open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чжу Си

**Чжу Си** (кит. упр. 朱熹, пиньинь: *Zhū Xī*, мүн Чжу Юаньхуэй, Чжу Чжунхуэй, Чжу Хуэйань гэһэн нэрээр мэдэгдэһэн; 1130—1200) —
хитад философ, эрдэмтэн ба нэбтэрхы толи зохёогшо, номшо, ном шэнжэлэгшэ ба Күнзын һургаалай ном сударые тайлбарилагша. Неоконфуцианизмын эгээн шухала түлөөлэгшэ мүн. Тэрэшэлэн Хитад, Солонгос, Япондо албан ёһоной үзэл һургаал болоһон неоконфуцианизмда уламжалалта ба ниитэлиг хэлбэриие үгэһэн байна.
1179—80 оной хоорондо, Нанькан можын (南康軍) захирагша байхадаа «Бай-лу дун» һургуулиие (白鹿洞書院, «Сагаан гүрөөһэнэй агы») һэргээһэн, тэрэнэй лекци үгэһэнэй ашаар Сунь уласай эгээн алдартай һургуули болобо.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
*  Алексеев В. М. Китайская литература. М., 1978, с. 429—498
*  Голыгина К. И. «Великий предел». Китайская модель мира в литературе и культуре (I—XIII вв.). М., 1995, с. 306—323
*  *Гусаров В. Ф.* Непоследовательность Конфуция и дуализм философии Чжу Си.// Третья научная конференция «Общество и государство в Китае». Т.1. М., 1972.
*  *Зайцев В. В.* О формировании философского учения Чжу Си // Из истории китайской философии: становление и основные направления (даосизм, буддизм, неоконфуцианство). М., 1978.
*  История китайской философии. М., 1989, с. 332—349
*  Кобзев А. И. Философия китайского неоконфуцианства. М., 2002, указатель
*  *Краснов А. Б.* Учение Чжу Си о природе человека // Конфуцианство в Китае. Проблемы теории и практики. М., 1982. С.126-148..
*  *Мартынов А. С.* Чжу Си и официальная идеология императорского Китая // Конфуцианство в Китае. Проблемы теории и практики. М., 1982. С.111-125.
*  *Мартынов, А. С.* Буддизм и конфуцианцы. Су Дун-по (1036—1101) и Чжу Си (1130—1200) // Буддизм, государство и общество в странах Центральной и Восточной Азии в средние века. — М.: Наука, 1982. — С. 206—316.
*  *Панфилов, С. С.* Отношение Чжу Си к буддийской традиции // Шестая буддологическая конференция: Тезисы / Сост. С. Э. Коротков, Е. А. Торчинов. — СПб.: 1999. — С.38—42.
*  *Тиллман Х. К.* Сознание Неба (тянь) в системе воззрений Чжу Си // Ретроспективная и сравнительная политология. Публикации и исследования. Вып. I.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1991. — С.302-319.
*  *Фицджеральд, С. П.* Китай. Краткая история культуры. / Пер. с англ. Р. В. Котенко. — СПб.: Евразия, 1998. ISBN 5-8071-0010-7 — Глава XX.

## Холбооһон
* 

Категори:Хитадай гүн ухаантад
Альбер Камю

**Альбер Камю** (, 1913 оной 11 һарын 7, Мондови, Алжир, ‒ оной 1 һарын 4, Вильблевен, Франци), Франциин уран зохёолшо болон экзистенциалис сэдьхэгшэ. Эсэргүүсэлэй хүдэлдөөнэй гэшүүн. «Ондоо хүн» (1942) гэһэн туужадаа дотор хооһон геройн ухаан сэдьхэлдэ амидаралай «абсурд» удхагүй шанарые харуулба («Незнакомец» гэһэн нэрээр ород хэлэн дээрэ Г. В. Адамовичэй оршуулагдаба). Хүнэй зориг ажабайдалай удхагүй байдалтай тэмсэл тухай «Тахал» гэһэн ёгто роман-үльгэр (1947; антифашис, антитоталитарис). «Сизиф тухай домог» (1942), «Эсэргүүсэн бодогшо» (1951) гэһэн гүн ухаанай номуудта, зүжэгүүдтэ («Калигула», 1944) ёһо суртахуунай һунгаха эрхэ сүлөөе батална. «Уналга» (1956) гэһэн туужа. Сэтгүүлзүй: «Мүнөө үдэрэй тэмдэглэл» (1—3 боти, 1950—58). 1957 оной Нобелиин шагналтан.
Автомашинын аварида орожо наһа бараа.

## Зүүлтэ

Категори:Франциин зохёолшод
Сибирь-татар хэлэн

**Сибирь татар хэлэн** (сибирь татаряеэр: Сыбыр тел) — Алтайн хэлэнэй изагуурай сибир ь татар арад түмэнһөө хэрэглэгдэжэ түрэг хэлэнэй бүлэгэй аялгуу юм.

Категори:Хэлэнүүд
Боохон

**Боохон** — тосхон, Эрхүүгэй можын Усть-Ордын тойрогто байралана.

2010 ондо ажаhуугшадтай байгаа.

## Зүүлтэ

Категори:Усть-Ордын тойрог
Мин улас

**Ехэ Мин эзэнтэ гүрэн **(хит. уламж. 大明帝國,&#x20;хилб. 大明帝国, пиньинь: *Dà Míng Dìguó*, палл.: *да мин диго*) —  Хитадай Ехэ Монгол Уласһаа тусгаар амяарлан тогтоһоной һүүлээр Мин обог удамай (кит. хилб. 明朝, пиньинь: *Míng Cháo*, палл.: *мин чао*) засаг доро 1368 онһоо 1644 он хүрэтэр байһан эзэнтэ улас юм. 1644 ондо Мингэй ниислэл болохо Бээжэн хото Ли Цзычэнгэй буһалгаанай үрэ дүндэ унаһаншье һаа, гүрэнэй урда хэһэгынь 1662 оной хүрэтэр Мин обог удамда бэеэ үгэнги журам доро (Урда Мин) үлэбэ.

Мин гүрэнэй флот болон саг үргэлжын сэрэгэй ниитэ тоо нэгэ сая хүндэ хүртэбэ. Удаан сагай дайнай үрэ дүндэ газар эдлүүриин хэлтэс бүхы таряалха газарай гурбанай нэгэн болотор агшаад, улас гүрэнэй эзэлхэ хэлтэс олошорбо. Үнэндөө, гүрэнэй дотор албан ёһоор соносхоогүй эдэлэнгүүдэй системэ илаба. Засаг захиргаанай шэрүүн централизаци хэжэ, эрхэтэдэй бүхы талаар ажамидаралые журамлаха туршалга хэжэ үзэбэ. Хунъу болон Юнлэ түрүүшын хоёр эзэн хаашуулай амжалтатайгаар хааншалһаншье һаа, эсэстэнь гүрэнэй аппарат соо һалалгын шэнжэ тэмдэгүүд элирүүлэгдэжэ, XVII зуун жэлэй эхиндэ гүрэнэй аппарат коррупцяар шэнгэжэ, эзэн хаашуул улас түрэдэ бага һонирхолтой болоод дээдэ засаг тэрэнэй тойрон хүреэлэгшэдэй (түрэл, тайган болон ордоной зон) гарта түблэржэ оробо. Химаралынь таряалангай харилсаанда баһал ехэхэн нүлөө үзүүлээ һэн: эзэн хашуулай тойрон хүреэлэгшэдэй хэһэн приватизациин һүүлдэ гүрэнэй хэлтэс үгы болобо. Мингэй Хитад өөрөө тусгаарлаха бодолго ябуулжа эхилбэ. Тэрэ сагта Мингэй зүүн хойто захада залуу хүсэтэй Нурхаци обогой засаг дорохи Манжа улас бии болобо. Манжанууд Ли Цзычэнгэй таряашадай буһалгааниие ашаглажа, Бээжэниие эзэлээд Хитадта Цин уласые соносхобо.

XV зуунай эхиндэ дайлан эзэмдэхэ гадаада бодолго ябуулаа. 1407 ондо хитад сэрэг Вьетнамые эзэлээ. Урда далай ба Энэдхэг далай руу Чжэн Хэгэй толгойлһон 7 далайгаар ябуулгануудые эльгээбэ. Португалшуудай Хитадта колони болгохо туршалгын ушарһаа 1521 ондо Чжэндэ хаан европынхид Хитадта орожо хорёод, тэрэндэ Аомыньһаа гадна бүхы порт боомтонуудые хааба. Ниигэмэй зүршэлдөөнэй үрэ дүндэ XVII зуунай 20-ёод онуудта Миндэ таряашадай дайн (Ли Цзычэнгэй буһалгаан) болоо. Мингэй һүүлшын үедэ Орос гүрэн Хитадтай түрүүшынхиеэ холбоо баряа (1618 ондо тобольскын амбан Иван Петлиниие Бээжэндэ эльгээһэн гэхэ мэтэ).

## Зүүлтэ

Категори:Хитадай түүхэ
Зүрхэнэй дутагдал

**Зүрхэнэй дутагдал** (), заримдаа **шуһаар дүүргэн зүрхэнэй дутагдал**, зүрхэн бэе махабадай хэрэгсээ түлөөхи хангалтатай хэмжээнэй шуһанай урасхалые дэмжэхын тула хөөжэ шадахагүй байхада болоно. Гол түлэб амисхал тээрэхэ, ядарха эсэхэ ба хүл хабдаха шэнжэ тэмдэгүүд ба симптомууд элирнэ. Бэеын дадхаалгые хэхэдэ, хэбтэхэдэ амисхалай тээрэлгэ муудаад, һүнидэ нойрһоо һэреэжэ болоно. Мүн хизаарлагдаһан бэеын дадхаалгые хэхэ шадабари юрын шэнжэ тэмдэг юм байна. Зүрхэнэй дутагдалай шалтагаанаар юрэдөө сээжээр үбдэнэгүй (тэрэшэлэн стенокарди болоногүй).

Зүрхэнэй дутагдалай юрэдын ушар шалтагаан дунда титим һудаһанай үбшэн (коронарна дутагдал) болон урдахи миокардын инфаркт, үндэр шуһанай даралта, тосхуурай фибрилляци, зүрхэнэй хабхалгын үбшэн, архиие хэтэргэхэ, халдабари болон үлэ мэдэгдэхэ ушар шалтагаанай кардиомиопати байна. Эдэнь зүрхэнэй үйлэ бүтэсые гү, али ажаллалгые хубилгаха дээрэһээ зүрхэнэй дутагдал ушаруулна. Зүүн хобдол агшаха гү, али зүрхэн буураха шадабари гэмтэһэниие хамаарбал, зүрхэнэй дутагдалай хоёр үндэһэн түрэлнүүдые илгана: *зүүн хобдолой дисфункци ушарһан зүрхэнэй дутагдал* болон *хэбэй шахалтын фракцитай зүрхэнэй дутагдал*. Үбшэнэй хүндэрэл бэеын дадхаалгые хэхэ бэрхэшээлээр зэргэлэгдэнэ. Зүрхэнэй дутагдал миокардын инфаркттай (зүрхэнэй балсангай хэһэг үхэхэдэ) гү, али зүрхэнэй зогсолтотой (шуһанай эрьелтэ зогсоходо) нэгэн зүйл бэшэ. Адли шэнжэ тэмдэгтэй үбшэнүүдтэ өөхэлгэ, бөөрын дутагдал, эльгэнэй бэрхэшээлнүүд, анеми болон бамбай булшархайн үбшэн.

Шэнжэ тэмдэгэй түүхэ ба бэеын үзэлгэ болон эхокардиограммаар (ЭхоКГ) баталгын баазада диагноз табина. Үндэһэн шалтагааниие таахын тула шуһанай шэнжэлгэ, ЭКГ, сээжын радиографи хэрэгтэй байха магадгүй. Хүндэлэл ба үбшэнэй шалтагааниие хамааран эмнэнэ. Архаг тогтоборитой дунда зэргын зүрхэнэй дутагдалтай үбшэтэдтэ тамхи татахаяа болихо, бэеын дадхаалга, ба хоол хубилгаха, тэрэшэлэн эм уухаһаа бүридэнэ. Зүүн хобдолой дисфункци ушарһан зүрхэнэй дутагдалаар үбшэтэдтэ, ангиотензиниие хубиргагша ферментын ингибитор гү, али ангиотензинай рецепторые хориглогшо, бета хориглогшотой хамта
эмнэлгые зүблэжэ байна. Хүндэ үбшэтэдтэ, альдостероны антагонист гү, али нитраттай гидралазин хэрэглэжэ болохо юм. Шээһэн хөөхэ эм шэнгэн һаатуулхые уридшалан һэргылхэдэ туһатай юм. Шалтагаан хамаараад, заримдаа кардиостимулятор (хэм үүсгэгшэ) гү, али һуулгаха зүрхэнэй дефибриллятор адли һуулгаһан түхеэрэмжые һанал болгожо болоно. Зарим дунда ба хүндэ зэргын тохёолдолдо зүрхые дахин синхронизацилгын терапи (СРТ, ресинхронизировалха терапи) гү, али зүрхэнэй агшалтын модуляци (МСС) ашагтай байна. Бусад бүхы арга хэмжээнүүд үрэ дүнгүй бол, хобдолдо туһалха түхөөрэмжэ гү, али зүрхые шэлжүүлэн һуулгаха арга зүблэжэ болоно.

Зүрхэнэй дутагдал хадаа тарааһан, үнэтэй болон аминда аюултай үбшэн юм. Хүгжөөһэн оронуудта наһаа хүсэһэн хүнүүдэй 2 % шахуу зүрхэнэй дутагдалтай байгаад, 65-һаа дээшэ наһатайшуулда 6-10 % үбшэтэй. Диагноз табиһанай нэгэ жэлэй һүүлдэ үхэлэй аюул 35 % байха аад, һүүлдэнь жэл бүри 10 % доорохи хүрэтэр буурана. Зүрхэнэй дутагдал эртын үеһөө мэдэгдэжэ байгаад,  1550 он тухай бэшэгдэһэн Эберсын папирус соо энэнь тухай тайлбарилна.

## Зүүлтэ

Категори:Үбшэнүүд
Баргажан һуурин

**Баргажан** () — Буряад Уласай Баргажанай аймагай болон Баргажан һомоной засаг захиргаанай түб.2010 ондо 5702 хүн зонтой. Улаан-Үдэ хотоһоо зүүн-хойто тээшэ 315 км зайда байрлана. 

1783 онһоо 1927 он хүрэтэр хотын зэргэтэй байгаа.

## Зүүлтэ

Категори:Баргажанай аймаг
Адамово

**Адамово** — Буряад Уласай Баргажанай аймагта байрладаг һуурин. Адамовскын һомоной түб. Адамовка гол Баргажан мүрэндэ шудхадаг сэгтэ баруун хүбөө дээрэ, Баргажанһаа баруун-урда тээшэ 28 км зайда байрлана. 2010 ондо 185 хүн зонтой.

## Зүүлтэ

Категори:Баргажанай аймаг
Либерализм

**Либерализм** гээшэ эрхэ сүлөө болон адли тэгшэ эрхын үзэл дээрэ тулгуурилһан улас түрын гүн ухаан юм. Хэрбээ һунгагдаһан (классик) либерализм эрхэ сүлөөгэй илгаруулбал, ниигэмэй либерализм (социал-либерализм) адли тэгшэ байдалай шухалые сэгнэнэ. Либералнууд элдэб түрэлэй үзэлтэйшье һаа, либералнууд юрэдөө үгэ хэлэхэ, хэблэн ниитэлхэ эрхэ сүлөө, шажанай эрхэ сүлөө, сүлөөтэ заха зээли, эрхэтэнэй эрхэ, арадшалһан ниигэм, эрхэтэнэй засагай газар, эрэ эмэ тэгшэ байдал ба олон уласай хамтын ажаллалгые дэмжэнэ.

## Зүүлтэ


Категори:Эгалитаризм
Категори:Улас түрын бодолой түүхэ
Категори:Хүнэй эрхын концепци
Категори:Индивидуализм
Категори:Улас түрын соёл
Категори:Улас түрын шэнжэлхэ ухаанай терминологи
Категори:Секуляризм
Категори:Олониитын теори
Саппоро

**Саппоро хото **(яп. 札幌市 *Саппоро-си*) — четвёртый по величине город Япон Уласай дүрбэдэхи томо хото, Хоккайдо можын шухала эдэй засагай, ажаүйлэдбэриин, болбосоролой ба соелой түб, засагай газарай захиралтаар тэмдэглэһэн хото, Хоккайдо можын засаг захиргаанай түб. Хотын талмайнь 1121,12&nbsp;км² Тус хотодо Хоккайдогой ехэ һургуули байрлана.

Саппоро — 1972 оной Үбэлэй Олимпин нааданай болон гурбан 1986, 1990 ба 2017 оной Үбэлэй Азиин нааданай ниислэл. Саппоро хадаа — амаралтын газар, хотын оршон тойрондо халуун аршаанууд олон. 

## Зүүлтэ

Категори:Японой хотонууд
Сурабая

**Сурабая** (индонезеэр *Surabaya*) — хүн зоной тоогоороо Индонезиин хоёрдохи томо хото, Зүүн Ява можын засаг захиргаанай түб. Эгээн шухала портнуудай нэгэ, шухала эдэй засагай ба инфраструктурын түб. Ява аралай зүүн талын хойто эрьедэ, Мас мүрэнэй (Брантас мүрэнэй тохой) хүбөөндэ, Мадура гэһэн хоолойн эрьедэ байрлана.

Шухала тээбэриин уулзабари. Паромоор Мадура аралтай холбоотой. Түмэр болбосоролго, машина бүтээлгэ (энэ тоодо онгосо бүтээхэ гащар, автомашина гэхэ мэтэ). Газар тоһоной химиин ажаүйлэдбэри. Уламжалалта дархалалга (батик, модоор һиилэлгэ гэхэ мэтэ). Хүнэһэнэй, нэхэмэлэй, арһанай-гуталай, модо болбосоруулха, шэлэй болон цементын ажаүйлэдбэри. Ехэ һургуулитай ба музейтэй.

## Хүн зон
2008 оной эсэсэй байдалаар Сурабая 3,3 сая хүн шахуу ажаһуугшадтай. Хотынхидой 80 % оршом — яваншууд, 7 % шахуу мадуршууд ба хитадууд, Индонезиин бусад яһатад баһал ажаһууна.

Сурабаягайхидай 90 % үлүү — лалын шажантад. Христосой шажантад (католигууд ба протестантууд), буддын шажантад (олонхидоо хитадуудай дунда), индуистууд. Сурабаядахи Индонезиин ганса нэгэ синагога сүмэ байдагшье һаа, мүнөө үедэ тус хотодо миин нэгэ хэды иудаистууд ажаһууна.

## Түүхэ
Тус хотын байгуулгын албан ёһоной үгнөө хадаа  1293 оной 5 һарын 31 — Маджапахит уласай үндэһэлэгшэ хаан Радэн Виджая Монголой Хубилай ехэ хаанай Явада ерэһэн сэрэгые илаһан үдэр юм.

XIII—XIV зуун жэлэй хоорондо Сурабая Маджапахит уласай гол порт байгаад, Явада лалын шажанай дэлгэрүүлгын болон хари соёлой нүлөө үзэхын талаар шухала түб болобо. XIV зуунда Маджапахитай мүхэһэнэй һүүлдэ бэе даанги султантай улас болоод, 1530 ондо хүршэ Демак султантай уласай эзэмдэһэн байгаа. XIV зуунай эсэсээр дахин сүлөөлэгдэжэ, 1625 ондо Матарам гүрэнэй эзэмдэһэн.

XVII—XVIII зуун жэлдэ Сурабаяда Нидерландын Зүүн Энэдхэгэй компани нүлөөгөө дэлгэрүүлжэ, аажам аажамаар Малай ольтирогые эзэмдэбэ. 1743 ондо компани II-дугаар Матарама Хаменгку Бувоно ноёнтой хэлсээн баталжа, хотые албан ёһоор өөрынгөө засаг доро табяа һэн.

Һолландын колониин засаг захиргаанай үедэ Сурабаягай портой, эдэй засагай ба захиргаанай түбэй хубида шухала зэргэнь үргэлжэдэ ехэдхэбэ. XX зуунай эхиндэ хотын дотор томо сэрэгэй ба далайн сэрэгэй бааза бии болоо.

1942 ондо Сурабая, Нидерландын Зүүн Энэдхэгэй бүхэ газар шэнги, Японой сэрэгүүдэй эзэмдэһэн. Ехэ Британиин дэмжэһэн Нидерландын Индонезиин Сурабая уласта эсэргүү колониин ондо англиин сэрэгүүдэй эзэмдэһэн байгаа.

## Ном зохёол
* Большая советская энциклопедия. М., 1968—78.
* Всемирная история. М., 1955—83.
* Бандиленко Г. Г., Гневушева Е. И., Деопик Д. В., Цыганов В. А. История Индонезии (в трех частях). М., 1992—93.
* Шауб А. К. «Нагаракертагама» как источник по истории раннего Маджапахита (1293—1365).

Категори:Индонезиин хотонууд
Сурат

**Сурат** (, гудж. સુરત) — Баруун Энэдхэгтэ, Гуджарат можо уласта байраладаг хото. Сурат аймагай засаг захиргаанай түб. Можо уласайнгаа ниислэл хото болохо Гандинагарһаа урда тиишэ 306 км зайда, Тапти мүрэнэй зүүн эрьедэ оршоно. Хотын түб мүрэнэй адагһаа 22 км зайда байна.

2011 оной тоосоор, Сурат хадаа — 4,6 сая хүнтэй Гуджарат можо уласай хоердохи томо хото байна. Хотын хуушан хэһэгынь шэнэ хэһэгһээ гангаар һалана.

## Хүн зон
2011 оной тоололгын мэдээсэлээр хотын ажаһуугшадай тоо 4 462 002 хүн; хотын бөөгнэрэлэй (агломерациин) хүн зон — 4 585 367 хүн. Бэшэг мэдэсын дундажа түбшэн нюруунь 89 %, энэ хадаа улас гүрэнэйнгөө нюрууһаа үлүү (79,5 %). Эрэ хүн дундахи дундажа бэшэг мэдэсэ — 93 %, эхэнэр дундань — 84 %. Эрэ хүнүүд хүн зонойнь 53 % болоод, эхэнэр 47 % болоно. 6 наһандаа хүртөөгүй хүнүүд Суратай ажаһуугшадай 13 %. Эгээн тарааһан хэлэнүүд — гуджарати, синдхи, хинди, марвари, маратхи гэхэ мэтэ.

## Эдэй засаг ба тээбэри
Хотын эдэй засагынь нэхэмэл ба химиин ажаүйлэдбэридэ мэргэжэнэ. Ондоо шухала һалбари болбол алмаазай үнгэлгэ.

Суратһаа баруун урда тээшэ 11 км зайда Дели, Мумбайһаа ниидэлгэ абадаг ниидэхэ онгосын буудал байна. Сурат дундуур 8-дугаар (Дели — Мумбай) ба 6-дугаар (Сурат — Калькутта) үндэһэтэнэй шоссе зурына. Түмэр замай холбоон баһа бии.

## Зүүлтэ




Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Тайюань

**Тайюань** (хит. хил. 太原, пиньинь: *Tàiyuán*) — Хитадай хото, Шаньси можын засаг захиргаанай түб. Фэньхэ голой эрьедэ оршоно (Шара мүрэнэй һаба). Мүрэнэй баруун ба зүүн эрье табан хүүргэнүүдээр холбогдоно. ДНБ-нь 89,55 тэрбум юань гү, али нэгэ хүндэ 12 821 юань гаргана.

## Түүхэ
Тайюань болбол  500 ондо Чжао Цзянцын (хит. 趙簡子) Цзиньян (хит. 晉陽) нэрэтэйгээр бариһан эртын ниислэл юм. Цинь уласай үедэ хотые Тайюань гэжэ шэнээр нэрлэгдэбэ. Тус хотодо зарим хитад эзэн хашуул түрэһэн байна, эдэ дунда эгээл алдар суутайнь Тан уласай Ли Шиминь.

Эхиндээ Цзиньян эртын Чжао уласай стратегиин түб байгаа.  221 ондо Цинь уласай Чжао уласые эзэмдэһэнэй һүүлдэ, хото Тайюань аймагые амбан захирагшын һууса болобо. Хань уласай үедэшье хото адли зэргэтэй байгаа.

VI зуун жэлдэ хото Зүүн Вэй ба Хойто Ци уласуудай хоёрдохи ниислэл байхадаа, Тайюань ехээр ургажа буддын шажанай томохон түб болоо.

562 ондо шэнэ хото баригдаһан байгаад, һүүлдэ Тан уласай үедэ (733 он) хуушан хототой ниилэһэн байгаа.

Хотынхи эгээн хуушан барилга хадаа Цзинь Цы согсобори дотор Арюун Эхын Сүмэ (хит. 聖母殿); энэ барилга 1023 ондо баригдажа 1102 ондо заһагдаһан юм.

Хотодо олон дахин хүсэтэй үер болоо:  453 ондо, 969 ондо; 1125 ондо дайнай үедэ хото мүхэһэн байгаа.

Мин уласай үедэ (1568) хотын хэрэм дахин баригдаһан байгаа.

XX зуун жэлдэ Синьхайн хубисхалай һүүлдэ хото Янь Сишаня жанжанай засаг доро байгаа. Милитарис хёморооной үедэ тэрэ бүхэ зүршэлдөөнһөө холо байһан ушаһаа Тайюань энхэ тайбантайгаар дэбжээ. 1936 ондо Янь Сишань коммунистуудтай нюусаар түримхэй Япондо эсэргүү нэгэдэһэн фронт тухай хэлэлсэжэ, 1937 ондо япон-хитад дайн эхилхэдээ — гоминьдангайхид ба коммунистууд хамта японшуудта эсэргүү Тайюань хажууда байлдаба.1937 оной 11 һарада Тайюань Японой эзэмдэһэн.

1945 ондо Японой буужа үгэһэнэй һүүлдэ хото дахин Янь Сишаниин захиралта доро оробо. Тэрэ эрхэтэнэй дайнай үедэ Чан Кайшиин талада коммунистуудта эсэргүү тулалдаа. Зүбхэн 1949 ондо коммунистуудай эзэлһэн байна.

## Засаг захиргаанай хубаари
Тайюань гэһэн хотын сомон 6 дүүргэ, 1 хотын хошуун, 3 хошуунда хубаагдана:

## Ажаүйлэдбэри
Хара түмэрлиг, хүнды машина бүтээлгэ, химиин, хүнгэн ажаүйлэдбэри. Тайюаниин хажууда — нүрһэнэй (Сишань), түмэрэй хүдэрэй, шохойн шулуугай олзоборилго.

## Тээбэри
Тайюань Усу гэһэн уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал аралжаанай агаарай хүдэлөөниие үйлэшэлнэ.

## Уларил
Мусон (бороо ехэтэй) түби газарай уларилтай, үбэлдөө саһан олон бэшэ. Зундаа бороотой, хабарынь хуурай, һалхитай. Намардаа дулаахан, сэлмэг. Жэлэй дундажа температурань 9,5 ℃.

Нэгэдүгээр һарын дундажа температурань −6,4 ℃, долодугаар һарын дундажа температурань +23,5 ℃. 10 һараһаа 4 һара болотор хүйтэн, хамта 140—190 үдэр. Жэлэй дундажа шииг нойтониинь — 500 мм.

## Аха дүү хотонууд
*  Ньюкасл, Ехэ Британи
*  Саратов, Орос
*  Сыктывкар, Орос
*  Хемниц, Германи
*  Химедзи, Япон
*  Лонсестон, Тасмани, Австрали
*  Нашвилл, Теннесси, АНУ
*  Донецк, Украина
*  Сен-Дени, Франци (2012)

## Алдартай түрэһэн зон
* Ван Юэ
* Чжао Тао

## Зүүлтэ
* Албан ёһоной сайт (англи)
* Тайюань диалект(англи)
* TravelChinaGuide.com — Тайюаниин гарай абалга(англи)
* Тайюаниин зурагууд(орос)

Категори:Хитадай хотонууд
Категори:Шаньси
Джайнай шажан

**Джайнизм** (санскр. जैन, jaina*** IAST***  जिन, jina*** IAST***, *«илагша»*) — IX—VI зуун жэлдэ Энэдхэгтэ бии болоһон эртын шажан һургаал; шажанай өөрын ёһоор джайнай шажан ходо байгаа. Кшатрий Вардхамана гү, али Джина Махавира үндэһэлэгшээр гэжэ үзэнэ. Джайнай шажан ахимса (бүхы амитанда бү хорохо) үзэлые һурана. Джайнай шажанай гүн ухаан ба практика һүнэһэниие һайжаруулжа бүхэниие мэдэхэ, шадаха баясхалантай байдалые хүрэхэ зорилго дээрэ тулгуурилна. Бүхы урда түрэлһээ үлэһэн бэеын гадарые дабажа нирваниие хүрэһэн һүнэһэниие *джива* гэдэг. Эртын сударнуудта джайнай шажаниие ходо *джайн дарма* гү, али *шраман дарма *гэнэ. Мүнөөдэр дэлхэйдэ джайн һүзэгтэд олон бэшэ нүлөө ехэтэй бүлгэмые бүридэнэ, Энэдхэгтэ 5—6 сая һүзэгтэдтэй.

Джайн номой сангууд хадаа Энэдхэгтэ эгээн эртэ.

## Гол
Джайнууд гэгээрээлдэ хүрэхэ хамагай гол зам сүлөөлэлтэ (*мокша*, ) гэжэ үзэдэг байна. Энэниие *махаврата* гэжэ нэрлэдэг. Энэнэй удхань гайхамшагта сахил санбаар юм. Эндэ:

* Ахимса (хүсэрхэлэлдэ эсэргүү) - хүсэрхэлэлэй аргые хэрэглэхэһээ татгалзаха ушарынь хүнүүдтэ гай зоблон дахуулхагүй гэжэ үзэдэг байна. Энэнь сахил санбаарай һуури боложо үгэдэг юм. Энэнь дотороо һанаатай ба һанаатай буса гэмтэ хэрэг эгээн бага хэһэн, һанаатай буса гэмтэ хэрэгынь зарим тохёолдолдо хэхэһээ өөр аргагүй байдалда байһан байжа болоно. Энэнь ехэнхидээ бусадта хүндэдхэл үзүүлхэ гэжэ хэлэжэ болоно.
* Сатья (зүб шударга байдал) – хүндэ худал хэлэхэнь баһа нүгэлдэ тоосодог байна. Хэрбээ үнэниинь хүнүүдэй зэвүүсэлгэ, уур хилэн асарха абаһаа шэмээгүй байхань хамаагүй дээрэ байдаг гэжэ үзэдэг.
* Астейя (хулгайн гэмтэ хэрэггүй) – хүнэй дуратайяа бэлэглээгүй юушье байһан татгалзаха хэрэгтэй гэжэ һургадаг. Джайнизмда хүн бүри өөрын хэһэнэй хирээрээ хүртэдэг гэжэ һургадаг болон хүнэй юумэндэ зүбшөөрэлгэүй хүрэжэ болохогүй. Мүн джайнизмда хүн өөрынгөө арюун нангин хүдэлмэреэр өөртөө баялаг бүтээхэ ёһотой гэжэ үзэдэг. Баяшуудһаа болон хүрэнгэтэнүүдһээ эд зүйл хулгайлха үйлэдэлэй ямар нэгэ арга байһаншье эндэ ороно.
* Брахмачарья (ганса бэе амидарал) – хүлисэнгы тэсэбэритэйгээр мэдэрхыгээ ударидаха. Энэнэй гол зорилгонь өөрынгөө хүсэл һонирхолые илан диилэхэ болоод хүлисэнгы хүлеэсэтэй байха ябадал юм. Энэ һургаалда даган мүрдэгшэд эхэнэр гү, али нүхэрһөөн ондоо хүнтэй харилсаанда орожо болохогүй гэжэ һургадаг.
* Апариграха (хүрэнгэ мүнгэгүй) хүнүүдһөө хубиин хүрэнгэ болон эд хүрэнгын шуналые арилгаха һургаал юм. Амидарал дээрэ бүхы зүйл яг нэгэн хэбиин үргэлжэлдэггүй, байнга хубиһан хубиржа өөршэлэгдэжэ байдаг. Мүнөөдэр хэн нэгэндэ байһан эд хүрэнгэ, ерээдүйдэ ондоо хэн нэгэнэй гарта орожо болодог. Этигэгшэнэр өөһэдтөө һайхан амидаралай урам хайрладаг байна.

## Зүүлтэ




Категори:Джайнай шажан
Вьентьян

**Вьентьян** (лаос. ວຽງຈັນ  — *Виангтян*) — Лаосой ниислэл (1563 онһоо хойшо) ба эгээн томо хото юм. Меконг мүрэнэй эрье дээрэ Таиландтай хилын хажууда байрладаг гүрэнэйнгөө эгээн томо хото мүн. 
Ажаһуугшадай тоо (үнэлгэ, 2012) — 797 130 хүн. 

2009 оной 12 һарада Вьентьянда 25-дугаар Зүүн-Урда Азиин наадан болоо.

## Түүхэ

«Пхра Лак Пхра Лам» гэһэн Лаосой үльгэрэй ёһоор, Тхаттарадтхой хунтайжа *Муонг Интхапатха Маха Накхоне* хаанта уласые орхин хаанай шэрээгээ дүү хүбүүндэ үгэһэн һүүлдэ Вьентьяниие байгуулба. Анхандаа Тхаттарадтха Меконгын баруун эрьедэ *Маха Тхани Си Фан Фао* гэһэн хотые байгуулаа; мүнөөдэр эндэ Тайландын Удонтхани гэһэн хото байрлана. Хэрбээ нэгэнтэ долоон толгойтой луу мүрэнэй зүүн эрье дээрэ шэнэ хотые байгуулха зүбшөөл үгэбэ. Хунтайжа энэ хотые *Чантхабули Си Саттакханахуд* гэжэ нэрлэбэ*.*

Анхандаа Вьентьян Пха Тхатлуангай һэлгэгдэһэн индуис дасангай хажуугаархи һуурин байгаа гэжэ түүхэшэд тоолодог. XI ба XII зуун жэлдэ лаосшууд ба тайцууд Урда Хитадһаа Зүүн-Урда Ази руу нүүжэ, кхмернүүдые алан түрибэ.

1354 ондо Фа Нгум Лансанг уласые байгуулаад, Вьентьяниие шухала засаг захиргаанай түб болгобо. Сеттатират хаан Бирмын добтолгын аюулда ороһон ушар, 1563 ондо Вьентьян Лансангай ниислэл болгобо. 1707 ондо Лансангай мүхэһэнэй һүүлдэ Вьентьян Вьентьян уласай ниислэл болобо. 1779 ондо Вьентьян Сиамай эзэлэгдэжэ харьяатан болоо.

1827 ондо Анувонг хаанай урагшагүй эсэргүүсэн бодолгын һүүлдэ сиамай арми Вьентьяниие тонон галдаба. XIX зуунай һүүлдэ францишууд ерэхэдэ Вьентьян хүнгүй болоод ойдо хушагдаба. 1893 ондо Франциин ноёрхол байгуулагдаба. 1899 ондо Вьентьян Франциин Лаос хамгаалалтан уласай ниислэл болобо. Францишууд хото болон Пха Тхатлуанг мэтэ Буддын шажанай дасангуудые дахин һайжаруулаад, олон колониальна байшангуудые баринхай.

Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ богино эсэргүүсэлэй дараа хото Сако Масанориин ударидаһан японой армиин эзэлдэгдэбэ. 1945 оной 4 һарын 24-дэ хото «сүлөөлэгдэһэн». 1949 онһоо хойшо Вьентьян бэе даанги Лаос хаанта уласай ниислэл болонхой.

Гүрэнэй засагай газар ба Патет Лао хоорондо болоһон Лаосой эрхэтэнэй дайнай үедэ (1960—1973), Вьентьян хэдэн дахин гарһаа гар дамжаба. 1975 оной 12 һарын 2-до Патет Лао коммунис хүдэлөөн Вьентьяниие эзэлжэ Бүэгдэ Найрамдаха Арадшалһан Лаос Арад Уласые тунхаглан Лаосто эрхэтэнэй дайные дууһаба.

## Уларил

## Суурхаһан юумэнүүд

* Будда-парк
* Хо Пха Кэо сүмэ
* Лаосой үндэһэтэнэй музей
* Патусай хаалга
* Пха Тхатлуанг субарга 
* Тхат Дам
* Ват Онг Теу Махавихан сүмэ
* Ват Симыанг сүмэ
* Ват Сисакет сүмэ
* Ват Сок Палуанг сүмэ
Вьентьянда баһа мечеть сүмэ, хэдэн церковьнууд байна.

## Аха дүү хотонууд
*  Бангкок, Тайланд
*  Читтагонг, Бангладеш
*  Пномпень, Камбоджо
*  Орландо, АНУ
*  Хошимин, Вьетнам
*  Чиребон, Индонези

## Зүүлтэ




Категори:Азиин ниислэлнүүд
Пермиин хизаар

**Пермиин хизаар** — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Урда Ураалда, Эжэл шадар холбооной тойрог болон Ураалай эдэй засагай бүһэдэ багтана. Засаг захиргаанай түб — Пермь хото.
Хойто зүгтэ Коми Улас, баруун хойто зүгтэ Кировын можо, баруун зүгтэ Удмурт Улас, урда зүгтэ Башкортостан, зүүн зүгтэ Свердловскын можо хилэ нэгэтэй байна. Пермиин можо ба Коми-Пермяк автономито тойрогые нэгэдүүлһэнэй дүндэ 2005 оной 12 һарын 1-дэ байгуулагдаһан байна.

## Газар зүй
Пермиин хизаар Оросой Европын хэһэгтэ (Ураал шадар) болон Дунда ба Хойто Ураалай баруун ташаланда байрлана. Хизаарай талмайн 99,8 % Европодо, 0,2 % — Азида байрлана.

Эгээн үндэр сэг хадаа далайн нюруугай дээшэ 1496 м үндэртэй Тулымский Камень орьёл. Хойноһоо урагша эгээн утадаа 645 км, Зүүнһээ баруун тээшэ эгээн утадаа 417,5 км юм.

### Уларил
Пермиин хизаар һэрюун уларилай бүһэдэ байрлана. Пермиин хизаарта Коми-Пермяк автономито тойрогой Гайнын, Косын, Кочёвын аймагууд Алас Хойто адлидхаһан байна.

Үбэлынь удаан, саһатай. Хизаарай зүүн хойто зүгтэ 1 һарын дундажа температура  −18,5&nbsp;°C, баруун урдада −15&nbsp;°C. Эгээн хэтэ температура (хизаарай хойто хэһэгтэ) −56&nbsp;°C, зунда +42&nbsp;°C хүрэнэ.

### Уһан зүй
Пермиин хизаар гол мүрэн Эжэл мүрэнэй зүүн шудхал болохо Кама мүрэнэй ай һабада хамаарна. Пермиин хизаарта 29 үлүү мянган гол горхон ниитэдэ 90 мянган километр үлүү ута.

Пермиин хизаарта хоёр томо мүрэд (500 км-һаа ута): Кама (1805 км) ба зүүн шудхалынь Чусовой мүрэн (592 км).

Пермиин хизаарта 100 кмһаа ута 40 мүрэн байна. Эгээн томонь:
* Кама — 2039 км.
* Чусовой — 735 км.
* Сылва — 493 км.
* Вишера — 450 км.
* Колва — 460 км.
* Яйва — 403 км.
* Косьва — 283 км.
* Коса — 267 км.
* Весляна — 266 км.
* Иньва — 257 км.
* Обва — 247 км.

Бага гол горхон (100 км-һаа бага) хизаарай диилэнхи хуби. Жээшэнь, Пермь Егошиха мүрэнэй хүбөөндэ байрладаг.

### Сагай бүһэ

Пермиин хизаар Екатеринбургын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +5:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +2 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+2 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

## Зүүлтэ
Свердловскын можо

**Свердловскын можо** — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Урда Ураалда, Ураалай холбооной тойрог болон Ураалай эдэй засагай бүһэдэ багтана. Засаг захиргаанай түб — Пермь хото.

Хойто зүгтэ Коми Улас ба Ханты-Манси автономито тойрог, баруун зүгтэ Пермиин хизаар, зүүн зүгтэ Тюмениин можо, урда зүгтэ Курганай, Челябинскын можо ба Башкортостан хилэ нэгэтэй байна.

## Газар зүй
Зүүн Европын эгээн захада байрлажа байгад, Дунда ба Хойто Ураал ба Баруун Сибириин тэгшэ газарта байрлана. Баруун захань Ураал нюрууда таарана.

Эгээн үндэр орьёлынь Хойто Ураалай Конжаковский Камень уула (1569 м) ба Денежкин Камень уула (1492 м). Дунда Ураалай ехэнхи хуби уулархаг аад, 300-500 метрын үндэртэй хадын орьёлнууд элдэб байна. Эгээн хойто сэгынь — Яныгхачечахль уула (1023,8 м).

Гол мүрэниинь Тавда ба Тура мүрэн, Чусовой, Уфа, Кама мүрэн. Эгээн томо нуурнуудынь — Пелымский Туман (32,2 км²), Вагильский Туман (31,2 км²). Эгээн томо уһанай хагалбари нуурнуудынь  — Исетское (24 км²), Таватуй (21,2 км²).

Пермиин хизаар, Коми Улас, Ханты-Манси автономито тойрог, Тюмень, Курган, Челябинскын можо болон Башкортостантай хилэлдэг.

Ургамал: шэлбэһэтэ, холимог ой, хэтэ зүүн урда зүгтэ ойто хээрэ бии.

### Уларил
Тус нютаг можо үбэлдөө −15-һаа −20&nbsp;°C хүрэтэр доошо ороно. Зуниинь богонихоншье һаа, жаахан бороо ерэнэ. Зундаа уларилынь 19&nbsp;°C. Шииг нойтониинь — жэлдэ 500 шахуу мм.

### Сагай бүһэ

Свердловскын можо Екатеринбургын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +5:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +2 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+2 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

## Хүн зон

Росстатай мэдэнээр, можын ажаһуугшадай тоо 4 330 006 хүн (2016). Нягта һиирэгынь — 22,28 хүн/км2 (2016), Оросой дундажа  нягта һиирэгһээ (8,57) гурба дахин ехэ. Хото һуурин газарай хүн зоной тоо — 84.48 % (3658043).

2010 оной хүн зоной тоололгын дүнгөөр, Свердловскын можын үндэһэтэнэй бүридэл иимэ:

## Зүүлтэ
Челябинскын можо

**Челябинскын можо** — Оросой холбоото уласай Урда Ураалда байрладаг нютаг можо. Ураалай холбооной тойрог болон Ураалай эдэй засагай бүһэдэ харьяалагдана. Засаг захиргаанай түб — Челябинск хото.

1736 ондо Челябинскта бэхилэлтэ баригдаһан болоод XIX зуунда Транссибириин түмэр зам дайран үнгэрхэ болоһоноор хүн зониинь эрид нэмэгдэһэн байна. 1934 оной 1 һарын 17-нд можын статустай болон зохёон байгуулагдаба.

## Газар зүй
Ураалай нюруугай зүүн урда хэһэгтэ, Баруун Сибириин тэгшэ газарай баруун захада оршоно. Урда талаараа Казахстантай хилэлнэ. ОХУ дотор баруун талаараа Башкортостан, хойто талаараа Свердловскын можо, зүүн талаараа Курганай можотой хилэлдэг. Түби газарай уларилтай.

Автомашинын үйлэдбэрилгэ, метталургиин үйлэдбэрилгэ хүгжэһэн. Түмэрэй хүдэр, сайр зэргэ ашагта малтамалтай.

### Сагай бүһэ

Челябинскын можо Екатеринбургын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +5:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +2 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+2 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

## Зүүлтэ
Эдуард Элгар

**Нэгэдүгээр баронет Бродхит Эдуард Элгар **(, 1857 оной 6 һарын 2 - 1934 оной 2 һарын 23), Англиин романтис хүгжэм зохёогшо, Габьяагай Орденай гэшүүн, Агуу Хэрээһэнэй Рыцарь.

## Намтар

Англиин Вустер хотын захада түрэһэн Элгар пианино тааруулагша байһан абаһаа түрэжэ, бэе даажа хүгжэмые һураба. Тэрэ түрүүшынхиеэ хүгжэмшээр алдаршаһаниинь 1899 ондо гаргаһан «Энигма-вариациһаа» эхилһэн. Тэрэнэй һүүлдэ «Геронтиин зүүдэн» (*The Dream of Gerontius*), «Урда орондо» (*In the South*), «Оршол ба аллегро» (*Introduction and Allegro*), «Урда орондо» (Introduction and Allegro), «Хиилэй соната», «Виолончелиин концерт» гэхэ мэтын бүтээлые үлөө.

Тэрэнэй хүгжэмэй дунда эгээн үргэн олон ниитэдэ мэдэгдэһэн 1901 ондо бүтээгдэһэн «Һүр жабхалантай маршууд» (*Pomp and Circumstance Marches*).

## Бүтээл

## Шагнал
* 1904 ондо Рыцарь-бакалавр (Knight Bachelor) хүртэһэн
* 1911 ондо Габьяагай орден (Order of Merit, OM)
* 1928 ондо Хаанай Виктори орден 2 анги (KCVO, рыцариин зэргэ)
* 1931 ондо баронет (1st Baronet of Broadheath) изагууртан болоһон
* 1933 ондо Хаанай Виктори орден 1 анги (GCVO, рыцариин зэргэ)

## Зүүлтэ



Категори:Британиин хүгжэмэй зохёолшод
Белой мүрэн (Камын шудхал)

**Белой мүрэн **(Ород&#x3A; Белая, Башкир&#x3A; Ағиҙел, Татар&#x3A; Ağıydel, Удмурт&#x3A; Тӧдьы Кам) хадаа Оросой Башкортостан Уласта урдадаг мүрэн.

Кама мүрэнэй шудхал болоод, утань 1 430 км.

Уфада урдадаг Уфа голтой шудхан нэгэдэнэ.

Категори:Гол мүрэн
Категори:Башкортостан
Категори:Татарстан
Алан Тюринг

**Алан Мэтисон Тюринг **(англ.&#x3A; *Alan Mathison Turing*, OBE, FRS, 1912 оной 6 һарын 23 — 1954 оной 6 һарын 7), Британиин математик, криптолог, логик, компьютерэй шэнжэлхэ ухаанай анхадагша. Алгоритм ба тоололго үзэлые Тюрингэй машина гэһэн абстрактна загбараар хэлбэришүүлһэнээр информатикын хүгжэлдэ ехэ хубита нэмэриеэ оруулба. Тюрингын туршалтын болбосоруулгаар алдартай. Информатикын шухала амжалтые үлөөһэн хүнүүдтэ жэл бүри Тоосолхо машинын ассоциациин гардуулдаг Тюрингын шагнал тэрэнэй нэрэмжэтэй байна. Теориин информатика болон хэмэл оюунай һалбарда ехэхэн хубита нэмэр оруулһан ушар тэрэниие «информатикын баабай» гэжэ нэрлэнэ.

Дэлхэйн II дайнай үедэ Алан Тюринг Блетчли-паркта байрлаха криптоанализэй шэглэлээр засагай газарай код болон шифрын һургуулида ажаллажа байгаа.
Тэрэ Hut 8 гэхэ бүлэгые ударидажа байһан болон Германиин уһан сэрэгэй флотой мэдээдэ криптоанализ хэхэдэ шэглэгдэжэ байгаа.
Тюринг захяанай нюусалалые эбдэхэ хэдэ хэдэн арга зохёоһон болоод энэ дотор Германиин «Энигма» шифраторой нюусые тайлахада ашаглагдажа байһан «Бомба крыптологична» машинада зорюулһан онолой һуури бүтээлшье гэһэн орожо байгаа.
1945 ондо тэрэнэй зохёон бүтээгдэһэн Тюрингын машинань эхин шатын компьютераар, хэсүү тоолохо ба логикын асуудалые шиидбэрилхэ шадаба.

Дайнай һүүлдэ Тюринг Ехэ Британиин физикын үндэһэнэй лабораторида ажаллажа байгаа. Эндэ тэрэ өөрын түһэлые дахажа дэлхэйдэ түрүүшынхиеэ һанаха ойдо хадаглагдаха программатай компьютер ACE бүтээгдэбэ.
1948 ондо эрдэмтэн маань Манчестерэй ехэ һургуулиин дэргэдэхэ Макс Ньюманай тоосоолон бодохо лабораторида нэгдэһэн болоод тэндэ Манчестерэй компьютернүүд бүтээхэдэ туһалхаар оролсоһон ба дараагаар математик биологиин талаар һонирхожо эхилээ.

Тиимэшье, Тюринг 1952 ондо тэрэ үедэ гэмтэ хэрэг байһан гомосексуализмаар англиин сагдаагай баригдажа, ялалагдаһан байгаа. Харин түрмэ шорондо хаагдахын орондо тэрэ кастрировалагдаһан байгаад, хоер оной һүүлдэ цианидтай алимые эдеэд амяа хорлобо.

Наһа бараһанай һүүлдэ 59 ой болохо 2013 оной 12 һарын 24-дэ II Елизавета хатан Крис Грейлинг хуули зүйн сайдай мэдүүлэлээр Тюрингын гомосексуализмын гэмые амнистировалба. Һүүлдэнь гэмгүй гэһэн шиидхэбэри гараад, тэрэнэй нэрые һэргээбэ.

## Шагнал
* 1946 оной Ехэ Британиин орден 4 анги (OBE) рыцарь

## Зүүлтэ


Категори:Британиин эрдэмтэд
Баргажан мүрэн

**Баргажан гол** (Ород&#x3A; Баргузин) — Буряад Уласта урдадаг мүрэн, утань 480 км. Тус мүрэниинь Байгал нуурай эгээн гүнзэгы булан болохо Баргажанай буланда шудхажа ороно.

Баргажан мүрэн Дээдэ Ангар мүрэн, Сэлэнгэ мүрэн хоерой һүүлдэ Байгал нуурта шудхан ородог гурбадахи ехэ мүрэн мүн.

## Баргажанай хүнды
Баргажан мүрэнэй дунда хэһэгтэ 200 км утатай 35 км талмайтай **Баргажанай хүнды** (Баргузинская котловина) байна. Баргажанай хада ба Ихаадай хадын хоорондо байрлана.

Категори:Буряад Улас
Категори:Гол мүрэн
Кама мүрэн

**Кама мүрэн **(Ород&#x3A; река́ Ка́ма, Коми&#x3A; Ком, Татар&#x3A; Чулман/Çulman) - 2,030 км утатай,  507 000 км²
ай һабын дэбисхэртэй Оросто урдадаг мүрэн. Ураал нюруугай Дээдэ Камын үндэрлигһөө эхилжэ, урда зүг руу урдажа Пермиие ороод, дунда Эжэл мүрэнэй зүүн зүгһөө шудхана. Дээдэ урадхалда Кама нуур байна. 11 һарын эсэсһээ 4 һара болотор хүлдэдэг.

Камын һабада 73 718 гол горхон байдаг, эдэһээ 94,5 % 10 кмһаа бага гол горход. Шухала зүүн шудхалнууд — Урда Кельтма, Вишера ба Колвой, Чусовой ба Сылва, Белой ба Уфа, Ик, Зай, Шешма, Мензеля; баруун талаһаа — Коса, Обва, Вятка, Тойма, Мёша. Баруун Камын шудхалнууд бүхэ (Коса, Уролка, Кондас, Иньва, Лысьва, Обва) ба зарим зүүн шудхалнууд (Весляна, Лунья, Леман, Урда Кельтма) хадаа хойтоһоо урдадаг талын гол мүрэнүүд. Уулын, хүйтэн ба түргэн гол горход Ураал уулада эхин абаад, зүүн талаһаа Камада шудхан ороно (Вишера, Яйва, Косьва, Чусовой мүрэн ба зарим тэрэнэй шудхалнууд).

Шухала уһанай боомтонууд: Соликамск, Березники, Пермь, Краснокамск, Сарапул, Камбарка, Елабуга, Набережные Челны, Чистополь.

## Уһанай хаалтанууд ба уһан сангууд
Кама мүрэндэ уһанай хаалтанууд бии:
*Пермьдэ, Камын уһан сан байлгадаг Камын УСС;
*Чайковскийдо, Воткинскын уһан сан байлгадаг Воткинскын УСС;
*Набережные Челныдэ, Доодо Камын уһан сан байлгадаг Доодо Камын УСС.

## Зурагай сомог

W W Chusovaya Kama crossing.png|Чусовой (шудхал) ба Камын бэлшэр
Кама ниже устья Вятки.jpg|Куйбышев уһан санда шудхан ородог Кама 
Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|Пермьдэ Камые дахадаг түмэр зам 
Вид на Каму с площадки сквера им.Ф.М.Решетникова.JPG|Пермьдэ Камын тойм


## Зүүлтэ

Категори:Гол мүрэн
Категори:Коми Улас
Категори:Пермиин хизаар
Категори:Башкортостан
Категори:Удмурти
Категори:Татарстан
Дээдэ Ангар мүрэн

**Дээдэ Ангар мүрэн** (Ород&#x3A; *Верхняя Ангара*), Буряад Уласта урдадаг мүрэн. 

Ара Хинган нюрууһаа эхилжэ, Байгал нуурта шудхан ороно.

Ай һабынгаа утань 438 км, талмайнь 21 400 км&#xB2;.

Категори:Буряад Улас
Категори:Гол мүрэн
Ара Хинган

**Ара Хинган **(, 外興安嶺), Оросой Алас Дурнын зүүн урда хэһэгтэ байрладаг шэлэ нюруу юм. Зүүнһээ баруун тиишэ нэмжыгшэ, 725 км утатай. Агнууриин тэнгис ба Зүлхэ, Амар мүрэндэ хилэлдэг. Эгээн үндэр орьёлынь Скалистый Голец (2 482m) юм.

Тус шэлэ нюруу Манжын гүрэн ба Оросой эзэнтэ гүрэнэй хоорондо 1689 ондо баталагдаһан Нэршүүгэй хэрээнэй ёһоор хоёр гүрэнэй хоорондо байгаалиин хилэ болоо һэн. Харин, Оросой эзэнтэ гүрэн Манжын гүрэн Хара тамхинай хоёрдугаар дайн (1856 - 1860 он) байһаниие хэрэглэжэ, 1858 ондо хүсээр Айгунай хэрээе баталажа, Манжын Цинһээ Амар мүрэнһөө хойто газарые буултаар абаад, Ара Хинган манай газар болоһон байна.

## Зүүлтэ

Категори:Шэлэ нюруу
Хамар дабаан

**Хамар дабаан **(**Хамар-Дабан**) хадаа Байгал нуурай урда, зүүн-баруун тиишэ үргэлжэлдэг шэлэ нюруу юм.

## Тойм
Эрхүү можо, Буряад Уласай хоорондо хилэ юм. Байгал нуурай эрье болон Хамар дабаанай хоорондо Транссибириин түмэр зам (Зүүн Сибириин түмэр зам, ВСЖД) үргэлжэлдэг мүн.

Хамар дабаан уулын хойто хэһэгынь баян ургамалтай Ара Байгалай эгээн шииглиг бүһэ (шииг нойтониинь 1200 мм тухай), урда хэһэгынь тундрын ургамалтай. Эртын үеһөө хадагалһан шэлбэһэтэ ой модондо уляаһан, хуһан, үндэр уулын хээрэ, тагтар нарһан ба тагтар хуһан харагдажа болоно.

Уулын түб хэһэгтэ 1968 ондо Байгал нуурай уласай байгаалиин биосферын нөөсэ газар бии болоһон.

Эгээн үндэр орьёлынь Байшанта уула (орос Байшинт-Ула; 2995 м) гү, али Хаан уула (Хан-Ула; 2396 м). Эгээн хилбар хандаха уула болохо Хара-Болдог (пик Черского; 2090 м) жэл бүри мянга мянган туристууд ошодог.

Хамар дабаан нюруу олон нууртай. Эгээн һайн мэдэгдэһэниинь Булганта нуур (Соболиное озеро). Бишыхан нуурнуудынь Патовое нуур (Патовое озеро), Боохолдойн нуур (Чёртово озеро).

Гол горхониинь Хүтэлэг гол (Утулик), Үлэнхэ гол (Снежная), Химни гол (Темник), Хара мүрэн (Хара-Мурин).
Гол амитадынь хүрин баабгай, хандагай, шоно, үнэгэн, хэрмэн, эгэл һойр, бидэртэ һамарша шаазгай, тоншуул, хүхэ ногторуу. Гол загаһаниинь хадаа хадаран, зэбгэн болон ялаагана зэргэ загаһан.

## Зураг

File:KhamarDabanPlane.jpg|Хамар дабаан үбэлдөө (Улаан-Үдын оршомдо ниидхэ онгосоһоо абаһан зураг)
File:Khamar-Daban-KamenskBuryatia.jpg|Буряад Уласай Хаамин тосхоной ойролсоо Хамар дабаанай хойто ташалан
File:KhamarDabanSouthPlane.jpg|Хамар дабаанай урда ташалан (Улаан-Үдын оршом)
File:Чертово озеро (Хамар-Дабан).jpg|Боохолдойн нуур


## Холбооһон
* Природа Байкала. Хамар-Дабан 
* Природа Байкала. Схема района Хамар-Дабан 
* Хамар-дабан. Большая Советская Энциклопедия 

Категори:Буряад Улас
Категори:Шэлэ нюруу
Байшанта уула

**Байшанта уула** () - Мүнхэ Һарьдаг ба Хамар дабаанай хоорондохи бүһэ нютагта эгээн үндэр сэг. Саяан уулын гү, али заримдаа Хамар дабаанай хэһэг (тиигэбэл Хамар дабаанай эгээн үндэр сэг гэжэ үзэхэ ёһотой) байжа болоно. 2994 м үндэр.

Категори:Уула
Категори:Буряад Улас
Хаан уула

**Хаан уула** () - Хамар дабаанай эгээн шухала орьёлнуудай нэгэ. Захааминай аймагта байрлана. Тус уулын ташаланһаа Үлэнхэ ба Хара мүрэнэй шудхалнууд эхилнэ. 2371,9 м үндэр.

Категори:Уула
Категори:Буряад Улас
Саяан уула

**Саяан уула** хадаа Монгол Уласай баруун хойто хэһэг болон Урда Сибириин дундуур үргэлжэдэг шэлэ нюруу юм. Зүүн Саяан ба Баруун Саяан гэһэн хоёр хэһэгһээ бүридэнэ. Баруун Саяан зонхилон Тыва Уласт, Зүүн Саяан зонхилон Ахын, Түнхэнэй Хүбсэгэл аймагта оршоно. Эгээн үндэр сэгынь Хүбсэгэл ба Ахын аймагай хилэ дээрэ байдаг Мүнхэ Һарьдаг уула болоод 3491 м үндэртэй. Саяан уулын баруун хэһэгынь Алтай уулын зүүн хэһэгынь эхилдэг сэг болоод, Саяан уулын зүүн хэһэгтэнь Горлог мүрэн ба Байгал нуурай баруун урда үзүүр хүрэтэр 1,000 тухай нэмжынэ.

## Зүүлтэ

Категори:Шэлэ нюруу
Категори:Буряад Улас
Категори:Тыва Улас
Категори:Монгол Улас
Яабланай шэлэ нуруу

**Яавлины шэлэ нуруу** () хадаа Оросой зүүн хэһэгээр, Үбэр Байгалай хизаараар нэмжыдэг, Монгол Уласай зүүн хойто зүгһөө Байгал нуур хүрэтэр үргэлжэлдэг шэлэ нуруу юм. Сагаан тугалгын ордон баятай уулархаг газарай ойро үсөөн хүн ажаһууна. Ара Хинган нюруугай баруун урда үргэдхэһэн район гэжэ үзэжэ болоно.

Категори:Шэлэ нюруу
Энгидэй гол

**Энгидэй гол** — Оросой Үбэр Байгалай хизаарта урдадаг гол, Шилкэ голой зүүн шудхал (Амар мүрэнэй ай һаба). Гол мүрэнэй утань — 708 км, ай һабын талмайнь — 37,2 мянган км².

## Тайлбари
Хэнтэй нюруу дээрж эхилдэг. Дээдэ хэһэгынь нарихан хабшалаар урдажа, дунда хэһэгынь Яабланай ба Үлэнтэй шэлэ нюруугай хоорондохи урдана. Шэтэ голой шудхан ородог сэгэй доро Үлэнтэй дундуур урдажа, Ононтой нэгэдээд, Шилкэ голые байгуулна.

Гол түлэб борооной тээжэлтэй. Амандаа дундажа уһанай хэрэглээ — 72,6 м³/сек. 11 һарада хүлдэжэ, 4 һарын эсэстэ гэдэнэ.

Шэтэ хото Энгидэй голдо Шэтэ гол ородог сэгтэ оршоно. Шэтын доор бишыхан хүлэг онгосой уһан ябажа болоно.

Энгидэй голоор Транссибириин түмэр зам гүйдэнэ.

## Зүүлтэ




## Ном зохёол
* Ингода&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.).&nbsp;— СПб., 1890—1907.

Категори:Гол мүрэн
Эргэнэ гол

**Эргэнэ гол** (, ), Орос ба Хитад хилэ хүндэлэн урдадаг мүрэн юм. Дээдэ хэһэгынь **Хайлар гол** (海拉尔河) гэжэ нэрэтэй. Мүрэнэй утань 1,620 км.

Ехэ Хинганай баруун зүгһөө эхин абажа, Үбэр Монголой автономито ороноор урдаһан һүүлдэ, Шилкэ голтой нэгэдэжэ Амар мүрэниие болгоно.

## Зүүлтэ

Категори:Гол мүрэн
Шилкэ гол

**Шилкэ гол** — Оросой Үбэр Байгалай хизаарта урдадаг гол, Амар мүрэнэй зүүн шудхал (баруун шудхалынь — Эргэнэ гол).

## Газар зүй
Ононой ба Энгидэй нэгэдэһэн сэгтэ эхин абана. Хойто зүгтэ Шилкын ба Амазарай нюруугай хоорондо ба урда зүгтэ Борщовой нюруугаар урдана.

Шилкын утань (Онон ба Энгидэй нэгэдэһэнһээ Эргэнэ хүрэтэр) — 560 км; Энгидэйтэй тоолобол — 1210 км, Ононтой тоолобол — 1455 км. Һабын талмай — 206 мянган км².

Гол шудхалнууд: Нэршүү, Куэнга, Чёрной гол.

## Зүүлтэ




## Ном зохеол
* Шилка&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.).&nbsp;— СПб., 1890—1907.
Онон гол

**Онон гол** Монгол Уласай Хэнтэйн шэлэ нюрууһаа эхин абадаг, Амар мүрэнэй нэгэ һалаа гол юм. Уһа суглуулха талмайнь 94,010 км².

Ехэ Монгол Уласые үндэһэлэгшэ Чингис хаан Онон голой дээдэ бэедэхи Дэлюун Болдогто түрэһэн гэгдэдэг болон 1206 ондо тэрэниие ехэ хаанда үргэмжэлхэ Ехэ Хуралдайшье баһа Онон голой хүбөөндэ болобо.

## Газар зүй
Зүүн хойто зүгые шэглэн Монголой нютагаар 298 км зам гаталжа, Оросой холбоото уласай хилые дабажа, Сибириин Үбэр Байгалай хизаарай, Агын Буряадай тойрогой нютагаар дайрана. 445 км Монголой нютагаар урдаха болоод ниитэ 818 км урдаад, Энгидэй голтой ниилэжэ Шилкэ голые үүсхэнэ.

Гол шудхал һалаанууд: зүүн — Хураха гол, Бооржо, Унда; баруун — Агаса, Хэриин, Иля, Ага.

## Гидрологи
Онон голой уһаниинь 10 һарын һүүлһээ зайртажа 11 һарын 2-р хахадта хүлдэжэ, 150—170 хоног мүльһөөр хушагдана. Мүльһэнэй дундажа зузаан 1,2-1,5 м хүрэнэ. Урасхал хурдатай уулын гол ушарһаа намарай зайр харисангы олон хоног (14-25) үргэлжэлнэ. 4 һарада уулын саһан хайлажа хабарай үер бууна.

Онон голой жэлэй урдасын 15.5-31.1%-ые газарай доорохи уһан, 6.5-12.7%-ые хайлаһан саһан мүльһэнэй уһан эзэлхэ бол хура борооной тэжээл булюу байжа 56.5-71.8%-ые эзэлнэ.

Онон-Шилкэ-Амар мүрэн утаараа (818 км + 560 км + 2874 км) дэлхэйдэ эхинэй арбанда ородог.

## Зүүлтэ

Категори:Гол мүрэн
Гонда һуурин

**Гонда** () - Яруунын аймагай һуурин.

Категори:Яруунын аймаг
Гунда тосхон

**Гунда** () - Яруунын аймагай тосхон.

Буряад хэлэндэ «гунда» гэhэн үгэ үгы, харин абхаз хэлэн дээрэ гунда гэхэдээ «гоё» гэнэ.

Категори:Яруунын аймаг
Үдэ гол

**Үдэ гол** () — Сэлэнгэ мүрэнэй гол шудхал болоод Оросой Буряад ороноор урдадаг гол.

Голой ута — 467 км, һаба газарай талмай — 34,8 мянган км².

Урданай зоной үгөөр Чингис хаанай сэрэгшэд үдэ багаар амархаяа нэгэ голой эрьедэ тогтобо гэдэг. Энэ гол «Үдэ» гэжэ нэршэбэ. Уда эвенк хэлээр «удаан, ута» гэгдэнэ.

## Гол шудхалнууд
*(адагһаа зай)*
* 48 км: Бүреэн гол (зүүн)
* 84 км: Хүрьбэ гол (баруун)
* 200 км: Худан гол (зүүн)
* 206 км: Анаа гол (баруун)
* 295 км: Эгитын гол (баруун)
* 337 км: Харха гол (баруун)
* 386 км: Муухай гол (зүүн)
*

Категори:Гол мүрэн
Гарам тосхон

**Гарам** () - Яруунын аймагай тосхон. Гарам гэhэн үгэ Гарма гэжэ хүнэй нэрээр бии болоо гэлсэдэг. Энэ сэлеэнэй эгээл түрүүшын hуури табиhан ангуушанай нэрэ.

Категори:Яруунын аймаг
Исинга һуурин

**Исинга** () - Яруунын аймагай тосхон.

Эвенк хэлээр ис/ись ‘загаhан’ гэhэн удхатай болоно. Энэ тосхон загаhаар баян нуурай эрьедэ оршодог.

Категори:Яруунын аймаг
Харха һуурин

**Харха** () - Яруунын аймагай тосхон.

Эндэ ород казагууд 1674 монголшуудаар дайлалдаба. 40 гаран оноор Погромные Комсомольское болгобо. 

Категори:Яруунын аймаг
Мужыха тосхон

**Мужыха** () - Яруунын аймагай тосхон.

Буряадаар «Мужыха» «мужаха» гэжэ удхатай. Энэ газарта Эгитын гол Тайлууд хадада хаагдажа, баруун тээшээ годиржо, иишэ тиишээ урдан баруун урагшаа урдаба.

Категори:Яруунын аймаг
Тайлууд һуурин

**Тайлууд** () - Яруунын аймагай тосхон.

Буряадаар «тайлган» гэhэн удхатай.

Категори:Яруунын аймаг
Нарһата һуурин

**Нарһата** () — Яруунын аймагай һуурин болон засаг захиргаанай түб.

Улаан-Үдэһөө зүүн тиишэ 282 км зайда байрлана.

Нарhата нуурай эрьедэ оршодог. Анхандаа нуурай эрьедэ ургажа байhан 3 томо нарhадай нэрээр нэршээ гэе.

Категори:Яруунын аймаг
Нуурта тосхон

**Нуурта** () - Яруунын аймагай тосхон.

Категори:Яруунын аймаг
Тэлэмбэ һуурин

**Тэлэмбэ** () - Яруунын аймагай һуурин.

Эвенк хэлэн дээрэ "түмэртэй газар" гэгдэнэ

Категори:Яруунын аймаг
Үлзытэ (Ярууна)

**Үлзытэ** (, «үлзы» гэhэн буряад үгэhөө бии болоо) - Яруунын аймагай һуурин.

Категори:Яруунын аймаг
Хорго тосхон

**Хорго** () - Яруунын аймагай тосхон. 1929 ондо байгуулагдаһан. Үмэнэдэ **Жэрээхэй** гэжэ нэрэтэй байгаа.

Категори:Яруунын аймаг
Шэрэнгэ тосхон

**Шэрэнгэ** () - Яруунын аймагай тосхон. 

Бага Ярууна нуурай зүүн хойто эрьедэ, Нарһатаһаа 22 км зайда байрлана.

Категори:Яруунын аймаг
Эгитэ һуурин

**Эгитэ** () - Яруунын аймагай тосхон.
Зуун Нарин горхон ба Хара Шэбэр хоорондо байрлана.

Категори:Яруунын аймаг
Марко Поло

**Марко Поло** (итал. *Marco Polo*, 1257 — 1324 оной 1 һарын 8), Итали уласай Венеци хотын хүпеэс ба аялагша, наймааша Николай Пологой хүбүүн. Тэрэ өөрын эсэгэ Николай, абга аха Матвей хоерой хамта 1269 ондо Акко (Хойто Палестинэ) хотоһоо гараад, Ойрохи Дурна, дунда ба түб Ази, урда ба баруун урда Азиин олон улас ороноор аялан ябажа, өөрын үзэһэн хараһан бүхэнээ нэгэдхэн 1298 ондо «Оршолонгой элдэб һонин» нэрэтэй ном бэшэһэниинь тэрэ үедээ шэнэ нээлтэ болоһон үйлэ ябадал болобо. Илангаяа тэрэ Ехэ Хаан Хубилайн ойродо 1272—1289 он хүрэтэр 17 жэл алба хаажа, тэрэнэй элшэн түлөөлэгшээр Юань уласай олон можо уласта зарагдан ябахадаа, тэдэ нютагай хүн арадай нютагшал, ажа байдал, зан һуртахуун, шажан шүтэлгын тухай тодорхой тэмдэглэжэ тус номдоо бэшэһэниинь газар зүй, түүхэ шудалал, угсаатанай зүйн ухаанай шудалгын шухала материал боложо, мүнөө хүрэтэр эрдэмтэд шудалагшад уншагша олон түмэнэй анхааралые татажа байна.

Марко Поло «Оршолонгой элдэб һонин» номоо, тэрэ үедэ бүгэдэ найрамдаха засагтай байһан Венеци, Генуя хоёр хото уласай хоорондо болоһон тэмсэлэй үеэр баригдажа, Генуя хотын шорон түрмэдэ һуужа байхадаа нэгэн таһалгада хамта хоригдожо байһан итали гаралтай Рустичанодо хэлэжэ бэшүүлһэн гэнэ. 1298 ондо Марко Поло түрмэһөө сүлөөлэгдэжэ, 1299 ондо бусажа түрэлхи Венеци хотодоо ерээд дунда зэргын амидаралтай ажа һуугаад 1324 ондо наһа бараа. Марко Поло тус номоо өөрөө шууд найруулан бэшээгүй, Рустичанодо французаар дуудажа бэшүүлһэн тула зарим газарта удха һанаа үгэ хэлэлгэнь дабтагдаһан байна.

## Холбооһон
* Marco Polo’s house in Venice, near the church of San Giovanni Grisostomo
* National Geographic Marco Polo: Journey from Venice to China 
* In the Footsteps of Marco Polo: A Journey through the Met to the Land of the Great Khan
* Гутенберг түһэлдэхи Марко Пологой бүтээлүүд
* 

Категори:Италиин аялагшад