open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хойто Солонгос

**Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Солонгос Арад Улас** (), **БНАСАУ** Солонгосой хойгой хойто байһан Аазиин улас юм. Ниислэл, хамагай ехэ хотонь **Пхёнъян** хото. 

## Түүхэ

Солонгос хахад аралда хүнэй үлдээһэн эртын шудалалай олдобори хуушан шулуун зэбсэгэй үе эхитэй. Анханай солонгос улас болохо Кочосониие Тангун гэгэшье  2333 ондо үүсхэһэн гэжэ солонгос домогто үгүүлдэг. Кочосон Хойто Солонгос орон, хаяа залгаа Манжуурта гү, али Шара тэнгисэй эрье нютагта оршон байба. Кочосон Хитадай Хань уластай эе эбдэрэн тэмсэлдэжэ мүхэһэн. Тэрэниие залгажа Ниитын он тоололой эхиндэ Буё улас, Окджо, Тун-Е, Самхан зэргэ обог аймагай холбоондо оршон байжа байгаад гурбан уласай үетэй золгобо. Солонгос үндэһэндээ урда Байкжэ, Шилла, хойтодо болон үмэнэ Манжуурта Гүгүрё гэхэ гурбан улас боложо, нэгэ улас үндэһэтэндэ дүхэжэ хэдэн зууниие үдэһэнэй эсэстэ 676 ондо Тан уластай холбоолһон Шилла бусад хоёрые мүхөөжэ газар нютагые эрхэшээжэ нэгэдэһэн Шилла улас болобо. Нэгэдэһэн Шилла уласай үедэ
ирагуу найраг, дүрсэлхэ уралиг, Буддын соёл дэлгэрэн хүгжэбэ. Шилла (Солонгос) — Тан (Хитад) найрамдалтай байба. 10-р зуунда Шилла дотоодын химаралһаа һуларан Корё уласаар солигдоһон. Нэгэдэһэн Шиллагай үедэ Манжуурта Гүгүрёгой үбые залган байһан Бархай улас 926 ондо Хитанда мүхөөгдэбэ.

Корёгой Тхэджо ван 936 ондо Солонгос үндэһэтэнэй гээд шууд хэлшэхэжэ болохо Корё уласые байгуулба. Энэ уласта Шиллагай адляар һуурин соёл уралиг, эрдэм сэхээрэл лабшаран тогтоһон. Тухайлбал 1377 ондо буддын Чикчи гэхэ номые түмэрөөр барлаһан дэлхэйн анханай түмэр бар байгаа. 13-р зуунда Корё Ехэ Монгол Уласай добтолгоондо үртэжэ байба. 30 жэл дайтаһанай эсэстэ хараата, гэбэшье бэе даанги, үнэншье холбоотон боложо үлөөлгэһэн. Юань улас мүхэхын алдада Корёгой гадаада бодолго зүршэлдэжэ, эсэстээ 1392 ондо **И Сон Ге** (Чосон уласые үндэһэлэгшэ Тхэджо ван) жанжан (генерал) түрэ эрьюулэн уласай ван боложо, дараагай зургаан зуунай түүхэеэ мүнхэрһэн Чосон уласые үндэһэлбэ.

 Чосоной түрүү 200 жэлдэ ниислэл Кэгёнһоо Хансондо (мүнөө Сеул) шэлжэжэ, дайн дажангүй амгалан байба. Седжон ван солонгос үзэгээ зохёожо, улас даяар Күнзын шажан һайшаагдан дээдэлэгдэбэ. 1592—1598 оной хоорондо Японой Тоёотоми Хидёши Солонгос үрнэжэ нэбтэрнэ гэжэ халдаар ерэхэдэ уһан сэрэгэй И Сүн-шин адмиралай «яһата мэлхэй онгосо», Мин уласай сэрэгэй туһаламжатай байлдан байжа түрэ уласаа алдалгүй үлэбэ. Мин уластай уг найртай Чосон 1627, 1636 ондо хойтоһоо мандаһан Манжатай хоёронтой байлдажа найрамдан түгэсэбэ. Чин уласай эбые олон амар жэмэр, дэлхэйн дахинһаа хамааралгүй хоёр зууниие үдээд Баруунай шахалтаар нээгдэһэн.

1870-д онһоо Япон ахяад лэ Солонгосые эзлэхые оролдожо эхилһэн ба 1895 ондо Чосоной хатан хаанай амые хорложо, уламаар 1905 ондо клиент улас (*протекторат*) болохые тулган зүбшөөрүүлбэ. 1910—1945 оной хоорондо Япон эзэнтэ Солонгос орон болобо. Дэлхэйн II дайнай түгэсхэлдэ АНУ, ЗХУ хоёр өөһэдынгөө дэглэмээр замнуулхын тулада Солонгосые Японһоо уралдан сүлөөлбэ.

## Зүүлтэ

Категори:Солонгос
Категори:Эб хамта
Категори:Ази
Хитад (тодоруулга)

**Хитад** гэһэн үгэ олон утгатай:
* Хитад Улас, албан ёһоной хэлээр **Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас** нэрэтэй.
* Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас али Тайвань
* Хитад үндэһэтэн
* Хитад хэлэн
Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас

**Тайвань**  *Жүнхуа Мингүо*), албан ёһоор **Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас** Тайвань аралда байрладаг зүүн Азиин бүрин эрхэтэ буса болоод тусгаар тогтониһон орон юм. Энэ улас Тайвань гү, али Хитадай Тайбэй (中華臺北, *Chinese Taipei*) гэжэ нэрлэгдэхэ ябадал олон.

## Зүүлтэ

Категори:Ази
Ази

**Ази** — дэлхэйн түби.

Ази — дэлхэйн ниитэ гадаргуугай 8.6% (хуурай газарай 29.4%)-ые эзэлдэг, мүнөөнэй дэлхэйн хүн амын 60% (3.88 тэрбум) амидардаг дэлхэйн хамагай томо түби юм. Ехэнхэ хэһэг дэлхэйн зүүн ба хойто хахадта оршодог болоод Европо түбиин хамта Евразиин эхэ газарые бүрдүүлнэ. Африка түбиһээ Улаан тэнгис, Суэцэй һубагаар, Европо түбиһээ Уралай нюруу, Кавказай нюруу, Каспиин тэнгис, Хара тэнгисээр тусгаарлагдадаг. Зүүн талаараа Номгон далай, урда талаараа Энэдхэгэй далай, хойто талаараа Хойто мүльһэн далайтай тус тус залгана.

Шумер, Хитад, Энэдхэг гэхэ мэтэ дэлхэйн хамагай анханай соёл эрхэншилүүд Ази түбида анха үүһэһэн гэжэ үзэдэг.

## Улас оронуудай тобшоо

## Азиин уласууд

## Заалтас

## Хэтдээ унших
* 
* 
* Higham, Charles. *Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations*. Facts on File library of world history. New York: Facts On File, 2004.
* Kamal, Niraj. "Arise Asia: Respond to White Peril". New Delhi:Wordsmith,2002, ISBN 978-81-87412-08-3
* Kapadia, Feroz, and Mandira Mukherjee. *Encyclopaedia of Asian Culture and Society.* New Delhi: Anmol Publications, 1999.
* Levinson, David, and Karen Christensen. *Encyclopedia of Modern Asia*. New York: Charles Scribner's Sons, 2002.
* 
* 
*
Күнзы

**Күнз** （Хитад: 孔夫子, **Kong Fuzi** гү, али **K’ung-fu-tzu**, удхашалбал «*Конг багша*», гэхдээ **Kongzi** 孔子 гү, али Күнзы гэдэг нэрэнь дурна дахинда түгээмэл,  — ) — Хитад уласай гүн ухаантан, ехэ сэдхэгшэ юм. Тухайн үеын ниигэмэй үзэл суртал боложо байһан шаманизмые гүн һудалһаны үндэһэн дээрэ өөрын гүн ухааниие болбосорууланиинь мүнөө Күнзын һургаал гэгдэнэ.

## Зүүлтэ

Категори:Хитадай гүн ухаантад
Категори:Намтар
Категори:Хитад
Мари Кюри

**Мари Саломеа Склодовска-Кюри** (; ; 1867.11.07 – 1934.07.04) польшынхи гаралтай франциин физик, химик эрдэмтэй хүн. Хэдыгээр түрэхэдэ Мари Скловодска гэжэ нэрлэһэн болобошье һаа амидралайнгаа ехэнхи хугасаае үнгэрөөһэн Францида тэрэ Мари Кюри гү, али зүгөөр хатагтай Кюри нэрээр алдаршанхай.

## Зүүлтэ

Категори:Польшын эрдэмтэд
Категори:Франциин эрдэмтэд
Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд
Ли Бай

**Ли Тай Бай** (; 701—762/763) Тан уласай үедэ амидаржа байһан Хитадай шүлэгшэ юм. Бага наһаниинь Сычуань можодо үнгэрөө һэн. Түшэмэлэй зэргэ абахын түлөө шалгалта барихаяа арсаба. 721—38 оной хоорондо улас орониие аяншалжа, шүлэгтээ уулын, гол горхоной, хүүюурэй, хулһан түглын жабхалантай зурагые үүсхэбэ. Ли Байн шүлэгэй хэтэрүүлһэн, огторгойн дүрсэнүүд үдэр бүриин амидарал дээшэ өөдэлхэ тэрэнэй хүсэлые толотобо. Залуу байхадаа, тэрэ дао шажан һонирхолтой байгаа, күнзын һургаалһаа нүгөөдэ дао шажан гэжэ заншал ёһонһоо хүнэй сүлөөтэй; дао даяншадые магтаба. Ли Бай хилын сэрэгшэдэй хатуу амидарал болон зориг тухай, таряашадые үгырүүлдэг мянган мянган хүнэй ами һүйдэлүүлхэ сэрэгэй аялал тухай бэшэбэ. Ирагуу найрагшада дээдэ эрдэмтэнэй зэргэ үгэһэн эзэн хаанай ордондо хүндэтэйгээр хүлеэн абагдаба. Гэбэшье һаа, ордоной амидарал тэрэниие урмынь хухалаа. 744 ондо тэрэ Чанань ниислэлые орхибо. Лоянда Ду Фу (杜甫) ирагуу найрагшатай танилсажа хамта аяншалба. Тэрэ сагай шүлэгтэ Ли Бай изагууртадай бүдүүлиг ба дээрэлхүү занда, түшэмэдэй шэрүүн занда хороо бусалаа һэн. Ань Лушаниин (安祿山) буһалгаанай үедэ (756 он) Ли Линь гүндэ албатан байгаа, Ли Линь гүн хожомоо баһа эзэн хаанда эсэргүү бодоһон байна; Ли Бай гүнэй баримталагша байһанаар Еланда (夜郎) сүлэгдэһэн байна (3 жэлэй һүүлдэ хүлисэгдэһэн). 

Категори:Хитадай ирагуу найрагшад
Жан-Жак Руссо

**Жан-Жак Руссо** (; 1712 6 һарын 28, Женева — 1778 7 һарын 2, Эрменонвиль, Парис хото хажууда) — Швецариин, Франциин философ, улас түрын эрдэмтэй хүн. Удирдаха арадшалһанай автор.

## Зүүлтэ

Категори:Франциин зохёолшод
Категори:Франциин гүн ухаантад
Хутагтын Дүрбэн Үнэн

**Хутагтын Дүрбэн Үнэндэ** (; ) нэгэ бүришэлэн тайлбари хэһэн байдагые тобшолно үзүүлбэл:
* Зоболонгой Хутагтын Үнэн (, *duḥkha*) — Хүн болон алибаа амиды бүхэн энэ юртэмсэдэ түрэн бай болоһонһоо эхэлэн зоболон эдэлэнэ.
* Зоболонгые Шалтгаан Хутагтын Үнэн (, *duḥkhasamudāya*) — Хүн амитан амидралынхаа бүхэ хугасаанда амидралда шунан зоболонгые шалтагааные бай болгожо байдаг.
* Зоболонгые Гэтлэхэ Хутагтын Үнэн (, *duḥkhanirodha*) — Сансарын хүрдэһээ гарабал зоблонһоо бүримүһэн ангижаран Нирвана болоно гэжэ үзэдэг.
* Зоболонгые Гэтлэхэ Арга Зам Хутагтын Үнэн (, *mārga*) — Зоболонһоо ангижарха Хутагтын найман гишүүнэй мүр.

## Холбооһон
* Сутта запуска колеса Дхаммы. Указатель сутт. Колесо Дхаммы.

Категори:Буддын шажан
Лао-цзы

**Лао-цзы** (, зүб дуудлага **Лаозы**) бол Даоис гү, али Бомбын философиин урасхалай анханай түлөөлэгшэ юм. Хэдэйгээр Лао-цзын намтарын тухай тухай мэдэгдэһэн зүйл ехэ бага тэрэнэй мэргэн оюун ухаан олоной һонирхолые мүнөө хүрэтэр татажа, Даоизмын үндэһэлэгшэ гэжэ үргэмжэлхэ болоһон юм. Тэрэнтэй нэгэн үедэ Хитадай өөр нэгэ томо сэдьхэгшэ болохо Күнзы амидаржа байһан энэ хоёр ухаантан бэе бэеһээн ехэ илгаатай байгаа бэлэй.

Категори:Намтар
Эмшэн

**Эмшэн** гэдэг тусгай мэргэжэлэй һургуули болохо анагааха ухаанай дээдэ һургуулида 6-20 жэл һуралсаһан, эмнэхэ эрхэтэй хүн, мүн тухайн мэргэжэлые хэлэнэ.

## Гаданай холбооһо

Категори:Анагааха ухаан
Анагааха ухаан

**Анагааха ухаан** гү, али **медицинэ** — хүн болон бусад амитаные үбшэнһөө һэргылхэ, эрүүл мэндые хамгаалха, эмшэлэн эдэгээхэ тухай һудалдаг эрдэм ухаан юм.

## Зүүлтэ

Категори:шэнжэлхэ ухаан
Категори:Анагааха ухаан
Тоогой ухаан

**Тоогой ухаан** () гү, али **Математика** (Грек: μάθημα, Англи: mathematics, Ород: математика) тоо хэмжээ, бүтэсэ, огторгуй, өөрэшэлэлтэ зэргэ ойлголтууд дээрэ түблэрһэн мэдлэгэйн согсо, мүн тэдгээрэйн тухай судалдаг шэнжэлхэ ухаан юм. Бенжамин Пиерс математикае «зайлшагүй дүгнэлтүүдые гаргадаг шэнжэлхэ ухаан» хэмээһэн. Линн Стийн ба Кейт Девлин нар математик нь зүй тогтлын шинжлэх ухаан бөгөөд тоонууд, огторгуй, шинжлэх ухаан, компьютер, эсвэл хийсвэр зүйлүүдэд зүй тогтлуудыг эрдэг гэж үзсэн.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* 


Категори:Шэнжэлхэ ухаан
Категори:Байгаалиин шэнжэлхэ ухаанууд
Эрдэм ухаан

**Эрдэм ухаан** (**шэнжэлхэ ухаан**, *scientia* гэһэн латин үгэһөө гаралтай) гээшэ эрдэм ухаанай шудалалай арга дээрэ тулгуурилһан мэдэлгын согсо, ондоогоор хэлэбэл шудалгын үрэ дүнгээрээ гаргажа абаһан, зохёон байгуулалтада оруулһан мэдэлгэ юм. Шэнжэлхы эрдэм ухаан гэдэгтэ, зарим тохёолдолдо хэрэглээнэй шэнжэлхы ухааные (applied science) оруулдаггүй байна.

Шэнжэлхы эрдэм ухааниие 2 үндэһэн томо бүлэгтэ хубаажа болоно.
* Байгаалиин эрдэм ухаан — гээшэ байгаалиин алибаа юумэн үзэгдэлые шудалдаг (биологи багтана) бүхы түрэлэй шэнжэлхы эрдэм ухаанууд,
* Ниигэмэй эрдэм ухаан — гээшэ хүн болон ниигэмэй юумэн үзэгдэлнүүдые шудалдаг шэнжэлхы эрдэм ухаанууд юм.

Зарим тохёолдолдо тоогой ухааниие гурбадахи бүлэг гү, али хиисбэри (абстрактна) шэнжэлхы эрдэм ухаан (formal science) болгожо илгаха байдаг. Ушарынь, тоогой ухаан дээрэ дурсаһан байгаалиин болон ниигэмэй шэнжэлхэ ухаануудай али али адли болон илгаатай талануудые агуулһан байдаг байна. Хиисбэри шэнжэлхэ эрдэм ухаанда статистика, логикын эрдэм ухаанууд эблүүлнэ. Хиисбэри шэнжэлхэ ухаанда гараһан томо ололтонууд физикэ болон биологиин, химиин эрдэм ухаанда мүн томо дэбжэлтэ гарахада нүлөөлнэ. Хиисбэри шэнжэлхэ ухаан таамаглал, онол, физикын хуулинуудай үндэһэн болохо ба уламаар тэдэ байгаалиин болон ниигэмэй алишье үзэгдэлэй мүн шанарые нээхэ, элирүүлхэ һуури болоно.

XVIII-XIX-р зуунһаа үмэнэхи үедэ эрдэм ухаанай ухаан бодолгые гансахүү оюун ухаанай һэдэлгэ, дедуктив логикын захирамжаар тодорхойлдог байба.

## Зүүлтэ

## Гадаад холбооһо

* Math and e-Science 
* NewScientist.com
* Science and Technology Information
* «*[http://en.wikibooks.org/wiki/GCSE_Science GSCE Science textbook]*». Wikibooks.org
* Bookshelf National Center for Biotechnology Information
Уильям Шекспир

**Уильям Шекспир** (, 1564 оной 4 һарын 23 — 1616 оной 4 һарын 23), Англиин алдартай зохёолшо, шүлэгшэ юм.
Тэрэ түрүүшынхиеэ театр үүдэн бии боложо байха үедэ амидарһан. Зүгөөр лэ иимэ үедэ амидарһан бэшэ театрые бии болоһон хүн тэрэ өөрөө байгаа. Зүжэгэй зохёол бэшэжэ эхилхээһээ үмэнэхи 10 жэл тэрэ ябуулын театрын зүжэгшэн байһан юм.

Хожомой бүхэ саг үеын туршада «түгэс түгэлдэр эмгэнэлтэ зүжэг» гэжэ үнэлэгдэһөөр ерэһэн «Ромео Джульетта хоёроо» Шекспир 31 наһандаа бэшэбэ. «Гамлетые» 37-тойдоо, «Отеллое» 40-тэйдөө, «Лир хааниие» 41-тэйдээ бэшэһэн байна. Һүүлдэ агуу ехэ «Макбет», «Антоний Клеопатра хоёр» зэргэ олон зүжэгээ бүтээһэн байна. Эдэгээр эмгэнэлтэ зүжэгүүдһээ гадана «Зунай һүниин зүүдэн», «Арбан хоёр дахи һүни» зэргэ манай орондо һайн мэдэхэ олон шэлэдэг энеэдэнэй зүжэг бэшэһэн юм. Хэдыгээр тэрэ уйдхартай, энеэдэнэй түрэлые хослуулан бүтээжэ байһан орьёл гэжэ хэлэжэ болохо бүтээлнүүд эмгэнэлтэ зохёолууд байба.

Үлүүшье үгы, дутуушье үгы 52 жэл амидраад тэрэ 1616 оной эгсэ энэ үдэрөө, мүн Эйвон голой эрье дээрэхи түрэлхэ хотодоо наһан дүүрэһэн юм. Тэрэ өөдэ болохдоо «Зүжэг дуусаба, хүшэгэ хаагдаа» гэһэн байдаг. Энэ дабтагдашагүй суута хүн 37 жүжиг бэшэһэн болоод бүтээлүүдэйх нэлээд хүн түрэлэхтний алишье үеын ямаршье бэлэг танхай туурбигшад хүрэжэ ошоогүй орьёл болоһон юм.

## Мүн үзэхэ
* Мона Лиза

## Холбооһон
* 

## Зүүлтэ

Категори:Англиин зохёолшод
Категори:Англиин ирагуу найрагшад
Категори:Ехэ Британи
Лев Толстой

**Лев Николаевич Толстой** (1828 оной 9 һарын 9[хуушанаар 8 һарын 28], Ясная Поляна — 1910 оной 11 һарын 20 [хуушанаар 1 һарын 7], Астапово), гүн, ород зохёолшо, Петербургын ЭУА-иин сурбалжалагша гэшүүн (1873), хүндэтэ академик (1900). Эсэгэнь — Николай Ильич Толстой гүн (1794—1837), 1812 оной Эсэгын ороноо хамгаалгын дайнай хабаадалсагша; эхэнь — Мария Николаевна (1790—1830), түрэлхи обогоор Волконская. Толстой гэртээ һуралсаба; 1844—47 оной хоорондо Казаниин ехэ һургуулида һураба (шатые дүүргөөгүй). 1851 ондо тэрэнэй аха Н. Н. Толстой сэрэгэй алба хаажа байһан Кавказдахи Старогладковская хүдөөдэ ябаа. 1851 оной дэбтэртэнь тэрэнэй түрүүшын удха зохёолой бодолнууд («Үсэгэлдэрэйхи түүхэ» гэхэ мэтэ) элирэн гарана. Толстойе үхэтэр бэшэгдэһэн дэбтэр тэрэнэй түрүүшын удха зохёолой һургуули болобо. Толстой Кавказдахи үнгэрһэн гансаардаһан амидаралай хоер жэлэй хугасаа өөрынгөө һүнэһэнэй дэбжэлтэдэ шухала үүргые гүйсэдхэбэ гэжэ бодоо. Кавказда бэшэгдэһэн «Бага наһан» нэрэтэй тэрэнэй түрүүшын хэблэгдэһэн туужа (, «Современник» сэтгүүл, 1852, № 9) — хожом гараһан «Гүлмэр наһан» (1852—54) ба «Эдир наһан» (1855—57) туужатай хамта  — өөрын намтар болохо «Хүгжэлэй дүрбэн шата» гэһэн романай үргэн нэгэ хэһэг байгаашье һаа, энэ романай һүүлшын хэһэг болохо «Залуу наһан» эсэстэ бэшэгдээгүй.

«Дайн ба энхэ» болон «Анна Каренина» гэһэн романуудые бэшэһэн ородой агуу зохёолшо, анархист байһан. Толстой Ородой Тула можын Ясная Поляна гэдэг эдэлэн газарта түрэжэ София Андреевна Берстэй гэрлэбэ.

Тэрэ Христосой шажантай ба хүсэн хэрэглэхэдэ эсэргүү байгаа. Тэрэнэй «Бурханай хааншлал танай дотор бии» гэһэн бүтээлэй хүн зондо үзүүлһэн нүлөөе Махатма Ганди болон Мартин Лютер Кингтэй зүйрлэжэ болоно. Тэрэ Астапово галта тэрэгэнэй буудал дээрэ 1910 ондо 82 наһатайдаа наһа бараба.

## Мүн үзэхэ
* Дайн ба энхэ
* Анна Каренина

## Холбооһон
* 

## Зүүлтэ

Категори:Уран зохёолшод
Категори:Ородой зохёолшод
Категори:Ород
Категори:Намтар
Йоһанн Себастьян Бах

**Иоганн Себастьян Бах** (**Johann Sebastian Bach**, 1685 оной 3 һарын 21 O.S. – 1750 оной 7 һарын 28 N.S.) Германиин хүгжэмэй зохёолшо, бага бэшэгүүршэ хүгжэмшэн байжээ. Түүнэй найрал дуу, найрал хүгжэм, хүгжэмэй зэмсэгүүдэдэ зорюулагдаһан бүтээлүүдэ бароккогой үеые дээдэ сэгтээ хүргэхэдэ гүн хубита нэмэриеэ оруулһан байна.

## Холбооһон
* 

## Зүүлтэ

Категори:Германиин хүгжэмэй зохёолшод
Категори:Хүгжэмшэд
Уран бэшэлгэ

**Уран бэшэлгэ** (Ород: *каллиграфия*) гэдэг боло уран һайханай нэгэ түхэл юм. Оршин үедэ бэшээшэ сэтгэжэ, алишье үгэе гоёмсог, маяг, жэгтэй харагдуулахаар урладаг. Мүн зарим бэшэлгэнь үгэ, үзэг танигдахад бэрхэ, тал бүрэһээ өөрээр уншигдаха, эсэбэл бэлэг тэмдэгэ, хүн, амитан, юмиие хамтатган зураглаһан байха зэрэг олон талаһаа дүгэнэжэ болодгоһоо мүн бэшэг болон зурагай холимог урлал болоно.

Уран бэшэлгэ мүн хурим, алишье ёһололой урилга, бэшэгэй тиг, гараар урлаха бэлэг тэмдэг, шажанай урлал, зарлал, шулуунай бэшэг, уран һайхан бэшэг гэхэ мэтэ үргэн хүрээндэ тусгалаа олдог болоһон.

## Буряад, Монгол уран бэшэлгэ

|Чойжид Одсэр бэшэһэн "Махагалын магтаал"

## Түбэдэй уран бэшэлгэ

Файл:Tibetan - Buddha Shakyamuni and Prajnaparamita - Walters W8561.jpg|Бурхан Багша болон Бэлиг барамид

## Хитадай, Солонгосой ба Японой уран бэшэлгэ

Файл:Han Ho-Jeungryu yeojang seochep.jpg|Солонгос Хан Хогой уран бэшэһэн "Жынрю Ёжан Сочеб"

## Европын, Ородой уран бэшэлгэ

Файл:Westerncalligraphy.jpg|Мүноо үеын баруун уран бэшэлгэ

## Энэдхэгэй, Бумбын уран бэшэлгэ

Файл:Kurukshetra.jpg|"Махабхарата" үльгэрэй нэгэ нюур

## Арабай уран бэшэлгэ

Файл:Mogultughra.jpg|Могол эзэнтэ уласай тамга


Категори:Хэлэн
Категори:Уран һайхан
Лувр

**Лувр** () - Франциин Парис хотодо байдаг дэлхэйн хамагай олон зошонто музей. 1793 ондо 537 зураг дэлгэн нээгдэжээ. Үдгөө балар эртэнһээ 19-р зууные хүртэлхэ үеын 35,000 гаруй үзэмэриин 380,000 эд зүйл хадгалагдадаг. Үүндэ гол түлэб уран баримал, уран зураг болон бусад уран һайханай бүтээл, эртэнэй шудалалай олдоборууд байна. Үдэртөө 15,000, жэлдээ 8,500,000 үзэгшэтэй байдагһаа 65% гадаадын туристууд байдаг ажа. 

## Мүн үзэхэ
* Мона Лиза

Категори:Франци
Категори:Музей
Вольфганг Амадей Моцарт

**Вольфганг Амадей Моцарт** (, 1756 оной 1 һарын 27 – 1791 оной 12 һарын 5), **Иоханн Хризостомус Вольфгангус Теофиллус Моцарт** гэжэ хэрээснэг нэрэтэй, Австриин хүгжэмэй зохёолшо ба түгэлдэр хууршан байгаа. Олон хүн зон тэрэниие бүхэ саг үеын шэлэдэг зохоёолшодой нэгэ гэжэ бододог. 

Моцарт 1756 ондо үгытэй хүгжэмшын бүлэдэ түрэһэн байна. Моцарт бишыханһаа хойшо хүгжэмдэ дуратай байгаа. Эсэгэнь тэрэниие үшөө 4 наһатай байхадань элдэб хүгжэмэй зэмсэгүүд дээрэ, илангаяа клавесин, дээрэ наадхуулан һургажа захалаа. Тиигээд 1762 ондо тэрэ эсэгэтэеэ хамта концерт үгэхэеэ Европоор гастрольдо ябаһан байна. Моцартын үшөө 8 наһа гүйсөөгүйдэ тэрэнэй түрүүшын зохоёолнууд Париста хэблэгдэн гараа һэн. Өөрынгөө богонихон (35) наһан соо тэрэ 600 үлэмжэ зохоёолнуудые, 17 дуури, 50 симфони, 40 гаран соната ба бусад олон зохоёол найруулһан байна. Тэрэнэй эгээл анханай бүтээл болбол 4 наһатай байхадаа бэшэһэн менуэт (бүжэг) байһан, эгээн һүүлдэ бэшэһэн дууһаагүй үлдэгдэһэн «Реквием» байһан юм. Өөрынгөө элитэ зохоёолнууд «Фигарогай хурим», «Дон Жуан», «Шэдитэ лимбэ» гэжэ дууринууд ба симфони, сонатанууд соогоо хүнэй һанал сэдьхэлэй гүнзэгые шадамараар харуулаа. Моцарт һайн түгэлдэр хуурша байһанһаа гадна гайхалтай хүгжэмэй зохоёолшо байһан бэлэй. Моцарт залуугаар 35 наһатайдаа 1791 оной 12-р һарын 5-нда 01:00 сагта үе мүшэнэй үбшэнөөр наһа барааһан юм.

## Холбооһон
* 

## Зүүлтэ

Категори:Австриин хүгжэмэй зохёолшод
Далайда гаралгагүй уласууд

**Далайда гаралгагүй уласууд** - далайн хилэгүй, хүсэдөөр газараар хүреэлэгдэһэн улас юм. Мүнөө үдэр 44 далайда гаралгагүй уласууд байна.

Эдгээрһээ 16 - Африка, 14 - Европо, 12 - Ази, 2 - Урда Америкэ тивийнх ажа. Мүн далайда гаралгагүй уластай хилэлэдэг өөрөө баһа далайда гаралгагүй Лихтенштейн, Узбекистан гэхэ 2 улас бий. Тиигэд эргэн тойрон ганса уласаар хүрээлэгдэһэн Ватикан, Сан Марино, Лесото гэхэ 3 улас, хоёр уласаар хүрээлэгдэһэн Андорра, Балба, Бутан, Молдав, Монгол, Лихтенштейн, Эсватини гэхэ 7 улас байгаа юм.

85 дахяад хүн аматай (2009 ондо) Этиоп хамагай ехэ хүн аматай далайда гаралгагүй улас болоно. Мүн Уганда (32,4 миллион), Балба (29,3 миллион), Узбекистан (28,6 миллион) уласууд 20 миллионһаа илүү хүнэтэй юм.

Далайда гаралгагүй оронуудһаа Казахстан (2 724 900 км²) хамагай томо нютаг дэбсэгэртэй болон Монгол (1 566 500 км²), Чад (1 284 000 км²), Нигер (1 276 000 км²), Мали (1 240 000 км²), Этиоп (1 104 300 км²), Боливи (1 098 581 км²) уласууд миллион км²-һаа томо нютаг дэбсэгэртэй.

## Далайда гаралгагүй уласуудай хубаал

### Ази
# Азербайжан
# Армен
# Афганистан
# Балба
# Бутан
# Казахстан
# Кыргызстан
# Лаос
# Монгол Улас
# Таджикистан
# Туркменистан
# Узбекистан

### Африка
# Ботсвана
# Буркино Фасо
# Бурунди
# Замби
# Эсватини
# Зимбабве
# Лесото
# Малави
# Мали
# Нигер
# Урда Судан
# Руанда
# Уганда
# Түб Африкын БНУ
# Чад
# Этиоп

### Европо
# Австри
# Андорра
# Беларусь
# Ватикан
# *[[Косово]]* — бүрэн эрхт бус, заримдаг хүлээн зөвшөөрөгдсөн
# Лихтенштейн
# Люксембург
# Македони
# Молдави
# Сан Марино
# Серби
# Словаки
# Унгар
# Чехи
# Швейцари

### Урда Америкэ
# Боливи
# Парагвай

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Хүгжэжэ буй далайда гаралгагүй оронуудэй хубаал

Категори:Газар зүй
Категори:Далайда гаралгагүй уласууд
Француз хэлэн

**Француз хэлэн** (*français*, [fʁɑ̃sɛ] гэжэ дуудагдана) болбол дэлхэй дээрэ 54 ороной хүн зоной диилэнхи хэһэг гү, али ниитэ 350 оршом миллион хүн өөрынгөө түрэлхи болон хоёрдохи хэлэн гэжэ үзэдэг, томохон хэлэн юм. Энэ хэлээр хэлэгшэдэй олонхи — Франци, Канада, Бельги, Швейцари уласуудта амидардаг.

## Зүүлтэ

Категори:Хэлэнүүд
Түби газар

**Түби газар** ( гэдэгһээ) — нэгэн томохон хэһэг эхэ газар ба тэрэ хабиин арал хойгуудын хама нэрэ. Дэлхэй бүмбэрсэгэй хуурай газарые эхнэхэ Ази, Африка, Хойто Америкэ, Урда Америкэ, Антарктида, Европо, Австрали гэхэ долоон түби бологон ялгадаг.

## Түбинүүд
* Австрали
* Антарктида
* Африка
* Еврази (Европо болон Азие ниүлүүлээд)
* Хойто Америкэ
* Урда Америкэ

Хойто Америкэ, Урда Америкэ түбинүүд Панамын һубагаар, Европо ба Ази түбинүүд Ураал уула, Урал гол, Каспиин тэнгис, Хара тэнгис, Газар дундын тэнгисээр тусгаарлагдана.

## Зүүлтэ

Категори:Газар зүй
Арьяа-Баала

**Арьяа-Баала** ( - "*Дэлхэйн зоболондо харадаг*" ) мүн баһа **Жанрайсиг** ()- буддын шажантанай шүтэдэг хамагай Будданарай нигүүлэсхы сэдьхэлэй бурхан. Энэ бурханиие ондоогоор үшөө Түгшэн-Чэнбөө, Хоншом гэжэ нэрлэдэг. Энэ бодисада наhа бараhанайнгаа hүүлээр нирваан болоогүй, харин шэнэ турэлдөө богдо болоод, хүнүүдэй юртэмсэдэ үлэжэ, нирваан тээшэ ошохо замдань тэдээндэ туhалдаг.

## Тарни

Арьяа-Баала Бурханай зургаан үетэй *[[Ом мани бадмэ хум]]* тарни олониитэдэ зорюулһан, бүдүүзгэй юм. Тиимэһэ энэ бодисада заримдаа Шадакшари («Зургаан Үеын Бурхан») гэжэ нэрэтэй.

Үшөө Хитад, Жибэн, Солонгос орондо олониитэдэ зорюулһан «Маха Каруна Тарни Судар» . Энэ тарни дотор 84 үетэй *Агуу ехэ нигүүлэсхы сэдьхэлэй тарни*  байна. Арьяа-Баала Бурхан энэ тарние Будда Бодисаданарһаа уншаа.

## Холбооһон

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажан
Категори:Буддын шажанай бурханууд
4-р Далай Лама

**Ёндон Жамсо** () **Дүрбэдүгээр [[Далай лама]]** байһан болоод билэгиин тоололой шороон үхэр жэлэй 12-р һарын 30-ндо Монголдо түрэһэн.. Зарим эх сурвалжид түүниие үхэр жэлэй нэгэ һарада түрэһэн гэдэг.

Түмэдын Алтан хаан болон 2-р эхэнэр Пакен Нулагын дундаһаа түрэһэн Чокур омогой удирдагша Сүлтэмсоожын хүүбүүн тэрээр Алтан хаанай томо аша хүүбүүн юм. Ёндон Жамсо 6-р Далай ламые эсэ тоосбол ганса нэгэн Түбэд үндэһэтэн бэшэ Далай лама юм (6-р Далай лама Монпа хүн байһан болоод Монпа нарые Түбэдын нэгэ яһатан, эсэбэл ойро түрэлэй үндэһэтэн гэжэ үзэдэг).

Түбэдэй зүншэ Нэчунг, Цангпа ламо нара Далай ламын хойто дүрэ Монголдо түрэнэ гэжэ таамаглаһан. Тэрэ үедэ 3-р Далай ламын ахлаха дагалдагша Түбэдэй эрх баригшадта тэрэ тухай, Далай ламын хойто дүрэ тодорһон хэмээн иин захяа ябуулһан гэдэг:
:"Түүнтэй 1601 ондо Хэйсүй (Үбэр Монголой Хүхэ хото)-до уулзаһан Дрепунг хиид болон Ü-гийн хунтайж нара түүниие хүлээн зүбшөөрэһэн."

1599 ондо 10 наһатай Ёндон Жамсын аба болон Түбэдэй лама нара, албанай хүмүүс болон 1000 монгол сэрэгэй хамтаар Түбэдые зорин хүдэлжэ, зам дагуух бүхэ томохон сүмэ Түбэдэдэ морилжээ.

Тэрээр Лхасада хүрэлсэн ерээд, Далай ламада үргэмжэлэгдэжэ, Гадэн хиидын хамба асан, Зонховын удмын Сангэн Ринченээр шажанай хэрэг заалгуулжээ.

## Зүүлтэ

Категори:Далай ламанар
1-р Далай Лама

**Гэндэн Дүб** (, 1391–1474) наһа бараһанай дараагаар **Нэгэдүгээр [[Далай лама]]** тогтооһон юм. 

Нэгэдүгээр Далай лама 1391 ондо Гьюрме Рупа Ү-Цанг можодо түрэһэн. Тэрэ Бадма Дорже түрэһэн нэрэтэй. 1411 ондо гэлэнэй тангаргаа зүршээ. 1416 ондо Гэндэн Дуб Богдо Зонхавын һурагша болоо. 1447 ондо Гэндэн Дуб Шигазе хотодо Даша Лхунпо дасаниие байгуулһан байба. 1474 ондо 84 наһатай Далай лама гүн тунгаан бодоод наһа бараһан байба. 

## Намтар
Анхадугаар Далай Лама Гэндэн Дүб 1391-1474 оной хоорондо амидарһан. Хүүгэд наһанай нэрэнь Бадма Доржо. 15 наһандаа Нартан хиидтэ лама болон Гэсэлэй сахил хүртэбэ. Хорин наһандаа гэлэн сахил абажа, Гүнсүмбэ багшада шаби орожо гүн ухаан һудалһан байна. Энэ үедэ Зонхобо Лубсандагба (1357-1419) урда Түбэдтэ шарын шажаные үүдхэжэ ехэд алдаршажа байба. Богдо Зонхобо Түбэд ороной тухайн үеын захирагша Пагбадугбын засагай номой хаан Дагба Жалсанай уралигаар ном табижа байхадынь багшын хамта ошожо танилсаба. Хэдыгээр сөөн жэл Зонхобо богдын һургаали сонсоһон болобошье саашад Зонхобо богдые залгамжалһан Гандан хиидэй шэрээтэ лама Жалсаб Дарма Ринчен (1364-1432)-һээ һургаали ном үргэлжэлүүлэн сонсожо, судар тарниин ёһондо гүнзэгы мэргэн болоһон байна. Анхадугаар далай ламань Түбэд Цан нютагай Шигазегэй ойролсоо Дашалхунбо хиидые байгуулжа, Санидай дасантай боложо, тэрэнэй анханай Хамба ламаар үргэмжэлэгдэбэ. 1438 ондо Гандан хиидэй (Түбэдэй шажанай гол суудал) шэрээтэ лама Хайдаб Гэлэг Балсанг таалал түгэсхэд тус хиидэй хамба болгохые хүдэһэн болобош тэдэнэй үгые хүлээжэ абаһангүй. Тэрэ 1474 ондо 84 наһандаа Дашалхунбо хиидтэ жанажа халаа.

## Зүүлтэ

Категори:Далай ламанар
Гармажап Гармаев

**Гармажап Аюрович Гармаев** (17.3.1918 - 6.12.1946) - Зэдын аймагай Дээдэ Тори нютагта 1916 ондо түрэhэн Буряад сэрэгшэ, Зүблэлтэ Холбооной Баатар.

## Намтар

1940 ондо Зүблэлтэ Холбоо Финланд хоёрой хоорондо сэрэг эхилжэ, манай нютагаархид нилээд олоороо хабаадаа. Оло дахин сугтаа тагнуулда ошоhон нүхэдоо шархатахадань буудалдаанай газарhаа гаргажа абарhан, хатуу тэмсэл соо дайсанай үхэр буу буляажа, тэрэ үхэр буугаараа добтолжо байгаа хариин сэрэгшэдые буудажа, манай сэрэгшэдтэ урагшаа дабшаха арга олгоhон Гармажап Гармаев 1940 оной апрелиин 11-дэ Зүблэлтэ Холбооной Баатар болоо. Энэ үндэр нэрэ зэргэдэ манай буряад угсаатан сооhоо эгээн түрүүн хүртэhэн байна.

1940 оной hүүлээр дайн дүүрэхэдэ Гармаев түрэл колхоздоо ерэжэ хүдэлоо. 1941 ондо Ород-Герман дайнай эхилхэдэ старшина Гармаев дахин мордоhон байна. Дайнай хүшэр хүндэ харгыгаар Дон мүрэнhоо Буга хүрэтэр эрэлхэг сэрэгшэн ябахадаа хүндоор шархатаhан байна. Агууехэ дайнай hүүлээр оронойнгоо баруун хилэ hахижа байгаад, 1945 оной июлиин 16-да ахалагша лейтенант Г.А. Гармаев наhа бара, Брест хотын ойрохоно хүдоолэгдэhэн байна.

## Ном зохёол
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382
* *Криченивкер Е. М.* Золотые Звезды воинов Бурятии. Улан-Удэ, 1968.
* Пограничная служба России. Энциклопедия. Биографии. — Москва, 2008.

## Зүүлтэ

Категори:ЗХ-ой Баатар
Категори:Буряад түүхэ
Категори:Буряад сэрэгшэд
Гүн

**Гүн** (, , ) гэжэ уг Манзын Чин уласай үеын угcаа залгамжлаха тайшаа, габьяатанда олгохо хэргэм байба. Ван, Бэйлэ, Бэйсэ, Гүн гэһэн дүрбэн хэргэмэй дүрбэдүгээр зэргэ юм. Дотоодо уласай түшөө гүн, уласта туһалагша гүн, гүнгын зэргэ засаг тэригүүн зэргэ тайжа гэжэ гурбан зэргэ байба.

## Оршон сагта

Мүн Ород хэлэнэй *Княжество*, Англи хэлэнэй *Principality*, Герман хэлэнэй *Fürstentum* гэхэ баруун дахинай жаахан уласай хэлбэриие гүнлиг гэжэ нэрлэжэ байдаг юм. Уласые ударидагшые гүн гэжэ нэрлэдэг байна. Мүнөө сагта Андорра, Лихтенштейн, Монако зэрэг бишихан уласууд "гүнлиг", үгы һаа "гүнтэ улас" гэгдэнэ. 

## Мүн үзэхэ
*Гүнлиг
*Ехэ гүн
*Лев Толстой
*Шарль де Голль

## Зүүлтэ

Категори:Түүхэ
Кочосон

**Кочосон улас** (, 古朝鮮) -  2333 -  108 оной хоорондо Солонгосой хахад аралда оршон тогтоножо байһан түрүүшын хаанта улас юм. Энэ улас зарим талаараа домогой шэнжые агуулаһан юм. Нэрэнь *Го* () - «Эртын», *Чосон* () - «Үглөөнэй сэбэр һэрюун» гэһэн удхые агуулдаг. Тус уласые домогто үгүүлһэнээр Тангун нэрэтэй ван байгуулһан болон тэрэ Хурмастын Хванин (, 桓因) тэнгэриин хаанай аша хүбүүн юм. Энэ уласые дотор 3 үе бологон хубаан абша үзэдэг. Эхин үе Тангун хаанай удамай Чосон улас, дээдэ үе Киджа вангай (, 箕子王) удамай Чосон, һүүлын үеые Виман вангай (, 衛滿王) удамай Чосон улас гэжэ нэрэйдэдэг болоод эдгээрые ниилүүлээд Кочосон улас хэмээдэг. Кочосон улас  108 ондо Хань уласай добтолгоондо үртэн мүхэһэн.

## Мүн үзэхэ
*Чосон

## Зүүлтэ

Категори:Солонгосой түүхэ
Категори:Усадхаһан хаанта уласууд
Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн

**Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн** — (HRE; Герман: Heiliges Römisches Reich (HRR), Латин: Imperium Romanum Sacrum (IRS), Итали : Sacro Romano Impero (SRI)) 962—1806 ондо Европо түби газарай түб хэһэгтэ оршон тогтножо байһан. Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн хаанта засаглалтай байһан (Арюун Римэй эзэн хаан).

Гүн тайшанарай эрхэ ашагай уламһаа энэ тэмдэгтын һүрэ хүсэн һуларшье, уламаар Дунда зуун болон Оршон сагай эхеэр тэмдэгтые шэнэшэлһэн. Энэшье нэгэдэһэн уласай бэлэг тэмдэг болоход дүхэм болоһон. Эзэнтэ гүрэнэй газар нютаг Германиин хаанта уласай түбдэ байрлажа байһан ба Италиин хаанта улас болон Бургундиин гүнлигтэй хилэ залгажа байгаа. Эзэнтэ гүрэн зуун жаахан анги, ноёд, можо, эзэн хаанай хото гэхэ мэтэ нютаг дэбисхэрһээ бүридэнэ.

I Оттон 962 ондо Германиин хаан шэрээндэ һууһан соносхоһон. Эргэн харахада тэрэ анханай Арюун Римэй хаан (Герман : Römisch-Deutscher Kaiser) болоо. Тэрээр Каролингиан удамай бэшэ анханай хаанта уласай хаан юм. Арюун Римэй һүүлэй хаан хадаа II Франц юм. Тэрэ Наполеоной дайнай үеэр 1806 ондо хаан шэрээнһээ огсоржо уламаар эзэнтэ гүрэн таража бутарһан. 1512 ондо Кёльнай Диетае дагаха тушаал гаршье **Герман үндэһэтэнэй Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн** (Герман: Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation, Latin: Imperium Romanum Sacrum Nationis Germanicæ) гэжэ нэрэдэхэ болоһон.

Арюун Римэй эзэнтэ гүрэндэ мүнөөгэй Германи, Австри, Чехи, Швейцари, Нидерланд, Лихтенштейн , Люксембург, Словени, Франциин зүүн хэһэг, Италиин хойто хэһэг, Польшын баруун хэһэг зэргэ газар нютагууд хамрагдажа байһан.

Категори:Усадхаһан хаанта уласууд
Категори:Германиин түүхэ
Категори:Германи
Чосон улас

1392 онһоо 1897 оной хоорондо Солонгосой **Жүсон** **[[улас]]** (засагай шэнжээрэ **Жүсоной хаанта улас** гэжэ бэшэнэ; ) оршон тогтоножо байба. Үмэнэ байһан Күрё уласай жанжан И обогто Сон-ге 1388 ондо түрые эрьюүлжэ 1392 ондо шэнэ уласые эмхилэн байгуулжа Жүсон Тайжү (эхинэй хаан) гэгдэбэ. Жүсон улас ехэнхи дээрэ үеын улас гүрэнэй адлихаанта засагтай улас (эзэнтэ улас) бaйба. Уласай эзэн ван (왕 *wang*) ушир ванта улас гэжэ нарибшалжа тодорхойлбо.

Күрёгын ниислэл Кайгён (*Gaegyeong*, үнөө Кэсон) байһан бол шэнэ улас Ханян (*Hanyang*) хотодо түблэбэ. Энэ хото удалгүй "Хансон" (*Hanseong*), мүнөө Сеул гэхэ нэрэтэй болоһон бэлэй. Сойжүн, Сонжүн хоёр ванай үе гү, али 1434 он, 1491 ондо Зүршэдые Ялу голһоо сааша хоёронтоо ухарааһанаар хожомой Жүсон, мүнөөнэй Солонгосой хилэ Түмэн гол, Ялу гол гэхэ тэмээнһээ тэмдэгтэй газараар тогтоно үлдөө һэн. 1443 ондо Сойжүн ван үмэнэдэдэ "Хангыль", умарда "Жүсонгыль" гэгдэхэ Солонгос үзэгые зохёоһон шухала үйлэ юм. Гэбэшье XX зуунай хагаһа хүрэтэр Солонгос дотор ханжа үзэг голложо байгаа. Жүсон уласта Күнзын һургаал ниигэмэй үнэлэмжэ, ёһо журамай шалгуур байба.

## Мүн үзэхэ
*Гүжүсон

## Зүүлтэ

Категори:Түүхын улас
Категори:Солонгосой түүхэ
Категори:Усадхаһан хаанта уласууд
Категори:Солонгос
Хүнэй хүгжөөлгын индекс

**Хүнэй хүгжөөлгын индекс** (**ХХИ**) гү, али **Хүнэй хүгжөөлгын элидхэлсүүр** гэдэг хүнэй хүгжөөлгын нюруугаар улас оронуудые дээдэ (англи хэлээр *very high*), дээгүүр (*high*), дундажа (*medium*), доогуур (*low*) гэжэ зэрэглэхэдэ ашаглагдадаг холимог статистик хэмжэгдэхүүн юм.

ХХИ-ээр дэлхэйн улас оронуудтахи хүнэй амидаралай дундажа наһалалта, бэшэг үзэг тайлагдалта, болбосоролой нюруу, амидаралай хэм хэмжээ зэргээр харисуулжа үнэлдэг болохоор энэнь хүнэй һайн һайхан байдал, хүгжөөлгын тоон хэмжэгдэхүүн болодог. Мүн түүншэлэн ХХИ-е хото, тосхон, можо гэхэ зэргэ орон нютагай нюруунуудта хэмжэдэг.

## Хэмжүүр ба тоосоолол
2010 оной 11-р һарын 4-нд хэблэгдэһэн Хүнэй Хүгжөөлгын Тайланда 2010 онһоо эхилэн саашада доорохи гурбан хэмжүүрые хослуулан ниилүүлжэ тоосоолхые мэдэгдэһэн юм.
* Ута удаан үргэлжэлхэ, элүүр һаруул амидарал: Амидаралай наһалалтын магадлал
* Мэдэлгын хүртээмжэ: Һуралсаха дундажа жэл, һуралсаха магадалалта жэл
* Амижаргын хэм хэмжээнэй түлэб: Нэгэ хүндэ оногдохо ҮНО (ХАШ-аар тэгшэдхэһэн).

## Зүүлтэ

Категори:Эдэй засаг
Хангыль

**Хангыль** () буюу Хойто Солонгосоор жүсонгыль () - солонгос хэлые тэмдэглэдэг албан ёһоной үзэг бэшэг юм. Хүн түрэлхитэн олон жэлэй хэлэн хэрэглэжэ байгаад хэлэнэй олон хизаарые дабана туулахай тулда үзэг бэшэг зохёон хэрэглэхэ болобо. Мүнөөдөр хүн түрэлхэтнэй хэрэглэжэ байгаа хэлэнэй тоо нэгэ мянга холо дабаад байгаашье 100 аадхан үзэг бэшэг хэрэглэдэг гэнэ. Тэрэнэй доторһоо Солонгос үзэг хэрэглэгшэдэй тоогоор дэлхэйдэ эхинэй арбанда багтадаг. Дэлхэйн олон үндэһэтэнүүд өөһэдынгөө хэлые тэмдэглэхын тулада үзэг бэшэг зохёожо хэрэглэхэ болһоншье хангыль шэнги тодорхой саг үедэ тусхай хүн соо шэнээр үзэг бэшэг зохёожо, уласай үзэг бэшэг бологоһон түүхэ дэлхэйдэ хобор. Тэрэшэлэн шэнэ үзэгэй талаархи тайлбаряа ном болгон хэблүүлһэн түүхэдэ байгаагүй хэрэг болоо. Илангаяа үзэг зохёоһон заршам болон үзэгэй хэрэглээнэй талаархи тайлбари дээрэ бэшэһэн онолые дэлхэйн хэлэ шэнжэлэгшэд үндэрөөр үнэлдэг. Хангылиие 15 зуунай дунда үедэ Сойжүн хаан ордоной эрдэмтэн мэргэдээр зохёолгоһон (тухайн үедэ Хүнминжоным гэжэ нэрлэжэ байба) ба дэлхэйдэ хамагай шэнжэлхэ ухаанай үндэһэтэй бэшэгэй нэгэ болоод солонгос яһанай соёл, шэнжэлхэ ухаанай хүгжэлдэ үнэтэй хуби нэмэри оруулаа. 

Одоо Хүнминжоным уласай үнэтэ соёлой үбэй 70 дугаарта тэмдэглэгдэжэ, 1997 оной 10 һарада ЮНЕСКОгой дэлхэйн соёлой үбдэ бүридхэгдэһэн.

## Хангылиин үзэгүүд

### Хашалганууд

### Аялган

## Зүүлтэ

Категори:Үзэг бэшэг
Корё улас

**Корё** (солонгос үзэгээр 고려, ханжа үзэгээр 高麗) — 918—1392 оной хоорондо Солонгос орондо оршин байһан солонгос улас.

## Мүн үзэхэ
*Когурё

## Зүүлтэ

Категори:Түүхын улас
Категори:Солонгосой түүхэ
Категори:Усадхаһан хаанта уласууд
Категори:Солонгос
Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн

**Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн** (англ. *gross domestic product*), тобшолһон нэрэ - **ДНБ** (англ. *GDP*) — тодорхой хугасаанда тухайн орондо шэнээр бүтээгдэһэн бараан болон үйлшэлгээнүүдэй заха зээлиин үнын ниилбэри юм. Мүнөө сагта энгиинээр Нэгэ хүндэ оногдохо ДНБ улас оронуудай ажамидаралай нюруу заагша болодог. ДНБ-ые үйлэдбэрилэлтын, ашаглалтын, хубаарилалтын гэһэн гурбан аргаар тоосодог. 
Ондоогоор хэлэбэл, Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүндэ тухайн уласай хилэ дотор байдаг бүхы үйлдэбэрилэлые оруулжа тоосоно. Үндэһэнэй ниитэ бүтээгдэхүүн гэдэг гадаада байдаг тухайн уласай эрхэтэнэй ажахын нэгэжын үйлэдэбэрилэлые оруулжа тоосодог юм.

### Үйлэдбэрилэлтын арга
Ниитэ үйлдэбэрилэл - Ниитэ забсарай хэрэглээ = Ниитэ нэмэгдэл үртэгэ
гэжэ тоосохые үйлдэбэрилэлтын арга гэнэ.

### Зардалай арга
ДНБ = Хубиин хэрэглээнэй зардалууд + Дотоодой хүрэнгэ оруулалта + Засагай газрай хэрэглээнэй зардлууда ба ниитэ хүрэнгэ оруулалта + (Экспорт - Импорт)
гэжэ тоосохые зардалаар ДНБ-ые тоосохо арга гэнэ.

### Хyбаарилалтын арга
Xүдэлмүрэй хүлэһэ, үндэһэн хүрэнгын элэгдэл, ашиг түүнтэй адилтгаха орлого, шууд буһа татбар зэргэ орлогой элeмeнтүүдын ниилбэрээр тоосохые хубаарилалтай арга гэнэ.

## Мүн үзэхэ
* Арадай ажахы

Категори:Эдэй засаг
Зүблэлтэ Орос

**Зүблэлтэ Ород** — Октябриин хубисхал һүүлшын ород тусгаар зүблэлтэ уласай албангүй нэрэ. Баруун зүгай оронууд дотор хожомой Зүблэлтэ Холбоо баһа Зүблэлтэ Ород гэжэ нэрэтэй.

## Нэрэ
до Бүгэдэ Найрамдаха Ород Улас Зүблэлтэ Бүгэдэ Найрамдаха Ород Улас (*Российская Советская Республика*) нэрэгдэдэг. Гэбшье һүүшын нэрэнүүд:
: Россия, Российская республика,
: Российская Федеративная республика,
: Советская Республика России,
: Российская Советская Республика,
: Российская Социалистическая Федеративная Советская Республика
: Российская Федеративная Советская Республика.

## Зүүлтэ

Категори:Түүхын улас
Категори:Ородой түүхэ
Категори:Усадхаһан бүгэдэ найрамдаха уласууд
Ехэ Юань Улас

**Ехэ Юань улас** (),  богони нэрэ  **Юань улс** 1271-1368 ондо оршон тогтониһон Хубилай хаанай үүсхэн байгуулһан Монголой эзэнтэ гүрэнэй нэгэн бүрилдэхүүн улас юм. 

1259 ондо Мүнхэ хаан өөд боложо, дүү Хубилай, Аригбүхэ нар хаан ширээнэй түлөө тэмсэлдэжэ, Хубилайгай ялалтаар үндэрлэһэн болон энэ үеэһэ Монголшуудай хаанта уласууд тус тусдаа салаха замдаа орожээ. Гэхдээ Юань улас Монголшуудай байгуулһан бусад хаанта уласуудаа (Зүчиин улас, Сагаадайн улас, Ил Ханта Улас) юрэнхэйд нэрэ түдэй нэгтэхэдэг байжээ. Хубилай 1271 ондо ниислэлээ Дайду (одоогой Бээжин) хотодо шилжүүлжэ, уласай нэрэе "Ехэ Юань улас" хэмээн өөршилжээ. 

1368 ондо Юань улас нуран унажа, Хитадад Мин улас тогтоһон болон, Тогоонтүмэр хаан тэргүүтэй Монголшууд унаган Монголдоо хаанта уласаа тогтнуулжа һуусгааһан байдаг.

## Хаад

## Зүүлтэ

Категори:Буряад түүхэ
Категори:Монголой түүхэ
Категори:Хитадай түүхэ
Категори:Солонгосой түүхэ
Категори:Монгол
Категори:Усадхаһан хаанта уласууд
Литэ

**Литэ** ( < ) гү, али **cагалбар**, **хуанли** ( < ) — ниигэм, шажан, худалдаан аралжаан, засаг захиргаанай зорюулгаар үдэрнүүдые зохёон байгуулха системэ юм. Тэрэнэй тулада тодорхой саг хугасаануудта нэрэ олгоно: хоног, долоо хоног, һара, жэл гэхэ мэтэ. Үдэрнүүдтэ үгэхэ нэрые огноо гэнэ. Литэдэхи үенүүд (жэл, һара г.м.) ехэнхидээ һара али наранай циклтэй синхронизировалагдаһан байдаг. Олон соёл эргэншэл, ниигэмүүд өөһэдэй хэрэгһээндээ тааруулан, (ехэнхидээ) өөр газарһаа гарал үүсэлтэй литэ дээрэ тулгуурилһан литэнүүд зохёоһон байдаг. Литэ хадаа hарын дүхэригэй хубилалтатай тааруулан зохёогдоhон байна.

Литэнь мүн он тоолол бэшэһэн түхөөрэмжые хэлэнэ. Энэнь саарһан дээрэ хэблэһэн, алишье компьютерэй программа байжа болоно.

Календарь гэдэг үгэнь латин хэлэнэй *kalendae* гэдэгһээ гаралтай болоод энэнь лата хэлээр һара бүрин эхинэй үдэрэй нэрэ байгаа.

Хуанли (хилбар ханзы: 皇历; уламжалалта ханзы: 皇曆; пиньин: huánglì) гэдэг үгэнь хитадаар «эзэн хаанай литэ» гэһэн үгэ болоод үдэр бүри тохёохо онсо шухала үйлэ ябадал, саг, зүгэ гэхэ мэтые заадаг байна.

Буряад-монголшууд абтаhан литэ 12 жэлтэй (хулгана, үхэр, бар, туулай, луу, могой, морин, хонин, бишэн, тахяа, нохой, гахай).

## Холбооһон
* 

Категори:Ниигэм
Григориин литэ

**Григориин литэ**нь 1582 ондо Римэй папа Григорий XIII Юлиин литые шэнэшлэн сайжруулжа бии болгоһон саг тоолол юм. Одоогоор аргын тоолол гү, али наранай тоолол гэдэг утгаараа дэлхэйн ихэнхэ орондо хэрэглэгдэдэг. Мүн **Шэнэ тоолол** (, тобшоор *N.S.*, *NS*) гэжэ нэрлэгдэхэнь бии.

Нэгэ жэлые 365 хоногто хубааха болоод 4 жэл тутамда үндэр жэл хэмээн 366 хоногтой жэлые тоолно. Юрэнхэйдөө 4-т хубаагдадаг жэлүүд үндэр жэл байдаг болобошье 400 жэлдэ 3 удаа 4-т хубаагдадаг жэлые үндэр жэл бэшэ, юрдын жэлээр тоосодог байна.

Өөрөөр хэлбэл жэлэй тоо 400-т хубаагдаг бол үндэр жэл. 400 хубаагдадаггүй болобошье 100-д хубаагдадаг бол үндэр жэл бэшэ. Харин дээрхэ 2-һоо бусад тохёолдолдо оной тоо 4-д хубаагдажа байбал үндэр жэл хэмээн тоосно гэһэн үгэ.

### Зарим уласай Григориин тоололые мүрдэжэ эхэлһэн хугасаа
* 1582 оной 10 һарын 15 - Итали, Испани, Португал, Польш
* 1582 оной 12 һарын 20 - Франц. Хожом Францын хубисхалай дараа хэһэг хугасаанда өөһэдын он тоололые хэрэглэжэ байба.
* 1583 оной 1 һарын 1 - Бельги, Нидерландын нэг хэсэг
* 1583-1587 - Германи, Швейцари, Унгарын католик шажантай хотууд
* 1700 оной 3 һарын 1 - Германай протестант шажантай хотууд, Дани
* 1752 оной 9 һарын 14 - Ехэ Британи, хожмын Америкын Нэгэдэһэн Улас зэргэ колониудын хамт
* 1753 оной 3 һарын 1 - Швед
* 1873 оной1 һарын 1 - Япон
* 1918 оной 2 һарын 14 - Ород
* 1923 оной 3 һарын 1 - Грек

## Мүн үзэхэ
* Үндэр жэл
* Үндэр секунд
* Юлиин литэ
* ISO 8601 - Он тоололтой хамааралтай стандартууд

Категори:Литэ
Сеул

**Сеул** (**Соуль**, , , «ниислэл») — дэлхэйн 13-дахи томо хүн зонтой хото, Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Уласай ниислэл, Солонгосой соёлой, эдэй засагай хамагай шухала түб. Сеул хото 29 метрай үндэрдэ онгосын ябадаг Хан мүрэндэ (Шара тэнгисэй Канхваман буланда Хан мүрэнэй адагһаа 90 километрда) байрладаг.
Улас дотороо ямар нэгэн аймагта харьяалагдададаггүй хэдэн хото байдагһаа Сеул гансаараа «тусгаар хото» (특별–*тусхай*/*онсогой*, 시–*хото*) гэһэн нэрээр зүйлшэлэгдэдэг. Иимэ ушар солонгос бүтэн нэрые монголшолобол **Сеул онсогой хото** (서울특별시, Соуль-тхыкпёльси) гэхэ юм.

## Газарзүй
Сеул хото Урда Солонгос оронойхоо хойто баруун хэһэгтэ далайн нюруу дээшэ 20-40 м үндэртэ, хоёр Солонгосой хилэһээ 50 км зайнда оршодог. Хотын дундуур Хан мүрэн урдажа урда (Каннам, ), хойто (Канбук, ) хоёр тала болгон хубаадаг. Сеул хото анха 1394 ондо Ивансан, Намсан, Наксан, Пукагсан гэһэн дүрбэн уулын дунда зайда багтажа байһан бол тэлэһээр одоо найман уулын дунда гэжэ яригдажа, 15 км радиустай тойрогто багтаха 605 км² газарые харьяалдаг болобо. Гэхыдээ хотын баруун хэһэг мүрэнэй адаг тул уула толгодгүй нам дооро газар байдаг.

### Саг уларил
Сеул хото борооной саг уларилтай; хуурай үбэлтэй, нэгэдүгээр һарын дунда температура — 6,2 °С; зунда халуун, шиигтэй агаартай, ходо ябадаг аадар бороотой, долоодугаар һарын дунда температура 24,7 °С. Нэнэ жэлдэ 1200 мм оршом шииг нойтонтой.

## Засаг захиргаанай хубаари
Сеул эхилээд 25 дүүргэ (구 *ку*), дүүргэнь сааша 522 хороон боложо (동 *дон*) хубаагдана. Доорохи дүүргэнүүдһээ эгээн томонь Сочхо-гу, эгээн зааханиинь Чун-гу дүүргэ юм.





## Хүн зон

## Зүүлтэ

Категори:Солонгос
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Пхёнъян

**Пхёнъян**  (, «тэгшэ газар», → **Пхёнъян**) — Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Солонгос Арадай Улас (БНАСАУ)-ын ниислэл хото.

Пхёнъян хото Хойто Солонгос орныхоо баруун бэедэ Тэдун мүрэнэй эрэгтэ байрладаг уласайнгаа хамагай томо, ганса саятан хото юм. 1946 ондо Хойто Пёнъан аймагай харьяанһаа салан дэвшиж уласай хото болһон. Энэ уласай дооро шууд захирагдадаг, аймагтай энэ тэнсүү эрхэтэ нэгэжэ гэһэн үгэ. Бүрэн хэлбэл **Шууд захирагдаха Пхёнъян хото** (평양직할시, [Пхёнъян чикалши]) гэнэ. Бодит байдалда хото, хүдөө али алиные багтааһан 3,194 км² талбайта Пхёнъян нутагта 2008 оной байдалаар 3,255,388 хүн оршин сууж байна.
## Засаг захиргаанай хубаари

Пхеньян (Пхёнъян) 19 дүүргэ (구역, гүёг), 4 хошуу (군, гүн)-наас бүрдэнэ.

**Дүүргэ (гүёг)**:

**Хошуу (гүн)**:

## Зүүлтэ

Категори:Солонгос
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Солонгос долгин

**Солонгос долгин**, гү, али **Халлю** (, , транслит. *Hallyu*) бол Урда Солонгосһоо хамаг дэлхэйдэ Солонгос поп соёлой дэлгэрүүлгын үзэгдэл. Энэ гоё үгэ хүүр бол Хитад орондо олондо абтасатай болоһон Солонгос соёл тухай гайхаһан Бээжин журналистуудһаа байгууладаг. Соёлой экспортын хүсөөр Солонгос долгин Солонгос ороной түлөө гэжэ нэгэ жэлэй миллиард олзотой. Солонгос долгин Азиин түбида шухала хүдэлдэхэн хүсэн үргэжэлхэд Океанида, Хойто Америкэдэ, Латин Америкэдэ, Европодо, Дүтын Зүүндэ и Хойто Африкада орошо үгэнэ.

## Солонгос драманууд

1999 ондо Хитадта Тайваньта, Вьетнамда, Гонконгто болон ондоо Азиин оронуудта Солонгос долгиной түрэлгэ эхилээ.

1997 ондо, уласхоорондын мүнгэн һангайай хёморолой үедэ үйлэдэбэриин модернизацида этигэл найгаад, соёлой нэмэгдэһэн үрдэгһээ олзо абаһан ниигэмэй хүдэлөөн бии болоһон. Солонгос драманууд Азида дэлгэрүүлгэхэ үргэлжэлһэн, иигээд Япондо Зүүн Урда Азида олониитэдэ зорюулһан болоһон, Европын заха эзэлдэ ба Хойто Америкэдэ орон зайе абажа эхилһэн.

## Солонгос поп-хүгжэм

Солонгос поп-хүгжэм гү, али K-pop Солонгос долгиной бүдүүзгэй үзэгдэл болоһон. Солонгос поп-хүгжэм тусгаар бэлигтэй, спецификтай гэһэн, мүн улас хоорондо продюсер аша туһаар олон язатай. Мүнөө үедэ Солонгос зууга нааданай компанинууд YouTubeые улас хоорондо тараалгын түлхюурэй компонентоор мэдэрхэ эхилһэн. Берни Чхогой Соүлиин хүгжэм маркетинг агенствын юрэнхылэгшын үгэ дээрэ зууга нааданай компанинууд эзэрхэгээр интернет руу нэбтэрүүлдэг.

## Солонгос долгиной ондоо аспектууд
Мүн Солонгос соёлой ондоо аспектуудые (эдеэн, хубсаһан, видео-нааданууд, хэлэн) Солонгос долгиноор дэлгэрүүлнэ.

## Нүлөө

Халлюгай түрэлгэ сагтань олон шүүмжэлэгшүүд Халлюгай намдалгые урид мэдэжэ хэлэһэн. Гэбэшье шэнэ тенденцинууд энэ үгые тодоруулнагүй. 2011 ондо Солонгос соёлой экспорт $3,8 млрд байһан, жэлэй 14%-тай ургалта. Халлю шэнэ үндэрыниие хүрэбэшье, зарим экспертууд ургалтые прогнозироважа байна.

Халлю бол Солонгосшуудһаа үндэһэнэй омогорхолой шалтаг байна. Ли Донг Йын *Корея Джорнал* гэһэн журналда бэшэһэн:

Мүнөө үдэр, Солонгосой эрэ алдартууд Голливуд бэшэ эгээн үндэр түлөөһэн зүжэгшэд байна. Урда Солонгос хэблэлэй мэдээсэл дээрэ *[[Үбэл соната]]гай* одон Пэ Ёнджун мүнөө $5 миллион нэгэ фильмээр хүлһэтэй; Азида эгээн үндэр түлөөһэн. Эгээн бага хэмжээн юһэн зарим Солонгос зүжэгшэд $10 миллион үлэмжэ хүдэлжэ эхилһэн. Мүнөө үеын Солонгосой соёл олон туристуудые ерүүлнэ.

Халлю һүүлдын Солонгосой туризм боложо хубилаа. 2003 ондо туризм 2,8 миллион интуристуудһаа 3, 7 миллион болотор ургаһан

2008, 2009 ондо эгээн ехэ Солонгосой экспорт Дүн Бан Шин Ги Гиннесын дээдэ амжилтын номдо дэлхэйн эгээн ехэ фан-клубһоо бэшэһэн. Энэ фан-клуб Урда Солонгосто 800000, Япондо 200000, бусад уласта 200000 гэшүүнтэй.

## Зүүлтэ

Категори:Солонгос
2013 он

2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 


**2013 он** (**[[Римэй тоо|MMXIII]]**) гү, али **Хоёр мянга арбан гурбан он**, **Хоёр мянган арбангурбадугаар он** — мягмар гарагта эхилһэн юрэдын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Нийтийн тоолол ёһоор *[[Манай эрин]]*-эй 2013 дахи он болоод 3 дахи мянган болон 21-р зуунай 13 дахи, 2010 оной 4 дахи он болоно.

Тааруу байһан онууд:
* 102 Чучхе он (БНАСАУ-та).
* Хэйсэй үеын 25 он (Япондо).

Оросой холбоото уласда «Байгаалиин хамгаалгын жэл» ().

## Наһа баралгууд
### Гурбадугаар һара
* 3 һарын 5 &ndash; Уго Чавез, Венесуэлын юрэнхылэгшэ (1954 ондо түрэһэн)
* 3 һарын 23 &ndash; Борис Березовский, Ород бизнесмэн (1946 ондо түрэһэн)
### Дүрбэдүгэээр һара

* 4 һарын 8 &ndash;  – Маргарет Тэтчер, Ехэ Британиин Юрэнхы сайд (1979–1990) (1925 ондо түрэһэн)

## [[Нобелиин шагнал]]
* Бодис зүй — Питер Хиггс ба Франсуа Энглер
* Анагааха ба бэе ухаан — Джеймс Ротман, Рэнди Шекман, Томас Зюдхоф .
* Хими — Мартин Карплус, Майкл Левитт, Арье Варшель — «За развитие  сложных химических систем».
* Уран зохёол — Элис Манро.
* Энхэ Тайбан — Организация по запрещению химического оружия.
* Эдэй засаг — Юджин Фама, Питер Хэнсен, Роберт Шиллер .

## Зүүлтэ

Категори:Онууд
Христофор Колумб

**Христофер Колумб** (, , , 1451 оной оршом — 1506 оной 5 һарын 20) Италиин Генуя хотоһоо гаралтай далайгаар ябагша, богоолшологшо, худалдаашан болоод Баруун дэлхэйһээ Америкэ түбие дахин нээжэ, колонизацилгын эриниие эхилүүлһэн хүн юм.

## Намтар
Алдартай далайгаар ябагша Колумб 1451 оной 10 һарын 29 үдэр Генуя хотодо түрөө. 1476-1484 оной хоорондо Лиссабон хотодо, тэрэшэлэн Португалиин Мадейра, Порт-Санту аралнуудта амидаржа байгаа. Тэрэ XV зуунай үеын эрдэмтэдэй буруу тоосоондо найдажа Европоһоо Энэдхэг хүрэхэ дүтэ замые нээжэ олоно гэжэ үргэлжэ бододог байгаа. Колумб энэ һаналаа 1485 ондо Португалиин хаанда айлгажа мүнгэнэй тэдхэлгэ дэмжэлгэ үзүүлхые хүсөө. Гэбэшье Португалиин эзэн хаан тэрэнэй хүсэлтэдэ арсаһан харюу үгэһэн байна. Колумб Кастили руу ябажа Энэдхэгые хүрэхэ дүтэ зам оложо шадана гэдэг түлэблигөө танилсуулаа. Тэндэһээ Колумб тэдхэлгэ дэмжэлгэ абажа шадаһан болон банкын эзэд, худалдаашад аялалые һанхүүжүүлһэн байна.

Тэрэнэй түрүүшын аялал 1492 оной 8 һарын 3 үдэр эхилээ. «Санта Мария», «Пинта», «Нинья» гэһэн гурбан уһан онгосоор ниитэ 90 хүнэй бүрилдэхүүнтэй баг далайда гараа. Тэдэ Канарын аралһаа баруун тиишэ ябажа Атлантын далайе гаталжа уламаар Багамын хоолой оршомдо байдаг Сан-Сальвадор аралда хүрөө. Тэдэ аралай эрье дээрэ 1492 оной 10 һарын 12 үдэр хүл табиһан байна. Иимэдэ энэ үдэрые Америкэ түбиие нээһэн үдэр гэжэ албан ёһоор газар зүйшэд үзэдэг юм. Колумб болон тэрэнэй багайнхид Багамын аралнуудаар ябажа 12 һара гэхэдэ Кубын зүүн хойто эрэгт хүрсэн байна. 12 һарын 6 үдэр Гаити аралда ошоо. Иигээд уг аралай хойто эрьеэ дахажа аялалаа үргэлжүүлһэн байна. 12 һарын 25–ай һүни Санта-Мария хүлэг онгосо эбдэрээ. Азаар хүлэг дээрэ байһан хүнүүдэй ами наһан хохироогүй байна. Колумб «Нинья» хүлэгөөр 1943 оной нэгэдүгээр һарада аялалаа үндэрлэһэн байна. Колумбын хоёрдохи аялалай багта 17 уһан онгосо багтаһан байгаа. 
Энэ удаагай аялалда 1500 тухай хүн оролсобо. Тэдэ 1493 ондо Доминика, Гваделупа аралые нээбэ. Һүүлдэнь баруун хойто зүгые шэглэн Антилиин 20 оршом аралые шэнээр нээһэн байна. Колумб болон тэрэнэй багиайхидэ дараа дараашын аялалнуудаараа Антилиин ехэ арал, Түб болон Зүүн Америкын эрье, Карибын тэнгисэй аралнуудта хүрэһэн байна. 

## Нүлөө
Колумбын нээлтэнь колонизацилгые дахуулһан гэжэ хэлэжэ болоно. Колумбын нээлтын тухай маргаан эрдэмтэдэй дунда мүнөө хүрэтэр үргэлжэлдэг. Колумб ба тэрэнэй баг уугуул зондо эсэргүү аймшагтай гэмтэ хэрэг хэһэн, мүн тэрэшэлэн Колумбые зүүн хойто Америкэдэ хүрэхэһөө олон зуун жэлэй урда викингүүд ошоһон гэдэг нотолгоо байдаг. Тэрэшэлэн Африкын ажаһуугшадые мүлжэжэ богоолшолоод һанаандагүйгөөр Америкын торпикын бүһэд ошожо байһанииешье мартаха аргагүй юм. Гэбэшье һаа, Колумб Америкэ түбиие дахин нээһэниинь дэлхэйн хэмжээнэй аша холбогдолтой юм. Колумб Америкые нээһэнээр баруунхид газар зүйн мэдэлгэ баяжажа, уламаар хилын саанада газар нютагтай гүрэн бии болохо үндэһэ болоһон юм.

## Зүүлтэ

Категори:Далайгаар ябагшад
Категори:Италиин аялагшад
Категори:Испаниин аялагшад
Бундестаг

**Бундестаг** ( — холбооной хурал, герм. *Bund* (холбоо), герм. *Tag, Tagung* (хурал)) — ХБНГУ-ай нэгэ танхимтай арадай түлөөлэлэй орган.

Категори:Германи