Израилиин шэнэ шекель

**Израилиин шэнэ шекель** ( **';  ; [[Валютын тэмдэг|тэмдэг]]: **₪**; [[ISO 4217|код]]: **ILS**), хилбараар **Израилиин шекель** (, ), болбол [[Израиль|Израилиин]] [[мүнгэн тэмдэгтэ]] ба Палестинын газар нютагдахи [[Баруун эрье]], [[Газын хэлтэһэн|Газын хэлтэһэндэ]] хуули ёһоной түлбэриин хэрэгсэл болгон ашаглагдадаг. Шэнэ шекель 100 [[Израилиин агора|агоротдо]] хубаагдадаг. Шэнэ шекелиие 1986 оной 1 һарын 1-һээ эхилэн 1000:1 харилсаанаар [[Гиперинфляци|гиперинфляцитай]] [[Хуушан Израилиин шекель|хуушан шекелиие]] орложо ашаглагдажа эхилһэн.

Шэнэ шекелиин [[Валютын тэмдэг|валютын тэмдэгиинь]] ⟨ **₪** ⟩ ''шекель'' () ба ''хадаш'' () (шэнэ) гэһэн үгэнүүдэй эхинэй [[Еврей бэшэг|Еврей үзэгнүүдэй]] тааралдал юм. Энэнь үмэниинь **шэнэ Израилиин шекель** гэжэ нэрлэгдэдэг байһан ба ***NIS*** (**ש"ח**‎ ба **ش.ج**‎) гэһэн албан ёһоной буһа хуряамжалагдаһан үгые дотоододоо үүные нэрлэхэ зорилгоор ашагладаг хэбээр байгаа ба [[Израилиин Банк|Израилиин Банкын]] вебсайт дээри гарадаг. Гэбэшье **Израилиин шэнэ шекелиин** уласхоорондын ''албан ёһоной'' валютын кодиинь [[ISO 4217]] стандартын дагуу [[Уласхоорондын Стандартизациин Байгуулга|Уласхоорондын Стандартизациин Байгуулгаһаа]] тогтооһониинь **ILS*' юм.

== Түүхэ ==
"[[Шекель]]" (שֶׁקֶל‎) нэрэнь адли нэрэтэй эртэнэй Библиин мүнгэн тэмдэгтэһээ гаралтай. Авраамые Хеврон дахи [[Патриархуудай Агы|Патриархуудай Агыда]] зорюулжа Хиттитын Ефрондо "дүрбэн зуун мүнгэн шекель" түлэһэн гэжэ Библиин эртын эшэдэ дурдаһан байдаг. Шекель болбол эртэнэй Израилиин шэгнүүри гү, али мүнгэн тэмдэгтиин хэдэ хэдэн единицын нэгэ ба еврей гаралтай ש-ק-ל (š-q-l) нь 'татаха' гэһэн удхатай (שָׁקַל šaqal 'шэгнэхэ', שֶׁקֶל šeqel 'нэгэ янзын шэгнүүри'), бусад Семит хэлэнүүдэй адлирхуу байдагиинь Аккади (тусх. šaqālu ба šiqlu) ба Арамей (тусх. תְּקַל teqal ба תִּקְלָא tiqla). Анха энэнь ешмээнэй шэгнүүритэй холбоотой байһан байжа магадгүй юм. [[Эртэ сагай Израилиин ба Иудеягай Түүхэ|Эртэнэй Израильда]] шекелиинь 180 оршон орооһон (11 [[грамм]] гү, али. 35 тройн унци) байһан гэдэг.

Мүнөөнэй [[Израиль|Израиль улас]] байгуулагдаһанһаа хойшо 1948 оной 5 һарын 14-эй үдэрһээ 1952 он хүрэтэр [[Англи-Палестинын Банк|Англи-Палестинын Банкһаа]] [[Фунт стерлинг|Британиин фунт стерлингтэй]] уягдаһан [[Палестинын фунт]] хэлбэрээр банкнотууд гаргагдажа байһан. 1952 ондо Англи-Палестинын Банк нэрээ [[Леуми Банк|Банк Леуми Ле-Исраэль]] (Израилиин Үндэһэнэй Банк) болгон хубилгажа, валютын нэрэнь [[Израилиин фунт]] болоһон.

=== Израилиин фунт (1952–1980) ===

Израилиин фунт (לירה ישראלית‎, "лира исраэлит") нь 1952 оной 6 һараһаа 1980 оной 2 һарын 23 хүрэтэр [[Израиль|Израилиин]] мүнгэн тэмдэгтэ байһан ба 1980 оной 2 һарын 24-дэ [[Хуушан Израилиин шекель|шекелиэр]] һолигдоһон. 1955 онһоо эхилэн [[Израилиин Банк]] байгуулагдажа, [[Банкното|мүнгэн тэмдэгтэ]] гаргаха уялгые абаһанай дараа зүбхэн "I£" тэмдэгэй хамта зүбхэн еврей нэрые ашаглажа байһан. [[Фунт стерлинг|Британиин фунт стерлингтэй]] уялгые 1954 оной 1 һарын 1-дэ болюулжа, 1960 ондо Израилиин фунтын бутархай единицые 1000 [[Израилиин прута|прутотһоо]] 100 [[Израилиин агора|агорот]] болгон хубилгаһан.

1960-д оной үедэ Израилиин мүнгэн тэмдэгтын еврей бэшэ нэрын талаар үгэ буляалдаанай үрэ дүндэ Һангай министрдэ фунт гэдэг нэрые Еврей нэрээр, [[шекель]] (שקל), хубилгахые захирһан хуули гараһан. Хуулинь министрдэ хубилалга оруулха он һара үдэрые тодорхойлхо боломжые олгоһон. Хуулинь 1980 оной 2 һарада Израилиин засагай газар мүнгэнэй системые хубилгажа, 1 шекель = I£10 курсээр шекелиие нэбтэрүүлһэнһээ хойшо хүсэндэ ороһон юм.

=== Шекель (1980–1985) ===

Шекель гү, али хуушан шекелиинь 1980 оной 2 һарын 24-һээ 1985 оной 12 һарын 31-эй хоорондо Израиль уласай мүнгэн тэмдэгтэ байба. Энэ болон энэнэй урдахи Израилиин фунт 1960-д ба 1970-д оной үедэ гадаада валютын [[Девальваци|девальвациие]] байнга хабаадуулагдажа байһан. Энэ тенденцинь 1980-д оной эхээр хуушан шекелиин [[Гиперинфляци|гиперинфляциар]] түгэсэһэн юм. [[1985 оной Израилиин Эдэй засагай Тохонижуулга План|1985 оной Эдэй засагай Тохонижуулга Планай]] үрэ дүндэ инфляциие тогтооһоной дараа 1986 оной 1 һарын 1-дэ хуушан шекелиие [[Деноминаци (эдэй засаг)|орлуулан]] шэнэ шекелиие нэбтэрүүлжэ IS 1,000-ые ₪1 сэнтэй һолиһон.

=== Шэнэ шекель (1985–мүнөө үе) ===
1980-д оной [[хёморол|эдэй засагай хёморол]], удаахи 1985 ондо шэнэ шекелиие нэбтэрүүлһэнһээ хойшо [[Израилиин Банк]] болон [[Израилиин Засагай газар]] үлүү болгоомжотой, консерватив түсэб, мүнгэ-кредитэй политикые ябуулжа, заха зээлидэ һуурилһан эдэй засагай янза бүриин реформые аажамаар бэелүүлжэ эхилһэн. Тэрээнһээ гадна сүлөөтэ худалдаанай хэлсээндэ баталалһанаар Израилиин эдэй засаг тэмсэлдэхэ шадабаритай боложо, ажа үйлэдбэри ба научна базада ехэ хэмжээнэй зөөри оруулалга хииһэнээр туһа улас дэлхэйн [[мэдэлгын эдэй засаг]] үргэлгэтэй холбоотой боломжоо ашаглажа, уламаар экспорт нэмэгдэжэ, продукт ба хангалтада шэнэ заха зээли нээгдэһэн. Эдэгээр нүхэсэлүүдэй үрэ дүндэ инфляци нилээд бага байһан ба мүнөө үедэ уласиинь [[Түлбэриин баланс|түлбэриин положительна балансые]] дэмжэжэ байгаа ба 2010 ондо ДНБ-ээ 3 оршон хубитай эквивалентнэ урдадаг счётой ашагтай гараһан юм. Тиимэһээ валютань евро, швейцари франкын тусхай ургалтаһаа багашье гэһэн шангарша 2001-2011 онуудта АНУ-ай доллартай зэргэсүүлхэдэ шэнээнэй 20%-иар дээшэлһэниинь урдахи арбан жэлдэ һуларһантай сасуулхада эсэргүү байба. 

2003 оной 1 һарын 1-һээ эхилэн шэнэ шекелиинь сүлөөтэ [[конверсидэ ородог валюта]] болоһон юм. 2006 оной 5 һарын 7-ой үдэрһээ эхилэн шекелиин [[Гараһан мүнгэнэй зэбсэг|гараһан мүнгэнэй зэбсэгэй]] шэнэ аралжааные [[Чикакогой Худалдаанай Биржэ|Чикакогой Худалдаанай Биржэдэ]] хиихэ боломжотой болоһон. Энэнь шэнэ шекелиие [[Валютын аралжаанай заха зээли|гадаада валютын заха зээлидэ]] [[Фьючерс|фьючерсын гэрээ]] байгуулха боломжотой дэлхэйн хорин тухай валютын нэгэ болгожо байна. Энэнь мүн дэлхэйн олон орондо хэрэглэгшэд андалдаха боломжотой валюта юм. 2008 оной 5 һарын 26-да Олон уласай [[CLS (түлбэриин системэ)|CLS Банкиинь]] түлбэри тоосооные шэнэ шекелиие гүйсэдхэжэ, валютые бүрэн [[конверсидэ ородог валюта]] болгоһон юм.

== Зоос ==
1985 ондо [[Израилиин нэгэ-агорагай зоос|1 агора]], [[Израилиин табан-агоротой зоос|5 агорот]], [[Израилиин арбан-агоротой зоос|10 агорот]], [[Израилиин хахад-шекелиин зоос|₪1/2]], [[Израилиин нэгэ-шекелиин зоос|₪1]] гэһэн сэнтэй зооснууд нэбтэрүүлһэн. 1990 ондо [[Израилиин табан-шекелиин зоос|₪5]] зооснууд, 1995 ондо [[Израилиин арбан-шекелиин зоос|₪10]] зоос эрьелтэдэ ороһон. [[Израилиин нэгэ-агорагай зоос|1 агорагай]] үйлэдбэрилгэ 1990 ондо зогсожо, 1991 оной 4 һарын 1-дэ эрьелтэһээ хуряагдаһан. [[Израилиин хоёр-шекелиин зоос|2 шекелиин]] зоос 2007 оной 12 һарын 9-дэ эрьелтэдэ ороһон. Хамагай һүүлдэ 2007 ондо сохигдоһон [[Израилиин табан-агоротой зоос|5 агоротой]] зоосые 2008 оной 1 һарын 1-дэ эрьелтэһээ хуряагдаһан.

2011 оной 4 һарада металл бага ашагладаг, тиимэһээ үнэ сэн багатай шэнэ зооснууд сохигдохо болоно гэжэ мэдэгдэһэн. Хуурмаг зоос хиихэнь баһа хэсүү байха болоно. Израилиин Банк түсэблэгдэжэ буй зоосоной серидэ "шэнэ" гэһэн үгые хаһаха талаар хэлэлсэгдэжэ байна. Батажалгабал энэнь 1985 оной 9 һарада шэнэ шекелиин зоосые худалдаанда гараһанһаа хойшо бүхы зоосые анха һолиһон тохёолдол болохо юм. Зоосые [[Солонгосой Хэбтэ сохилго ба Аюулгүй Хэблэлэй Корпораци]] (KOMSCO) сохидог.


* Израилиин зоос дээрхи бүхы һара үдэрые [[Еврейн литэ|Еврейн литээр]] бэшэһэн ба [[Еврей тоо|Еврей тоогоор]] бэшэгдэһэные анхарагты.

== Банкнотууд ==

=== A сери (1985–1999) ===
1985 оной 9 һарын 4-эй үдэрһээ эхилэн ₪5, ₪10, ба ₪50-иин банкнотууд эрьелтэдэ ороһон. 1986 оной 5 һарын 8-да ₪1 банкнот, 1986 оной 8 һарын 19-да ₪100-иин банкнот гараһан. 1988 оной 4 һарын 2-до ₪20-иин банкнот, 1992 оной 2 һарын 16-да ₪200-иин банкнот гаража энэ сериие дуусгаһан. ₪1, ₪5 ба ₪10 банкнотуудиинь үмэнэхи IS 1000, 5000, ба 10 000 банкнотуудай эжэл загбарые ашаглаһан болобошье номиналиинь ондоо байһан.

Хожомынь ₪1, ₪5 ба ₪10 банкнотуудые зоосоор һолигдоһон. Эдэгээр хэдэ хэдэн зоосые анханай хэблэлдэ банкнот дээрхи хүнүүдэй дүрсые һиилэһэн байһан.


=== B сери (1999–2017) ===
Хоёрдохи сериин банкнотуудые 1999 ондо гаргаһан ба 2005 он гэхэдэ анханай сериие орлоһон. [[Ицхак Рабин|Ицхак Рабинай]] хүрэгтэй ₪500 банкнот гаргаха план 1995 ондо Рабиные алагдаһанай дараахан зарлагдаһан. Гэбэшье инфляциин бага темптэй байһан тула энэ банкнот хиихэ зайлашагүй юумэнгүй байһан ба хэзээшье гаража байгаагүй.



=== C сери (2014–мүнөө үе) ===
The committee proposed that the new series would bear the portraits of prominent Hebrew poets, among them [[Rachel Bluwstein]], [[Shaul Tchernichovsky]], [[Leah Goldberg]] and [[Nathan Alterman]]. 2010 оной 12 һарада энэ серидэ [[Менахем Бегин]], [[Ицхак Рабин]], Рахель, [[Шмуэль Йосеф Агнон]] нарын хүрэгые оруулха болоно гэжэ мэдэгдэһэн. Бегинэй гэр бүлынхан энэ шиидхэбэриие эсэргүүсэхэдэ хорооной анханай һаналые дахин абаһан.

2012 оной 11 һарын 14-дэ, Израилиин Банк банкнотын шэжэ серинь бэлэдхэлгын эсэсэй шатада ороһоные зарлаһан. Шэнэ банкнотууд анха 2014 оной 9 һарын 16-да [[50 шэнэ шекелиин банкнот|₪50]], дараань 2015 оной 12 һарын 23-да [[200 шэнэ шекелиин банкнот|₪200]] эрьелтэдэ ороһон. Эсэсэй хоёр номиналууд, [[20 шэнэ шекелиин банкнот|₪20]] ба [[100 шэнэ шекелиин банкнот|₪100]], 2017 оной 11 һарын 23-да эрьелтэдэ орожо, "C сери" банктнотуудай сериие дүүргэһэн.

Гурбадахи сериие гаргаһанаар [[Израилиин Банк]] мүнгэн тэмдэгтынхээ англи хэлэнэй бэшэгэй стандартые *шекель* болгоһон. Үмэнэнь Банкиинь *шекель* ба *шекалим'' () гэһэн Еврей транскрипциие албан ёһоор ашаглажа байһан.

Банкнотуудые Швейцариин Orell Füssli Аюулгүй Принтингын газар хэблэһэн.

## Мүнгэнэй сэн

## Мүн үзэхэ

* Израилиин Банк
* Израилиин Эдэй засаг

## Зүүлтэ