open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Комплекс тоо

**Комплекс тоо** ( — хагсарал, хэсүүхэн) — a+bi янзын тоо, эндэһээ a,b — хадаа бодото тоо, i — хуурмаг нэгэжэ гү, али, i^2=-1 гэжэ адлидхалга зүб болоно. Комплекс тооной олонлигые \mathbb{C} гэжэ тэмдэглэдэг. Бодото тоо гээшэ a+0 i янзын комплекс тооной тусгаар ушар мүн. \mathbb{C} олонлигой гол шанар хадаа алгебрын үндэһэн теоремэ дүүргэдэг юм, ондоо хэлэбэл, n-дэхи зэргын олонгэшүүтэ (n \geqslant 1) n изагууртай болоно. 

## Мүн үзэхэ
* Хуурмаг тоо

## Зүүлтэ

Категори:Тооной ухаан
Пьер-Симон Лаплас

**Пьер-Симон, маркиз де Лаплас** (; 1749 оной 3 һарын 23 — 1827 оной 3 һарын 5) — тэнгэриин механикын, дифференциал тэгшэдхэлэй талаар алдарта Франциин эрдэмтэн, математик, физик ба астроном, магадлалай онолые үндэһэлэгшэдэй нэгэн. Сэбэр ба хабсаргаһан тооной ухаанда ба астрономида Лапласай аша габьяа туйлай ехэ байна.

Лаплас зургаан эрдэм ухаанай академиин ба хаанай бүлгэмэй гэшүүн байгаа, энэ тоодо Петербургын академи (1802), Франциин газар зүйн бүлгэм. Нэрэнь Франциин эгээн ехэ эрдэмтэдэй дунда Эйфелиин самхагай нэгэдэхи дабхар соо бэшэгдэһэн байна.

## Зүүлтэ

Категори:Франциин эрдэмтэд
Нэмэлтэ

**Нэмэхэ үйлэдэл** хадаа хоёр аргументуудай (нэмэгдэгшэд) үндэһэн бинарна арифметикын үйлэдэлнүүдэй нэгэн. Нэмэлтын дүн хадаа нэгэдэхи аргументые хоёрдохи аргументээр ехэ болоһоной үрэ дүндэ бии болоһон шэнэ дүн тоо (сумма) мүн. Ондоогоор хэлэбэл, a ба b нэмэхын дүн тоо хадаа a+b.

A онолигһоо (a,b) хоёр элемент бүридэ таруу байха c=a+b элемент бии. Энэ элементые a ба b-гэй дүн тоо гэдэг.

Нэмэлтэ зарим шухала шанартай юм (жэшээлбэл, бодото тооной *A* олонлигой тула):
: Коммутатив үйлэдэл: a+b=b+a,\quad\forall a, b \in\ A
: Ассоциатив үйлэдэл: (a+b)+c=a+(b+c),\quad\forall a, b, c \in\ A
: Дистрибутив үйлэдэл: x\cdot (a+b)=(x\cdot a)+(x\cdot b),\quad\forall a, b \in\ A.
: <math>0</math> (тэг элемент) нэмэхын дүн эхин тоо болохо: x+0=0+x=x,\quad\forall x\in A, \quad\exists 0\in A.

## Зүүлтэ

Категори:Арифметикэ
Хаһалта

**Хаһаха үйлэдэл** (хороолго) — хоёр аргументуудай (хаһагдагша/хороогдогшо ба хаһагша/хороогшо) туһалагша бинарна арифметикын үйлэдэлнүүдэй нэгэн. Нэгэдэхи элементые хоёрдохи элементээр бага болоһон шэнэ тоониие хаһахын дүн гү, али  гэдэг. Бэшэхэдэнь хаһалтые хаһахын тэмдэгээр («минус») тэмдэглэдэг: a-b=c . Хаһалта болбол нэмэлтын урбуу үйлэдэл мүн.

Юрэнхыдөө хаһахые бэшэжэ болохо: \overline{S}(a, b)=c, эндэһээ a \in A ба b \in A. Ондоогоор хэлэбэл, A онолигһоо (a,b) хоёр элемент бүридэ таруу байха c=a-b элемент бии. Энэ элементые a болон b-гэй илгабари гэнэ. Миин лэ элемент хоюулан нэгэ олонлигто ороходо хаһалта боломжотой байна.

Гар дээрэ һөөргэ тоо бии байхада, хаһалтые һөөргэ тоотой нэмэхэ үйлдэлэй нэгэ түрэлөөр тодорхойлжо болохо. Жэшээлбэл, 5-2=3 гэхые 5+(-2)=3 нэмэхээр үзэжэ болохо.

Хаһалта зарим шухала шанартай байна (жэшээлбэл, A=<math>\mathbb{R}</math>):
:Антикоммутатив үйлэдэл:  a-b = -(b-a),\quad\forall a, b \in\ A.
:Ассоциатив бэшэ үйлэдэл: (a-b)-c \ne a-(b-c),\quad\forall a, b,c \in\ A.
:Дистрибутив үйлэдэл: x\cdot (a-b)=(x\cdot a)-(x\cdot b),\quad\forall a, b \in\ A.
:<math>0</math> (тэг элементые) хаһахын дүн эхин тоо болохо: x-0=x,\quad\forall x\in A, \quad\exists 0\in A.

## Зүүлтэ

Категори:Арифметикэ
Хубаалта

**Хубааха үйлэдэл** хадаа үрэжүүлхэдэ урбуу үйлэдэл юм. Хубаалтые хоёр сэгээр :, обелюсээр \div, ташуу зурлаагаар / ба хүндэлэн зурлаагаар тэмдэглэнэ.

Үрэжүүлтэ оло дахинай нэмэлтые һэлгэдэг шэнги, хубаалта оло дахинай хаһалтые һэлгэнэ.

Жэшээлбэл, 14 3-аар хубаахадаа (14/3):

*14 соогоо хэдэн 3 ородог?*

14-һээ 3-ниие хаһаха үйлэдэлые хэдэ хэдэн дабталбал, 3-иинь 14 соо дүрбэн дахин орожо 2 гэһэн «үлэгдэл» байна.

Энэ тохёолдолдо 14 хадаа **[[хубаагдагша]]**, 3-иинь — **[[хубаагша]]**, 4 — **[[хүсэд бэшэ хүртэсэ]]** ба 2-нь — **[[хубаахын үлэгдэл]]** мүн.

Хубааха үйлэдэлэй дүнгые **харисаа** гэдэг.

## Зүүлтэ

Категори:Арифметикэ
Үрэжүүлтэ

**Үрэжүүлхэ үйлэдэл** (үдхэлгэ) — хадаа хоёр аргументуудай (үрэжүүлэгшэ, үрэжэлэгдэхүүн/үдхэлсэгшэ) үндэһэн арифметикын бинарна үйлэдэл. Заримдаа нэгэдэхи аргументые *үрэжүүлэгдэгшэ* (үдхэгдэгшэ), хоердохи аргументые *үрэжүүлэгшэ* гээд; үрэжүүлгын үрэ дүнгые *үрэжэбэри* гэдэг.

Натурал тоондо үрэжүүлтэ хадаа оло дахинай нэмэлтэ — a тоониие b тоогоор үрэжүүлхын тула b-дахяар a нэмэхэ хэрэгтэй:
: a \cdot b = \underbrace{ a+a+\cdots+a }_{b}.

Нэмэлтэ хадаа коммутатив үйлэдэл ушар дэрээһээ, үрэжүүлэгшые бэшэхэ гурим дүнгые хубилнагүй.
Жэшээнь, 3 ба 5 тооной үрэжүүлхые 3 \cdot 5 гү, али 5 \cdot 3 гээд бэшэжэ болохо («табан гурба», «гурбан таба»), ба дүнгынь 15. Шалгалта:
: \underbrace{ 3 + 3 + 3 + 3 + 3 }_{5} = 15,
: \underbrace{ 5 + 5 + 5 }_{3} = 15.

## Зүүлтэ

Категори:Арифметикэ
Зэргэдэ дэбжүүлхэ

**Зэргэдэ дэбжүүлхэ** хадаа тоониие оло дахин өөрөөр үрэжүүлхэ бинарна үйлэдэл. a **һууритай** b натуральна **харуулагшатай** зэргые a^b = \underbrace{a\cdot a\cdot\ldots \cdot a}_{b} гээд тэмдэглээд, эндэһээ b хадаа үрэжүүлэгшэнүүдэй тоо.

## Зүүлтэ

Категори:Арифметикэ
Изагуур (математика)

**<math>a</math> тоонһоо <math>n</math>-дэхи зэргын изагуур** гээшэ b^n=a таруу байдаг b тоо юм.  Эндэ n — **изагуурые харуулһан тоо**(изагуурай зэргэ) гэдэг натурал тоо. n=1 һонирхолгүй ушар дээрэһээ, юрэнхыдөө, изагуурые харуулһан тоо 2 болодог гү, али тэрэнһээ ехэ байна.

Тэмдэглэл: b=\sqrt[n]{a}, изагуурай тэмдэгые **радикал** гэнэ. a тоо (**изагуур дорохи элирхэйлэл**) юрэнхыдөө бодото тоо гү, али комплекс тоо, харин ондоо математикын объект, жээшэнь, үлдэсэ, матрица ба оператор. Изагуурые гаргаха үйлэдэл ба тэрэниие бэлүүлхэ алгоритмууд эртын сагта геометриин ба астрономиин хэрэглэлдэ бии болобо.

Бодото тооной тохёолдолдо жэшээ:
* \sqrt[2]{9}=\pm 3, тэрэнэй ушарынь {(\pm 3)}^2=9.
* \sqrt[3]{\ 64}=4, тэрэнэй ушарынь 4^3=64.
* \sqrt[3]{\frac{8}{27}}=\frac{2}{3}, тэрэнэй ушарынь \left(\frac{2}{3}\right)^3=\frac{8}{27}.
Нэгэдэхи жэшээһээ харабал, бодото изагуур хоёр удхатай (эергэ ба һөөргэ), тиимэ ушарһаа изагуурай үйлэдэл хэсүүхэн байна. Нэгэ һуури байхын тула, **[[арифметикын изагуур]]** гэжэ томьёо байха, энэнэй удха хэзээшье һөөргэ бэшэ, нэгэдэхи тохёолдолдо тэрэнь 3 тоо.

## Зүүлтэ

Категори:Тооной ухаан
Джон Непер

**Джон Непер** ( ['neɪpɪə]; 1550—1617) — Шотландын ба Ехэ Британиин математик, логарифмуудые нээһэн эрдэмтэн, логарифмуудай таблица түрүүшынхиеэ хэблэһэн эрдэмтэн, астроном. Мерчистонэй 8-дугаар лэрд.

## Зүүлтэ

Категори:Шотландын эрдэмтэд
Категори:Ехэ Британиин эрдэмтэд
Тэгшэдхэл

**Тэгшэдхэл** () — гээшэ f\left(x_1, x_2 \dots\right) = g\left(x_1, x_2 \dots\right) янзын тэнсүүри, эндэһээ юрэнхыдөө f, g тоото функци, хариншье баһал үлүү хэсүү функци — жэшээлбэл, вектор-функциин тэгшэдхэл, функционал тэгшэдхэл гэхэ мэтэ.

## Тэгшэдхэлэй шиид

Тэгшэдхэлые бодохо — тэгшэдхэлые тэнсүүритэй болгохо аргументын удха олохо ябадал юм. Аргументуудай боломжотой удха нэмэри эрилтэ болгон табижа болохо (бүхэли тоон, бодото тоон гэхэ мэтэ).

Үгтэһэн функциин аргумент (заримдаа «хубисагша» гэдэг) тэгшэдхэлэй тохёолдолдо «мэдэгдээгүй тоо» гэнэ.

Тус тэгшэдхэл тэнсүүритэй болгодог мэдэгдээгүй тоонуудай удхые **шиид** гү, али **изагуур** гэнэ.

Тэгшэдхэлые бодохо хадаа бүхы шиидэй олонлигые олохо гү, али иимэ шиид үгы байхые тодоргохо юм.

## Зүүлтэ

Категори:Алгебра
Карл Линней

**Карл Линней** (, , 1707 оной 5 һарын 23, Росхульт — 1778 оной 1 һарын 10, Уппсала), Швециин байгаалиин ухааниие шудалһан эрдэмтэн. 1762 онһоо Парисай эрдэм ухаанай академиин гэшүүн. Ургамалай, амитадай аймагай ангилалые бии болгоһоной тула алдартай. 

Хүдөөгэй пасторой бүлэдэ түрэһэн байна. Лундын ехэ һургуулида (1727) ба Уппсалын ехэ һургуулида (1728 онһоо) байгаалиин эрдэм ухаан, анагааха ухааниие һураба. 1732 ондо Лапландаар аяншалжа «Лапландын ургамал» гэһэн номоо (1732, 1737 бүрин эхеэр хэблэһэн) бэшэһэн. 1735 ондо Недерландын Хартекамп хотодо нүүжэ ерээд, ботаникын сэсэрлигые хүтэлөөд «Һэлгэлдэдэг халууралга тухай шэнэ гипотезэ» гэһэн докторой диссертациие хамгаалба. Тэрэ ондошье «Байгаалиин системэ» номые бэшэһэн (12 ботёор хэблэгдэһэн). 1738 онһоо Стокһольмдо эмшэнэй практикые хэбэ. 1739 ондо уһан сэрэгэй госпитальдо ажаллажа хүдэлхэдэ, үхэлэй ушар шалтагааниие олохын түлөө хүүр задалха эрхые туйлаа. Швециин эрдэм ухаанай академиие үндэһэлэгшэдэй нэгэ болоод, 1739 ондо түрүүшын юрэнхылэгшэнь болобо. 1741 ондо Уппсала ехэ һургуулиин анагааха ухаанай, байгаалиин ухаанай тэнхимэй хүтэлбэригшэ болоо. Линней байгаалиин эрдэм ухааниие ехэ һургуулиин һуралсал болбосоролой системэдэ асаржа нэбтэрүүлхэ туһаба.

«Амитан ургамалай түрэл зүйлэй нэрэшэлые» зохёоһон хүн юм. Энэ системэ бүхы түрэлэй амитан, ургамал тус бүридэ 2 лата үгэһөө бүридэһэн нэрэ үгэһэн байха ба мүнөө дэлхэйн бүхы улас орондо хэрэглэгдэжэ байна. Тэрэ мүнөө үеын системэшэлэлэй эсэгэ гээд нэрлэгдэдэг ба мүнөө үеын экологи шудлалай үндэһэлэгшэдэй нэгэдэ тоосогдодог бэлэй. Линней тухайн үедээшье ехэ нэрэ алдартай байһан ба гарамгай хэлэ шэнэшлэлшэ байгаа.

## Зүүлтэ

Категори:Швециин эрдэмтэд
Магадлал

**Магадлал** гээшэ алибаа нэгэ үзэгдэл ябагдаха боломжын зэргэ (харисангы хэмжээ, тоогой сэгнэлгэ) юм. Ямар нэгэ боломжотой үзэгдэл үнэндөө ябагдаха баримта ябагдахагүй гэдэг баримтые булиха хадаа тус үзэгдэлые боложо магад гэнэ, үгы һаа болохо аргагүй гэнэ. Магадлал хадаа 0 ба 1 хоорондын тоо болоод, магадлал 0 байхадаа үзэгдэлынь хэзээдэшье ябагдахагүй аад, магадлал 1 байхадаа үзэгдэлынь эрхэ бэшэ ябагдаха юм. 1-эй магадлалтай үзэгдэлые *гарсаагүй үзэгдэл* гэнэ. 0-эй магадлалтай үзэгдэлые *боломжогүй үзэгдэл* гэнэ. Үзэгдэл ябагдаха магадлал p болоо хадаа, ябагдахагүй магадлал 1-p болоно.

Зоод мүнгэн хаяха туршалта хэхэдэ миин «һүлдэ», «тоо» гэһэн хоёрхон үрэ дүн гарана. Тиимэ ушарһаа магадлалынь \frac{1}{2} болоод, эдэ хоёр үзэгдэл эжэл боломжотой мүн.

Магадлалай һунгамал тодорхойлолто эжэл боломжо дээрэ үндэһэлнэ. Ямар нэгэ һанамсаргүй үзэгдэл A миин лэ E_{i1}, E_{i2},\ldots, E_{im} үрэ дүнгүүдэй али нэгэл гараха үедэ ябагдаха байг. Хэрбээ ямар нэгэ туршалтын эжэл боломжотой n үрэ дүнһээ m A үзэгдэлдэ таарамжатай байбал \frac{m}{n} гэһэн харисаае A үзэгдэлэй **магадлал** гэжэ нэрлэдэг. A үзэгдэлэй магадлалые \text{P}(A) гэжэ тэмдэглэдэг.

## Магадлалай шанар
Магадлалай гол шанарые аксиоматическэ тодорхойлолтоһоо оложо болоно.

**1)** болошогүй үзээгдэлэй магадлал (хооһон олонлиг \varnothing) тэг болодог:

\mathbf{P}\{\varnothing\}=0;

Ушарынь бүхы үзэгдэлэй магадлал хадаа тэрэ үзэгдэлэй ба болошогүй үзэгдэлэй дүн болоод, болошогүй үзээгдэлэй магадлал тэг юм.

**2)** хэрбээ A үзэгдэл B үзэгдэл соо оробол, A \subset B үгы гү, али A ябагдабал B ябагдаха:

\mathbf{P}\{A\}\leqslant\mathbf{P}\{B\};

## Зүүлтэ

Категори:Магадлалай онол
Категори:Статистика
Бодото байдал

**Бодото байдал** () — оршон байдаг бүхы юумэнэй ниитэлиг, объективнээр (бодотоор) үзэгдэдэг юртэмсэ мүн. Бодото байдал гансал бодос юумэн бэшэ, харин баһал бүхы бодос буса юумэнүүдые (үзэл бодол, ниигэмэй тогтооһон хуули, эрдэм) хамаруулдаг юм. Физикын үзэл бодолой ёһоор, бодото байдал хадаа мэдээжэ зүйл ба мэдэгдээгүй зүйлнүүдые багтаадаг.

Онтологи гэһэн баруунхи гүн ухаанай һалбари бодото байдалай мүн шанар тухай асуудалые шудалдаг. «Бодото байдал» гэһэн нэрэ томьёоной тад эсэргүү зүйл хадаа «хуурмаг байдал» юм.

Буддын шажанда бодото байдалай мүн шанар болбол хооһон шанар юм.

## Үзэгдэл ба бодото байдал
Субьект бүриин бодото байдал тухай субъективнэ үзэл баримталал хуурмаг, алдаа, уран зохёолые багтаажа болохо ушарһаа, зарим түрэлэй хайшаашье түгэд гү, али хэрэгсээлгэ тэнсүү бэшэ юм. Харин бэе бодиин байра һууриие дэмжэбэл, бодото байдал тодорхой үзэгдэлые бодото гэжэ хүлеэн зүбшөөрхэ үндэһэ һуури боложо шадахагүй аад, зарим хүндэрэл бии болоно (жэшээлбэл, Чжуан-цзын «эрбээхэйн зүүдэн»). Тэрэнһээ гадна эрэгэлзээтэй асуудалай хубида «хүн бүхэн нэгэн адли бодото байдал соо оршодог» гэжэ баталалга скептицис аргументуудта томо асуудал болоно (жэшээлбэл, Кантын трансцендент онолые үндэһэ болгохо субъектив байдал ба «өөртөө байха зүйл»).

Тиимэ ушарһаа бодото үзэгдэлые баталхын тула субъектив үзэл суртал, олон хүнэй эмпирик дүршэл, мүн эмпирик юумэнэй мүн шанар гэхэ мэтэ зүб сэгнэлтын тэмдэгүүд байдаг. Гэхыдээ энэ тохёолдолдо «нэгэн адли бодото байдал соо оршодог» гэдэгынь ямар удхатай, ямар эрилтэтэй гэжэ нэгэнтэй зүбшөөрэл ниисээгүй. Бодото байдал субъектив дүршэлөөр тодорхойлогдоогүй гэжэ үзэбэл, өөрын бодото дүршэл туршалга, субьектив тайлагналай үнэн бодото байдалһаа хамааран бодото байдалые баталха хэсүү болоно.

## Түүхын үзэл
Бодото байдалай үзэл баримталал түүхын болон шажанай нүлөө абажа, тухайлбал, мүнөө үе ба ерээдүй хоёрой хоорондохи зүрилдөөн, хуурмаг ба бодото байдалай хоорондохи зүрилдөөн, зүүдэн ба бодото байдал тухай үзэл. Азида философин хубида «үнэн зүб» элемент анхааралые түблэрэнхэй.

### Мүнөө үеын гүн ухаан
Мүнөөгэй философи бодото байдал тухай олон онолтой юм. Томас Кунай ёһоор, бодото байдалые бидэ оршодог парадигмын дээрэһээ харахада тайлбарилна. Манай баримтанууд манай дүршэл ба шэнэ туршлага бии болгоходо тохёолдоһон нүхэсэл байдалһаа үүдэлтэй. Хэлэнэй гүн ухаантанай ёһоор, бидэ эрдэмые оршон тойрон байдалай шүүрээр оложо абанабди. Энэ онолой гол түлөөлэгшэ хадаа Людвиг Витгенштайн юм. Витгенштайн баталан хэлэһэниинь, үгэ үгы байдаг үзэгдэл олон байдаг ушар, хэлэн болбол бодото байдалые тайлбарилхада эгээн томо һаад юм. Ондоо онолой ёһоор, бодото байдал манай бэеэрээ ойлгожо үзэдэг хэбээр оршоно. Феноменологи гэжэ нэрэтэй тус урадхал шэглэлэй гол түлөөлэгшэ Мартин Хайдеггер болоод, тэрэнэй гол зохёол болохо «Оршон байдал ба сагай» ёһоор хүн юртэмсын түбтэ байрладаг. Хайдеггерэй ёһоор, хүн зон өөрын саг ба оршон байдалай бүтэгдэхүүн аад, бодото байдал зүбхэн манай дүршэл мүн.

## Мүн үзэхэ
* Бодото тоо
* Хуурмаг тоо

## Зүүлтэ

Категори:Онтологи
Категори:Гүн ухаан
Аюуша Данзанов

**Данзанов Бямбын Аюуша** (1936 оной 5 һарын 2, Хилгантай, Буряад-Монголой АССР — 2015 оной 1 һарын 16) — буряад зүблэлтэ дуушан; Оросой холбоото уласай габьяата зүжэгшэн.

Киевэй ба Новосибирскын консерваторидо һуража гараһан, «Байгал» ансамбльда хүдэлһэн, Үбэр Байгалай сэрэгэй тойрогой дуу хатарай ансамбльда хэдэн жэл хүдэлһэн намтартай.

## Зүүлтэ

Категори:Буряадай зүжэгшэн
Нэбтэрхы толи

**Нэбтэрхы толи** ( «һайтар сэгсэлһэн һуралсал», κύκλος «тойрог» + παιδεία «һуралсал») гээшэ хүн түрэлхитэнэй суглуулһан эрдэмые (тухайн нэгэ гү, али бүхы һалбаридахи) тайлбарилжа бэшэһэн бэшэбэри (ехэбшэлэн ном) юм. Нэбтэрхы толидо сэдэбүүд үзэглэлэй ёһоор агуулагдаха ба агуулдаг мэдээсэлэй хэмжээһээ хамааран нэгэ гү, али хэдэ хэдэн ботиһоо бүридэнэ. .

Мүнөө үеын нэбтэрхы толиин загбар XVIII зуунай үеын толи бэшэгһээ гаралтай юм. Толи бэшэг үгэ, тэрэнэй удха дээрэ түлхюу анхаарха ба хизгаарлагдамал мэдээсэл агуулна. 

Нэбтэрхы толи дүрбэн үндэһэн шэнжээр: агуулга, хамарха хүреэн, тэрэндэ агуулагдадаг мэдээсэлэй зохёон байгуулга, мэдээсэлэй болбосоруулалта тодорхойлогдоно. 

* Нэбтэрхы толинь үргэн хүреэтэй, бүхы һалбариие хамарна (англиин хэлэн дээрэ *[[Британника нэбтэрхы толи]]*, герман хэлэн дээр *[[Брокгауз нэбтэрхы толи]]* гэхэ мэтэ).
* Нэбтэрхы толиин гол зорилго тухайн һалбаридахи эгээн гол шухала эрдэм мэдэлгые багтааха ябадал байна. Тодорхой нэгэ һалбарые хамаарһан, анагааха ухаанай, хуулиин, философиин зэргэ нэбтэрхы толинууд бол тэрэнэй нэгэ жэшээ болоод юрэнхы нэбтэрхы толиие бодобол үлүү нарин, гүнзэгы шата сэдэбүүдые абажа үзэнэ.
* Нэбтэрхы толиин мэдээсэлые зохёон байгуулха, системэшлэхэ үндэһэн хоёр арга байна. Үзэглэлэй ёһоор сэдэбүүдые ангилхань үндэһэн, мүнөө үргэнөөр ашаглагдажа бай арга болоод нүгөө аргань мэдээсэлэй хамаарха һалбар тус бүреэр ангилха юм.
* Мүнөө үедэ мэдээсэлые сахим хэлбэртэ шэлжүүлһэнээр, мэдээлэл суглуулха, нэгэдхэхэ, шалгаха, хүн зондо дэлгэн үзүүлхэ маша олон талын шэнэ боломжонууд нэмэгдэжэ байна. Эдэнэй жэшээнь, энкарта, эвритин2, википеэди зэргэ юм.

## Зүүлтэ

Категори:Ном
Категори:Хэблэл
Категори:Мэдээсэл
Макс Планк

**Макс Карл Эрнст Людвиг Планк** (, 1858 оной 4 сарын 23 — 1947 оной
10 һарын 4) хадаа Германиин гарамгай физик. Тэрэ квантын онолые үндэһэлһэнээрээ XX зуунай агуу физигүүдэй нэгэ гэжэ зүй ёһоор тоосогдодог юм.

## Намтар
Планк сэхээтэн гэр бүлэһөө гаралтай болоод хуулиша Вильһельм Планкын гэртэ тэрэнэй зургадахи хүбүүн болон түрөө һэн. Дунда һургуулиин һурагша байха үеһөө физик болохо гэһэн хүсэлдэ хүтэлэгдэһэн Макс Планк эхилээд Мюнхенэй һүүлдэнь Берлинэй ехэ һургуулида һуралсаһан түгэсхэһэн болоод Һерман фон Һельмһольц зэргэ алдарта эрдэмтэдээр хэшээл заалгажа байгаа.

Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ Адольф Һитлертэй уулзажа еврей шудалаашадые илгабарилхагүй байхые үнэншүүлхые туршажа байгаа.

### Aжал хүдэлмэри
1880 ондо Мюнхенэй ехэ һургуулиин доцент, удалгүй Киль, Берлинэй ехэ һургуулиин профессор болобо. 1894 ондо Берлинэй Эрдэм Ухаанай Академиин гэшүүнээр һунгагдан 1922—1943 он хүрэтэр тус академиин эрдэмтэн нарин бэшэгэй даргаар таһаралтагүй ажаллажа байгаа.

Эзэн хаан Вильһельмын нэрэмжэтэ ниигэмлиг гэжэ эрдэм ухаанай байгуулгын юрэнхылэгшээр баһа ажаллажа байһан болон энэ ниигэмлиг 1948 ондо Макс Планкын ниигэмлиг гэжэ нэрэтэй болобо. Мүн 1913 ондо Петербургын эрдэм ухаанай академиин һурбалжалагша гэшүүн, 1926 ондо СССР-эй Эрдэм Ухаанай Академиин хүндэтэ гэшүүн, Лондоной Хаанай ниигэмлигэй гэшүүнээр һунгагдаһан.

### Ололто амжалтын замнал
Макс Планк оюутан байхаһаа эхилэн термодинамикые һонирхон шудалба. Залуудаа бэшэһэн бүтээлнүүдынь дулаанай үзэгдэлые тайлбарилха, термодинамикын хоёрдугаар хуулиие үндэһэлхэ (энэ сэдэбээр докторой зэргэ хамгаалһан), термодинамикые физикэ-химиин процессто хэрэглэхэ аргые болбосоруулхада шэглэһэн байдаг.

Макс Планк нэрэтэ физик-химик Bальтер Нернстын электролитэй онолд тулгуурилан электролит уусамалай потенциалай илгабариие бодожо гаргаһан бэлэй. Тэрэнэй сасаралай термодинамика онолой бүтээлнүүд ехэ ажа холбогдолтой болоһон юм. Иимэ үнэмлэхы хара бэеын сахилгаан суранзан сасаралай спектртэ энергиин хубаарилагдаха томъёое гаргаһан байна. Тэрэниие Планкын хуули гэдэг. Туйлай бага массатай эгэл бөөмэй хүдэлөөнэй хуулиие
элирхэйлхэдэ хэрэглэгдэдэг тогтомол хэмжэгдэхүүниие бодожо гаргаһаниинь мүнөө Планкын тогтомол нэрэтэйгээр үргэн хэрэглэгдэжэ байна. ~h=6{,}626\ 068\ 96(33)\times10^{-34} Дж·c

Макс Планк энэ хэмжэгдэхүүниие бодожо гаргаһанаар шэнэ физикэ, ондоогоор хэлэбэл, квантын физикын эринэй эхиниие табиһан байна.

Эрдэм ухаанда оруулһан гарамгай хуби нэмэрииень үнэлжэ 1918 ондо тэрэндэ Нобелиин шагнал хүртээһэн юм.

### Гэр бүлэ
Макс Планк амидаралайнгаа туршада хоёр удаа гэрлэһэн ба ниитэ табан үхибүүдтэй болоһон. Хоёрдохи хүбүүнинь Эрвин нацистуудта эсэргүүсэгшэ байһан тула 1945 үлгэжэ алаһан байгаа.

## Зүүлтэ

Категори:Германиин эрдэмтэд
Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд
Эрнест Резерфорд

**Эрнест Резерфорд** (, 1st Baron Rutherford of Nelson (Нельсоной түрүүшын Барон Резерфорд), 1871 оной 8 һарын 30 — 1937 оной 10 һарын 19) гээшэ Шэнэ Зеландын гаралтай Ехэ Британиин физик юм. Майкл Фарадейтэй зэргэлэн хэмжээндэ үнэлэгдэдэг тэрэ α туяа болон β туяануудые нээжэ, Резерфордын һарнилтаар атомой сүмые элирүүлжэ, атомые хубилгаха зэргэ шудалгаануудаараа «сүмэй физикын эсэгэ» гэгдэдэг бэлэй.

Резерфорд 1908 ондо Нобелиин шагнал хүртэһэн болоод тэрэнэй шабинарһаа дүрбэн хүн тус шагналые хүртэһэн юм.

Шэнэ Зеландын банкын тэмдэгтэ болохо 100 долларай сарһан мүнгэн дээрэ тэрэнэй хүрэг заларһан байдаг.

## Зүүлтэ

Категори:Шэнэ Зеландын эрдэмтэд
Категори:Британиин эрдэмтэд
Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд
Буряадай гүрэнэй телерадиокомпани

**Буряадай гүрэнэй телерадиокомпани** гээшэ Буряад Уластахи Бүхэорос гүрэнэй телевиз- ба радиодамжуулха компаниин таһаг. Улаан-Үдэ хотодо байрладаг.

## Телерадиокомпани тухай

### «Россия-1 - Бурятия» телеһубагай дамжуулга
* «Вести-Бурятия»
* «Вести-Бурятия. События недели»
* «Вести-Бурятия. Дежурная часть»
* «В народном Хурале Бурятии»
* «Открытая студия: Диалог с президентом»
* «Толи»
* «Сагай Сууряан»
* «Тайзан»
* «Улгур»
* «Буряад Орон»
* «Бизнес-вектор. Бурятия»
* «Вести-Бурятия. Утро»
* «Вести. Дальний Восток»

### «Россия-24 - Бурятия» телеһубагай дамжуулга
* «Вести-Интервью. Бурятия»
* «Вести-Экономика. Бурятия»
* «Вести-Пресса. Бурятия»
* «Приоритеты национальной политики»
* «Благовестъ»
* «Вести-Культура. Бурятия»
* «Вести. Футбол Бурятии»
* «Панорама Бурятии»
* «Выбираю будущее»

## Холбооһон
*ГТРК «Бурятия» Официальный сайт
*ВГТРК

Категори:Буряад Улас
Категори:Телевидени
Категори:Радио
Дашарабдан Дамбаев

**Дашарабдан Дамбаев** (1948 — 2019) — буряад ирагуу найрагша, сурбалжалагша. Оросой уран зохёолшодой, Оросой сурбалжалагшадай холбооной гэшүүн, ирагуу найрагай дүрбэн суглуулбари бэшэһэн. Тэрэнэй ирагуу найрагые, шүлэгые Рахмет Шоймарданов ород хэлэн дээрэ оршуулһан түүхэтэй.

Дашарабдан Дамбаев 1948 ондо Агын тойрогой Зүдхэли сомондо түрөө. Буряадай гүрэнэй һурган хүмүүжүүлхэ хүреэлэнэй буряад хэлэнэй тэнхимые түгэсэбэ. Тэрэ олон жэлэй туршада «Буряад үнэн» хэблэлэй байра, БГТРК һубагта, «Байгал» сэтгүүлэй редакцида хүдэлбэ.

## Зүүлтэ

Категори:Буряадай ирагуу найрагшад
Рахмет Шоймарданов

**Рахмет Шойдуллович Шоймарданов** (1961 — 2004) — татар гаралтай буряад ирагуу найрагша. Оросой уран зохёолшодой холбооной гэшүүн байгаа.

Зэдын аймагай Инзагата нютагта түрөө. 1988 ондо Доржо Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай ехэ һургуули түгэсхэһэн. Хүүгэдэй «Хараасгай» сэтгүүлдэ, БГТРК һубагта, Буряадай уран зохёолшодой холбооной зүбшэлэгшөөр, «Байгал» сэтгүүлдэ сурбалжалагшаар ажаллаа.

«Байгал» сэтгүүлдэ олон шүлэгүүдые хэблэһэн: «Мори урилдаан», «Сэдьхэлэй уянга», «Унаган», «Хурим түрын хаһа», «Үлгын дуун», «Бусалгын дуун», «Хатарша басаганда», «Хүгжэмэй эхин», «Түрүүшынгээ шүлэг тухай», «Хабарай дурдалга» гэхэ мэтэ. «Хүгжэмэй эхин» (1990), «Шэлэгдэмэл үдэшэнүүд» (2004) гэһэн согсолбори бэшэһэн.

Хэнтийн Батхүү, Дашарабдан Дамбаев зэргэ олон буряад ба монгол ирагуу найрагшадые ород хэлэн дээрэ оршуулһан.

## Бүтээл
### Шүлэг
* «Мори урилдаан» (Конские скачки)
* «Сэдьхэлэй уянга» (Исповедь души)
* «Унаган» (Жеребёнок)
* «Хурим түрын хаһа» (Свадебный сезон)
* «Үлгын дуун» (Колыбельная песня)
* «Бусалгын дуун» (Песня возвращения)
* «Хатарша басаганда» (Танцовщице)
* «Хүгжэмэй эхин» (Начало музыки)
* «Түрүүшынгээ шүлэг тухай» (Первое стихотворение)
* «Хабарай дурдалга» (Прославление весны)
* «Арбан хоёр зула» (Двенадцать лампад)
* «Табан худаг» (Пять колодцев)
* «Элһэн эрхи» (Песчаные чётки)

### Согсолбори
* «Хүгжэмэй эхин» (Начало музыки) (1990)
* «Шэлэгдэмэл үдэшэнүүд» (Избранные вечера) (2004)
* «Четки» (Эрхи)

## Зүүлтэ

Категори:Буряадай ирагуу найрагшад
Налжор

**Налжор** (), **його** () — гээшэ Эртын Энэдхэгһээ бии болоһон бэеын, оюун ухаан, һүнэһэлиг байдалай дадал гү, али жаяг заршам. Його гээшэ энэдхэг шажанай гүн ухаанай уламжалалта зургаан һургалнуудай нэгэ юм. Налжорой олон хубилбари Буддын,  джайнай, энэдхэг шажанай үргэн дэлгэрэнгы байдаг.

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажан
Категори:Энэдхэгэй шажан
Пол Грингард

**Пол Грингард** — Америкын эрдэмтэн, нейробиолог, 2000 оной анагааха ухаанай Нобелиин шагналда хүртэгшэ.

## Зүүлтэ

Категори:АНУ-ай эрдэмтэд
Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд
Нотр-Дам-де-Пари

**Нотр-Дам-де-Пари**, **Парисай Богоматериин собор** гээшэ Франциин ба ондоо гүрэнэй олон сээрхэбүүдэй үльгэр жэшээ болоһон эртын Франциин готикын уран барилгын дурасхал юм. Париста Сенэ голой Сите аралда байрлана. Тус собор хадаа 5-нефтэй, богони трансепдтэй ба баруун талаар хоёр 69 метр үндэр самхагтай базилика (130 м ута, 108 м үргэн, 35 м үндэр интерьер таазатай) мүн. Нотр-Дамай уран барилга романеск (фасадай хүндэлэн хубаалга, зарим хубиинь заһабарилһангүй хана, хилбар декор) ба готикын (һуман хэлбэритэй арка, аркбутанууд) хэб маягүүдые холино.

Тус собор 1163 ондо баригдажа эхилээд, 1257 ондо түгэсхэһэн байгаа (хор 1177 түгэсхэһэн аад, трансепт ба неф 1196 ондо түгэсхэһэн, баруун фасад 1200—50 оной шахуу түгэсхэһэн). XIII зуунай үнгэтэ шэлэй розо-сонхонууд 2019 оной гал түймэр хүрэтэр хадалагдаһан байгаа. XIX зуунда реставрировагдлажа һэргэн заһагдаһан байгаа.

## Зүүлтэ

Категори:Парис
Категори:Франци
Урду хэлэн

**Урду хэлэн** гээшэ хинустани хэлэнэй хоёр хэлбэринүүдэй нэгэн юм. Энэ хадаа Пакистанай албан ёһоной үндэһэнэй хэлэн, лингва франка юм. Энэдхэгтэ Энэдхэгэй Үндэһэн хуулиин ёһоор хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн 22 хэлэн болоод, Джамму ба Кашмир, Телангана, Уттар Прадеш, Бихар, Джаркханд, Баруун Бенгал зэргэ зургаан можо уласта, Дели ниислэл тойрогто албан ёһоной статустай юм. Мүн Балбын нютагай хэлэн юм.

Категори:Хэлэнүүд
Екатерина Медичи

**Екатерина Медичи** (, 13.4.1519, Флоренци, - 5.1.1589, Блуа), Франциин хатан, 1547-1559 оной хоорондо Франциин хаан байһан II Генрихэй һамган (1533 онһоо). Флоренциин герцогуудай Медичи обог изагууртай. II Франциск (1559-1560), IX Карл (1560-1574) ба III Генрих (1574-1589) гэжэ хүбүүдэйнгөө хааншалгын турша улас түрын бодолгые тодорхойлон хүтэлөө һэн. Шажанай дайнай үедэ түшэмэдтэ гүрэнэй хэрэгые хүтэлхые эрхэ олгохо зүбшөөгүй. Булгаалуулгын бодолгые баримталжа ябаад, 1570 ондо һугенодуудтай Сен-Жерменэй хэлсээниие баталба. 1572 ондо һугеноттоной шангадхахаһаа ба Колиньи IX Карлда нүлөө үзэхэһөө айд гээд, Варфоломейн һүниие эмхидхэһэн түүхэтэй.

## Зүүлтэ

Категори:Франциин хатан
Basshunter

**Basshunter**, **Jonas Erik Altberg** (1984 оной 12 һарын 22-то түрэһэн, Хальмстад) — Швециин дуушан, продюсер, диджей юм.

## Бүтээлүүд
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone – The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

### Сингл
* «The Big Show» (2004)
* «Welcome to Rainbow» (2006)
* «Boten Anna» (2006)
* «Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA» (2006)
* «Jingle Bells» (2006)
* «Vifta med händerna» (2006)
* «Now You're Gone» (2007)
* «Please Don't Go» (2008)
* «All I Ever Wanted» (2008)
* «Angel in the Night» (2008)
* «Russia Privjet (Hardlanger Remix)» (2008)
* «I Miss You» (2008)
* «Walk on Water» (2009)
* «Al final» (2009)
* «Every Morning» (2009)
* «I Promised Myself» (2009)
* «Saturday» (2010)
* «Fest i hela huset» (2011)
* «Northern Light» (2012)
* «Dream on the Dancefloor» (2012)
* «Crash & Burn» (2013)
* «Calling Time» (2013)
* «Elinor» (2013)
* «Masterpiece» (2018)
* «Home» (2019)
* «Angels Ain't Listening» (2020)
* «Life Speaks to Me» (2021)
* «End the Lies»  (2022)
* «Ingen kan slå (Boten Anna)»  (2023)

## Ажаглалата

## Холбооһон

* Вэб сайт

Категори:Швеци
Арадай ажахын амжалтын үзэсхэлэн

**Арадай ажахын амжалтын үзэсхэлэн** (, 1939—1959 оной хоорондо — **Бүхэхолбооной хүдөө ажахын үзэсхэлэн**, 1992—2014 оной хоорондо — **Бүхэорос үзэсхэлэнгэй түб**), Москвагай Зүүн-Хойто засаг захиргаанай тойрогой Останкино дүүргэдэ байрладаг үзэсхэлэнгэй газар. Дэлхэйн 50 эгээн томо үзэсхэлэнгэй түбүүдэй нэгэ.

АААҮ олон жэлнүүдэй турша бии болоһон уран барилгын дурасхалнуудаараа баян. Зүблэлтэ үедэ бии болоһон тус барилганууд тэрэ үеын уран барилгын үльгэр жэшээ болоно. БАААҮ-нгэй эгээн алдарта һонин юумэнүүдэй дунда Вера Мухинагай ба Борис Иофанай «Ажалшан колхозница хоёр» гэһэн дүрсэ, «Арадуудай нүхэрлэл» ба «Шулуунай сэсэг» сорьёлоон, Украин ССР-эй, Узбек ССР-эй, «Сансар» гэжэ павильонууд.

2014 ондо Ботаникын сэсэрлигтэ ба «Останкино» парктай нэгэдэһэн һүүлдэ БАААҮ-ай ниитэ талмай 520 үлүү га болонхой, павильонуудай ниитэ талмай — 134 мянган м².

## Зүүлтэ

Категори:Москва
Амели Эрхарт

**Аме́ли Мэ́ри Э́рхарт** (; 1897 оной 7 һарын 24 — алга болоо 1937 оной 7 һарын 2) — алдарта Америкын уран зохёолшо ба авиациин пионер. Атлантын далайе түрүүшынхиеэ ниидэжэ гарашаһан эхэнэр болоод, Ниидэхэ габьяагай хэрээһэндэ хүртэбэ(). 
Ниидэһэнэйнгээ тухай хэдэ хэдэн ном бэшэбэ.
## Зүүлтэ
Беслан

**Беслан** — Оросой холбоото уласай Баруун эрьеын аймагай Хойто Осети-Алани Уласта хото. Беслан Терек голой баруун эрьедэ, Владикавказһаа хойто тээ 15 км зайда, Ингушетитэй хилэһээ 8 км зайда байрладаг. Беслан хадаа Дондохи Ростов — Баку зарим хубида шухала түмэр замай узуулбари, Владикавказай хүрэтэр түмэр замай хубиин эхин мүн.

1847 ондо Осетиин ондоо нютагһаа ерээд һуурижагшадай Бесланикау (осетинээр Бесланыхъæу «Бесланай һуурин») гэжэ нэрэтэйгээр Беслан Тулатов гэжэ ноёной нэрэмжээр байгуулагдаһан. Албан ёһоор «Тулатово» гү, али «Тулатовское» нэрэтэй байгаа. 1941 ондо Иристон («Осети») гэжэ нэрэтэй боложо, 1950 ондо Беслан нэрэтэй болоһон байна.

## Зүүлтэ

Категори:Ростовой можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Тадж-Махал

**Тадж-Махал** (, , ) гээшэ Энэдхэг уласай Агра хотодо оршодог бунхан-сүмэ болон Ехэ Могол эзэнтэ гүрэнэй хаан Шах-Джахан өөрын хайрата хатан Мумтаз-Махалда зорюулан барюулаа.

Тадж-Махал болбол Моголой архитектурын эгээн тодо жэшээ гэжэ нэрлэгдэдэг болоод Перси, Османай, Энэдхэг болон Исламай архитектурын хэб маяг шэнгэһэн байдаг. 1983 ондо Тадж-Махал ЮНЕСКО-гой Дэлхэйн үбэ баялигта бүридхэгдэһэн болоод «Лалын уралигай шэгэдхээн Тадж-Махал дэлхэйн соёлой үбэ баялигай баясан гайхагдаха содо бүтээлэй нэгэ бэлэй» гээд тэмдэглэгдэһэн байдаг.

Саһан сагаан гантигаар бүтээгдэһэн бүмбэгэр оройнь Тадж-Махалай согсолбори байгууламжын эгээл алдартай юм. Мянга мянган уран дархан, гар урлалшадай хүсэн хүдэлмэри шэнгэһэн Тадж-Махал 1632 оной оршомдо баригдан эхилжэ, 1653 оной оршомдо дууһаба. Персиин уран барилагша Устад Ахмад Лахаури Тадж-Махалай юрэнхы дизайнераар ажиллаһан гэдэг.

## Зүүлтэ

Категори:Дэлхэйн үбэ баялиг
Категори:Энэдхэг
Эминем

**Маршалл Брюс Мэтерс III** (; 1972 оной 10 һарын 17), үлүү мэдээжэ под нэрэм **Эминем** () — америкын рэпер, дуушан, кино зүжэгшэн.

## Зүүлтэ

Категори:Америкын дуушад
Судува

**Судува** (*«футбольный клуб Судува»*) — Литвагай Мариямполиин хүл бүмбэгын клуб.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Официальный сайт клуба
* toplyga.lt (FK Sūduva)
* Globalsportsarchive

Категори:Литва хүл бүмбэгын клубүүд
Категори:Хүлбүмбэгэ
Альберт Разин

**Альберт Алексеевич Разин** (1940 оной 6 һарын 12, Кузюмово, Алнаш аймаг, Удмурт АССР, РСФСР, СССР — 2019 оной 9 һарын 10, Ижевск, Удмурти, Орос) — зүблэлтын ба оросой Удмуртиин эрдэмтэн ба ниигэмэй зүдхэлтэн. 2019 оной 9 һарын 10-да Оросой холбоото уласай хэлэнэй улас түрын бодолгодо эсэргүүсэжэ өөрыгөө шатаажа зулын гол болобо. Тэрэ удмурт үндэһэтэнэй талаар, юрэнь үсөөнхи үндэһэтэнэй талаар түрэһөө ябуулжа бай бодолгые эсэргүүсэн, өөр дээрээ шатаха шэнгэн аһаажа, амиды бамбар болон ами алдажа, улас үндэһэтнэйнгөө түлөө тэмсэхые удмурт түмэндөө уряалаа.

## Зүүлтэ

Категори:Оросой эрдэмтэд
Колониализм

**Колониализм** гээшэ ямар нэгэ орон нютагые, улас орониие дайлан абаад, эдэй засагай ноёрхолой түлөө ондоо арад түмэниие, газар нютагые эзэмдэжэ мүлжэхэ уласай түрын бодолго юм. Колонизировалдаг улас орон колонизировалһан газар нютагһаа олзо гаргажа абамаар байна. Энэ үйлэ ябасада колонизаторнууд өөрынгөө шажан мүргэлые, эдэй засагай хэб маягые, технологиие дэлгэрүүлжэ һуулгаба. Тэрэнэй гадна, тус системые зүбтүүлхэ үзэл сурталые баһал колониализм гэнэ.

Газар нютагай уг зониие бултые алажа, өөрынгөө гүрэнэй хүнүүдые һуулгаха ябадалнууд **һуурижагша колониализм** гэнэ.

Колониализм эртын грек, римэйхидэй, арабай үедэ байһаншье һаа, юрэнхыдөө колониализмын үе европынхид 1492 ондо Америкые нээһэнһээ дэлхэйн хоёрдугаар дайн хүрэтэр үнгэрөө һэн. Империализмын үзэл суртал ба практика хүгжэжэ колониализмын һуурида оробо. 

Ленинэй ёһоор империалис улас гүрэнэй буляан абажа даралжа, мүлжэжэ байһан байдалынь капитализмын эгээн дээдэ сэг юм.

## Зүүлтэ

Категори:Соёлой газар зүй
Категори:Түүхэ
Велико-Тырново

**Велико-Тырново** — Болгариин ниислэл хото. Европын эртын хотонуудай нэгэн болоод **Търновград** (Tarnovgrad), **Тринавис** (Trinavis).

## Зүүлтэ

Категори:Болгари
Ёсихидэ Суга

**Ёсихидэ Суга** (1948 оной 12 һарын 6, Огати, мүнөө үеын Юдзава, Акита) гээшэ Япон улас түрэшэ, 2020 оной 9 һарын 14-һээ Японой либерал арадшалһан намай түрүүлэгшэ. 2020 оной 9 һарын 16-да Японой 63-дахи юрэнхы сайд болоһон.

## Зүүлтэ

Категори:Японой юрэнхы сайд
Алла Кудлай

**Алла Кудлай** — дуушан.
## Цомгууд
* Роксолана (1990)
* Красива жінка незаміжня (1995)
* Казковий полон (1996)
* Коханка (1998)
* Гуцулка Ксеня (1998)
* Колискова для коханого (2004)
* Спасибо за любовь (2005)
* Друзям (2007)
Категори:дуушад
Перс хэлэн

**Перс хэлэн** () гээшэ Энэдхэг-Европын хэлэнэй изагуурай Энэдхэг-Ирани бүлэгтэ юм.
## Иске имля

## Зүүлтэ

Категори:Хэлэнүүд
Уэльс хэлэн

**Уэльс хэлэн** (Cymraeg, y Gymraeg) — гээшэ кельт бүлын хэлэн, мүнөө одоо хамгийн таранги кельт хэл юм.

Категори:Хэлэнүүд
2019 он

2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 


**2019 он** (**[[Римэй тоо|MMXIX]]**) гү, али **Хоёр мянга арбан юһэ он**, **Хоёр мянган арбан юһэдүгээр он** — мягмар гарагта эхилһэн юрэдын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Нийтийн тоолол ёһоор *[[Манай эрин]]*-эй 2019 дэх он болоод 3 дахи мянган болон 21-р зуунай 19 дэх, 2010 оной 9 дэх он болоно.

## Наһа баралгууд

## [[Нобелиин шагнал]]

## Зүүлтэ

Категори:Онууд
1 һарын 10

**Нэгэдугаар һарын 10** — Григориин литын жэлэй 10-дахи үдэр . Жэлэй эсэс болотор 355 үдэрнүүд (үндэр жэлдэ 356 үдэр) үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

*  — НҮБ-эй Юрэнхы Ассамблейи нэгэдүгээр хурал эхилhэн үдэр (1946)
*  — Вудуиин үдэр 

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
----

Категори:Үдэрнүүд
1 һарын 18

**Нэгэдүгээр һарын 18** — Григориин литын жэлэй 18-дэхи үдэр. Жэлэй эсэн болотор 347 үдэрүүд (үндэр жэлдэ 348-дахи үдэрүүд) үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

----

Категори:Үдэрнүүд
5 һарын 25

**Табадугаар һарын 25** — Григориин литын жэлэй 145-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 146-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 220 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

### 1600 оной урда

* 1048 он — Сон уласай эзэн хаан Шень Цзун
* 1320 он — Монголой эзэн хаан Тогоонтүмэр
* 1334 он — Японой Суко эзэн хаан
* 1899 он — Клевэй Екатерина

### 1601-1900

### 1900-мүнөө үе

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

*  НҮБ — Африкын сүлөөлгэдhэнэй үдэр
* Аршуулнай үдэр
*  АХ — Африкын үдэр

----

Категори:Үдэрнүүд
2021 он

**2021 он** (**[[Римэй тоо|MMXXI]]**) гү, али **Хоёр мянга хорин нэгэ он**, **Хоёр мянган хориннэгэдүгээр он** — баасанта эхэлһэн ердын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Нийтийн тоолол ёһоор *[[Манай эрин]]*-эй 2021 дахи он болоод 3 дахи мянган болон 21-р зуунай 21 дахи, 2010 оной 2 дахи он болоно.

## Наһа баралгууд

## [[Нобелиин шагнал]]

## Зүүлтэ

Категори:Онууд
5 һарын 29

**Табадугаар һарын 29** — Григориин литын жэлэй 149-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 150-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 216 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

### 1600 оной урда

### 1601-1900

### 1900-мүнөө үе

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

### Олон уласай

*  Олон Улаhай НҮБ-ай Энхиие Сахигчидай Үдэр
*  Олон Улаhай Элүүр Эдиһэнээ Шэнгээлгиин Үдэр
* Албан буhа альпинистиин үдэр

### Үндэhэнэй

*  Аргентинэ — Сэрэгэй Үдэр

----

Категори:Үдэрнүүд
6 һарын 1

**Зургадугаар һарын 1** — Григориин литын жэлэй 152-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 153-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 213 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

### 1600 оной урда

### 1601-1900

### 1900-мүнөө үе

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

### Олон уласай

*  — Олон Уласай Түрэлхидиин Үдэр
* Олон Уласай Хүүгэдиин Эрхиие Хамгаалха Үдэр
* Олон Уласай Һүнии Үдэр

### Үндэhэнэй

*  — Үндэhэнэй Модон һуулгаха Үдэр
*  — Мадарака Үдэр
*  — Эхэ, хүүгэдиин үдэр

----

Категори:Үдэрнүүд
1900 он

**1900 он** (**[[Римэй тоо|MCM]]**) гү, али **Нэгэ мянга юһэн зуун он** — баасанта эхилһэн юрэдын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Нийтийн тоолол ёһоор *[[Манай эрин]]*-эй 1900 дэхи он болоод 2 дахи мянганай 900 дахи, 19-р зуунай 100 дахи, 1900-д оной 1 дахи он болоно.

## Үйлэ ябадалнууд

## Энэ жэл түрэһэниинь

### 1-р һара

* 1 һарын 1
** Мьечислав Бач, Польшын футболист (н.б. 1977)
** Паола Борбони, Италиин актриса (н.б. 1995)
** Шавьер Кугат, Кубын хамтлагай ударидагша (н.б. 1990)
** Хаб ван Дорн, Голландска бизнесмен (н.б. 1979)
** Чиунэ Сугихара, Японой дипломат, Дэлхэйн 2-р дайнай үедэ еврей дүрбэгшэдиие абарһан (н.б. 1986)
* 1 һарын 2
** Уильям Хейнс, Америкын актёр (н.б. 1973)
** Мансаку Итами, Японой кинорежиссёр (н.б. 1946)
**Юзеф Клоц, Польшын футболист (н.б. 1941)
**Уна Ледингем, Британиин эмшэ (н.б. 1965)
*1 һарын 3
**Морис Жобер, Франциин зохёогшо болон сэрэг (н.б. 1940)
**Эрнст Неубах, Австриин сценарист, продюсер ба найруулагша (н.б. 1968)

## Наһа баралгууд

## Зүүлтэ

Категори:Онууд
1901 он

**1900 он** (**[[Римэй тоо|MCMI]]**) гү, али **Нэгэ мянга нэгэ он** — мигмарта эхэлһэн ердын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Нийтийн тоолол ёһоор *[[Манай эрин]]*-эй 1901 дэхи он болоод 2 дахи мянганай 901 дахи, 20-р зуунай 1 дэхи, 1900-д оной 2 дахи он болоно.

## Үйлэ ябадалууд

## Энэ жэл түрэһэниинь

## Наһа баралгууд

## Зүүлтэ

Категори:Онууд
Мостар

**Моста́р** (босн. Mostar, серб. Мостар, хорв. Mostar) — Босни ба Герцеговинагиин Федерациин Герцеговина-Неретва кантоной засаг захиргаанай түб хото юм.

Категори:Мостар
Категори:Босни ба Герцеговинагиин Федерациин хото ба һуурин
Еврейн литэ

**Еврейн литэ** (Иврит: הַלּוּחַ הָעִבְרִי, *Ха-Луа Ха-Иври*), гү али **Иврит литэ** — болбол мүнөө үедэ Еврейн шажанай ёһололиие сахихда ашагладаг ба Израиль уласай албан ёһоной һара-наранай литэ юм. Израильд энэ литиие шажанай зорилгодо ашагладаг ба Григориин литэтэй хамта эрхэтэнэй баярай албан еһоной литэ юм.

Мүнөөнэй еврейн литэгиинь Вавилоной нүлөөтэй хүгжэлгын үйлэ ябасай үр дүн юм. Таннаигай эрин үедэ (м.э. 10–220 он) литэдэ шэнэ һарын хадууриие хэрэглэдэг байһан ба хоёр, гурбан жэл бүри һapa нэмжэ, 12 һаратай һapын жэл ба наранай жэл хоорондохи зүрилдөөниие заһадаг байһан.

## Бүридүүлэгшэ хэсэг

### Долоон хоногой үдэриин нэрэ

# Йом Ришон –  (тобшолһон ), "нэгэдэхи үдэр" [няма]
# Йом Шени –  (тобш. ) "хоёрдохи үдэр" [Monday]
# Йом Шлиши –  (тобш. ) "гурбадахи үдэр" [Tuesday]
# Йом Ревии –  (тобш. ) "дүрбэдэхи" [Wednesday]
# Йом Хамиши –  (тобш. ) = "табадахи" [thursday]
# Йом Шиши –  (тобш. ) meaning "зургаадахи" [Friday]
# Йом Шаббат –  (тобш. ), жиирэйнээр Шаббат –  "амаралтай үдэр" [Saturday]

### Һара

Категори:Еврейн литэ
Категори:һара-наранай литэ
7 һарын 8

**Долодугаар һарын 8** — Григориин литын жэлэй 189-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 190-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 176 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

----

Категори:Үдэрнүүд
5 һарын 9

**Табадугаар һарын 9** — Григориин литын жэлэй 129-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 130-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 236 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

### 1600 оной урда

### 1601-1900

### 1900-мүнөө үе

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

* , , , , ,  (2017 онһоо), , , , , , , , ,  — Илалтиин үдэр 

----

Категори:Үдэрнүүд
Канарай аралнууд

**Канарай Аралнууд** (; , ), болбол Атлантын далайн Макаронезияда  байрладаг Испаниин архипелаг юм. Африк тибэтэй эгээ ойро сэгиинь 100 км зайда байрладаг Марокко юм. Энэ нь эгээ урдахи Африкын Хабтан дээри байрладаг Испаниин Автономито ниигэмлиг юм. Аралуудиинь эдэй засаг, улас түрын хубида Европынх ба Европын Холбооной нэгэ хэсэг юм.

## Зүүлтэ


## Холбооһон

* Канарай Аралуудай Засагай Газар
* Official Tourism Website of the Canary Islands 


Категори:Испаниин Архипелаг
Категори:Испаниин Автономито ниигэмлиг
Категори:Африкын архипелаг
Категори:Хойто Африка
1903 он

**1903 он** (**[[Римэй тоо|MCMIII]]**) гү, али **Нэгэ мянга юһэн зуун гурбан он** — пүрбэдэ эхилһэн юрэдын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Нийтийн тоолол ёһоор *[[Манай эрин]]*-эй 1903 дэхи он болоод 2 дахи мянганай 903 дахи, 20-р зуунай 3 дэхи, 1900-д оной 4 дахи он болоно.

## Үйлэ ябадалууд

## Энэ жэл түрэһэниинь

## Наһа баралгууд

## Зүүлтэ

Категори:Онууд
1904 он

**1904 он** (**[[Римэй тоо|MCMIV]]**) гү, али **Нэгэ мянга дүрбэн он** — баасанда эхэлһэн үндэр жэл юм. Григориин тоолол гү, али Нийтийн тоолол ёһоор *[[Манай эрин]]*-эй 1904 дэхи он болоод 2 дахи мянганай 904 дахи, 20-р зуунай 4 дэхи, 1900-д оной 5 дахи он болоно.

## Үйлэ ябадалууд

## Энэ жэл түрэһэниинь

## Наһа баралгууд

## Зүүлтэ

Категори:Онууд
Сеута

**Сеута** (Испани: Ceuta, ; Бербер: Sebta; Араб: سَبْتَة) болбол Африкын эрье шадар байрладаг Испаниин Автономито хото юм.

Испани хэлиинь албан ёһоной хэлэн юм. Дарижа Араб хэлээр хүн зоной 40–50% харилсадаг.

## Зүүлтэ


## Холбооһон

* Official Ceuta government website
* Сеутагай туризмай вебсайт


Категори:Испаниин Автономито хотонууд
Категори:Газарай дундада тэнгисэй Испаниин хото ба һуурин
Категори:Марокко–Испаниин хилын боомто
Категори:Византиин эзэнтэ гүрэнэй һуурин
Категори:Африкын боомтын хото
Категори:Европын Холбооной тусхай газар нютаг
Категори:1995 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг
Категори:Мароккогиин хилын арсалдаан
Категори:Испаниин хилын арсалдаан
Категори:Хойто Африка
Категори:1415 ондо Португалиин эзэнтэ гүрэндэ байгуулагдаhан
Категори:1668 ондо Португалиин эзэнтэ гүрэндэ үгы болоhон
Категори:1668 ондо Испаниин эзэнтэ гүрэндэ байгуулагдаhан
Категори:1995 ондо Испаниин эзэнтэ гүрэндэ үгы болоhон
Категори:Испани дахи Финикиин колони
Оросой Дээдэ Зүблэл

**[[Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Холбоото Орос Улас|ЗСБНХОУ-ай]] [[Дээдэ Зүблэл]]** (Ород: Верховный Совет РСФСР) һүүлдэ **[[Оросой холбоото улас|ОХУ-ай]] Дээдэ Зүблэл** (Ород: Верховный Совет Российской Федерации) — болбол 1938-1990 оной хоорондохи ЗСБНХОУ-ай засагай газарай дээдэ учреждени байһан; 1990-1993 оной ОХУ-ай Арадай Депутатай Съезд һунгадаг байһан үргэлжын хуули тогтоохо эмхидхэлгэ (парламент) байһан юм.

ЗСБНХОУ-ай Дээдэ Зүблэлиинь Оросой засагай эрхэ баридаг дээдэ эмхидэлгэ болохо Бүхы-Оросой Зүблэлэй Съездэй орондо 1938 ондо ЗСБНХУ-ай Дээдэ Зүблэлэй адли структуртай байгуулагдаһан.

## Зүүлтэ

Категори:1938 ондо Оросдо байгуулагдаhан
Категори:1993 ондо Оросдо үгы болоhон
Категори:Оросой Дээдэ Зүблэл
Категори:Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Холбоото Орос Улас
Орос
Токопилья

**Токопилья** (исп: *Tocopilla*) — болбол Чилиин хойто зүгтэ байрладаг Антофагаста можоной хото ба комунна. Энэиинь мүн адал нэрэтэй аймагай ниислэл юм.

## Зүүлтэ

Категори:Чилиин Коммуна
Категори:Чилиин боомтын хото
Категори:1843 ондо үүдхэн байгуулагдаhан һуурин
Категори:Чилиин аймагай Ниислэл
Категори:1843 ондо Чилидэ байгуулагдаhан
Москвагай хотын дума

**Мовсквагай Хотын Дума** () — болбол холбооной шухала зэргын хото Москвагай хуули тогтоохо түлөөлэгшэй орган юм. Москвагай хотын Думын статус ба бүрэн эрхые Москва хотын Уставаар, һунгуулиин журамые — Хотын һунгуулиин Хууляар тогтоодог.

1994-һоо 2014 оной хоорондо Москвагай хотын Думын түрүүлэгшээр Владимир Платонов ажаллаһан ба 2014 онһоо Алексей Шапошников ажаллажа байна.

Москва хотын Думын түүхэ 1785 оной II Екатеринын гаргаһан Хотонуудай эрхэ, ашаг туһын тухай дүримһөө эхилһэн. Дүримые дахажа, Юрэнхы ба Зургаан зэргэлэлэй думые байгуулба. 1799 ондо тэдээнэй ажаябуулгые I Павелэй тогтоолоор болюулһан ба I Александр Екатеринын хотын дүримэй үйлые һэргээһэн. XIX зуунай 2-р хахадта ба XX зуунай эхин үедэ хотын думын һунгуули, ажаябуулгые 1862 оной Москва хотын олониитын захиргаанай журам, III Александрай Хотын захиргаанай журамаар тогтоогдодог байһан. Февралиин хубисхалай һүүлдэ 1917 оной зундаа Түр зуурын засагай газарай тогтоолые дахажа хотын думын һунгуули ябагдаһан. 1917 оной 11 һарын 5 (18)-да Большевигууд засагай эрхэндэ гараһанаар хотын думые татан буулгажа, хотын ажахын ударидалгые Бүһэ нютагай думын Зүблэлдэ һэлгүүлжэ, тиигээд 1918 оной 3 һарада Москвагай хүдэлмэришэдэй ба сэрэгүүдэй депутадуудай зүблэлэй президиумдэ һэлгүүлһэн.

Москвагай хотын Думын мүнөөнэй түүхэ 1993 оной 12 һарын 12-ной I таталгын һунгуули болһоноор эхилһэн.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

Категори:Москвагай хотын дума
Категори:Оросой Хотын дума
Категори:ОХУ-ай можоной хуули тогтоогшо байгууллага
Яблоко (нам)

**Оросой Нэгэдэһэн Арадшалһан Нам «Яблоко»** (**ОНАН «Яблоко»**) — болбол Оросой түб ба зүүнэй үзэлтэй улас түрын нам юм.

## Зүүлтэ


## Холбооһон

Категори:«Яблоко» нам
Категори:1909 ондо үүдхэн байгуулагдаhан улас түрын нам
Категори:Оросой либерал нам
Категори:Европын түлөө либералнуудай ба демокрадуудай холбоон намай гэшүүн нам
Категори:1993 ондо Оросто байгуулагдаhан
Категори:Оростохи анти-коммунизм
Категори:Анти-коммунис нам
Категори:Оростохи прогрессивизм
Категори:Либерал интернационал
Категори:Оросой либерализм
Категори:Социал-либерал нам
Оросой холбоото уласай Үндэһэн хуули

**Оросой холбоото уласай Үндэһэн хуули** — гэжэ Оросой холбоото уласай эгээн үндэр зохисуултын эрхын акт. 1993 оной 12 һарын 12-то бүхэарадай дуугаа үгэлгын ёһоор хүлеэн абаһан, 1993 оной 12 һарын 25-да хүсэн түгэлдэр болоһон байна. Үндэһэн хуули хуули ёһоной дээдэ хүсэтэй байгаад, Оросой үндэһэн хуулиин байгуулгын һуури тодорхойлоод, түрын бүтэсэ, түлөөлхэ, гүйсэдхэхэ, шүүхэ эрхэ мэдэлэй, нютагай өөрөө засаха ёһоной тогтолсоо бүридүүлээд, эрхэтэнэй болон хүнэй эрхэ сүлөө ба үндэһэн хуулиин заһабарилгануудые зохисуулна.

## Бүтэсэ
Үндэһэн хуули хоёр хубитай. Преамбулада Оросто ажаһуудаг арад зон бүхэн арадшалһан засагые байгуулаад, хүнэй эрхые хүлеэн абана. Үндэһэн хуулиин түрүүшын хуби улас түрын бүтэсэ, ниигэм, шүүхэ засаг, эдэй засаг, хүнэй эрхэ, холбооной субъект, олониитын һалбари ба үндэһэн хуулида нэмэлтэ оруулха тухай ноён бүлэгтэй, 141 зүйлтэй. Үндэһэн хуулиин хоёрдохи хуби үндэһэн хуулиин нормо тодорхойлно.

* Преамбула
* Нэгэдэхи хуби
** 1 бүлэг. Үндэһэн хуулиин байгуулгын һууринууд (1—16 зүйл)
** 2 бүлэг. Эрхэтэнэй болон хүнэй эрхэ сүлөө (17—64 зүйл)
** 3 бүлэг. Холбоото уласай байгуулга (65—79.1 зүйл)
** 4 бүлэг. Оросой холбоото уласай юрэнхылэгшэ (80—93 зүйл)
** 5 бүлэг. Холбооной Суглаан (94—109 зүйл)
** 6 бүлэг. Оросой холбоото уласай засагай газар (110—117 зүйл)
** 7 бүлэг. Шүүхэ засаг ба прокуратура (118—129 зүйл)
** 8 бүлэг. Нютагай өөрөө засаха ёһон (130—133 зүйл)
** 9 бүлэг. Үндэһэн хуулида нэмэлтэ, заһабарилга оруулга (134—137 зүйл)
* Хоёрдохи хуби. Эсэсэй ба шэлжэлтын заалтанууд 

## Зүүлтэ

Категори:Оросой холбоото улас
Коронавирус тахал

**Коронавирусай тахал** гү, али **COVID-19 тахал** — гээшэ SARS-CoV-2 коронавирусһаа ушарһан мүнөө үнгэржэ байдаг шэнэ коронавирус халдабариин пандеми юм. Тахалай аһалга эгээл түрүүшынхиеэ 2019 оной декабрь һарада Хитад Уласай Уханьда болоһон байна. Коронавирус үбшэнэй дайрагдаһан түрүүшын хүн Ухань вирусологиин институдэй лабораторида ажаллаһан хүн байгаа. 2020 оной 1 һарын 30-да Дэлхэйн элүүр мэндын байгуулга энэ аһалалгые олон уласай анхаарал татаһан элүүр мэндын онсогой байдал гэжэ нэрлээд, 3 һарын 11-дэ пандеми гэжэ тунхаглаба. 2021 оной 6 һарын 15-ай байдалаар дэлхэй дээрэ 177 сая хүнһөө үлүү дайрагдаһан; 3,8 сая хүнһөө үлүү үхэһэн болон 161 сая хүн эдэгэһэн.

SARS-CoV-2 халдабариин үедэ шэнжэ тэмдэгүүд хадаа халуурха, ханяаха гэхэ мэтэ. Ехэнхи хүнүүд тус үбшэнэй хүнгэн шэнжэ тэмдэгээр эдэгэдэг болобошье һаа хүндэ тохёолдолдо амисхал дабшадаха зэргын уушханай хадхаляанай шэнжэ тэмдэг элиржэ, нүхэсэл байдал улам муудажа, уламаар үхэлдэ хүргэхэ аюултай. 

## Оросто
2020 оной 4 һараһаа 12 һарын 31 болотор Оросой холбоото уласта үлүүдэ наһа баралга () 358 мянган хүн байгаа. Харин 2021 оной 1-3 һарада үлүүдэ наһа баралга 124 мянган хүн байгаа.

2020 оной 8 һарын 11-да Н. Ф. Гамалея нэрэмжэтэ үндэһэтэнэй эпидемиологиин ба микробиологиин шэнжэлхэ түб хэһэн Гам-КОВИД-Вак («Спутник V») гэжэ тарилгын эм хизаарлагдаһан регистраци абтанхай. Новосибирскын «Вектор» хэһэн «ЭпиВакКорона» хоердохи тарилгын эм 2020 оной 10 һарын 13-да регистраци абтанхай. COVID-19 эсэргүү олониитын таралга 2021 оной 1 һарын 18 эхилэнхэй.

## Буряад орондо
Коронавирус тахал 2020 оной 3 һарын 24-дэ түрүүшынхиеэ Буряад Уласта һүжэржэ, дэлгэржэ эхилһэн байна. Тиимэһээ 2020 оной 3 һарын 13-да Буряад Уласай толгойлогшо COVID-19 тахалтай тэмсэхэ талаар нэмэлтэ хизаарлалтанууд абтаба. 2020 оной 11 һарада тахал үбшэн хоёрдохиёо hүжэрхэ эхилээ һаа, шэнээр хизаарлалтанууд абтаhан байгаа. 2021 оной 4-5 һарануудта COVID-19-ой Энэдхэгэй дельта янзын короновирус болон москвагай штамм улам ехээр hүжэржэ, бүхы аймагуудаар тараа. Гурбадахи долгин эхилээ һаа, 8 һарын 1 болотор уласай газар дэбисхэртэ элүүрые хамгаалха байгуулгын ашаалал хүнгэлхэ гэһэн хизаарлалтын шэнэ хэмжээ ябуулганууд хүсэндөө оробо. 6 һарын 27-һоо 7 һарын 11-ай болотор Буряад Уласта дахин амаралтын үдэрнүүд эхилжэ, хоолой дэлгүүрэй, ажа-амидаралда шухала албанай, эмын сангай гадна Буряад Уласай бүхы үйлэдбэринүүд хаанхай.

## Зүүлтэ