open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тыва Улас

**Тува** () гү, али **Тыва** (), албан ёһоор **Бүгэдэ Найрамдаха Тыва Улас** (;  ), болбол Оросой холбоото уласай нютаг можо. Сибириин холбооной тойрогой зайда оролсоно. Ниислэл хото — Кызыл.

Тыва Улас баруун зүгһөө Алтай Уластай ба Хакаси Уластай, хойто зүгһөө Красноярскын хизаартай, зүүн зүгһөө Эрхүүгэй можотой ба Буряад Уластай хилэлнэ.

1911 ондо Цин гүрэн мүхэжэ Ара Монгол бэеэ даанги боложо, уряанхайшууд Хитадһаа халхалагдаһан Тывае СССР мэдэлдээ оруулба. Тусгаар байһанаа болёод СССР-эй РСФСР-эй бүрилдэхүүндэ 1944 ондо «Тува автономито можо» болон элсэһэн байна. 1961 ондо «Тува АССР» гэжэ хубилагдан байгуулагдажа байгаа. СССР-эй бутаралаар Оросой холбоото уласай тусгаар тогтоноходо байра һуури дээшэлжэ 1992 ондо мүнөөгэй зэргэеэ, нэрэеэ олонхой. 

## Газар зүй
168,6 мянган хабтагай дүрбэлжэн километр газар (Буряадай хахад) эзэлэн оршодог Тыва Уласые Орос дотор Зүүн Сибириин урда үзүүртэ байрладаг гэжэ ойлгожо болоно. Мүн газарзүйн байрашалгаар Ази түбиин түбтэ шахуу байха болоод энэниие танюулжа Кызыл хотодо «Азиин түб» (; ) гэхэ хүшөө бодгобо. Тыва нютагай 80%-нь ой тайгата уулархаг газар, үлэхэ хубинь уулануудай забһарай хээр, голнуудйа хүнды байдаг. Нютагай баруун хэһэгтэ Алтайн шэлэ нюруугай 3000 метрһээ үндэр Мүнгэн-Тайга (орос. *Монгун-Тайга*; тув. *Мөңгүн-Тайга*; 3976 м), Ак-Оюк (3608 м), Мүнгэлиг (ород *Монгулек*; 3485 м), Кызыл-Тайга («Улаантайга»; 3121 м) гэхэ мэтэ үндэр орёолтой бол зүүн болон хойто талаарынь д.т.д. 2000-3000 метр Саяан уула (орос. *Саяны*) һунадаг.

Тыва Улас арбин уһанай нөөсэтэй. Бараг бүхы голынь Енисей мүрэнэй дээдэ һабада багтадаг. Урда талаархи Тагна уулын үбэрэй гол горхон Убса нуурай урасхалгүй ай һабада хамаарна. Тыва хэлэнэй *хем* гэдэг үгэ «гол» (магадгүй «мүрэн») гэһэн удхатай. Бэе-Хэм («Бие гол» гэһэн удха байжа магадгүй; ород *Большой Енисей*), Каа-Хем (магадгүй «Хаа гол») хоёр ниилэжэ яг Енисей мүрэниие (тув. *Улуг-Хем*, «Үлэг гол») үүсхэдэг. Томо нуургүй. Харин Уш-Бельдир («Гурбан бэлшээри») аршаан (тув. *аржаан*), аршаан уудаг газар бии.

## Хотонууд




## Засаг захиргаанай хубаари

Мүнөө Тыва Улас 17 хошуун (кожуун, район), хошуунһаа гадна хоер хототой (хоорай, город). 

Хошуунда дотороо 116 сомон (сумон), сомондонь сааша арбадта (арбан) хубаагддааг.

## Ажаглалата


## Холбооһон

* Официальный сайт Республики Тыва  ()
* Национальный музей Республики Тыва  ()
* Сайт Территориального органа ФСГС по Республике Тыва ()
* Административные преобразования в Туве  ()
* История Тувы  ()
* Географическое описание Тувы ()


Категори:Уряанхай
Карели Улас

**Кареэл Республика** (; ; ; ; , Людик: *Kard’alan tazavald*), гү, али **Карели** (; ), гээшэ Оросой холбоото уласай нютаг можо. Ниислэл — Петрозаводск.

## Газар зүй

## Хотонууд

## Демокраати

## Уласууд

## Ажаглалата


## Холбооһон

* Официальный сайт Республики Карелия (, , )
* Законодательное Собрание Республики Карелия  (, , )
* Законодательство Республики Карелия ()
* Территориальный орган федеральной службы государственной статистики по Республике Карелия ()
* Республика Карелия в справочнике-каталоге «Вся Россия»  ()
* Фотографии Карелии ()
* Олонецкие губернские ведомости — источник по истории Карелии XIX и начала XX вв. ()
* Топографические карты ()
Бабантын аймаг

**Баунтын аймаг** (; , *Babanta (Bauntyn) aimag*) — Буряад Уласай аймаг. Аймагай түб — Багдарин һуурин. Талмай: . Хүн зон: .

## Уласууд
* Багдарин

## Ажаглалата


## Холбооһон
* 
* 
* 
* Топографическая карта ()
*
Зэдын аймаг

**Зэдын аймаг** (; , *Eedyn aimag*) — Буряад Уласай аймаг. Аймагай түб — Зэдэ һуурин. Талмай: . Хүн зон: .

## Хүн зон
2009 оной тооцооллоор 30,893 хүн амьдран сууж байна. Хүн амын нягтрал 4 хүн/км².
* Ород — 54,6 %
* Буряад — 42,1 %
* Татар — 1,5 %
* Украина — 0,6 %
* Армен — 0,3 %
* Беларусь — 0,2 %
* Герман — 0,1 %

## Уласууд
* Зэдэ

## Ажаглалата


## Холбооһон

* 
* 
* 
*
Эбилгын аймаг

**Эбилгын аймаг** () — Буряад Уласай аймаг. Аймагай түб — Эбилгэ () һуурин. Талмай: . Хүн зон: .

## Тосхон болон һууринууд
* Эбилгэ - 8251 ажаһуугшад
* Хурамша
* Гэльбэрэ
* Кокоорин
* Гүрэльбэ
* Посеэли
* Дээдэ Эбилгэ
* Калёонов
* Булаг
* Колобки
* Краснояаров
* Табхар
* Шулуута
* Доодо Эбилгэ
* Һужаа
* Нуур Селеэни
* Хойто Бэе
* Улаан Эбилгэ
* Оронго һуурин
* Оронго түмэр харгын (т/х) буудал
* Баруун Оронго
* Ганзуурин һуурин
* Ганзуурин т/х буудал
* Зүүн Оронго
* Кибаалин
* Соотников
* Ошуурков

## Ажаглалата


## Холбооһон
* 
* 
* 
*
Байгал шадар аймаг

**Байгал шадар аймаг** (; , *Baigal Shadar aimag*) — Буряад Уласай аймаг. Аймагай түб — Турантай. Талмай: . Хүн зон: .

## Газар зүй
Аймагай дэбисхэр дээгүүр Сэлэнгэ, Түрхэнэ, Итанца, Ангар, Хихэ, Пьяной, Эрхэлиг, Хаям гэхэ мэтэ гол мүрэд урдадаг. Эдэ голнууд Байгал далайн уһан һабада хамаарна. Эгээл үндэр сэгынь 2100 метртэ хүрэдэг.

## Һуурин газар
* Турантай
* Татуур
* Таловка
* Горячинск

## Ажаглалата


## Холбооһон
* 
* Центр общественного доступа к открытым информационным системам Прибайкальской районной библиотеки Республики Бурятия ()
* 
* 
*
Хориин аймаг

**Хориин аймаг** () — Буряад Уласай аймаг. Аймагай түб — Хори () һуурин. Талмай: . Хүн зон: .

Хориин аймагаар Үдэ, Анаа, Худан, Хүрбэ голнууд урдана.

## Уласууд
* Хори

## Ажаглалата


## Холбооһон
* 
* 
* 
* Хоринский историко-краеведческий районный музей ()
* Хоринская районная библиотека ()
*
Тарбагатайн аймаг

**Тарбагатайн аймаг** (; , *Tarbagatain aimag*), Буряад Уласай аймаг. Аймагай түб — Тарбагатай һуурин. Талмай: . Хүн зон: .

## Уласууд
* Тарбагатай

## Ажаглалата


## Холбооһон
* 
* 
* 
* Тарбагатайская центральная районная библиотека ()
*
Мухар Шэбэрэй аймаг

**Мухар Сибириин аймаг** (; , *Mukhar Sheberei aimag*), гээшэ Буряад Уласай аймаг. Аймагай түб — Мухар Шэбэр һуурин. Талмай: . Хүн зон: .

## Тосхон болон hууринууд
* Мухар Шэбэр

## Ажаглалата


## Холбооһон
* 
* 
* 
*
Сэлэнгын аймаг

**Сэлэнгын аймаг** (; , *Selengyn aimag*) — Буряад Уласай аймаг. Аймагай түб — Галуута () хото. Талмай: . Хүн амын тоо: .

## Хото болон тосхонууд
* Галуута

## Ажаглалата


## Холбооһон
* Официальный сайт Селенгинского района ()
* 
* 
*
Хурамхаанай аймаг

**Хурамхаан аймаг** () — Буряад Уласай аймаг. Аймагай ехэ — Хурамхаан () нютаг. Талмай: . Хүн зон: .

## Нютагууд
* Хурамхаан
* Бархан
* Аргата
* Уланхаан
* Алла
* Могойто
* hахали
* Шаманка
* Хонхино
* Элhэн
* Майск

## Ажаглалата


## Холбооһон
* 
* Официальный сайт МО Курумканский район  ()
* 
* 
*
Бэшүүрэй аймаг

**Бэшүүрэй аймаг** (; , *Beshüürei aimag*) — Буряад Уласай аймаг. Аймагай түб — Бэшүүр Тосхон айл. Талмай: . Хүн амын тоо: .

## Аймагай тухай
Бэшүүр аймаг 1935-ондо байгуулагдаhаан юм. Бэшүүр аймаг Буряад урда үмэнэ талда байгаа. Бэшүүр аймагта янза бүриин албан соёл байгуллагууд байна. 29 номой hанууд (библиотекууд), 32 соёлой клубууд, аймагай соёлой ордон, аймагай түүхэ музей бии, ба Жэжэ Куналейда нэгэ филиалтай хүүгэдэй соёлой hургуули байдаг юм ха.

## Тосхон айланууд
Бэшүүр аймагта дотор 17 (арбан долоон) тосхонууд бии юм.

* Билютай
* Буй
* Бэшүүр 
* Дунда Хэрээтэ
* Дунда Харлан 
* Дээдэ Мангирта
* Елань
* Бага Куналей
* Новосретенка
* Охин Булаг
* Петропавловка
* Поселье
* Потанин
* Топка
* Хонхоло
* Шанага
* Шэбэртэ

Тосхонууд болбол 36-аар (гушан зургаан) hууринуудаар хубаагдааг.

*Алташа (hуурин)	                      - Петропавловкын тосхон
*Амагаланта (hуурин)	                      - Шанагын тосхон
*Ара Хэрээтэ (hуурин)	                      - Дунда Хэрээтын тосхон
*Бэлюутэ (hуурин)                             - Билютайн тосхон
*Бэшүүр (hуурин)	                      - Бэшүүрэй тосхон
*Буй (hуурин)	                              - Буйн тосхон
*Гутай (hуурин)	                              - Новосретенкын тосхон
*Дабаата (hуурин)       	              - Шэбэртын тосхон
*Доодо Мангирта (hуурин)	              - Дээдэ Мангиртын тосхон
*Дунда Хэрээтэ (hуурин)	                      - Дунда Хэрээтын тосхон
*Дунда Харлан (Средний харлун) (hуурин)       - Харланай тосхон
*Дээдэ Мангирта (hуурин)	              - Дээдэ Мангиртын тосхон
*Бага Куналей (hуурин)  	              - Бага Куналеиин тосхон
*Елань (hуурин)	                              - Еланиин тосхон
*Мотня (hуурин)                               - Новосретенкын тосхон
*Новосретенка (hуурин)  	              - Новосретенекын тосхон
*Охин Булаг (hуурин)   	                      - Охин Булагай тосхон
*Петропавловка (hуурин)                       - Петропавловкын тосхон
*Подгоорно (hуурин)   	                      - Топкагай тосхон
*Покровка (hуурин) 	                      - Петропавловкын тосхон
*Поселье (hуурин) 	                      - Поселиин тосхон
*Потанин (hуурин)	                      - Потанинын тосхон
*Шэхэрэй Завод (hуурин)	                      - Бэшүүрэй тосхон
*Слобода (hуурин)	                      - Поселиин тосхон
*Арын Булаг (hуурин)	                      - Охин Булагай тосхон
*Һүдэнтэ (hуурин)       	                      - Петропавловкын тосхон
*Хуурай Горхон (hуурин)                       - Дунда Хэрээтын тосхон
*Топка (hуурин)	                              - Топкагай тосхон
*Узкий Луг (hуурин)	                      - Буйн тосхон
*Заганай Адаг (hуурин)	                      - Поселиин тосхон
*Хаяа (hуурин)	                              - Еланиин тосхон
*Хонхоло (hуурин)	                      - Хонхолын тосхон
*Шанага (hуурин)	                      - Шанагын тосхон
*Харлан (Харлун) (hуурин)	              - Харланай тосхон
*Шэбэртэ (hуурин)	                      - Шэбэртын тосхон
*Эдуй (hуурин)	                              - Топкагай тосхон

## Түрэhэн
*Хоринская (али Котвицкая) Елена Евгеньевна
## Ажаглалата


## Холбооһон
* 
* 
* 
*
Яруунын аймаг

**Яруунын аймаг** () — Буряад Уласай аймаг. Аймагай түб — Нарһата () һуурин. Талмай: . Хүн зон: .

## Һуурин газарнууд

## Ажаглалата


## Холбооһон
* Официальный сайт Администрации Муниципального Образования “Еравнинский район” ()
* 
* 
*
Ахын аймаг

**Ахын аймаг** (; , *Akhyn aimag*) — Буряад Уласай аймаг. Аймагай түб — Үрлэг тосхон. Талмай: . Хүн зон: .

## Газар зүй
Зүүн Саяанай хормойгоор үндэр газарта Ахын аймаг оршодог. Аймагай дэбисхэр дээгүүр Аха, Хути, Бүлэн, Уураг, Онот, Ерма, Ехэ-Уһан гэдэг голнууд урдадаг. Эдэ голнууд далайн нюрууһаа дээшэ 700-1600 м. газараар урдана. Эгээл үндэр сэгынь  3500 метртэ хүрэдэг Мүнхэ-Һарьдаг юм.

Ахын дайда шэрүүн уларилтай, уулануудайнь орой үбэл зунгүй саһан малгайгаа абадаггүй байха. Ойдо мододойнь ехэнхи хубиие шэнэһэн эзэлдэг - 60%, хуша үсөөн – 20%, 14% – нарһан. Голоороо холимог ойтой.

## Түүхэ
ХVIII зуун жэлэй эхин болотор эндэ һуурин, тосхонууд үгы шахуу байһан, зунай сагта һоёдууд болон буряадуудай ерэжэ, агнуури эрхилдэг газар байһан юм.

1727 онһоо энээн руу ородууд бии боложо захалһан. Тиихэдээ харуул хараха даабаритай үсөөн тоото ород хасагууд лэ ерэһэн байдаг.

Аймагай улад зон ехэнхидээл мал ажалтай. Агнуури хүгжэнги. Эндэ һарлаг үүлтэрэй мал олон, һарлагуудай байһан газарта хайнагууд элбэг байдаг. 1935 он болотор һоёдууд оро үсхэбэрилдэг байгаа, үсөөншье һаа мүнөөшье бии. 1940 он болотор Ахын аймаг Түнхэнэй аймагай харьяата байһан, «Һоёд хушуун» гээд нэрлэгдэдэг байһан юм.

Ахын аймаг ашагта малтамалнуудаар баян. 1846 ондо Алибер гэдэг француз Ботоголой һарьдагтахи Марийнска графидай уурхай худалдажа абаад, промышленна үйлэдбэри нээһэн байха юм. Мүнөөшье тиишэ хэгдэһэн харгынь эли байдаг. Һайн шанартай асбестхризотил элбэг, Аха, Хути голнуудаар алтан элбэг олзоборилогдодог байгаа.

## Хүдөө һуурин

## Ажаглалата


## Холбооһон
* 
* 
* 
*
Захааминай аймаг

**Захааминай аймаг** (; , *Zakhaaminai aimag*) — Буряад Уласай аймаг. Аймагай түб — Захаамин хото. Талмай: . Хүн зон: .

## Уласууд
* Захаамин

## Ажаглалата


## Холбооһон
* 
* 
* 
*
Хабаансхын аймаг

**Бодон Гахайтан аймаг** (; , Bodon Gakhaitan *aimag*), болбол Буряад Уласай аймаг. Аймагай дэбисхэр Байгал далайн Урдын ба Зүүн урдын эрьеэр газар эзэллэнэ. Далайн эрьеын утань 218 км.

Бодон Гахайтан аймаг – Буряад Уласай эгээл ехэ аймагуудай нэгэниинь болоно. Газарынь 13470 дүрбэлжэн модон болоно. Аймагтамнай 62 hуурин, тэдэнэй тоодо Бабушкин хото, Селенгинск, Тонхой, Хаамин, аймагай  түб – Бодон Гахайта тосхон. Эзэлдэг талмай – 13 470 дүрб. км., ажаhуугшадай тоо 65, 6 мянган болоно.

Аймагайнгаа эгээл ехэ баялиг – Байгал далай болоно. Эд засагай талаар, аймагта загаһа барилга болон туризм хүгжөөһэн байна.

Кабанскын аймагта 4 буряад нютагууд: Корсаково, Ранжурово, Дулаан, Хандала.

## Хотонууд
* Баабушкин

## Һууринууд
* Кабанск
* Танхой
* Выдрин
* Сэлэнгэ
* Хаамин

## Ажаглалата

## Холбооһон
* 
* 
* 
* 
* Официальный сайт газеты "КАБАНСК-ИНФО" Кабанского района  ()
* Официальный сайт ГОУ СПО "Байкальский медицинский колледж Министерства здравоохранения Республики Бурятия" ()
* Сайт поселка Танхой ()
Хэжэнгын аймаг

**Хэжэнгын аймаг** () — Буряад Уласай аймаг. Аймагай түб — Хэжэнгэ () һуурин. Талмай: . Хүн зон: .

## Тосхон болон hууринууд
# Хэжэнгэ
# Эдэрмэг
# Чесан
# Могсохон
# Ородой Адаг
# Шэнэ Хэжэнгэ
# Үлзытэ
# Сулхара
# Загаһата

## Ажаглалата


## Холбооһон
* 
* 
* 
*
Азаску

**Азаску** (порт. *Osasco*) — Бразилия.

* Талмай — 65 модо²
* Хүн зон — 718,646
* Үдхэн тоото зон — 11,0/км²
* Сагай бүһэ — UTC-3 (UTC-2)

## Холбооһон
* Викисклад: Азаску
* Osasco.sp.gov.br
* Osascobrazil.com 

Категори:Газар зүй
Хаб загаһан

**Хаб загаһан**

*Байгалай хаб загаһан - *Pusa sibirica*
*Кольчата хаб загаһан - *Pusa hispida*
*Каспиин хаб загаһан – *Pusa caspica*

Категори:Амитад
Байгалай хаб загаһан

**Байгалай хаб загаhан** (*Pusa sibirica, Phoca sibirica*) 

Нэгэ үнгэтэй, толбонууд үгы. Нюрганиинь ехэнхидээ нэгэ үнгэтэй, шара ногоон-боро, үгышье һаа хүрибтэр-мүнгэлиг-боро, хажуу болон гэдэһэн талаараа сайбар ба шаралгы. Залуу хаб загаһад – мүнгэлиг-боро, нарайшуулынь – шаралгы-сагаанууд. Урда һэрбээнүүдэйнь хюмһанай үргэн тэдэнэйнгээ хоорондохи зайтай дүтэрхы. Хюмһануудынь дундуураа хабһан мэтэ гүбэгэрнуудтэй. Хамарайнь яһанай урда заха дундуураа тобойжо гараһан бэшэ. Доодо үргэнэйнь гол шүдэнүүдэй хойрдохи үндэр зэргэлээ үндэрнүүдһээнь халта томо.

Нектобионт – наһанайнгаа ехэнхи хубиие уһанай гүнзэгыдэ үнгэргэдэг. Пагофил – нуурай мүльһөөр хушаатай байха мүн мүльһэнэй һандаржа байха уедэ тэрэнэй ажабайдал мүльһэнтэй нягта холбоотой. Бүхэли үбэлөө, мүльһэнэй үшөө нимгэндэ гаргаһан амилха зай (нүхэнүүдые) хэрэглэн, уһан соо үнгэргэдэг. Мүльһэнэй унаха хирэдэ нуурай хойто заха руу нүүдэг. Зундаа, бэлшээриин хаһада, эрье дээгүүр хэбтэхэ газарнуудые түхеэржэ, бүхы нуур дээгүүр тарадаг. Намартаа, уһанай хүйтэржэ захалхада, зүүн тээшээ, үшөө нимгэн мүльһэндэ амилха нүхэнүүдые хэжэ, гүйхэн газар руу нүүдэг, 12 һара тээшэ нуурайнгаа бүхы талмайгаар тарадаг байха юм.сЭнэ загаhан хаш арhагүй, доторынь нэбтэ харагдадаг. Загаhад гансал түрьhэ хаяжа үдэдэг, харин тоhон жараахай загаhан хюурhалдаг. 

Категори:Амитад
Вячеслав Владимирович Наговицын

**Вячеслав Владимирович Наговицын** — Буряад Уласай толгойлогшо (2012-2017), Буряад Уласай юрынхэлыгшэ (2007-2012). 1956 оной мартын 2-то Удмуртын АССР-эй Глазов хотодо түрөө.

1978 ондо Томскын политехническэ институт (мүнөө үедэ – Томскын политехническэ университет) “инженер-механик” гэhэн мэргэжэлээр дүүргээ. 1992 ондо Россин Федерациин Правительствын дэргэдэхи Арадай ажахын академидэ “дээдэ шатын эрхилэгшэ” гэhэн мэргэжэл абахадаа, хоёрдохи дээдэ hургуулитай болоhон байна.

Институт дүүргээд  В.В.Наговицын Томскын прибор бүтээлгын заводто түрүүн инженерээр, удаань комсомолой комитедэй секретаряар, цехэй даргын орлогшоор, цехэй даргаар хүдэлhэн байна.

1986 ондо Вячеслав Владимирович Томскын хэмжэлгын оньhон түхеэрэлгэнүүдэй заводто ахамад инженер, удаань – генеральна директор болоо.

1998 оной март hараhаа 1999 оной декабрь болотор Томскын областиин захиргаанай толгойлогшын (губернаторай) промышленностиин ба олзын хэрэг эрхилэлгые дэмжэлгын талаар орлогшын тушаалда хүдэлөө.

1999 оной декабрь hарада Томскын областиин Правительство толгойлоо, тэрээнтэеэ зэргэ губернаторай орлогшын тушаал эзэлжэ байгаа.

2002 онhоо хойшо “Сибириин хэлсээн” гэжэ можонууд хоорондын эблэлэй ой модоной ажахын ба модоной үйлэдбэриин hалбариин талаар залан хүтэлэлгын соведэй түрүүлэгшэ юм. Тиихэдэ Вячеслав Владимирович социально-ажалай харилсаануудые гуримшуулгын областиин гурбан талын комиссиие, хүтэлбэрилэгшэдые бэлдэхэ талаар комиссиин можын таhагые, областиин ажаллагшадай арга шадал хүгжөөхэ талаар залан хүтэлэлгын соведые хүтэлдэг байгаа.

## Гадаад холбоос
*http://president.buryatia.ru/bur 

Категори:Буряад Улас
Категори:Намтар
Тоо

**Тоо** () — юумэнэй хэмжээ, шэрхэг.

## 
* 0 **[[...]]**
* 1 **[[Нэгэн]]**
* 2 **[[Хоёр]]**
* 3 **[[Гурбан]]**
* 4 **[[Дүрбэн]]**
* 5 **[[Табан]]**
* 6 **[[Зургаан]]**
* 7 **[[Долоон]]**
* 8 **[[Найман]]**
* 9 **[[Юhэн]]**

## 
* 10 **[[Арбан]]**
* 11 **[[Арбан нэгэн]]**
* 12 **[[Арбан хоёр]]**
* 13 **[[Арбан гурбан]]**
* 14 **[[Арбан дүрбэн]]**
* 15 **[[Арбан табан]]**
* 16 **[[Арбан зургаан]]**
* 17 **[[Арбан долоон]]**
* 18 **[[Арбан найман]]**
* 19 **[[Арбан юhэн]]**

## 
* 20 **[[Хорин]]**
* 30 **[[Гушан]]**
* 40 **[[Дүшэн]]**
* 50 **[[Табин]]**
* 60 **[[Жаран]]**
* 70 **[[Далан]]**
* 80 **[[Наян]]**
* 90 **[[Ерэн]]**
* 100 **[[Зуун]]**
* 1000 **[[Мянган]]** 
* 10000 **[[Түмэн]]**
* 1000000 **[[Сая]]**
* 1000000000 **[[Тэрбүм]]**
* Бухэли тoo 

*
Арсалан заан

**Арсалан заан** (*Mammuthus*) али **мамонт** - амитан.

Категори:Амитад
Ойхон арал

**Ойхон** арал - Байгал далай дээрэ 20 гаран олтирогууд бии. Томо олтирог хадаа Ойхон болоно. Ойхон Байгалай зүрхэн гэхэдэ, алдуу болохогүй. Юундэб гэхэдэ, энэ олтирог Байгалай эгээл тэг дунда оршодог, мүн дүрсөөрөөшье далайдаа адлирхуу. Тэрэнэй утань – 74 километр, үргэниинь 12 километр шахуу болодог. Ойхон шадар Байгалай эгээл гүнзэгынь 1637 м.

Ойхон хадаа түүхэтэ ба нангин шүтөөнэй газарнуудаар баян нютагуудай нэгэн. Эндэ үни холоhоо хүнүүд hуурижаhан байна. Ойхон урданай hуудалнуудай үлэгдэлнүүдээр тон баян. Эндэ 143 ехэ бага археологическа зүйлнyyд олдоhон. Эдэ хадаа эртэ урдын гэр байранууд, шулуун харшанууд гэхэ мэтэ ба бэшэшье зүйлнyyд.

Категори:Буряад Улас
Ургамал

**Ургамал** (*Plantae*) гээшэ хүбхэн, тангалай үбһэн, шэбэл, шэбэрһэн, хальһангүй үрэтэй болон сэсэгтэй ургамалнуудые багтаадаг эукариот олон эстэ организмуудай томо биологиин ангилалай аймаг юм. Ургамалнуудай ехэнхи хуби фотосинтезые хэрэглэнэ. Ехэнхи замагууд ургамалда багтадаг. Ургамалнууд олон амидаралай хэлбэритэйː модод, шугы, үбһэн гэхэ мэтэ.

Ботаника эрдэм ухаан ургамалнуудые шудална.

## Ангилал

## Зүүлтэ
Зэрлиг энжэгэн

**Зэрлиг энжэгэн** (*Equus hemionus hemionus*) зэрлиг амитан.

Категори:Амитад
Арса

**Арса** (*Juniperus*)

* Хонин арса (*Juniperus pseudosabina*)
* Ямаан арса (*Juniperus communis* var. *saxatilis*, *Juniperus sibirica* )

Категори:Ургамалнууд
Категори:Модод
Каспиин хаб загаһан

**[[Каспи]]ин хаб загаhан** (*Pusa caspica, Phoca caspica* )

Категори:Амитад
Ехэ хойхо

**Ехэ хойхо** (*Phalacrocorax carbo*) – hэлюур хүлтэнэй, хойхо бүлын түлөөлэгшэ. Сөөрэмүүд, нуурнуудай захаар hүрэгөөрөө амидардаг. Уhа руу бухажа, загаhа барижа эдидэг. Урдандаа Байгал дээрэ хойхо ехэ элбэг hэн. Байгалай аяар гурбан олтирогуудые Хойхын (Бакланьи) гээд дэмы нэрлэгүй байhан байха. Мүнөө үедэ эдэ шубуудые үгы болоо шахуу гэхэр. XX зуун жэлэй 1940-дэхи онуудай hүүлээр Байгал дээрэ тэдэнэй тоо гэнтэхэн лэ үсөөрөө. 1959 онhоо хойшо хойхо Байгал дээрэ уурхай түхеэрхэеэ болинхой. Хойхын үгы боложо байhанай гол шалтагаан гэхэдэ хүнэйл ажабайдалай, ажал ябуулгануудай хойшолон гэжэ элирэнхэй. Хойхонуудай олоороо байдаг газарнууд, Эрхүүгэй ГЭС барилгын хойшолон болохо Байгалай уhанай хөөрэхэдэ, уhанда абтана. Хойхо загаhаар хооллодог, тэдэниие олзоборилгын үнэтэ загаhадые хюдана гэжэ загаhашад өөрыень хюдажа захалhан байна.

Категори:Шубууд
Тоодог

**Тоодог** (*Otis tarda*) – манай ороной эгээл томо, үнэтэ шубуудай нэгэн. Тэрэнэй шэгнүүр 16 кг хүрэдэг. Тэрэниие бусад шубуудhаа томо бэеэрнь, шамбай хүлнүүдээрнь, эреэн үдөөрнь илгаруулдаг. Тоодог ойто талаар ба талаар амидардаг. Үбэлжөөнhөө апрель-май соогуур ерээд, hөөргөө сентябрь-октябрь соогуур ниидэжэ ошодог. Ниидэжэ ябахадаа хүнгэнөөр, хурданаар ниидэдэг, харин газарhаа ниидэхэдээ хүндөөр, гүйжэ газарhаа таhардаг. Ехэ hэргэг шубуун. Хараа hайтай. Газар дээрэ хонхосог малтажа, уурхайгаа түхеэрдэг, 2-3 үндэгэ гаргадаг. Тоодог hая бултайhан ногоогоор, таримал ургамалнуудай залаагаар, жэжэ шумуулнуудаар, мэрээшэдээр, гүрбэлнүүдээр, бахануудаар хооллодог. Тоодогой үсөөрhэн ушарта мүн лэ таряалан дээгүүр хорото бодосуудые хаялга, хулгайгаар агнуури, уларилай муудажа байhан ушарнууд нүлөөлhэн байдаг. 

Категори:Шубууд
Сагаан hүүлтэ бүргэд

**Сагаан hүүлтэ бүргэд** - *Haliaeetus albicilla* захын тундра, Хойто мүльhэн далайн эрьеhээ бэшэ тээгүүр Россин дэбисхэр дээрэ хаа яагүй ушардаг. Кольско хахад арал ба Анадырь багаар үсөөхэн тэды дайралдадаг. Уурхайлдаг газарнуудынь далайн, ехэ мүрэнүүдэй, нуур сөөрэмүүдэй эрьенүүдээр, олтирогууд дээгүүр, уурхай түхеэржэ боломоор бүдүүн томо модонуудтай газараар. Амидардаг газарайнь арга нүхэсэлнүүдэй хоёрдохи заатагүй эрилтэ гэхэдэ тэдээнэй тэжээл, хоол элбэгтэй ехэ уhанууд. Ойгүй газарнуудта уурхайгаа хабсагайнуудаар түхеэрдэг. 5-6 наhатайhаа үндэгэлжэ захалдаг, хоёр бүргэд нэгэтэ бүлэ байгуулбал, тэрэнь хори гаран жэлнүүдэй туршада hаладаггүй юм. Агнууриин тогтонижонги газартай.

Категори:Бүргэдүүд
Мал

**Мал** — жэлэй дүрбэн уларилда байгаалиин бэлшээреэр маллан, мяхан, һүгөөр хоол хүнэһэн бэлэдхэжэ, арһан, үһэн нооһоор хубсаһан, орон һуусаа хэжэ, заримыень уналга, тээбэриин хэрэгсэл болгон үдэр бүриингөө амидаралда ашагладаг, нүүдэлшэдэй амидаралые эхэ һорболжо болоһон үбһэн тэжээлтэ, гаршуулһан үсхэдэг табан түрэлэй хүхэтэн амитан; табан хушуу мал.

Бурядуудай баридаг табан хушуу мал: *[[хонин]]*, *[[ямаан]]*, *[[үнеэн]]*, *[[морин]]*, *[[тэмээн]]*.

Категори:Гэрэй амитад
Байгалай оомоли

**Байгалай оомоли** (латин: *Coregonus migratorius*) Зүүн Сибириин Загаhанай Түбэй дурадхалаар, Байгалай загаhа үсхэбэрилгын хүтэлбэритэй хамтын захиралтаар, Байгал нуур соо омолиин баялиг гамтайгаар ашаглахын түлөө, тэрэниие олзоборилго жэл бүри хиналта доро байдаг. Тиихэдээ омолиин тоо толгой тодорхойлогдожо, олзоборилжо болохо хэмжээн (ОДУ – общий допустимый улов), ерэхэ жэлэй олзоборилго хараалагдадаг. Нуурай эрьеhээ сааша омолиин наhан дунда зэргээр 7,56 жэл, тиихэдэ эрье шадарай омоли 6,03 жэл наhатай гээд элирэнхэй. Энэнь үнэндөө тус тустаа 6-hаа ба 5-hаа дээшэ байха ёhотой юм. Нуурай оёорой омоли бэшэ жэжэ загаhадтай үсөөхэнөөр баригдадаг, тэдэнэй наhан 9-11 жэл байдаг.

Категори:Загаhад
Хонин

**Хонин** (*Ovis aries*) гэрэй амитан.


File:Lamb 09807-a.jpg|Хурьган
File:Ovejas en Patagonia - Argentina.jpg|Овце в Аржентина


Категори:Гэрэй амитад
Ямаан

**Ямаан** (*Capra aegagrus hircus*) гэрэй амитан.

Категори:Гэрэй амитад
Үхэр

**Үхэр** бол эбэртэ бодо малай нэгэн.
**Үнеэн**  — тэжээмэл бухын () эмэ амитан, зэрлиг бухын () дэд зүйл; хүнды эбэртэн () обогтой, буха дэд обогтой. Мяханай, арһанай, һүнэй тулада ургуулагдана. Энэ зүйлэй эрэ амитад буха гэжэ нэрэтэй, залуу мал — тугал, заһаань абаһан эрэ амитад — сар гэжэ нэрэтэй. Энэ зүйл 30 хромосомотой.

## Ангилал
### Дэд зүйлэй тоолбори
Олон дэд зүйлтэй:
*  — Үнеэн
*  — Зебу
*  — Тур

## Зүүлтэ

Категори:Гэрэй амитад
Шоно

**Шоно** (*Canis lupus*) зэрлиг томо амитан.

## Лавлах бичиг


## Холбооһон

* High-Resolution Images of the Canis Lupus Brain
* Return of gray wolf to Yellowstone park 
* The Fear of Wolves: A Review of Wolf Attacks on Humans 
* The International Wolf Center
* WolfSource
* Watch ''Death of a Legend''  and Cry of the Wild''  by Bill Mason

Категори:Амитад
Арсалан

**Арсалан Арслан**  — (*Panthera leo*) гээшэ миисгэйхин обогой томо бэетэ мяхашан араатан; толгой томо, һүүл ута, шарабтар халсагай үһэтэй; эрэгшэд ута сагсагар дэл зогдортой амитан юм. Мүнөөдэр зүбхэн Африка болон Энэдхэгэй нютагта тарааха болобошье, сагтаа Африка, Ази, Европын хойто нютаг гэһэн үргэн уудам нютагаар тараан амидардаг байһан. Араатанай хаан арсланшье гэгдэдэг. 

Категори:Хүхэтэн амитан
Тарбаган

**Тарбаган** (*Marmota sibirica*) зэрлиг жэжэ амитан. Сибириин тарбаганай өөхэн. Сибириин тарбаганай өөхэ шэнжэлгэ. РАН-ай СО-ой Байгалай институдай тоосоон. 

Категори:Амитад
Сэгрэм

**Сэгрэм** (*Orchis militaris*) 2-3 м. үндэрєєр ургадаг. Сэсэгүүдынь сэрэгшын малгай hануулдаг, тиимэhээ шлем малгайтай сэсэг гээд нэрлэгдэдэг. Сэгрэмэй ургадаг газарта хахалалгын хүдэлмэринүүдые ябуулжа, ургадаг талмайень бага болгоhон, мүн тиихэдэ үндэhыень эмдэ хэрэглэхын түлєє малтажа абадаг, үлэмжэ hайхан сэсэгыень гоёын түлєє баглаа болгон суглуулдаг ушарнуудhаа сэгрэмэй тоо үсєєржэ байнхай. 

Категори:Ургамалнууд
Баабгай

**Баабгайхид** () гээшэ ута үһэтэй, бүдүүн хүлтэй, мяхашан томо амитад аймагай һүн тэжээлтэн амитадые хэлэнэ.

Категори:Хүхэтэн амитад
Халяар

**Халяар** (*Allium ursinum*) нонгинын түрэлэй ногоон (эндэ үнгэ тухай хэлэгдэнэгүй, гэбэшье үнгэньшье мүн лэ ногоон байха) ургамал. Витамин ехэтэй энэ ургамалые хүнүүд урда галабhаа нааша суглуулжа, бүхэли үбэлдөө эдеэ хоолдоо холижо хэрэглэдэг. Хабарhаа эхилжэ 1,5-2 hарын туршада, ургажа захаламсаарнь суглуулдаг. Халяарай ургаса үсөөржэ байна гээд элирүүлэгдэнхэй, тиимэhээ тэрэниие огродтоошье тарижа ургуулхада болохо. Байгал шадарай бүхы аймагуудаар ургадаг, зарим газартаа ехэ талмайда айхабтар үдхэнөөр ургадаг.

Категори:Ургамалнууд
Mannagettaea hummelii

***Mannagettaea hummelii***  ондоо ургамалнуудай үндэhэн дээрэ, шүүhэ шэмыень hорожо ургадаг. Өөрын энэ гэхэ үндэhэн үгы, хашарhаншуу намаатай, хүсэд эдеэшэдэггүй жэжэ эдеэтэй. Сэсэгүүдэйнь үзүүрнүүд харалгы хүхэнүүд, хара тээшээ булюу. 

Категори:Ургамалнууд
Саяанай холтоhон сэсэг

**Саяанай холтоhон сэсэг** (*Ranunculus sajanensis*) холтоhон сэсэг. Зүүн Саяанай зүүн урда хубиин, тэндээл бии боложо, тэндээл ургадаг ургамал. Тоогоороо тиимэ ехэ олоншье бэшэ, гол зайжа шиигтэй эрьеэр ургадаг. Эрдэмтэдэй hонирхол ехээр үүсхэдэг, тэрэнэй бии болоhон ушар мүнєєшье болотор тайлбарилагдаагүй. 

Категори:Ургамалнууд
Яргай

**Яргай** (*Cotoneaster lucidus*) 3 м. хүрэтэр үндэртэй бургааhан түхэлэй ургамал. Россин дэбисхэр дээрэ гансал Аршаан, Моонды тосхонууд шадар, Зүүн Саяанай хойто ташалангаар ургадаг, эндээ бии болоhон, ондоо тээ хаанашье үгы (эндемичны). Ялагар хара эдеэтэй яргай модон намартаа, эдеэнэйнгээ болоходо, үлүү hайхан болодог. 

Категори:Ургамалнууд
Хуша

**Хуша** (*Pinus sibirica *) – Сибириин арадуудай эгээл ехээр хүндэлдэг модонуудай нэгэн – хуша. Хушын үндэрынь 30-40 м., бүдүүниинь (диаметр) 1,8 м. болодог, 500 жэлэй туршада ургадаг. Сибириинхид урдандаа хушые “талханай модон” гээд нэрлэдэг байгаа, юундэб гэхэдэ хушын hамарhаа тоhо, hү, зөөхэй абадаг байhан юм. Эдеэ хоолой эдэ зүйлнүүд шанарайнгаа талаар мяханhаа, талханhаа, түмhэтэ болон бусад ургуулhан эдеэнhээ үлүү гээд сэгнэгдэдэг. Мүнөө үедэ hамарhаа эдеэ хоолой зүйлнүүдые абалга мартагдаа шахуу, ушар юуб гэхэдэ хушын тоо гам хайрагүй хандасаhаа, отололгоhоо боложо айхабтараар үсөөрөө. Арадай аргаар эмнэлгэдэ hамарай эдеэе, хальhыень, тиихэдэ хушын шэлбүүhэ ехээр хэрэглэдэг. Энэнь хотын шархаhаа, могойн хоронhоо аргалхада ехэ туhатай. Хушын hамар сентябрь hарада эдеэшэдэг. Тиимэ шангашье бэшэ hаа тогтууритай үнэрөөрөө хүнэй эд бараа хибэнhээ (моль) аршалдаг. Урдандаа буряадууд хушаяа гамнажа, тэрэ модоороо гэр байра ехээр баридаггүй байгаа. Хушын эгээл ехээр ургадаг газарнуудые нэрлэбэл – Зүүн Саяанай хүбшөөр, Зүлхэ мүрэнэй эхеэр, Байгал шадарай хадануудай баруун хойто ташалангаар.
Категори:Ургамалнууд
Категори:Модод
Сагаан дали

**Сагаан дали** (*Rhododendron adamsii *) 50 см. Үндэртэй бургааhан түхэлэй ургамал. Үндэр хадануудай дээгүүр бүhэлүүртэ ургадаг. Энэ ургамалай намаануудыень арадай аргаар эмнэлгэдэ хэрэглэдэг. Сагаан далиин намаануудые зундаа, мүшэрнүүдыень хухалангүй абаха ёhотой, тэрэ намаануудаа hүүдэртэ хатаадаг. Түбэд эмнэлгын заабаряар хумхаа үбшэндэ, уушханай ханяаданда, ами саглахада мүн бусад үбшэнүүдтэ сагаан далиин намаануудые эдеэшүүлэн уужа хэрэглэдэг. Тиихэдэ сагаан дали наhа утадхадаг ургамал юм гээд тэрэл түбэд эмнэлгын заабаринууд соо байха. 

Категори:Ургамалнууд
Мойһон

**Мойһон** (*Prunus padus*) — модон ба жэжэ жэмэс.

Категори:Ургамалнууд
Категори:Модод
Категори:Жэмэстүүд
Түрэг хэлэн

**Түрэг хэлэн** (турк: *Türkçe, Türk dili, Türkiye Türkçesi*) — Алтайн хэлэнэй изагуурай түрэг хэлэнэй бүлэгэй аялгуу юм. Түрэг улсын албан ёһоной хэлэн.

## Tooнууд
* **sayı** – тoo
* **sayılar** – тooнууд 
* **bir** – нэгэн / **birinci** – нэгэдэхи
* **iki** – хоёр / **ikinci** – хоёрдохи
* **üç** – гурбан / **üçüncü** – гурбадахи
* **dört** – дүрбэн / **dördüncü** – дүрбэдэхи
* **beş** – табан / **beşinci** – табадахи
* **altı** – зургаан / **altıncı** – зургаадахи
* **yedi** – долоон / **yedinci** – долоодохи
* **sekiz** – найман / **sekizinci** – наймадахи
* **dokuz** – юhэн / **dokuzuncu** – юhэдэхи
* **on** – арбан / **onuncu** – арбадахи

Категори:Хэлэнүүд
Чебоксары

**Чебоксары** (  ) - Чавааш Уласай ниислэл хото.1556 ондо Волга голой.Одоо тус хотодо 600 мянга гаран зон амидардаг.

Категори:Чавааш Республика
Нэрhэн

**Нэрhэн** (*Vaccinium uliginosum*) — зэрлиг жэжэ жэмэс. 

Категори:Ургамалнууд 
Категори:Жэмэстүүд
Алирhан

**Алирhан** (*Vaccinium vitis-idaea*) — зэрлиг жэжэ жэмэс. Сибириин ой соогуур алирhан элбэг юм. Зарим газарые нэгэ үргэлжэ хибэс мэтээр хушаhан байдаг. Жэмэсынь август-сентябрь hарануудта эдеэшэдэг. Байгал шадарай бүхы аймагуудаар ургадаг. Арадай аргаар эмнэлгэдэ ехээр хэрэглэгдэдэг, тамир хүгжөөлгэдэ, халуу бууруулгада туhатай. 

Категори:Ургамалнууд 
Категори:Жэмэстүүд
Сэнхир хасуури

**Сэнхир хасуури** (*Picea obovata*) Байгалай урда эрьеээр, тиихэдэ Зүүн Саяанай хормойгоор, Аршаан курорт шадараар Сибириин эгээл hайхан мододой нэгэн – сэнхир хасуури ургадаг. Юрын хасууриhаа шэлбүүhэнэйнгээ үнгөөр илгардаг. Сэнхир хасуури 400-600 жэлнүүдэй туршада ургадаг. Байкальск хотын барилгын үедэ энэ хасууриин зариман хюдагдаhан байгаа, үлөөшэ зариманиинь целлюлозо-саарhанай комбинадай хаядаhанhаа хатажа захаланхай.

Категори:Ургамалнууд
Категори:Модод
Зэдэгэнэ

**Зэдэгэнэ** (*Fragaria moschata*) — зэрлиг жэжэ жэмэс. 

Категори:Ургамалнууд 
Категори:Жэмэстүүд
Ургы

**Ургы** (*Galanthus*) зэрлиг жэжэ сэсэг. 

Категори:Ургамалнууд
Категори:Сэсэгүүд
Дэгдэ

**Дэгдэ** (*Plantago *) зэрлиг жэжэ сэсэг. 

Категори:Ургамалнууд 
Категори:Сэсэгүүд
Түбэд

**Түбэд** () — Гималай ара дахи Tүбэд үндэһэтэнэй нютаг болохо үндэрлиг орон. Газар зүйн тогтосын хубида Tүбэдэй үндэрлиг (Хүхэ Нуур-Tүбэдэй үндэрлиг) хэмээхэ энэ газар орон дундажаар далайн түбшэнһөө дээшэ 4900 метрда үргэгдэбэ.

Үгүүлэн бай Түбэд орон үдэгөө Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласай улас түрын бүрэн эрхэй харяанд Түбэдэй өөртөө заһаха орон, Сычуань можо, Хүхэнуур можодо хубаагдадаг. Түбэдһөө гадна Хитад, Монба, Хотон, Чян, Лоба зэрэг яһан үндэһэтэн амидардаг.

## Түүхэ

618 ондо Түбэд Соронзон Гомбо хаанай доро нэгэдхэгдэжэ, 841 он хүрэтэр хүсэрхэгээр оршоһон түүхэнд Түбэдэй эзэнтэ гүрэн гэжэ тэмдэглэжээ. Түүнһээ хойшо Лхаса, Шигацэ дахи Түбэд ударидалгад нэрэ түдэй нэгэдэдэг байһан ба түүнһээ хойшо зарим зуунуудта Монгол, Нанхяад, Манжын ударидалга, нүлөөлэл доро орожо байба.

1951 ондо Түбэдые өөрын салшагүй хэһэг гэжэ үзэһэн БНХАУ сэрэгэй хүсэнээр нэгэдхэгдэжэ үдэгөө Түбэдэй өөртөө заһаха Орон, Хүхэ Нуур болон Сычуань можын баруун бэеээр 5.4 сая гаруй Түбэд хүн амидаран һуужа байна. 1959 ондо Түбэдтэ гараһан боһолгоһоо үүдэн Далай Лама нютагтаа байха аргагүй боложо Энэдхэг рүү дүрбэн гарһанһаа хойшо дахин эхэ нютагтай ошохо боломжогүй байна.

## Зүүлтэ

Категори:Ази
Ялаагана

**Ялаагана** (*Rutilus rutilus lacustris*) зэрлиг загаhан. 

Категори:Загаhад
Хадаран

**Хадаран** (*Thymallus*) – мяхаша загаhан. Байгалай зүүн тээhээ тэрээндэ шудхадаг голнууд соо дайралдадаг. Зэдэ, Хёлго, Сүхэ голнуудаар түрьhэлдэг. Утань 48 см, шэгнүүрынь 1-2 кг хүрэдэг. Жэжэ загаhадаар, бусад амита бодосуудаар хооллодог. 

* *Thymallus arcticus baicalensis* — **Хара хадаран**
* *Thymallus arcticus brevipinnis* — **Сагаан хадаран** 

Категори:Загаhад
Хандагай

**Хандагай** (*Alces alces*) болбол, хара халюун зүһэтэй, тэмээнэй шэнээн бэетэй, ой хүбшын гориходоор байралдаг, үбһэ ногоо, модоной мүшэр, хүбхэ мэтые эдидэг, хабтагай ехэ эбэртэй, аса туурайтай амитан, энүүниие манай агнуушад намарай үедэ алажа, арһа мяхые олзолдог байна. 

Категори:Амитад
Категори:Бугынхин
Бар

**Бар** гү, али **эреэн гүрөөһэн** (*Panthera tigris*) бол ехэ мяхаша зэрлиг амитан мүн. Энэ бол ой шугуй соогуур байрладаг. Энээнил шара ба хабаһан хээтэ бэень үнгэ нараниие туяада шаралан харагдажа байгаа ургамалнуудай эшэнүүдтэй ниилээд, мэдэгдэггүй юм.

Категори:Амитад
Гүрөөһэн

**Гүрөөhэн** (*Capreolus pygargus *) зэрлиг томо амитан. 

Категори:Амитад
Борбилоо

**Борбилоонууд** () гээшэ боро шубууд (*Passeridae*) обогой нэгэ түрэл. Тус түрэлэй юрын түлөөлэгшэнь хадаа гэрэй борбилоо мүн (*Passer domesticus*). Борбилоонууд хадаа гол түлэб богони һүүлтэ, богони хүсэтэй хушуутай жэжэ шубууд.
Европодо, Азида ба Африкада 27 (ондоо ангилалаар — 16-һаа 35 болотор) зүйл борбилоо бии. Эдэ дундаː

* Гэрэй борбилоо (*Passer domesticus*)
* Загай борбилоо (*Passer ammodendri*)
* Хэриин борбилоо (*Passer montanus*)

## Зүүлтэ

Категори:Шубууд
Галуун

**Галуун** (*Anser *) зэрлиг ба гэрэй томо шубуун. 

Категори:Шубууд
Хун шубуун

**Хун шубуун** (*Cygnus*) зэрлиг ба гэрэй томо шубуун. Буряадай эгээл томо шубуудай нэгэн. 7-10 кг шэгнүүртэй, 150-180 см ута бэетэй, далиинь ута 56-63 см. Гүйхэн газарнуудаар амидардаг, ута хүзүүниинь уhанай оёорhоо хоол оложо эдихэ арга олгодог. Үдэнүүдынь үдхэн, саhан сагаан. Шанга, хүнды абяатай хадаа “кликун” гээд нэрлэгдэдэг. Ехэ hайхан, омог шубуун юм. 

Категори:Шубууд
Бүргэд

**Бүргэд** (*Aquila etc. genera spp.*) зэрлиг томо шубуун.

Байгал шадараар 7 янзын бүргэдүүд тоологдодог: бүргэд (*Aquila chrysaetos*), үхээриин бүргэд (*Aquila heliaca*), талын бүргэд (*Aquila nipalensis*), ехэ бүргэд (*Aquila clanga*) түрэлтэн, тарбаган-бүргэд (*Aquila pennata*), сагаан hүүлтэ бүргэд (*Haliaeetus albicilla*), ута hүүлтэ бүргэд (*Haliaeetus leucoryphus*).

Бүргэд түрэлтэй иимэ олон шубууд Хойто Азиин дэбисхэр дээрэ ондоо тээ хаанашье үгы юм. Мяхаша шубуудай дундаhаа эгээл гоёнь, hүрөөтэйнь гээд үхээриин бүргэд тоологдодог. Энэ шубуун домогто Сагаан толгойто бүргэдэй ёhотойл уг удамынь юм. Далинуудайнь ута 2 м хүрэдэг. Энэ шубуун Байгал дээрэ Ойхон арал дээрэ ба Ойхон шадараар амидардаг.
Булжамуур

**Булжамуур** (*Alaudidae*) зэрлиг жэжэ шубуун. 

* *[[Alaemon]]*
* *[[Alauda]]*
* *[[Ammomanes]]* 
* *[[Calandrella]]* 
* *[[Certhilauda]]* 
* *[[Chersomanes]]*
* *[[Chersophilus]]*
* *[[Eremalauda]]*
* *[[Eremophila]]* 
* *[[Eremopterix]]* 
* *[[Galerida]]* 
* *[[Heteromirafra]]* 
* *[[Lullula]]* 
* *[[Melanocorypha]]*
* *[[Melanocorypha yeltoniensis]]* (*[[Хара булжамуур]]*)
* *[[Mirafra]]*
* *[[Pseudalaemon]]* 
* *[[Ramphocoris]]* 
* *[[Spizocorys]]*

Категори:Шубууд
Ута hүүлтэ бүргэд

**Ута hүүлтэ бүргэд** (*Haliaeetus leucoryphus*), үгы болохо туйлдаа хүрэhэн гээд, Россин ба Буряадай Улаан номуудта оруулагданхай. Тэрэнэй утань 75-100 см. Гол хоолынь – загаhан, уhанай шубууд, жэжэ hүн тэжээлтэн. Модод ба томо hєєгүүд дээгүүр уурхайгаа түхеэрдэг. Буряад дайдые үргэнєєр ашаглажа эхилhэн ушараар тэдэнэй тоо толгой ехээр үсєєрєє. 

Категори:Бүргэдүүд
Хойхо

**Хойхо** (*Phalacrocorax*) – зэрлиг томо шубуун. 

* Ехэ хойхо (*Phalacrocorax carbo*)

Категори:Шубууд
Хилмэ

**Хилмэ** (*Acipenser baerii*)– Байгалай хаан загаhан. Байгал соо 50-60 жэлнүүдэй туршада амидаржа ябадаг, 100-130 кг хүрэтэр шэгнүүртэй, 180 см хүрэтэр ута. Удаанаар ургадаг: түрүүшын жэлнүүдтэ 100-100 граммаар, саашадаа жэлдээ 2-3 килограммаар. Сэлэнгэ, Баргажан, Дээдэ Ангар мүрэнүүдэй Байгалда ородог адагуудаар, нуурай оёор багаар, тэндэхи амита бодосуудаар хооложо амидардаг. Эртын галабhаа хилмэ барижа захалhан байдаг. Энээниие эртэ урдын хабсагайн зурагууд гэршэлнэ. Хомхойгоор олзоборилго энэ загаhанай тоо толгойе үсөөрүүлээ, тиигэжэ хилмэ “Хоморой ба үгы болохо туйлдаа хүрэhэн түхэлнүүдэй” Улаан номдо оруулагданхай.

Категори:Загаhад
Эпишура

**Эпишура** (*Epischura baikalensis*) – томо бэшэ, миллиметр хахад тухайтай хабшаахай, Байгалай олон тоото нюрганай яhагүй амита юртэмсын нэгэн.  Эдэ жэжэ хабшаахай түрэлтэн Байгалай уhанай бүхы зузаанда ехэ үүргэ дүүргэдэг, бүхы амита бодосуудай 90% шахууе бүрилдүүлдэг юм. Байгалай замагуудай ехэнхи хубиие эдидэг, тиихэдээ өөрөө омолиин хоол тэжээлэй нэгэн боложо ошодог.

Категори:Амитад
Инфузоринууд

**Инфузоринууд** (*Ciliophora*) – Байгалай нэгэ клеткэтэй янза бүриин амита бодосууд. Тэдэ хоёр бүлэг боложо хубаардаг: 
:уhанай гүнзэгыгэй бүхы зузаанда ба оёорто дүтэ аяараа амидардаг; 
:симбиотическэ 

Категори:Амитад
Lubomirskia baicalensis

***Lubomirskia baicalensis*** – Эндемична губка. Эдэ ургамалнууд газаа түхэлєєрєє үльгэрэй ургамалнууд мэтэ. Хатуу хальhатай, hалаа олонтой эндемичнэ губканууд уhанай 2-hоо 40 м хүрэтэр гүнзэгыдэ бүхэли ой мэтэ ургадаг. Эдэ болобол газар дээрэ эгээл түрүүлэн бии болоhон нэгэ клеткэтэй ургамалнууд гээшэ. Зоохрелы гэжэ замагууд тэдээниие ногоон үнгтэй болгодог. 

Категори:Губканууд
Тоhон жараахай

**Тоһон жараахай** (*Comepһorus*) – амиды загаһахануудые түрэдэг Байгалай гайхал болоһон загаһан. Сайбар улаан үнгэтэй, нуур соогуураа ниидэжэ ябаһан мэтэ гоёор харагдадаг, һолонгын долоон үнгөөр наадажа байдаг бэетэй. Хашарһа үгы, араг яһануудынь нимгэн арһаяа нэбтэ харагдажа байдаг. Гайхалтайгаар нэбтэ харагдажа байдаг загаһан, гэрэл туяагай тудахада һүүдэр үгы шахуу, тиихэдэ саарһан дээрэ томошог хара үзэгүүдээр бэшэгдэһэн үзэгүүдые һүүл багаарнь нэбтэ хараад уншажа боломоор юм. 

Загаһад юрэнхыдөө түрьһэеэ хаяжа үдэдэг. Тэрэ түрьһэнһөөнь хэды сагай үнгэрһэн хойно хюурһанууд бии болодог. Гансал тоһон жараахай амиды загаһахануудые гаргадаг, тэдэнь гарамсаараа жэжэ хабшаахай түрэлтэнөөр болон бусад эгээл жэжэ амида бодосуудаар хоолложо захалдаг. Тоһон жараахайн бэеын шэгнүүрэй 40% өөхэн. Газаа июлиин наранда табяа һаа хайлашаха. Энэ өөхэн түбэд эмнэлгэдэ хэрэглэгдэдэг. Тоһон жараахай өөрөө хаб загаһанай эгээл дуратай хоолынь юм. Тэжээлэй шанараар 40 грамм шэгнүүртэй тоһон жараахай хилмэһээ 3 дазин үлүү байдаг. 

Категори:Загаhад
Baikaloplana valida

***Baikaloplana valida*** – Планарии гэдэг хабтагай хорхойнууд. Байгал соо дабhагүй сэбэр уhанай дэлхэй дээрэ эгээл томо хабтагай хорхойнууд – байкалопланууд амидардаг. Мүлхижэ ябахадаа тэдэ утаашаа 40 см хүрэдэг. Уhанай зузаанай 100 метрhээ доошо дайралдадаг, тэдэ мяхаша хорхойнууд, бэеынь хоёр хажуугаар 100-100 гаран хүхэхэ аргатай мэдэрэлнүүд байдаг. 

Категори:Амитад
Алаг дааган

**Алаг дааган** (*Allactaga sibirica*) зэрлиг жэжэ амитан. 

Hүрэжэ ябадаг алаг дааган хоморой амитан гэжэ Буряад Республикын Улаан номдо оруулагданхай. Бэеынь ута 130-160 мм, hүүлынь 172-220 мм болодог. Hабарнуудайнгаа үзүүртэ таба табан хургануудтай, хойто хүлнүүдынь урда хүлнүүдтээ ороходоо 3-4 дахин утанууд. Аалиханаар ябахадаа дүрбэн хүлнүүд дээрээ ябадаг, гүйхэдөө – гансал хойто хоёр хүлнүүд дээрээ. Томонууд нюдэнүүдтэй, ута шэхэтэй. Зөөлэн, үдхэн нооhотой. Нюрганайнь үнгэ элhэлиг, үгышье hаа бараан шара, гэдэhэн талаараа сайбар. Байгал адарай тала газараар дайралдадаг. Үбэлые унтажа үнгэргэдэг. Ургамалнуудаар, жэжэ шумуулнуудаар, тэдэнэй үндэгэнүүдээр хооллодог. 

Категори:Амитад
Улаан шоно

**Улаан шоно** (*Cuon alpinus*) бэеэрээ тиимэшье ехэ бэшэ юм. Түхэл маягаараа шоно үнэгэн хоёрой түhөөтэй. Арhанайнь үнгэ улаабтар. Байгал шадарай хадалиг газараар амидардаг, туруута ангуудые барижа эдидэг. Улаан шоно үгы боложо байhан амитан гэжэ тоологдодог,  Россин, Буряадай ба МСОП-ай (Байгаали болон байгаалиин баялигуудые хамгаалдаг уласхоорондын холбоон) Улаан номдо оруулагданхай. Энэ ан олзоборилго хорюултай.

## Зүүлтэ

Категори:Буряад ороной амитад
Категори:Хүхэтэн амитан
Тагтаа

**Тагтаа** (*Columbidae*) тагтаа хэлбэритэн (*Columbiformes*) багай шубууд юм. Үргэн тарааһан ба эгээн ехэ һуурижаһан Индонези болон Австралиин бүһэ нютаг болоно. Тагтаанай 300 оршом зүйл бии.

Категори:Шубууд
Нугаhан

**Нугаhан** (*Anas* etc. spp.) зэрлиг ба гэрэй томо шубуун. 

Категори:Шубууд
Берлин

**Берлин** ( ) — Германи Уласай холбооной ниислэл болон 16 холбооной газарнуудай нэгэн. Шпрее мүрэн Һафель мүрэндэ шудхажа ородог үзүүртэ, Эльба ба Одер мүрэнүүдтэй холбодог онгосын һубагуудта оршоно. 890 км² оршом талмайтай. 1939 ондо 4,3 сая, 1945 ондо 2,8 оршом сая, 1949 ондо 3,3 сая, 1995 ондо 3,5 сая хүнтэй байгаа. Одоо тус хотодо 3 469 800 гаран (2013) зон амидардаг.

Берлин — болбол Германиин эгээн томо ажаүйлэдбэриин, соёлой ба эрдэм ухаанай түб. Шёнефельд ба Тегель хоёр улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудалтай, 2008 оной 10 һарын 31 болотор Темпельһоф гэһэн ниидэхэ онгосо ажаллажа байгаа. 150 км зурлаа метрополитентэй. Ажаүйлэдбэриин гол һалбари: машина бүтэлгэ (сахилгаанай техника, сахим, тоног түхеэрэмжэ, ниитын ба тээбэри), хими-эм зүй (эмэй болон нарин химиин синтезэй бодосой үйлэдбэрилгэ), полиграфи (хэблэл), бүдэй, оёдолой, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри.

Берлин хото XIII зуун жэлэй эхиндэ хото болобо. 1486 онһоо хойшо Бранденбургын (хожомынь Пруссиин) ниислэл хото, 1871 онһоо хойшо — Германиин ниислэл. Европодохи Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай һүүлшын шатада 1945 оной 5 һарын 2-до зүблэлтэ сэрэгүүд хүсэдөөр хотые эзэлбэ (Берлинэй операци). Фашис Германиин илагдалай һүүлдэ Берлинэй нютаг дэбисхэр зүблэлтэ, АНУ-ай, Ехэ Британиин ба Франциин дүрбэн эзэмдэлгын бүһэдэ хубаагдаһан байна. 1948 ондо баруун гүрэнүүд хотын парламентын һунгуули ябуулба. 1949 оной 10 һарын 7-до зүүн хэһэгтэ БНАГУ тунхаглагдажа, Берлин хото Зүүн Германиин ниислэл болобо. 1961 ондо хүн зоной баруун руу нүүхэ ябадалые болюулхын түлөө Берлинэй хана (102 км утатай, энэ тоодо 45 км ута хотын хилэдэ байрладаг Баруун ба Зүүн Берлин хоорондо хашаа барилга) баригдаһан байна. Зүүн ба Баруун Германиин нэгэдэлэй һүүлдэ 10 һарын 3-да холбооной ниислэл Боннһоо Берлиндэ ошобо. Дээдэ һургуулинууд. Театрнууд: опера ба баледэй театр, «Комише опер», «Берлинер ансамбль» гэхэ мэтэ. Берлинэй гүрэнэй музейнүүд, Германиин түүхын музей гэхэ мэтэ. Зоопаркууд. XIII—XIV зуунай готикын церковь сүмэнүүд, XVII—XIX зуунай барокко ба классицизм маягай ансамбльнууд. XI Олимпиадын наадан (1936 он).

## Зурагууд

Файл:Berlin, Mitte, Lustgarten, Dom.jpg|Берлинэй собор сүмэ
Файл:Berlin Rotes Rathaus B.JPG|Улаан хотын захиргаанай байшан
Файл:Pankow Goerschstr Gymnasium.jpg|Һургуули
Файл:Bode Museum.jpg|Боде музей


## Зүүлтэ



Категори:Германи
Категори:Германиин хотонууд
Категори:Саятан хото
Категори:Европын ниислэлнүүд
Консепсьон

**Консепсьон** (*Concepción*) - Чилиин хото.

* Талмай — 221.6 модо²
* Хүн зон — 216,061
* Үдхэн тоото зон — 975.0/км²
* Сагай бүһэ — UTC-4 (UTC-3)

## Холбооһон
* Викисклад: Concepción
* Concepcion.cl

Категори:Chile
Категори:Cities of Chile
Бадаан

**Бадаан** (*Bergenia crassifolia*) зэрлиг жэжэ сэсэг. 

Категори:Ургамалнууд 
Категори:Сэсэгүүд
Татарстан

**Бүгэдэ Найрамдаха Татарстан Улас** (; ) — Оросой холбоото уласай улас, нютаг можо. Ниислэл — Казань. Эжэл шадар холбооной тойрог, Эжэл шадар эдэй засагай тойрогто багтана.

Дэбисхэр нютагай талмайнь - 68,000&nbsp;км2. 2010 ондо 3 786 488 хүн зонтой гэжэ тоологдоһониинь Оросой мүнөөнэй холбооной 83 нэгэжэһээ наймадугаарта, 21 уласуудһаа хоёрдохи олон (Башкортостанай һүүлдэ) хүн зонтойнь гэжэ үзэгдэнэ. Хүн зоной 53% (2 012 571) татар, 39.7% ород. Ород хэлэнһээ гадна татар хэлэн албан ёһоной эрхэтэй.

Зүблэлтэ холбоото уласай үедэ Зүблэлтэ Социалис Автономито Уласай статустай байһан болон Оросой холбооной улас байгуулагдахада улас болобо. Татарстан 1992 ондо тусгаар амяарлан тогтоһониие зарлаһаншье һаа, 1994 ондо тэрэнһээн татагалзаһан.

## Газар зүй
Зүүн Европын тэгшэ газарай түб хэһэгтэ Москваһаа зүүн зүгтэ 800 шахуу км зайда Ураалай нюруугай баруун тиишэ нилээд зайда аласлажа Татарстан байрладаг. Нютагай зүүн хойноһоо баруун урагша Кама мүрэн () шудхан урдажа нютагай баруун урда үзүүртэ Эжэл мүрэндэ () шудхана.

Эгээн үндэр сэг хадаа далайн нюруугай дээшэ 321,7 м үндэртэй Чатыр-Тау хада. Хойноһоо урагша эгээн утадаа 290 км, Зүүнһээ баруун тээшэ эгээн утадаа 460 км юм.

### Уларил
Һэрюун түби газарай уларилтай, дулаан зунтай ба дунда зэргын хүйтэн үбэлтэй. Эгээн дуулан һарань - 6 һара (+18…+20&nbsp;°C), эгээн хүйтэн — 1 һара (−13…−14&nbsp;°C). Үнэмлэхы (абсолютна) эгээн бага температура −44…−48&nbsp;°C (1942 ондо Казаньда −46,8&nbsp;°C хүрөө). Эгээн ехэ температура +37…+42&nbsp;°C хүрэнэ.

Дундажаар 460-һаа 520 мм хүрэтэр шииг нойтон унадаг. Ургамал ургаха уларил 170 оршом хоног.

### Ашагта малтамал
Газарай тоһоор баян, нүхэгдэхэ газарай тоһон 800 сая тонно; түлэблэһэн нөөсын хэмжээнь 1 тэрбум тонно хэтэрнэ.

### Сагай бүһэ

Татарстан Москвагай сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +3:00 шэлжэлтэтэй.  Оросто MSK гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

## Зүүлтэ

Категори:Татарстан
Мощёная

**Мощёная** — улас зуун тээшэ гурэн Украина.

Категори:Украина
Мордови Улас

**Мордоов Республика** (; , *Mordoviya Respubliks’*; , *Mordoviya Respublikas’*) — Оросой холбоото уласай нютаг можо. Ниислэл — Сараанск.

Категори:Мордоов Республика
Гершевич, Матвей Матвеевич

**Гершевич Матвей Матвеевич** — Буряад Республикын Арадай Хуралай Түрүүлэгшэ.

1948 оной февралиин 28-да түрөө.

Баргажанай аймагай Улан нютаг гаралтай.

1970 ондо Свердловскын юристын институт «хуули ёһо» гэһэн мэргэжэлээр дүүргэһэн.

1970 онһоо Хяагтын аймагай прокуратурын мүрдэгшэ.

1973 онһоо 1974 он болотор сэрэгэй алба татаа.

1974 онһоо Буряадай АССР-эй прокуратурын мүрдэлгын таһагай прокурор.

1975 онһоо Түнхэнэй аймагай прокурор.

1979 онһоо 1987 он болотор Буряад Республикын прокуратурын юрэнхы хиналтын таһагай дарга.

1987 онһоо 1992 он болотор республикын прокуророй орлогшо – мүрдэлгын захиргаанай дарга.

1992 онһоо 2007 он болотор Буряад Республикын прокуророй нэгэдэхи орлогшо.

Албан ажалдаа һайн ажаллаһанай түлөө М.М. Гершевич шагнагдаа гэбэл:
* 1982 ондо – Буряадай АССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй Хүндэлэлэй грамота;
* 1984 ондо – «Байгал-Амарай зам бариһанай түлөө» медаль;
* 1994 ондо – «Россиин Федерациин Прокуратурын хүндэтэ ажалшан» энгэрэй тэмдэг;
* 2006 ондо – нэрэтэ буу барюулагдаа;
* 2007 ондо – «Прокуратурын ветеран» медаль.

СССР-эй, РСФСР-эй, Россиин Федерациин ба Буряад Республикын Прокурорнуудай магтаалда нэгэтэ бэшэ хүртэһэн.

Хүндэтэ нэрэ зэргэнүүд олгогдоо:
* 1991 ондо – «Буряадай АССР-эй габьяата юрист»;
* 1997 ондо – «Россиин Федерациин габьяата юрист».

2007 оной декабрь һарада Баргажанай аймагай дэбисхэртэ ородог 30 дугаар һунгуулиин нэгэ мандадтай тойрогоор Буряад Республикын Арадай Хуралай IV зарлалай депутатаар һунгагдаа. 

Буряад Республикын Арадай Хуралай IV зарлалай I сесси дээрэ Буряад Республикын Арадай Хуралай Түрүүлэгшээр һунгагдаа.

## Гадаад холбоос
* М. М. Гершевич

Категори:Намтар
Категори:Буряад Уласай Арадай Хурал
Категори:2 һарын 28 түрэһэн
Дэгэл

**Дэгэл** — Монголшуудай олон зуун жэлын турша үмдэжэ ерэһэн үндэһэнэй хубсаһан юм. Хүбэн, торго, дурдан гээд олон янзын бүһэ, даабуугаар хэдэг.
Дэгэлые үдэгөө хото һуурин газарта баяр ёһололой үеэр лэ үмдэсгөөдэг болобош хүдөө илангаяа малшад үдэр тутам үмдэжэ хэрэглэдэг.

Буряад арадай заншалта хубсаһан бусад арадай хубсаһа хунарһаа хэл маягаараа, үндэһөөрөөшье онсо илгаатай юм. Амгалан ажана һууха гээшэ оршон тойрон байгаалиһаа дулдыдадаг ааб даа. Хүхэ номин тэнгэри хододоо байһай гэжэ ажалша малша арадта хүхэ үнгэ дурлагдадаг байһан. Эдир залуу үхибүүдтэ арбаад наһа хүрэтэрнь, һомон дэгэл оёжо үгэдэг заншалтай һэн. Арба гараһан басагадтаа таһалжа оёһон хүхэ үнгэтэй басаган дэгэл үмдэхүүлхэ. Хадамда гараһан басагад хоёр гэзэгэдээ туйба зүүжэ, хуняаһатай хамсытай һамган дэгэл уужатайгаар үмдэхэ ёһотой. Үндэр наһа наһалжа, һахил абахадаа, һөөргөө һомон дэгэлээ үмдэдэг һэн. Дэгэлэй үнгэшье хүрин боложо, задархай орхимжотой болохо заншалтай байгаа. Уһанай эзэн лусууд замаг шэнги ногоон үнгэдэ дуратай юм гэлсэхэ. Шара улаан үнгэ лама багшанарай хубсаһанда таарамжатай, хүрин үнгэ - наһатай зоной гэжэ тоологдодог һэн. Энэ гурим мүнөөшье сахигдадаг юм.

Категори:Буряадууд
Буряадай номой хэблэл

**Буряадай номой хэблэл** () — Буряад Ороной Улаан-Үдэ ород хэлэнэй хотод хэблэл, 1923 оной байгуулха нэрэ "Буряад-Монгол унэн".

## Зүүлтэ

Категори:Буряад Улас