open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дайн

**Дайн** — хоёр гү, али дээшэ тооной бүлэг хүмүүн ута хугасаанай турша дайтажа байлдаха ябадал юм.
Эзэрхэн диилэнхи уласуудай стратегиин бодолгоһоо үүдэн гараһан зэбсэгтэ тэмсэлые дайн хэмээн албан ёһоор үзэдэг бэлэй.
Хүн түрэлхитэн түүхэндээ 2000 үлүү дайн тулалдаан хэжэ ерэбэ. 

Хүн түрэлхитэн үүдэһэн сагһаа эхилээд өөр хоорондоо дайсаар ерэһэн түүхэтэй. Энэ дайн тулаан анхандаа нэгэ обог омогой хоорондо болдог байһанаа ябаандаа хоёр ба түүнһээ олон тооной уласые хамарха боложо, саашалаад дэлхэйн хэмжээндэ 100 үлүү улас, тэрбүм үлүү оршон һуугша, хэдэн арбан мянган хабтагай дүрбэлжэн км бүһэ нютагые хамран ябагдадаг болоһон бэлэй. Үүнэй жэшээнь хамагай хохирол ушаруулһан гэжэ үзэдэг Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн ба Дэлхэйн хоёрдугаар дайн юм.

Карл фон Клаузевиц хэлэһэнээр дайн бол «хэтэрэл болотор хүргэһэн хүсэрхэлэлэй ябуулга».  

## Дайнай түрэлнүүд
Гадаада (улас хороондо) дайн болон дотоодо (эрхэтэнэй дайн) дайные таһалжа үгэлнэ. **Улас хороондын дайнда**, илангаяа дэлхэйн дайнда, хүн түрэлхитэнэй соёл эргэншэлэй тухай эмгэнэлтэ боложо сая сая хүн наһа бараба. Усадхаха, амидаралай алдагдахань зүбхэн тэргүүлэгжэ, гэхэдээ баһа адли түһэтэй хүмүүнэй гишүүдэй хоорондын түүхэ, соёл болон оюун һанаанай хэлхээ холбоонь усадхахааршье үгы ​​дутуушье аймшагтай **[[эрхэтэнэй дайн]]** байдаг.

Дайнай аргаар **[[партизанай дайн]]**, **[[фронттой дайн]]**, **[[ниитэ дайн]]** таһалжа үгэлнэ. Дэлхэйн дайн (Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн, Дэлхэйн хоёрдугаар дайн) гэжэ нэрэтэй дайн гадаада дайнай тусхай зүйл юм. Жиирэй буса дайнай нэгэ зүйлынь **[[хүйтэн дайн]]** юм.

## Мүн үзэхэ
* Сэрэг
* Дайн ба энхэ

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* Томас Харботл: *[http://bibliotekar.ru/bitvy.htm «Битвы мировой истории»]*
* Мартин Ауэр: *[http://www.martinauer.net/krieg_u_gen/otkuda.htm «Откуда берется война?»]*
* Мартин Ауэр: *[http://www.peaceculture.net/krieg-ru/vorwort-ru.htm «Странная война — Рассказы в защиту культуры мира»]*
* В. Н. Михайлов, С. Т. Брезкун *[http://www.iss-atom.ru/dobro/index.htm «Добро или зло? Философия стабильного мира»]*
* Борис Урланис: *[http://scepsis.ru/library/id_1996.html «Войны и народонаселение Европы»]*
Энхэ тайбан

**Энхэ тайбан** (; , *tàipíng* — «тайбан») — зарим нэгэ уласай буюу уласуудай холбооной гадаада ба дотоодо дайнгүй байдал. Энхэ тайбан бол ямаршье дайнай зорилго байна.

Ехэнхи тохёолдолдо энхэ тайбан дайнаар таһалдана. Энхэ тайбан үгы бол, ямаршье олон ниитын болон хуби хүнэй ​​аюулгүй байдаггүй.

Р. Джексонэй мэдээр, 1945 он һүүлдэ Дэлхэй дээрэ 26 энхэ тайбанай үдэрнүүд байна.

## Зүүлтэ
Махабад

**Махабад** (, *mahābhūta* — «хэрзэгы бэе») гү, али **организм** (ородһоо ) — онсолиг шэнжэ шанартай амиды бэе юм.

Махабад *нэгэ эстэй* эсбэл хүндэ тохёолдолдо шэнги олон ехэ наяд эсүүдһээнь бүригдэһэн мэргэшэһэн эд, эрхэтэн бүлэглэжэ *олон эстэй* байж болно. *Олон эстэй* нэгэһээ үлүү олон эсэй дээрэ хэһэн алибаа махабад тайлбарилха болоно. Махабадынь прокариот эсбэл эукариот али нэгэ байжа болоно.

Категори:Биологи
Кирилл үзэг

**Кирил үзэг** () — грек сагаан толгойнһоо гаралтай болоод голшолон Славян угсаанай арад түмэнэй дунда түгэсэн бэшэгэй тогтолсоо юм. 
## Гаралга
Христосой номлигшод болохо аха дүүнэр Кирилл, Мефодий 10-р зуунай үедэ Славян үндэһэтэндэ Христосой һургаалые номложо байха үедээ зохёоһон байна. Тэдэ өөрһэдын һургаалые арад түмэндэ ойлгомжотой болгохо үүдэнһээ славян хэлэнэй бүтэсэдэ тохируулан Славян сагаан толгойе (одоогой кирилл сагаан толгой)  грек сагаан толгойн нэгэн хубилбари болохо Глаголица сагаан толгойнһоо һанаа абан зохёоһон байна. 
## Хэрэглээ
Кирилл үзэгые 30 үлүү уласта ашаглажа байгаа болоод өөрһэдын хэлэнэй онсолого, дуудалга хүгэд тохируулан үзэг нэмэжэ хэрэглэжэ байна.
### Кирил сагаан толгой
Кирилл үзэгые албан ёһоной сагаан толгойгоор ашагладаг хэлэнүүд гэбэл:
*Славян хэлэнүүд: болгар, беларус, македон, ород, русин, серб, украин.
*Славян буса хэлэнүүд: абхаз, башкир, эрзя, казах, килдин, саами, коми, хиргис, мари, мокша, **[[Монгол хэлэн|монгол]]** (халха, буряад, хальмаг), осетин, цыган (зарим аялгуунууд), яхад, таджик, татар, тлингит (сүмын текст бэшэхэдэ), уряанхай, удмурт, инуит (Сибир юпик хэлэн), юпик (Аляскада)

### Ород хэлэнэй хубилбари

Категори:Үзэг бэшэг
Силиго

**Силиго** () — Италиин Сардиниин можын нэгэ бишыхан хото юм. 950 тухай ажаһуугшадтай.

Категори:Итали
Генрих Мхитарян

**Генрих Мхитарян** (Армени хэлэн: *Հենրիխ Մխիթարյան*, 1989), Армениин хүлбүмбэгшэн, «Боруссия» (Дортмунд) багай хахад хамгаалагша.
Газар зүй

**Газарзүй** (**географи**, Грек гаралтай, "Дэлхэй" гэһэн удхатай *γη* ба *γαια*, мүн "дүрһэлхэ" гэһэн удхатай *γραφειν* үгэһээ үүдэлтэй) — Дэлхэй ба Дэлхэйн онсолиг, ажа һуугшад, ба үзэгдэлнүүдые һудалдаг эрдэм ухаан юм.

Анха "газарзүй" гэдэг үгые Грекэй тооной ухаантан, астроном, газарзүйша Эратосфен ( 275-195 он) хэрэглэһэн байна. Газарзүйн үндэһэн, уламжалалта 4 түрэлэй шудалгаанда, хүн болон байгаалитай холбоотой үзэгдэлэй тархалта, газар, бүһэ нютагай шудалгаа, хүн болон газарай харилсан холбоо, дэлхэй шудалалтай холбоотой шудалгаа багтадаг байна.

Оршон үеын газарзүйн шудалгаань Дэлхэй, хүн, байгаалиин харилсан хамаарал, түүнтэй холбоотой үзэгдэлые шудална. Хоёр үндэһэн томо һалбари - физикын газарзүй, ниигэмэй газарзүй болон хуваагдана.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* Geography at About.com 
* Juicy Geography
* GeoInteractive
* The Geography-Site
* Geography Teaching Today


Категори:Байгаалиин шэнжэлхэ ухаанууд
Тан улас

**Тан улас** () — Хитадай түүхэдэ 618-907 оной хоорондо оршожо байһан хамагай хүсэрхэг уласуудай нэгэ юм. Түүхэшэд «Тан» уласые баһа эхинэй үе болон һүүлшын үе гэжэ хубаадаг болоод тэрэнь Ань Шиин боһолгоор зааг болгодог байна. Тан уласай эхинэй үень хүгжэн мандаһан үе, һүүлшын үень доройтон буураһан үе болоно. Тан уласай Гао Зу хааниинь Тан уласые үндэһэлэн байгуулжа, Тан уласай Тай Зун Ли Ши миниинь арбан жэлэй дайнаар нэгэдэлэй ехэ үйлые бэелүүлһэн бэлэй. Сюань у мэнии хэрэг хубисалай дараа, Ли Ши минь хаан шэрээнээ һуугаад, улас ороноо заһан хүтэлхэ талаар шармайжа ажаллаһанаар "Тан улас" Хитадай феодалай ниигэмэй түүхэдэ урида үмэнэ гаража байгаагүй сэсэглэн хүгжэһэн үе болоһон байна. Илангаяа “Жэнь гуании засаглал”аар дамжажа, улас түрэ, эдэй засаг, соёл зэргэ олон талаар бүри тухайн үеын дэлхэйн тэргүүнэй түбшиндэ хүрэһэн байгаа. Түүнһээ хойшо, Тан уласай Сюань Зун хаанай үедэ баһа “Кай юании мандалай үе”дэ орожо, улас гүрэниинь хүсэрхэгжэн, арад эргэдынь шэнээлиг амидаралтай боложо, амар тайбан сайхан саг үе дахин элэрһэн байгаа. Гэбэш мүн үедэ баһа Ань Шиин боһолго гараһан болоод түүнһээ эхилжэ Тан улас буураха тиишээ хандаһан байба.

## Ном зохёол
* 

Категори:Хитад
Категори:Хитад түүхэ
Дуран

**Хайра дуран** гэжэ хэн нэгэндэ маша хүсэтэй татагдажа бай мэдэрэмжэ, үүнһээ улбаалан гаража бай сэдьхэл хүдэлэлые хэлэнэ. Дуран гэдэг үгые маша олон улас үндэһэтэн, шажанай номдо янза янзаар тайлбарилһан байдаг. Эртэнэй Грек, Хитад, Япон, эсэбэл лалын шажан, энэдхэгэй шажан, Буддын шажан, Христосой шажанда хайра дурые хэд хэдэн бүлэгтэ хубаажа ангилаад тус бүридэнь тайлбарилһан байдаг.

Энэ бүгэдэһээ хүн хүнээ дураха дурые онсолжо хэлэбэл, гэр бүлэ (аба, эжи, аха дүүнэр), найза нүхэд, хосуудын гэжэ байжа болоно. Хайра бол олон янза. Энэ бүгэдэһээ бидэ эгэлгүй зүйлые оложо абадаг. Хайратай хүнээ аза жаргалтай байхые харахань хайралжа бай хүнэй аза жаргал болодог.
Европодо улаан зүрхые дуранай бэлгэдэл болгодог. Энэ мүнөөе хүрэтэр бүхы дэлхэйн хүн түрэлхитэнэй хайрын бэлэгдэл болоһоор ерэһэн.
Хүндэ дүрбэн һараһаа үлүү хугасаанда һайн байхань түүндэ хайратай болоһоной шэнжэ.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* 
* 
* Denis de Rougemont: Love, in: Dictionary of the History of Ideas

Категори:Сэдьхэл зүй
Үбшэн

**Үбшэн** гэдэгынь амиды бэе махабадай анатомиин бүтэсэ зүй болон үндэһэн үйлэ ажаллагаа алдагдахые хэлэнэ.

## Ангилал
Үбшэные дотор таладань халдабаритай ба халдабаритай буса үбшэн гэжэ 2 ангилдаг.
***Халдабаритай буса үбшэн** гэдэгынь анатоми бүтэсэ зүйн хэбэй байдал алдагдаха ба бусад бэедэ ямар нэгэ замаар халдабарилхагүй бодгали бэе лэ үбшэлдэг үбшэные хэлэдэг.
***Халдабаритай үбшэн** гэдэгынь нэгэ бэеһээ нүгөө бэедэ янза бүриин аргаар халдабарилдаг.
****[[Агаар дуhалай зам]]ай** халдабаритай үбшэн гэдэгынь халдабари абаһан хүнэй амисхал оршон байгаа оршон зэрэгтэ уг үбшэные үүсхэгшэ нян сасагдаһанаар бусад бэедэ халдабарилдаг агаарта амидарха шадабаритай нян энэ замаар халдабарилдаг. Агаар дуhалай замаар цар тахал үүдэжэ болодог. 
****Ахын замай** халдабаритай үбшэн гэдэгынь ор хүнжэлэй даабуу, табилга, һаба һуулга, аманай алшуур гэхэ мэтэ хүн болон амиды бэесын хүрээлэн бай ошондо үбшэн үүдхэгшэ тэсэбэрилэн амидаржа эзэн бэе (хүн)-дэ халдабарилдаг.
****[[Бэлгын замай халдабаритай үбшэн|Бэлгын замай]]** халдабаритай үбшэн (хүйтэн үбшэн) гэдэгынь бэлгын хабиталай үедэ юмуу бэлгын эс, умайн шүүрэлэй шэнгэн зэрэгээр халдабарилдаг. Бэлгын замай халдабаритай үбшэн дотор тэмбүү, заг хүйтэн, ДОХ/ХДХВ, мөөгэнсэр зэрэг үбшэн ородог.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* 
* Медицинский справочник, описания болезней 
* Список психологических эквивалентов болезней 

Категори:Анагааха ухаан
Нацис Германи

**Ехэ Германиин эзэнтэ гүрэн** гэжэ 1933 онһоо — 1945 он хүрэтэр нацис үзэлтэй Үндэһэтэнэй социалис Герман ажалшадай намай (НСДАП-гай) ударидалга, хиналта дооро байһан Германи уласай түүхын үе юм. Энэ үндэһэндээ өөрөө «фюрер» гү, али буряадшалбал «ударидагша» гээд нэрэлүүлжэ байһан НСДАП-гай дарга болон тухайн үеын Германиин уласай ударидагша Адольф Һитлерээр ударидуулһан тоталитарис эзэрхэг засаглалай нэгэ хэлбэри байһан юм.

## Түүхын нэрэ
### Германиин Эзэнтэ Улас
Германиин эзэнтэ гүрэниинь 1871 ондо үүдхэн байгуулагдажа 1918 оной 11 һарын 11 хүрэтэрхи гү, али Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай түгэсгэл хүрэтэр хэмжээтэ эрхэтэ хаанта засаглалтайгаар оршон тогтоножо байһан бэлэй. Харин үүнэй дараашаһаа Германида парламентай засаглал бүхы Ваймарай Бүгэдэ Найрамдаха Улас 1919 ондо байгуулагдажа, 1933 оной 5 һарын 23 хүрэтэр оршон тогтоножо байһан. 

Энэ бүхэн 1933 оны 1 һарын 30 Һитлер засагай эрхэндэ гаража эзэнтэ гүрэнэй Юрэнхы сайдаар томилогдоһон сагһаа эхилэн нэгэ хүнэй эзэрхэг засаг дооро оршохо улас болон өөршэлэгдэһэн юм. Гэбэш уг эзэрхэг засаг дооро үнгэрүүлһэн эдэгээр он жэлнүүдынь 1945 оной 5 һарын 30 Германи улас Дэлхэйн хоёрдугаар дайнда үгэ дуугүй буужа үгэхэ хэрээндэ гарын үзэг зурһанаар түгэсгэл болоһон. 

## Зүүлтэ

Категори:Нацис Германи
Категори:Германиин түүхэ
Категори:Национал-социализм
Гараг

**Гараг** ( — *graha*) — одон гү, али одоной үлэгдэлые тойрон эрьехэ, бүмбэрсэг хэлбэритэй байгаад хүрэлсэхысэ татадаг хүсэтэй, сүмэй нэгэдэхэ урбал ябагдахада хүрэлсэхэгүй хэмжээтэй, өөрын оршомой зайе заахан бэенүүдһээ сүлөөлһэн, өөртэйнь харисуулхыса хэмжээнэй бэе ойро оршомдонь оршохогүй байха одон ороной бэе юм.

Гарагуудые эртэнэй соёл эргэншэлнүүд бурхан эсэбэл бурханай элшүүд хэмээн үзэдэг байба. Одоошье гэһэн гарагуудые хүнэй амидаралда нүлөөлдэг гэһэн этигэл байдагынь астрологи, зурхай юм. Шэнжэлхэ ухаанай мэдэлгэ ехэдхэһэнээр гарагай тодорхойлолто өөршэлэгдэжэ, өөр өөр бэетүүдые оролсуулха болоһон. Мүнөө үедэшье гэһэн бүхэнэй хүлээн зүбшөөрдэг гарагай тодорхойлолто гэжэ үгы. 2006 ондо Олон Уласай Одон Ороной Холбоо наранай аймаг дахи гарагуудай талаарха алба ёһоной тогтоолые гаргаһаншье энэнииешье гэһэн зарим эрдэмтэд хүлээн зүбшөөрөөгүй байна.

Эртэнэй Римэй эрдэмтэн Птолемей гарагуудые эпицикл байдалаар дэлхэйе тойрожо эргэдэг хэмээн үзэжэ байба. Хэдыгээр гарагуудынь тойрожо эргэдэг гэһэн һанаа олон удаа гаража байһаншье 17-р зуунда лэ Галилео Галилейн дуран абайн туһаламжатайгаар хэһэн ажаглалтаар энэ һанаа дэмжэгдэхэ болоһон байна. Энэ ажаглалтын үрэ дүнгэй нарин шудалгагаар Иоханнес Кеплер гарагуудые тойрог буса эллипс байдалаар эргэдэгые нээбэ. Ажаглаха багажууд һайжарһанаар гарагуудынь дэлхэйн адлигаар налуу тэнлэг дээрэ эргэжэ, мүльһэн туйл, уларилтай; сансарын эрин үе эхилһэнээр сансарын хүлгүүдэй ашаар галта уула, хара һалхин, тектоникэ, гидрологиин онсолготойе одон орон шудалшад нээһэн байна. 1992 онһоо наранай аймагһаа гадана, бусад одониие тойрожо эргэхэ олон зуун гараг олдоһоноор тэнгэриин заадаһан галактика дахи гарагуудынь бидэнэйхитэй эжэл онсолготойе тогтообо.

Гарагуудынь юрэнхыдөө хоёр хэһэгтэ хубаагдадаг: нягта багатай, томо хэмжээнэй хиин гараг болон бишыхан, шулуурхаг хүрһэтэ гараг. Олон Уласай Одон Ороной Холбооной тодорхойлолто ёһоор наранай аймагта найман гараг оршоно. Наранһаа тоолобол дүрбэн хүрһэтэ гараг: Һагба, Баасан, Дэлхэй, Мягмар; дүрбэн хиин гараг: Пүрбэ, Бямба, Тэнгэриин ван, Далайн ван. Эдэгээрһээ гадана мүн одоогоор нээгдэһэн табан одой гарагтай: Церера, Дэлхэйн ван (хуусанаар ёһо дахи гараг хэмээгдэжэ байһан), Макемаке, Хаумеа, Эрида. Һагба, Баасан, Церера, Макемакые эд тоособол эдэгээрынь бүгэдэ байгаалиин дахуултай.

2009 оной 6 һарын байдалаар наранай аймагһаа гадуур оршохо 353 гараг олдобо. Эдэгээр дотор дэлхэйтэй ойролсоо хэмжээнэйшье, абарга томо хиин гарагай хэмжээтэй гарагууд байна.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* Олон Улсын Одон Орны Холбоо
* Нарны аймгийн зургууд 
* НАСА — Нарны аймгаас гаднах гаригийн эрэл 
* Гаригуудыг өөр өөрсөдтэй нь, нартай, бусад одтой харьцуулсан зураглал
* 
* «Regarding the criteria for planethood and proposed planetary classification schemes.» article by Stern and Levinson
Бүгэдэ найрамдаха улас

**Бүгэдэ найрамдаха улас** гү, али **республика** (, «бүгэдын, найрамдаха үйлэ») түгэс байдалаараа анха МТҮ V—IV зуунай Афиныда тогтоһон болоод түрын зохёон байгуулалтын эртэнэй хэлбэри юм. *Res publica* гү, али бүгэдэ найрамдаха засагынь дарааха ниитэлиг шэнжэ бүхы иимэ: 
* түрын тэргүүн болон түрын засаглалай дээдэ байгуулалгануудые арад түмэн тодорхой хугасаагаар һунгана; 
* түрын засаглалые эрхэ баригшад өөрын үзэмжэ, хүсэл зоригоор буса арад түмэнэй даалгабари, этигэлээр тэдэнэй хиналта доро хэрэгжүүлнэ; 
* түрэ хэгээд тэрэнэй тэргүүн хуулида зааһанай ёһoop хуулиин болон арад түмэнэй үмэнэ харюусалга хүлээнэ;
Адуу

**Адуу** гү, али **морин** (*Equus ferus caballus*) бүтүү туурайтай хүхэтэн болоод уналга, ашалга, хүнэһэн зэргэдэ ашаглагдадаг эдэй засагай ажа холбогдол бүхы гэрэй амитан. Хүн түрэлхитэн 10000 жэлэй үмэнэһөө адууе гэршүүлһэн гэдэг. Монголшуудмнай нүүдэлэй соёл, амидаралай хэб маяг, уламжалалта сэрэгэй уралигынь адуун дээрэ үндэһэлһэн гэхэдэ хэлэсдэхэгүй.

Адуунь табан хошуу малай нэгэ болоод бод мал юм. Адууе Монголшууд наһа хүйһээрынь илган нэрлэдэг.

Япон уласта бол морин унаха гү, али эзэмшэхэнь нэрэ түрын хэрэг байһан байна. Нэгэ ёһондоо эрхэ мэдэл, хүсэн шадалтайень элидхэжэ байһан гэһэн үгэ.

Харин эдэй засагай байдал өөршэлэгдэжэ нүүдэлшэн соёлойхитой харисуулхада одоо мориной элирхылхэ эдэй засагай үнэнь буурһан гэжэ һудалаашад үзэдэг.

Саяхан хүрэтэр тахиие адуунай шууд үбэг гэжэ үзэжэ байһан болобошье, бусад эрдэмтэдэй һудалгаагаар тахинь 66 хромсомтой, гэрэй адуунь 64 хромсомтой болохые һүүлшын үеын цитогенетикын һудалгаагаар нотолжо тахиие тусхай бэеэ дааһан һалбари гэжэ үзэхэ болоһон.

Амитан һудалалай ангилалаар гэрэй адуу болон энэниин үбэг болохо одоогой зэрлиг адуунь бүтүү туурайтанай отряд, адуу түһэтэнэй изагуур, адуунай түрэлдэ хамаарагдана. адуунай түрэл дотороо жэнхэни адуу, элжэгэн гү, али хулан, зебрэ гү, али эреэн тахи гэһэн дүрбэн дэд түрэлдэ хубаагдана.

## Адуунай эртэнэй үбгэ
Адуунай эртэнэй үбгэниинь туулайрхуу бэетэй, урда хоёр һарбуунь дүрбэн һалаа, хойто хоёр һарбуунь гурбан һалаа һарбуутай хиракотериум хэмээхэ нэрэтэй шүүһэлиг ургамалаар хооллодог 28-56 см үндэртэй жаахан амитан гэжэ үзэдэг. Хэтэрхы жаахан бэетэйһээ болоод мяхашан амитадай хямда оложо эдидэг хоолынь болодог байһан байна. Энэнь адуунай хамагай томо байгалын шалгуур байһан ушарһаа мяхашан амитадһаа зугатааха, хурдалха, һонор сэргэг байха зэргэ олон шаардалгын уламһаа адуунай үбгэ хубисажа эхилһэн байна. Үүнэтэй зэргэсэн саг уурын өөршэлэлтэ гү, али дүрбэн удаагай томо мүһэтэлигэй үеэр адуу бэеын хэмжээгээрээ нэгэ томорон нэгэ жаахарха замаар мүнөөнэй адуунай түрхые олоһон байна. Энэ хубисалай дүндэ адуу һарбуугаа өөршэлэн ганса хуруутай гү, али бүтүү туурайтай болоһониинь адуунай хурдан дабхижа араатанһаа зугатха дабуу талые нүхэсэлдүүлһэн байна. Һарбуутай байһанай ула мүр болохо эбэрлиг зүйл адуунай хүлнэй дотор талада хадгалагдан үлэһэн байдаг. **Монгол адуунай** үбгые тахи гэжэ үзэдэг байһан болобош хромсомын тоо адлигүй ушар байха боломжогүй гэһэн дүгнэлтэдэ хүрэһэн байдаг. Харин тарпан гэжэ адуутай адлихан зэрлиг адуу байһаные һудалаашад адуунай үбгэ байжа болохо талаар дуридһан байдаг. Харамсалтайнь тарпаниинь арбан ёһо дүгээр зуунда бүрин усадһан тула тарпанай хромсомын тоое тодорхойлжо шадаагүй. Иимһээ энэнь онолой сула тала боложо байна.

## Адуунай наһанай нэршэл

Монголшууд мал ажахые эртэнһээ эрхэлэн ерэһэн тула Монгол хэлэниинь мал ажахын нэршэлээр үргэн баялиг бэлэй. Адууе Монголшууд наһа хүйһээрынь дарааха байдалаар юрэнхылэн нэрлэдэг болоод үүнһээшье үлүү нарин нэршэлнүүд бии.

## Зүүлтэ

Категори:Гэрэй амитад
Категори:Хүхэтэн амитад
Табан хушуу мал

**Табан хушуу мал** гэдэгынь Монголшуудай эртэһээ нааша гаршуулан үдхэн, ашаг шэмыень хүртэжэ бай адуун, үхэр, тэмээн, хонин, ямааные юрэнхыдэнь нэрэлэн хэлэһэн үгэ юм.

Эртэһээ нааша Монгол түмэнэй гол амин зуулгань мал ажахы боложо ерэһэнэй хубида Монгол зон олон табан хошуу малаа ехэ дээдэлдэг болоод табан хошуу малые ниитэдынь мүн табан эрдэни хэмээн хэлэдэг.

Адуу, үхэр, тэмээн гурбые ниитэдынь бодо мал гэхэ болоод хонин ямааные ниитэдэнь бага мал гэнэ.

## Табан түл
Табан хушуу малай түлэй нэрэсэ:

Категори:Мал ажахы
Категори:Буряад
Хүрэнгэтэ журам

**Хүрэнгэтэ журам** гү, али **капитализм** ( үгэһээ гараһан) гэдэгынь баруун юртэмсэдэ эхилжэ, Дэлхэй даяар дэлгэрэһэн эдэй засагай журам, байгуулал, тогтолсоо юм. Яг таг тодорхойлолто үгы, ехэбшэлэн түүхэн саг хугасаанда тайлбарилна.

Хүрэнгэ үмшэлэхэ эрхэ, ашагай түлөө бараа, үйлэшэлгээ бии болгохо, үрсэлдөөнтэ заха зээл, салинта хүдэлмэри зэрэгынь үмшэтэ журамай шухала махабадууд болохые ехбшэлэн хүлээн зүбшөөрнэ. 
Түүхэн үйлэ ябаса, газар орон, улас түрэ, соёлой илгаатай хэб шэнжэһээ шалтагаалжа янза бүригээр тэмдэглэгдэжэ байһан.

Хүрэнгэтэ журам гэдэг бол "хүмүүн (ажалшан) үмшэгүй ушар хүдэлмэри хүрэнгэтэндэ худалдажа, бүтээгдэхүүн бии болгоно. Хүрэнгэтэн бүтээгдэхүүниие арилжажа, үмшын хүрэнгээ арбижуулдаг (нэмүү үртэг) горимиие хэлэнэ"  гэжэ К. Маркс бусадһаа өөрөөр һанал дэбшүүлһэн бол Л. Мизес, А. Рэнд, М. Фридман, М. Ротбард тодорхойлолто янза бүри хэдышье юун түрүүндэ сүлөөтэ заха зээл, түрын оролсоогүй байха журамтай гэдэгтэ нэгдэдэг.

Эдэй засагшад, улас түрын засагшад, түүхэшэдынь хүрэнгэтэ журамда өөр өөрөөр хандадаг. Эдэй засагшад ехэбшэлэн засагай газарай хиналтагүй заха зээл, үмшэлхэ эрхыень онсолдог. Харин дэйлэнхи улас түрын эдэй засагшад  хубиин үмшэ, талануудай харилсаа, салинта хүдэлмэри, ангиин байгуулал, түүхэн саг хугасаан дахи уялдааг шухалашалдаг.

## Зүүлтэ

Категори:Капитализм
Категори:Улас түрэ
Категори:Эдэй засаг
Үхэл

**Үхэл** — бэе махабадай амидарал дууһаха үе шата юм. Үхэл гэдэгынь уурагта бэе задарха буюу гадаада оршонтойгоо энергиин солилсоо хэжэ шадахагүй болохые хэлэнэ. Уртабтар тархи гэмтэһэнээр амидаралай амин шухала үүрэгүүд болохо амисхалха зүрхэнэй сохилто хооллолто зэрэг үйлэ ажаллагаа алдагдажа шуһанай даралта бууража зүрхэ зогсоһоноор үхэл элирнэ.

Хүн ямаршье байдалаар үхэжэ болохо болоод үбшэн, гэнэтын үхэл, амяа хорлолто зэрэгһээ шалтагаалжа болоно. Дэлхэй даяар үдэр бүри 150,000 хүн наһан барадаг.

Хүн байгаалиин жамаараа үхэхые наһа бараха гэхэ гэдэг. Үүные хүнэй дэлхэй дээрэ амидарха хугасаа дууһаһан гэжэ ойлгожо болохо юм. Мүн байгаалиин буса жамаар наһа бараха үзэгдэлые зуурдын, алуулха, гэнэтын үхэл гэнэ. Үхэлэй дараа хүндэ юу тохёолдодог болохые хүн түрэлхитэн маша олон жэлэй үмэнэһөө тайлбарилха гэжэ оролдоһон болобошье тодорхой харюултанда хүрээгүй байһаар байна. Энэ талаар шажан, гүн ухаан хоёр харюулта үгэхэ гэжэ оролдодог.

Категори:Биологи
Категори:Үхэл
Далайн ван

**Далайн ван** ( «Далайн ван одон»; тэмдэг: ) — наранай аймагай наймадахи гараг юм. Хэмжээрээ дүрбэдэхи томо, массаараа гурбадахи томодо тоосогдоно. Далайн вангиинь хажуу дахи нягта арай багатай тэнгэриин ван гарагһаа үлүү, дэлхэйһээ 17 дахин ехэ массатай. Тус гарагынь нараные ойролсоогоор 30.1 а.н. зайнда тойроно. Тэнгэриин ван гарагай орбита бага зэрэг өөршэлэгдэжэ байһаные үндэһэлэн 1846 оной 9 һарын 23-нда нээгдэһэн далайн ван гарагынь ажаглалтаар буса математика тоосоогоор олдоһон анханай гараг болоо. Энэ үедэ мүн хамагай томо дагуур болохо Тритон нээгдэһэн байна. Далайн ванда ошоһон ганса замбулиинай хүлэгынь 1989 оной 8 һарын 25-нда ошоһон *[[Вояджер 2]]* байба.

## Зүүлтэ
Агнес Мо

**Агнес Мо** (), 1986 оны 7 сарын 1-нд төрсөн) хэмээх тайзны нэрээрээ алдаршсан  **Агнес Моника Mулдото**, ()

## Холбооһон

* Вэб сайт
Санкт-Петербургын дасан

**Санкт-Петербургын дасан** (**Гүнзэчойнэй**, ) 1909 ондо Санкт-Петербург хотодо байгуулһан дасан юм. Энэ сүмые Агваан Доржиев гэдэг хүн барюулһан болоод Монголын наймадугаар богдо мүнгэ хүрэнгэ гаргажа, ехэхэн сэдьхэл зорюулһан юм байна. Мүн 1914 ондо чин ван Хандадоржо ерэжэ дэмжэлгэ үзүүлбэ. Гэбэш хожом хэлмэгдэлдэ үртэжэ юушье үгы болоһон ажа. 1993 ондо сэргээн Бурхан багша бүтээжэ буян номын ажалаа эхилүүлбэ. Эндэ баһа монголшууд ерэжэ туһалһан ажа. Буряад, хальмаг ламанар ном уншадаг Монголын түүхэтэй ехэ холбоотой иимэ нэгэн сүмэ Санкт-Петербургта буддын шажантан олондо үйлэшэлдэг юм байна.

Категори:Дасангууд
Категори:Санкт-Петербург
Крым

**Крым** гэһэн үгэ олон удхатай:
* Крым хахад арал
* Украинын Автономито Бүгэдэ Найрамдаха Крым Улас
* РФ-иин Бүгэдэ Найрамдаха Крым Улас
Крым хахад арал

**Крым хахад арал** (Крим татар хэлэн: *Qırım*, Украина хэлэн: *Крим*, ) — Хара тэнгисэй хойто эрэгтэ, Азовой тэнгисэй баруун хэһэгтэ оршохо, Украинада/Россидо харьяалагдаха хахад арал юм. Эртэ сагта **Таурика** (Taurica) гэжэ нэрэлэгдэдэг байба.

## Газарзүй

Крым хахад аралынь 5-8 км үргэнтэй зурбаһаар Евразиин эхэ газартай холбогдодог. Хойто үргэригэй 44 хэм 23 минутаһаа 44 хэм 23 минутын хоорондо (322 км), зүүн утаригай 32 хэм 30 минутаһаа 32 хэм 30 минутын хоорондо (177км) 26,100 км2 оршом талмайе эзэлэн оршоно.

Эргын хэһэгынь уһанда эдигдэһэн, гүн хабсал ехэтэй.

Зүүн урда эрьеэ дахажа Яйлагын уула (Yaila-Dagh) сунан тогтоһон. Ниитэ нютагай 75%-нь тала хээр нютаг болоод эртын скифүүдэй булша, дурасхал элбэг байдаг.

## Улас түрэ
Крымэй хахад аралай Украина уласай Автономито Бүгэдэ Найрамдаха Крим Улас оршоно байна. 2014 он хойшо РФ-дэ эзэлһэн байна.

## Хүн зон
Крым татарнууд Крым хахад аралай үндэһэн арад юм. Ородууд хүн зоной ехэнхи хэһэгые эзэлнэ, мүн украинашууд оршоно һуудаг.

Ород, Украинашууд тус хахад арал 1783 ондо Ородой харьяанда ороһонһоо хойшо шэлжэн һууришэжэ эхилһэн болоод тэдэнэй ехэнхинь Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараа нүүн ерэбэ. Крымэй татарнууд 13-р зуунһаа амидаржа байгаа юм.

## Мүн үзэхэ
* Севастополь

## Холбооһон
* crimea.gov.ru

Категори:Хахад аралнууд
Сүүгэлэй дасан

**Сүүгэлэй дасан** (, **Даши Чойпэллинг**) Байгалай саанахиин Гэлүгба заншалай буддын шажанай ехэ дасангуудай нэгэниинь бо­лоно. Түбэд нэрэнь - “Даши Чойпэллинг”. Забайкалиин хизаарай эгээл үнинэй дасан Могойтын айма­гай Сүүгэл һууринда, Шэтэһээ 265 модо саана оршодог. Тэрэ Онон мүрэнэй зүүн эрье дээрэ хоёр хадын хоорондо бодхоогдоһон түүхэтэй.

Сүүгэлэй дасаниие 1801 ондо харгана, хуасай бо­лон галзууд угтан монгол ёһо заншалаар һэеы гэр соо мүндэлүүлээ юм. 1827 ондо модоор бариха зүбшөөрэл буугаа.

Категори:Дасангууд
Гүйсэдком

**Гүйсэдхэхэ комитет, Гүйсэдком** — Зүблэлтэ Холбооной үеын гүйсэдхэхэ эрхэ бүхы байгуулалга.
* Бүхэорос түб гүйсэдхэхэ комитет
* Зүблэл
* Зүблэлтэ Холбоо

Категори:Зүблэлтэ үе
5-р Далай Лама

Үндэр гэгээн **табадугаар [[Далай Лама]] Агван Лубсан Жамсо** (, 1617-1782) 1617 ондо Урда Түбэдэй Ү-Цанг можын нютагта түрэһэн болоод анхадугаар Банчин богдо тодоруулжа Брайбун дасанда залаа. Энэ үедэ Түбэдтэ Гарма Гаржүдба, Жононба һалбаринууд Шарын шажантай тэмсэлдэжэ байһан ушар Ойрадай Гүүш хаанһаа Далай Лама туһаламжа абажа Монголой сэрэг Түбэдтэ орожо, гурбан орон (номто), арбан гурбан аймагта түрэ шажанай эрхые V Далай Ламада эргүүлжэ үгөө. Ингэжэ Далай Лама Монголой Ойрадай туһаламжатайгаар 1642 ондо Гандан ордоной засаг түрые байгуулһан болобошье үнэн хэрэгтээ Түбэд орон Гүүш хаанай мэдэлдэ байгаа. Уридын Далай Ламанар Брайбун хиидэй Гандан ордондо байһан бол V-р Далай лам засагай эрхые абаһанһаа хойшо Түбэдэй түрэ, шажанай түбые Һасада шилжүүлжэ Ботала (Будалин) ордоные байгуулба. Тэрбээр Хитадай эзэн хаан Шүн Жигэй уралигаар 1652 ондо Бээжиндэ уригдажа, Түбэдэй ехэ дүрбэн шажанай һургаалые танюулжа ном табяа. Тэрбээр 1682 ондо 66 наһандаа наһа бараһаншье Юрэнхы сайд Санжаа Жамсо хэдэн жэл Түбэд ордоные захирһан байна.

## Улас түрэ
Агван Лубсан Жамсын үедэ Түбэдэй шажанай урасхалнуудай хоорондо засаглалай түлөө тэмсэл эд ябагдажа тэрэндэнь Монгол, Ойрад монгол, Манжууд эдибхэлэн оролсожо байба. Тэрээр Гэлүгбын урасхалые Түбэдэй түб хэһэгтэ ноёрхохо үүдые нээжэ Түбэдые Гэлүгбын урасхалай доро нэгэдхэһэн. Цахарын Лигдэн хаан улаанай урасхалые дэмжэн шара малгайтанай урасхалые усадхаһан абажа удалгүй өөд боложо Халхын Согто хунтайжа тэрэнэй үйлэ хэрэгые үргэлжлүүлэн Хүхэ-Нуурда ошон Амдое эзлэн Үй, Санруу сэрэг оруулба. 5-р Далай Лама Лубсанжамсо Хошуудай Түрэбайха тайжа гү, али Гүүш хаанһаа туһаламжа эрэһэнэй дагуу Гүүш хаан шарын урасхалые хамгаалан 1637 ондо Согтын сэрэгые Улаан хошуунда бута сохин уламаар 1642 ондо Түбэдые эзэлэн 5-р Далай ламые Түбэдэй шажанай ба улас түрын тэргүүн болоходынь туһалжа үрһэлдэгшэ урасхалнуудые дараа. 5-р Далай Лама Һасада Ботала хиидэй һууриие табижа засаглалаа тиишэнь нүүлгэн 1652 ондо Бээжиндэ ошожо Манжын хаанһаа тамга олгоһоные хүлээн абаа. Тэрээр 1682 ондо өөд болоһоные Түбэдүүд улас түрын зорилгоор 15 жэл нуужа 1697 ондо Жамьян Жамсые 6-р Далай ламаар үргэмжэлэн засагай эрхые Дэсрид Санжаажамсо барижа байба. 6-р Далай Лама сахил санбаараа үл тоон архи хүүхэн хэрэглэн хайрын дуу зохёон байха доро 1705 ондо Хошуудын Лхавзан хаан Түбэдые эзэлэн засаг баригша Дэсрид Санжаажамсые хороон Далай Лама Хүхэ нуур оршом наһа бараһан байна. (Зарим түүхэндэ тэрэниие наһа бараһан хэмээн худал зарлаһан болоод 1746 ондо наһа бараба хэмээхэнь бии.)

Ингээд Лхавзан хаан шэнэ Далай Лама тодоруулһан абажа Далай Лама Гэлүгбын урасхалые дагаагүй юм. 1717 ондо Зүүнгарай Ехэ Сэрэн Дондуб Түбэдые эзэлэн тэрэниие хорооһониинь Түбэдтэ нэлээн дэмжэлиг хүлээһэные үл тоон Манжын Энхэ Амгалан хаан түргэн арга хэмжээ абажа 1718 ондо Һасада сэрэг оруулһан болобошье бута сохигдобо. 1720 ондо Энхэ Амгалан хаан дахин үлэмжэхэн хүсээр добтолжо Зүүнгарые Түбэдһээ гаргажа Галсан Жамсые Гүмбүмһээ Һасада абашаран 1721 ондо 7-р Далай Ламаар суулгаба.
2-р Далай Лама

Үндэр гэгээн **хоёрдугаар Далай Лама Гэндэн Жамсо** (, 1476-1542) 1476 ондо Ү-Цанг нютагай Танай гэдэг газарта Улаанай шажантан Гунгаа Жалсангэйдэ мэндэлбэ. Гэхэдээ Сажа Бандидында бэшэ шүү. 3 наһандаа Гэндэндүбэй хойто дүрээр тодорһон. Тэрэ үедэ “Далай Лама” гэдэг нэрэ үгы байба. 11 наһандаа Даша Лхунбо хиидтэ залагдан, шажанай анханай болбосорол эзэмшэжэ, 19 наһатайдаа Брайбун хиидтэ ерэжэ бүрэн гүйсээжэ түгэсхэбэ. Тэрэ нютаг ороноороо аялан, хэрэн бэдэржэ номой буян үйлэддэг байһан болоод иигэжэ ябахадаа 1509 ондо Шойнхор Жалгун хиидые үндэһэлбэ. Энэ мэтэ үргэн түмэндэ ойро байһанаар Гэндэн Жамсын нэрэ хүндэ маша ехэ үдхэһэн болоод Брайбун хиидэй Гандан дасаные байгуулба. Тэрэ ордондо гурбадугаар, дүрбэдүгээр, табадугаар Далай Ламанар заларжа байһан болоод хожом түүниие V Далай лама Ботала ордон болгожо үргэжүүлһэн юм. Тэрэ 1542 ондо 67 наһандаа Брайбун хиидтэ таалал түгэсөө.
3-р Далай Лама

Үндэр гэгээн **гурбадугаар [[Далай Лама]] Соном Жамсо** (, 1476-1542) Лхасын ойролсоо Толунда 1543 ондо Намжил Дагбын гэр бүлэдэ мэндэлжэ, дүрбэн наһандаа тодоржо, Брайбун хиидтэ заларба. Долоон наһандаа Брайбунай хамба лама Содном Дагбада шаби орожо гэсэлэй санбаар абаа. Тэрбээр 11 наһатайдаа Брайбун хиидэй хамба лама болоо. Монголой Алтан хаанай уралигаар 1578 оной 5-р һарада Хүхэ-Нуурта ерэжэ Алтан хаантай золгобо. Алтан хаан энэ уулзалтын үеээр “Оройн дээдэ Ошордари Далай лама” сула анха үргэһэнһөө хожом энэ нэрэ дэлхэй дахинаа хүрэжэ алдараа. Содном Жамса Далай лама Монголдо шарын шажан дэлгэрүүлхэд ехэхэн үүргэ гүйсэдхэһэн гэдэг. 1583 ондо Гүмбүм хиидые үндэһэлжэ, Богдо Зонхобын түрэһэн нютагта шажан ехээр дэлгэрүүлһэн байна. Тэрбээр хоёрдахи удаагаа Алтан хаанай уралигаар Монголдо ерэхэ замдаа 1588 ондо 46 наһандаа таалал түгэсөө. Монголдо шажан дэлгэрүүлһэн ябадалынь Юань гүрэнэй үедэ Сажа Бандида Гунгаа Жалсангай үндэһэлһэниие үргэлжэлүүлһэн хэрэг байба.
6-р Далай Лама

Үндэр гэгээн **зургаадугаар [[Далай Лама]] Цаньян Жамсо** (, 1683-1706) Урда Түбэдэй Лахгилсүмэ гэдэг газар 1683 ондо мэндэлбэ. Түрүүшын Далай лама наһа бараһанай дараа Юрэнхы сайд Санжаа Жамсо тэрэниие уридын Далай ламын дүрэ хэмээн танижа, маша нюусаар ордондо асаран болбосорол олгобо. Харин олон ниитэдэ 1696 ондо сая V Далай Лама наһа бараһаниинь болоһонгүйгөөр Цаньян Жамсые 1697 ондо 14 наһатайдань Лхасын Бодалада албан ёһоор залажа баталба. Цаньян Жамсонь ирагуу найраг бэшэдэг, эхэнэр абаһан, архи дараһанһаа татгалзадаггүй байһанаараа бусад Далай Ламанарһаа илгардаг болоод Бодалын дотоодо ордонһоо гадна Лхаса хотодо наргижа сэнгэдэг байһан гэдэг. Цаньян Жамсо лама 24 наһатайдаа наһа бараһан гэхэ болобошье 1746 он хүрэтэр Монгол нютагта амидаржа байһан гэхэнь бии. Тэрэниие худалаа наһа баруулхад 1707 ондо Манжанарай хадхаасаар Түбэдэй Лхасын хаан Еше Жамсо гэгшые VI Далай лама гэжэ үргэмжэлһэн болобошье Түбэдэй хара, шара арад түмэн хуурамжа гэжэ үл хэрэгсэжэ байба.
7-р Далай Лама

Үндэр гэгээн **долоодугаар [[Далай Лама]] Галсан Жамсо** (, 1708-1757) 1708 ондо Кхамай Литэндэ мэндэлбэ. 8 наһатайдаа хиитдэ һуужа, 9 наһатайдаа Гүмбүм хиидтэ залагдаһан байна. 1719 ондо тэрэниие үмэнэхи Далай Ламые жанажа халаһаниинь үнэн гэжэ Далай Ламада үргэмжэлхэд 12 наһатай байгаа. 1720 ондо Бодала ордондо залагдажа, V Баншан Богдодо шаби орожо гэсэлэй санбаар, хорин наһатайдаа гэлэнгэй санбаар абаа. Энэ үедэ Түбэдэй изагууртануудай дунда эрхэ мэдэл булаасалдаһан тэмсэл гаража шэрүүн болоһоноор барахагүй үргэлжэ үймээн самуунтай байха болобо. Манзын хаан энэ ябадалые улам дэбэргэжэ байһан болоод Зүүнгарын монголшууд эсэргүүсн тэмсэжэ магадгүй ушар Далай Ламые хэһэг зуур Лхасаһаа шэлжүүлэн Зүүнгар, Манза хоёр найрамдалай хэрээ байгуулһанай дараа сая Лхасада бусаажа ерүүлбэ. 1751 ондо Манзын захиргаа Түбэдэй талаар шэнэ хуули гаргажа, Юрэнхы сайдай албан тушаалые буулгажа, Манзаһаа Түбэдые шууд ударидаха засаг байгуулжа, монголшуудтай харилсаа тогтоохые хатуу хориглоһоной дараа Далай Ламада засагай эрхые үгэбэ. VII Далай Лама 1757 ондо табин наһандаа таалал түгэсэбэ.
Сампин

**Сампин** (, *суанпан* — «тоолохо табюур»), мүн **бодохо мохлиг** ехэбшэлэн Ази түби газарда тархаһан тоо бодохо үйлэдэл гүйсэдхэхэ багажа юм. Анхандаа элһэн, модон, шулуу, түмэрлиг зэргые ухаһан ховилын дагуу шош, шулуу зэргые хүдэлгэдэг байһан бол мүнөө үедэ эрхинь гулгаха нарин түмэр шор, хулһан хүрээтэй хэгдэдэг болоһон.

Оршон үеын тоо бодохо аргашалал үүдэхэһээ үмэнэ сампингиинь хэдэн зуунай туршада хэрэглэгдэһээр ерэһэн болоод одоошье гэһэн Ази, Африка, хаа шье бай худалдаажа, бэшээжэ гэхэ мэтэ хэрэглэһээр байдаг. Сампингаар тоо бодохо үйлые **сампин сохихо** гэдэг.

## Месопотами сампин
 2700—2300 оной үедэ Шумерта сампин шэнги хэрэгсэл байгаа. Тэдэнэй жартын тоололдо тааруулһан сампингай үүргые шэрээ орложо, дээрэнь багана зуржа тоо бодоход хэрэглэж байба.

## Хитад сампин

Хитад сампингай тухай анха  2-р зуунай үедэ тэмдэглэгдэжэ үлэһэн байдаг. Хитад хэлэнэй нэрэнь *суанпан* (算盤, сэхэ оршуулбал «тоолохо табюур») гэнэ. Хитад сампингиинь ехэбшэлэн 7 ба тэрэнһээ олон эгнээтэй, 20 см ута, янза бүриин үргэнтэй байдаг. Дээдэ нүдэндэнь 2 эгнээ, доодо нүдэндэнь 5 эгнээндэ тус бүри эрхэнүүд шорлогдон байрлаһан байдаг. Үүгээр арбан зургаатын тоолол, арбатын тоололдо бодохо боломжотой.

ЮНЕСКО-гэй бэетэ буса соёлой үбые хамгаалха засагай газар хоорондын комиссиин 8-р хурал 4-нэй үдэр Азербайджанай ниислэл Бакуда хуралдажа, Хитадай сампинг ЮНЕСКО-гэй бэетэ буса соёлой үбэдэ албан ёһоор бүридхэн абаһан байна. Сампинг дэлхэйн хамагай эртэнэй тоосоолон бодохо хэрэглүүр гэдэг болоод Хитадай 5 дахи ехэ нээлтэ гэжэ нэрлэдэг. 
ЮНЕСКО-гэй танилсуулгада сампин бол Хитадай эртэнэй ехэ нээлтэ болоод 1800 тухай жэлэй турша хамагай түргэн тоосоолон бододог үйлэдэлээрээ дэлхэйн хамагай эртэнэй тоосоолон бодохо хэрэгсэл боллоо гэж тэмдэглэбэ.

Эртэ сагта нэгэ хитад хүн агнаһан ангаа шоролон мүрлэжэ ябаа аншадһаа һанаа абажа, модон эрхые нүхэлжэ ута модондо хэлхэн, анханай сампинг бүтээһэниинь хамагай анханай хэлбэри болоо. Хитад хүмүүн багаһаа сампин хэрэглэжэ һураба. Сампин һурахад хямда, хэрэглэхэд амар, бүтэсэнь энгын. Тоое түлөөлдэг бүмбэлиг, тооной оронг түлөөлдэг сабхануудынь сүм модоор бүтэдэг. Энгын аргуудыень сээжэлшэхэд лэ сампин дээрэ олон үйлэдэлтэй хэсүү тоое нэмэжэ, хасаха, үржүүлхэ, хубааха дүрбэн үйлэдэлые хямдархан гүйсэдхэнэ. Сампин бол Хитадай түдыгүй хүн түрэлхитэнэй тоосоолхо хэрэгсэлэй үбгэн юм.

## Япон сампин

Япондо сампиные баһа нэгэ хубирал нэрэ болохо *соробан* (算盤, сэхэ оршуулбал «тоолохо табюур», удхаарынь оршуулбал мэдээжэ «сампин») гэжэ нэрлэдэг. Япондо одоошье гэһэн сампинг олоноор үйлэдбэрилжэ, үдэр тутимай хямда тоосоолол болон һургуулиин хүтэлбэритэ багтаан хэрэглэдэг.

## Зүүлтэ

Категори:Тооной ухаан
8-р Далай Лама

Үндэр гэгээн **наймадугаар [[Далай Лама]] Жамбал Жамсо** (, 1758-1804) Хойто Түбэдэй нэгэн изагууртанай гэртэ түрэбэ. 5 наһатайдаа Далай Ламын хойтын дүрээр тодорон Бодала ордондо заларба. 1781 ондо Манзын хаанай зарлиг ёһоор Түбэдэй засагай эрхэ бариха болоо. VI Баншан Богдые 1780 ондо Бээжиндэ залархад Манза хаан үлэмжэ ехэ алтан, мүнгөөр шагнаба. Баншан Богдо тэрэ ондоо таалал түгэсһэн тула түрэһэн ахынхинь харюусадаг Дашалхүмбэ хиид юушье үгы хооһорон тоногдобо. Энэ үймээные Манзанар даража үгэһэн ба Далай Лама дайнһаа зугтан өөр газарта байгаад ордондоо эргэжэ ерэһэн байна. VIII Далай Лама 1804 ондо Бодала ордондо таалал түгэсөө.
9-р Далай Лама

Үндэр гэгээн **юһэдүгээр [[Далай Лама]] Жамбал Жамсо** (, 1805-1815) 1805 ондо Кхамда түрэбэ. Гурбан наһатай байхадань Далай Ламын хойтын дүрэ гээд танижа тодоруулан Һасада абажа ерээ. Тэрэ 4 наһатай 1808 ондо Бодала ордондо шэрээнээ заларһан байна. 1811 ондо Жирун гэһэн улас түрын зүблэхэнь наһа баража, Түбэдэй эрхые Дилав хутагта бариха болоһон энэ үедэ Англи улас Энэдхэгые эрхэшээлдээ абажа Түбэд рүү добтолхоор бэлэдхэжэ байгаа. IX Далай Лама, Далай Ламанарай доторһоо хамагай бага наһалжа 1815 ондо Бодала ордондоо таалал түгэсөө.
10-р Далай Лама

Үндэр гэгээн **арбадугаар [[Далай Лама]] Сүльтим Жамсо** (, 1816-1837) 1816 ондо Кхам можын Литанда түрэбэ. 1822 ондо Далай Ламые Лхасын Бодала ордондо шалгаруулан һунгаһан байна. Тэрэ Нитан хиидтэ байхадаа Баншан Богдодо шаби орожо гэсэл санбаар абаһан. Мүн тэрэ жэлдээ Бодала ордон шэрээнээ заларба. X Далай лам 13 наһатайдаа Брайбун хиидтэ ном үзэжэ, 18 наһандаа Баншан Богдоһоо гэлэн санбаар хүрэтэжэ байһаншье засагай эрхэ барижа байһангүй. 22 наһатайдаа 1837 ондо таалал түгэсөө.
11-р Далай Лама

Үндэр гэгээн **арбан нэгэдүгээр [[Далай Лама]] Хайдаб Жамсо** (, 1838-1856) 1938 ондо Гадарда хэмээхэ газар шэнээлиг айлда түрөө. 1841 ондо Далай Ламын дүрдэ һунгагдажа, 1842 ондо Лхаса Бодала ордондо шэрээндэ заларба. Тэрэ 9 наһатайдаа 1846 ондо Баншан Богдодо шаби оробо. 1852 ондо Түбэдтэ һуугаа сайдай хамтаар Сэра, Брайбун, Галдан зэрэг хиидүүдтэ ном табиж ябаа. Манзын Түгээмэл элбэг хаан 1855 ондо зарлиг буулгажа Далай Ламада засагай эрхые тушааһан байна. Гэбэш удалгүй тэрэ жэлэй һүүлшээр Бодала ордоноо таалал түгэсөө.
12-р Далай Лама

Үндэр гэгээн **арбан хоёрдугаар [[Далай Лама]] Пэрэнлэй Жамсо** (, 1857-1875) Түбэдэй Улха гэдэг газар түрөө. 1858 ондо Далай Ламын хойтын дүрээр танижа, Баншан Богдо бага (Шэнээр тодорһон) байһан тула Галдан дасанай шэрээтэ Лубсан Шанраб Ваанчигтэ шабилан гэсэл санбаар абаа. Далай Лама 1878 ондо засагай эрхээ абаһанай хойно гурбан ехэ хиид Сэра, Брайбун, Галданда мүргэл хэжэ, ном айлдажа ябаһан ажа. Иигээд 1874 ондо бусажа ерээ. Далай Лам Пэрэнлэй Жамсо 20 наһандаа 1875 ондо Бодала ордондо таалал түгэсөө.
Монгол бэшэг

Абяае тэмдэглэхэ тэмдэгтэнүүдыень **Монгол үзэг**, тэрэ үзэгээр бэшэһэн зүйлэсые **Монгол бэшэг** (ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠪᠢᠴᠢᠭ᠌) гэжэ нэрлэхэ нэгэн зүйл үзэг бэшэг мүнөө байна. Энэ үзэг бэшэгые 13-р зуунай эхинһээ эхилээд мүнөө үедэшье гэһэн Монголшууд хэлэн аялгуугаа тэмдэглэхэд хэрэглэсээр ерээ.

Мүнөөдэр Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласай Үбэр Монголой Өөртөө Засаха Орондо Монгол хэлые тэмдэглэхэдэ албан ёһоор хэрэглэдэг бол Монгол Уласта Монгол хэлые тэмдэглэхэ хоёрдогшо бэшэг болгон хэрэглэжэ, түрын албан хэрэгтэ зарим байдалаар хэрэглэжэ байна. 
Ниитэ 26 үзэгтэй болоод энэһээ гадаад үгые тэмдэглэхэ 9 үзэгтэй.

Категори:Бэшэгүүд
13-р Далай Лама

Үндэр гэгээн **арбан гурбадугаар [[Далай Лама]] Түбдэн Жамсо** (, 1876 оной 2 һарын 12 — 1933 оной 12 һарын 17) 1874 ондо Һасада ойрохон Ландүн тосхондо түрөө. Далай Ламын дүрдэ танигдаһанай дараа 1877 ондо Һасада залаа. 1879 ондо Бодала ордондо шэрээндэ залаха ехэ ёһолол үйлэдбэ. Тэрэниие түрын эрхэ бариха үедэ гараһан гол өөршэлэлтэ гэбэл Манзын оролсоо сула боложо, нүгөө талаһаа англишуудай санаархал ехэдхэжэ байба. 1895 ондо 20 наһатайдаа Засагай газараа бүрэн хинаха болобо. Англиин сэрэг 1904 ондо Һасада ороһоноор Монголдо ерэжэ Ородһоо туһаламжа абахые зориһон болобошье Ород-Японой дайн боложо байһан ушар аргагүйн эрхэндэ бусаба. Хэдэн жэл Далай Лама Хитадай нютагаар аялжа 1909 ондо бусаба. Удалгүй Хитадай сэрэг Түбэд рүү ороһон ушар Энэдхэг ябаа. 1911 оной хубисхалай дараа Манза Чин улас унажа, Далай Лама Түбэдтэ эргэн ерэжэ, Үндэһэнэй тусхаар тогтонолоо зарлаба. Тэрэ Европо-Японой загбараар санхүү, сэрэг, засаг захиргаанай өөршэлэлтэ хэжэ Түбэдые оршон үеын улас орон болгоход анхаарба. Харамсалтайнь Түбэдэй тусгаар тогтонолые дэлхэй ниитэ хүлээн зүбшөөрөөгүйд ехэд сэдьхэлээр унажа ябаһан болоод 1933 ондо таалал түгэсөө.
Мадрид

**Мадрид** () — Испаниин ниислэл хото юм.

## Юрэнхы мэдээсэл
Тус хотонь Испани уласай засаг захиргаанай түб гү, али ниислэл хото болоод Ибериин хахад аралай эдэй засагай гол түбүүдэй нэгэ юм. Түүншэлэн Мадрид можо улас, түүниие бүридүүлхэ сорын ганса можо болохо Мадрид можын түб болоно.

Европын холбооной гишүүн уласуудай ниислэлнүүд дунда хүн зоноороо Лондон, Берлин хоёр дараа орохо томо хото юм.

## Түүхэ
### Дундада зуун

Мадрид хотын нэрэ түүхын һорболжо бэшэгтэ анха 9-р зуунда бэшэгдэһэн байдаг болоод Кордовын халифта уласай хаан I Мухаммед одоогой хаанай ордон байрлажа бай газарта бишыхан шэлтэгэн бариха тушаал гаргажа байгаа. Уг шэлтэгэнтэй хамта сайза баригдаһан байна. Тэрэнэй хажуугаар урдаха Мансанарес голые араб хэлээр "Ал Мажурид" (, "уһанай эхэ" гэһэн удха) гэдэг байһанһаа хотын нэрэ үүсэбэ.

1085 ондо Кастилиин ван VI Альфонсо Толедо руу ябаха замдаа сайзые эзэлжэ, мечетиие христосой шажанай церковёор һолижо баряа. 1329 ондо IV Фернандо зүблэхэ үүргэтэй парламент Юрэнхы Кортууд тус хотодо байгуулһан байна. Мадридһаа иудей, исламай мүргэлтэнүүдые 15-р зуунай һүүл үедэ хөөн зайлуулһан ажа.

### Ренессанс үе

Толедодо ниислэлтэй Кастилиин хаанта улас, Сарагосада түблэрхэ Арагоной хаанта улас нэгэдһэнэй дараа 16-р зуунда Арюун Римэй эзэнтэ гүрэнэй хаан I Карлосой ударидалгаар Испаниин хаанта улас бии болоо. 1561 ондо II Фелипе өөрын ордониие Мадридта шэлжүүлһэн юм. 1601-1606 онуудта III Фелипе Вальядолидто ниислэллэжэ байһаниие эс тоособол Испаниин алтан үеһээ эхилэн Мадридынь шэнэ түбиһээ шудхаха баялгын үрээр хүгжэн сэсэглэбэ.

### Оршон үе

18-р зуунда V Фелипе Европын ниислэл болгохын тулада Мадрид дахи хаанай ордониие шэнжэлэн барюулһаншье тус хото оршон үеын хото болон хүгжэжэ эхилһэниинь III Карлосын үе юм.

1808 ондо Наполеоной сэрэгүүд Мадридые эзэлжэ, хотын эргэд эсэргүүсэһэншье бодолго дарагдаба. 1814 ондо Мадрид бусажа Испаниин мэдэлдэ ороһоншье 19-р зуун бүхэлдээ либерал ба консерватив үзэлтэнүүдэй тэмсэлэй талбари байгаа.

### 20-р зуун
Испаниин эргэнэй дайнай үе гү, али 1936-1939 ондо Мадрид хотын гудамжанаа тулаан боложо байгаа. Хотые Арадай Фронтын засагай газар мэдэлдээ байлгажа байһан болобошье 1936 оной 11 һарада хотын баруун талаһаа Франкогой армиин дабшалта эхилжэ, 3 жэл бүһэлэлтэдэ байһанай эсэстэ буужа үгэбэ. Тус тулалдаанай үеээр Мадридта хүн түрэлхитэнэй түүхэдэ анха удаа жирэй эргэдые агаарһаа бүмбэгдэһэн гэдэг.

Франкогой дэглэмэй үедэ Мадрид хотын урда хэһэг ажа үйлэдбэрижэжэ, хүдөөнһөө эргэд ехээр шэлжэн һуурижаһан байна. Франкое наһа бараһанай дараа I Хуан Карлос хаан шэрээндэ һуужа, арадшалһан улас болохо замдаа ороһоноор Мадрид хото Ибериин хахад арал улас түрэ, эдэй засагай түб болохо байра һууряа бэхэжүүлбэ.

### 21-р зуун
2004 оной 3 һарын 11-нда Мадрид хотын 3 үртөөндэ галта тэрэг дэлбэрһэн алан хидалга гаража, 200 үлүү хүнэй ами үрэгдэһэниинь 3 хоногой дараа болоһон бүхы ниитын һунгуулида томохон нүлөө үзүүлһэн юм.

Тус хото 2012, 2016 оной олимпиин наадамые зохёон ябуулхаар нэрээ дэбшүүлһэншье илагдаба.

## Аялал жуулшалал

Мадридынь Испанидаа хамагай ехэ жуулшад ошодог газар юм.

## Зүүлтэ

Категори:Испаниин хотонууд
Категори:Испани
Категори:Европын ниислэлнүүд
Сахюур

**Сахюур** (, **Si** гэжэ тэмдэглэгдэдэг) — химиин элемент юм. Атомай дугаарынь **14**. Оршолон юртэмсын хэмжээндэ наймадахи, дэлхэйн сарсадаста хоёр дахи (хүшэлтүрэгшын дараа) үргэн тархалтатай элемент болоно. Дэлхэйн сарсадасай 25.7% -ые (массын) сахюур бүридүүлнэ. 

Сахюурые шэл, цемент, эмнэлигтэ хэрэглэхэһээ гадна, хамагай голынь хахад дамжуулагшын үйлэдбэрилэлдэ үргэн хэрэглэнэ. 

Сахюурынь ургамалай, илангаяа үбэһэлиг ургамалай метаболизмын үйлэ ажалалгаанда маша шухала үүргэ гүйсэдхэнэ. 

#### Изотопи

22-һоо 44 хүрэтэр атом масса бүхы изотопинууд мэдэгдэжэ байгааһаа 28Si (92.23%), 29Si (4.67%), ба 3030Si (3.1%) гэһэн тогтоборитой изотопинууд, мүн Аргоной задаралаар үүдэдэг 32Si (хахад задаралай хугасаань 170 жэл) үргэн тархалтатай болоно.

## Холбооһон

* WebElements.com – Silicon
* Mineral.Galleries.com – Silicon 

Категори:Химиин элемент
Категори:Хахад дамжуулагша
Шэнгэн

**Шэнгэн** гү, али **шэнгэн түлэб** — бодосой нэгэн түлэб. Шэнгэниинь, шүргэхэ (хүрэхэ) механика үйлэшэлэлэй нүлөөгөөр, хэлбэригээ ямаршье хизгаарлалтагүйгээр өөршэлдэг ба энэ үедэ эзлэхүүн бараг тогтомол байдаг. Энэнь шэнгэн түлэбэй бусад түлэбһөө илгагдаха үндэһэн шэнжэ шанарынь юм. Ехэбшэлэн шэнгэн түлэбые хии ба хатуу түлэбүүдые хоорондохо түлэб гэжэ үзэдэг.

## Зүүлтэ

**Шинжлэх ухаан, техникийн үг хэллэгийн тайлбар толь*, Даянбүүвэй. 2012 он.

Категори:Бодосой түлэб
Категори:Термодинамика
Хатуу бэе

**Хатуу бэе** буюу **хатуу түлэб** — бодосой нэгэн түлэб. Хатуу бодосой хубида тэрэнэй жаахан хэһэгүүд болохо молекула, атом, ионуудай хоорондохо зай маша бага ушар тэдэгээрэй харилсан үйлэшэлэл ехэ байна. Хатуу бэетүүд тодорхой хэлбэри дүрсэ, эзлэхүүнтэй байха болоод тэдэгээрэй жаахан хэһэгүүд бэе бэеһээ тодорхой зайда оршоно. Эдэгээр жаахан хэһэгүүд сүлөөтэй урдан шэлжэхгүй зүбхэн эзэлһэн байра оршом хэлбэлзэхэ хүдэлөөндэ оршоно. Хатуу бэетын оршохо хэлбэриие кристалл ба аморф түлэб байдал гэжэ 2 хубаана. Бодос кристалл түлэб байдалда оршоходоо түүнэй жаахан хэһэгүүд орон зайда тодорхой дэс дараалалтайгаар байралан кристалл торые үүдхэнэ. Кристалл бодосуудай онсолиг шэнжэ бол тодорхой температурада хайлна.

Мүн шэнгэн байдалһаа тодорхой температурада сарсана. Аморф түлэб байдалда байгаа бодосой жаахан хэһэгүүдэй байрлалга тодорхой эрэмбэ дараалалтай бэшэ, эмхэ замбараагүй байна. Нэгэ бодос аморф ба кристалл түлэб байдалай алишье хэлбэреэр байжа болоно. Кристалл оронто тор кристалл бодос бүриин кристаллнууд тодорхой хэлбэри дүрсэтэй байна. Натриин хлоридой кристалл шоо дүрбэлжэн, калиин сульфадай кристалл ромб хэлбэритэй, кальциин нитрадай кристалл зүб найман талада байха жэшээтэй. Кристалл оронто торые бүридүүлжэ байгаа жаахан хэһэгэй байдалһаань хамааржа түүниие ионой, атомай, молекулын ба металл оронто тор гэж хубаадаг. Металл оронто тор Металлын кристалл оронто торын зангилаанууд дээрэ уг металлын ион ба сахилгаан саармаг атомууд ээлжэлэн байрлажа, тэдэгээрэй забаһаряар электронууд сүлөөтэй шэлжэн байрлана. Энэ шанар бүхы металлнуудта юрэнхы эжэл байха ушар тэдэ сүм гилтага, уян харимхай, сахилгаан дулаан дамжуулха шанараар түһэтэй байна. Шүлтын металлнууд ба түмэр, хром зэрэг бусад металлнууд голдоо түбтэй шоо дүрбэлжэн, магни, сайр зэрэг металлнууд зургаан талада гонзгой дүрбэлжэн хэлбэриин кристалл оронто тор үүдхэн сарсана.

Категори:Бодосой түлэб
Категори:Термодинамика
Сахилгаан суранзан сасарал

**Сахилгаан суранзан сасарал** — вакуум гү, али материда өөр өөрыгөө түгээдэг долгиной үзэгдэл. Энэнь өөр өөрһэддөө перпендикуляр фазтайгаар, энергиин тархалтын зүгтэй перпендикуляр зүгтэ хэлбэлзэдэг сахилгаан, суранзан сасаралые бүрилдэхүүн хэһэгһээ тогтоно. Сахилгаан суранзан сасаралынь долгинойхоо дабтамжаһаа хамааран хэд хэдэн түрэлдэ хубагдана: үүндэ (дабтамжа ехэдхэхэ, долгиной ута багаһаха дарааллаар): радио долгин, микродолгин, терагерцын туяа, инфраулаан туяа, үзэгдэхэ гэрэл, ультраягаан туяа, рентген туяа, гамма туяа. Түрэл бүриин организмнүүдынь эдэгээр дабтамжуудһаа нарихан, өөршэлэгдэхэ забаһариие мэдэрдэг болоод энэ хэһэгые үзэгдэхэ спектр гү, али гэрэл гэнэ.

Сахилгаан суранзан сасаралынь үүнтэй харилсаха материда дамжуулагдаха болохо энерги ба импульстай байна.

## Зураг

Файл:EM_spectrum.svg|Сахилгаан суранзан спектр
Файл:Electromagneticwave3Dfromside.gif|Сахилгаан суранзан долгин


## Холбооһон
* '' Electromagnetic Waves from Maxwell's Equations '' on Project PHYSNET.

Категори:Сахилгаан суранзан
Хии

**Хиин түлэб**, мүн баһа **газ** ( — хаос гү, али эмхэ замбараагүй) — бодосой нэгэн түлэб. Хиин түлэбэй бүридүүлэгшэ хэһэгүүдынь (молекула, атом, ион) хоорондоо маша сул холбоотой ба ехэ хүдэлөөнтэй байдаг. Хиин хэһэгүүд бараг сүлөөтэй, эмхэ замбараагүй хүдэлжэ байдаг. Эдэгээр хэһэгүүд иимэ хүдэлхэ үедээ хоорондоо мүргэлдэжэ, энэ үедэ тэдэнэй хүдэлөөнэй шэнжэ шанар эрэс өөршэлэгдэнэ.

Тогтобортой шэнгэн эсэбэл хатуу бэеын түлэбые агуулдаг бодосуудай хубида тэдэгээрэй хиин түлэбые уурал гэжэ нэрлэдэг.

Шэнгэнтэй нэгэн адли хиинь урдадаг ба деформациие эсэргүүсэдэг. Шэнгэнһээ илгаатайнь хиинь сүлөөтэ гадаргууе, тодорхой эзлэхүүные үүдхэдэггүй ба боломжотой бүхы эзлэхүүные дүүргэхые хэшээдэг.

Хиин түлэбынь огторгойдо хамагай үргэн тархаһан (одон хоорондын бодос, огторгойн тоосонсор, одон, гарагуудай агаар мандал, г.м.) түлэб. Хиинүүдынь химиин янза бүриин шэнжэ шанар агуулдаг. Жэшээнь: инерт хииһээ тэһэржэ дэлбэридэг маша эдибхэтэй хии хүрэтэр.

## Зүүлтэ

* *Шинжлэх ухаан, техникийн үг хэллэгийн тайлбар толь*, Даянбүүвэй. 2012 он.

Категори:Хии
Категори:Термодинамика
Суранзан

**Cуранзан** (**магнит**, , *magnḗtis líthos*, «магнезиин шулуун») — суранзан ороные байгуулжа бай бодос юм. Суранзан орон үзэгдэшэгүй байнашье суранзанай шэнжэ шанарай шалтагаан.

Категори:Суранзан
Хуба

**Хуба** — шулуужаһан дабирхай, шэмэ (органик) минерал юм. Үнэтэй эдэлэл, эмые үйлэдбэрилэлдэ хэрэглэжэ бай.

Химиин томьёо: С40H64O4, бүридэл (%-оор): С – 79,0; H – 11,0; O – 10,0. Минерал юумэн: сукцинит, глессит, бокерит, кранцит, стантинит.

## Зүүлтэ

## Холбооһон