮНЕКО) байгуулба. Дайнай эсэстэ дүшөөд гүрэнэй түлөөлэгшэд сугларжа, үшөө нэгэ дэлхэйн дайные дахин дэгдээхэгүйн түлөө хүн түрэлтэнэй оюун ухаан,  ёһо һуртахуунай эб нэгэдэлые элирүүлхэ «энхэ тайбангай соёлые тариха» шэнэ байгуулгатай болохые зориһон.

## Зүүлтэ

Категори:НҮБ
Харисангы байдалай тусхай онол

**Харисангы байдалай тусхай онол** —  1905 ондо Альберт Эйнштейн өөрын "Хүдэлжэ байһан бэеын электродинамикэдэ" ажалдаа дэбшүүлһэн инерциал тоололой системэдэхи хэмжэлтын тухай физикын онол юм.

Харисангы байдалай тусхай онол хоёр баримтал дээрэ үндэһэлнэ:

*Харисангы байдалай заршам механикын, оптикын гү, али сахилгаан суранзан аргаар бэеын абсолют хурдые, ондоогоор хэлэбэл, хооһон орон зайн ёһоор бэеын хурдые тодорхойлхо аргагүй гэжэ зааһан байдаг.
*Гэрэлэй хурданай баримтал хооһон орон зайда гэрэлэй хурдые гэрэлэй эхинэй хурдаһаа дулдыдангүй ямаршье ажаглагшын хэмжэһэнтэй адли гэжэ тэмдэглэнэ.

Категори:Физикэ

## Зүүлтэ
Гоа

**Гоа** хадаа Энэдхэг хахад аралай баруун эрьедэ оршодог Энэдхэгэй можо улас юм. 3370 дүрбэлжэн километр талмайтай тэрэнэй газар дээрэ 3,1 сая хүн ажаһуудаг. Тэдэнэй олонхинь марадх гэжэ яһатан юм. Гоагайхид һинду шажанда шүтэдэг. Тэдэнэй дунда мүн нилээд олон католигууд, лалын шажантан бии. 1510 ондо Энэдхэг хахад аралай баруун эрьедэ Португал колонизаторнуудай бууһанһаа хойшо Гоа Португалай колони болоһон юм. Энэдхэгтэхи Гоаһаа гадна Даман ба Диу гэжэ Португалай үшөө хоёр колони байгаа. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай һүүлээр, Энэдхэг бэеэ даанхай улас гэжэ соносхогдоһон байна. 1955 ондо Энэдхэгэй эзэмдэһэн байгаа.

## Зүүлтэ

Категори:Энэдхэг
Михаил Ломоносов

**Михаил Васильевич Ломоносов** — эрдэмтэн, ородой түрүү үзэл бодолто эрдэм ухаанай үндэһэ һуури табигша мүн. Ломоносов болбол олон һалбаринуудай эхи табигша мүн. Ломоносов бусад эрдэм ухаан шудалхаһаа гадна, физикэ, хими, геологи, минералоги, металлургиин асуудалнуудаар һонирходог бэлэй. Тэрэшэлэн хэдэ хэдэн дурадхалнуудые оруулһан юм. Эрдэм ухаанда онсо үүргэ дүүргэдэг байбашье, гүрэнэй ехэ ажалябуулагша болоо: гимнази, дээдэ һургуули, химиин лаборатори, газар зүйн таһаг хүтэлбэрилэгшэ байхаһаа гадна, Москвагай ехэ һургуулиин эхи табигшадай нэгэн, үүсхэлшэ болоһон байна.

Ород грамматикын хуулинуудые тодорхойлжо, ород хэлэнэй хүгжэлтын онсо зүйлнүүдые элирхэйлһэн юм. Тэрэнэй бэшэһэн «Ород грамматика» ород хэлэнэй түрүүшын эрдэм ухаанай грамматика болоо бэлэй. 

## Зүүлтэ

Категори:Оросой эрдэмтэд
Мартин Һайдеггер

**Мартин Һайдеггер** — XX зуун жэлэй нүлөө бүхы герман гүн ухаантан, экзистенциализмын үндэһэлэгшэ. «Байдал ба саг» (1927) гэжэ тэрэнэй гайхамшагта бүтээл XX зуунай гүн ухаанай шухала бүтээлнүүдэй нэгэн гэжэ тоосогдодог. 

## Зүүлтэ

Категори:Гүн ухаантан
Ехэ шүрэн далан

**Ехэ шүрэн далан** гээшэ Австрали түбиин зүүн хойто эрьеэр 2300 км үргэлжэлһэн шүрэн хабсагай ба аралнуудай нюрган, хойто хэһэгтэ үргэниинь ойролсоогоор 2 км, урда зүгтэ үргэниинь – 150 км. 344 400 дүрбэлжэн км талмайтаяа Дэлхэй дээрэ эгээн томо шүрэн далан болоно. Энэ шүрэн далан зүүн хойто Австрали болон Квинслендэй эрьеын ойролсоо Шүрэтэ тэнгистэ оршодог. Ехэнхинь уһан доро байна. Ехэ шүрэн далан ганса сансарһаа харагдадаг бэшэ, мүн дэлхэй дээрэхи нэгэ амиды амитанай бүтээһэн эгээн томо бүтэсэ гэжэ мэдээжэ. Ехэ шүрэн далан болбол Далайн үндэһэтэнэй парк. Шүрэн хада хэдэн тэрбум микроорганизмуудһаа бүридэнэ. 1981 ондо ЮНЕСКО-гой Дэлхэйн үбэй жагсаалтада бүридхэлдэ абтахадаа, Ехэ шүрэн далан олон зүйлэй амидаралай оршон болодог гайхалтай бүтэсэ гэжэ онсолһон байна.

## Зүүлтэ

Категори:Австрали
Категори:Океани
Шүрэн

**Шүрэн** гээшэ далайн колониин коэлентератууд, гол түлэб шүрэн полипуудай ангиһаа, зарим талаараа гидроидуудай (гидрошүрэн) ангиһаа. Шүрэн хадаа бэхи, ехэнхидээ шохойн (кальциин карбонатһаа), заримдаа эбэрээр хэһэн араг яһа бии болгохо шадабаряараа илгардаг. Энэ араг яһа амитанай үхэлэй һүүлдэ хадгалагдажа, шүрэн хада, атолл, аралнуудые байгуулдаг. Экологиин ойлгомжоһоо үзэбэл, мадрепор шулуута шүрэнүүд эгээн алдартай, эгээн шухала, юундэб гэхэдэ тэдэнэй ургахань шүрэн хада болон аралнуудай бии болоходо хүргэдэг. Тэдэ 21 °C-һаа доошоо бэшэ температуратай, 27 м-һээ доошо бэшэ гүнтэй халуун орондо ба субтропикын уһанда байдаг. Шүрэнэй гол тархаһан газар болбол Энэдхэг-Номгон далайн бүһэ нютаг, илангаяа Австралиин зүүн хойто зүгтэ оршодог Шүрэтэ тэнгис.

## Зүүлтэ

Категори:Амитад
Сунни лалын шажан

**Сунни лалын шажан** ( «сунна» — «хуули») болбол лалын шажанай эгээл томо урадхал. Сунни һүзэгтэн Мухаммедһаа залгамжалһан улас түрын эрхэ мэдэл халифаар ударидадаг теократитай уласай гарта байха ёһотой гэжэ үзэдэг. Шииа һүзэгтэнһөө ондоо юумэнь гэхэдэ, сунни һүзэгтэн хадаа Мухаммед Аллахһаа албаяа хүлеэн абаһан тула, тэрэнэй шажанай эрхэ мэдэлые дамжуулха аргатай байһанаа арсадаг. Сунни һүзэгтэн түрүүшын дүрбэн халифые Мухаммедэй хуулита залгамжалагшад гэжэ үзэдэг. Тэдэнэр зургаан гү, али юһэн хадис номые (лүндэншын үгэ, үйлэ хэрэг тухай заншал) найдамтай гэжэ хүлеэн абадаг. Хуули зүйн (фикх) талаар, сунни лалын шажанда дүрбэн хуулиин һургуулинуудай (мазхабууд) ёһоор шиидхэбэри абадаг.

Сунни һүзэгтэн зонхилдог оронууд Хойто Африкаһаа Зүүн-Урда Ази болон Түб Ази хүрэтэр үргэлжэлдэг.

## Зүүлтэ

Категори:Шажан
Илган газаашалга

**Илган газаашалга** гээшэ хэн нэгэндэ бусадһаа муугаар хандаха гэһэн удхатай. Энэ үгэ ехэнхидээ арһанай үнгэ, бэлгын ба хүйһэнэй шэглэл, шажан мүргэл, үндэһэ яһа гү, али эрэмдэг бэетэй байһанһаа боложо хүнүүдые шударга бэшэ илгалгын ябадалые тэмдэглэнэ. 
Газаашалууланги байһан зоной эрхэ сүлөө хизаарлагдамал байна. 

Илган газаашалгын хоёр түхэл бии. Нэгэниинь эли тодо гү, али шууд хэлбэритэй байжа болохо (жэшээнь, хүгжэлэй бэрхэшээлтэй зондо зорюулан тусхай байгууламжануудые байгуулха, арга хэмжээ эмхидхэхэ гэхэ мэтэ). Нүгөөниинь далда гү, али шууд бэшэ хэлбэритэй (жэшээнь, хүгжэлэй бэрхэшээлтэй зониие муугаар хандаха ябадал).

Жээшэлбэл, Ороc гүрэндэ славян бэшэ хүн зондо, тоото үндэһэтэндэ, ЛГБТК+ хүнүүдтэ болон иммигрантда эсэргүү илган газаашалга үргэнөөр дэлгэрэнги байна.

## Зүүлтэ

Категори:Улас түрэ
Санаартан

**Санаартан** () гээшэ шажанай ёһоной санаар сахигша хүмүүн, һахилтан юм. Санаартан һүзэглэгшэдэй түлөө шүтөөнэй үүргые гүйсэдхэдэг шажанай мэргэжэлтэн мүн.

Зарим шажан мүргэлдэ санаартан ондоо нэрэтэй байна:
*Буддын шажанда гэлэн, гэсэл, тиигэд илангаяа түбэд буддын шажанда лама
*Лалын шажанда имам
*Иудаизмда раввин
*Энэдхэгэй шажануудта гуру

## Зүүлтэ

Категори:Шажан мүргэл
Эпилепси

**Эпилепси** гү, али хуушаршаhанаар **унадаг үбшэн** гээшэ бэе гэнтэ шүрбэһөө таталгада элирдэг унжагайрһан мэдэрэлэй үбшэн юм.

## Зүүлтэ

Категори:Үбшэн
АСЕАН

**АСЕАН**, **Зүүн-Урда Азиин бүһэ нютагай хамтын ажаллалгын ниигэмлиг** гээшэ улас түрын, эдэй засагай ашаг һонирхолоороо нэгэдэһэн Зүүн-Урда Азида оршодог 10 уласай уласхоорондын байгуулга мүн.

АСЕАН болбол 1967 оной 8 һарын 8-нда Индонези, Малайзи, Сингапур, Тайланд, Филиппинэ гэжэ гүрэнүүдые нүхэсүүлэн бии болоһон байна. АСЕАН хадаа «хүгжэлтэ дэбжэлтэ тунлахаар эдэй засагай ба соёлой харилсаа холбоо хангахын тула» тогтоогдобо гэжэ тус бүлэглэлэй эмхидхэлэй тунхаглал дотор хэлэгдэнхэй юм. АСЕАН-да хабаададаг оронууд эдэй засагай хүгжэлтын орёо асуудалнуудые өөһэдөө шиидхэхэ арга боломжонуудтай болохо, түрүүлһэн хари гүрэнүүдһөө дулдыдалгаяа һуларуулха, өөһэдынгөө улас түрын ба эдэй засагай ашаг туһые нэгэдэмэл хүсөөр хамгаалха зорилго урдаа табиһан байгаа. Удаань Бруней (1984 он), Вьетнам (1995 он), Лаос, Мьянма (1997 он) ба Камбоджа (1999 он) гэшүүд боложо, бүһэ нютагай хамтын ажаллалгын хүреэн үргэдхэбэ.

## Зүүлтэ

Категори:Уласхоорондын байгуулга
I Сулейман

**Жабхаланта** гэжэ алдаршаһан **I Сулейман** (**Кануни́**; , 1495—1566), Османай эзэнтэ гүрэнэй арбадугаар султан, эгээн ехэ султан гэжэ тоосогдодог.

Жабхаланта Сулейман 1495 оной 4 һарын 27-до Трабзон хотодо түрэһэн байна. 1512—1520 оной хоорондо хааншалһан I Селим султанай хүбүүн, 1520 ондо эсэгынгээ наһа бараһанай дараа үхэтэр хаан шэрээндэ һууһан. Жабхаланта Сулейман болбол болбосоролтой хүн байһан болоод эрдэм ухаан, уралигые эбээн тэдхэһэн, Османай хуулиие шэнэшлэһэн хүн байгаа.

XVI зуун жэлдэ арбан гурбан булимтаралгын дай үүсхэһэн Сулейман Европо ба Азиин уласуудтай адли тэгшэ тулалдаба. Гол тэмсэлынь Унгар болон Газарай дундада тэнгисэй нютагые эзэлхын түлөө байгаа. Франциин I Франциск хаан I Сулейманай гол холбоотон боложо, Османай дарамтые хэрэглэн Һабсбургтанай үрдилдэгшэдэй гарые уяха зорилготой байгаа.

Сулейман болбол 1521 ондо Белградые эзэлһэн, 1526 ондо Мохачай тулалдаанай һүүлдэ Унгарай ехэнхи хубиие эзэлһэн; 1530-аад онуудаар Ирак, Родос арал болон Эгейн ольтирогой бусад аралнуудые, Триполитани, Алжир болон бусад нютагые эзэлһэн байна. Сулейман Закавказиин түлөө Ирантай шэрүүн тэмсэл ябуулаа һэн. Сулейманай хааншалхадаа 
захиргаанай байгуулга болон мүнгэн һан тухай хуулинууд (канун-наме) зохёогдоһон байна. Тэрэ мечеть, ордон, бэхилэлтэ гэхэ мэтэ барилга барихада ехэ анхаралаа хандуулдаг һэн.

I Сулейман 1566 оной 9 һарын 7-нда Һабсбургтантай һүүлшын дайнай үедэ Сегешвар хотодо наһа бараһан. Хаан шэрээ тэрэнэй хүбүүн II Селимдэ дамжуулагдажа, тэрээнһээ Османай эзэнтэ гүрэнэй һандаралгын үе эхилһэн.

## Зүүлтэ

Категори:Түрэгэй түүхэ
Национализм

**Национализм**, **үндэһэрхэг үзэл**  () хадаа өөрын үндэһэтэниие үлүү үмөөрдэг үзэл, бэшэ үндэһэтэниие дарлаха, үндэһэтэнэй дундахи эб найрамдал эбдэхэ үзэл бодол, национализмын зорилго хадаа — үндэһэтэнэйнгөө ажаһуудаг нютагые хамаржа эзэлээд, тэрэнэй ашаг хонжоо хамгаалха үндэһэтэнэй улас байгуулха зорилго болоно.

## Зүүлтэ

Категори:Улас түрэ
Үндэһэтэн

**Үндэһэтэн** (,  хуушарһанаар — *наца*) гээшэ түүхын ута удаан хугасаанай ябасада бүрилдэн тогтдоһон яһатануудай нэгэдэл, эртэ сагһаа нааша хамтаран һуужа хүнүүдэй олоһон нэгэ байдал, үндэһэтэнэй гол заршамууд гэбэл: эртэ сагһаа нааша бүхөөр тогтоһон нэгэ хэлэ, нэгэ газар нютаг, нэгэ янзын ажахы ба ухаан бодолой шэнжэ болоно.

## Зүүлтэ

Категори:Улас түрэ
Нацизм

**Нацизм** хадаа фашизм ба Гитлерэй үндэһэтэнэй социализмын () хуряангы нэрэ, 1919—1945 оной хоорондо байһан Германиин тоталитарис, экстремис, хэтэ баруун, арһа үнгөөр ​​илгабарилан газаашалха, антисемит үзэл суртал, ба хүдэлөөн юм; фашизмын нэгэ хэлбэри; Арадай хүдэлөөн доторхи улас түрын яһатан национализмын хэтэ туйлай түхэл. Шэнэ империалис дайнуудые хүгжөөгшэ империалис буржуазиин ехээр зэрлигшэһэн шовинис этэгээдэй элитэ хатуу харша диктатурын үзэл бодолго юм.

## Зүүлтэ

Категори:Улас түрэ
Категори:Германиин түүхэ
Патриотизм

**Патриотизм** — түрэһэн эхэ нютаг орондоо дурлаха ябадал; орон нютагаа дайсанһаа хамгаалха сэдьхэл, патриотизм болбол арад ниитые мунхаруулан, национализмые шангаруулха, үндэһэтэнэй уласые улам бүхэжүүлхэ арга болоно.

## Зүүлтэ

Категори:Улас түрэ
Үндэһэтэнэй Лигэ

**Үндэһэтэнэй Лигэ** хадаа 1919 ондо Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай һүүлээр бии болоһон, 1946 ондо үгы болоһон уласхоорондохи байгуулга; Үндэһэтэнэй Лигэ болбол дүрэмынгөө ёһoop ямаршье дайнай ябадалда эсэргүүсэхэ, уласхоорондын алибаа хэлсээ хэрээ бэелүүлхэ зорилготой байһан юм.

## Зүүлтэ

Категори:Уласхоорондын байгуулга
Пропаганда

**Пропаганда** — гээшэ үзэл суртал гү, али һургаал, бодолго, хоб жэб, баримта зааха, тарааха ябадал.

## Зүүлтэ

Категори:Улас түрэ
Африкын Холбоон

**Африкын Холбоон** гээшэ Африка түбиин уласхоорондын эгээн томо улас түрын, эдэй засагай нүхэсэлгэ.
Африкын оронуудай хоорондохи улас түрын, эдэй засагай, соёлой болон бусад холбоо барисаа хүгжөөлгэдэ туһалхын түлөө Аддис-Абебэдэ 1963 ондо байгуулһан Африкын нэгэдэлэй байгуулгын орондо бии болоһон байна. 2002 оной 7 һарын 9-ндэ Дурбанда болоһон гэшүүн улас ороной эмхидхэн байгуулгын суглаанда бии болонхой. Африкын Холбооной секретариат ба Африкын Холбооной комисси Аддис-Абебэ хотодо байрлана.

## Зүүлтэ

Категори:Уласхоорондын байгуулга
Банк

**Банк** ( — зоос табиһан бандан гэжэ удхатай) хадаа тусхай янзын олзын хэрэг эрхилэлгын урьһаламжа ба мүнгэн сангай хүрэнгэтэ байгуулалта гээшэ, банкнууд хадаа хүдэлсэгүй байһан мүнгэн хүрэнгые хүдэлгэжэ ашаг олохо болгон, хүрэнгэтэнэй мэдээндэ үгэжэ мүнгэнһөө элдэб зүйлын ашаг олзо суглуулдаг.

## Зүүлтэ

Категори:Санхүү
Хёморол

**Хёморол** (, **химарал**, **хямарал**) гээшэ ниигэмэй, эдэй засагай, улас түрын ажал ябуулгада хаа-яа тохёолдохо бэрхэшээл, эбдэрэл, хубилалта, хүндэ урбалтын үе мүн.

## Түхэл
* **Мүнгэн һангай хёморол** — гээшэ юрэнхыдөө эдэй засагай агентнууд (засагай газарнууд, түб банкнууд, олзын хэрэг эрхилдэг банкнууд, компанинууд гэхэ мэтэ) санхүүгэй уялгаяа дүүргэхэ этигэл найдабарияа алдаха байдал юм. Али агент нүлөөлһэнһээ дулдыдажа, санхүүгэй химарал гурбан түхэлтэй байдаг: валютын ханша, банкын, үриин химарал.
* **Хэтэ үйлэдбэрилэлэй хёморол** — марксизмын ёһоор хүрэнгэтэ үйлэдбэриин дээдэ зэргын хүгжэлтын һүүлээр болодог хёморолой тусхай үе; эд бараае үлэмжэ ехээр хэжэ гаргаһан дээрэһээ тэрээнээ худалдаха газар үгы болоно, наймаанай хэрэг муудажа, мүнгэн бага болоно; фабрика, заводууд хааража ажалгүй хүдэлмэришэн олошордог ба зарим үйлэдбэриин газар бүри үгы болодог. Химарал болбол капитализмын гол зүрилдөөгөөр үндэһэлжэ бии болодог— үйлэдбэриин ябадал олониитын характертай аад, бүтөөн гаргаһан бараае үмсэ хүнүүд эзэмдэдэг дээрэһээ гол зүрилдөөн гарадаг: капитализмын юрэнхы химарал хүрэнгэтэ журамай системын доройтолго мүн.
* **Улас түрын хёморол** — тус нютагай бүхы зоной гомдол; «ноёд һайдууд» («дээшэнхинь») урданайхидал адли захиржа шадахаа болино үгытэй «адаг» («доошонхинь») зон энэ хуушанай захиргаае эрхэбэшэ һэлгэхэ хүсэлэнгэй болохо ябадал мүн. «Ноёд һайдай» хуушан янзаараа гүрэнэй хэрэгүүдые ябуулжа шадахаа болихо ба мүн үгытэй «адаг» зон тэрэ хуушан ёһые аса зүбшөөрхэ — энэ хоёр ябадалнуудай тохёолдоһонние юрэнхы үндэһэтэнэй масштаб соохи улас түрын хёморол гэжэ (нэгэ бага эли бэшээр хэлэхэдэ) нэрлэдэг юм.
* **Үндэһэн хуулиин хёморол** — үндэһэн хуули ба гүрэнэй журамуудые эбдэхэ эрилгэтэй байдаг.
* **Оршон байгаалиин хёморол** — алибаа нэгэ биологиин зүйлэй гү, али популяциин үргэлжэлһэн амидаралые тогтууригүй болгодог оршон байгаалиин доройтолго.
* **Уларил амисхалай хёморол** — үргэлжэлһэн хүлэмжын хиин илгаруулалтаһаа, Дэлхэйн дулааралгаһаа шалтагаалһан гарагта тулгаржа байһан аюулнуудай хүндэ байдал.

## Зүүлтэ

Категори:Уласхоорондын харилсаа
Категори:Эдэй засаг
III Чарльз

**III Чарльз** (; 1948 оной 11 һарын 14-дэ түрэһэн) 2022 онһоо хааншалдаг Виндзор обогой Ехэ Британиин болон 14 ондоо гүрэнүүдэй хаан.

Ехэ Британиин Зэбсэгтэ хүсэнэй юрэнхы командалагша, Англиин сүмын толгойлогшо, Британиин хамтын нүхэрлэлэй толгойлогшо. Австрали, Антигуа ба Барбуда, Баһамын аралнууд, Белиз, Гренада, Канада, Шэнэ Зеланд, Папуа Шэнэ Гвиней, Сент-Винсент ба Гренадинууд, Сент-Китс ба Невис, Сент-Люси, Соломоной аралнууд, Тувалу, Ямайка гэжэ арбан дүрбэн бэеэ дааһан уласуудай хаан.

## Зүүлтэ

Категори:Ехэ Британи
Худалдажа абаха шадабариин паритет

**Худалдажа абаха шадабариин паритет** (ХАШП) гэжэ тухайн уласай мүнгэнэй худалдажа абаха шадабариие ойлгохо болоод нүгөө уласта тэдэнэй мүнгөөр (жээшэнь, АНУ-да нэгэ американ доллараар) худалдажа абажа болохо бараа, үйлэшэлгын түрсүүгые худалдажа абахада хэрэгтэй тухайн ороной мүнгэнэй хэмжээ юм..

Валютын ханшын тэнсүүриин түбшэндэ анха түрүүшын үндэһэн арга бол «Нэгэ үнэ сэнэй хуулида» (LOOP) үндэһэлһэн ХАШП гү, али худалдан абаха шалабариин тэгшэ байдал юм. Энэ онол 1918 ондо Швециин эдэй засагша Густав Кассель үндэһэлһэн юм. Энэ онолой ёһоор, бодото солилсооной ханша ута хугасаанай туршада харисангы тогтоборитой байха ёһотой, харин нэрлэмэл солилсооной ханша үнэ сэнэй нэмэгдэл ба бууралгатай хамта хэлбэлзэхэ ёһотой. Худалдаанай бэшэ бараа, үйлэшэлгэ, тээбэриин үнэ сэн, уласууд хоорондын хэрэглээнэй илгаатай байдал дээрэһээ, ХАШП-ые классическа удхаар хэмжэхэ ба ашаглаха хэсүү байдаг.

## Зүүлтэ

Категори:Эдэй засаг
Максим Горький

**Максим Горький** (жэнхэни нэрэ — **Алексей Максимович Пешков**) — Ородой уран зохёолшо.

1868 ондо, Доодо Новгородто үгытэй модошо дарханай бүлэдэ түрөө һэн. Алексей Пешковай дүрбэ наһатайда эсэгэнь наһа бараһан юм. Алексей долоотойдоо һургуулида оройлон аад, тэрэнээ дүүргэжэ шадаагүй бэлэй. Энэ үедэ эхэнь наһа бараһан ба үбгэ эсэгэнь ехээр үгырһэн байгаа. Алексей Пешков болбол ами бэеэ тэжээхын тула гуталай дэлгүүртэ, пароход дээрэ посуднигаар хүдэлмэрилжэ эхилһэн байна. Өөрынгөө зол хубигүй ба ядуугаар үнгэргэһэн бага наһаяа, Горький болбол «Бага наһан» ба «Хүнүүдтэ» гэһэн зохёолнууд соогоо харуулһан юм.

1886 ондо Казань хотодо Горький хубисхалша—народнигуудтай танилсажа, хубисхалта хүдэлөөндэ хабаадалсадаг болоо. Хубисхалшадтай барисаатай байһанайнгаа түлөө 1889 оной 10 һарада арестлагдаа һэн. 1891 ондо Горький болбол хүдэлмэри бэдэрхын тула Орос соогуур хоёрдохёо зайжа гараһан байгаа (нэгэдэхинь — 1890 ба 1891 онуудта). Поволжи, Донской можо ба Украинада ябагаар ябахадаа, харгыруугаа таряашадта батрагаар хүдэлмэрилһэн байна.

Горький хадаа 1892 оной намар Тифлис ерээд, эндэ түмэр замай мастерскойнуудта хүдэлмэрилхөө ороһон ба хубисхалта бүлгэмэй ажал ябуулгада хабаадалсаһан юм. 1892 оной 9 һарада «Кавказ» гэһэн Тифлис сониндо «Макар Чудра» гэжэ, Горькиин түрүүшын туужа толилогдоо һэн. Энэ үеһөө эхилжэ, Горький болбол зохёолшо болон түргөөр урган, тэрэнэй зохёоһон номууд үргэн олониитэдэ мэдээжэ болоһон байна. Тэрэ хадаа бүри түрүүшынгээ зохёолнууд соо, түрүү хубисхалта ангиин—пролетариадай түлөөлэгшэ болоһон.

1901 ондо «Амуулай тухай дууниинь» хэблэгдэһэн байна. Бүхы дэлхэйн ажалшад болбол хубисхал тээшэ, автократи ба капитализмтай тэмсэл тээшэ хүсэтэ уряалые тэрээн соонь одоһон байгаа. 1901 ондо Горький дахин тушаагдаһан юм. Горький хадаа 1902 ондо хүндэтэ академигээр һунгагдахадань хаан II Николай болбол эрид эсэргүүсэжэ тус һунгалтые болюулһан юм.

1905 оной хубисхалда тон эдэбхитэйгээр хабаадалсаһан ба тэрэнэй дарагдаһанай һүүлээр, 1906 ондо АНУ-да ябаһан байна. 1906—1913 оной хоорондо Италиин Капри аралда ажаһууба. Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай үедэ Горький болбол большевигүүдэй намай талада, бодото хубисхалша, уласхоорондын байрые эзэлэн, «Летопись» сэтгүүлые заһабарилхадаа, —дайниие үүсхэгшэды хайрагамгүй элирүүлһэн байгаа. Октябриин хубисхалай һүүлээр, Горький болбол нэгэшье томо зохёол бэшээгүй.

«Эхэ» гэһэн суута зохёол соогоо Горький хадаа хубисхалша хүдэлмэришэдэй ажабайдалые харуулна. Горький болбол зохёолнууд соогоо, ородой ажабайдалай үргэн ба хүсэд зурагые («Фома Гордеев», «Артомоновуудай хэрэг») тодоор харуулна.

## Зүүлтэ

Категори:Ородой зохёолшод
Николай Гоголь

**Николай Гоголь** (, жэнхэни нэрэнь ,  — ) — Украинада түрэһэн, ородоор бэшэһэн уран зохёолшо.

Николай Гоголь 1809 оной 3 һарын 20-ндо Полтавын можын, Миргородой сомоной Сорочынци гэжэ тосхондо түрэһэн юм. 1828 ондо Нижынэй гимнази дүүргэһэн һүүлээр Петербургда ошожо, алба хаагша болоһон байгаа. «Диканька шадарай хутордохи һүнинүүд» гэжэ Гоголиин түүхэнүүдэй түрүүшын суглуулбари 1831 ондо хэблэгдэн гаргаһан байна. Николай Гоголь болбол Украинын хүдөөгэй тэрэ үеын байдалые тус зохёолнууд соогоо тодо һонор, уран бэрхээр харуулһан байна. Гоголиин уран зохёолой үльгэр жэшээ байһан Александр Пушкин энэ зохёолнуудыеень һайшаажа, үндэрөөр сэгнэһэн байха юм.

Дурсагдагша туужануудай хэблэн гараһанай һүүлээр уданшьегүй «Петербургын туужанууд» гэһэн Николай Гоголиин зохёолнуудай суглуулбари толилогдоһон байна. Жэжэ түшэмэдэй уйдхартай ядуу ажабайдал тухайнь үедэ элеэр бэшэгдэнхэй.

1835 ондо Гоголь драматургиин эрхим дээжэнь болоһон, «Ревизор» гэжэ комеди бэшээ һэн. Гоголиин «Ревизор» 1836 ондо Петербургын Александринска театрта табигдаһан юм. Тэрээн соогоо уран зохёолшо болбол Оростохи засаг баригшадай ниигэмэй ба аяг зангайнгаа талаар ахир, тулюур түшэмэдэй мэхэ гохо хэдэг бузар зантай байһыень наадалан харуулаа. Комеди соогоо Гоголь хадаа эрхзгүй хүн зониие доромжолон зонхилжо байһан түшэмэдые бууршад болон мэхэшэдые хайрагамгүйгөөр элишэлнэ. Эдэ бүдүүлиг ябадалнуудые Гоголь гүнзэгы зүрхэнһөө шоо үзэнэ, шоглон буруушана. Тиимэ дээрэһээ хаанта Оросой засагаархид энэ зохёолдо добтожо ороһон, буруушааһан байгаа. Тиихэдэнь Гоголь 1836 ондо Петербургһаа зайсажа, түрэһэн нютагаа бусаад, «Үхэһэн дүүшэнүүд» («Хосорһон дүүшэнүүд») гэжэ зохёолые бэшэжэ эхилһэн байна.

«Үхэһэн дүүшэнүүд» гэжэ поэмэ Гоголиин гайхамшагта зохёолынь болоно. Тус зохёолой түрүүшын хубинь 1842 ондо дүүргэгдэһэн ба хэблэгдэн гаргагдаһан юм. Тэрээн соогоо уран зохёолшо хадаа крепосной богоол таряашадые хомхой хобдогоор дарлажа байгаа залхуу, хэрзэгы зан абаритай, хубалзанар маниловуудай, коробочконуудай, шэрүүн плюшкинүүдэй, собакевичүүдэй, ноздревуудай, түшэмэдэй болон бусадай шарайе адлидхашагүй үнэн зүбөөр тайлбарилна. Гоголь хадаа «Үхэһэн дүүшэнүүд» соогоо арад зоной хүшэр хүндэ, үгытэй ядуу байдалые харуулжа, крепостной эрхэ байдал хадаа хүниие гэмтээнэ гэжэ хэлэнэ. Хаанай цензурада хэды баригдабашье, тэрэ хадаа крепостной таряашадай үгыржэ байһые, крепостной байгуулалтые тэдэнэй буруушаан эсэргүүсэһэниие харуулжа шадаа. «Үхэһэн дүүшэнүүд» гэжэ поэмэнь эзэн хаанта засагые, помещигүүд ба түшэмэдые гэмнэһэн хатуу шанга акт болоо. Гоголь өөрынгөө үхэлгүй мүнхэ зохёол соо хүниие хүнэй дарладаг байгуулалтада элдэб дутуунууд: хомхойролго, мэхэ гохо гаргалга, тушаал зэргэдэ эрмэлзэлгэ, эдилгэ абалга, юушье хэнгүй сагаа баралга гэхэ мэтэ зорото шунал заншал зайлашагүй бии болодог юм гэжэ үнэншэмэ һайнаар зураглажа үгөө.

Хэдэн жэлэй хүндөөр үбшэлһэнэй удаа Гоголь наһа бараа һэн. Наһа барахаһаа хэдэн үдэр урид тэрэ хадаа «Үхэһэн дүүшэнүүд» гэһэн номойнгоо хоёрдохи томые галда шатааһан байгаа.

## Зүүлтэ

Категори:Украинын зохёолшод
Категори:Ородой зохёолшод
Фритьоф Нансен

**Фритьоф Нансен** (; 1861 оной 10 һарын 10, Баруун Акер — 1930 оной 5 һарын 13, Байрюм) — Норвегиин аяншалагша, туйл газарые шэнжэлэгшэ, океанограф, биолог, уларилай шэнжэлэгшэ, олониитын ажал ябуулагша; Ослогой ехэ һургуулиин ректор (1919—1921). Аяншалгынгаа тухай «Санаар Гренландиие гаталга»,  «Эскимосуудай ажамидарал», «Сибириие гаталаад», «Кавказаар дамжан Волго хүрэтэр» зэргын тэмдэглэл бэшэһэн байна.

## Намтар
Фритьоф Нансен хадаа Кристиани хотын ойродо, Стурэ Фрёэн гэжэ бууса газарта, хуулишанай бүлэдэ түрэһэн байна. Эхэнь Аделаида Иоханна Текла Исидор хадаа Ведель-Ярлсберг изагууртан обогтой байгаа. Нансен зургаан аха дүүнэртэй, нэгэ ахатай байгаа. Тэрэ Кристианида һургуулида һуража, бага наһанһаан байгаалиин эрдэм ухаанаар һонирхожо эхилһэн байгаа. Һургуулияа дүүргэһэнэй һүүлээр, Фритьоф Нансен хадаа уһан сэрэгэй офицер болохоёо һанаһан болобошье, эсэгынгээ зүбшэлөөр 1880-1882 оной хоорондо Кристианиин хаан Фредеригэй ехэ һургуулида биологи шудалжа эхилһэн.

1882 ондо Фритьоф Нансен хадаа Бергенэй музейдэ 2-дохи консерваторай тушаал эзэлжэ, тэндэ нилсагай бэетэдэй мэдэрэлэй системын талаар дипломно ажал бэшэжэ, 1888 ондо докторой нэрэ зэргэтэй болоһон юм. Берген хотодо ажаллажа байхадаа, тэрэ Арендалһаа Хойто мүльһэн далай болон Гренланди хүрэтэр далайн гахай агнаха «Викинг» онгосодо хамтарха аргатай болоһон, тэндэ тэрэ Арктикын түрүүшын дүршэлтэй болоһон ба Гренландиин мүльһэн дээгүүр санаар ябаха hанал түрэбэ.

1888 ондо тэрэ анха түрүүшынхиеэ Гренланди дээгүүр санаар гаталжа, Гренландиин ара тала баһал мүльһэтэй гэжэ байдалые тогтооһон байна. тэрэнэй тойрогууд. 1893—1896 онуудай хоорондо Нансен «Фрам» онгосоор Хойто мүльһэн далайн үндэр үргэригтэ экспедици ударидажа, Хойто мүльһэн далайда ехэ гүнзэгые гэршэлһэн, уһанай массануудайнь бүтэсэ, гарал үүсэл тодорхойлһон, Дэлхэйн үдэр бүриин хүдэлөөн мүльһэн дээрэ нүлөөе элирүүлһэн байна.

1900 ондо Нансен Хойто мүльһэн далайн гүйдэлые шэнжэлһэн байна. Нансен хадаа 1913 ондо Хойто мүльһэн далайн эрьеэ дахажа, Енисейн адаг хүрэтэр уһан онгосоор ябажа, удаань Зүүн Сибириин урда зүг, Алас Дурнаар аяншалһан байна.

1920—1921 оной хоорондо, Нансен болбол Үндэһэтэнэй Лигын плендэ абтаһан хүнүүдэй талаар дээдэ комиссар байгаа, 1921 ондо Эжэл (Волго) шадар можодо үлэсхэлэндэ дайрагдаһан зондо туһаламжа эмхидхэгдээ һэн. 1925—1929 оной хоорондо, Нансен хадаа Турциһаа армянуудые Зүблэлтэ Холбооной Арменидэ бусааха комиссиин түрүүлэгшэ байгаа. 1922 ондо Нобелиин энхэ тайбанай шагналда хүртэһэн түүхэтэй.

## Зүүлтэ

Категори:Далайгаар ябагшад
Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд
Категори:Норвегиин зохёолшод
Чингиз Айтматов

**Чингиз Айтматов** — XX зуун жэлэй Киргизэй уран зохёолшо.

Үйлэдбэриин ажахын зоотехник мэргэжэлтэй хүдэлжэ ябаһан Чингиз Айтматов түрүүшынхиеэ 1952 ондо ород хэлэн дээрэ бэшэгдэһэн «Газетчик Дзюйо» гэһэн туужаараа эхи табиһан байна.

Чингиз Айтматовай уран бүтээлнүүд ехэнхидээ хүмүүнлиг шэглэлһээ огто хазгайрдаггүй гээшэ. Жээшэ болгожо, тэрэнэй «Эхын поли», «Баяртай, Гульсары!», «Эртын тохорюуд» гэхэ мэтэ туужануудыень дурдая. Илангаяа ехэ арсалдаае «Сагаан пароход» (1970 он) гэһэн туужань үүсхээ бэлэй. Чингиз Айтматовай түрэл арадайнгаа түүхэдэ, аман зохёолдо онсо анхарал хандуулһан ушарые хараадаа абаа һаа, тэрэниие ёһотойл жэнхэни киргиз уран зохёолшо гэжэ тооломоор. «Далайн захаар гүйһэн алаг нохой» (1977 он) гэжэ туужада Алас Дурна зүгэй нивхнүүд тухай домоглоо.

1980 ондо түрүүшын роман «Зуун жэлһээшье ута үдэр» () хадаа «Новый мир» сэтгүүлдэ хэблэгдэһэн аад, удаахи роман «Саазын табсан» () хадаа 1986 онд мүн сэтгүүлдэ хэблэгдэһэн байна.

Тэрэ 1963 ондо «Джамиля» зохёолоороо Ленинэй одонгоор шагнуулһан аад, «Баяртай, Гульсары!» зохёолоороо СССР-эй гүрэнэй шагнал хүртээ һэн.

## Зүүлтэ

Категори:Киргиз зохёолшод
Азот

**Азот** гээшэ үнгэ, үнэр, амтагүй, үргэн хэрэглэгдэдэг инертнэ хии. Химиин тэмдэглэлгэнь N, атомой дугаарынь 7.

1772 ондо Даниель Резерфорд нээһэн байна. Дэлхэйн атмосферын бүтэсын 78.1%-ые бүридүүлнэ. Азот бүхы түрэлэй амиды организмуудай эд болон амин хүшэлые бүридүүлэгшэ химиин элемент юм. Хоёр тогтоборитой изотоптой, 14N - 99,635 % ба 15N - 0,365 %. Азотые анха түрүүшынхиеэ аммоний нитритые задлан гарган абаһан.

## Зүүлтэ

Категори:Химиин элемент
Ааруул

Айруул, аарюул, айрһан хадаа бозогоор хэдэг монгол арадуудай сагаан эдеэн. 

## Бэшэлгэ
Ааруул болбол элдэб дүрсэ хэмжээтэй хатааһан аарса. Олон хүн энээниие биһалаг гэжэ тоолобошье энэ баталалтань буруу ха юм. Айрһан олон түхэлтэй байна:

* Эмээл айрһан. 
* Хорхой айрһан.
* Хабтагай айрһан.
* Хээтэй айрһан.
## [https://yandex.ru/video/preview/15431389930504440117 Жор]
Тогооной архи нэрэһэн һүүлдэнь айрагаар бозо (сагаа) болодог. Энэ бозо шүүрдээд, хэблэн гаргаад, дэлгэсэ дээрэ хатахадаа айрһан болодог юм.

## [[Монгол|Монгол уласта]]
Монгол уласта ааруул ехэ хэмжээндэ үйлэдбэрилнэ. Жэмэс ба шоколадай амтатай гү, али нэмэлтэгүйш оложо болохо. 

## [[Хитад|Хитадта]]
Хитадай Үбэр Монголдо Монгол уласта шэнгеэр айрһанай элдэб зүйлнүүдые үйлэдбэрилдэг. Ехэнхидээ тэндэхи олон дүрсын ааруул зөөлэн, шэхэртэй, сүсэгын амтатай байдаг юм. Хитадууд энээн 马背奶干 (mǎbèinǎigān) гэдэг.

## [[Буряад Улас|Буряад уласта]]
Буряад орондо айрһа тосхон айлда хэдэг. 2018 ондо олзын хэрэг эрхилэгшэдэй бүлэг ааруул нэбтэрүүлжэ үзээ аад, амжалтагүйтаба ха. 2025 онһоо "Край родимый" гэһэн компани ааруул үйлэдбэрилээд байгаа. 

## Зурагай һан

Файл:Aaruul - Arkhangai (2018).jpg|Хабтагай айруул
Файл:Aaruul 2.JPG|альт=Хоёрдохи хатаалга|Дэлгэсэ дээрэ хатаһан айрһан
Файл:Medvidci -aaruul.jpg|Хээтэй аарюул
Файл:Aaruul.jpg|Зүрһэм ааруул


## Мэдээсэлэй эхи

* Б.О. Дамдинжапова, Буряад монголой хоол. 200 заабари /Б.О. Дамдинжапова — Улаан-Үдэ: НоваПринт, 2018. - 240 х., зур.
* «Ааруул» - вкус забытых традиций
* https://molokobur.ru/products#!/tab/238759168-7
Куросава Акира

**Куросава Акира** ( 1910 оной 3 һарын 23-нда түрэжэ 1998 оной 9 һарын 3-нда наһа бараһан) — XX зуун жэлэй үеын эгээл бэрхэ режиссёрнуудай нэгэн болоно. Акира Куросава гүнзэгы бодолтой режиссёр, реалист, уран зурааша байгаа. Кадр бүхэндэ тэрэ ехэ анхаралтайгаар хандадаг, актёрнуудтай һонирхолтой ажал ябуулдаг байһан.
«Расёмон», «Улаан һахалта» гэжэ нэрлэгдэһэн фильмүүд бүхы дэлхэйдэ мэдээжэ болонхой. Достоевскиин «Идиот», Горькиин «На дне» гэһэн зохёолнуудай үндэһөөр япон кинонууд табигдаа. Куросавын «Под стук трамвайных колес» гэһэн кино Москвагай кинофестивальда 1 шанда хүртөө юм. «Дерсу Узала» гэжэ кино СССР-дэ найруулан табиһан байна.

## Зүүлтэ

Категори:Режиссёрнууд
Хүхэр

**Хүхэр** (, ,)  — химиин элемент, атомай дугаар  16, химиин тэмдэглэгээнь S. Үнгэ - хатуу. 

## Зүүлтэ

Категори:Химиин элемент
Категори:Металл буса
Хуби хүн

**Хуби хүн** () — тусгаар, амяараа байдаг ганса, тусхай хүн, нюурта хүн.

## Зүүлтэ

Категори:Хүн түрэлхитэн