open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Морихиро Ивата

**Морихиро Ивата** () — Япон ба Оросой хатарша-балерон, хореограф. Оросой Ехэ театрын соло-хатаршан (1996—2012). Гомбо Цыдынжаповай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй оперо болон баледэй театрын баледэй бүлэгэй захирал (2012 онһоо). Олон тоогой баледэй мүрысөөнүүдэй илагша. Оросой, Японой засагай газарай шагналаар шардуулба.

## Намтар
Японой Канагава можын Йокоһама хотодо түрэбэ. 1979 онһоо Ивата баледэй һургуулида һураба. 1988 ондо Бүхыяпон баледэй мүрысөөндэ түрүүшын һуури эзэлбэ. 1988 онһоо 2 жэлэй турша Зүблэлтэ баледэй академида һураба. 1990 онһоо Москвагай гүрэнэй баледэй академида Александр Бондаренкогой ударидалга доро һураба. 1991 ондо Джексоной уласхоорондын мүрысөөндэ 3-дахи һуури эзэлбэ (Jackson International Ballet Competition). 1991 ондо Оросой гүрэнэй баледэй труппада элсэбэ. 1992 ондо Пермиин балеронуудай мүрысөөндэ гран-при абаба. 1995 ондо соло-хатаршанай хубида Москвагай уласхоорондын баледэй мүрысөөндэ алтан медаль абаба. 1995 ондо Ехэ театрын стажер болоод, 1996 онһоо соло-хатаршан, 2003 онһоо — ахамад соло-хатаршан (энэ зэргэтэй болоһон түрүүшын хари эрхэтэн). 2001 ондо Джорджа Баланчинай нэрэмжэтэ мүрысөөндэ гран при абаба. 2011 ондо Ехэ театрта 17-жэлэй карьерэеэ дүүргэжэ; 2012 оной 7 һарада тэндэ һүүлшын концертые үгэбэ. 2012 оной 9 һарада Гомбо Цыдынжаповай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй оперо болон баледэй театрын баледэй бүлэгэй захирал болобо. Утань — 166 см.

## Зүүлтэ

Категори:10 һарын 6 түрэһэн
Салават

**Салава́т** ( ) — Оросой холбоото уласай хото, Башкортостан Уласай томо ажаүйлэдбэриин түб. Уласай ажа холбогдолтой хото болоод, Салават хотын тойрогые бүридэнэ.
Томо ажаүйлэдбэриин потенциалтай, 165 мянган хүн зонтой Урда-Башкортостанай олон түбтэ бөөгнэрэлдэ багтана. Тус хотодо Оростохи ганса нэгэ гептил гэжэ ракетын түлишэ үйлэдбэридэг «Салавадай химиин үйлэдбэри» байрлана.

Тус хото Башкортостанай урда хэһэгтэ, Белой голой (Кама мүрэнэй оролго) баруун эрьедэ, ниислэл Уфа хотоһоо урда тээшэ 160 км зайда байрлана. Хотын эгээн дээдэ сэгынь далайн нюрууһаа дээшэ 175 м. Хотын дотоодо Курбалыкуль нуур байрлана.

## Зүүлтэ

Категори:Башкортостан
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Ростовой можо

**Ростовой можо** — Оросой холбоото уласай урда зүгтэ байрладаг нютаг можо. Урда холбооной тойрог болон Хойто Кавказай эдэй засагай бүһэдэ харьяалагдана. Засаг захиргаанай түб — Дондохи Ростов хото.

Азов — Хара тэнгисэй хизаар 1937 оной 9 һарын 13-да СССР-эй түб гүйсэдкомой зарлигаар Краснодар түбтэй Краснодарай хизаар ба Дондохи Ростов түбтэй Ростовой можо бии болобо. 1938 оной 1 һарын 15-да СССР-эй Дээдэ Зүблэл тус нютаг можонуудые баталба.

## Газар зүй
Баруун зүгтэ Украинын Луһанскын ба Донецкын можотой, хойто зүгтэ Воронежэй можотой, урда зүгтэ Ставрополиин ба Краснодарай хизаартай, Хальмаг Уластай, зүүн зүгтэ Волгоградай можотой хилэлнэ.

Москваһаа 756 км зайда байрлана. Можын нютаг дэбисхэртэ Европын эгээн томо мүрэнүүдэй нэгэ болохо Дон мүрэн урдана (утань 1870 км), Цимлянскын уһан сан (багтамжань 24 млрд м³) байрлана. Хойто Донец ба Маныч мүрэнүүдтэ уһан онгосоор ябажа болохо. Можын нютаг дэбисхэрэй 0,4 % нуурнууд эзэлнэ. Баруун урда талада тус можо Азов тэнгисэй Таганрогой булан оршоно.

### Засаг захиргаанай хубаари

«Ростовой можын засаг захиргаанай бүридэл тухай» хуулиин ёһоор, тус нютаг можодо багтаадаг юумэн:
* 55 засаг захиргаанай газар нютагай нэгэжэ:
** 12 хотын тойрог
** 43 нютаг захиргаан
* 408 засаг захиргаанай газар нютагай нэгэжэ:
** 18 хотын һуурин
** 390 тосхон һуурин.

Дондохи Ростов тус можын засаг захиргаанай түб мүн.

### Сагай бүһэ

Ростовой можо Москвагай саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +3:00 шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

## Зүүлтэ
Волгоградай можо

**Волгоградай можо** — Зүүн Европын тала газарай зүүн урда зүгтэ байрладаг Оросой холбоото уласай нютаг можо юм. Урда холбооной тойрог болон Эжэл шадар эдэй засагай бүһэдэ харьяалагдана. Засаг захиргаанай түб — Волгоград баатар-хото.

## Газар зүй
Хойто зүгһөө урда зүг тээ Волгоград можо 400 үлүү километр нэмжыдэг. Можын хилын ниитэ утань — 2221,9 км. Тус можо хойто зүгтэ — Саратовой можотой (29,9%), баруун хойто зүгтэ — Воронежэй можотой (11,3%), баруун ба баруун урда зүгтэ — Ростовой можотой (26,8%), зүүн урда зүгтэ — Астраханиин можотой (11,4%) ба Хальмаг Уласта (10,9%), зүүн зүгтэ — Казахстантай (9,7%) хилэлнэ.

## Хүн зон
Орос Гүрэнэй статистикын хорооной мэдээсээлэй ёһоор, Волгоград можын ажаһуугшадай тоонь 2 520 516 (2018) байгаа. Хүн зоной нягта һиирэгынь — 22,33 хүн/км² (2018). Хотодо оршодог хүн зоной хубинь — 77,25% (2017).

; Яһа үндэһэтэнэй бүридэл

## Зүүлтэ
Воронежэй можо

**Воронежэй можо** — Оросой түб хэһэгтэ байрладаг Оросой холбоото уласай нютаг можо юм. Түб холбооной тойрог болон Түб хара шоройн эдэй засагай бүһэдэ харьяалагдана. Засаг захиргаанай түб — Воронеж хото. Москва хүрэтэр 515 км шахуу зайда байрлана.

1934 оной 6 һарын 13-да РСФСР-эй түб гүйсэдкомой түрүүлгын зарлигаар байгуулһан ушар, 6 һарын 13 Воронежэй  можодо һайндэр юм.

Урда зүгтэ Украинада (Луһанскын можо) ба Ростовой можодо, баруун зүгтэ Белгородой можодо, баруун хойто зүгтэ Курскын можодо, хойто зүгтэ Липецкын можодо, зүүн-хойто зүгтэ Тамбовой можодо, зүүн урда зүгтэ Волгоградай можодо, зүүн зүгтэ Саратовой можодо хилэ нэгэтэй байна.

## Зүүлтэ
Саратовой можо

**Саратовой можо** — Зүүн Европын тала газарай зүүн урда зүгтэ байрладаг Оросой холбоото уласай нютаг можо юм. Эжэл шадар холбооной тойрог болон Эжэл шадар эдэй засагай бүһэдэ харьяалагдана. Засаг захиргаанай түб — Саратов хото.

Урда зүгтэ Волгоградай можодо, баруун зүгтэ Воронежэй ба Тамбовой можодо, хойто зүгтэ Пензын, Самарын ба Ульяновскын можодо, зүүн зүгтэ Казахстанда хилэ нэгэтэй байгаад Оренбургын можодо ганса нэгэ сэгтэ хилэ нэгэтэй юм.

## Зүүлтэ
Гомбо Цыдынжаповай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй оперо болон баледэй театр

**Гомбо Цыдынжаповай нэрэмжэтэ Ленинэй ордентэй Буряадай гүрэнэй академиин оперо болон баледэй театр** гээшэ Улаан-Үдэ хотодо байрладаг 1939 ондо байгуулһан хүгжэмэй зүжэгэй, дууриин, баледэй театр юм. 

1940 ондо театрын түрүүшын зүжэг болоһон Фроловой «Энхэ-Булад Баатар» гэжэ дууриие харуулба. 1943 ондо баледэй бүлэг «Бахчисарайн уһан орьёлуур» гэһэн баледые харуулба. 1940 ондо театр Ленинэй орденоор шагнагдаба. Түрүүшын хүтэлбэрилэгшэнь — Гомбо Цыдынжапов.

## Зүүлтэ

Категори:Улаан-Үдэ
Категори:Буряадай соёл
Эдирне

**Эдирне** (), гээшэ Түрэг Уластахи Баруун-хоцто Тракидахи Мармара нютаг можодо байрладаг томо хото.

## Холбооһон
* www.edirne.bel.tr
* www.edirne.gov.tr
* 

Категори:Эдирне
Кемеровын можо

**Кемеровын можо** — Баруун Сибириин урда баруун зүгтэ байрладаг Оросой холбоото уласай нютаг можо юм. Сибириин холбооной тойрог болон Баруун Сибириин эдэй засагай бүһэдэ харьяалагдана. 95 725 дүрбэлжэн километр газар нютагаар нэмжыдэг тус можо хойто зүгтэ Томскын можодо, зүүн зүгтэ Красноярскын хизаарта ба Хакаси Уласта, урда зүгтэ Алтай Уласта болон баруун зүгтэ Новосибирскын можодо ба Алтай хизаарта хилэ нэгэтэй байна. Засаг захиргаанай түбынь — Кемерово хото болодогшье һаа, Новокузнецк хүн зоноороо эгээн томо хото юм. Кемеровын можо гүрэнэйнгөө эгээн хотожуулһан нютаг можо болоод, хүн зоной 70% юһэн хотодонь ажаһуудаг. Арад түмэниинь диилэнхи ородууд, харин украиншуудшье, татарнуудшье, чувашуудшье тус можодо ажамидарна. 2010 оной хүн зоной тоололгын ёһоор &nbsp;2,763,135 ажаһуугшадтай юм.

## Зүүлтэ

Категори:Кемеровын можо
Мүрытэй тоглоон

**Мүрытэй тоглоон** () гү, али **хонжооной тоглоон** (), **азардтай тоглоон** ( < ), **гэмблинг** () гээшэ эд зүйлээр мүры үргөөн табяад мүнгэн зөөри гү, али ондоо эд бараае шүүжэ абаха зорилгоор наадаха ябадал юм.

Мүрытэй тоглоон наадагшадай габшагай бэрхэһээ бэшэ, магадлалһаа, ушар тохёолдолгоһоо дулдыдадаг, наадагшад мүры үргөөнэй ехэ бага хэмжээ зоргоороо һомолдог, мүрытэй тоглоондо гол түлэб нааданай үрэ дүн бэшэ наадаха үйлэ ябадал зугаатай болодог.

Мүрытэй тоглоон шухала уласхоорондын арилжаанай хэлтэс болоод, 2009 ондо хуули ёһоной мүрытэй тоглооной заха зээли ойролсоогоор $335 ехэ наяд байгаа, тэдэнэй тоодо 50 ехэ наяд онлайн мүры табилга мүн.

Олон улас гүрэнэй хуули ёһоор мүнгөөр мүры табихые хориглоһон байна. Жээшэнь, мүрытэй тоглоон ажалай буса оролго үгэдэг шалтагаанһаа СССР-тэ мүры табихые хориглобо. Тиимэшье һаа, СССР-тэ гүрэнэй лотерей зүбшөөрһэн байгаа. СССР-эй задарһанай һүүлдэ Оросто казино ба мүрытэй тоглооной автомадууд хизгааргүй дэлгэржэ эхилбэ. 2009 оной 7 һарын 1-һээ эхилээд, дүрбэн «тоглохо бүһэ нютагуудһаа» гадна мүрытэй тоглоон дахин хориглоһон байгаа. Тиихэдэнь «Лотерей тухай» холбооной хуулиин ёһоор гүрэнэй лотерей гадна бүхы лотерей хориглоно. Харин олон тоогой казино, тоглохо газар, мүры табиха газар хуули бусаар саашань ажаллалгаяа үргэлжэлнэ.

АНУ-да холбооной хуулиин түбшэндэ мүры табихые зүбшөөрдэгшье һаа, диилэнхи можо уласта мүры табихые хориглоно. Невада можо уласта мүрытэй тоглоон зүбшөөрһэн болоод, тус можо уласай Лас-Вегас эгээн томо хотые мүрытэй тоглооной ниислэл гэнэ. Тэрэнэй гадна Атлантик-Ситидэ болон индеецүүдэй резервацида казино зүбшөөрһэн байна.

## Зүүлтэ

Категори:Наадан
Андрей Рублёв

**Андрей Рублёв** (1360 оной оршом — 1428 оной 11 һарын 17, Москва) — Москвагай иконо зураашадай һургуулиие үндэһэлэгшэ юм. 1988 ондо Ород үнэн алдарта сүмэдэ канонизировалагдаһан. Амиды байхадаа алдартай байгаашье һаа, наһа бараһанайнгаа һүүлдэ суута болобо. XVI зуун жэлһээ хойшо 1551 оной Стоглавый хуралай дүнгээр бүтээлнүүдынь ород алдарта шажантан зураашадай алдар жэшээ болобо.

Андрей Рублёвой залуу наһан үлэ мэдэгдэхэ байна. Рублёв Феофан Грегтэй ба Городецэйхи Прохортой сугтаа Москвагай хэрэмэй Благовещениин соборой ханануудые зураглан шэмэһэн гэжэ тэрэниие түрүүшынхиеэ 1405 оной түүхэ бэшэг соо дурдана.

## Шэлэгдэмэл зураг

Файл:Nativity (15th c., Annunciation Cathedral in Moscow).jpg|Иисусай мүндэлһэн, 1405 (Благовещениин собор, Москвагай хэрэм) 
Файл:Baptism (15th c., Annunciation Cathedral in Moscow).jpg|Иисусай хэрээснэг бололго, 1405 (Благовещениин собор, Москва)
Файл:Annunciation from Vasilyevskiy chin (1408, Tretyakov gallery).jpg|Благовещени, 1405 (Благовещениин собор, Москва)
Файл:Vladimirskaya by A.Rublev (1395-1410s, Vladimir museum).jpg|Владимирай Богоматерь, 1405 оршом
Файл:Michael from Vasilyevskiy chin (15th c., GTG).jpg|Архангел Михаил, 1408 (Успениин соборой иконостас, Владимир хото)
Файл:Gabriel from Vladimirskiy chin (15th c., GTG).jpg|Гавриил, 1408 (Успениин собор, Владимир)
Файл:Andrew from Vasilyevskiy chin (15th c., GTG).jpg|Апостол Андрей, 1408 (Успениин собор, Владимир)
Файл:Gregory of Nazianzus from Vasilyevskiy chin (15th c., GTG).jpg|Григорий Теолог, 1408 (Успениин собор, Владимир) 
Файл:Virgin Mary from Vasilyevskiy chin (15th c., GTG).jpg|Мария деисус, 1408 (Успениин собор, Владимир) *Феофан Грек?*
Файл:John the Evangelist from Vasilyevskiy chin (15th c., GTG).jpg|Апостол Иоанн, 1408 (Успениин собор, Владимир)
Файл:John the Baptist from Vasilyevskiy chin (15th c., GTG).jpg|Иоанн Хэрээснэг, 1408 (Успениин собор, Владимир)
Файл:Spas v silach from Vasilyevskiy chin (15th c., GTG).jpg|Абарагша, 1408 (Успениин собор, Владимир)
Файл:Harrowing of hell from Vasilyevskiy chin (1408, Tretyakov gallery).jpg|Тамада ошоһон Иисус, 1408-1410 (Vladimir)
Файл:Rublev's saviour.jpg|Абарагша Иисус, 1410 (Третьяковой галлерей, Москва)
Файл:Ascension from Vasilyevskiy chin (15th c., GTG).jpg|Иисусай вознесени, 1408 (Третьяковой галлерей, Москва)
Файл:Rublev Paul.jpg|Апостол Павел, 1410-аад (Третьяковой галлерей, Москва)


## Зүүлтэ

Категори:Оросой зураашад
Минск

**Минск** (белорусаар *Мінск*, ) — Беларусь Уласай ниислэл хото, Минскын можын ба Минскын аймагай засаг захиргаанай түб юм. Зүгөөр Минскын можын ба Минскын аймагай бүридэлдэ ородоггүй, тусгаар байдалтай засаг захиргаанай нэгэжэ мүн. Хүн зоной тоонь 1 982 444 болоод, саг үргэлжэ ургана. Талмайнь 348,84 км². Беларусиин хотонуудай дунда үлэмжэ ехэ хото. Тээбэри ба ашаа шэрэлгын, үйлэдбэрилгын, эрдэм ухаанай ба соёлой түб. 1067 ондо байгууланхай. Свислочь гол дээрэ байрладаг.

Категори:Беларусь
Категори:Саятан хото
Категори:Беларусиин хото
Категори:Европын ниислэлнүүд
Уулалга

**Уулалга**, **альпинизм** — тамир ба эдэбхитэй амаралтын нэгэ янза. Уулалгын зорилго — уулын оройдо гараха юм. Уулалгын удхань — байгааляар бүтээгэдһэн бэрхэ һаад (үндэр, сагай уларил, хэлбэри) дабаха.

## Түүхэ
* 1786 он — уулалга албан ёһоор бии бололгын огноо юм. Швецариин эмшэ Мишэль-Габриэль Паккард ба уулын харгышан Жак Бальма эрхим Альпын орой Монблан уулада гараа.
* 1924 он — Джордж Мэллори ба Эндрю Ирвин Жомолунгма уулада гарахаяа туршажа, зүгөөр 8530 м үндэр хүрөөд саһан шуурганда хосорбо. Тэдэ оройдо гарахаяа шадаа гү, али ядаа гү мэдэгдээгүй байна.
* 1953 он — Эдмунд Хиллари ба шерпа-түбэд Данзан Норжо Жомолунгма улаада гараба.

## Зүүлтэ

Категори:Спорт
Категори:Байгаали
Ногоон гутал

**Ногоон гутал** — ялагар ногоон гуталаар хүнэй-уулашын хүүр, 8500 м үндэрдэ Жомолунгма уулада байна.

## Түүхэ
Уулаша 1996 оной таба һарын 16 үдэртөө хосороо. Аабза, энэ Энэдхэг уулаша, Энэдхэг ябуулгай гэшүүн Цэванг Палжор, зүгөөр энэ, магадгүй, ондоо энэ ябуулгай гэшүүн — Доржо Моруп. Соо шуурга баригдһан бүлэг зургаа хүнүүд болоо. Гурбан уулашад бусаха шиидээ, зүгөөр ондоо гурбан гаралга үргэлжэлүүлээ. Хожомынь тэдэ оройдо гаралгаар дуулгаа, зүгөөр хожом утаһаар ярьяа холбоо байгуулхагүй.

2001 оной таба һарын 21 үдэртөө франциин уулаша «ногоон гутал» хүүрг бэдэрээ. Шэрпэд энэ хятадын уулашан зургаа һарад һөөргөө хосорһон хэлэд.

2006 оной ондоо ногоон гуталтай уулашан Дэвид Шарп Жомолунгмада хосороо. Уулашад алад үшөө амиды ябаа, хаям энэ «ногоон гутал» бодоо.

2014 оной «ногоон гутал» үгы болоо. Ирландын уулаша Ноэль Ханна хэмхэрэлгэ «ногоон гутал»ыые ба ондоо уулашын хүүрүүдыые абаашаа гү, али хүдөөлээ бодоно.

## Жомолунгмын хүүрүүд
Соо XXI зуун жэл үлэмжэ хоёр зуун уулагшын хүүрүүд Жомолунгма уулада байна. Хүнүүд тэдэниие нүүлгэн гаргаха шадахагүй. Хүйтэн ба кислородхон агаар тэдэниие хадагалагдаха туһалаа.

Категори:Уулашад
Категори:Жомолунгма
Франсиско Франко

**Франсиско Паулино Эрменехильдо Теодуло Франко Баамонде** (), Испаниин жанжан болон 1936 оной 10 һараһаа (1939 онһоо бүхы гүрэнэй тэригүүн) Испаниин түрын тэригүүн ба 1947 онһоо 1975 оной 11 һара хүрэтэр Испани хаанта уласай *[[де-факто]]* регент. Түрын тэригүүнэй хубида, Франко өөрөө *Caudillo de España, por la gracia de Dios* (Бурханай ашаар Испаниин ударидагша) гэжэ нэрлэбэ. Республиканшууд (бүгэдэ найрамдаха үзэлтэд) болон националистуудай хоорондо эрхэтэнэй дайниие ушаруулһан 1936 оной түрын эрьелтэ дүүргэбэ. Бүгэдэ найрамдаха уласта эсэргүү хүсэниие ударидажа, дайнай һүүлдэ Франкис Испани гэжэ хүсэрхэг дэглэмые байгуулба. Испани улас Франкогой ударидуулһан дүшэн оршом жэлэй үедэ, Испаниин засаглал хүсэтэй национализм, гүрэнэйнгөө газар нютагай талаар бүрин бүтэн байдалые хамгаалха, католик шажаниие ба уламжалалта үнэтэ зүйлнүүдые дэмжэхэ, антикоммунис, анти-масон гүрэнэй түрын бодолготой байгаа.

## Зүүлтэ

Категори:Испаниин юрэнхы сайд
Винни-Пух

**Винни-Пух** — Англиин уран зохёолшо Алан Милнын бэшэһэн «Винни-Пух» (*Winnie the Pooh*, 1926), «Даун-Пухтахи гэр» (*House on Down Pooh*, 1928) гэжэ хоёр түүхэ ба хоёр шүлэгэй суглуулгын гол баабгайхан-герой мүн. XX зуун жэлэй эгээн алдарта хүүгэдэй уран зохёолой геройнууд дунда нэгэн. 1960-аад ба 1970-оод онуудта Борис Заходерэй оршуулгын ашаар СССР-тэшье маша суута болоһон байна. Эгээн алдарта экранизацилгануудай дунда «Союзмультфильмын» ба «Уолт Дисней хампааниин» мультфильмууд байна.

Винни гэжэ нэрэнь Лондоной зоопаркта байһан баабгайн нэрэһээ гарана.

## Зүүлтэ

Категори:Англиин уран зохёол
Томскын можо

**Томскын можо** — Баруун Сибириин урда баруун зүгтэ байрладаг Оросой холбоото уласай нютаг можо юм. Сибириин холбооной тойрог болон Баруун Сибириин эдэй засагай бүһэдэ харьяалагдана. 314 391 дүрбэлжэн километр газар нютагаар нэмжыдэг тус можо баруун ба хойто зүгһөө Ханты-Манси автономито тойрог — Югратай, зүүн зүгһөө Красноярскын хизаартай, урда зүгһөө Кемеровын можо, Новосибирскын можотой хилэлдэг. Засаг захиргаанай түбынь — Томск хото юм. 2010 оной хүн зоной тоололгын ёһоор &nbsp;1 002 487 ажаһуугшадтай юм.

## Зүүлтэ

Категори:Томскын можо
Хооһон шанар

**Хооһон шанар** (**шуньята** , śūnyatā; пали *sunnata*; **донбаанид** ; ; ; ) гээшэ Бурханай ёһоной Түб үзэлдэхи (мадхьямика) оршолонгой юумэн үзэгдэл, һаба шэмын юртэмсын амидаралай хубисаха ёһон. Хамаг юумэн үнэхөөр бүтээгүй хооһон шанартай болобошье, юртэмсын томьёололоор бүтэдэг гэнэ. Хооһон шанар хадаа огто байхагүй хооһон гэжэ үгэ бэшэ, юумэн бүхэн һаланги буса харилсан шүтэлсэһэн харисангы шанартай оршоно гэһэн һанаае элидхэнэ. Харисангы шанар гэхээр ухабал юумэн үзэгдэл байнга хубисаһан оршоно гэдэгые хүлеэн зүбшөөрһэн удхатай болоно.

## Зүүлтэ

Категори:Түб үзэл
Категори:Буддын шажан
Поезд

**Поезд** гү, али **галта тэргэ** () — гээшэ нэгэнһээ олон вагонуудһаа бүридэһэн түмэр замай зүдхүүртэй тээбэриин хэрэгсэл юм. Юрэнхыдөө поездые бүри *толгой* ба *һүүл* гэжэ хэһэгтэй. Тэрэнэй гадна, олон түмэр харгынууд дээрэ (тэрэнэй тоодо Оросой түмэр зам дээрэ) поезд бүри ондоо поезднуудһаа илгаахын тула тусхай дугаартай. Тусхай сигналтай вагонгүй зүдхүүрнүүдшье, хүдэлүүр вагонуудшье, тусхай  (жээшэнь, автомоториса ба дрезинэ) баһа галта тэргэ гэгдэнэ.

## Зүүлтэ

Категори:Тээбэри
Категори:Түмэр зам
Испаниин фаланга

**Фаланга** () гээшэ 1933 ондо Хосе Антонио Примо де Риверагай үндэһэлһэн национал-синдикалис Испаниин улас түрын нам байгаа. Юрэнхыдөө фашизмын онолые дахаһан фаланга Испаниин үндэһэтэн уламжалалда, илангаяа эзэнтэ гүрэнэй ба Һэргэн мандалтын христосой шажанда анхаралаа түблэрүүлһэн ушар ондоо фашис бүлэгүүдһөө илгаарба. Фалангын сэрэгүүд Испаниин эрхэтэнэй дайнай үедэ националистуудтай сугаараа дайлаба. 1937 ондо тус байгуулга Уламжалалта Испаниин фаланга боложо, Франсиско Франкогой дэглэмэй гансахан улас түрын нам байгаа.

## Зүүлтэ

Категори:Испаниин түүхэ
Мигель Примо де Ривера

**Мигель Примо де Ривера-и-Орбанеха** — Испаниин улас түрын зүдхэлтэн, 1923—1930 оной хоорондо — диктатор ба жанжан, XIII Альфонсо хаанай засагай газарай түрүүлэгшэ. 

Кубада, Филиппинада ба Мороккодо сэрэгэй карьерэ хэһэн һүүлдэ 1915 ондо Кадис можын амбан болоһон. Тэрэнэй һүүлдэ Валенси, Мадридай ба Каталониин генерал-капитан байгаа. 1923 ондо Каталониһоо түрын эрьелтэ эмхидхэжэ, кортес хуралые тараажа XIII Альфонсо хаанай зүбшөөрэлтэйгөөр сэрэгэй диктатурые байгуулба.

## Зүүлтэ

Категори:Испаниин түүхэ
Категори:Испаниин юрэнхы сайд
Финики

**Финики** (, *фойникес*, үгэшэлэн оршуулбал «ягаан пурпурай орон») гээшэ финикиинхидэй ажаһууһан Газар дундада тэнгисэй щүүн хэһэгтэ байрлаһан эртын үеын газар нютаг юм. Финикиинхид Ханаанайхид байгаа болон  грегүүд тэдэниие финикишүүд гэжэ нэрлэбэ.
Финикиин газар зүйн хизаар тодорхой бэшэ, юрэнхы тохёолдолдо мүнөө үеын Ливанда байһан Тир ба Сидон гол хотонууд түблэрэн гэгдэнэ.

Финикиинхид эртын соёлто Египет, Вавилон уласуудай хоорондохи бүһэ нютагта оршон һуудаг байһан тула тэдэнэй нүлөөгөөр эргэншэжэ,  үеһөө хото-улас байгуулжа эхилһэн байна.  эхилэн далайгаар хэрэн ябажа худалдаан наймаан эрхэлхэ боложо, Хойто Африкаһаа Пиринейн хахал аралай болотор хүрэжэ, Газар дундада тэнгистэ ноёрхожо байгаа. Иигэжэ бэшэг үзэг зэргэ Эртын Дурна бии болоһон соёлые Газар дундада тэнгисэй эрье оршомдо түгээжэ, Эртын Греци, Эртын Римэй соёл эргэншэл сэсэглэн хүгжэхэ үндэһые тариһан гэжэ хэлэжэ болоно.

Гэбэшье  МЭҮ VIII зуун жэлдэ Ассириин добтолгодо нэрбэгдэжэ, Финикиин хото-уласууд тусгаар байдалаа алдаһан байна. Ассири улас мүхэһэнэй дараа Персиин эзэнтэ гүрэнэй мэдэлдэ ороһон болон тэрэ үедээшье Грециин хото-уласуудтай худалдаан арилжаанаар атаа мэеэн болохо хэмжээндэ байгаа. Гэбэшье Македониин Александр тус бүһэ нютагые эзэлһэнһээ хойшо аажамаар грецижэжэ, түүхэһээ алга болоһон юм.

Гэхыдээ  Хойто Африкада бии болоһон колониин хото-улас Карфаген Финикидэхи хото-уласууд алга болоһонһоо хойношье хүгжэн сэсэглэжэ байһан болоод уламаар гурбан удаагай дайнай эсэстэ Римэй республикада эзэлэгдэһэн юм. Карфагеншуудай ярилсадаг байһан финики хэлэниинь Римэй эзэнтэ гүрэнэй үедэшье Хойто Африкада оршон байһан байбашье аажамаар бербер хэлэн, араб хэлэн зэргэдэ шахагдан һуларжа, мүхэһэн байна.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* *[[Иловайский, Дмитрий Иванович (историк)|Иловайский Д. И.]]* Древняя история. Средние века. Новая история
* *[[Эрлихман, Вадим Викторович|Эрлихман В.]]*  Финикийцы: наследство морских царей // «Вокруг света», № 12 (2795), 2006.

Категори:Түүхэ
Категори:Ливанай түүхэ
Пиренейн хахад арал

**Пиренейн хахад арал**, **Ибериин хахад арал** () — Европын баруун урда хэһэгтэ байрладаг хахад арал юм. Европо түбиин гурбан хахад аралнуудай дунда (Пиренейн, Апеннинын ба Балканай) аһан урдада, аһан баруунда оршодог. 
* Хойто таладань Пиреней уула, Бискайн булан
* Урда таладань Гибралтарай хоолой, Африка түби
* Зүүн таладань Газар дундада тэнгис, Балеарай аралнууд
* Баруун таладань Атлантын далай байрлана.

## Уласууд

## Зүүлтэ

Категори:Европын газар зүй
Категори:Европын хахад арал
Нагаржунай

**Нагаржунай** гү, али **Лүдүб** () — II зуун жэлдэ эдэбхитэй байһан Энэдхэгэй Наланда хиидэй бандида, Буддын шажанай гүн ухаантан, 84 махасиддханарай нэгэн мүн. Нагаржунай «хооһон шанар» (шуньята, донбаанид) үзэлые һэргээжэ, мадхьямика («Дунда үзэл») һургуулиие үндэһэлбэ. Зүүн Азиин буддын шажантан Нагаржунайе арбан дүрбэдэхи ехэ багша гэжэ һанадаг.

## Намтар
Нагаржунайн амидарал тухай тодорхой намтар үгы байна. Кумараживагай бэшэһэн «Нагаржунай бодисадын намтарта» (龍樹菩薩傳) Нагаржунай Урда Энэдхэгтэ Видарбха гэжэ уласта брахман бүлэдэ мэндэлһэн байна. Юһэн наһанһаа эхилэн энгын амидаралые орхижо, хиидтэ Буддын һургаалые һураба.

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажан
Газар зүйн һольбосол

**Газар зүйн һольбосол** () гү, али **географиин координадууд** () гээшэ  анхаралда абтангүй хадаа геодезиин ба астрономиин һольбосолой тухай юрэнхы ойлгосо юм. Ондоогоор хэлэбэл, газар зүйн һольбосолые тайлбарилха хадаа Дэлхэй бүмбэрсэг юм шэнги гэжэ һанагдадаг. Газар зүйн һольбосол Дэлхэйн гадаргуу дээрэ ямар нэгэ сэгэй байрлалые харуулна. Газар зүйн һольбосол бүмбэрсэг һольбосолой системын гуримай ёһоор баридаг. Ондоо гарагуудташье, тэнгэри огторгой дээрэшье адли һольбосолые хэрэглэдэг.

## Мүн үзэхэ
* Луужин

## Зүүлтэ

Категори:Газар зүй
Хара-Болдог

**Хара-Болдог** () — Хамар дабаанай Хамар шэлын эгээл үндэр сэг (2090 м). Зүблэлтэ үедэ Сибириин мангад шэнжэлэгшэ Иван Дементьевич Черскийн нэрэмжээр шэнээр нэрлэгдэнхэй.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* 

## Мүн үзэхэ
* Природа Байкала. Пик Черского
* Ориентирование на маршруте к Пику Черского 
* Маршрут восхождения на пик Черского
* Иркутск: скоростное восхождение на пик Черский "Осенний Хамар-Дабан" (l - 22,2 км, h - 1650м)

Категори:Буряадай газар зүй
Категори:Эрхүүгэй можо
Турантай

**Турантай** — Буряад Уласай Байгал шадар аймагай, «Турантай» хүдөөгэй һуурин газарай засаг захиргаанай түб юм.
Хүн зоной тоо — 5901 (2010). 

Ородуудай ерэһэнэй урда Хори-буряадууд нүүжэ ажа һууһан газар байгаа. 1679 ондо ородууд мүнөөгэй Турантайн оршодог газарта Итанцын бэхилэлтэ байгуулба. Хори-буряадууд Итанцын бэхилэлтын зэрлиг шунахай мүлжэлгэдэ эсэс табихын тулада I Пётртэ тусхай түлөөлэгшэдые эльгээһэн түүхэтэй. 
1940 онһоо хойшо Турантай Буряад-Монгол АССР-эй Байгал шадар аймагай түб юм. 

## Зүүлтэ

Категори:Байгал шадар аймаг
Убых хэлэн

**Убых хэлэн** (өөрын нэрэ *a-t<sup>w</sup>axə, t<sup>w</sup>aχəbza*) — хэлэнүүдэй ур гарбалай ангилалай ёһоор абхаз-адыг бүлэдэ хамаарһан һүнэһэн хэлэн юм. 1990-ээд он болотор убыхууд хэлэһэн хэлэн байгаа. Һүүлшын түрэл хэлэгшэ Тевфик Эсенч гэжэ хүн 1992 ондо Түрэгтэ Хаджиосман тосхондо наһа бараа.

## Ном зүй
*  (в пер.)

Категори:Хэлэнүүд
Татуур

**Татуур** — Буряад Уласай Байгал шадар аймагай тосхон юм. Улаан-Үдэһөө 45 км зайда Сэлэнгэ мүрэнэй зүүн эрье дээрэ байрладаг. «Татуур» хүдөөгэй һуурин газарай засаг захиргаанай түб мүн. Хүн зоной тоо - 1810 (2010).

Татуурай түмэр замай буудал 1900 ондо нээгдэбэ. 1920 оной 4 һарын 6-нда Алас Дурнын Бүгэдэ Найрамдаха Улас байгуулагдаһанай һүүлдэ Татуур хилын үртөө, РСФСР-дэ хаамарһан һүүлшын үртөө байгаа. Эндэ хилын хамгаалагшад болон гаалиин газар байрлуулһан.

## Зүүлтэ

Категори:Байгал шадар аймаг
Алас Дурнын холбооной тойрог

**Алас Дурнын холбооной тойрог** (ДФО) — Оросой Алас Дурнада ба Зүүн Сибирьтэ оршодог Оросой холбоото уласай холбооной тойрог. Оросой холбоото уласай юрэнхылэгшын зарлигаар 2000 оной 5 һарын 13 байгуулһан.

Алас Дурнын холбооной тойрогой талмайнь 6 952 555 км² боложо, гүрэнэйнгөө 40,6 % болоно (талмайгаараа аһан ехэ холбооной тойрог).

Алас Дурнын холбооной тойрогой можо нютагуудай ехэнхи хуби (Буряад Уласай, Үбэр Байгалай хизаарай, Амур можын ба Еврей автономито можын гадна) далайда гаралгатай байгаад, нэгэ можо нютагынь (Сахалинай можо) Оросой ондоо можо нютагуудтай ба эхэ газартай хуурай газарай хилэгүй байна. Тус холбооной тойрог Монгол Уластай, Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уластай ба Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Солонгос Арадай Уластай хилэлжэ, далайгаар Японтой ба АНУ-тай хилэлнэ.

## Тойрогой бүридэл

## Зүүлтэ
Хабаровскын хизаар

**Хабаровскын хизаар** — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Алас Дурнын холбооной тойрог болон Алас Дурнын эдэй засагай бүһэдэ багтана. Засаг захиргаанай түб — Хабаровск хото.

Алас Дурнын хизаарые Хабаровскын, Далайн шадар гэжэ хубааха тухай СССР-эй Дээдэ Зүблэлэй Тэрүүлэгшэдэй зарлигаар 1938 оной 10 һарын 20-ндо байгуулагдаһан.

Хабаровскын хизаар Оросой холбооной 85 нэгжэһээ харьяалха газар нютагай талмай (787,633 км²)-гаараа гурбадахи томонь, хүн зоной тоогоороо (2018 ондо 1 328 302) 34-р олониинь юм.

## Газар нютаг
### Газар зүйн байрлалга
Хабаровскын хизаар ОХУ уласайнгаа зүүн хэһэгтэ Алас Дурнын холбооной тойрогто байрладаг. Улас дотороо хойгуураа Магаданай можо, баруунаараа Яхад Улас, Амурай можо, Еврейн автономито можо, урдуураа Далайн шадар хизаартай хаяа залгадаг. Тэрэнһээ гадна зүүнээрээ Агнууриин тэнгис, Япон тэнгисээр хэсэглэн хүреэлэгдэжэ, урдуураа харисангы бага зурбаһаар БНХАУ-тай (Хара-Мүрэн можо) уласаа түлөөлжэ хилэлдэг. 

Хабаровскын хизаар хадаа Амар мүрэнэй доодо бэеын һаба газарта, Агнууриин тэнгисэй эрьеэ дахажа уулархаг нютагта оршоно. Хойто хэһэгээр тайга болон тундра үргэлжэлжэ, түб хэһэгээр намаг балшагтай ой, урда хэһэгээр набшата ойн бүһэ бии.

### Сагай бүһэ

Хизгаар Владивостокын сагта хамаарна. Иимэһээ Дэлхэйн координировалһан сагһаа 10 (UTC+10), Москвагийнхаас (MSK+7) 7 сагаар түрүүлдэг. 


### Уларил
Хойноһоо урагша уларилынь хубилагдадаг. Тиигэ хадаа баһа далайтай ойро, газарай байралалһаа шалтагаална. Саһа багатай, хахир, ута үбэл үргэлжэлнэ. Нэгэдүгээр һарада дундажаар урда газарта -22 ° C, хойто газарта -40 ° C, эрье газараа тус бүри -18 ° C, -24 ° C хүйтэн байдаг. Эгээн хүйтэндээ -50 ° C хүрэнэ. Зуниинь халуун, шииглиг. Долоодугаар һарада урда нютагаараа дундажаар +20 ° C, хойто нютагаараа дундажаар +15 ° C дулаан.

## Хүн зон
Эгээн томо хотонь Хабаровск (577 400) болон Амартахи Комсомольск (263 900).

Арад түмэнэй талаар ородууд диилэнхи тооной арад түмэн болоно. 2010 оной хүн зоной тоосоогой ёһоор эгээн томо арад түмэд иимэ байгаа: 
* Ородууд: 88,1 %
* Украиншууд: 2,0 %
Хизаарта үсөөн хуби бүридэдэг олон уугуул түрэл арад зодшье ажаһуудаг:
* Нанайшууд: 11 009 (0,8 %)
* Хамнигад: 4101 (0,3 %)
* Улчууд: 2621 (0,2 %)
* Нивхууд: 2149 (0,2 %)
* Эвенүүд: 1128 (0,1 %)
* Үдэгэйнүүд: 620
* Негидалшууд: 480
* Оротон: 441

## Зураг

## Зүүлтэ

Категори:Хабаровскын хизаар
Категори:Алас Дурнын холбооной тойрог
Хамнигад

**Хамнигад** (өөрын нэрэ — *эвэнкил*; *тунгусы*, ;  — *èwēnkè zú*; ) – хойто зүгэй, Сибириин болон Алас Дурнын үсөөн тоото уугуул үндэһэ яһатан мүн. Хамнигад Оросто, Хитадта ба Монголдо ажаһуудаг.

Хамниган арадай хуушан нэрэнь «тунгус». Эвенк гэһэн тусхай нэрын баталагдатар (ХХ зуун жэлэй гушаад онууд), «тунгус» гэһэн нэрэ томьёо Орос гүрэнэй, мүн Европын зохёолдо маша дэлгэрэнги байһан. Хамнигадтай хүршэ арадуудтаяа нягта харилсаа холбоотой байлга тэдээнтэй адли бололгодо нүлөөлөө. Илангаяа ородуудтай, буряадуудтай, халха-монголшуудтай хажуугаар ажамидарһан хамнигадай дунда иимэ жэшээнүүд олон. Энэ үйлэ ябаса олон шалтагаантай: буряадуудай тэдээндэ орходоо диилэнхи байлга, Орос эзэнтэ гүрэнэй мүлжэгшэ муухай алба татабариин бодолго, яһатан хоорондын гэрлэлгэнүүд, ажахын хушала янза болохо мал ажал эрхилэлгын хүгжэлтэ гэхэ мэтэ. Жэшээлбэл, моритон тунгусууд (мал ажалтан, «мурчен» гэжэ өөһэдыгөө нэрлэдэг) зүүн зүгтэ Байгалай баруун эрьеһээ Амар мүрэнэй эхин хүрэтэр, хойто зүгтэ Баргажанай голһоо Кучидай нуурнууд хүрэтэр, урда зүгтэ Эргэнэ, мүнөөнэй Монгол Уласай таланууд хүрэтэр ажаһуудаг һэн. Алба татабари түлэхэ талаар тэдэ хэдэн томо бүлэгүүдтэ хубаарадаг байгаа: баргажанай, нэршүүгэй, урулын, юрөөгэй, армагай, сэлэнгын гэхэ мэтэ.

2010 оной хүн зоной тоосоогой баримтануудай ёһоор, Оросой холбоото уласта 38396 хамниган зон ажаһуудаг. Хамнигад үсөөншье һаа, оршожо таархаһан нютаг дэбисхэрэйнгээ хэмжээгээр Сибириин ондоо үндэһэ яһатанһаа булюу байдаг. Хамнигад Оросой холбоото уласай 11 нютаг можодо (хизаарнуудта, уласуудта, можонуудта) ажаһуудаг, үндэһэн ажаһуугшадай эрхэ зэргэтэй юм. Хитадай зүүн хойто зүгтэ Хинганай шэлэ шадар (Үбэр Монголдо ба Хара-Мүрэн можодо), Монголдо ажаһуудаг. 

## Зүүлтэ

Категори:Оросой арадууд
Категори:Хитадай арадууд
Категори:Монголой арадууд
Амарай можо

**Амарай можо** — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Алас Дурнын холбооной тойрог болон Алас Дурнын эдэй засагай бүһэдэ багтана. Засаг захиргаанай түб — Благовещенск хото.

1948 оной хүрэтэр Алас Дурнын хизаарай (1938 онһоо Хабаровскын хизаарай) бүридэлдэ багтаһан Амарай можо СССР-эй Дээдэ Зүблэлэй Тэрүүлэгшэдэй зарлигаар 1932 оной 10 һарын 20-ндо байгуулагдаһан.

Амарай можо 361 908 дүрбэлжэн километрын талмайтайгаар Оросой холбоото уласай ниитэ талмайн 2,12% болоно.

## Газар зүй
Хойто талада Саха (Яхад) Улас, зүүн талада Хабаровскын хизаар, зүүн-урда талада Еврейн автономито можо, баруун талада Үбэр Байгалай хизаар хилэ нэгэтэй. Амар можын баруун урда хилэ болбол Оросой холбоото уласай гүрэнэй хилэ болоод Хитадтай хилэ мүн. 

Можын урда хилэдэ Амар мүрэн урдана. Амарай можодо Бага Хинган шэлэ нюруу, Хинганай байгаалиин нөөсэ газар байрладаг.

Амарай можо Оросой холбоото уласай зүүн-урда зүгтэ, газар зүйн һэрюүн уларилай бүһэдэ, хойто үргэригэй 48°51' ба 57°04' болон зүүн утаригай 119°39' ба 134°55' хоорондо оршожо Оросой Алас Дурнын нэгэ хуби юм. Засаг захиргаанай түбынь Благовещенск Москваһаа түмэр замаар 7985 км, агаараар 6480 км зайда байрладаг. 

### Сагай бүһэ

Амарай можо Якутскын сагта хамаарна. Иимэһээ Дэлхэйн координировалһан сагһаа 9 (UTC+9), Москвагайнхиһаа (MSK+6) 6 сагаар түрүүлдэг. 


## Хүн зон
Можын гансахан томо хото хадаа 2010 ондо 214 390 хүнтэй байһан ниислэл Благовещенск.

Арад түмэнэй диилэнхи бүлэгүүдынь: 
* Ородууд: 93,4 %
* Украиншууд: 2,0 %

Нютагай уугуул үндэһэн эргэд үсөөнхиие түлөөлдэг. Аһан ехэ бүлэгынь хүн зоной 0,2 % болодог хамнигад.

## Зүүлтэ


Категори:Алас Дурнын холбооной тойрог
Еврейн автономито можо

**Еврейн автономито можо** (идиш ייִדישער אױטאָנאָמע געגנט *Yidisher Oytonome Gegnt*) — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Алас Дурнын холбооной тойрог болон Алас Дурнын эдэй засагай бүһэдэ багтана. Засаг захиргаанай түб — Биробиджан хото.

Тус можо Оросой Алас Дурнада байрлажа, Амар мүрэнөөр Хитад Уласта (Хара-Мүрэн можо) хилэлнэ. Еврейн можодо Бага Хинган шэлэ нюруу байрладаг.

2010 оной тоосоогой ёһоор, можын хүн зоной миин лэ 0,9 %, 1628 хүн, еврейшүүд байгаа. 90,7 % ородууд ба 2,8 % украиншууд байгаа. 

## Зүүлтэ

Категори:Еврейн автономито можо
Бага Хинган

**Бага Хинган** (, 小興安嶺), БНХАУ-ай Хара-Мүрэн можодо ба Оросой Алас Дурнын урдада Ехэ Хинганһаа зүүн хойшо байдаг шэлэ нюруу юм. Зүүнһээ баруун тиишэ нэмжыгшэ, 400 км утатай.

## Зүүлтэ

Категори:Шэлэ нюруу
Магаданай можо

**Магаданай можо** — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Алас Дурнын холбооной тойрог болон Алас Дурнын эдэй засагай бүһэдэ багтана. Туйлай Хойто зүгэй нютаг мүн. Засаг захиргаанай түб — Магадан хото.

## Газар зүй
Хойто талада Чукоткын автономито тойрог, зүүн талада Камчаткын хизаар, баруун талада Яхад Улас, урда талада Хабаровскын хизаар хилэ нэгэтэй.

### Сагай бүһэ

Магадан можо Магаданай сагай бүһэдэ (MAGT) харьяалагдана. Иимэһээ Дэлхэйн координировалһан сагһаа 11 (UTC+11), Москвагайнхиһаа (MSK+8) 8 сагаар түрүүлдэг.


## Хүн зон
Можын гансахан хото хадаа Магадан (2010 оной тоосоогой ёһоор 95&nbsp;980). Оросой Алас Дурнын ондоо нютаг можотой адли можын хүн зоной тоо үсөөржэ байна. 2007 ба 2002 оной хороондо хүн зоной тоо 7,8 % багаданхай.

Хүн зоной диилэнхи хуби ородууд. 2010 оной арад түмэнэй бүлэгүүдынь: 
* Ородууд: 81,5 %
* Украиншууд: 6,3 %
* Эвенүүд: 1,7 %

Уугуул үндэһэн ондоо зоной үсөөн бүлэгүүд:
* 900 корягууд (0,6 %)
* 613 ительменүүд (0,4 %)
* 407 яхад (0,3 %)
* 280 камчадалнууд (0,2 %)

## Зүүлтэ

## Гадаада холбооһон

* Магаданай можын албан ёһоной веб-сайт 
* Магаданай можо тухай  (*[[Коммерсант]]* һонин, англи хэлээр)

Категори:Магаданай можо
Категори:Алас Дурнын холбооной тойрог
Далай шадар хизаар

**Далай шадар хизаар** — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Алас Дурнын холбооной тойрог болон Алас Дурнын эдэй засагай бүһэдэ багтана. Засаг захиргаанай түб — Владивосток хото.

Алас Дурнын хизаарые Хабаровскын, Далай шадар гэжэ хубааха тухай СССР-эй Дээдэ Зүблэлэй Тэрүүлэгшэдэй зарлигаар 1938 оной 10 һарын 20-ндо байгуулагдаһан.

## Газар нютаг
### Газар зүйн байрлалга
Оросой Алас Дурнын урда хэһэгтэ, Оросой холбоото уласай зүүн урда хэһэгтэ байрлана. Хойто талаараа Хабаровскын хизаарта, баруун талаараа БНХАУ-да, баруун-урда талаараа БНАСАУ-да хилэлжэ, урда ба зүүн зүгтэ Япон тэнгисээр хүреэлэгдэнэ. Томо булан — Ехэ Пётрын булан. 

Түмэн голһоо Самарга гол хүрэтэр хизаарай утань 900 км. Эгээн үргэниинь (Уссури голһоо Японой тэнгис хүрэтэр) 280 шахуу км.

Хизаарай ниитэ хилэнь 3000 км, тэрэнһээ далайн хилэнь 1500 км.

### Сагай бүһэ

Хизгаар Владивостокын сагта хамаарна. Иимэһээ Дэлхэйн координировалһан сагһаа 10 (UTC+10), Москвагийнхаас (MSK+7) 7 сагаар түрүүлдэг. 


### Уларил
Хойноһоо урагша уларилынь хубилагдадаг. Тиигэ хадаа баһа далайтай ойро, газарай байралалһаа шалтагаална. Саһа багатай, хахир, ута үбэл үргэлжэлнэ. Нэгэдүгээр һарада дундажаар урда газарта -22 ° C, хойто газарта -40 ° C, эрье газараа тус бүри -18 ° C, -24 ° C хүйтэн байдаг. Эгээн хүйтэндээ -50 ° C хүрэнэ. Зуниинь халуун, шииглиг. Долоодугаар һарада урда нютагаараа дундажаар +20 ° C, хойто нютагаараа дундажаар +15 ° C дулаан.

## Хүн зон
Эгээн томо хото болбол ниислэл Владивосток (2010 ондо 592 000 ажаһуугшадтай). Ондоо томо хото хадаа Находка (2010 ондо 159 700 ажаһуугшадтай), Уссурийск (2010 ондо 158 000 ажаһуугшадтай) ба Артём (2010 ондо 102 600 ажаһуугшадтай).

Арад түмэнэй талаар ородууд диилэнхи тооной арад түмэн болоно. 2010 оной хүн зоной тоосоогой ёһоор эгээн томо арад түмэд иимэ байгаа: 
* Ородууд — 1 675 992 (85,66 %)
* Украиншууд — 49 953 (2,55 %)
* Солонгосууд — 18 824 (0,96 %)
* Татарууд — 10 640 (0,54 %)
* Үзбегүүд — 8 993 (0,46 %)
* Белорусууд — 5 930 (0,30 %)
* Армянууд — 5 924 (0,30 %)
* Азербайджанууд — 3 937 (0,20 %)
* Хитадууд — 2 857 (0,15 %)
* Мордва — 2 223 (0,11 %)
* Германшууд — 2087 (0,10 %)
* Чувашууд — 1960 (0,10 %)
* Башкирнууд — 1564 (0,08 %)
* Молдаванууд — 1433 (0,07 %)
* Хиргисүүд — 1424 (0,07 %)
* Казахууд — 1235 (0,06 %)

**Үсөөн тоото үндэһэн арадууд:**
* Үдэгэйшүүд — 793 (0,04 %)
* Нанайшууд — 383 (0,01 %)
* Тазууд — 253 (0,01 %)

## Зүүлтэ

Категори:Далай шадар хизаар
Категори:Алас Дурнын холбооной тойрог
Политеизм

**Политеизм** (, «олон, элдэб» + , «бурхан, тэнгэри» — «**олон тэнгэритэ үзэл**») гээшэ ганса нэгэ бурхан тэнгэридэ этигэдэг монотеизмһээ онсо илгаатай олон бурхан тэнгэритэй шажан үзэл юм. Полетис шажан мүргэлые жэшээлбэл, эртын грек, эртын римэй, эртын египедэй, эртын скандинавиин ба ацтек шажан юм.

Политеис шажануудай тэнгэринүүд хаан ордоной гуримые толилон харуулдаг пантеониие (тэнгэриин шуулгание) болгоно. Тэнгэринүүд хадаа хуби хүн болоод хүнэй онсолигтой мүн. Тэрэнэй түүхэ ба ушарта үйлэ үльгэр домог соо хэлэгдэжэ, мэргэжэлтэн бөө ламанар мүргэжэ шүтэдэг. Политеис тэнгэринүүд бүхэниие шададаг бэшэ аад, хүнэй амидаралые нүлөөлжэ шадана. Зарим политеис шажан мүргэлнүүдтэ (хитад арадай шажан, синто) хүнүүдшье тэнгэри боложо болоно.

## Зарим политеис шажан
*Египедэй домог
*Грек домог
*Энэдхэгэй шажан
*Римэй домог
*Синто
*Шумер домог
*Бөө мүргэл

## Зүүлтэ

Категори:Шажан мүргэл
Сахалинай можо

**Сахалинай можо** — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Алас Дурнын холбооной тойрог болон Алас Дурнын эдэй засагай бүһэдэ багтана. Засаг захиргаанай түб — Южно-Сахалинск хото.

## Газар зүй
Сахалинай можо Сахалин аралһаа ба Курил ольтирогһоо бүридэнэ.

### Сагай бүһэ

Магадан можо Магаданай сагай бүһэдэ (MAGT) харьяалагдана. Иимэһээ Дэлхэйн координировалһан сагһаа 11 (UTC+11), Москвагайнхиһаа (MSK+8) 8 сагаар түрүүлдэг.


## Хүн зон
Миин хүн зоной 20 % хотын гадна, хүдөөдэ ажаһууна. Можын гансахан томо хото хадаа Южно-Сахалинск (2010 оной тоосоогой үедэ 181 700 ажаһуугшадтай). Ондоо хотонуудынь 40 000 ажаһуугшадһаа багатай юм. Хүн зоной диилэнхи хуби ородууд. 2010 оной тоосоогой үедэ арад түмэнэй бүлэглэл иимэ байгаа:
* Ородууд: 82,3 %
* Солонгосууд: 5,0 %
* Украиншууд: 2,4 %
Үсөөн тоото үндэһэн арад түмэн нивхууд 2010 ондо 2290 хүнтэеэ можын ниитэ хүн зоной 0,5 % болгобо.

## Зүүлтэ


Категори:Алас Дурнын холбооной тойрог
Илажа түгэс нүгшэһэн

**Илажа түгэс нүгшэһэн** (, , ), Буддын эпидедүүдэй нэгэ.

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажан
Донецк

**Донецк** (), зүүн Украинада байрладаг хото болон Донецкын можын засаг захиргаанай түб. 2003 ондо 985 мянган оршом хүн зонтой байгаа. Донецк хадаа ашагта малтамалаар, нүүрһээр баян Донбасс бүһэ нютагай түб. Донецктэ түмэр, ган булад зэргэ хүнды үйлдэбэрилгэ хүгжөөһэн байна.

Донецк Северский Донец голой нэрэмжэтэ байдагшье аад, үнэндөө Донецк хото Северский Донец голһоо холо, урда тээ байрладаг.

1869 ондо Уэльсынхин аралжаантан Джон Хьюз эндэ гангай үйлэдбэри ба нүүрһэнэй уурхай бии болгоһон дээрэһээ, хотые тэрэнэй нэрэмжээр **Юзовка** гэжэ нэрлэбэ. Зүблэлтэ засагай үедэ хотын гангай үйлэдбэри үлүү хүгжөөһэн болобо. 1924–1931 оной хоорондо тус хотые Иосиф Сталинай нэрэмжээр *Сталино* гэжэ дахин нэрлэһэншье, десталинизацилгын ябасада хотые Донецк гэжэ нэрлэбэ. 1932 ондо хото Донецкын можын түб болонхой. 

2014 оной 4 һарын 7 үдэртэ ород буһалгаашад хотын шухала байшангуудые эзэмдээд Донецкые арадай бүгэдэ найрамдаха уласаар тунхагдаба (Бүгэдэ Найрамдаха Донецк Арадай Улас).

## Засаг захиргаанай хубаари
Донецк 9 дүүргэдэ хубаагдана:
* Будёновский дүүргэ
* Ворошилов дүүргэ
* Калинин дүүргэ
* Киев дүүргэ
* Киров дүүргэ
* Куйбышев дүүргэ
* Ленин дүүргэ
* Петровский дүүргэ
* Пролетарский дүүргэ

## Зүүлтэ

Категори:Украинын хотонууд
Благовещенск

**Благовещенск** — Оросой холбоото уласай хото. Амарай можын ба Благовещенскын аймагай засаг захиргаанай түб, «Благовещенск хотын дүүргые» байгуулна. 225 091 хүнтэйгээр Алас Дурнын холбооной тойрогой долодохи томо хото болоно.

Амар мүрэнэй зүүн эрье дээрэ, Зея голой баруун эрьедэ (адагта) оршодог; Орос гүрэнэй хилэ дээрэ байрладаг гансахан можо нютагай захиргаанай түб, нүгөө эрье дээрэ 526 километрын зайда Хитад Хэйхэ гэжэ хото байрлана.

Благовещенск үртөө хадаа Транссибириин түмэр харгын Белогорск үртөөһөө гарадаг шугам харгы дээрэ һүүлшын үртөө юм. Һуралсалай, болбосоролой ба эрдэм ухаанай түб.

1856 ондо Зеяын-Адагай сэрэгэй пост гэһэн нэрэтэйгээр байгуулагданхай; 1858 онһоо Һайн һониной сээрхэбэй нэрэмжээр Благовещенск хото болобо. XIX зуун жэлэй модон уран барилганууд үлдэһэн байна.

## Орон нутгийн засаг захиргаа
1876 оноос ЗХУ-ын үед Благовещенск хотын дарга нар м.о. Мокеевский, л. а. Бэнкендорф, в. и. Кухтерин, п. ф. Турчанинов, в. п. Ефимов, А. В. Кириллов, и. д. Пришепенко, п. п. Попов, А. н. Алексеевский, А. В. Черняк.

#### Захирагч нар (1991-2010)
Ляшко, Юрий Гаврилович, 1985-1996 онд Благовещенскийн хотын дарга (хотын Гүйцэтгэх хорооны дарга).

Колядин Александр Михайлович, 1996-2004 онд Благовещенск хотын дарга.

Мигуля, Александр Анатольевич 2004 оны 11-р сарын 28-нд Благовещенск хотын даргаар сонгогдов. 2009 оны гуравдугаар сарын 1-нд хоер дахь удаагаа дахин сонгогдсон. 2010 оны 4-р сарын 26-нд Александр Анатольевич Мигуля Амур мужийн захирагчийн тогтоолоор Благовещенск хотын даргын албан тушаалаас чөлөөлөгдсөн.

Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газрын дарга нар

Владимир Кобелев, 2010-2014 оны 7-р сарын 15-ны хооронд Благовещенск хотын захиргааны дарга.

#### Захиргааны дарга нар
2010-2011-Үл Мэдэгдэх, Николай Алексеевич;

2011-2014 — Березовский, Павел Викторович;

2014 оны 2 — р сарын 21-ээс 2014 оны 9-р сарын 19-ний хооронд ажиллана-Козлов Александр Александрович;

#### Захирагч нар (2014 оноос хойш)
2014 оны 9 — р сарын 19-нөөс 2015 оны 3-р сарын 25-ны хооронд-Александр Козлов;

2015 оны 7 — р сарын 25-наас 7-р сарын 25-ны хооронд-Калита Валентина Сергеевна (3-р сарын 25-наас 7-р сарын 25-ны хооронд ажиллана);

2020 оны 7-р сарын 27-нд Олег Гаталлович Имамеев Благовещенск хотын захирагчийн албыг хашиж байв.

#### Благовещенск хотын Думын дарга нар
2019 оны 9 — р сарын 19-нөөс хойш-Елена Игоревна Евглевская;

## Зурагай сомог

Blagoveschensk Sobor.jpg|Һайн һониной сээрхэб (XIX зуун)
Амурский_областной_краеведческий_музей.jpg|«Кунст ба Альберс» ехэ дэлгүүрэй байшан, мүнөө Амарай можын нютагай музей
Благовещенск-2011_(041).JPG|Ленинэй талмай


## Зүүлтэ

Категори:Амарай можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Южно-Сахалинск

**Южно-Сахалинск** — Оросой холбоото уласай Сахалинай можын засаг захиргаанай түб, нютаг захиргаанай талаар «Южно-Сахалинск хотын дүүргые» байгуулдаг можын удха шанартай хото. 

**Тыуғандары** 

Александр Годунов (1949-1995) совет һәм америка балет артисы һәм киноактеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы.

Анатолий Анисимов (тыуған. 1948) кибернетик, физика-математика фәндәре докторы, профессор, Украина юғары мәктәбе фәндәр Академияһы академигы.

Рауил Әхмәтов (тыуған. 1948) инженер-ракета төҙөүсе, ЦСКБ начальнигы.

Михаил Литвин (тыуған. 1999) видеоблогер һәм стример.

РюОта (19302009) сәйәси активист, яңы һул экстремист, яҙыусы һәм эколог.

Марьяна Рожкова (тыуған. 1999) видеоблогер һәм йырсы.

Александр козлов (тыуған. 1981) рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының тәбиғәт ресурстары һәм экология министры. "Берҙәм Рәсәй"партияһының Генераль советы ағзаһы

## Зүүлтэ

Категори:Сахалинай можо
Биробиджан

**Биробиджан** (, ) — Оросой холбоото уласай хото, Еврейн автономито можын засаг захиргаанай түб, «Биробиджан хотын дүүргые» байгуулна. 73 623 ажаһуугшадтай.

## Зүүлтэ

Категори:Еврейн автономито можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Буряад Үнэн

**Буряад үнэн** — гээшэ Улаан-Үдэдэ гарадаг буряад хэлэтэн уласай сонин юм. Үүсхэн байгуулагшадынь Буряад Уласай толгойлогшо, Засагай газар, Арадай Хурал юм.
Тус сонин уласай амидаралай ниигэм, эдэй засаг, улас түрын асуудалые хамардаг. Буряад хэлэн, соёлой талаархи материалнууд хэблэгдэжэ байна.
1970-аад ондо энэ сонин долоо хоногто 6 удаа хэблэгдэжэ, 8,5 мянган хуби дабажа гараһан байгаа.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Буряад Үнэн сониной сахим газар
Аборт

**Аборт** (**үрэ хүндэхэ**) гээшэ эхэнэрэй умайн газаа амиды үлэжэ ядаха эмбрион гү, али үрэ гаргажа жэрмэһэн байдалые болюулха үйлэ хэрэг юм. Хэмэлээр бэшэ, өөрөөр болодог абортые дутуу түрэлгэ гэнэ. Һайн дураар үрэ хүндүүлхые хэмэл аборт гү, али хэмэл дутуу түрэхэ гэнэ. Умайн гадаада амиды үлэжэ шадаха үрэ (20 долоо хоногһоо һүүлдэ, хоёрдугаар триместрһээ) гаргаха процедурые хэмэл түрэлгэ гэнэ.

Хүгжөөһэн оронуудта хуулиин ёhоор хэһэн аборт эгээн аюулгүй процедурэнүүдэй дунда юм. Мүнөө үедэ медикаментын гү, али хирургиин аборт гэжэ хоёр арга зам бии. Мифепристон ба простагландин хэрэглэдэг арга жэрмэһэн байдалай нэгэдэхи ба хоёрдохи триместрдэ операцитай адли аюулгүй ба ашагтай арга юм. Хирургиин арга замай дунда эгээн дэлгэрэнги нэгэниинь вакуумай аспираци. Контрацептив аманай эм гү, али умайн спираль абортын һүүлдэ хэрэглэжэ болоно. Аюулгүйгөөр ба хуули ёhоор хэһэн хэмэл аборт удаан болзорой сэдьхэлэй ба бэеын үбшэнэй рискые дээшэлүүлдэггүй. Нүгөө талаһаа, аюултай аборт (квалификацигүй хүн хэһэн аборт, аюултай багажа зэбсэг хэрэглэжэ хэһэн аборт, стерильнэ бэшэ нүхэсэлдэ хэһэн аборт) жэл бүри 47 000 үхэл ба 5 сая госпитализаци ушаруулна. Дэлхэйн элүүр мэндын байгуулга аюулгүй ба хуули ёһоной абортые бүхэ эхэнэртэ боломжотой болгохые дурадхадаг.

Жэл бүри дэлхэй даяар 56 сая абортые хэжэ, тэрэнһээ дунда 45% аюултайгаар хэнэ. 2003 ба 2008 оной хоорондо абортын тоон ехээр хубилаагүйшье һаа, тэрэнэй урда хорин жэлэй турша соо контрацептивууд дүтэм хүртөөмжэтэй болоһон ушарһаа абортын тоо хуһагдажа байгаа. 2008 оной байдалаар, дэлхэйн эхэнэрэй 40% шалтагаанда хамаагүй хуули ёһоной абортые хэхэ арга боломжотой байгаа. Абортые зүбшөөдэг улас орон ондоо абортын болзортой байна.

## Зүүлтэ

Категори:Анагааха ухаан
Дэлхэйн элүүр мэндын байгуулга

**Дэлхэйн элүүр мэндын байгуулга** (ДЭМБ, ) хадаа олон уласай элүүр мэндын асуудал, дэлхэйн хүн зоной элүүр мэндые хамгаалахада үйлэ ажаллалгаяа шэглүүлдэг Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулгын тусхай һалбари байгуулга. Дэлхэйн элүүр мэндын байгуулга 1948 оной 4 һарын 7 байгуулагдаһан. Швейцари уласай Женевэ хото түблэрэн үйлэ ажаллалгаяа ябуулдаг. 194 гэшүүн орониие эгнээндээ нэгэдхэһэн. 

ДЭМБ-ын гадна НҮБ-ын тусхай бүлгэмдэ ЮНЕСКО (НҮБ-ын болбосорол, эрдэм ухаанай ба соёлой байгуулга), Уласхоорондын хүдэлмэриин байгуулга (УХБ), ЮНИСЕФ (НҮБ-ын хүүгэдэй сан) ороно.

Дэлхэйн элүүр мэндын байгуулга байгуулагдаһан сагһаа һалхин сэсэгые бүримүhэн усадхаха үйлэ ябасада шухала үүргэ гүйсэдхэбэ. Мүнөө үедэ түрүүлдэг шэглэлнүүд хадаа халдабарита үбшэнүүд, тухайлбал ХДХВ/ДОХ, Эбола, хумхаа, туберкулёз гэхэ мэтэ; бэлгын элүүр мэндэ, хүгжэл, хүгшэрэлгэ зэргэ халдабарита буса үбшэнүүдэй нүлөө бууруулха; хоол тэжээл, хүнһэнэй аюулгүй байдал, элүүр хооллолто; хүдэлмэриин элүүр мэндэ; наркотигые хэрэглэл гэхэ мэтэ асуудал мүн.

## Зүүлтэ

Категори:Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулга
Логарифм

**<math>b</math> тооной <math>a</math> һууритай логарифм** ( «үгэ; хамаарал» +  «тоон») гэжэ a-е зэргэ дэбжүүлжэ b-е гаргаха зэргын элидхэгшые нэрлэхэ ба \log_a b гэжэ тэмдэглээд «*<math>a</math> һууритай <math>b</math>-гэй логарифм*» гэжэ хэлэнэ.

Тодорхойлолгын ёһоор x=\log_a b тэгшэдхэлэй шиид болбол a^x=b. Жэшээнь, 2^3 = 8 дээрэһээ \log_2 8 = 3 юм.

Логарифмые хайха ябадалые **логарифмшалга** гэнэ. a, b тоонууд юрэнхыдөө бодото байдагшье һаа, баһал комплекс логарифмуудай онлошье бии.

Логарифмуудай онсо шанарнуудай аша туһаар хэсүү орьёохон тоосоололые хилбарлажа болоно. «Логарифмуудай юртэмсэдэ» оробол, үрэжүүлтэ нилээдгүй хилбар нэмэлтэ болоод, хубаалта — хаһалта болоод, зэргэдэ дэбжүүлхэ ба изагуурые гаргаха үрэжүүлтэ ба хубаалта болоно. Логарифмууд «астрономой ажалые хороогоод, амидаралыень хоёр дахин дээшэлүүлэнхэй» гэжэ Лаплас хэлэһэн.

Джон Непер гэһэн шотландын эрдэмтэн 1614 ондо түрүүшынхиеэ логарифмын тодорхойлолто ба тэрэнэй гаргаһан тооной удха (тригонометриин функциин тула) ниитэлбэ. Сахим тоосоологшо ба тоосоолуур бии болотор, ондоо эрдэмтэдэй үргэдхэн нэмээгдэһэн логарифмуудаай таблицанууд гурбан зуун жэлэй турша эрдэм ухаанай ба инженериин тоосоололой тула үргэн хэрэглэһэн байгаа.

Саг болзортонь зон y=\log_a x гэжэ логарифмиын функци хүн түрэлхитэнэй ондоо ажал ябуулгын оршом соошье олдошогүй гэжэ ойлгобо. Жэшээнь, дифференциал тэгшэдхэлые шиидэхэ, ямар нэгэ удхын тоо ангилуулха (жэшээнь, дабтамжа ба абяанай хүсэ эршэм), али нэгэ дулдыдалгын аппроксимаци, мэдээсэлэй онол, магадлалай онол гэхэ мэтэ. Тус функци элементарна функцинуудай тоондо орожо, элидхэгшэ функциин урбуу функци болоно. Юрэнхыдөө 2 (хоёртон), ''<math>e</math>'' (натурал логарифм) ба 10 (арбатан логарифм) һууритай бодото логарифмуудые хэрэглэнэ.

## Зүүлтэ

Категори:Тооной ухаан
Һөөргэ тоо

**Һөөргэ тоо** (, **отрицательна тоо**, **негатив тоо**) гээшэ тэгһээ бага тоон, жээшэнь -3, -6,25 гү, али -1/36. Һөөргэ тооной урда хаһаха тэмдэгые бэшэдэг.

*n* гэжэ натурал тоо бүридэ *n*-ые тэг хүрэтэр нэмэдэг гансал нэгэ *-n* тэмдэглэгдэһэн һөөргэ тоо байна:
: n + \left( -n \right) = 0.
Эдэ хоёр тоо бэе бэеын эсэргүү тоо гэдэг. *b* бүхэли тооһоо *a*бүхэли тоониие хаһаха хадаа *b* ба *a*-гай эсэргүү тоотой нэмэхэ адли:
: b - a = b + \left( -a \right).
Жээшэ: 25 - 75=-50.

## Мүн үзэхэ
* Эергэ тоо

## Зүүлтэ

Категори:Тооной ухаан
Бодото тоо

**Бодото тоо** () хадаа эсэсгүй ута тооной тэнхэлиг дээрэхи бүхы сэгэй эримбэлэгдэһэн олонлиг юм. Бодото тооной олонлигые **R** гү, али \mathbb{R} гэжэ тэмдэглэнэ.

Бүхы бодото тооной арбатан тооной тэмдэглэлгэтэй ажа: n.d_1d_2d_3 \dots гү, али  n + \frac{d_1}{10} + \frac{d_2}{10^2} + \dots + \frac{d_m}{10^m} + \dots , эндэһээ n болбол натурал тоо болон бүхы d_i болбол i цифрэ {0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9} мүн. Бодото тоонуудта 1, 5 ба 21/7 мэтэ рациональна тоонуудшье, \sqrt{2} og \pi мэтэ иррациональна тоонуудшье ороно. Бодото тоо хадаа комплекс тоо олонлигой хуби мүн.

Категори:Тооной ухаан