open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас

**Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас** (**АНЭУ**;  ), гү, али юрынээр **Эмиратууд** ( ), болбол Баруун Азиин улас юм. Долоон эмиратһаа (Абу-Даби, Аджман, Дубай, Рас-эль-Хайма, Умм-эль-Кайвайн, Фуджейра ба Шарджа) буридэдэг холбооной улас. Эмират бүхэн — бага улас юм. Тэдэнь, өөдэйнгөө амяараа толгойлогшотой. Эмир Уласай ниислэл — Абу-Даби. Уласай толгойлогшо — Арабын Нэгэдэһэн Эмир Уласай президент (тэрэл сагта Абу-Дабиин эмир).

## Газар зүй
Арабын Нэгэдэһэн Эмир Улас Азиин урда-баруунтэй һуудаг улас. Арабиин хойгой зүүн талада һуудаг. Хойто талаһаа Персиин буланаар эрьеэ угаадаг. Зүүн тээшээ Оман буланда гарадаг. Сауд Арабитэй баруун ба урда зүгһөө хилэтэй, Оман уластай зүүн-урдаһаа ба зүүн-хойноһоо (Оманай Мусандам гэжэ анклавтай) хилэтэй. АНЭУгэй хүн зон — 5 сая (млн) хүн, 70%-нь Урда болон Зүүн-Урда Азиһаа гараһан үндэһэтэй ажалшад. Нютагай үнтэһэтэй зониин — ислам шажанай сунну таһагай хүүнүүд.

Газарай тоһотой аад лэ, энэ гүрэн тоһоёо хари гүрэнөөр тараадаг (экспорт) болижо байна. Жаа жаагаар диверсификэйшн хээд, хара тоһоной хэблэл, улас досоохи бараагай хэблэлһээ (ВВП) 7-9 % хүртэр 2010 ондо унаад байна. Харин, 1980 ондо 73 %, 1998 ондо — 32 % байгаа.

## Хотонууд
Ниислэл хото — Дубай.

* Абу-Даби
* Аджман
* Аль-Айн
* Дибба
* Дубай
* Калба
* Рас эль-Хайма
* Сила
* Умм эль-Кувейн
* Фуджейра
* Хор-Факкан
* Шарджа

## Мүн үзэхэ
* Араб хэлэн

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* UAE Government Official Portal 
* United Arab Emirates profile from the BBC News
* United Arab Emirates country profile from the Lebanese Economy Forum, extracted from the CIA Factbook & Worldbank data


Категори:Аравиин хахад арал
Категори:Араб хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютаг
Категори:Холбооной хаанта засаг
Категори:ОПЕК-эй гэшүүн улас
Категори:Арабай Лигын гэшүүн улас
Категори:Булангын Хамтын Ажаллалгын Зүблэлэй гэшүүн улас
Категори:Исламай Хамтын Ажаллалгын Байгуулгын гэшүүн улас
Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд
Категори:Дунда Дурнын уласууд
Категори:Баруун Азиин уласууд
Категори:Арабай юртэмсэ
Категори:1971 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг
Категори:1971 ондо Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласда байгуулагдаhан
Категори:Азиин уласууд
Категори:Лалын хаанта засаг
Мигмар (гараг)

**Мигмар** (; тэмдэг: ) гү, али **Ангараг** () наранай аймагай дүрбэдэхи гараг юм. Хоёр дагуултай болоод хүрсэтэ гараг. Уг гараг маша нимгэн нүүрсэхүшэлын хииһээ тогтоһон агаар мандалтай. Дэлхэйһээ илүү хүйтэн байдаг  Наранһаа алһалагдаһан байдагтай холбоотой. Уг гарагай туйлууд дээрэнь мүльһэн байгаае тогтооһон болоод эрдэмтэд уһан байһан гэжэ үзэдэг.

## Зүүлтэ

Категори:Наранай аймаг
Категори:Гарагууд
Адольф Һитлер

**Адольф Һитлер** (**Гитлер**, ; 1889 оной 4-р һарын 20 — 1945 оной 4-р һарын 30) Австрида түрэһэн Германиин улас түрэшэ, Үндэһэнэй социалис Германиин ажалшадай нам (НСДАП) гү, али нацис намай () ударидагша. 1933—1945 ондо Германие ударидажа байһан. 1933—1945 ондо Германиин канцлер, 1934—1945 ондо түрын тэргүүн (*Führer und Reichskanzler*) байба.

Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда одон медаляар шагнуулһан ахамад дайшан Гитлер 1920 ондо Германиин ажалшадай намда (DAP) орожо, 1921 ондо ударидагшань болоһон. 1923 ондо урагшагүй «Пивын түрын эрьелтын» дараа түрмэ шорондо хоригдон гаража ерээд үндэһэрхэг үзэл, семитүүдтэ эсэргүү үзэл, коммунизмда эсэргүүүзэлые өөрын харизматик элидхэлшэнэй шадабари, ухуулгаар сурталшалан дэмжэлгэ оложо абаа. Гитлер 1933 ондо канцлераар томилогдожо, удалгүй тоталитар фашис дарангылал дэглэмэй тогтообо. Гитлер Германида амидарха орон зай абаха зорилгые гадаада бодолгодоо туушатай баримталжа, уласайнгаа абаха баялигые энэ зорилгодо шэглүүлжэ байгаа. Тэрэ Вермахтые дахин һэргээжэ 1939 ондо Польшые эзэмдэһэн Европодо Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай галые носообо.

Гурбан жэлэй дотор Германи, тэнхэлигэй гүрэнүүдтэй хамта Европын ехэнхи хэһэг, Африка, Зүүн ба Зүүн Урда Ази, Номгон Далайн томо хэһэгые эзэмдэжэ абаа. Гэбэшье Холбоотоной гүрэнүүд 1942 онһоо һанаашалгые гартаа абажа, 1945 ондо Германиие бүхы талаһаань эзэлэн добтолбо. Тэрэ ударидаһан зэбсэгтэй хүсэн дайнай үеэр олон харгисалал үйлэдэһэнэй дотор 6 сая еврейе аймаглан усадхахые (Холокост) голлон анхааржа 17 сая энгын эргэн эрхэтэдые системэтэйгээр хорооһон юм.

1945 ондо дайн дууһажа байхада Гитлер олон жэл нюуса амарагынь байһан Эва Браунтай гэрлэбэ. 40 хүрэхэгүй сагай дараа шэнэхэн гэрлэһэн хос амяа хорлобо.

## Холбооһон
;Зураг, видео
* Color Footage of Hitler —Watch color footage of Hitler during WWII
* Photos of Adolf Hitler 
* Download «The Young Hitler I Knew» on archive.org

;Илтгэл, ном хэвлэл
* A speech from 1932 (text and audiofile), German Museum of History Berlin
* Hitler Speech (10 February 1933) with English Translation
* Hitler’s book ''Mein Kampf'' (full English translation)
* ''The Testament of Adolf Hitler'' the Bormann-Hitler documents (transcripts of conversations in February-April 2, 1945)
* Adolf Hitler’s Private Will, Marriage Certificate and Political Testament, April 1945  (34 pages)
:# «The Discovery of Hitler’s Wills»  (Office of Strategic Services report on how the testament was found).
:# Matthew Brzezinski, «Giving Hitler Hell», Washington Post Sunday, July 24, 2005; Page W08 (Narrative of how the testament was found)

## Зүүлтэ

Категори:Германиин гүрэнэй ажал ябуулагша
Категори:Германиин түүхэ
Категори:Дэлхэйн хоёрдугаар дайн
Түбэд хэлэн

**Түбэд хэлэн** (, Вайли: bod skad, пиньинь: phökä’, кирилл. пхё-кэ) — Түбэд ороной хэлэн. Түбэд хэлэн БНХАУ-ай Түбэд автономито аймагта болон Хитадай бусад аймагта, мүн Энэдхэг, Балба, Бутан ба Пакистан уласта (балти, пуриг диалектууд) хэлэгдэдэг. Түбэд түрэлхи хэлэнтэй хүнүүд 6 сая байна. Түбэд хэлэн Түбэд-Мьянмарай Хитад-Түбэд хэлэнэй бүлын нэгэн юм.

## Зүүлтэ

Категори:Хэлэнүүд
Дуури

**Дуури** гү, али **Оперо** хүгжэм, дуун, шүлэг, зүжэг, бүжэг, хубсаһалалт, дүрслэхэ урлаг, тайз шэмэглэл, гэрэл шэмэглэл гэхэ мэтэ урлагай олон түрэлые өөртөө нэгэдхэһэн ниилэмэл уралиг юм. Дууринь гослол дуушад, сөөхүүл дуушад, найрал дуушад, симфони найрал хүгжэм зэргэйн хамтын хүсэнээр "босохо" ба тэдэгээрые ударидааша нэгэдхэн тоголуулдаг. Дуушадай хоолойе эрэ, эмэ хүйһэ болон бүдүүн нарын үнэгөөр ялгадаг. Үүнд: эмэгтэй хоолойе сопрано, меццо-сопрано, контральт, эрэгтэйгэнь контртенор, тенор (сээл), баритон, басс (аргил). Дууринь бүлэг, үзэгдэл гэһэн бүтэсэтэй байдаг. Мүн ударитгал, оршилтой байжа болодог. Дуурида речитатив, ариозо, дуун, ари, дуэт, трио, квартет, сөөхүүл зэргэ дуулаашиин түрэлнүүд хамрагдана. Үүнһээ ари, монолог, каватина зэргэ түрэлнүүдтэнь дууриин гол дүрүүдиин дотоодо сэдьхэлые голшолон элирхэлһэн байдаг.

## Түүхэ
Үрэниин хүгжэм-дуулаашан урлагай хамагай томо түрэл болохо энэхүү урлаг 16-р зуунай һүүл үедэ бии боложээ. 1597 ондо зохёогдоһон Якоб Перигиин "Дафна" дууриие энэ түрэлдөө анхадагшань гэжэ түүхэндэ бэшэжээ (харамһалтайнь энэ дууринь бэшлэгээрээ үлдээгүй). 1609 ондо Италиин хүгжэмэй зохёолшо Клаудио Монтеверди өөрынгөө "Орфей" дууриие бэшэһэн хүгжэмэй урлагай түүхэндэ томохон нээлтэ болоһон гэжэ үзэдэг.
 
Дууринь анхандаа ород, харшиин хүрээндэ сөөхэн изагууртнуудай зугаа сэнгэл байһан боло 1637 ондо Венеци хотоноо анха удаа олон ниитэдэ зорюулагдаһан театр байгуулагдаһанаар олоной хүртээл боложо эхилжээ. Иинхүү дууринь түгээмэл боложо эхилһэн ба анханай театрын барилгаһаа хойшо 65 жэлиин дотор 7 театр байгуулажа түүндэнь 40 хүгжэмэй зохёолшиин 357 дуури тоглогдоһон гэдэг. Энэхүү анхадагша хүгжэмэй зохёолшодой тоондо Германай Хенрих Шютц («Дафна», 1627), Франциин Камбер («La pastorale», 1647), Англиин Пёрселл нарын нэрые түүхэндэ тэмдэглэн үлдээжээ.

Дууринь хүгжэлынхөө ябасад "opera seria" (итал.), "tragédie lyrique" гү, али һүүлдэ "grand-opéra"(франц.), хошон маягай дуури болохо "semiseria", хошон дуури: opera-buffa (итал.), "opéra-comique"(франц.), романтик дуури, түүхэн, удха уянгын зэргэ олон түрэлөөр баяжан хүрээгээ тэлэжээ.
 
Дууриин урлагта К.Глюк, В. Моцарт, Ж.Россини, Ж.Верди, Р.Вагнер, Ж.Пуччини, П.Чайковский, М.Мусоргский олон хүгжэмэй зохёолшод абъяаһа хүдэлмэрөө зорюулһан байдаг.

## Буряад, Монголой дууриин урлаг

1942 ондо Б.Дамдинсүрэн, Б.Смирнов нарf "Уширтай гурбан толгой" хэмээх дууриие (Д.Нацагдоржиин зохёол, Ц.Дамдинсүрэнгиин сомнол) зохёоһон Монгол уласай хубида анхадагша бүтээл болоһон юм. Түүнһээ хойшо монголой хүгжэмэй түүхэндэ С.Гончигсумлаа, Л.Мөрдорж, Д.Лувсаншарав, Ц.Нацагдорж, Х.Билэгжаргал зэргэ олон хүгжэмэй зохёолшод дууриин уралигта уран бүтээлөө зорюулһан бэлэй.

## Зүүлтэ

Категори:Дуури
Хүгжэм

**Хүгжэм** гү, али ородоор **музыка** (,   — *[[муза]]* гэһэн үгын тэмдэгэй нэрэ) — сагта табиһан абяан болон аниргүй туһаар уран түхэлүүдые ухаарһан уран һайхан юм.

Дуу аялгае саг хугасаанай хэмэнэлтэйгээр зохёон байрлуулһан уралигые хүгжэм гэдэг. Хүгжэмэй үндэһэн элементүүдтэ үнгэ (аялгуу болон гармони), хэмнэл (темпо, метер) динамик, үтэгэн, шэнгэн гэһэн элементүүд багтадаг. Улас орон, соёлуудай хубида хүгжэмэй талаарха ойлголтонь илагаатай байдаг. Хүгжэмые түрэл, жанр болгон хубаан ангилжа болодог. Хүгжэмые олон иназаар тодорхойлдог. 20-р зуунай хүгжэмэй зохёолшо Жон Кейж (John Cage) "Шуугиан гэжэ байдаггүй, гагсахүү аялгуу лэ гэжэ бии" хэмээн тодорхойлһон байна.

## Хүгжэмэй жанрууд
* Классик хүгжэм
* Поп хүгжэм
* Рок хүгжэм
* Арадай хүгжэм
* Зэмсэгжүүлгын хүгжэм
* Вокалай хүгжэм
* Хип-хоп
* Электрон музыка
* Блюз
* Джаз г.м.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* Музыкальный словарь 
* Лекции по теории музыки
* С. В. Дамберг, В. Е. Семенков. Музыка как феномен повседневности
* Berklee Shares Уроки музыки
* Сергей Лебедев. Англо-русский словарь музыкальных терминов Московская государственная консерватория
* Майковская Л. С., Ильясов Ф. Н. Влияние музыкальных предпочтений на коллективное поведение // Вестник Российской академии наук 1997. Т. 67. № 3. С. 246—250.
* Брайнин В. Б. Системы музыкальных языков, краткий экскурс: Европейская vs. Ориентальная. Ганновер, 2005
* О. Величкина. Музыкальный инструмент и человеческое тело (на материале русского фольклора) // Тело в русской культуре. — М.: НЛО, 2005, с. 161—176

*
Категори:Уран һайхан
Оросой эзэнтэ гүрэн

**Оросой эзэнтэ гүрэн** (), 1721—1917 оной хоорондо оршон тогтоножо байһан хизгааргүй (1905 оной хубисхал болотор) эзэн хаанай засагта ангита колонито улас юм. Москвын хаанта уласай һуури дээрэ ородуудай бии болгоһоншье һаа, эзэмдэлгын ба колониин үргэдхэлэй замаар олон угсаатаиие багтаажа болоһон байна. Түүхэдэ хамагай томо газар нютагтай гүрэнүүдэй нэгэ юм. 1917 оной Октябриин хубисхалаар нуража, Бүгэдэ Найрамдаха Орос Улас, Зүблэлтэ Холбооноор залгамжалагдаһан. 1897 оной хүн зоной тоололгын мэдээгээр 125 сая 600 мянган хүн тоологдоһониинь тухай үедэ Британиин эзэнтэ гүрэн, Манжын гүрэн хоёрой дараа гурбанда жагсажа байгаа.

## Түүхэ
XV-XVIII зуунай үедэ Османай эзэнтэ гүрэнэй эзэрхэлгэһээ айжа дахаар ороһон армян, гүржинүүд, Манжын эзэрхэлгэһээ зугатан дахаар ороһон Хальмаг, Хасагууд эзэнтэ уласай ивээлд багтажа байһан боло 18-р зуунай һүүлшэ 19-р зуунай эхээр I Александр хаан сэрэг зэбсэгэй хүшээр колони эзэмшин эзэнтэ гүрэнээ тэлэжэ Англи, Франциин (Наполеон) хаадатай тохиролсон Европо түбие хубаан абашье байлаа. Оросой эзэнтэ гүрэнэй хүрээгээ тэлэхэ шуналта һанаархалда шэнээр хүшэрхэгжэжэ байһан Прусси (Германиин эзэнтэ улас), Япон уласууд һаада боложо байба. Иинхүү Ород улас хүшээр болон хүшинд автагдан нэгтгэсэн христын, лала, еврей, будда, бөө мүргэлэй шажантай олон үндэһэтэн яһатанһаа бүрдэһэн Ехэ эзэнтэ гүрэн бололоо. 1914 ондо Ород улас үндэһэнэй ниитэ бүтээгдэхүүнээрээ дэлхэйдэ 5-р байранда орожо байба. 1861—1913 онуудта үйлдэбэрлэлын бүтээгдэхүүн 12 дахин үһэһэн байна. Гэбшье 1917 оной хубисхал, иргэнэй дайн, гадаадын интервенциин нүлөөгөөр газар нютагааһаа 90 мянган ама км нютаг, 49 сая хүн зона алджээ. Дайн, үлһэгэлэн, тахалһаа болон олон сая хүнээ (185,2 саяас 136,9 сая) алдаба. 1917 оной Октябриин хубисхалай дараа Оросой эзэн хааные хороожо эзэнтэ гүрэнэй түүхэ түгһэһэншье түүные залгамжлан ЗСБНХУ 1922 ондо үүсэн тогтсон юм.

## Зүүлтэ

Категори:Ородой түүхэ
Категори:Усадхаһан хаанта уласууд
Альберт Айнштайн

**Альберт Айнштайн** (*Albert Einstein*, ородоор **Эйнштейн**, *1879 оной 3 һарын 14 — †1955 оной 4 һарын 18) Германии еврей гаралтай АНУ Швейцариин онолой физик байба. Тэрэнэй онолой физикэдэ оруулһан хуби нэмэри физикын юртэмсые асар ехээр өөршэлһэн бэлэй.

Тэрэнэй һудалгаанай үндэһэн шэглэл болохо гол харисангын онол орон зай ба саг хугасаанай ойлголтые үндэһээр өөршэлһэн юм. Тэрэ 1905 ондо гаргаһан «Хүдэлжэ бай бэенүүдэй электродинамика» гэһэн гаршагтай ажалайхинь агуулгань харисангын тусхай онол гэһэн тодорхойлогдоһон бэлйэ.
 
Айнштайн 1916 ондо харисангын юрэнхы онолоо ниитэлүүлһэн. Мүн тэрэ Квант физикада дорбитой хуби нэмэри оруулһан болоод 1905 ондо хэблүүлжэ байһан Фото-электроной эффектиин тайлбараараа 1922 оной арбан нэгэдүгээр һарада 1921 оной физикиин Нобелиин шагнал хүртэһэн бэлэй. Тэрэнэй онолой ажалнууд болон *E=mc* масс-энергиин тэнсэтьгэл атомын бүмбэгэ ба сүмиин энергиин хүгжэлдэ шууд бусаар нүлөөлһэн.

## Ажал
Айнштайн — 300 улам бодос зүйн шэнжэлхэ зохёолой автор, мүн шахуу 150 шэнжэлхэ ухаанай түүхын, шэнжэлхэ ухаанай гүн ухаанай, публицистикын номууд ба үгүүлэлнүүдэй автор. Агуу ехын шэнжэлхэ ухаанай онолой автор:
* Харисангын тусхай онол (1905).
** Харисангын тусхай онолой дотор — массын ба энергиин харисангын хуули: <math>E=mc^2</math>.
* Харисангын ниитын онол (1907—1916).
* Фотоэффектэй квант онол.
* Дулаан багтаамжын квант онол.
* Квант Бозе — Айнштайнай статистика.
* Броунай ябасалай статистик онол.
* Индуцированно сасалга.
* Термодинамик флуктуациин гэрээлэй сасарангалай онол

## Зүүлтэ

Категори:Германиин эрдэмтэд
Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд
Категори:Еврейнүүд
Лондон

**Лондон** бол Ехэ Британиин ниислэл, дэлхэйн зүг зүгын жуулшэдые татдаг алдартай, түүхэтэ хото. Ехэ Лондоной Ударидалгын тухай хуули 1999 ондо батлагдажа, Лондоной Захирагша болон Суулганай эрхэ зүйн хэм хэмжээг шэнэшлэн тогтооһон болоод 2000 оной 7 дугаар һараһаа хүсэн түгэлдэр болоһон байна. Лондон хото түүхэндээ 1191 онһоо Лорд Мэртэй байнхай.
Одоогой Лондоной Захирагшын үүрэг боло ниислэлые хэтын шэглэл хандлагатай хүгжүүлэхэ ябадал юм байна. Сагдаа, гал түймэр, болон түргэн тусламжын алба, түлэблэлтэ, тогтобортой хүгжэл болон байгаали оршоные хамгаалха, соёл, болобоһорол, эрүүл мэндэ зэргэ олон тулгамдаһан асуудалуудые зохисуулха үүргые Захирагша хүлээдэг.

Ехэ Лондоной Зүблэл анха 1986 ондо бии болоһон болоод эрхэ зүйн шэнэ зохисуулалтын ёһoop Суулган боложо өөршэлэгдэн, Лондоной Захирагшын һонгуулитай нэгэ үдэр зэргэ ябагдадаг һонгуулиар Лондоной Суулганай 25 гишүүн һонгогдодог байна.

Лондон боло хүгжэнгүй оронууд дахи хамагай ехэ барилгажаһан, Европын Холбооной хамагай шигүү һууришилтай, хамагай томо хотуудай нэгэ юм. Лондон долоон сая байнагай оршон һуугшидтай. Британиин хүн амын 12 хубинь оршин һуудаг хэдэй болобошье хүн амын үһэлтэй 70 хубиие Лондон хангажа байдаг онслогтой. Ушир Лондон Британиин дундажа наһалалтатай харисуулахада харисангуй залуу хото байгаа.

Лондон боло Англи болон Нэгэдэһэн Хаанта хоёр уласай ниислэл хото юм. Хотые эртэ сагта Ромшууд олоһон түүхэтэй болоод Лондон гэжэ нэрлэнхэй. Анха 2 мянган жэлын үмэнэ үүһэн бии болобо. Лондон хотын түб хэсэгтэ дундада зуунай үеһэ хадгалагдажа ерэһэн нэгэ милл оршом талбайтай эртэний Лондон хото байдаг. Хэдэй тиимэ болобошье XIX зуунай һүүлэ үеһэ Лондон гэдэг нэрэ дэлхэй дахинаа алдаршанхай. Мүнөө үедэ хотын хурал болон хотын даргые өөрһэдөө һонгодог ударидалгын хэлбэртэй, можо болтлоо хүрээгээ тэлэһэн агуу Лондон болонхой.

Категори:Англи
Категори:Саятан хото
Категори:Европын ниислэлнүүд
Парис

**Парис** () — Франциин ниислэл болон хамагай томо хотонь юм.

Парис хойто Франциин Сена мүрэнэй эрье дээрэ, Иль-де-Франс бүһын (заримдаа Парисын бүһэ гү, али *Région parisienne* гэгдэдэг) түбдэ оршоно. Парис хотын захиргаа доорохи газар нютагта (1860 онһоо хойшо бараг өөршэлэгдөөгүй) 2006 оной 1 һарын байдалаар 2,167,994 хүн амидаржа байна. Парисай *unité urbaine* гү, али хотын газар нютагынь захиргаан доорохи газарһаа хамаагүй үлүү болоод 2005 оной байдалаар 9.93 сая хүн зонтой. Парисиин *aire urbaine* гү, али метрополи газар нютагань бараг 12 сая хүн зонтой болоод Европын хамагай ехэ хүн зонтой метрополи газар нютагуудай нэгэн юм.

Парис хоёр мянган жэлын турша маша шухала һуурин газар байһан болоод мүнөө үедэ дэлхэйн бизнес, соёл уралигай томохон түбүүдэй нэгэ болоо һэн. Улас түрэ, болобоһорол, үзбэр үйлшилгээ, мэдээсэл, хубсаһанай загбар моод, шэнжэлхэ ухаан, соёл уралигта үзүүлхэ нүлөөнь томохон «дэлхэйн хото» байха байра һууридань нэмэлтэ нүлөө үзүүлдэг юм. Парисай бүһэ (Иль-де-Франс) Европын хамагай томо хотын эдэй засагтай болоод үндэһэнэй ниитэ бүтээгдэхүүнээрээ дэлхэйдэ хотонууд дотор табанда бэшэгдэдэг. 2006 оной байдалаар €500.8 тэрбум (US$628.9 тэрбум) ҮНБ-тай байһан болоод энэнь ниитэ Франциин дүрбэнэй нэгэ юм байна. Парисай бүһын олон бизнесэй дүүргэдэ *Fortune Global*-ын 500 компаниин 36-нь байрладаг. Эдэ дүүргэнүүдэй хамагай томонь Ла Дэфэнс болоод энэнь Европын хамагай томо, бизнеста зорюулагдажа бариһан дүүргэ юм. Париста ЮНЕСКО; Эдэй засагай хамтын ажаллалга, хүгжэлэй байгууллага; Олон уласай һанхүүгай байгуулалга; Парисай клуб; Лувр зэргэ байгуулалгануудай түбүүд оршодог.

Парисынь дэлхэйн хамагай олон туристнууд татадаг газар болоод жэлдэ 30 тухай сая хүн ерэдэг. Хото доторонь олон алдартай газарнуудтай болоод энэһээ гадна дэлхэйдэ алдартай институцинууд, паркууд байдаг.

## Холбооһон

## Зүүлтэ

Категори:Франци
Категори:Франциин хотонууд
Категори:Саятан хото
Категори:Европын ниислэлнүүд
Европын холбоон

**Европын холбоо** — одоогоор Европо түбиин 27&nbsp;тусгаар уласай эдэй засаг, улас түрын нэгэдэл юм. Уридань байһан Европын Нүүрһэн Буладай Ниигэмлэг, болон Европын Эдэй Засагай Ниигэмлэгые 1958 ондо ниилүүлжэ, 6&nbsp;уласай гишүүншлэлтэйгээр Европын Ниигэмлэгые байгуулагдаба. Эхэнэй хэдэн жэлүүдһээ гишүүд шэнээр элһэһээр бүхэ талын үйлэ ажаллагаань үргэжэһөөр 1993 оной Маастрихтай хэлэлсээрээр Европын Холбоо (ЕХ) хэмээхэ одоогой нэрээ абаһан бэлэй.

Европын Холбоонь дэлхэйн бусад бүһэ нютагай байгуулалгуудһаа үлүүтэйгөөр эдэй засаг, улас түрын хубида шамбай нягтарһан, гэшүүн оронуудай засаглалые дабхар шэглүүлэгшэ нэгэн махабадынь болоһон, адармаатай үргэн хүреэтэ, нарибшалһан тогтолсоо болоһон. Дотороо Европын Хороо, Европын Нэгэдэлэй Зүблэл, Европын Зүблэл, Европын Нэгэдэлэй Шүүлгэ, Европын Түб Банк зэргэ тусгай үүрэгтэй 7&nbsp;байгуулалгые багтаадаг. Европын Нэгэдэлэй эргэдһээ 5 жэл тутамда Европын Парламент һунгагдадаг.

Европын Холбоондо дэлхэйн ниитэ хүн зоной 7.3% болохо 500&nbsp;сая хүн амидаржа, дэлхэйн ниитэ ДНБ-ын 20% бүтээгдэдэг юм. Хуулишалан гэшүүн оронууд даяар нэгэдэһэн заха зээл бии болгожо байгаа. 1999 ондо нэгэдэһэн мүнгэн тэмдэгтэ еврые 15&nbsp;гишүүн уласдаа нэбтэрүүлбэ. Гишүүн оронуудаа түлөөлхүйсэ эрхэтэй тула НҮБ, ДХБ, Ехэ Найман, Ехэ Хоринай уулзалта, хэлэлсээртэ байнга оролсодог.

Далбаань сэнхир дэбисхэр дээрэ дугараглаһан 12&nbsp;алтан шара одонһоо бүрдэнэ. Энэнь үндэһэн 12&nbsp;холбоотоные мүн байна. Энэ тугые 1980 онһоо хойшо хэрэглэхэ болобо.

## Түүхэ

## Демографи

### Хүн зон
2020 оной 2 һарын 1-эй байдалаар Европын Холбооной хүн зон 447&nbsp;сая оршон хүн байһан (дэлхэйн хүн зоной 5.8&nbsp;хуби).

## Гэшүүн уласууд

## Холбооһон

* EUROPA – Албан ёсны нэгдсэн цахим сүлжээ
* Европын холбооны байгууллагууд
* Хороо
* Зөвлөл 
* Шүүх 
* Парламент
* Агентлагууд
* EUR-Lex – Европын холыбооны хуулиуд

## Зүүлтэ
Һүнэһэн

**Һүнэһэн** ( — бла, амидаралай эршэм), **сэдьхэл**, гү, али **атман** — амитанһаа би гэһэн саг үргэлжын, бэеэ даанхай, хубаагдахагүй бүд юм.

## Аврамай шажанууд

### Христосой шажан
Христосой һургаал дээрэ һүнэһэн гэжэ бурханһаа үгэһэн хүнэй бодосгүй мүн шанар байна, тэрэниие мэдэрэл, сүлөө, ухаанай (гурбалһан һүнэһэн — *«троичность души»*) мүн шанар. Үхэл һүүлдэ бодолтой биие үргэлжэлүүлгэд, бурханһаа шүүхээр хэргые шиидбэрлэлгэнэ. Тиигээд һүнэһэн тэнгэриин орон руу гү, али тама орон руу ябана. Мүн Католик сүмэдэ пургатори («чистилище») тухайн һургал байна.

## Буддын шажан
Буддын шажанда сэдьхэл «атман» гэжэ нэрэтэй. Анатмавадын ( — бигүй) һургаал дээрэ, атманай бии байлгын этигүүлгэ зоболоной уг үндэһэн юм.

## Зүүлтэ

Категори:Гүн ухаан
Категори:Шажан мүргэл
Бурхан (монотеизм)

**Бурхан** (уйг. burxan - Будда) —
Ехэнхи шажануудта хамагай дээдын хүсэн гү, али юрэ буһын тэнгэри юм. Ерэ буһын энэ зүйлые сахюусан, шүтээн, бурхан гэһэн нэрэлхэнь олонтоо. Диилэнхи шажанай һургаалда бурханда этигэбэл дээдэ хүсэные абаха (гэгээрхэ, үхэхэгүй), маша ехэ хүсэн шадалтай (байгалые ударидаха гэхэ мэтэ) болоно гэһэн зондо заадаг байна. Шажан бүридэ бурханые үзэхэ олон үзэл байха болобошье юрэнхы 2 үзэлдэ хубаадаг. Ганса бурхан байна гэжэ үзэдэг онолые монотеизм гэхэ агаад олон бурхад зэрэгһэн оршоно гэхэ үзэлые политеизм гэдэг.

## Зүүлтэ

Категори:Шажан мүргэл
Мэрилин Монро

**Мэрилин Монро** () — Америкын зүжэгшэ, сценарист, модел, дуушан.

## Галерей


MarilynMonroe - YankArmyWeekly.jpg|Мэрилин Монро (26.06.1945).
Marilyn Monroe Niagara.png|*Rose*.
Marilyn Monroe in Some Like it Hot trailer cropped.jpg|Мэрилин Монро (1959).



## Холбооһон

Категори:зүжэгшэд
Категори:дуушад
Наранай аймаг

**Наранай аймаг** Наран, түүнэйе татаха хүсэнэйхэнь уламһаа тойрон эрьехэ найман гараг (
Пүрбэ, Мягмар, Дэлхэй, Һагба, Далайн ван, Бямба, Тэнгэриин ван,
Баасан), 5 тогтоогдоһон одой гараг (Дэлхэйн ван, Церера, Макемаке, Эрида, Хаумеа), тэдэнэй дахуулнууд, маша олон тооной зэжиг бэетэнүүдые багтааһан системэ юм.

## Зүүлтэ

Категори:Одон орон
1 һарын 1

**Нэгэдүгээр һарын 1** — Григориин литын жэлэй 1-дэхи үдэр. Жэлэй эсэн болотор 364 үдэрүүд (үндэр жэлдэ 365-дахи үдэрүүд) үлэжэ байна. Энэ үдэриие жэлэй эхилэл гээшэ тэмдэглэһэнһээ хойшо Шэнэ жэлэй үдэр гээшэ танигдаһан.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1804 он — Гайти Франциин жолоодлогоһоо мултарһан. АНУ-ай удааха Хойто Америкын хоёрдахи тусгаар тоготноһон улас боложоо.
* 1873 он — Япон Григориин тоололые хэрэглэжэ эхилһэн.
* 1877 он — Ехэ Британиин хатан хаан Виктория мүн Энэдхэгэй хатан хаан хэмээн зарлан тунхаглагдаһан.
* 1899 он — Куба Испаниин жолоодлогоһоо мултарһан.
* 1901 он — Британиин эзэмшилдэ байһан одоогой Австралиин нютаг Австралиин Хамтын Нүхэрлэл хэмээгдэжэ, анханай юрэнхы һайд Эдмунд Бартон хэмээгшэ хүн боложоо.
* 1912 он — Хитадта Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас тогтожоо.
* 1984 он — Ехэ Британиһаа һалжа, Брунейн һултанта улас тусгаар тогтонибо.
* 2002 он — Евронь Европын холбооной 12 гишүүн ороной хуули ёһоной мүнгэн тэмдэгтэ гэжэ батлагдаба.
* 2002 он — Хитадай Тайвань нэрээр Тайвань албан ёсһоноор Дэлхэйн Худалдаанай Байгуулалгада элһэбэ.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1823 он — Унгарай зүжэгшэ Шандор Петёфи
* 1864 он — Хитадай уран зурааша Ци Байши
* 1952 он — Урда Солонгосой зүжэгшэ Ань Сон-ги
* 1992 он — Хитадай тамир дасгалша Хэ Кэсинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

### 1600 оной урда

### 1601-1900

### 1900-мүнөө үе

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
* Үндэһэн хуулиин үдэр (Итали)
*Еврогой үдэр (Европын Холбоон)
*Тугай үдэр (Литва)
*Үүдхэн байгуулагдаһан (Тайвань)
*Бүхэдэлхэйн Гэр Бүлэй Үдэр
*Тусгаар тогтонолой үдэр (Брүнэй, Камерун, Гаити, Судан)
*Уласхоорондын Балбын Дхоти ба Балын Топиин Үдэр
*Жамп-ап Үдэр (Монтсеррат)
*Калпатару Үдэр (Рамакришна бүлгэм)
*Үндэһэнэй Модо һуулгалгын Үдэр (Танзани)
* Шэнэ жэлэй үдэр (Григориин литэ)
**Японой Шэнэ Жэл
**Новый год (Орос)

## Зүүлтэ

## Холбооһон

Категори:Үдэрнүүд
Чарльз Дарвин

**Чарльз Дарвин** (, 1809 оной 2 һарын 12 - 1882 оной 4 һарын 19) эволюциин онолоороо алдаршаһан, Англиин натуралист, биологиша байгаа. Дарвин анха эрдэмтэдэй дунда геологиин һалбарида оруулһан хуби нэмэрээрээ алдаршаһан болоод үүнэй дараагаар бүхыл амиды бэе нэгэ буюу бага тооной үбэгһөө байгаалиин шэлэлгын замаар хубисажа ерэһэн хэмээн үзэжэ, үүндэ шэнжэлхэ ухаанай нотолгоое үгэбэ.

Түүниин амиды байха хугасаанда эволюциин онол эрдэмтэд болон юрэдын ергэдэд хүлээн зүбшөөрэгдэһэн болоод байгаалиин шэлэлгын тухай онол 1930-аад ондо эволюциин процессын гол тайлбари болохонь хүлээн зүбшөөрэгдэһэн. Эдэгээрэнь олоогой эволюциин онолой гол тулгуури боложо үгэдэг.

Дарвинай нээлтэнь амиды бэеын олон янза байдал яажа бии болоһоные тайлбарилдагаараа биологиин шэнжэлхэ ухаанай тулгуури боложо үгэдэг байна.

## Эволюциин онолоо болобосоруулһан
Дарвин Эдинбургэй Ехэ Һургуули, дараань Кембриджэй Ехэ Һургуулида һуралсажа байхадаа байгаалиин түүхэдэ һонирхолтой болоһон байна. 1831-1836 оной хоорондо 5 жэлэй турша Бигль хүлэг онгосоор аялжа байха ябаса дахи түүниин онолнууд ба ажаглалтанууд Чарльз Лайелиин онолнуудые баталгаажуулжа, геологиша болгоһон болоод энэ аялалайхаа тэмдэглэлые хэблэжэ ниитэлһэн түүниие алдартай номой зохёолшо болгобо.

Тэрээр аялалай ябасада суглуулһан амитан ургамал, шулуужаһан амиды бэеын газар зүйн тархалтын тухай эргэлзэһээр, зүйлнүүдэй трансмутациин тухай шудалжа 1838 ондо байгалиин шалгарлай тухай онолоо анха гаргаба. Өөрын бодол һанаагаа бусад натуралистуудтай хэлэлсэжэ байһан болобошье түүниин геологиин ажал һаада боложо, олон жэлэй турша онолоо болобосоруулха шаардалагатай байба. 1858 он хүрэтэр онолоо болбосоруулһаар байтар өөрын онолтой түһэтэй онолой тухай Альфред Рассел Уоллес түүндэ эссе бэшэжэ ябуулһанаар, хоёулангын онолые даруй хамтад хэблүүлбэ.

## Мүн үзэхэ
* Эволюци

## Холбооһон
* 

## Зүүлтэ

Категори:Британиин эрдэмтэд
12 һарын 13

**Арбан хоёрдугаар һарын 13** — Григориин литын жэлэй 347-дохи үдэр (үндэр жэлдэ 348-дахи үдэр). Жэлэй эсэн болотор 18 үдэрүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
*  Мальта, Бүгэдэ Найрамдаха Уласай үдэр.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1545 — Тридентай хурал () эхилһэн
* 1941 — Дэлхэйн хоёрдугаар дайн: Унгарай хаанта улас болон Румыниин хаанта улас АНУ-та дайные зарлаһан.
* 1949 — Израилиин ниислэл Тель Авивһаа Иерусалим руу һэлгүүлэн табиһан.
* 1967 — АНУ-та амжалтаар сансарын аппарат «Пионер-8ые» хөөргэһэн.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1521 — Римэй Папа V Сикст (1590 н.б.)
* 1533 — Швециин XIV Эрик (1577 н.б.)
* 1553 — Франциин IV Анри (1610 н.б.)
* 1678 — Хитадай Чин уласай Найралта Түб хаан (1735 н.б.)
* 1797 — Генрих Гейне (1856 н.б.), Германиин зохёолшо.
* 1873 — Валерий Брюсов (1924 н.б.), ородой зохёолшо.

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1466 — Донателло, Ренессанс үеын Италиин уран барималша, (1386 түр.).
* 1944 — Василий Кандинский, ородой уран зурааша (1866 түр.).
* 1947 — Николай Рерих, ородой уран зурааша (1874 түр.).
----

Категори:Үдэрнүүд
12 һарын 14

**Арбан хоёрдугаар һарын 14** — Григориин литын жэлэй 348-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 349-дахи үдэр). Жэлэй эсэн болотор 17 үдэрүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
*  Украина, Чернобылиин АСС усадхагшын дурасхал үдэр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1542 — Мэри Стюарт гэжэ Мэри, Шотландын хатан хаан болоһон.
* 1825 — Декабристуудай боһолго ()
* 1995 — Парис хотодо Дейтоной хэлсээнээр Босниин дайн дууһаһан.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1503 — Нострадамус, франциин астролог ба эмшэ (1566 н.б.)
* 1895 — VI Георг, Ехэ Британиин хаан (1952 н.б.).

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1799 — Жорж Вашингтон, АНУ-ай нэгэдүгээр юрынхэлэгшэ (1732 түр.).

Категори:Үдэрнүүд
12 һарын 15

**Арбан хоёрдугаар һарын 15** — Григориин литын жэлэй 349-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 350-дахи үдэр). Жэлэй эсэн болотор 16 үдэрүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
*  НҮБ, Сайн арад хороондо үдэр
*  ОХУ, Радиотехник сэрэгэй байгуулалгын үдэр
*  Украина, Шүүхын ажалтанай үдэр
*  Заменхофой үдэр (эсперантистуудай баяр)

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 533 — Byzantine general Belisarius defeats the Vandals, commanded by King Gelimer, at the Battle of Tricamarum.
* 1161 — Хүхэ мүрэндэ Алтан уласай Ваньянь Дигунай эзэн хаан алаглаһан.
* 1237 — Бата хаан Рязань хотын бүһэлэлгые эхилһэн.
* 1791 — Хуули ёһоной биллиин хүдэлжэ эхилһэн.
* 1821 — «Франциин газарзүйн бүлгэм» байгуулһан.
* 1884 — Пенсильванида *Watch Tower Society* регистрироваһан.
* 1899 — Коленсогой байлдаан.
* 1917 — Кишинау хотодо Бүгэдэ Найрамдаха Молдавиин Арад Улас байгуулһан.
* 1930 — Испанида урагшагүй засаглал урдын сэрэгэй урбалта.
* 1943 — Зүблэлтэ Баруун фронтой сэрэгүүд Киевые абаһан.
* 1970 — Венера-7 Баасанда газардаһан.
* 1976 — Испаншууд референдумда арадшалһан дабалгые дэмжэжээ.
* 1978 — БНХАУ АНУ хоёр харилсааные нормализироважаа. (1 һарын 1-ндэ албан ёһоной харилсааные байгуулһан)
* 1989 — Румыниин хубисхал эхилһэн. Тимишоара хотын хүн зон Ласло Тёкеш кальвинист ламын депортациие һаатуулһан.
* 1990 — Кыргызстанай Дээдэ Зүблэл "Киргизиин тусгаар тогтонолой тухай тунхаг"ые абаһан.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 37 — Нерон, ромын эзэн хаан (†68).
* 1832 — Александр Гюстав Эйфель, франциин инженер-барилгашан (†1923).
* 1859 — Людвик Лазаж Заменхоф, польшын эмшэ, эсперантогой байгуулагша (†1917).

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1890 — Һуудаг Буха (Татанка Ийотаке), түрэлхи американшуудай ударидагша (*1831).
* 1938 — Валерий Чкалов, зүблэлтэ ниидэгшэ-шалгагша, Зүблэлтэ Холбооной Баатар. (*1904).
* 1964 — Сергей Ожегов (*1900), ород хэлэнэй толиин зохёолшо.
* 1966 — Уолт Дисней, америкын кинорежиссёр болон продюсер (*1901).

----

Категори:Үдэрнүүд
12 һарын 16

**Арбан хоёрдугаар һарын 16** — Григориин литын жэлэй 350-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 351-дэхи үдэр). Жэлэй эсэн болотор 15 үдэрүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
*  Бахрейн, Үндэһэнэй һайндэр
*  Бангладеш, Илалтын һайндэр
*  Казахстан, Тусгаар тогтонолой һайндэр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 755 — Ан Лушань Тан улас урдын Ань Лушаниин боһологые эхилһэн.
* 1431 — Париста Англиин VI Хенри Франциин хаан шэрээндэ залаһан.
* 1631 — Везувиин галта уулын дэбэрэлгэ.
* 1773 — Бостоной сайлалга: Америкын хубисхал эхилһэн.
* 1838 — Шуһата мүрэнэй байлдаан
* 1916 — Петроградта Григорий Распутин алагдаһан; хүүр Нева голдо хаягдаһан.
* 1948 — Камбожа тусгаар тогтонолые сонсхоһон.
* 1966 — «Мао Зэдунэй цитатууд» ном Бээжин хотодо хэблэгдэһэн.
* 1991 — Казахстан тусгаар тогтонолые сонсхоһон.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1742 — Гебхард Леберехт фон Блюхер, пруссиин талын маршал (†1819).
* 1770 — Людвиг ван Бетховен, Германиин хүгжэмэй зохёолшо (†1827).
* 1775 — Жейн Остин, англиин зохёолшо (†1817).
* 1790 — I Леопольд, бельгиин хаан (†1865).
* 1866 — Василий Кандинский, ородой зурааша (†1944).
* 1932 — Родион Щедрин, ородой хүгжэмэй зохёолшо.

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1847 — Алексей Венецианов, ородой зурааша (*1780).
* 1859 — Вильхельм Гримм германиин филолог (*1786).
* 1898 — Павел Третьяков, ородой меценат ба филантроп, Третьяковой галереин байгуулагша (*1832).
* 1921 — Камиль Сен-Санс, франциин хүгжэмэй зохёолшо (*1835).
* 2009 — Егор Гайдар, ородой политик, эдэй засагша (*1956).

----

Категори:Үдэрнүүд
12 һарын 17

**Арбан хоёрдугаар һарын 17** — Григориин литын жэлэй 351-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 352-дохи үдэр). Жэлэй эсэн болотор 14 үдэрүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
*  Бутан, Үндэһэнэй һайндэр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1637 — «Симабарада боһолого»: Япондо христосой шажантуудай боһолого (Токугава Сёгунат үедэ).
* 1903 — түрүүшын түүхын аха дүү Райт онгосын ниидэлгэ
* 1918 — Латвиин Рига хотодо Зүблэлтэ засаг сонсоглоһон.
* 1926 — Бүхэхолбооной хүн амын тосоо.
* 1962 — Монакогой Үндэһэн хуули үйлэдэгдэһэн.
* 1986 — Казахстанай Желтоксан боһолого

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1493 — Парацельс, алхимик, эмшэ ба оккультист (†1541).
* 1936 — Франциск (Хо́рхе Ма́рио Берго́льо), ромын папа.

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1830 — Симон Боливар, хубисхалша (*1783).
* 1933 — Дубдан Жамсо, XIII-дугаар Далай Лама (*1876).
* 1933 — Ким Жониль, БНАСАУ-ай ударидагша (*1941).

----

Категори:Үдэрнүүд
12 һарын 18

**Арбан хоёрдугаар һарын 18** — Григориин литын жэлэй 352-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 353-дохи үдэр). Жэлэй эсэн болотор 13 үдэрүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
*  Молдов, Сагдаагай һайндэр
*  Нигер, Бүгэдэ Найрамдаха Уласай һайндэр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1271 — Хубилай хаан «Юань» (元 yuán) соносоһон.
* 1865 — Америкын Нэнэдэһэн Уласай үндэһэн хуулиин арбан гурбадахи заһабар, богоолшолгые болюулга.
* 1892 — Пётр Чайковскийн «Һамар сүмэгшэ» балетай гаргалта анхан.
* 1925 — Москвада XIV-дахи ВКП(б)-гэй съезд.
* 1940 — Зүблэлтэ Холбоодо добтолгын «Барбаросса түсэб» баталагдаһан.
* 2010 — Тунисай боһолго, Арабын хабар эхилһэн.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1878 — Иосиф Сталин, Зүблэлтэ Холбооной ударидагша, диктатор, алууршан болон сэрэгэй гэм хэгшэ (†1953) үнэнтэ түрэһэн үдэр.
* 1913 — Вилли Брандт, германиин политик, социал-демократ, Нобелиин энхэ тайбанай шагналай лауреат (†1992).
* 1921 — Юрий Никулин, ородой зүжэгшэ, клоун (†1997).
* 1946 — Стивен Спилберг, америкын кинорежиссёр.
* 1963 — Брэд Питт, америкын зүжэгшэ.

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1737 — Антонио Страдивари (*1644), италиин скрипкэ урлагша.
* 1971 — Александр Твардовский (*1910), Зүблэлтэ ирагуу найрагша.
* 1978 — Лев Успенский (*1900), ородой зохёолшо, филолог.
* 1980 — Алексей Косыгин (*1904), Зүблэлтэ Холбооной Һайдай Зүблэлэй юрэнхылэгшэ.
* 1995 — Конрад Цузе (*1910), германиин инженер, түрүүшын программировагдаһан компьютерай байгуулагша.
* 2011 — Вацлав Гавел (*1936), Чехословакиин һүүлшын юрэнхылэгшэ (1989—1992) болон Чехиин түрүүшын юрэнхылэгшэ (1993—2003).

----

Категори:Үдэрнүүд
Евклид

**Евклид** бол  300-аад оной үедэ амидаржа байһан Эртын Грециин нэрэтэ тоогой ухаанша юм.

«Геометриин Эсэгэ» гэгэдэдэг Александрын Евклид Нэгэдүгээр Птолемейн үедэ ( 323—283) амидаржа байгаа. түүниин «Элементүүд» (*Στοιχεῖα*) ном тоогой ухаанай түүхэдэ хамагай алдартай болоод шухала номуудай нэгэ боложо шадаһан бэлэй. Энэ номдо, үсөөн тооной аксиомада тулгуурилан «Евклидэй Геометри»-ие («Евклидова геометрия») анха зохёоһон байна. Евклидэй Геометриин, ушар ухаан үндэһэлэлнүүдөөр теоремануудые баталха аргашалал мүнөөдэрэй математикын гол үндэһэн һуури болоһоор байна.

## Амидарал
Евклид тухай тэрэнэй шудалгаа шэнжэлгэнэй ажалнуудһаа лэ мэдэдэг болоод тэрэнэй хубиин амидаралай талаар түүхэдэ бараг үгүүлдэггүй. Тэрэ тухай бидэндэ байдаг мэдээлэлнүүдэй ехэнхи хэһэг Проклын болон Александрын Паппуһаа абаһан эшэлэлнүүд байдаг. Евклид Александрын агуу номой санда эдэбхитэй ажаллажа һуралсадаг байһан ба Грецида Платоной Академида һуралсажа байһан байжа магадгүй гээн үзэдэг ажа. Тэрэ хаана түрэжэ, наһа бараһан тодорхойгүй болоод тэрэнэй эсэгые Невкрат гэдэг байһан байха магадалалтай гэжэ бэшэдэг.

## Холбооһон

## Зүүлтэ

Категори:Тоогой ухааншад
Категори:Эрдэмтэд
Ибн Сина

**Абу Али Хусейн ибн Абдаллах ибн Сина** () гү, али **Авиценна** — Персиин гүн ухаанша, эмшэ, дорнодой аристотелизмын түлөөлэл болоһон хүн байба.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* 

Категори:Гүн ухааншад
Категори:Бүдэй зүйшэд
Галилео Галилей

**Галилео Галилей** (Galileo Galilei, 1564 оной 2 һарын 15 - 1642 оной 1 һарын 8) — Италиин физик, тоогой ухаанша, гүн ухаанша, анатомиша байгаа. 18 наһандаа Пизагай ехэ һургуулида эмшын мэргэжэлээр һуралсажа байһан. Галилей математик физикые маша ехэ һонирходог байба. 1589 онһоо Пизагай ехэ һургуулида тооной багшаар ажалаладаг болоһон. Һүүлдэнь Падуагай ехэ һургуулида геометри, механик, астроном заажа эхилһэн болоод тэрэ үеһээ эхилэн эрдэм шэнжэлхээнэй нээлтүүдээ хэжэ эхилһэн байна. 1609 ондо тэрэ өөрын анханай телескопо хэһэн. 1642 оной 1-р һарын 8-нд наһа бараһан.

Категори:Физикууд
Категори:Одон орон һудлаашад
Категори:Тооной ухааншад
Категори:Гүн ухааншад
Йоһанн Гутенберг

**Иоханн Гутенберг** (; 1398 ондо түрэжэ 1468 оной 2 һарын 3-нда наһа бараһан) — 1439 оной үедэ Европодо анха удаа зөөдэг үзэгтэй хэблэлэй аргые хэрэглэһэн, дэлхэйдэ анха удаа механик хэблэлэй һуури машин зохёон бүтөөһэн Германиин алтанай дархан, хэблэгшэ юм. Тэрэнэй томохон бүтөөл болохо Гутенбергиин библи (42 мүртэ Библи гэдэг) гоо зүй, техникын шанараараа үнэлэгдэһээр ерэһэн.
 
Зөөдэг үзэгые хэрэглэһэнээр Европын ном хэблэлэй гол арга байһан гар бэшэмэл, болон модон барын хэблэлэй аргые халажа, Европын ном хэблэлэй һалбарида хубисхал хэһэн юм. Гутенбергэй хэблэлэй технологи Европодо түргэн дэлгэршэ, Европын Һэргэн мандалтада түлхэсэ үгэһэн нэгэн хүсэн зүйлэ боложоо.  
Гутенберг олон ниитэдэ алдартай хүн байһаар байгаа юм. Тухайлбал 1999 ондо "A&E Network" тэрэниие Мянганай хүн гэжэ тоосоһон бол 1997 ондо "Time–Life" сэтгүүл Гутенбергэй зохёон бүтөөһэн хэблэлэй машиные хоёрдахи мянганай хамагай шухала нээлтэ гэжэ һунгаһан.

## Холбооһон

* English homepage of the Gutenberg-Museum Mainz, Germany.
* Historical overview of printing at the Silk Road site.
* The Digital Gutenberg Project: the Gutenberg Bible in 1,300 digital images, every page of the University of Texas at Austin copy.
*  Biographie de Johannes Gutenberg , inventeur de l'Imprimerie (a biography of Gutenberg at the Histoire et Geographie site).
* Treasures in Full – Gutenberg Bible  View the British Library's Digital Versions Online

## Зүүлтэ

Категори:Зохёон бүтээгшэд
Һенри Форд

**Һенри Форд** (, 1863 оной 7 һарын 30 - 1947 оной 4 һарын 7) — дэлхэйдэ алдаршаһан АНУ-ай Форд Мотор компаниин үндэһэлэгшэ болон анха удаагаа үйлдэбэрилэлдэ угсаралтын дамжалгые нэбтэрүүлһэн хүн юм. Тэрэнэй үйлдэбэрилһэн Форд Т загбар Америкын ниигэм, ажаүйлдэбэрилэлэй һалбарида хубисхал хэһэн. Тэрэ сусашгүй ажал хэрэгшэ, зохёон бүтээгшэ байһан болоод АНУ-ай патентын албанһаа 161 патент өөрынгөө нэрэ дээрэ абаша байгаа. Форд мотор компаниин эзэн гэһэнэйнгээ хубида тэрэ дэлхэйн эгээн баян, алдартай хүнүүдэй нэгэ байгаа. Форд үйлэдбэрилэлэйнгээ гаргашые бууруулжа гү, али болохо хямда боломжын үнэтэй машина бүтээн, үлүү олон хүндэ машинатай болохо боломжо олгохые хэшээжэ байба. Наһа нүгшэхэ үедөө Форд өөрын хүрэнгынгөө нилээн ехэ хубиие Форд санда үлдээһэншье өөрынгөө гэр бүлэдэ Форд Мотор компаниие ударидажа, эзэмшэхэ бүхэ эрхые үлдээһэн байгаа.

## Холбооһон
* 

## Зүүлтэ

Категори:Зохёон бүтээгшэд
Категори:АНУ
Луи Пастер

**Луи Пастер** ( 1822 оной 12 һарын 27-ндо түрэжэ, 1895 оной 9 һарын 28-нда наһа бараһан) Франциин Доло хотодо түрэһэн Франциин химик, микробиолог. Тэрээр үбшэн үүһэгэхэ ушар шалтагаан, үбшэнһөө уридшалан һануулха талаар гайхамшагтай нээлтэ хэһэнээрээ хамагай ехэ алдаршаһан. 

Тухайлбал тэрэ түрэхын халуунһаа болодог эхын эндэгдэлые бууруулжа, галзуу үбшэнэй эсэрэг анханай вакцина бии болгообо. Түүнэй туршалагай ажалууд үбшэные нян үүһэгэдэг гэхэ онолые баталһан. Луи Пастер мүн һүн, дараһанһаа үбшэлдэг ябадалые зогсоохо арга (арюутгаха пастеризациин арга) һэдэһэнээрээ олон ниитэдэ хамагай ехэ алдаршаһан. Тэрээр микробиологиин һалбариие үндэһэлэгшэ гурбан эрдэмтэнэй нэгэ гэжэ тоосогдодог. Нүгөө хоёр Фердинанд Кон, Роберт Кох хоёр юм. Пастер мүн химиин шэнжэлхэ ухаанай һалбарида олон нээлэтэ хэһэнһээ хамагай алдартай зарим талаһатын асимметриин молекул үндэһэлэлые гаргажа ерэһэн ябадал юм. Түүнэй согсос Парис дахи Пастериин хүрээлэнгэй доор тусгай бунханда байрладаг.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* The Institut Pasteur - Foundation Dedicated to the prevention and treatment of diseases through biological research, education and public health activities
* The Pasteur Foundation - A US nonprofit organization dedicated to promoting the mission of the Institut Pasteur in Paris. Full archive of newsletters available online containing examples of US Tributes to Louis Pasteur.
* Pasteur's Papers on the Germ Theory
* Pasteur's Work on Beer Brewing
* The Pasteur Galaxy
* Louis Pasteur featured on the 5 French Franc banknote from 1966. 
* Germ Theory and Its Applications to Medicine and Surgery, 1878 
* LIFE magazine's top 100 events of the millennium: Germ theory of disease and Pasteur 
* Louis Pasteur (1822-1895) profile, AccessExcellence.org

The complete work of Pasteur, BNF (Bibliothèque nationale de France)
*  
* 
* ''Comptes rendus de l’Académie des sciences'' Articles published by Pasteur

Категори:Биологууд
Категори:Химикууд
Категори:Микробиологууд
Категори:Эмшэд
12 һарын 19

**Арбан хоёрдугаар һарын 19** — Григориин литын жэлэй 353-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 354-дахи үдэр). Жэлэй эсэн болотор 12 үдэрүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
*  Украина, Адвокатуудай һайндэр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 324 — Римэй эзэнтэ гүрэнэй эзэн хаан Лициниус татгалзаһан.
* 1154 — Вестминтер Эббида Англиин II Хенри хаан шэрээндэ залаһан.
* 1843 — Чарльз Диккенсэй агуу зохёол «A Christmas Carol» хэблэһэн.
* 1916 — Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн: Верден дахи байлдаан — Баруун фронтдо, Франциин арми Германшуудые тогтооһон.
* 1946 — Энэдхэгхитадай нэгэдүгээр дайн эхилһэн.
* 1961 — Энэдхэг Португалиһаа Даман болон Диу булимтаран абаһан.
* 1965 — Шарль де Голль Франциин хоёрдохи хугасаар Юрынхэлэгшэ һунгаһан.
* 1998 — АНУ-ай Юрынхэлэгшэ Билл Клинтон дээдэ албан тушаалтаные носотойгоор хуули зүршэһэн гэжэ буруутгаһан.
* 1963 — Занзибар тусгаар тогтонолые сонсхоһон.
* 2012 — Пак Гынхе түрүүшын эмэгтэй Солонгос Юрынхэлэгшэ болоһон.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1906 — Леонид Брежнев, (†1982) ЦК КПСС-гай юрэнхы бэшээшэ, Зүблэлтэ Холбооной ударидагша (1964 оной 10 һара — 1982 оной 11 һара).
* 1915 — Эдит Пиаф, (†1963) франциин дууша.

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1370 — V Урбанус (*1310), Римэй Папа.
* 1741 — Витус Беринг (*1681), Данида түрэһэн ородой далайда ябагша, Берингай хоолой нээһэн.
* 1848 — Эмили Бронте (*1818), англиин зохёолшо.
* 1915 — Алоис Альцхаймер (*1864), германиин психиатр болон невролог.

----

Категори:Үдэрнүүд
12 һарын 20

**Арбан хоёрдугаар һарын 20** — Григориин литын жэлэй 354-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 355-дахи үдэр). Жэлэй эсэн болотор 11 үдэрүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
*  НҮБ, Улас Хороондын Эб Нэгэдэлэй Үдэр
*  Панама, Шаналалай Үдэр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1408 — Эдигэ Мангыт Москва хотын бүһэлэлтые гаргаһан.
* 1803 — Луизианын худалдан абалга.
* 1522 — Родосын бүһэлэлтэ: Гайхалтай I Сулейман Родосые абаһан.
* 1924 — Адольф Хитлер, Ландсбергэй шоронһоо гаргаһан.
* 1934 — АЗСБН Мордови Улас байлгуулһан.
* 1960 — Вьетконг байлгуулһан.
* 1989 — АНУ-ай Панамын эзэмдэлгэ эхилһэн.
* 1999 — Португал Макао аралые Хитадта үгэһэн.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1537 — Шведын III Юхан (†1592)

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1937 — Эрих Людендорф (*1865), германиин сэрэгэй бо политик хээгшэ.

----

Категори:Үдэрнүүд
Британи

**Британи** юрэ гэжэ утхатай:
* Нэгэдэһэн Хаанта Улас, баруун хойто Европын тусгаар улас;
* Ехэ Британи, баруун хойто Европын ехэ арал;

**Британи** мүн утхань:
* Британиин эзэнтэ гүрэн, байһан Европын ехэ хүсэн;
* Римэй Британи, Римэй эзэнтэ гүрэнэй можо (43 - 409);
12 һарын 21

**Арбан хоёрдугаар һарын 21** — Григориин литын жэлэй 355-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 356-дахи үдэр). Жэлэй эсэн болотор 10 үдэрүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1620 — Плимаут Колони: Уилльям Брадфорд болон Мэйфлауер Пилигримууд Массачусетста газардаһан.
* 1898
** Пьер ба Мари Кюри радиумые нээһэн.
** АНУ Филиппинда сэрэгэй засаглалые байлгуулһан.
* 1937 — Уолт Диснейн «Саб сагаан саһан ба долоон гномууд» онтохоной премьера.
* 1957 — Хондурасай үндэһэн хуули байлгуулһан.
* 1958 — Шарль де Голль Франциин Юрынхэлэгшэ һунгаһан..
* 1959 — Уинстон Черчиллиин Ехэ Британиин Парламентда Сталинай 80-наһанай түрэһэн үдэр тухай хэлэлгэ.
* 1991 — Зүблэлтэ Холбоо һалбарһан ба Тусгаар Уласуудай Хамтын Нүхэрлэл (ТУХН) байлгуулагдаһан.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1773 — Роберт Броун, (†1858) британиин ботаник, Броунай хүдэлгөөные нээдһэн.
* 1878 — Иосиф Сталин, Зүблэлтэ Холбооной ударидагша, диктатор, алууршан болон сэрэгэй гэм хэгшэ (†1953) албан ёһоор түрэһэн үдэр.
* 1896 — Константин Рокоссовский, Зүблэлтэ Холбооной Маршал, хоёр дахин Зүблэлтэ Холбооной Баатар (†1968).

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1610 — II Худал-Дмитрий (алагдаһан).
* 1824 — Джеймс Паркинсон (*1755), англиин эмшэ.
* 1933 — Кнуд Йохан Расмуссен (*1879), даниин этнограф болон Гренланд, Арктик ябагша.
* 1940 — Фрэнсис Скотт Фицджеральд (*1896), америкын зохёолшо («Агуу Гэтсби»).
* 2006 — Сапармурат Ниязов (*1940), Туркменистанай түрүүшын юрэнхылэгшэ.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

## Зүүлтэ

Категори:Үдэрнүүд
Тусгаар Уласуудай Хамтын Нүхэрлэл

**Тусгаар Уласуудай Хамтын Нүхэрлэлэй** (ТУХН) уласууд хуушан Зүблэлтэ Холбооной бүрэлдэхүүндэ багтажа байһан оронуудай хамтын ажалалагаанай харилсаае зохёсуулха ёһотой бүһэ нютагай олон уласай байгуулалга юм. ТУХН уласай дээрэхэ улас бэшэ болоод һайн дурын үндэһэн дээрэ нэгэдэһэн байгуулалга юм. Армени, Казахстан, Молдав, Ород Холбооной Улас, Узбекистан, Украина улсууд тус Хамтын нүхэрлэлэй гишүүн уласууд юм.

## Гишүүн уласууд

## Зүүлтэ

Категори:Олон уласай байгуулалгууд
Одон орон шудалал

**Одон орон шудалал** буюу **Астрономи** — сансара дахи бэетүүд (одонууд, гараг, юртэмсэ г.м.) ба дэлхэйн агаар мандалһаа гадна ябагдаха үзэгдэлые шудалдаг шэнжэлхэ ухаан юм. Астрономи гэдэгэнь шууд утгаараа "ододын хуули" гэһэн удхатай ба грек хэлэнэй αστρονομία, астрономиа (άστρον - астрон, "одон" ; νόμος - номос, "нэрлэлтэйн хуули") гэдэгһээ гаралтай.

*
Категори:Байгаалиин шэнжэлхэ ухаанууд
12 һарын 22

**Арбан хоёрдугаар һарын 22** — Григориин литын жэлэй 356-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 357-дахи үдэр). Жэлэй эсэн болотор 9 үдэрүүд үлэжэ байна.
* Энэ үдэртэ хойто хахад бүмбэрсэгдэ — үбэлэй наранай эршэмжэлтэ; урда хахад бүмбэрсэгдэ — зуунай наранай эршэмжэлтэ.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
      Энергетикуудай үдэр.

 Украина, Дипломатиин албанай хүдэлмэрилэгшүүдэй үдэр.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 880 — Хуан Чао Тан уласай Лоян ниислэлые абаһан.
* 1790 — Александр Суворов командовалагдаһан ородой сэрэгүүд османһаа Измаилые абаһан.
* 1885 — Ито Хиробуми Японой түрүүшын юрэнхы һайд болоһон.
* 1989
** Берлинэй Бранденбургай хаалга 28 жэл үнгэрхэдэ дахяад нээгдэһэн, Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Герман Улас болон Холбооной Бүгэдэ Найрамдаха Герман Улас нэгэдэһэн.
** Ион Илиеску Румыниин юрэнхылэгшэ болоһон, Николае Чаушеску түлхэн унагааһан.

## Энэ үдэр түрэһэниинь
* 1858 — Джакомо Пуччини (†1924), италиин хүгжэмэй зохёолшо.

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь
* 1936 — Николай Островский (*1904), зүблэлтэ зохёолшо («Как закалялась сталь», «Рождённые бурей»).
* 1943 — Беатрикс Поттер (*1866), англиин хүүгэдэй зохёолшо.

----

## Зүүлтэ

Категори:Үдэрнүүд
12 һарын 23

**Арбан хоёрдугаар һарын 23** — Григориин литын жэлэй 357-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 358-дахи үдэр). Жэлэй эсэн болотор 8 үдэрүүд үлэжэ байна.
* Энэ үдэртэ хойто хахад бүмбэрсэгдэ — үбэлэй наранай эршэмжэлтэ; урда хахад бүмбэрсэгдэ — зуунай наранай эршэмжэлтэ.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
 Япон, Эзэнтэ хаанай түрэһэн үдэр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта
* 1688 — Алдарта хубисхал: II Джеймс Англиһаа Парис руу гүйжэ бууһан.
* 1783 — Джорж Вашингтон Континентал армиин юрэнхы командавалагшые шэлжүүлһэн.
* 1947 — Bell Labs-да транзисторай түрүүшын үзүүлэл.
* 1979 — Афганай дайн (1979-1989): Зүблэлтэ Холбооной сэрэгүүд Кабулые эзэмдэн абаһан.
* 1990 — Бүхы ниитын һанал асуулгаар, Словениин хүн амын 88,5 % тусгаар тогтонолые дэмжэһэн.

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

## Зүүлтэ

Категори:Үдэрнүүд