open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лакхнау

**Лакхнау** (), Энэдхэгэй хойто зүгтэ, баруун зүгһөө Гангада шудхадаг Гомати мүрэнэй эрье дээрэ байрладаг хото, Уттар-Прадеш можо уласай засаг захиргаанай түб. Хотын захатай тоолобол, хүн зониинь 4,8 сая ажаһуугшад (2011).

Шухала тээбэриин уулзабариː ниидэхэ онгосын буудалтай. Ганга хонхорой эгээн шухала ажаүйлэдбэриин түбүүдһөө нэгэн. Нэхэмэлэй (хүбэн дабуунай), металл эдлэл болбосоруулха, арһанай ба гуталай, хүнэһэнэй, саарһанай, хэблэлэй ажаүйлэдбэри. Уламжалалта уран һайхан дархалалгын үйлэдбэрилгэ (уран хадхамал, бүдэй болон керамикын бүтээлэй үйлэдбэрилгэ, модоор болон заанай һоёогоор һиилэлгэ). 

Томо эрдэм ухаанай болон соёлой түб. Ехэ һургуули (1921 онһоо хойшо). Түб эрдэм шэнжэлгын эм зүйн хүреэлэн (институт). Хуушан дархалалгын уран һайханай һургуули (мүнгэн, зэд, нэхэмэл дархалалга). Зурагай галерей. Уттар-Прадеш можо уласай музей. Ботаникын сэсэрлиг. 

## Түүхын бэшэг

Домогой ёһоор, Лакхнау «Рамаяна» үльгэрэй Рама баатарай дүү хүбүүн болохо Лакшмана баатарай нэрээр нэрлэгдэһэн байна. XIII зуун жэлдэ эндэнь бэхилэлтын баригдаһанай һүүлдэ жаахан хотохон бии болобо. 1528 ондо Лакхнау Бабурай эзэлһэн байгаа. Акбарай засаг доро Лакхнау Ауд можын эгээн томо хото байгаад, XVIII зуунда лалын Энэдхэгэй хотонуудай дунда тоосогдобо. 1775 ондо Ауд гүнлигэй эгээн алдартай наваб болохо Асаф-уд-Даул (1775—97) Лакхнауда өөрынгөө һууриие зөөбэ. 1775—1856 оной хоорондо Лакхнау — болбол Ауд гүнлигэй ниислэл хото байгаа. 1857—59 оной Энэдхэгэй буһалгаанай гол түбүүдэй нэгэн. 1857 оной 6-10 һарын хоорондо сипайнуудай хотые бүһэлжэ абаашье һаа, зургаан үдэрэй байлдаанай үрэ дүндэ 1858  ондо дахин англиин сэрэгүүдэй абаһан. 1942—1947 оной хоорондо, Лакхнау бэе дааһан Пакистаниие байгуулхын түлөө хүдэлөөнэй түб байгаа. 

## Галерей


Изображение:Chhota imambara Lucknow.jpg|Чхота имамбара
Изображение:Asfi masjid.jpg|Асафи Масджид сүмэ
Изображение:Bara Imambara Lucknow.jpg|Бара имамбара
Изображение:Vidhan Sabha Lucknow.jpg|Видхан сабха



## Зүүлтэ

Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Мале

**Мале** (мальдиваар މާލެ), Мале аралда байрладаг Мальдивын ниислэл хото болон ганса нэгэ уһанай боомто. Ольтирогойнгоо эгээн томо һуурин газар, Дэлхэйн эгээн нягта һуурижаһан газар мүн. 2014 оной тоосоогой еһоор, 133 019 хүн зонтой.

Тус уласай улас түрэ, эдэй засагай түб, гадаада худалдаанай боомто. Һүүлшын жэлнүүдтэ эрид хүгжэжэ байдаг туризм болон загаһа ангууриин һалбари ехэд хүгжэһэн.

## Зүүлтэ

Категори:Мальдива
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Мүгдэн

**Мүгдэн** (манжаар — , **Шэньян**, ), Зүүн Хойто Хитадта Хуньхэ голдо байрладаг хото, Ляонин можын засаг захиргаанай түб. Хүн зониинь 8,1 сая хүн оршом (2010). Шухала тээбэриин уулзабари болон гүрэнэйнгөө ажаүйлэдбриин шухала түб. Машина барилга, үнгэтэй түмэрлиг, химиин болон ондоо ажаүйлэдбэри. Ехэ һургуули.  II зуунда бии болонхой. 1625—44 оной хоорондо Манжын гүрэнэй ниислэл хото. Манжын Цин (1644—1911) уласай үедэ Хитадай «хоердохи ниислэл хото» гэжэ тоосогдобо.

## Засаг захиргаанай хуубари
Мүгдэн хото 9 дүүргэһээ, 1 хотын хороонһоо ба 3 сомонһоо бүридэнэ:




## Зүүлтэ

Категори:Хитадай хотонууд
Ташкент

**Ташкент** (), 1930 онһоо хойшо Узбекистанай ниислэл хото, Ташкент можын түб. Түмэр замай уулзабари. Хүн зониинь 2 371,3 мянган ажаһуугшад (2015). Ажаүйлэдбэриин гол һалбари хадаа машина бүтээлгэ («Узбексельмаш», «Узбектекстильмаш», авиациин гэхэ мэтэ үйлэдбэриин холбоонууд; үйлэдбэринүүд: «Узбекхлопкомаш», экскаваторой, электромашина бүтээлгын, сахим тоног түхеэрэмжын гэхэ мэтэ). Хүнгэн (хүбэн дабуунай, трикотажная, гуталай болон др.), химиин, газар тоһоной химиин болон эм зүйн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. Метрополитен (1977 онһоо хойшо). Узбекистанай Эрдэм ухаанай академи, 21 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо ехэ һургуули, консерватори), 11 театрнууд (энэ тоодо Узбек оперо болон баледэй театр). 22 музейнүүд (энэ тоодо Узбекистанай уралигай, Узбекистанай угсаатанай түүхын, Узбекистанай гар уралигай, Алишер Навои нэрэмжэтэ удха зохеолой музей). IV-V зуун жэлһээ мэдээжэ байгаад, XI зуунһаа Ташкент нэрэтэй, 1865 онһоо — Оросой эзэнтэ гүрэнэй мэдэл доро оробо. 1918—24 оной хоорондо Туркестан АЗСУ-гай ниислэл хото. Уран барилгын дурасхалнууд: Шейхантаур мавзолей бунхан (XV зуун) болон Каффаль Шаши, Барак-ханай болон Кукельташа медресе (XVI зуун). 1966 ондо газар хүдэлэлгын үрэ дүндэ Ташкентын хуушан барилганууд ехээр һандааһаншье һаа,  1960-аад һүүл хахад - 70-оодай эхиндэ хото дахин һэргэн баригдаба.

## Зурагай сомог


Mausoleum_Hovendi_15-52.JPG|Шейхантаур мавзолей бунхан (XV зуун)
Mavzoley_Kaffal_Shashi_13-36.JPG|Каффаль Шаши мавзолей бунхан
Madrasah_Kukaldash_(Tashkent)_12-07.JPG|Кукельташа медресе (XVI зуун)
Sacred Heart Cathedral, Tashkent 14-03.JPG|Иисусай Зүрхэнэй Собор (1912 он)



## Зүүлтэ

Категори:Узбекистан
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Манила

**Манила** (), эгээн томо хото болон Филиппинын ниислэл хото, нэгэн хотодо нэгэдэһэн хотонуудһаа бүридэһэн (Манила, Кесон-Сити, Калокан, Пасей, Макати) Ехэ Манила гэһэн бөөгнэрэлэй түб; 1976 онһоо Филиппинын албан еһоор ниислэл хото юм. 

Манилын хүн зониинь 1 660 714 ажаһуугшад (2007), Метро-Манилын хүн зониинь — 11 855 975 ажаһуугшад (2010). Метро-Манилын талмайнь 638,55 км². Уһанай боомтотой, Ниной Акино уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудалтай. 

Томо ажаүйлэдбэриин түб, тус хотодо гүрэнэйнгөө ажаүйлэдбэриин 2/3 үйлэдбэринүүд байрлана, эндэ болбосоруулха ажаүйлэдбэридэ хүдэлдэг ажалшадай хахад ажаллана. Гол һалбаринууд хадаа нэхэмэл, гуталай, тамхиин, хэблэлэй, хүнэһэнэй, модо болбосоруулха, химиин, электромашина бүтээлгын ажаүйлэдбэри.

Соёлой болон эрдэм ухаанай түб: Үндэһэтэнэй эрдэм ухаанай болон техникын хүреэлэн, Манилын ехэ һургуули, Филиппинын ехэ һургуули, Технологиин ехэ һургуули, Санто-Томас ехэ һургуули (1611), Үндэһэтэнэй номой сан, Үндэһэтэнэй музей, Айяла музей, уралигай музей, Манилын музей болон номой сан, Геологиин музей, планетари, Филиппинын соёлой түб, Метрополитен-театр, Арадай уралигай театр, Зоологиин болон Ботаникын сэсэрлиг, Рисалиин парк. 

̪Хото анха 1571 ондо Мейнила нэрэтэй лалын һуурин байһан Пасиг гол Манилын буланда шудхадаг газар дээрэ Мигель Легаспи испаниин конкистадорнорой барижа эхилбэ. Пасигай урда эрьедэ Интрамурос бэхилэлтэ баригдаһан, мүнөө үедэ ниислэлэй хороонуудай нэгэн болобо. 1942—1945 оной хоорондо Манила хото һандааба. 1960—70-оод онуудта ниислэлэй олон түүхын дурасхалнуудые заһажа баряа.

## Зүүлтэ

Категори:Филиппина
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Арал тэнгис

**Арал тэнгис** (, , , ) гээшэ Түб Азида, Казахстан, Узбекистан хоёр уласай хоорондо оршохо, тэнгис нэрэтэй эхэ газарай дундын нуур юм. Уг тэнгис нэгэ га талмайда мянган ба энэһээ олон аралтай ушарһаа уг нэрые абанхай. 1960-аад онһоо эхилэн Арал тэнгис маша хурдан шэргэжэ эхилһэниинь хуушан Зүблэлтэ холбоото уласай үедэ, Арал тэнгистэ шудхадаг Амударья, Сырдарья мүрэнэй голдорилые хубилжа урасхаһантай холбоотой юм. 

1960 ондо 68,000 км² талмайтай, 1100 км³ уһанай нөөсэтэй байһан уг тэнгисэй уһанай ниитэ эзэлхүүнэй 80%-нь шэргэжэ, уһаар бүрихэгдэдэг байһан гадаргуугай 60%-нь хуурай болоһон байна. 1998 оной байдалаар тэнгисэй гадаргуугай талмай 28,687 км², 2004 ондо 17,160 км² боложо багадхаһан ба 1960-аад ондо 10 гр/л байһан уһанай дабһажалта, мүн үедэ 45 гр/л боложо нэмэгдэбэ. Орос, Казахстан, Узбекистан болон ОУХН-ын холбогдохо байгуулгын оролсоотойгоор Арал тэнгис, тэрэнэй һаба газарые хамгаалха, нүхэн һэргээхэ арга хэмжээе 2010-2015 хоорондо эхинэй шатанда хэрэгжүүлхээр болоо. Шэнжэлэгшэдэй үзэжэ байдагаар Амударья, Сырдарья мүрэнэй голдорилые һэргээн урасхаһаншье уһанай нюруунь наанадажа хоер зуун жэлэй һүүлдэ хуушан хэбэндээ ороно, тэрэнэй ай һаба газарай экологи нүхэн һэргэхэгүй, хэтэрхэй оройтоһон арга хэмжээ гээд үзэжэ байна. 

## Зүүлтэ

Категори:Тэнгисүүд
Мешхед

**Мешхед** (), Иранай зүүн-урда хэһэгтэ байрладаг хото, Хорасан-Резави можын засаг захиргаанай түб. Хүн зониинь 2,15 сая ажаһуугшад (2004). Хүнэһэнэй, нэхэмэлэй гэхэ мэтэ ажаүйлэдбэри. Хибэсые үйлэдбэрилгэ. Ехэ һургуули . XII-XIX зуун жэлэй уран барилгын болон соелой дурасхалта байшанууд: мечеть (Гаухаршад, 15 в.), Реза имамай бунхан. Мешхедэй хажууда  — Персиин болон таджик ирагуу найрагша Фирдоусиин бунхан байна.

Категори:Иран
Медан

**Медан** (), Суматра аралда Малаккын хоолойн эрье дээрэ Индонезиин хото юм. Суматра аралдахи эгээн томо хото. Хойто Суматра (Sumatera Utara) можын засаг захиргаанай түб. Хүн зониинь хоер сая ажаһуугшад үлүү (2010). Томо тээбэриин уулзабари. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Аванпорт Медан — Белаван (Belawan), хотын хойто зүг тээшэ 25 км. Таряамалай нютагай наймаанай түб (кофе, сай, үрэ таряа, каучук). Хүнэһэнэй, нэхэмэлэй, резинын, металл эдлэл болбосоруулха болон модо болбосоруулха ажаүйлэдбэри. Хотын захадань — хүдөө ажахын бүтээлые болбосоруулха үйлэдбэри (пальмын тоһо үйлэдбэрилгэ, каучукые болбосоруулга гэхэ мэтэ). Хойто Суматрын Ехэ һургуули (1952 онһоо), Хойто Суматрын лалын ехэ һургуули гэхэ мэтэ дээдэ һургуулинууд.

Категори:Индонезиин хотонууд
Маскат

**Маскат**, Оманай ниислэл хото, Оманай булангай эрье дээрэ байрлана. 734 мянган ажаһуугшадтай (2010). Алим жэмэс, финикые гаргана. Дархалалга. Ехэ һургуули. Маскатай хажууда — Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал байна. Оперын театр, олон лалын сүмэнүүд бии.

Категори:Оман
Нагпур

**Нагпур** (), Энэдхэгэй түб хэһэгтэ, Махараштра можо уласта, Наг голой эрье дээрэ байрладаг хото юм. Хүн зониинь 2 405 мянган ажаһуугшад (2011), хотын захатай тоолобол 2 497 мянган ажаһуугшад. Хүн зоной нэгэ хэһэгынь хинди хэлээр хөөрэжэ, ондоо хэһэгынь — маратхи хэлээр хөөрэнэ. Шухала наймаанай-тээбэриин уулзабари. Ниидэхэ онгосын буудал. Томо хүбэн дабуунай ажаүйлэдбэриин түб. Хүнэһэнэй, шэл-керамикын, модо ба саарһанай, хэблэлэй ажаүйлэдбэри. Шинын үйлэдбэри, хүргүүрэй үйлэдбэрилгэ. Алтан болон мүнгэн утаһаар бүдэй уламжалалта дархалалгын үйлэдбэрилгэ. Нагпурай хажууда — марганецэй олзобори. Ехэ һургуули (1923 онһоо). Археологиин музей. XVIII зуун жэлдэ байгуулагдаһан болон 1730-аад онуудта маратхын гүнлигүүдэй нэгэ болохо Бхонсла обог удамай засаг доро байһан иимэл нэрэтэй улас гүрэнэй ниислэл хото болобо. Бхонсла улас 1853 ондо Британиин Энэдхэгэй нэгэ хэһэг болоһоной дараа Нагпур хото Түб можонуудай  засаг захиргаанай түб болобо. XIX зуун жэлэй һүүлшын хэһэгтэ хүбэн дабуунай ажаүйлэдбэриин түб болонхой («Tata Group» нэрэтэй хампаани-конгломерат). 1950—56 оной хоорондо Нагпур — Мадхья-Прадеш можо уласай засаг захиргаанай түб байгаа.

## Зүүлтэ

Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Наньчан

**Наньчан** (), Хитад уласай хото, Ганьцзян мүрэндэ уһанай боомто (Поянху нуурай һаба). Цзянси можын засаг захиргаанай түб мүн. Хүн зониинь 2 357 838 ажаһуугшад (2010), хотын захатай тоолобол 5 042 565 ажаһуугшад. Тээбэриин уулзабари. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. 

Машина бүтээлгэ (тээбэриин, хүдөө ажахын, станок бүтээлгэ), нэхэмэлэй (хүбэн дабуунай), целлюлозо-саарһанай, химиин, хүнэһэнэй (тутарга сэбэрлэхэ, гурил тээрмэдэхэ, тоһоной) ажаүйлэдбэри. Уламжалалта дархалалгын үйлэдбэрилгэ. 

Ехэ һургуулитай. Чжоу Эньлайн болон Чжу Дэгэй гэр-музейнүүд. 

Хань уласай үедэ манай эринэй үмэнэхи (МЭҮ) 201 ондо Гань (贛) гэжэ нэрэтэйгээр байгуулагдаһан юм. Манай эринэй 589 ондо, Суй уласай үедэ, Хончжу (洪州) гээд дахин нэрлэгдэһэншье, тиигээд мүнөөгэй нэрэтэй болобо. 1927 оной 8 һарын 1 Наньчанда Чжоу Эньлай болон Чжу Дэ хоерой ударидаһан буһалгаан болобо. Хитад хубисхалай түүхэдэ энэ огноо Хитадай арадай сүлөөлхэ армиин байгуулгын сэгээр тоосожо байна. 1949 оной һүүлдэ Наньчангай ажаүйлэдбэриин хүгжэл эхилбэ. 

Хотын суурхаһан юумэнүүдэй дунда Гань мүрэнэй эрье дээрэ Тэн вангай танхим (анхандаа 653 ондо баригдаһан, 1926 галдагдажа 1989 ондо дахин баригданхай); Тан уласай үеын (618–907) энэрилтэй Арьяа-Баала бурханай (хитадаар Гуаньинь бурхан гэжэ нэрэтэй) дуган болон Алтан Утаһанай Субарга (хуушан хотын эгээн үндэр барилга); Бада Шаньжэниин галерей (1624—1705 оной хоорондо амидарһан эртын Манжын Цин үеын Чжу Да нэрэтэй уран зурааша); Цинъюнь сэсэрлиг, Цзянси можын музей (1958 ондо байгуулагданхай, хитад эртын сагай юумэнүүдэй суглуулбаритай); Чжу Дэгэй хуушан һуудал; 1927  оной 8 һарын 1 үдэрэй Наньчангай буһалгаанай хүшөө дурасхал (1977—79 оной хоорондо баригданхай); Цзянси можын хубисхалай хохидогшодой хүшөө дурасхал (1953);  сагаан гантигаар хэһэн Фан Чжиминиин хубисхалай мавзолей (1979).

## Зурагай сомог


Pavillion of Prince Teng frontview.JPG|Тэн вангай танхим (滕王阁)
Nanchang Shengjin Ta 20120608-03.jpg|Алтан Утаһанай Субарга (绳金塔)
Nanchang_Qingyunpu_20120608-31.jpg|Бада Шаньжэниин галерей (八大山人纪念馆)
Bronze Budda of Youmin Temple.jpg|Бурхан Багшын хүшөө



## Зүүлтэ

Категори:Хитадай хотонууд
Палембанг

**Палембанг** (), Суматра аралда байрладаг Индонезииин хото. Урда Суматра можын (Sumatera Selatan) засаг захиргаанай түб. Хүн зониинь 1,6562 млн. ажаһуугшад (2004). Муси мүрэнэй адагһаа 86 км зайда, эрье хүбөөгөөр байрладаг газар тоһоной уһанай боомто; далайн онгосо бүхэли жэл хүрэжэ болоно. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Газар тоһоной олзохо газар нютагай түб. Газар тоһоной, байгалиин каучукай, кофе гэхэ мэтэ хүдөө ажахын бүтэгдэхүүнэй болбосорол болон гарган худалдаа. Онгосо заһабариха боомто. Хүнэһэнэй, нэхэмэлэй, арһанай, модо болбосоруулха, резинотехникын ажаүйлэдбэри. Ехэ һургуули.

Категори:Индонезиин хотонууд
Патна

**Патна** (), Хойто Энэдхэгэй хото, Ганга мүрэндэхи уһанай боомто, Бихар можо уласай засаг захиргаанай түб мүн. Ажаhуугшадай тоо 2 046 мянган болоно (2011). Нэхэмэлэй, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри; дархалалга. Ехэ һургуули. Музей.

Эртын сагта тус хото *Паталипутра* (पाटलिपुत्र) гэжэ нэрэтэй байгаа. Эртын юртэмсын эгээн томо хотонуудай байгаа (дэбисхэр 48 км2 байгаа). Манай эринэй үмэнэхи V зуун жэлдэ байгууланхай бэзэ. Манай эринэй VI зуун жэлдэ Магадха эзэнтэ гүрэнэй болон Гупта уласай ниислэл хото байгаа. Эртын уран барилгын үлэгдэл хадагалагданхай, энэ тоодо Ашока хаанай ордон ( III зуун).

## Сагай уларил

## Зүүлтэ

Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Пномпень

**Пномпень** (), Тонлесап мүрэн Меконг мүрэндэ шудхадаг сэгтэ байрладаг Камбоджын ниислэл хото. Ажаһуугшадай тоо — 1 501 725 хүн (2012).

Далайн онгосо хүрэжэ болодог уһанай боомтотой. Гол тээбэриин уулзабари. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Модо болбосоруулха, нэхэмэлэй, хүнэһэнэй, металл эдлэл болбосоруулха ажаүйлэдбэри, автомашина бүтээлгэ болон онгосо заһабарилга. Олон ехэ һургуулинууд. Дээдэ техникын хүреэлэн, эдэй засагай хүреэлэн. Үндэһэтэнэй музей.

XIV зуун жэлдэ бии болонхой; XV зуун жэлһээ олон удаа гүрэнэйнгөө ниислэл хото байгаа (1866—1953 оной хоорондо; Франциин Камбоджо харьяата уласай засаг захиргаанай түб). Субаргатай Пном дасан хиид (1434); XIX-XX зуун жэлэй уран барилганууд: Хаанай ордоной согсолбори, «Мүнгэн дуган», Бэе даанги байдалай хүшөө дурасхал.

## Зурагай сомог


Phnom Penh Wat Phnom 04.jpg|Пном дасан хиидэй Согшон дуган
Throne Hall, Royal Palace, Phnom Penh, Cambodia.jpg|Хаанай ордоной Хаан шэрээтэ танхим
Silverpagoda.jpg|«Мүнгэн дуган»
Wat Phnom.jpg|Ват Пном дасан хиидэй субарга



## Зүүлтэ

Категори:Камбоджо
Пуна

**Пуна** (), Баруун Энэдхэгэй хото, Махараштра можо уласта Декан тэгшэ үндэрлигэй баруун-хойто хэһэгтэ Мутха болон Мула мүрэнүүд ниилэдэг сэгтэ Мумбай хотоһоо зүүн-урда тээшэ 200 км зайда байрлана. Хүн зониинь 2,69 сая ажаһуугшад (2004), хотын захатай тоолобол 4 сая ажаһуугшад оршом. Баруун Гата уулада Боргхат дабаанай замдахи шухала тээбэриин уулзабари.

Томо ажаүйлэдбэриин болон наймаанай түб, эдэй засагай талаар Мумбайтай дүтэ холбоотой. Машина барилга, нэхэмэлэй, хүнэһэнэй, арһанай ба гуталай, саарһанай, химиин ажаүйлэдбэри. Пунын хажууда — антибиотигуудай үйлэдбэри. Магатхын ехэ һургуули (1949 он хойшо) гэхэ мэтэ дээдэ һургуулинууд. Вирусологиин эрдэм шэнжэлгын түб. Келкар ранзын музей.

Хэзээ нэгэтэ Пуна Маратха уласай ниислэл хото байгаашье һаа, 1818 ондо англишуудай эзэлэгдэһэн байгаа. Пешвануудай һуудал байһан Шанварвада ордон-хэрэмэй үлэгдэлнүүд (1736). Һиилэһэн шулуугаар баригдаһан Келкар ранзын ордон. Британиин ноерхолдо эсэргүүсэгшэ Махатма Гандиин баталагдаһан газар болоһон Италиин маягтай аркаар шэмэглэһэн Ага Ханай ордон. Томо дархи шулуунһаа һиилэһэн Паталешвар сүмэ, Парвати дангинын сүмэ. Пунын хажууда — Симха Гад хэрэм («арсалангай хэрэм»), Шиваджи  үедэ баригдаһан Раджгарх, Торна, Пурандер, Шивнери хэрэмүүд.

Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Циндао

**Циндао** (), Зүүн Хитадай хото, Шаньдун хахад арал урда эрье дээрэ, Шаньдун можодо байрлана; Шара тэнгисэй булангай эрье дээрэхи уһанай боомто. Хүн зониинь 1,6 сая ажаһуугшад (2004). 

Томо нэхэмэлэй ажаүйлэдбэриин түб. Хүнэһэнэй, химиин ажаүйлэдбэри, машина барилга. Загаһа барилга. Далайн курорт. Далай зүйн эрдэм шэнжэлгын түб. Далайн музей. Хитадта эгээн томо пиво (шара айраг) хэхэ түб. 

1898 ондо Циндаогай уһанай боомто Германиин булимтаран хүлһэлһэн. Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай (1914–18) һүүлдэ Германиин хүлһэлһэн Шаньдунгай газар нютаг Японой эзэлһэншье, 1922 оной Вашингтоной конференциин (1921–22) үрэ дүндэ Хитадта бусаажа үгөө. Хотын уран барилгада Германи ехэ нүлөө үзөө һэн. Хотодо Европынхидай бариһан XIX - XX зуунай костелнууд, засаг захиргаанай байшангууд болон пивоварнинууд хадагалагдаба. Циндаогай тэмдэгынь хотын далан (утань — 440 м, үргэниинь — 8 м), далангай эсэстэнь найман булантай беседкэ байна. Мүрэнэй эрье томо хотын сэсэрлиг байдаг дээрэһээ, Циндаогай нэрэнь «Ногоон арал» гэжэ удхатай байна. Бадагуань дүүргэ онсо алдартай, тэрэ дүүргэдэ түрэл бүриин маягууд байдаг ушар, «Дэлхэйн уран барилгын музей» гэжэ нэрлэдэг.

## Зурагай сомог


Tsingdao Brewery.jpg|Циндаогой пивоварни
Qingdao headquarters.jpg|Германиин засаг захиргаанай байшан
Christian church in Qingdao.jpg|Циндаогой евангелист церковь сүмэ 
Qingdao 02.JPG|Германиин амбан сайдай хуушан тугдам



Категори:Хитадай хотонууд
Лиззи Каплан

**Элизабета Энни «Лизза» Каплан** (июль hарын 30, 1982) Америкын зүжэгшэ. *Mean Girls* (2004), *Cloverfield* (2008), *Hot Tub Time Machine* (2010), *Bachelorette* (2012), *The Interview* (2014), and *Now You See Me 2* (2016) гэхэ мэтэ кинонуудта буулгагдаад мэдэгдэhэн. *Related*, *The Class*, *True Blood*, *Party Down* and *Masters of Sex гэhэн сериалнуудар баhа буулгагдаhан.*

## Залуу сагууд
  Лос-Анджелес хотын Miracle Mile тойрогто дурэгдэhэн ба ургаhан. Эжэ абаниинь еврей яhатан байгаа. Абанинь юристор худэлдэг, эжынинь политигуудта хамалсадаг байhан. Лииззи гурбан хүүгэд соонь аhань залуу байhан. 13 болоодуй байхаданинь эжэниинь гээгдэшэhэн.  Каплаан Alexander Hamilton High School hураха ороhон, тэндээ Дуунай академиин hургуулидан hураhан. Анханhаа пианиинаар наадажа hуржайгаад hулдэнь драмада hуража эхилэ. 2000 ондо тэрэ hургуулия дуургэhэн, тиигэд колледжа оронгуйгоор актриса болохоо hанаба.

## Карьеэра
1999 киноонудта наадажа эхилhэнь, *Freaks and Geeks  * гэhэн сериалда Саара гэжэ басаган боложо наадаhан, тэрээнинь туруушын роолинь болоно. Тэрээнэ hүүлдэ элдэб сериалнуудар буулгагдаа Jason Mrazай дуунай киноодо "You and I Both". 2000 ондо *From Where I Sit* . 2001 ондо, Тиина Гриир  гэжэ хүни *Smallvillай * эпизоодто наадаhан. 

2005 ондо Каплаан Марджа Сореэлли боложо  *Relatedдэ* буулгагдаhан, энэнь ганса нэгэ сезоон болоод саашань хаагдаhан. 2006 Саара Вээллер болоод *Love is the Drug* киноодо *Variety *журнаалда "10 хархаар актеорнууд" гэжэ нэрлэгдээ. *Relatedдээ hүүлоор * CBS канаалэ *The Class * ситкоомдо худэлоо, энэнь баhал нэгэ сезоон болоод болео. Эндэ Кээт Вэмблеэр боложо, яагаад 20 жэл болоод hургуулиин үүринууд дахин уулзаhын харуула.

## Оорын байдал
Каплан Matthew Perrитээ 2006 онhо 2012 он хүртэр уулзадаг  байhан. 

## Киноонууд

### Киноо

### Сериалнууд

## References
Аалто Алвар

**Алвар Хуго Хенрик Аалто** (фин. Hugo Alvar Henrik Aalto, 1898 оной 2 һарын 3, Куортанэ — 1976 оной 4 һарын 11, Хельсинки) — фин уран барилгашан ба дизайнер, шэнэ уран барилгын hургуулин багша. Уран барилга бэшэhээ ягаад мебелиин дизайн һайн болгохоб гэжэ һанаһан. Шэнэ дизайн тухай һанажа байхадань Финландта аһан түргөөр эдэй засагай бодожо байһан, тиихэдэ баян айлнууд тэрээндэ туһалсажа юумэ захидаг байгаа. Тэдэнэй тоодо Альстром-Гуллихсэн () айлайхи. Удаан ажал хэхэдээ хойто неоклассикада (1920-н) ба модернда. Мебелеэ дизайнда Аалтогой ажалнуудшье скандинави дизайнай нэгэниинь гэдэг.

## Биография

Алвар Аалто 1898 ондо февраалиин 3 түрэгдэhэн. Түрэhэн газарынь жаахан бүлэг, баруун Финландын газарай. Гэртээ абаниинь фин хэлээр, эхэниин швед хэлээр дуугардаг байһан. Алварай 5 байхадань айлайхидынь дунда Финланд руу зөөhэн. 1916 ондо Политехникын институт ороо Һельсингфорс хотодо байдаг. 1918 ондо финэй дунда болоhон дайнда ябаа. Аалто «сагаан» сэрэгэй талада боложо дайнай дүүртэр ябажа байгаа. Тэрэнэйнгөө дүүргэхэдэ саашан тэрэ hургуули саашан 1921 он хүрэтэр диплом абатраа дүүргэһэн юм. Институдаа дүүргэхэ сагта өөрынгөө түсэлөөр аба эжынгээ гэр баряа. 1922—1923 он болтор фин сэрэгтэ дуудулhан юм.

1933 ондо Хельсинки хото зөөжэ өөрын «Артек» гэжэ нэрэтэй фирмэ нээһэн. Париж хотодо (1937) ба Нью-Йорк хотодо (1939) модо бэлэдхэдэг концернуудай түлөө яажа модоор элдэб юумэ архитектурада хэхээр юм гэжэ Бүхэ дэлхэйн үзэсхэлэндэ харуулаа. Хэhэн юумыень Нью-Йоркын шэнэ уралигай музейда 1930-аад онуудта харуулагдаа.

1928 онһоо 1954 он болтор элдэбэй дэлхэйн архитектурын хуралнуудта ябажа байһан.

Фин уран барилгашадай холбооной (1943—1958) ба Фин академиин (1963—1968) дарга байһан.

## Номууд
*  (в пер.)

## Ном зохёол
*  (в пер.)
* *Володин Б. Ф.* Человечные библиотеки Алвара Аалто // Петербургская библиотечная школа. 1998. № 3/4.
* *Володин Б. Ф.* Явление Аалто в России: Выборгская библиотека в контексте библиотечной архитектуры // Библиотечное дело. 2003. № 11. С. 34-38.
* . — Электронная версия  (Проверено 26 января 2009)
*  (в пер.)

## Эхэ һорболжо




## Холбооhон
* Музей Алвара Аалто в Ювяскюля
* Большая подборка работ Алвара Аалто
* Artek
* Биография Аалто 
* Alvar Aalto’s Savoy Vase (1936)
* *[http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D8115.php Аалто, Алвар]* — статья из Исторического словаря Швейцарии&nbsp;(нем.)&nbsp;(фр.)&nbsp;(итал.)
Хельсинкиин политехникын институт

**Хельсинкиин политехникын хүреэлэн** (фин. Teknillinen korkeakoulu, тобшолһон — **TKK**, , ) — Финландын Хельсинки хотын техникые шудалдаг 19 тэнхимтэй ехэ һургуули. 2010 оной 1 һарада зарим хүреэлэнгүүд (тэдэнэй тоодо Хельсинкиин политехническэ институт) ниилүүлһэнэй һүүлээр Аалто ехэ һургуули бы болоһон.

## Нэрэн
* 1849—1872 **Хельсинкиин  техническа нээрэ һургуули** (Helsingin Teknillinen reaalikoulu)
* 1872—1879 **Политехникын  һургуули **(Polyteknillinen koulu)
* 1879—1908 **Политехникын училища **(Polyteknillinen Opisto)
* 1908—1942 **Фин дээдэ техникын һургуули** (Suomen Teknillinen Korkeakoulu)
* 1942—2010 **Политехникын институт** (Teknillinen korkeakoulu)
* 2010 онһоо **Техникын институт Аалто университеэдэ** (Aalto-yliopiston teknillinen korkeakoulu)

## Туухэ

Политехникын институт Финландын һургуулинуудай аһан туруу нэгэн соо фин хэлээр заажа  эхилһэн швед хэлэнээ хажуугар.

## Ахамадынь
; Helsingin Teknillinen reaalikoulu 1849—1872
* 1848—1874 Anders Olivier Saelan
; Polyteknillinen koulu 1872—1879
* 1874—1880 Karl Leonard Lindeberg
; Polyteknillinen Opisto 1879—1908
* 1880—1903 Ernst Edvard Qvist
* 1904—1907 Роберт Ялмар Меллин
; Suomen Teknillinen Korkeakoulu 1908—1942
* 1907—1910 Карл Густав Нюстрём
* 1910—1913 Anton Uno Albrecһt
* 1913—1916 Karl Axel Mauritz Aһlfors
* 1916—1919 Taavi Hirn
* 1919—1928 Aleksander Leonard Hjelmman
* 1928—1928 Onni Alcides Tarjanne
* 1928—1937 Aleksander Leonard Hjelmman
* 1937—1940 Hjalmar Viktor Brotһerus
; Teknillinen korkeakoulu 1942—2010
* 1940—1943 Martti Albert Levón
* 1943—1946 Joһan Edvard (Jussi) Paatela
* 1946—1955 Martti Albert Levón
* 1955—1965 Jaakko Juһani Raһola
* 1965—1968 Sten Einar Stenij
* 1968—1970 Torsti Rafael Verkkola
* 1970—1979 Veikko Pentti Joһannes Laasonen
* 1979—1985 Paul Adolf Wuori
* 1985—1994 Jussi Matti Ilmari Hyyppä
* 1994—2003 Paavo Uronen
* 2003—2010 Matti Tapani Pursula
; Aalto-yliopiston teknillinen korkeakoulu 2010
* с 2010 Matti Tapani Pursula

## Холбооһон




## Ссылканууд

* [һttp://www.aalto.fi/fi/about/һistory/tkk/ Официальный сайт] (англ.)  (фин.)  (швед.)
Эр-Рияд

**Эр-Рияд**  (**Рияд**, ), Саудай Арабай ниислэл хото, Неджд можын засаг захиргаанай түб мүн. Аравиин хахад аралай түб хэһэгтэ оршоно. Хүн зониинь 3,56 сая ажаһуугшад (2004). Түмэр замаар Даммам боомтотой холбоогдоно. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Газар тоһо болбосоруулха, цементын үйлэдбэринүүд, хүдөө ажахын түүхэй эдые болбосоруулха үйлэдбэри. Лалын шажанай болон шажанай буса ехэ һургуулинууд. XVIII зуун жэлһээ эхилээд ваххабис хүдэлөөнэй түб. 1821 онһоо XIX зуунай һүүлшын хахад хүрэтэр (забһартайгаар) Саудидай эмиртэй уласай ниислэл хото, 1902 онһоо — Неджд уласай, 1927—32 оной хоорондо — Хиджаз, Неджд болон ондоо гүрэнэй ниислэл, 1932 онһоо — Саудай Арабай ниислэл.

Категори:Саудай Араб
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Сана

**Сана** () — Йеменэй ниислэл хото. Хүн зониинь 1,471 сая ажаһуугшад (2004). Ходейда боомто хүрэтэр автозам. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Нэхэмэлэй ажаүйлэдбэри, буу зэбсэгэй үйлэдбэрилгэ. Томо алтан, мүнгэн, зэд бүтээлэй, бүдэй дархалалгын үйлэдбэрилгэ. Ехэ һургуули. 1 зуун жэлһээ мэдэгдэнхэй. XX зуунһаа — 1962 он хүрэтэр зейдит имамуудай һуудал. 1918—1962  оной хоорондо Йемен хаанта уласай ниислэл хото, 1962 оной 9 һараһаа — Йемен Араб Уласай ниислэл. Аль-Джами болон аль-Кабир лалын сүмэнүүд (VII—XII зуун), Бакилидже (XVII зуун); бани, караван-сарай, хэрэм гэхэ мэтэ.

Категори:Йемен
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Мухаммед Али

**Мухаммед Али** (, хуушан нэрэнь **Бага Кассиус Марселлус Клэй** *Cassius Marcellus Clay, Jr.*; * 1942 оной 1 һарын 17-нда түрэһэн, † 2016 оной 6 hарын 3) Америкын Нэгэдэһэн Уласай боксёр. .

## Намтар
Кассиус Марселлус Клэй 1942 оной 1 һарын 17-нда Америкын Нэгэдэһэн Уласай Кентукки можо уласай Луисвилль хотодо түрөө һэн.

Кассиус Клэй гэжэ нэрэтэй байһан аад тэрэнэй 1964 ондо исламай шажанай нэрээр Мухаммед Али болгоһон. 1967 ондо Али америкын армида дуудуулһан, тэрэ сагта Вьетнамай дайн боложо байһан дээрэһээ тэрээндэ ошохогүйб гээд байшаһан юм. Америкын арми албан боложо ошохогүйдэнь боксёрнуудай холбоонууд (ассоциаци) 4 жэл ринг дээшэ гаража шадахагүйш гэжэ хэлэһэн. Тэрэ сагтаа Мухаммед Али ехэ һургуули юумээр ябажа олон лекци элидхэһэн. 

1971 ондо Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дээдэ шүүхын газар Мухаммед Алиеэ ринг руу табиһанай һүүлээр дахин шашалдажа эхилһэн. 1980 ондо Ларри Холмс тээ һүүлшын дахин ринг руу гараһан.  

Ринг гаража болиходоо 61 дахин ринг гараһан юм, тэрэнэй 56 шүгөө (37 унатрын шаага) тиигэд ганса 5 шүүгдөө.. 

1984 ондо Али эмнэлгын газарта ороһон нюудэ юумэниинь муу болоходонь, тиихэдэнь эмшэнэр Паркинсонай үбшөөр үбдэнэ гэжэ ойлгоһон.

2016 оной 6 һарын 3-да наһа бараһан.

## Холбооһон

## Зүүлтэ

*
Мекленбургын VI Иоганн

**Мекленбургын VI Иоганн** (; 1439—1474) —  Мекленбургын герцог.

## Намтар
Иоганн Мекленбургын герцогой IV Генрих ба I Фридрих Бранденбургын маркграфай басаган Бранденбургын Доротеягай хоёрдохи хүбүүн.
1451 ондо түрүүшынхиеэ абатаяа зонхилхын дуулдаһан. 1464 ондо ахайтаяа VI Альбрехт зарим амта гартаа абаһан тиигэд бэшэ зонхилхоо болиһон.
1472 ондо VI Иоганн Помераниин II Эрихай Софи гэһэн басагыень һамга абахаа байтараа гээгдэшэһэн. 
Франкони нагасада, Альбрехт Ахилл курфюрстда, ошожо байтараа Кульмбахта Милан тахалда халдаад наһа бараһан.

## Холбооһон
* Мекленбургын обогой удам

## Зүүлтэ
Каталони

**Каталони**  (), () — Испаниин можо. Испани уласай зүүн-хойто захада байдаг можо. 
## Газар зүй

## Засаг захиргаанай хубаари

## Каталониин оронууд
Каталони 4 орон болодог (Барселона, Таррагона, Льейда, Жирона), тэдэнь 41 тойрогоор даhардаг.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

Категори:Испани
Испаниин можонууд

**Испаниин можо** — Испани нэгэдэмэл уласшье һаа зарим можонуудынь уужам автономитой юм.

## Засаг захиргаанай хубаари

## Зүүлтэ

## Холбооһон
Категори:Испани
Финландын эрхэтэнэй дайн

**Финландын эрхэтэнэй дайн **(фин. Suomen sisällissota) Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай тулөө болоhон Европын эрхэтэй дайнуудай нэгэнь. 

## Холбооһон





## Зүүлтэ
 ==
* *Сенат Финляндии.*&nbsp;Обращение «К народу Финляндии» (Декларация независимости).&nbsp;— Хельсинки, 4 декабря 1917.;
* Постановление «Совѣта народныхъ Комиссаровъ, Петроградъ, „18“ декабря 1917 г., No 101» «О признании государственной независимости финляндской Республики»;
* «Всероссiйскiй Центральный Исполнительный Комитетъ совѣтовъ рабочихъ и солдатскихъ депутатовъ. Петроградъ. „23“ декабря 1917 г. No 321.» «Выписка изъ протокола засѣданiя центральнаго исполнительнаго комитета отъ 22-го Декабря 1917 года» (О признании государственной независимости Финляндской Республики);
*   (фин.)
* 
*  (фин.)
* 
* 
* 
* 
* 
* Договор между Российской и Финляндской социалистическими республиками (фин.)
*  (фин.)
* , Osa I (1980) ISBN 951-26-1828-1, Osa II (1981) ISBN 951-26-2022-7.
*  — verkossa.
*
Бурса

**Бурса** (, ) гээшэ Түрэг Уластахи, Баруун-хойто Анатолидахи Мармара нютаг можодо байрладаг томо хото. Тус хото ажаһуугшадай тоогой талаар Түрэгэй дүрбэдэхи томо хото болон гүрэнэйнгөө эгээн ажаүйлэдбэрижүүлһэн түбүүдэй нэгэн. Бурса можын засаг захиргаанай түб мүн. Санын баазаараа алдартай Улудаг уулын (*Uludağ*, далайн нюруу дээшэ 2 443 метр) хормойдо оршоно. Ээрэмэл, хүнэһэнэй үйлэдбэри нилээд хүгжэһэн. Мүн Түрэгэй автомашинын үйлэдбэрилгын түб болон FIAT болон Реногой үйлэдбэринүүд бии.

Тус нютагта байһан эртын хото **Киосые** ()  202 ондо Македониин хаан V Филипп дайнда туһалһанай шагнал болгожо Вифиний хаан I Прусиад бэлэглэхэдээ тэрэнэй нэрээр **Пруса** гэжэ нэрлэһэн түүхэтэй.

Торгоной замай баруун үзүүртэ оршодог тула нилээн хүгжэжэ байгаа. 1326-1365 ондо Османай эзэнтэ гүрэнэй ниислэл байрлажа байһанһаа тус хотодо Османай эзэнтэ уласай түрүүшын султануудай бунхан байдаг. Ниислэлынь Эдирне руу шэлжэһэнһээ хойшошье Бурса Османай эзэнт гүрэнэй гол хотонуудай нэгэн байһан юм.

## Зүүлтэ

Категори:Түрэгэй хотонууд
Видкун Квислинг

**Видкун Квислинг** (норв. *Vidkun Abraham Lauritz Jonssøn Quisling*, 1887 оной 7 һарын 18, Фюресдал, Телемарк, Норвеги — 1945 оной 10 һарын 24, Осло, Норвеги) — Норвегиин улас түрын ажаябуулагша, өөhэдынхидтөө урбагша, национал-социалист, Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ эдэбхитэйгээр нацис Германитай хамтаран оролдобо.

1933 ондо тэрэнэй Норвегидэ «Үндэһэтэнэй нэгэдэл» нэрэтэй  национал-социалис намые үндэһэлһэн ба ударидаһан. 1931—1933 оной хоорондо Норвегиин хамгаалха яаманай сайд.

Германиин Норвегидэ добтолһоной сагта тэрэнэй «үндэһэтэнэй засаглалые» бии болгоһон. Энэ засаглалай дотор тэрэ юрэнхы сайдай ба хамгаалгын сайд болоһоншье һаа (4 һарын 9 — 1940 оной 4 һарын 18), Германиин эзэмдэлхэ засаг энэниие тарааба. 1942 оной 2 һарын 1 үдэрдэ эзэмдэлхэ засаг захиргаанай хоёр дахин юрэнхы сайд болгоһон. 5 һарын 1945 ондо тушааһан. Норвегиин шүүхын газарай шиидхэбэриин ёһоор саазаар абаха яла оногдуулжа, 1945 оной 11 һарын 24 үдэрдэ тэрэниие Ослодо саазалан алаһан.

## Ном зохёол
* Friedman Tuviah. Die Deportierung der Juden aus Norwegen nach Auschwitz. Haifa 1994.Institute of Documentation
* Eitinger Leo. Norway. In: Rittner Carlos, Myers Sandra (Hrg.). The Courage to Care. Rescuers of Jews During the Holocaust. New York, London 1986.
* Dahl Hans Fredrik . Quisling: A Study in Treachery (translated by Anne-Marie Stanton-Ife). — Cambridge, 1999.
* Эрл Зимке. Немецкая оккупация Северной Европы. 1940—1945. М.: Центрополиграф, 2005. — 415 с. — ISBN 5-9524-2084-2

Категори:Нацис Германи
Категори:Норвеги
Исфана

**Исфана** (, ) — урда Кыргызстанда Баткен можын баруун захада байрладаг бишыхан хото. Исфана Ферганагай хонхорой урда хэһэгтэ, гурбан талаһаа Таджикистанаар хүреэлэгдэһэн газарта оршоно.

«Исфана» үгэ согд хэлэнэй «асбаникат», «асбаникент» гү, али «аспанакент» гэһэн «мориной газар» удхатай үгэһөө гаралтай гэжэ эрдэмтэд һанана. IX зуун жэлһээ хойшо Исфана һууришанхай. Зүблэлтэ үедэ хото ехээр хубилагданхай. Исфанагай тосхоной зүблэл 1937 ондо бии болобо. 2001 ондо Аскар Акаевай юрэнхылэгшын зарлигаар Исфана албан ёһоор хото зэргэтэй болобо.

Исфана Лейлек аймагай засаг захиргаанай түб юм. Мырза-Патча, Самат, Чимген, Тайлан, Ак-Булак ба Голбо гэһэн тосхонууд Исфана хотын захиргаанай захирна. Хотын албан ёһоной сахим газарай мэдээсэлээр, Исфана ба тойроной тосхонуудай ажаһуугшадай тоо 28 085 хүн зон. Исфана хотодо 18 200 хүн ажаһууна.

## Зурагай сомог

Leylek District Administration Building.JPG|Лейлек аймагай захиргаанай байшан
One of the Streets of Isfana.JPG|Исфанагай гол гудамжа
Fields of Isfana.JPG|Исфанагай зүүн талын таряанууд
Isfana at Dawn.JPG|Зүүн тала
Qarag'ati.jpg|Туркестан уула
Winter in Isfana.JPG|Исфанада үбэл


## Зүүлтэ
Арагон

**Арагон** (), () — Испаниин можо (автономито хамтарал). Испани уласай хойто захада байдаг автономито хамтарал. Анхан Кингдом Арагон гэжэ уласhаа уг гарбалтай. Гурбан оронуудhаа хабаададаг: Сарагоса, Уэска, Теруэль. Арагон ниислэл Сарагоса, Арагонай аhан ехэ зонтой хото.  
## Арагониин оронууд

## Түүхэ
1035 ондо 1707 он болтор Арагон ханай улас байhан. Зарьминдаа Каталони, Валенси хоер Арагонай гар доро байhан.
1469 ондо Арагониин II Фернандо болон  Кастилиин(Испани) I Исабель гэрлэлгын hүлөөр хоер уласууд хамтаржа эхилhэн.
## Хэлэнууд

Арагон соо гурбан хэлэн аhан ехээр таранхай. Тэдэнээ тоодо: 
* Кастиль(испан) хэлэн тон ехээр таранхай. Гүрэнэй хэлэн гэжэ тоологдодог. Арагон хэлэнэ түлөө халта ондоо болоhон.
* Арагон хэлээр автономито хамтарын хойто оронуудар зарьмин тээ таранхай. 
* Каталан хэлэн зүүн захаар таранхай.
## Зүүлтэ

## Холбооһон
Категори:Испани
Осло

**Осло** () — Норвеги уласай ниислэл хото болон эгээн ехэ хото, Норвегиин һомоной дунда гансахан можын зэргэтэй һомон мүн. Осло дунда Зүүн Норвегида (Ойстланнда), Ослофьордын үзүүртэ байрлана. 1 000 339 ажаһуугшадтаяа Осло хотын бөөгнэрэл Осло һомон болон арбан нэгэ хүршэ һомодһоо бүридэнэ. Осло һомон бөөгнэрэл түб болоод 2018 оной 4 һарын 1-ндэ 674 736 ажаһуугшадтай байгаа. Ехэ Ослогой нютаг газар 1 546 706 ажаһуугшадтай байгаа. Баруун зүгтэ Берум ба Рингерике һомод, хойто зүгтэ Люннер һомон, зүүн зүгтэ Ниттедал, Лиллестрём, Лёренскуг ба Энебакк һомод, урда зүгтэ Хойто Фуллу ба Несодден һомод байрлана. Мүнөө үеын Осло хото Христиани ба Акер гэжэ хоёр түүхын һомодой газарта байрлана. Осло/Христиани Акерсхус гүнлигэй ба Акерсхус епархиин ниислэл байгаа. Мүнөө үеын Осло 1925 ондо дунда зуун үеын хотын нэрэ абтаһан; 1925 оной урда Осло гэжэ миин лэ Хуушан хотын нэрэ байгаа аад, бүхэ хото Христиани гэжэ нэрэтэй байгаа.

Осло ойгоороо ба байгааляараа тодорхойлжо, маша баян ургамалай ба амитадай амидаралтай. Һомоной нютаг дэбисхэрэй 2⁄3 хотын гадаада байрладаг ой ба нуур дэбисхэр болоод, нэгэ км² бүридэ 5221,6 һиирэг хүн зонтой юм. Хотын эгээн нягта хэһэг ногоон хадаар хүреэлэгдэһэн тогоо соо оршоно. Альна гол, Акер гол ба Лисакер гол хадаһаа Осло дундаар фьордто урдана. Осло түб станциһаа зүүн зүг тээ 1 км зайда 10 400 жэлэй шулуун зэбсэгэй үеын дурасхалтай Экерберг налуу байрлана.

## Юрэнхы мэдээсэл
Ослын агломераци соо 1.71 сан хүн болодог. Тиихэдэ хүн зон, экономиканиин Норвеги соо аhан ехэ, шанга болоно. Европын портнуудай аhан томонуушай тоо руу ородог. Хотын хүн зонинь европын ахамад хотонууд соо аhан түргөөр ургадаг юм.

## Дүүргэнүүд
Осло дүүргэнүүдээр таһардаг, тэдэнь boroughs гэжэ нэрэтэй.

## Түүхэ
1040 ондо худалдаанай газар гээд би болоhон. 1624 ондо Христиани гэжэ нэртэй болоhон. 1877 - 1925 он болтор Кристиани гэжэ нэртэй болод байhан. Тиигэд мүнөө болотороо тон урид байhан нэрэень дахин би бологоhон.

## Холбооһон
## Зүүлтэ
Хэрэн

**Хэрэн** — тосхон,  (1975—1990 ондо — хотын зэргэтэй ￼￼hуурин), Буряад Уласай ￼￼Түнхэнэй аймагай засаг захиргаанай ￼￼түб мүн.

2010 ондо 5406 ажаhуугшадтай байгаа.

Хэрэндэ Түнхэнэй ￼￼үндэhэтэнэй паркын засаг захиргаан байрлана.

## Зүүлтэ

Категори:Түнхэнэй аймаг
Хурамхаан

**Хурамхаан** () — тосхон, Буряад Уласай ￼￼Хурамхаанай аймагай засаг захиргаанай ￼￼түб мүн.

2010 ондо 5465 ажаhуугшадтай байгаа.

Улаан-Үдэ хотоһоо зүүн хойто тээшэ 411 км зайда, Баргажан голой баруун эрьедэ байрлана.

## Зүүлтэ

Категори:Хурамхаанай аймаг
Автомашина

**Автомашина** (эртын грек хэлэнэй αὐτός — «өөрөө» + лата хэлэнэй *māchina* — «хэрэгсэл, механизм») — хүдэлгүүртэй рельсгүй харгын *тээбэрилхэ хэрэгсэл*, ядахадаа гурбан мөөртэй.

Автомашинын гол үүргэнь тээбэрилхэ ажалые хэхэ юм. Ажаүйлэдбэри һайн хүгжөөһэн улас гүрэнүүдтэ автомашинын тээбэри ондоо тээбэриин түрэлнүүдһөө ехэ пассажирнуудай болон ашаанай урасхалай хэмжээтэй.

Мүнөө үеын автомашина 15—20 мянган хэһэгһээ бүридэнэ; энэ дунда 150—300 хэһэгүүд эгээн шухала байгаад, үйлэ ажаллахада үлүү һамшалга гаргана.

Зоршогшо (хүнгэн) автомашина, ашаанай машина, автобус, троллейбус, хуягта транспортёр нэрэ томьёодо багтажа ороношье һаа, тэрэндэ хүдөө ажахын трактор гү, али мотоцикл ороногүй.  

## Ангилал

* Хүнгэн автомашина — бүтэн массаараа 3500 кг үлүүлэгшэгүй пассажирнуудые (1-һээ 8 хүрэтэр хүн, жолоошо оруулнагүй) ба юумэнүүдые тээбэрилхын тула хэрэгсэл. Хаамал бэетэй (седан, лимузин, купе, хетчбэк, универсал, фургон ба микроавтобус) гү, али эбхэгдэдэг дээбэритэй (кабриолет, родстер, ландо ба фаэтон) хүнгэн автомашина байдаг.
* Ашаанай машина — ашааниие тээбэрилхын тула машина. Ашаанай шасситай мэргэжэлэй болон тусхай машинанууд баһа үйлэдбэрилнэ.
* Тусхай ехэ ашаалалтай машина, фура — тэнхэлигэй ашаалалынь 120 кН (хүсэнэй 12 тонно), үргэниинь 2,5 м үлүүлэгшэ автотэбэриин хэрэгсэл.

* Газар һайгүй ябагша автомашина — хатуу бүрхөөлтэй бартаа харгыгаар ябахын тула нэгэнһээ үлүү хүдэлхэ тэнхэлигтэй хүнгэн гү, али ашаанай машина.
* Пикап — газар һаагүй ябагша гү, али хүнгэн автомашинын дээрэ һуурилһан нээмэл табсантай ба ара халгаатай ашаанай ба пассажирай модификаци. 150-һаа 4500 кг хүрэтэр ашаалалтай.
* Тамардаг машина (газар уһанай машина)

* Спортын машина — ехэ эршэм хүсэнэй хүдэлгүүртэй үндэр хурданай автомашина.

* Автобус — троллейбус буса 8 үлүү пассажирнуудые тэбэрилхын тула автомашина.
* Троллейбус — 8 үлүү пассажирнуудые тэбэрилхын тула гадаадын утаһаар зайн галые шадалжадаг автомашина.

*[[Хүдэлгүүр]]эй түрэлөөр ангилхадань*:
* Ууралай машина
* Бензинай машина
* Дизелиин машина
* Байгаалиин хиин машина
* Газгенератортой машина
* Уһантүрэгшын машина
* Зайн галай (сахилгаанай) машина — хүдэлхын тула өөрынгөө батарейн эршэм хүсэниие хэрэглэдэг автомашина.
* Гибрид машина — дотоодо шаталтата ба зайн галай хүдэлгүүрнүүдые сугтаа хэрэглэдэг автомашина.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* 
* 

Категори:Автомашина
Юрий Оганесян

**Юрий Цолакович Оганесян** (1933 оной 4 һарын 14, Дондохи Ростовто түрэһэн), армян яһатан Оросой сүмын физик, Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин акакдемик (2003). Тэрэ багтаяа үелхэ таблицын эгээн хүнды элементнүүдые нээһэн намтартай.

Оганесян Дондохи Ростовто армян уг гарбалай бүлэдэ түрөө һэн.

Оганесян Дубнын Сүмын шэнжэлгын нэгэдэһэн институдай Г. Н. Флёровой нэрэмжэтэй сүмын урбалай лабораториин эрдэм ухаанай хүтэлбэрилэгшэ байна. 2009 ондо, АНУ-ай эрдэмтэд Оганесянай багайнь флеровие арбан жэл урда нээһэниие баталһан.

2016 оной 6 һарын 8, ИЮПАК 118-дугаар элементые Оганесянай нэрэмжээр оганессон гэжэ нэрлэхые дурадхаба.

## Зохёолнууд
250 шахуу эрдэм ухаанай ажалнууд, 3 монографи болон 10 үлүү шүүмжэлэлтэй дүгнэлтые бэшэһэн юм.
* Yu. Oganessian et al., *Synthesis of a New Element with Atomic Number Z = 117*. Physical Review Letters, v. 104, s. 142502 (2010). 
* Yu. Oganessian, *Heaviest nuclei from 48Ca-induced reactions. J. of Physics G*, v. 34, s. R165 (2007). 
* Yu. Oganessian, *Synthesis and decay properties of superheavy elements. J. International Union of Pure and Applied Chemistry*, v. 78, s. 889 (2006). 
* Yu. Oganessian et al., Synthesis of the isotopes of elements 118 and 116 in the 249Cf and 245Cm + 48Ca fusion reactions. Physical Review C, v. 74, s. 044602, (2006).  
* Ю. Ц. Оганесян, *Реакции синтеза тяжелых ядер: краткий итог и перспективы*. Ядерная физика. Т.69, Nr.6. s. 961 (2006).  
* Yu. Oganessian et al., *Synthesis of Elements 115 and 113 in the reaction 243Am + 48Ca*. Physical Review C, v. 72, s. 034611 (2005). 
* Yu. Oganessian, *Sizing up the heavyweights*. NATURE, v. 413,  . 122 (2001). 

## Зүүлтэ

Категори:Оросой эрдэмтэд
Георгий Флёров

**Георгий Николаевич Флёров** (1913 оной 3 һарын 2, Дондохи Ростов – 1990 оной 11 һарын 19, Москва), Зүблэлтын сүмын физик, Дубнынхи Сүмын шэнжэлгын нэгэдэһэн институдые үндэһэлэгшэ, СССР-эй Эрдэм Ухаанай Академиин академик (1968). Зүнгөөрөө болохо атомой задаралые нээбэ. 2012 ондо, 114-дүгээр элементые тэрэнэй нэрэмжээр флерови нэрлэбэ. Сүмын шэнжэлгын нэгэдэһэн институдай сүмын урбалай лаборатори Флёровой нэрэмжэтэй юм.

## Намтар
Флёров Дондохи Ростовто түрэһэн болон Ленинградай политехникын институдые (мүнөөгэй Агууехэ Пётрын нэрэмжэтэй Санкт-Петербургын политехникын ехэ һургуули) термофизикэ ба сүмын физикэ мэргэжэлтэйгээр дүүргэбэ.

1942 оной 4 һарада агаарай сэрэгэй лейтенант байхадаа, тэрэ АНУ, Ехэ Британи ба Германида сүмын задаралай шэнжэлгэ тухай һэжэглэмээр шагнанагүй гэжэ Сталинда бэшэг бэшэбэ. Флёров "дары түргэн уранай бомбо үүсхэхэ" яаруулһаниинь эсэстэ Зүблэлтэ атомой бомбын түсэбдэ хүргэбэ.

Константин Петржактай сугтаа 1940 ондо зүнгөөрөө болохо атомой задаралые нээбэ. Хоёр шэлжэн оролтын элементнүүд болохо сиборгиие болон бориие нээлтые гэжэ нэхэбэ мүн.

1957 ондо тэрэ Сүмын шэнжэлгын нэгэдэһэн институдай гол лаборатори дунда нэгэ болохо сүмын урбалай лабораториие үндэһэлжэ, 1989 он болотор тэндэ хүтэлбэрилээ. Тэрэ үедэ баһал СССР-эй Эрдэм Ухаанай Академиин эрдэм ухаанай зүблэлые толгойлоо.

## Шагналнууд

* Социалис Ажалай баатар (1949)
* Хоёр Ленинэй орденууд (1949, 1983)
* Октябриин Хубисхалай орден (1973)
* Ажалай Улаан Тугай орден, гурбан дахин (1959, 1963, 1975)
* Эсэгын Дайнай орден, 1 зэргэ (1985)
* Ленинэй шагнал (1967)
* Сталинай шагнал, хоёр дахин (1946, 1949)
* СССР-эй гүрэнэй шагнал (1975)
* Дубнын хүндэтэ хотынхин

## References

Категори:Оросой эрдэмтэд
Густав Холст

**Густав Теодор Холст** (; 1874 оной 9 һарын 21, Челтнем — 1934 оной 5 һарын 25, Лондон) — англиин хүгжэмэй зохёолшо. Эгээн алдартай зохёолынь «Гарагууд» симфониин сюитэ.

## Намтар
Густав Теодор Холст хүгжэмшэдэй гэр бүлэдэ түрэһэн намтартай (абань — органист, эжынь — пианист). Эдир наһанһаа сүмэдэ органистаар алба хаажа, церковиин найрал дууниие хүтэлбэрилээ.

Лондоной хүгжэмэй колледжта фортепиано, тромбон ба орган тоглохо аргые һураа, тэндэшье Чарльз Вильерс Стенфордһаа зохёолгые һураа һэн. Хэдэн жэлэй туршада оркестрнүүдтэ тромбон тоглобо.

1903 онһоо багшалба. 1907 онһоо — Лондоной Морли-колледжын захирагша байгаа. 1919—1923 оной хоорондо Лондоной хүгжэмэй колледжта зохёолгые һургаба.

Эртын Энэдхэг уралигаар һонирхобо скусством. «Рамаяна» үльгэр «Сита» оперые бэшэхэдэ, «Махабхарата» үльгэр «Савитри» оперые бэшэхэдэ зоригжуулба.

Густав Теодор Холст 1934 оной 5 һарын 25-да Лондондо зүрхэнэй дутагдалһаа наһа бараа.

## Зүүлтэ

### Эхэ һорболжо
* 
* 

## Холбооһон
* Захарова О. А., Захаров Н. В. Холст Густав Теодор // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира».
* Сайт, посвящённый композитору 
* Густав Холст  Британский композитор

Категори:Ехэ Британиин хүгжэмэй зохёолшод
Готфрид Вильгельм Лейбниц

**Готфрид Вильгельм Лейбниц** (*<span lang="de">Gottfried Wilhelm Leibniz</span>* гү, али ;  — 1716 оной 11 һарын 14) — саксон философ, логик, математик, механик, физик, хуулиша, түүхэшэ, дипломат, зохёон бүтээгшэ ба хэлэ шэнжэлэгшэ. Бранденбургын эрдэм ухаанай бүлгэмые (Һүүлдэнь Берлинэй эрдэм ухаанай академи болоһон) үндэһэлэгшэ ба тэрэнэй түрүүшын түрүүлэгшэ (1700 онһоо хойшо), Франциин эрдэм ухаанай академиин хари гэшүүн.

1676 онһоо хойшо Һанноверэй гүнүүдэй ордондо алба хааһан намтартай.
I Пётрын хүсэлтээр Орос гүрэндэ һуралсал болбосорол болон гүрэнэй захиралгын түсэлнүүдые хүгжүүлбэ.

Лейбницые дахан, бодото юртэмсэ хадаа монаданууд гэһэн бэе бэетэй уридһаа тогтооһон эе эбэй хамаанда байдаг психикын оролдосотой субстанцинуудһаа бүридэнэ («Монадология», 1714); бурхан оршодог юртэмсэ «бүхы боломжотой юртэмсэнүүдһээ эгээн һайн» хэб маягаар бүтээһэн юм («Теодицея», 1710). Рационализмын һүнэһэнээр, хүнэй ухаан оршон тогтоохын дээдэ ангилалые болон юрэнхы заатагүй математикын ба логикын үнэниие ойлгохо шадабари тухай һургаалые хүгжүүлбэ («Хүнэй ухаан тухай шэнэ туршалга», 1704). Математикын логикын үзэл баримтые урид мэдэжэ үзэбэ («Комбинаторикын уралиг тухай», 1666). Дифференциал болон интеграл тоосоололой зохёогшодой нэгэн.

## Зүүлтэ

Категори:Германиин эрдэмтэд
Вирус

**Вирус** ( — «хорон») — имагтал
амиды эсүүдэй дотор үрэжэжэ шададаг эсгүй халдабаритай агент. Вирусууд ургамалнууд ба амитадһаа нян ба архейнүүд хүрэтэр бүхы түрэлэй бэе махабадые диилэдэг (нянгые халдабарилдаг вирус бактериофаг гэнэ). Гансал ондоо вирусуудые халбарилан реплицировалжа шададаг вирусууд баһал олдобо (дахуул-вирусууд).

1892 ондо Дмитрий Ивановскийн хэблэһэн тамхи ургамалай нян буса патоген тухай публикаци болон 1898 ондо Мартин Бейеринкын тамхиин мозаикатай вирусые нээһэнэй үеһөө<span class="mw-reflink-text"></span> сая сая зүйлнүдэй вирусуудһаа 5 мянган зүйлэй вирусууд тодорхойлон бэшэгдэһэн байна.<span class="mw-reflink-text"></span> Дэлхэйн экосистемэ бүридэ вирусууд байдаг ушарһаа вирусууд эгээн тарааһан биологиин түхэл юм. Микробиологиин һалбари болохо вирусологи вирусуудые шудалдаг.

Вирусай бөөмүүд (вирионууд) хоёр-гурбан компонентуудһаа бүридэнэ: ДНХ гү, али РНХ-эй хэлбэриин генетикын материал (жээшэнь, зарим мимивирусууд хоёр түрэлэй молекулэнүүдтэ); молекулые халхалагша уураг бүрхөөлтэтэй (капсида), защищающей эти молекулы, заримдаа мүн липидай бүрхөөлтэтэй. Капсидаар вирусууд вирус хэлбэритэй халдабаритай нуклеинай хүшэл болохо вироидуудһаа илгарна.

## Зүүлтэ

### Тайлбарилга

## Ном зохёол
* 
* *Mayo M. A., Pringle C. R.*&nbsp;Virus taxonomy — 1997 &nbsp;// Journal of General Virology.&nbsp;— 1998.&nbsp;— № 79.&nbsp;— С.      649—657.
* 
* 
* 
*
Велосипед

**Велосипед** (хуушан ,  «түргэн» ба pēs «хүл») — хүнэй булсангай хүсөөр хүл гэшхүүрэй хүдэлгэдэг мөөртэй тээбэриин хэрэгсэл. Хоёр мөөртэй велосипедүүд  эгээн таараһаншье һаа, гурбан мөөртэй велосипедүүдшье байдаг. Мүнөө үедэ хүнэй булсангай хүсэниие шангадхахын тула зайн галай хүдэлүүрые хэрэглэнэ.

Орос гүрэнэй Харгын хүдэлөөнэй гуримай ёһоор, велосипед хадаа «тахир дутуу тэргэнсэр гадна унадаг хүнэй булсангай хүсөөр хүдэлгэдэг хоёр мөөртэй тээбэриин хэрэгсэл».

## Мүн үзэхэ

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Российская велосипедная энциклопедия 
* ГОСТ 31741-2012 . Велосипеды. Общие технические условия
* ПДД для велосипедистов
; Велосипедэй түүхэ
* Сергей Иванов «Самобеглые коляски» 
* А. П. Ивашенцов «Современный велосипед». Изд. Ф. Е. Щепанского, Санкт-Петербург, 1895
* Myths and Milestones in Bicycle Evolution, by William Hudson  (англ.)
* Вся история велосипеда от А до Я 
; Велосипедэй рекордууд
* IHPVA (International Human Powered Vehicle Association)  (англ.)
; Аюулгүй байдал
* Автомобилисты чаще всего жалуются, что велосипедисты ночью ездят без света.
; Юрэ буса велосипед
* Гротескный HyperBike держит ездока между колёс 

Категори:Тээбэри