open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зуун жэлэй дайн

**Зуун жэлэй дайн** гээшэ 1337 онһоо 1453 оной хоорондо Франциин хаан шэрээнэй түлөөхи Англиин хаанта улас болон Франциин хаанта уласуудай хоорондо дэгдэһэн удаа дараагай зүршэлдөөн юм. Гол ушарнуудынь: Франци англишуудые Гиеньһээ (1259 оной Парисай хэрээгэй ёһоор англишуудай мэдэл доро ороһон) түрихэ эрмэлзэлгэ, Англи Гиениие Франциһаа вассалай харьяагдалгые үгы болгоод Газаргүй Иоаннай үедэ алдаһан Норманди, Анжу гэхэ мэтэ газарые бусааха эрмэлзэлгэ, ба хоёр уласауудай Фландри ноёрхохын түлөө тэмсэл. Шууд шалтаг хадаа 1328 ондо IV Карлын наһа бараһанай һүүлдэ Анлиин III Эдуардын (Капетинг IV Филиппай аша хүбүүнэй эрхээр) Франциин хаан шэрээнэй шаардалга ба Валуа обогой VI Филиппай хаан шэрээндэ гаралга юм.

1337 оной хабар англишууд Пикардида добтобо. Дайнай эхин үедэ хүлһэнэй ябаган сэрэгүүд (харбаашад) ба хүлһэнэй рыцарьнууд (хүнды морин сэрэгүүд) армитай Англии амжалтай байгаа. Харин Франциин сэрэгүүдэй араг яһаниинь ябаган байгуулгада тэмсэжэ шадаагүй сэрэгтэ татаһан феодал рыцарьнууд байгаа. 
Англитай наймаанай холбоотой Фландриин хотонууд ба баруун-урда Франциин һалан тусгаарлагша феодал ноёд ба хотонууд III Эдуардые дэмжэбэ. Англи Слёйсой байлдаанда (1340), Кресиин байлдаанда (1346) илажа, 1347 ондо Кале хотые эзэмдэбэ. 1356 ондо Хара хунтайжа Эдуардын ударидалга доро Англиин сэрэгүүд Пуатьегэй байлдаанда Франциин рыцарьнуудые бута сохижо Һайн II Иоанн хаание олзолон абаа. Хаанай үгы байхадаа Карл хунтайжа Франциие захиржа байгаа. 1348-1349 оной хоорондо тахалай уламһаа Франциин хүн зоной 1/3 үхэбэ; сэрэгэй тоо бууруулба. 

Категори:Франциин түүхэ
Категори:Англиин түүхэ
Белфаст

**Белфаст **(Belfast, Béal Feirste)  Ехэ Британиин хото болон Хойто Ирландын ниислэл. Хойто Ирландта эгээн томо хото болон Ирланд аралда Дублинай һүүлдэ эгээн томо болон Ехэ Британида хүн зоноороо 17-дахи томо хото.

2011 оной байдалаар, 286 мянган хүн зонтой болон хотын захатай (Belfast Urban area) тоолобол 483,418 хүн зонтой, 2001 оной метрополиин (Belfast Metropolitan Area) ажаһуугшадай тоо 579,276 хүн юм.

## Газар зүй
Белфаст баруун хойто зүгтэ 'Кейвхилл (Cavehill)' оролсуулдаг хэдэн хаданууд байна. Белфаст хото Белфаст нуурай (Belfast Lough) баруун хойто зүгтэ байгаад Лаган голой (Lagan) адагта байрлана. Энэ ушар дээрэһээ онгосо бүтээхэдэ һайн газарта байрлажа урдада алдартай байгаа.

## Зүүлтэ


Категори:Хойто Ирланд
Категори:Ехэ Британиин хотонууд
Ухань

**Ухань **(), Хитад Уласай Хубэй можын ниислэл болон Түб Хитадай эгээн ажаһуугшадай тоо ехэтэй хото юм. Мүн Хань (漢) гэжэ нэрлэнэ. Цзянхань тэгшэ газарай зүүн хэһэгтэ байрлаад, Хүхэ мүрэн болон Хань мүрэнэй нэгэдэн шудхадаг сэгтэ байрлана. Учан (武昌), Ханькоу (漢口) ба Ханьян (漢陽) гэһэн гурбан хотонууд нэгэдээд Ухань бии болобо. Ухань "юһэн можын зам" (九省通衢) гэһэн нэрээр мэдэгдэжэ байгаад олон түмэр зам, харгы ба шоссе дамжуулдаг шухала тээбэриин уулзабари мүн. 1927 ондо Ухань гээд нэрлэгдэжэ 9 100 000 (2006 он) хүн зонтой байгаад 6 100 000 хүн хотын газарта ажаһууна. 1920-ёод онуудта Чан Кайшидэ эсэргүүсэгщэ Ван Цзинвэйн Гоминьдангай ниислэл байгаад мүнөө үедэ Ухань Түб Хитадай улас түрын, эдэй засагай, санхүүгэй, соёлой, тээбэриин түб гэжэ хүлеэн зүбшөөрһэн байна.

## Түүхэ
Хуанпи дүүргэдэ хадгалагдаһан Паньлунчэн (盤龍城) гэһэн 3500 жэл үмэнэхи Шан уласай хотын үлэгдэл Хүхэ мүрэнэй ганса нэгэ Шан уласай үеын хотоор мэдэгдэжэ байна. Цинь уласай үедэ Наньцзюньтэ (南郡) агуулжа байгаад, Хань уласай үедэ Цзяньсяцзюнь (江夏郡) болобо. Цинь уласай үедэ Учанцзюнь (武昌郡) гэжэ дахин нэрлэгдэжэ Цзянься можодо засаг захиргаан бии болобо. Мүнөө үеын Учан юм. Тэрэ үедэ мүрэнэй хойто талада Ханьян байгаад, Хүхэ мүрэн дундуур урдадаг газар нютагые Эхир хэрэм (双城) гэжэ нэрлэбэ.

Мүн «Сань-го чжиин» (Гурбан уласай түүхэ) ёһоор, Сунь Цзянь үхэһэн газар юм.

Мин уласай үедэ Учан ба Ханьян хоёр нэрые һолижо Ухань гэжэ нэрлэжэ эхилэнхэй. Мүн Сякоучжэн (夏口鎭) ажаүйлэдбэриин хотоор бии болобо. Сякоу һүүлдэнь Ханькоу (漢口) гэжэ дахин нэрлэгдэбэ. Ханькоу 1858 ондо Тяньцзинь хэрээгээр нээгдэжэ, Франци, Германи, Орос, Япон залгамжа концесси бии болгобо.

Манжын гүрэнэй эсэс үедэ 1853 онһоо 1856 он хүрэтэр Тайпинь буһалгаашадта эсэргүү тэмсэл боложо, 1911 ондо бодоһон Учан буһалгаанай үрэ дүндэ Синьхай хубисхал нособо. 1926 оной 10 һарада, Үндэһэтэн-хубисхалта сэрэг Уханиие добтожо, Учангай, Ханькоугой засаг захиргаанай зүблэл, Ханьянгай засаг захиргаанай зүблэл байгуулба. 12 һарада Учан, Ханькоу, Ханьянгые нэгэдэжэ Ухань гэхые албан ёһоор шиидхэжэ, 1927 ондо Уханиие ниислэлээр хэһэн Гоминьдангай зүүнтэн Ван Цзинвэй засагай газарые (Ухань Үндэһэтэн засагай газар) байгуулһаншье һаа, Нанжингэй Чан Кайшиин дэглэмые эсэргүүсэжэ шадаагүй.

## Засаг захиргаанай хубаари
Дэд-можын зэргэтэй Ухань хото 13 дүүргэдэ хубаана:

## Аха дүү хотонууд
*  Урда Солонгос, Чхонджу
*  Япон Улас, Оита
*  Австрали, Аделаида
*  Франци, Бордо
*  Шэнэ Зеланд, Крайстчёрч
*  Румыни, Галац
*  АНУ, Сент-Луис
*  АНУ, Питтсбург
*  Ехэ Британи, Манчестер
*  Украина, Киев
*  Германи, Дуйсбург
*  Судан, Хартум

## Зүүлтэ

Категори:Хубэй можо
Категори:Хитадай хотонууд
Зэмэ хото

**Зэмэ **— Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Зэмэ аймагай засагай захиргаанай түб. Зэмэ голой Аха мүрэн руу шудхажа ородог адагта һууна.

## Газар зүй
Зэмэ хото Орос уласай ниислэл Москва хотоһоо 3981 км, Байгал нуурһаа баруун хойшо 2189 км зайда, Ангар мүрэндэ шудхажа ородог Аха мүрэнэй эрьедэ оршдог.

Зэмэ зундаа халуун, үбэлдөө хүйтэн. 7 һарада дундажаар +17,3 °C, 1 һарада дундажаар −21 °C.

Категори:Эрхүүгэй можо
Ла-Рошель

**Ла-Рошель** () — баруун Францида Бискайн булангай эрье дээрэ Шэнэ Аквитани можын боомто хото.

## Газар зүй
Ла-Рошель хадаа Далай шадар Шаранта департаментын ниислэл болон Франциин Атлантын далайн эрье дээрэхи томо наймаанай түб юм. Парисһаа 480 км зайда байрлана. Ла-Рошель хото 77 мянган шахуу ажаһуугшадтай.

## Хүн зон
2010 оной байдалаар хотын ажаһуугшадай тоо 75 170 хүн байгаа.

## Түүхэ

Ла-Рошель X зуун жэлдэ байгуулагдаһан байна. XII ба XIII зуун жэлдэ тус хото тамплиернуудай орденэй түб байгаа. Тэдэнэр тус хотодо томо боомтые баряа. Мүнөө хүртэр Ла-Рошельдэ *rue des Templiers* гэһэн гудамжа бии. XV зуун жэлэй хүрэтэр Ла-Рошель Франци бүхын Атлантын далайдахи эгээн томо боомто байгаа. Эндэ дарһанай ба дабһанай худалдаан хээ.

Һэргэн мандалтын үедэ Ла-Рошель протестант Реформациин түб боложо 1568 онһоо хойшо һугенотуудай түб болоо. 

1627 оной 9 һарын 10-да  XIII Людовик Ла-Рошелиие бүһэлжэ,1628 ондо унаба. Һүүлдэ XIV Людовик хаан Нантын зарлигые хүсэнгүй болгобо.

## Аха дүү хотонууд
*  Эс-Сувейра, Марокко
*  Любек, Германи
*  Нью-Рошелл, АНУ
*  Петрозаводск, Орос
*  Сантьягу-де-Фигейро, Португал

Категори:Франциин хотонууд
Оденсе

**Оденсе** ( — ) — Даниин гурбадахи томо хото, Фюн аралдахи гол хото.

Тус хото Оденсе фьордһоо холо бэшэ байгаад Оденсе голой эрье дээрэ байрлана. Копенһаген — Ютланд линиин түмэр замай үртөө мүн. 1796—1806 оной хоорондо баригдаһан һубаг (7,5 м гүнзэгы) хотые фьордтой холбоогдоно.

Зеланд ба Фюн аралнуудай хоорондохи паромой орондо Ехэ Бельт дээрэ хүүргэ табиһанай һүүлдэ Оденсе хотын тээбэриин холболто үлүү болобо (1997 ондо түмэр зам, 1998 ондо автомашинын хүдэлөөн нээбэ). Тус хүүргэ хадаа — дэлхэйдэ гурбадахи ута, Европодо эгээн ута үлгөөтэй хүүргэ. Хүүргэ табиһанай һүүлдэ Оденсеһээ Копенһаген хүрэтэр зам 1 саг 15 мин болобо.

Тус хотодо Odense Steel Shipyard уһан онгосо баридаг газар байна.

## Аха дүү хотонууд
*  Брно (Чехи)
*  Колумбус (АНУ)
*  Фунабаси (Япон)
*  Гронинген (Нидерланд)
*  Иксан (Урда Солонгос)
*  Измир (Түрэг) 
*  Катовице (Польшо)
*  Каунас (Литва)
*  Киев (Украина)
*  Клаксвуйк (Фарерай аралнууд, Дани)
*  Коупавогюр (Исланд)
*  Норрчёпинг (Швеци)
*  Эстерсунд (Швеци)
*  Петах-Тиква (Израиль)
*  Шверин (Германи)
*  Шаосин (Хитад)
*  Сент-Олбанс (Ехэ Британи)
*  Тампере (Финланд)
*  Трондхейм (Норвеги)
*  Упернавик (Гренланд)
*  Торунь (Польшо)

## Зүүлтэ

Категори:Дани
Категори:Даниин хотонууд
Дуйсбург

**Дуйсбург** ( ) — баруун Германиин тойрогой харьялалтай хото, Хойто Райн-Вестфали, Дюссельдорфын хажууда байрлана. Нэрэнь, «Рейнэй нүгөө эрьеын хото» гэжэ удхатай магад. 2011 ондо Дуйсбургын ажаһуугшадай тоо 487,5 мянган хүн .

## Газар зүй
Рейн ба Рур мүрэнүүдэй ниилэдэг сэгтэ, Рурай ай һабын баруунда байрлана. Хотын нютаг дэбисхэрэй табанай дүрбэн хуби Рур голой али эрьедэ ба Рейнэй баруун эрьедэ байна. Дуйсбург хадаа — Европын эгээн томо мүрэнэй боомто мүн. Хойто зүгтэ Динслакен, зүүн зүгтэ — Оберһаузен ба Мюльһайм, урда зүгтэ — Ратинген ба Дюссельдорф, баруун зүгтэ Крефельд ба Мёрс хилэ нэгэтэй.

## Спорт
2005 ондо Дуйсбурта VII Бүхэдэлхэйн наадан, 2007 ондо тус хотодо Дэлхэйн байдарка ба онгосо һэлюурдэхэ эхилээ.

## Аха дүү хотонууд
*  Портсмут, Ехэ Британи
*  Сан-Педро-Сула (:es:San Pedro Sula), Һондурас
*  Ухань, Хитад
*  Вильнюс, Литва
*  Пермь, Орос
*  Ломе, Того
*  Газиантеп, Түрэг
*  Кале, Франци

## Зүүлтэ

Категори:Германиин хотонууд
Познань

**По́знань** ( , ) — баруун Польшын түб хэһэгтэ Варта мүрэнэй эрье дээрэ байрладаг хото, Ехэ Польшо можын засаг захиргаанай түб. Хүн зоной талаар Польшын табадахи томо хото мүн (2016 оной байдалаар 542 348 ажаһуугшадтай)

Мүнөө үдэр Познань хадаа Польшын томо наймаанай, ажаүйлэдбэриин болон һуралсалай түб юм. Машина бүтээлэгын, хүнэһэнэй, резинын, үнэртэ уһанай, шэлэй ба хүнгэн ажаүйлэдбэриин һалбарнууд хүгжөөһэн байна. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал, дээдэ һургуули, анагааха ухаанай академи, театрнүүд (энэ тоодо дууриин театр) бии; жэл бүри уласхоорондын яармагууд болоно. Хотын суурхаһан үзэсхэлэнтэ юумэнүүд хадаа — Үндэһэтэнэй ба Археологиин музейнүүд.

## Түүхэ
Познань хадаа — Польшын эгээн хуушан хотонуудай нэгэн, Ехэ Польшын эгээн хуушан. Хаанай ордон гээшэ — XIII зуун жэлдэ байгуулһан Польшын хаашуулай эгээн хуушан һууса юм. Гэгээн Пётр ба Павелэй кафедратай собор сүмэ болобол — гүрэнэйнгөө эгээн хуушан сүмэ мүн. Хотодо уран барилгын дурасхалнууд элдэб: готикын костёлнууд, Ренессанс үеын маягай хотын захиргаан (XIII—XVI зуун жэл), XVI—XIX зуун жэлэй байшанууд.

1848 онһоо 1920 он хүрэтэр Ехэ Познань гүнлигэй орондо байгуулһан Пруссиин Познань можын засаг захиргаанай түб байгаа.

Тиимэшье тус хото Ехэ Польшо гэһэн түүхын бүһэ нютагай шухала засаг захиргаанай ба түүхын түб хэбээр байна. Харин XIX зуунда (1815—1919) тус хото прусс хаан титимэй Ехэ Познань гүнлигэй ниислэл байгаад, 1870 оной һүүлдэ — Германиин эзэнтэ гүрэнэй Позен можын ниислэл. 1918—1919 ондо болоһон Познаниин буһалгаанай үрэ дүндэ Познань Хоёрдугаар Польшо Уласай бүридэлдэ оролсобо. 1939 оной 9 һарын 10-да герман сэрэгүүд хотые эзэлжэ Райхда нэмэжэ оруулба. 1944 оной 5 һарын 29-дэ англи-америкын авиациин добтолгын үедэ хото ехээр гэмтэбэ.

1945 оной 2 һарын 23-да 8-дахи гвардейн, 69-дэхи ба 1-дэхи гвардейн танкын армиин зүблэлтэ сэрэгүүд Познаниие абаба. Дайнай үедэ хотын байшан барилгануудай 55% ехээр гэмтэн һандаба. 

1956 ондо Познаньдо Бүгэдэ Найрамдаха Польшо Арад Уласай эзэрхүү коммунис засагта эсэргүү польшын арадай буһалгаан (мүн Познаниин зургадугаар һарын үйлэ ябадал, ) болобо.

## Аха дүү хотонууд


*  Ассен (), Нидерланд
*  Брно (), Чехи
*  Һанновер (), Германи
*  Дьёр (), Унгар
*  Наблус (), Палестинын үндэһэтэнэй захиргаан
*  Ноттинһемшир (), Ехэ Британи
*  Пловдив, Болгар
*  Посуэло-де-Аларкон (), Испани
*  Ренн (), Франци
*  Толидо (), Оһайо, АНУ
*  Шэньчжэнь (), Хитад Улас
*  Харьков, Украина
*  Ювяскюля (фин. Jyväskylä), Финланд



## Зүүлтэ

Категори:Польшын хотонууд
Краков

**Краков, Кракув** ( ), албан ёһоной нэрэ — *Краков хаанай ниислэл хото* (, , ) — Висла мүрэнэй эрье дээрэ байрладаг Польшын хото. Хүн зониинь 761 069 ажаһуугшад (2016), хотын захатай тоолобол — 1,2 сая шахуу хүн.. Варшавын һүүлдэ хоёрдохи томо Польшын хото, Лодзьһоо томо хото. Бага Польшын можын засаг захиргаанай түб.

1038 онһоо 1596 он хүрэтэр Польшын ниислэл, 1734 оной болотор Польшын хашуулай хааншалалай газар. Түүхын дурасхалаар баян, хотын түб ЮНЕСКО-гой дэлхэйн үб. Польшын эрдэм ухаанай, соёлой ба эдэй засагай түб, туризмын алдар суута ошохо газар мүн.

2000 ондо Европын соёлой ниислэлээр тэмдэглэһэн.

## Краковой түүхэ
Краков хото VIII-X зуун жэлдэ вислянуудай һуурин газарта бии болобо. XI-XVI зуун жэлдэ Польшын уласай ниислэл хото байгаа. Дунда зуунда гүрэнэйнгөө дархалалгын ба наймаанай түб. XVIII зуун жэлдэ шведүүдэй добтолго, гал түймэрэй ба тахалай үрэ дүндэ эбдэржэ ерэһэн. 1795—1809, 1846—1918 оной хоорондо Австриин Һабсбургтан обогой мэдэл доро; 1809—15 оной хоорондо Варшавын гүнлигэй, 1815—46 ондо Краковой бүгэдэ найрамдаха уласай бүридэлдэ оробо. Краковдо 1794 оной Тадеуш Костюшкогой буһалгаан эхилбэ; 1846 оной Краковой буһалгаан болобо. XIX — XX зуун жэлэй эхиндэ Галициин хубисхалта хүдэлөөнэй түб байгаа. 1939—44 оной хоорондо Краков нацис «Генерал-губернаторствын» засаг захиргаанай түб. 1945 оной 1 һарын 19-дэ зүблэлтэ сэрэгүүдэй сүлөөлэгдэһэн.

## Аха дүү хотонууд
### Аха дүү хотонууд
*  Киев (Київ), Украина
*  Лёвен (Leuven, , ), Бельги
*  Милан (), Итали
*  Нюрнберг (), Германи

### Хүндэтэ аха дүү хотонууд
*  Куритиба (), Бразили
*  Ла-Серена (), Чили
*  Кито (), Эквадор

### Нүхэр хотонууд
*  Бордо (), Франци
*  Братислава (словацк.Bratislava), Словаки
*  Будапешт (Budapest), Унгар
*  Вильнюс (лит.Vilnius), Литва
*  Гётеборг (), Швеци
*  Загреб (хорв.Zagreb), Хорвати
*  Золотурн (, , ), Швейцари
*  Инсбрук (), Австри
*  Куско (), Перу
*  Лейпциг (), Германи
*  Львов (Львів), Украина
*  Орлеан (), Франци
*  Печ (), Венгри
*  Рим (), Итали
*  Рочестер (), Нью-Йорк, АНУ
*  Сан-Франциско (), США
*  Санкт-Петербург (), Орос
*  Севилья (), Испани
*  Тбилиси (), Гүржи
*  Фес (, ), Марокко
*  Флоренци (), Итали
*  Майндахи Франкфурт (), Германи
*   Эдинбург (), Шотланд, Ехэ Британи

### Ондоо хотонуудтай нүхэрлэл
*  Велико-Тырново (), Болгар
*  Венэ (), Австри
*  Дублин (), Ирланд
*  Москва (), Орос
*  Нанжин (), Хитад Улас
*  Страсбург (), Франци
*  Тарту (), Эстони
*  Тронхейм (), Норвеги

## Зүүлтэ

Категори:Польшын хотонууд
Лодзь

**Лодзь** ( [wut͡ɕ] — «онгосо») — Польшын эгээн томо хотонуудай нэгэн. Гүрэнэйнгөө түб хэһэгтэ, Варшаваһаа баруун-урда зүг тиишэ 120 км зайда байрлажа, сахим ажаүйлэдбэриин томо түб юм. XIII зуун жэлдэ байгуулагдаһан, 1423 онһоо хотын зэргэтэй юм.

1999 онһоо хойшо Лодзь хадаа — Лодзиин можын засаг захиргаанай түб ба эгээн томо хото. Хотын ажаһуугшадай тоо 698 мянган хүн байгаад аажамаар хороогдожо байна (1988 ондо — 854 мянган хүн). 1990-ээд онуудта Лодзь Варшавын һүүлдэ Польшын хоёрдохи томо хото байһаншье һаа, 2000-аад онуудта Краковой һүүлдэ жагсана.

1940—1944 оной хоорондо Германиин эзэмдэлгын үеэр тус хото Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай герман жанжан Карл Лицманай нэрэмжээр *Лицманштадт* гэжэ нэрлэһэн байгаа. Тэрэ үедэ Лодзьто томо еврейн гетто байгаа. 1945-1948 онуудта Варшава һүйрэһэн ушарһаа Лодзь Польшын ниислэл хотын үүргые дүүргэһэн байгаа.

## Түүхэ

**1332 он **— Lodzia гэһэн һуурин түрүүшынхиеэ дурдаһан байна. 

**1423 он **— Владислав Ягайло хаанай зарлигаар хотын эрхэтэй болобо.

**1820 он **— Константин Павловичай зарлигаар фабрикын хото боложо, 1821 ондо Нове-Място дабуунай ажаүйлэдбэри байгуулһан.

**1865 он **— Лодзьһоо Колюшки хүрэтэр түмэр зам барижа эхилһэн, 1865 ондо үйлэ ажаллалгада оруулба.

**1887 он **— 1940 ондо нацистуудай галдаһан синагого сүмэ баригдаба.

**1888 он **— түрүүшын театр бии болобо.

**1914 он **— Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай түрүүшын һарануудта герман ба ород сэрэгүүдэй хоорондо Лодзиин байлдаан.

**1919 он **— Антоний Каменский ударидаһан Лодзиин можо бии болобо.

**1939 год** — Лодзь нацистуудай эзэмдэжэ Лицманштадт дахин нэрлэгдэбэ.

**1945 оной 1 һарын 18 **— Улаан Армиин эзэмдэһэн.

## Аха дүү хотонууд
 
*  Баррейру (), Португал
*  Вильнюс (, ), Литва
*  Иваново, Орос
*  Калининград, Орос
*  Лион (), Франци
*  Львов (), Украина
*  Минск (), Беларусь
*  Мурси (), Испани
*  Нуоро (), Итали
*  Омск, Орос
*  Одесса (), Украина
*  Пуэбла-де-Сарагоса (), Мексикэ
*  Рустави (), Гүржи
*  Сегед (), Унгар
*  Тампере (, ), Финланд
*  Тель-Авив (), Израиль
*  Тяньцзинь (), Хитад Улас
*  Хемниц (), Германи
*  Штутгарт (), Германи
*  Эребру (), Швеци


## Зүүлтэ

## Эхэ һорболжо
* Лодзь&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.).&nbsp;— СПб., 1890—1907.
* «Łódź. Путеводитель по Лодзи». Изд.: «POLSKA — Польская Туристическая Организация в Москве». Łódź. 2006.
* Ришард Бониславски (Ryszard Bonisławski). Статья «Знаете ли Вы, что…» /«Достопримечательности Лодзи»/.
* «ŁÓDŹ. Достопримечательности Лодзи.» (Текст: Ryszard Bonisławski, Justyna Jedlińska.)"POLSKA — Польская Туристическая Организация в Москве".

Категори:Польшын хотонууд
Мюнхен

**Мюнхен** ( , , ) — Изар голой эрье дээрэ байрладаг урда Германиин хото, Бавари сүлөөтэ уласай ниислэл хото ба Дээдэ Бавари засаг захиргаанай тойрогой түб ба аймаг гадна хото ().

Хотын нэрэ хуушан дээдэ германи хэлэнэй Munichen — «ламанар» гэһэн үгэһөө гаралтай.

Мюнхенэй ажаһуугшадай тоо — 1 542 886 хүн (2016 оной 10 һарын 31-эй байдалаар). Мюнхен хадаа Бавариин эгээн томо хото болон Берлинэй ба Һамбургын һүүлдэ Германиин гурбадахи томо хото. Мюнхендэ Бавариин засагай газар, Дээдэ Бавари засагай газар ба Мюнхенэй хотын тойрогой засагай газар байрлана.

## Засаг захиргаанай хубаари

1992/96 оной засаг захиргаанай шэнэшлэлэй үрэ дүндэ тойрогуудай тоо 41-һээ 25 болотор хороогдоһон байгаа. Мүнөө үедэ Мюнхен засаг захиргаанай талаар 25 тойрогуудта () хубаана.

## Аха дүүнэр хотонууд



*  Эдинбург (), Ехэ Британи (1954)
*  Вероно (), Итали (1960)
*  Бордо (), Франци (1964)
*  Саппоро (), Япон (1972)
*  Цинциннати (), Оһайо, АНУ (1989)
*  Киев (), Украина (1989)
*  Хараре (), Зимбабве (1996)


## Зүүлтэ

Категори:Германиин хотонууд
Категори:Бавари
Сантьяго

**Сантьяго** - Чилиин хото.

## Зурагууд

Image:Palacio de LaMoneda02.png|La Moneda's palace
Image:Bolsantiago.jpg|
Image:Catedral de Santiago.JPG|
Image:Las Condes at night.jpg|
Image:Andes y Torre Entel.jpg|
Image:Teatromunicipal.jpg|
Image:Alameda.jpg|
Image:AvKennedy_Santiago_Chile_2005.jpg|
Image:Santiago1std (2).jpg|
Image:PaseoAhumada.jpg|
Image:Oriente Santiago Nocturno.JPG|
Image:TorreTelefónicaChile.jpg|
Image:Cerro el plomo.JPG|
Image:Stgo centre.jpg|
Image:Transantiago bus articulado.jpg|
Image:Bellasartes.jpg|


Категори:Чили
Бремен

**Бремен** ( ) — Германиин хото. Бремерһафентай хамта Сүлөөтэ һанзын Бремен хото гэһэн можо уласта ороно. 551 767 ажаһуугшадтайгаар Бремен Германиин арбадахи томо хото юм.

## Газар зүй
Бремен хото Везер голой хоёр хүбөөгээр Хойто тэнгистэй адагһаа 60 км тухай зайда байрлана. Хуушан хотын тойрондо *Дунда Везер* () *Доодо Везер* () боложо, үргэдээд Бременэй боомто болоно. Доодо Везерһээ баруун талын газар Везермарш гэжэ нэрлэнэ. Зүүн талада Эльбэ мүрэн ба Везер голой дундада «Нойтон гурбалжан» () гэһэн намаг тала байрлана.

Хотын нютаг дэбисхэр 38 км ута ба 16 км үргэн. Хотын хилын утань — 136,5 километр.

### Байршалга
Бремен хото бүхы талада Доодо Саксонигаар тойроно. Баруун талаар Дельменһорст (75 672 aжаһуугшад) хотын тойрогтой ба Везермарш аймагтай (93 725 ажаһуугшад), хойто талаар Остерһольц аймагтай (112 587 ажаһуугшад) Дипһольцтой (215 648 ажаһуугшад) хилэлнэ. Тэрэнһээ гадна баруун зүг тиишэ Ольденбург хото (158 600 ажаһуугшад) ба хойто зүг тиишэ Бремерһафен (116 672 ажаһуугшад) байрлана. 1 511 198 хүн зонтой энэ хотонуудай бөөгнэрэлдэ 115 мянган хүн үдэр бүри Бремен руу ажалдаа ябажа, Бременэй ажалай заха зээлиин 48% болгоно.

## Аха дүү хотонууд


*  Гданьск (), Польшо (1976)
*  Рига (), Латви (1976)
*  Далянь (), Хитад Улас (1985)
*  Росток (), Германи (1987)
*  Хайфа (), Израиль (1988)
*  Братислава (), Словаки (1989)
*  Коринто (), Никарагуа (1989)
*  Самарканд (), Узбекистан
*  Измир (), Түрэг Улас (1993)
*  Виндхук (), Намиби (2001)


## 

Bremen-1630-Dom-Buergerschaft-2008-gje.jpg
Bremen-1660-Dom innen-2008-gje.jpg
Bremen-1220-Rathaus-2008-gje.jpg
Bremen-1380-Roland-2008-gje.jpg
Bremen-1830-Haeuser Obernstr-Markt-2008-gje.jpg
Bremen-1890-Boettcherstr-2008-gje.jpg
Bremen-2070-Schnoor-Viertel-2008-gje.jpg
Bremen-2280-Ostertorviertel-2008-gje.jpg
Bremen-2400-Vegesack-Segelschulschiff Deutschland-2008-gje.jpg
Bremen-2220-Kongresszentrum-DNUG-2008-gje.jpg


## Зүүлтэ

Категори:Бремен
Категори:Германиин хотонууд
Уфа гол

**Уфа гол** (), (мүн ород *Уфимка, Караидель)* ( — «Хара гол») — Ураалда ба Ураал шадар нютагта, Челябинскын, Свердловскын можодо ба Башкортостанда урдадаг гол, Белой мүрэнэй зүүн, хамагай томо шудхал (Эжэлэй ай һаба).

Утань 918 км, ай һабын талмай 53 100 км². Уралтау нюруугай Уфа нуурһаа эхилнэ. Дээдэ урадхалда уулын гол мэтэ богоһотой, уйтан хүндыгөөр урдана; дунда ба доодо урадхалда нугалаатай. Ай һабада карст хүгжөөһэн байна. Ехэбшэлэн саһаар холлодог.

## Ажахын хэрэглэл

Уфа гол дээрэ Павловскын УСС байрлана. Тэрэнэй гадна томо Долгобродскын, Нязепетровскын ба Дээдэ-Арасланай ай һабанууд бии. Тус голые уһан хангамжада хэрэглэнэ, Нязепетровсын уһан санһаа Екатеринбургые хангаад, Долгобродскын уһан санһаа — Челябинскые, Копейскые, Кыштымые хангана.

Уфа голоор онгосо ябана. Усть-Аяз һууринһаа адаг хүрэтэр (Белой мүрэн) онгосо ябана. ОХУ-ай уһан харгын жагсаалтада ороно.

Голой хүбөөндэ Нязепетровск, Белянка, Шемаха, Арасланово, Красноуфимск, Сарана, Саргая, Новомуллакаево, Караидель, Павловка, Чандар гэһэн һуурин газарнууд байрлана. Голой адагта Башкортостан уласай ниислэл хото болохо Уфа хото байрлана.

## Зүүлтэ

## Эхэ һорболжо
* Большой советской энциклопедии
* Уфа&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Словарь современных географических названий&#x20;&#x2F;&#x20;Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН.&nbsp;— Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* Справочная статья. Река Уфа. Сайт Весь Южный Урал

Категори:Гол мүрэн
Категори:Челябинскын можо
Категори:Свердловскын можо
Категори:Башкортостан
Парфенон

**Парфенон** ( — хүүхэн), Афинада байрладаг Афина Парфенос (Ἀθηνᾶ Παρθένος) дангинын сүмэ, Эртын үеын Грециин уран барилгын дурасхал. Парфенон сүмэ Акрополь хада дээрэ  447—438 ондо Иктинэй ба Калликратын баригдаһан байгаа. Фидийн ударидалга доро уран баримал бүтэһэн,  432 ондо түгэсэбэ. Парфенон гээшэ мраморой дориин периптер (30,89 м Х 69,54 м; баганын тоонь 8 Х 17, баганын үндэрнь 10,43 м); гурбан зүгһөө дабхарта багануудаар хүреэлэгдэһэн танхим соонь Фидийн бариһан Афина дангинын алтадмал заанай яһанай хүшөө байгаа. Танхимһаа үрнэ зүгтэ Афинын далайн холбооной (Делиин лигын) түрын сан байрлаа. Фасадын фриз кентавромахи, амазономахи ба гигантомахи дүрсын метопоор шэмэглэгдэһэн, фронтонууд хүшөөгэй композицинуудаар шэмэглэгдэһэн (зуун фронтоной сэдэбынь — Афинын түрэхын тухай домог, баруун фронтоной сэдэбынь — Афина ба Посейдоной хоорондохи Аттика ноёрхохо эрхын түлөө арсалдаан), танхимай тойрон Панафиней нааданай жагсаалта дүрсэлдэг зофор байгаа. Парфенон хубиингаа тусхай пропорциальна шанараараа, дориин ба иониин ордернуудай синтезээр, уран барилгын ба уран барималай сэлмэг һүpөө ба гүнзэгы хүмүүнлиг дүрсөөрөө илгарна. 1687 ондо венеци-түрэг дайнай үедэ Акрополь мүхэһэн байгаа. 1801—03 оной хоорондо Парфеноной уран барималай ехэнхи хуби Ехэ Британи руу зөөгдэжэ 1816 ондо Лондоной Британиин музей соо хадагалагдан табигдаһан байгаа.

Категори:Афина
Категори:Эртын Греци
Стерлитамак

**Стерлитамак** (, ), Оросой Башкортостан Уласай Стерлитамак аймагай засаг захиргаанай түб. Белой мүрэнэй баруун эрье дээрэ Ашкадар ба Стерля голнууд шудхан ородог сэгтэ байрладаг. Уфа хотоһоо урда зүг тиишэ 130 км зайда байрладаг түмэр замай үртөө. 2016 ондо 279 мянган хүн зонтой. Стерлитамак 1766 ондо Илецкая Защитаһаа Белой мүрэнээр Кама ба Эжэл мүрэн руу тээбэрилхын түлөө агуулха газар ба тээбэриин сэгээр байгуулһан байна. Дэлхэйн хоёрдугаар дайн һүүлдэ химиин ба машина бүтээхэ ажаүйлэдбэриин түб болобо.

## Зүүлтэ

Категори:Башкортостан
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Феминизм

**Феминизм** ( – эхэнэр), эхэнэрнүүд эрэ хүнтэй тэгшэ эрхые, сексизмые дабахаяа зорилдог ниигэмэй хүдэлөөн. Түрүүшынхиеэ XVIII зуун жэлдэ 1775–1783 оной Тусгаар тогтонолой түлөөхи дайнай үедэ Хойто Америкэдэ ба Франциин хубисхалай үедэ бии болоһон байна. XIX зуун жэлэй 2-хи хахад – XX зуун жэлэй эхиндэ хэдэ хэдэн улас оронуудта феминис бүлгэмүүд байгуулагдана; 1888 ондо Уласхоорондын эхэнэрнүүдэй зүблэл, 1904 ондо Эхэнэрнүүдэй һунгаха эрхын түлөөхи уласхоорондын холбоон (мүнөө үеын нэрэнь – Тэгшэ эрхэ ба уялга дэмжэгшэ эхэнэрнүүдэй уласхоорондын холбоон), 1905 ондо Бүхэорос эхэнэрнүүдэй тэгшэ эрхын холбоон байгуулагдаба. 1914–18 оной Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай үедэ феминистүүд ажаллалгаяа болижо, дайнай һүүлдэ ажаллалгые дахин эхилбэ. 1925 ондо Уласхоорондын эхэнэр байгуулгануудай нэгэдэһэн үргэлжын комитет бии болобо (1934 онһоо – Уласхоорондын эхэнэр байгуулгануудай харилсаанай комитет). 1920-ёод онуудта хэдэ хэдэн Азиин гүрэнүүдтэшье (Түрэг, Хитад гэхэ мэтэ) феменис хүдэлөөнгүүд дэлгэрбэ. 1939–45 онуудай Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ олон феминис байгуулганууд үгы боложо миин лэ 1946 оной һүүлдэ дахин бии болобо. Дайнай һүүлдэ үндэһэтэнэй феменис байгуулганууд Африкадашье бии болобо.

Категори:Улас түрэ
Гэрлэлгэ

**Гэрлэлгэ** гээшэ ниигэмэй, шажанай гү, али хуулиин ёһоор баталһан гэрлэхэ наһандаа хүрэһэн хүнүүд хоорондо гэр бүлэ болгодог үйлэ хэрэг. Гэрлэһэн хүнүүдые һамга нүхэр, үбгэн нүхэр гэнэ. Гэрлэһэн хүнүүдэй түрэл баһа худа, худагы, хадам гү, али түрхэм харилсаатай болоно. 

Мүнөө үеын диилэнхи улас оронуудта гэрлэлгэеэ албан ёһоор тусхай эмхинүүдтэ бүридхүүлхэ хэрэгтэй байна. Зарим уласуудта гэрлэхэдээ үсөөн бэшэ хүнүүд гэрлэлгын хэрээ батална. Оросой холбоото уласта гансал Эрхэтэнэй байдалай үйлые бэшэхэ эмхи зургаанда (ЗАГС-та) бүридхэһэн гэрлэлгэ хуулиин эрхэтэй юм.

Дэлхэйн олон уласуудай хуулиин ёһоор, гэрлэлгэеэ нэгэ эрэ ба эмэ хүн бүридхүүлжэ болоно. Харин зарим улас оронуудта нэгэ эрэ хүн хэдэ хэдэн һамга абаха ёһо (полигини), нэгэ эмэ хүн хэдэ хэдэн үбгэн абаха ёһоншье бии (полиандри). Зарим уласуудта эжэл хүйһэтэн хүнүүдшье гэр бүлэ болоһоноо албан ёһоор бүридхүүлжэ болоно.

Категори:Гэр бүлэ
2017 он

2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019


**2017 он** (**[[Ромын тоо|MMXVII]]**) гү, али **Хоёр мянга арбан долоон он**, **Хоёр мянган арбан долодугаар он** — нима гарагта эхилһэн юрэдын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Ниитын тоолол ёһоор *[[Манай эрин]]эй* 2017-дохи он болоод гурбадахи мянган болон XIX зуунай 17-дохи, 2010-аад оной 7 дохи он болоно.

Бусад тоололоор:
* 106 Чучхе он (БНАСАУ-дахи).
* Хэйсэй үеын 29 он (平成29年, Япондохи).

## Зүүлтэ

Категори:Онууд
Хоёр далитан

**Хоёр далитан** () — бүрин хубиралтай хорхой шумуулай баг. Тус багта багтадаг бүхы зүйлнүүд гансал урда далитай, хойно хоёр далинууд бэреэ хэлбэреэр хубиланхай. Оршон үедэ хоёр далитанай 160 591 зүйлнүүд мэдээжэ байгаад, энэ тоодо 3 817 малтамал зүйлнүүд (ондоо мэдээгээр хоёр далитан 154 000 зүйлнүүд бии). Аляаһан, шумуул, хэдэгэнэ, боргооһон тус багта багтана. Антарктидые багтаан хаанашье байна (*[[Belgica antarctica]]* боргооһон). Эгээн жэжэ (мирмекофил бүхэтэр-аляаһан *[[Euryplatea nanaknihali]]*, *Phoridae*) 0,4 мм утатай, эгээн томонь 6 см хүрэнэ (*[[Gauromydas heros]]*).

## Зүүлтэ

Категори:Хорхой шумуул
Кинкаку-дзи

— гээшэ  согсоборидо байрладаг дасан хиид. «Сяридэн» (Шарил танхим) танхим түрүүшынхиеэ 1397 ондо  Асикага Ёсимицу сёгуной тугдамаар баригдаһан байна.

Дасан хиидэй гол шүтөөн хадаа Арьяа-Баала бурханай хүшөө. Ондоо үнэ сэнэтэй зүйлнүүдэй дунда Асикага Ёсимицу сёгуной хүрэг, Дайсё кабинедэй фресканууд, хиидэй сэсэрлиг. Муромати үеын Китаяма соёлой дурасхал. 1994 ондо Японой Дэлхэйн үбэ баялигай жагсаалтада ороно.

Бүхы (доодо дабхарһаа гадна) сэбэр алтанай хуудаһаар хушагдана. Бурхан багшын эрдэниин шарил хадагалагдажа байдаг сяридэнгээр хэрэглэгдэнэ. Хушалта дээрэнь галта шубуун байна.

## Зүүлтэ

Категори:Японой соёл
Категори:Дасангууд
Харисангын юрэнхы онол

**Харисангын юрэнхы онол **(, ) гээшэ Альберт Айнштайнай 1915 ондо танилсуулһан, татаха хүсэниие харисангыгаар хандадаг физикын онол юм. Мүнөө хүрэтэр мэдээжэ татаха хүсэн тухай онолнуудай дунда туршалтын үрэ дүндэ эгээн тодорхой гэжэ баталһан байна.

Юрэнхы харисангы шанар хадаа татаха хүсэниие орон зай-саг хугасаагай нугалга тодорхойлно. Орон зай-саг хугасаагай (Айнштайнай тензор) гээшэ (космологиин тогтомолые үлэ хайхарбал) дүрбэн хэмжээнэй импульс нягта һиирэгтэй сасуулхадаа, тэрэниие Айнштайнай тэгшэдхэл гэжэ нэрлэнэ. Юрэнхы харисангы онолһоо гансал инерциал системэ бэшэ, үлэ инерциал системые багтаадаг сүлөөтэй координатын системэ тухай физикын хуули тэгшэ байдалые хадагалха хэрэгтэй.

## Оршол
Юрэнхы харисангы онолдо орон зай-саг хугасаае харисангы тусхай онолой Минковскийн орон зайһаа сүлөөтэ (Лоренцын метрикэ) псевдориманай элдэб янза байдалаар үргэдхэнэ. Элдэб янза байдал метрик тензороор g_{\mu\nu} орон зай-саг хугасаагай нугалгые тодорхойлжо, энэ нугалгые татаха хүсөөр дахин анализировална. Ньютоной механикада татаха хүсэниие массын нягта һиирэгээр шиидэбэрилнэ. Массын нягта һиирэгынь байгаагаараа харисангы болгобол энерги-импульсын тензор болоно. Айнштайн ба Давид Һильберт Айнштайн-Һильбертын нүлөөгөөр иимэ ута тэгшэдхэлые болгоод, энэ тэгшэдхэл Айнштайнай тэгшэдхэл гэнэ.
: 8\pi T_{\mu\nu} = R_{\mu\nu} -  {\textstyle 1 \over 2} R\, g_{\mu\nu} + \lambda g_{\mu\nu}
Эндэ тэмдэглэлгэ иимэː
* T_{\mu\nu}: Энерги-импульсын тензор
* G_{\mu\nu}: Айнштайнай тензор = G_{\mu\nu}=R_{\mu\nu}-R g_{\mu\nu}/2 
* R_{\mu\nu} : Риччиин тензор
* R : Скаляр нугалга
* \lambda : Космологиин тогтомол
Иигэжэ, татаха зай һула юм гэжэ тухайлбал, Ньютоной гэдэргын дүрбэлжэнэй хуули харисангы бэшэ хизгаараар болоно.

Орон зайн координатань x^1 x^2 x^3-ээр саг хугасаагай координатаньx^4, юртэмсын шугамай элемент ds ds^2 = g_{\mu\nu} dx^{\mu} dx^{\nu} гээд тэмдэглэнэ.

\mu \nu бии болгодог индексээр 0-нь саг хугасаа, 1,2,3-нь орон зай бүридэлые тэмдэглэнэ. g_{\mu\nu}-нь орон зай-саг хугасаагай хоорондохи хубилгые бии болгодог метрик тензор юм. Жээшэнь, эгээн тэгшэ орон зай - саг хугасаае бии болгодог Минковскиие метрик тензорой тохёолдолдонь
: g_{tt}=-1, \ g_{xx}=g_{yy}=g_{zz}=1\,
гээшэ.
Харисангы юрэнхы онолдо, татаха хүсэнэй гадна ондоо хүсэниие нүлөөлдэггүй аад, тэрэ жэгнүүрые үлэ хайхараа һаа, жэжэ бөөм геодезическэ шугамые дахаад хүдэлнэ. Геодезичексэ шугам саг орон зайда онсогой сагые максимизировалдаг зам мүн. Иигэбэл, \delta \int ds = 0.

## Ном зохёол
### Эхэ һорболжо
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Һураха бэшэг
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
*  

Категори:Физикэ
Шипраге

**Шипраге** (босн. ба хорв. Šiprage, BiH, серб. Шипраге) Босни ба Герцеговинадахи Баня-Лука аймагта байрладаг тосхон.

## Климат

## Референце

## Интернет

* 
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.udaljenosti.com/bosna/- Distances in B&H

Категори:Босни ба Герцеговина
Амритсар

**Ахмадабад**, Хойто Энэдхэгэй Пенджаб можо уластахи хото юм. 1 183 705 ажаһуугшадтай (2011 оной тоололой мэдээ). Түмэр замай уулзабари, шухала худалдаанай ба даабуун үйлэдбэрилгын түб. Нооһоной, хүбэн саарһанай ба торгоной бүдэй, хибэсэй, металл ба яһанай, арһанай эдлэлэй үйлэдбэреэр алдартай. Амритсар хото 1577 ондо Үхэшэгүй (, *amṛta saras*) нангин нуурай тойрондо сикх шажанай Рам Дас дүрбэдүгээр багшын байгуулһан байгаад, сикх һүзэгтэдэй гол нангин хото, шажанай ба соёлой түб болобо. Амритсар хотын түбтэ Хармандир-Сахиб (Алтан сүмэ) сидх шажанай гол гурдвара сүмэ байрлана. 

XIX зуун хүрэтэр Ранджит Сингхын гүрэнэй мэдэл доро байгаа. 1849 ондо Хоёрдугаар Англи-сикх дайнай үрэ дүндэ Зүүн-Энэдхэгэй хампааниин эзэмдэһэн. Энэдхэгэй үндэһэтэнэй сүлөөлгын тэмсээлэй үедэ (1918—22) Амритсар гол түбүүдэйнь нэгэ болобо. 1919 оной 4 һарын 13-да эндэ колониин захиргаанда эсэргүү митинг болобо. Колониин засаг захиргаанай энэ митингые буудаһаниинь (379 алаһан, 1 100 шархатаһан) «Амритсарай алалга» гэжэ нэрэтэй байна. 1947 ондо Энэдхэгэй хубаалгын үедэ Амритсар энэдхэг-лалын-сикх хюдалгануудай үрэ дүндэ ехээр мүхэһэн байна. 1984 оной 6 һарын 3-6 хоорондо Энэдхэгэй юрэнхы сайд Индира Гандиин зарлигаар, Амритсар хотодо «Хүхэ одон» гэһэн террористуудта эсэргүү операци бэелүүэгдэбэ. Операци амжалтатайгаар дүүргэһэншье һаа, энэдхэг сэрэгүүдэй ба юрын эрхэтэдэй дунда хохидогшо олон байгаа.

Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Сарса модон

**Сарса** () гээшэ Эбэрлигэйхин обогто багтадаг набшатай гү, али мүнхэ ногоон модоной түрэл. Үрэнь - борбоосгой. Хойто хахад бүмбэрсэгэй сэрюун, халуун ороной уларилда 600 зүйлнүүдтэй. Оросто — Европын талада, Алас Дурнада ба Кавказта 20 шахуу зэрлиг зүйлнүүд бии; 43 соёлтой зүйлнүүд. Ехэ үндэр модон, дүшэн — табин метр дээшээ ургадаг, бүдүүниинь метрhээ үлүү.

## Зүүлтэ

Категори:Модод
Фотосинтез

**Фотосинтез** ( — гэрэл ба  — нэгэдэл) гээшэ ургамал гү,али бусад махабад, гэрэлэй энергиие (ехэбшэлэн наранай гэрэлые) химиин энерги болгон хубиргаха процесс юм. Фотосинтезээр болгоһон химиин энерги хожом тухайн махабадта тэжээл болон ашаглагдадаг. Химиин энергинь нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл ба уһа хоёрһоо синтезировалһан нүүрһэн уһанай молекулэнүүдтэ (глюкозо гэхэ мэтэ) агуулагдадаг. Фотосинтезэй диилэнхи тохёолдолдо хүшэлтүрэгшэ дайбари бүтээгдэхүүн юм. Ехэнхи ургамал, ехэнхи уһанай ургамалнууд (замаг) ба цианобактеринүүд фотосинтезые ябуулна. Эдэ махабадые ниитэдэнь фотоавтотропууд гэжэ нэрлэдэг. Фотосинтез агаар мандалдахи хүшэлтүрэгшын хэмжээндэ шухала үүргэ
гүйсэдхэжэ байгаад бүхыл органик нэгэдэл ба дэлхэй дээрэхи амидаралда хэрэгтэй диилэнхи энергиин эхэ һорболжо болоно.

## Томьёолол
Фотосинтезэй үедэ ябагдаха химиин урбалые доорохи хилбаршуулһан тэгшэдхэлһээ хаража болоно:
: 6 CO2(g) + 6 H2O(l) + фотон → C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub>(aq) + 6 O2(g)  + 6 H2O(l)
: нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл + уһан + наранай энерги → глюкозо + хүшэлтүрэгшэ + уһа

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Science Aid: Photosynthesis  Article appropriate for high school science 
* Liverpool John Moores University, Dr.David Wilkinson 
* Metabolism, Cellular Respiration and Photosynthesis - The Virtual Library of Biochemistry and Cell Biology 
* Overall examination of Photosynthesis at an intermediate level
* Overall Energetics of Photosynthesis

Категори:Органик хими
Категори:Биологи
Жак Картье

**Жак Картье** (, 1491 оной 12 һарын 31 – 1557 оной 9 һарын 1) — бретон гаралтай Франциин аялагша, далайгаар ябагша хүн. Тэрэ Америкэ руу хэдэ хэдэн удаа аялал хэһэн байгаад Канадые Франциин эзэмшэлдэ абахада шиидбэрилхэ үүргые гүйсэдхэһэн байна. Канададахи түрүүшын Франциин колониин үндэһэлэгшэ. 1534-1541 оной хоорондо Хойто Америкын эрье руу аялал хээд, Гэгээн Лаврентиин булан ба Канадын дотор газар нютагые шэнжэлһэн. Гэгээн Лаврентиин булангай ойрохи Лабрадор хахад аралые, Антикости аралые ба Ньюфаундленд аралые шэнжэлбэ. Гэгээн Лаврентиин мүрэниие хүрэжэ, Квебек үндэһэлбэ. Тэрэнэй нэрэмжээр Антикости аралай тойрондо байрладаг хоолой, Лабрадорой эрье дээрэ байрладаг Пор-Картье тосхон нэрлэһэн байна.

## Зүүлтэ

Категори:Далайгаар ябагшад
Категори:Франциин аялагшад
Эбэрлиг модон

**Эбэрлиг модон** () гээшэ Эбэрлигэйхин обогто багтадаг үргэн набшатай модоной түрэл. Үндэрнь 50 м хүрэнэ. 10-12 оршом зүйлнүүд, халуун ороной уларилтай гадна Хойто хахад бүмбэрсэгтэ ургана. Крым хахад аралда 2-3 зүйлнүүд, Кавказдахи ба Баруун Украинада ургана. Ехэбшэлэн уулын ой соо ургана.

## Зүйлнүүд
* *[[Fagus chienii]]* W.C.Cheng
* *[[Fagus crenata]]* Blume — Япон эбэрлиг модон
* *[[Fagus engleriana]]* Seemen ex Diels — Хитад эбэрлиг модон
* *[[Fagus grandifolia]]* Ehrh. -Америкын эбэрлиг модон
* *[[Fagus hayatae]]* Palib. ex Hayata — Тайваниин эбэрлиг модон
* *[[Fagus japonica]]* Maxim. Япон хүхэ эбэрлиг модон
* *[[Fagus longipetiolata]]* Seemen — Урда Хитад эбэрлиг модон
* *[[Fagus lucida]]* Rehder & E.H.Wilson — Ялагар эбэрлиг модон
* *[[Fagus orientalis]]* Lipsky Дурнын эбэрлиг модон
* *[[Fagus sylvatica]]* L. — Европын эбэрлиг модон
* *[[Fagus taurica|Fagus × taurica]]* Popl. — Крымэй эбэрлиг модон

## Зүүлтэ

Категори:Модод
Хуһан модон

**Хуһан** () — хуһанайхин (*Betulaceae*) сагаан үнгэтэй, бишыхан набшатай, нарин болоод томо нэгэ түрэл модон. 70 оршом (ондоо мэдээгээр, 100 үлүү) полиморф зүйлнүүд, Хойто хахад бүмбэрсэгтэ ургана; Оросто 20 зүйлнүүд байна. Эдэ зүйлнүүдынь экологи болон ажахын хубида асар ехэ үүргэтэй ургамалнууд юм. Энэһээ гадна тус модолиг ургамалые хото һуурин сэсэрлэгжүүлхэ, сэсэрлигтэ хүреэлэн, ойн зурбаһан болон түгэл байгуулхада ашаглахада тохиромжотой. Титимынь саглагар зүйлые гоёл, шэмэглэлдэ үргэн ашагладаг байна. Байгаалиин тохиромжотой нүхэсэлдэ 18-27 м хүрэтэр ургадаг ба таба хүрэтэрхи наһанай залуу ургамалай үндэр 2,2-2,5 м хүрэдэг. Тус модолиг ургамал дундажаар 80-100 жэл наһалдаг байна.

Категори:Модод
Нарһан модон

**Нарһан** (*Pinus *) гээшэ нарһанайхин (*Pinaceae*) обогой **Pinoideae** дэд обогто багтаха шэлбэһэтэ модон юм. 115 зүйл оршом нарһан модон байдаг.

## Тархалга
Нарһаниинь дэлхэйн бүмбэрсэгэй хойто хахадһаа гаралтай модон юм. Евразида Канарай аралнуудһаа Шотланд, зүүн тээшэ Оросой зүүн хэһэг болон Филиппина, хойто зүгтэ Норвеги, Финланд, зүүн зүгтэ Сибирь, урда зүгтэ Африка, Гималайн нюруу, зүүн урда Ази хүрэтэр ургана. Хойто Америкада Канадаһаа урда зүгтэ Никарагуа хүрэтэр ургана. Эгээн олон янзын түрэлнь Мексикэ болон Калифорнидо бии.

Дэлхэйн бүмбэрсэгэй урда хахадай дулаан болон сэрюун бүһын оронууд Чили, Бразил, Урда Африка, Австрали, Аргентинэ, Шэнэ Зеландта нэбтэрүүлэн тарижа ургуулһан болоод монсогор модон бэлэдхэхэ газар боложо байгаад, нүгөөтэйгүүр зарим зүйл нарһан хэтэрхэй ехээр тархан ургажа бусад ургамал, газарые түрэн эзэлхэ асуудал баһа гаража байна. Нарһаниинь мүнхэ ногоон нюдэн булаам һайхан модон болоод, ехэнхидээ 20-35 м, зарим тохёолдолдо 50 м хүрэтэр үндэр ургадаг. Нарһан ута наһатай, дундажаар 100—1000 жэл наһалдаг ба заримынь бүришье олон жэл наһалдаг ажа. Мүшэрнь ехэ бэеһээн һайтар тусгаарлагдан ургадаг. Залуу нарһанай орой хэлбэринь гоёмсог конус хэлбэритэй байдаг ба харин хүгшэрхэшье һаа, үзүүрынь үргэн түхэреэн шүхэр хэлбэритэй харагдадаг. Нарһанай ехэ бэеын доодо хэһэгэй холтоһон улаан хүрин үнгэтэй, харин дээдэ хэһэг мүшэрнүүдынь алтан шаргал үнгэтэй байдаг. Арбан наһатай нарһанай һуулгасын үндэрынь 3,2-4,3 м хүрэтэр ургадаг.

## Бүтэсэ

Нарһаниинь мүнхэ ногоон ба дабирхайтай, 3-80 м хүрэтэрхи ургаха ба ехэнхи зүйлнүүдынь 15-45 м үндэр ургадаг. Хамагай жэжэнүүдынь Сибириин карлик нарһан, Pinus culminicola ба эгээн үндэрынь Pinus lambertiana юм. Нарһаниинь ута наһатай, дундажаар 100—1000 жэл ба заримынь бүришье олон наһалдаг ажа. Pinus longaeva зүйлэй нарһан дэлхэй дээрэ эгээн ута наһатайда тосогдохо ба 2008 ондо 4840 жэлэй наһатай байна.

Нарһан модонуудынь хос хүйһэтэй ба эрэ, эмэ борбоосгойтой байна. Эрэ борбоосгойнь жэжэ 1-5 см болоод голдуу хабар саг богони хугасаанда урган, тооһон хүрэтэлтын һүүлдэ унадаг. Эмэ борбоосгойнь тооһон хүрэтэлтын һүүлдэ зүйлһөө шалтагаалан 1.5-3 жэлэй һүүлдэ болбосоржо гүйсэхэ болоод, 3-60 см хүрэтэрхи хэмжээтэй болодог байна. Тооһон хүрэтэлтэнь һалхи болон зарим шубуугаар дамжан тархадаг байна.

## Холбооһон

Категори:Модод
Сикх шажан

thumb|right|«Кханда» гэһэн сикх шажанай тэмдэг
**Сикх шажан** (, «сикхӣ», «шаби») — гээшэ шажанай шэнэшлэхэ хүдэлөөн ба шажан мүргэл юм. Сикх шажан Энэдхэгэй Пенджаб можодо Бхакти гэһэн урасхалай бүлэглэлөөр бии болобо. Сикх шажанай үндэһэлэгшэнь Нанак багша (1469—1539). Монотеис урасхал байгаад, сикх шажан Энэдхэг шажаниие, бхакти үзэл сурталые ба лалын шажанай суфизмые нэгэдхэнэ. Сикх шажанай һуурин үндэһэндээ бүхы юумээр элирдэг ганса бурханда этигэл байна. Кастатай ба ниигэмэй дүримтэй хамагүйгөөр бүхы хүнүүд бурханай урда тэгшэ байдаг гэжэ сикх шажан этигэнэ. Мүн сикх шажанай һүзэгтэд хэсүү орёо ёһололые ба даяаншалалые, бурханай гадаада хүндэлхэ ёһые буруушаана. 

Нанакай залгамжалагшадай үедэ тодорхой дүрим бии болобо. Сикх шажанай гурбадугаар багша Амар Дас (1552—74) багшын эрхэ засагые залгамжалалтай болгожо, сикх шажанай захирагшадай обог удамай үндэһэлэгшэ болобо. Табадугаар багша Арджуна (1581—1606) «Ади Грантх» гэһэн сикх шажанай нангин номые бэшэбэ. Сикх шажанай нангин Амритсар хотодо Алтан сүмэдэ «Ади Грантх» хадагалагдана. Арбадугаар (һүүлшын) багша Говинд Сингхын (1675—1708) үедэ сикх бүлгэмдэ ехэ шэнэшлэл болобо. 1699 ондо Говинд Сингх бүхы сикх һүзэгэдэй хурал (хальса) зарлажа, бүлгэмэй бүхы һүзэгтэдые тэгшэ гээд юрэнхы хуралые дээдэ эмхи зурган болгоно. Багшанарай залгамжалха эрхэ үгы болобо. XVIII зуун жэлдэ хальса Ехэ Моголой эзэнтэ гүрэндэ эсэргүү Пенждабай арад зоной тэмсээлые ударидаба. 1765 ондо сикхууд өөрынгөө уласые үндэһэлбэ. Хариншье һаа, XVIII зуун жэлэй хоёр хахадта сикх шажан арадшалалаа болёо. 1849 ондо хоёр Англи-сикх дайнай үрэ дүндэ сикх уласые эзэмдэбэ.

Оршон үеын сикх шажан хадаа уламжалалта домготой шажан юм. Дэлхэй дээрэ 22 сая сикх шажанай һүзэгтэд бии. 1991 ондо сикх пантх (бүлгэм) 16,2 сая хүнтэй байгаа, энэ тоодо 14 сая Энэдхэгэй Пенджаб ба Харьяна можо уласуудта ажаһууба. Тус шажан хадаа дэлхэйн юһэдэхи олон һүзэгтэдтэй шажан мүн.

Сикхууд хэзэдэшье табан юумэнүүдтэй байха ёһотойː
* Кеш — кески гү, али дастар доро үлэ отолһон үһэн
* Кангша — модон һам
* Кара — түмэр бугааг
* Качча — уужам дотор хубсаһан
* Кирпан — хутага.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
; ородоор
* Гуру Нанак, М., 1972;
* 
* 
; ондоо хэлээр
* Macauliffe M. A., The Sikh religion. Its gurus sacred writings and authors, v. 1—6, Oxf.,1909;
* Ahiuwalia M. M., Kukas, the freedom fighters of the Panjab, Bombay, 1965;
* Cunningham J., A history of the Sikhs, Delhi, 1966;
* Singh Gopal. Guru Nanak, New Delhi, 1967.

Категори:Шажан мүргэл
Улас түрын нам

**Улас түрын нам** () гээшэ үзэл бодолоороо эблэлдэн нэгэдэһэн болон засагай эрхые абаха эсэсэй зорилготой хэһэг бүлэг хүнүүдэй нэгэдэл, улас түрын байгуулга юм.

Улас түрын намай үндэһэн үүргэнүүд:

* Ниигэмэй үүргэ - эрхэтэдые ашаг һонирхолые нэгэдхэн тодорхойлхые эрмэлзэдээд, тэдэнэй хүсэл зоригоо элирхылхэ арга замые "заажа" үгэн тэдэнэй шаардалгые тодорхой зохихо түбшэндэ гаргадаг (хурал, жагсаал, суглаан зохёон байгуулхаһаа эхилээд хубисхалда уряалан дуудадаг);
* Үзэл сурталай үүргэ - ниитэ ниигэмэй гэшүүд болон өөрын гэшүүдтээ улас түрын тодорхой үзэл баримталалгые (либерал, консерватив, социал-демократ, фашис, коммунис гэхэ мэтэ) һанал болгожо этигэл үнэмшэлгэ болгоһоноор өөһэдын болбосоруулһан ниигэмэй хубилалтын стратегияа дэмжүүлхэ;
* Улас түрын үүргэ (Һунгуулиин үүрэг, Ударидалгын үүргэ) - түрын һунгуулида оролсожо засаглаха эрхэ мэдэл болон тэрэндэ оролсохо эрхэ абаха, түрын бодолгые тодорхойлхо, түрын албан тушаалда өөһэдын хүнүүдые бэлдэн байршуулха;
* Арад түмэнэй эрхэ ашагта ниисүүлэн ажаллаха;

Категори:Улас түрэ
Үйлэдэлэй системэ

**Үйлэдэлэй системэ** (, тобшоор ҮС) — гээшэ компьютерэй үндэһэн үйлэ ажаллалгые (үүргэ гүйсэдхэхые түсэблэлгэ, түхөөрэмжэнүүдые хиналга гэхэ мэтэ) дэмжэдэг доодо-түбшэнэй программын хангамжа юм. 

Компьютерэй ажаллалгые хоёр дабхаргаһаа тогтоһон һонгинотой зүйрлэжэ болоно. «Һонгинын» эгээн дотор талада компьютерэй техникэ хангамжа () байрлаад, тэрэнэй гадуур программын хангамжын () дабхарга байрлана. Харин эгээн гадна талада хэрэглэгшэ уг «һонгинотой» харилсажа байна.
Тиибэл, программа хангамжын дабхарай доторынь дахяад хоёр дабхаргада хубаан үзэжэ болоно:
* дотор талын дабхарга - үйлэдэлэй системэ (*system software*);
* гадна талын дабхарга - бусад программа (*application software*).

Ондоогоор хэлэбэл, хэрэглэгшэ программануудай туһаламжатайгаар компьютертэй ажаллана. Харин программануудынь үйлэдэлэй системын туһаламжатайгаар компьютерэй техникэтэй холбогдоно. Тиимэһээ үйлэдэлэй системые компьютерэй техникын программын үргэлжэлэл гэжэ болоно. Үйлэдэлэй системэнь хэрэглэгшые, компьютерэй түхөөрэмжэнүүдтэй ажаллаха процессын талаархи нэгэдэ нэгэнгүй мэдээлэлһээ халхалжа, иигэһэнээр энэ процессые гүйсэлдүүлхэ нүһэр хүндэ ажалһаа тэрэниие сүлөөлжэ үгэдэг.

Категори:Компьютер
Борис Ельцин

**Борис Николаевич Ельцин** — Оросой холбоото уласай улас түрын бодолгын ба гүрэнэй ажаябуулагша, Оросой түрүүшын юрэнхылэгшэ юм. Гүрэнэйнгөө арадшалһан һунгууляар һунгагдаһан түрүүшын ударидагша, Онсогой байдалай гүрэнэй комитедтэ эсэргүүсэгшэдэй ударидагша, Оросой ниигэмэй, улас түрын ба эдэй засагай бүридэлые шэнэшлэгшэ мүн. Оросой холбоото уласай Үндэһэн хуули түсэблэхын һанаашалагша.

Категори:Оросой холбоото уласай юрэнхылэгшэд
Протестант шэнэшлэл

**Протестант шэнэшлэл** гү, али **Реформаци** ( — «заһаха, һайжаруулха, шэнэшлэхэ» гэһэн удхатай) гээшэ баруун болон түб Европын хэмжээндэ XVI—XVII зуунай үедэ Библиин һургаалые дахажа католик христосой шажаниие һайжаруулха, шэнэшлэхэ талаар гараһан олониитые хамарһан шажан болон олониитын хүдэлөөн юм.

1517 ондо Бүхы Гэгээнтэнүүдэй һайндэрэй үдэшэдэ Мартин Лютер Саксониин Виттенбергын сүмын үүдэндэ индульгенци ба Католик сүмын коррупци тухай «95 сэдэбүүдээ» тунхаглаба. Протестант шэнэшлэлэй идеологууд өөрынгөө шүүмжэлэлдэ Католик сүмын шаталалые ба санбаартадые буруушаажа, католик Нангин уламжалалые мэлзэжэ, газар баялигые эзэлхэ сүмын эрхые үгыдхэбэ. Арюун Римэй эзэнтэ гүрэндэ католик эзэн хаанай ба гүнүүдэй ба протестант гүнүүдэй хоорондо удаан тэмсээн эхилбэ. Тэрэ тэмсээнэй үрэ дүндэ 1555 оной Аугсбургын шажанай энхэ тайбан, Германиин децентрализаци шангадхаһан 1618—1648 оной Гушан жэлэй дайн болобо.

Протестант шэнэшлэлэй гол урасхалнууд: бюргерэй шэнэшлэл (Лютер, Жан Кальвин, Ульрих Цвингли); католик сүмэдэ эсргүүсэһэн ба тэгшэ эрхэ түлөө тэмсэһэн арадай шэнэшлэл (Томас Мюнцер, анабаптистууд); сүмын газарые эзэмдэхэ, засагаа бэхилхэ зорилготой хаашуулай шэнэшлэл.

Протестант шэнэшлэлэй үзэл сурталай туг доро Германиин 1524—1526 оной Таряашадай дайн, Нидерландын хубисхал ба Англиин хубисхал үнгэрбэ. Протестант шэнэшлэлэй үрэ дүндэ протестантизм бии болобо.

## Зүүлтэ

Категори:Европын түүхэ
Категори:Христосой шажан
Сыма Цянь

**Сыма Цянь** ( 145 гү, али 135 он —  86 он) — Хитад түүхэ тухай «Ши цзи» (, «Түүхын бэшэгүүд») гэһэн номые бэшэһэн эртын Хитад түүхэшэн. Хань гүрэнэй ордоной Сыма Тань түүхэшэнэй бүлэдэ Лунмынь хажууда түрэһэн (оршон үеын Шэньси можын Ханьчэн сомон). Эдир наһандаа Сыма Цянь олоор аяншалжа, абадаа Хань гүрэнэй газар нютагуудай түүхэ тухай материал суглуурха туһалаа. Абынгаа үхэһэнэй һүүлдэ,  108 ондо Сымя Цянь ордоной түүхэшэнэй тушаалые залгамжалба.  II зуун жэлэй һүүлшын арбаад онуудта Сыма Цянь Хитад түүхын материалнуудые ангилалаад систематизировалба. Сыма Цянь улас ороноор гушаад жэл хэрэн һалирһан болоод хүннүтэй байлдаһан жанжанииешье дахан ябадаг байһан. Хардагдаһан Ли Лин жанжаниие эзэн хаанай урда хамгаалхын тула зэмэлэгдэһэн байгаад, хүнгэлэн тайган болгохо ялые шиидхэн хүлеэбэ. Хожомынь дахин эзэн хаанай албанда дуудагдажа, эзэн хаанай канцеляриин түрүүлэгшэ болобо. Тэрэ үедэ Сыма Цянь «Ши цзи» номоо түгэсэбэ. Домогой Шара хаанһаа эхилэн Хань уласай У хаан болотор түүые 130 бүлэг 526 мянган дүрсэ үзэгөөр эмхилэн бэшэбэ. Тэрэ мүн одон ороншо байһан болон түүхые соёл, эдэй засаг, олон талаһаа бэшэһэниинь хожом Солонгос, Японой түүхэн бэшэгтэ нүлөөлбэ.

Категори:Түүхэшэд
Категори:Хитадай түүхэ
Ахеменид обог

**Ахеменидтэн обог** () —  558-330 онуудай хоорондо Эртын Персиин хаашуулай обог удам. Үндэһэлэгшэнь - II Кир. Ойрохи ба Дунда Дурнын оронуудые багтаһан Ахеменид улас I Дарийн хааншалга доро сэсэглэн хүгжэбэ. Ахеменид улас Македониин Александрын эзэмдэһэн дээрэһээ үгы болобо. Ахеменидтэнэй шухала түлөөлэгшэд: II Кир, I Дарий, I Ксеркс, III Артаксеркс. Эртын Египедэй XXVII обог мүн.

## Зүүлтэ

Категори:Эртын Перси
Белла Ахмадулина

**Белла (Изабелла) Ахатовна Ахмадулина** (; 1937 оной 4 һарын 10, Москва — 2010 оной 11 һарын 29, Переделкино) — татар гаралтай ород хэлэтэн ирагуу найрагша. «Струна» (1962), «Хүгжэмэй хэшээлнүүд» (1970), «Дэн» (1977), «Нюуса» (1983), «Сэсэрлиг» (1987; СССР-эй гүрэнэй шагнал, 1989) суглуулбаридаа ёһо суртахуунай максимуудые үзүүлхэ зорилготой, һүнэһэнэй «дээдэ дурим» баталха хүсэл; үгын үеын хураангы зүйрэлэл, сэбэршүүлһэн архаизм. «Гүржи тухай зүүдэн» (1977) гэһэн оршуулгын ба шүлэгүүдэй ном. Эссе. 2004 оной Оросой гүрэнэй шагналда хүртэбэ.

## Зүүлтэ

Категори:Ород ирагуу найрагшад
Евгений Евтушенко

**Евгений Александрович Евтушенко** (1932 оной 7 һарын 18, Зэмэ, Эрхүүгэй можо — 2017 оной 4 һарын 1, Талса, Оклахома, АНУ) — ород ирагуу найрагша. Ирагуу найрагтань ёһо суртахуунай болон түүхын асуудалнуудые хурса табина («Сталинай залгамжалагшад» «Бабий Яр» шүлэгүүд). Ёһо суртахуунай, эрхэтэдэй, уласхоорондын харилсаанай асуудалнуудые табина. «Энтузиастуудай шоссе» (1956), «Интим ирагуу найраг» (1973), «Эрхэтэд, намайе шагнагты» (1989) гэһэн согсолборинууд; шүлэгүүд. «Жэмэстэй газарнууд» (1981), «Үхэл урда бү үхээрэй» (1994) гэһэн романууд. Үлзытын Дондогые ород дээрэ оршуулба. Кинодо ажаллаһан (авторой кино: «Хүүгэдэй сэсэрлиг», 1984, «Сталинай хүдөөлэлгэ», 1990). СССР-эй гүрэнэй шагналда хүртэбэ (1984).

## Зүүлтэ

Категори:Ород ирагуу найрагшад