open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Португал хэлэн

**Португал хэлэн** () болбол Португал уласай үндэһэн хүн зон португалшууд болон Бразил уласай үндэһэн хүн зоной түрэлхи хэлэн юм. Мүн хуушан Португал уласай эзэмшэлдэ байһан нютагуудта португал хэлэн үргэн тарааһан байдаг. Хэлэ шэнжэлэлэй ангилалаар Энэдхэг-Европо изагуурай Роман бүлэгтэ багтана. Португал хэлые мүнөө 236 сая хүн эхэ болгон дуугааржа, 9 улас албан ёһоной хэлээ гэжэ хуулишалаа.

## Зүүлтэ

Категори:Хэлэнүүд
Бенгал хэлэн

**Бенгал хэлэн** (бенгалаар  বাংলা, дуудалгые бэшэбэл *бангла* гү, али *банла*) — хэлэнэй уг гаралай ангилалаар Энэдхэг-Европо изагуурай Энэдхэг-Ари һалбариин Зүүн бүлэгтэ харьяалагдаха хэлэн юм. Мүнөөнэй Бангладеш (тодоруулбал Зүүн Бенгал) даяар; Энэдхэгэй Баруун Бенгал даяар, Трипура, Ассамай зарим нютагаар Бенгал хэлэтэ бенгалшууд ажаһуудаг.

## Зүүлтэ

Категори:Хэлэнүүд
Украин хэлэн

**Украин хэлэн** () болбол Энэдхэг-Европын Зүүн Славян бүлэгэй хэлэн юм. Украинын албан ёһоной ба дэлхэй даяар украинашуудай түрэлхи хэлэн мүн.

## Бэшэг үзэг






## Холбооһон
* Большой толковый словарь украинского языка онлайн 
* Український лінгвістичний портал  украин
* Уроки украинского языка  

Категори:Украина
Категори:Хэлэнүүд
Грек хэлэн

**Грек хэлэн** гээшэ Энэдхэг-Европын хэлэнэй изагуурай хэлэн юм. Грек хэлэниинь Греци уласай болон Кипрын аралнуудта дуугарагдадаг. Мүн бага тооной дуугарагшад хойто Итали болон Бага Ази ярилсадаг. Грекээр өөрынгөө хэлые **ελληνικά** (*эллиника*) гэжэ нэрлэдэг.

Грек хэлые тэмдэглэхэдэ Грек сагаан толгойе ашаглана. лата сагаан толгойһоо (уг сагаан толгойһоо бусад хэлэнэй сагаан толгой бии болоһон) грек сагаан толгой гаралтай. Мүн маша олон сагаан толгой болон үгэнүүд грек хэлэнһээ гаралтай байдаг. Тэрэнэй нэгэ кирилл сагаан толгой юм. 
Грек хэлээр ниитэ 15 сая хүн ярилсадаг.

## Зүүлтэ

Категори:Хэлэнүүд
Польшо хэлэн

**Польшо хэлэн** (польшоор *język polski*, *polszczyzna*) болбол Энэдхэг-Европо изагуурай Славян һалбариин Баруун Славян бүлэгэй Лехит дэд бүлэгэй хэлэн юм.

Польшоор дуугарагшад гэбэл полягууд, украиншууд, белорусууд, литвашууд ойлгоно. Тиимэһээшье тус хэлэн Польшо угсаатан гүйсэдөөр олонхи байха Польшо уласай албан ёһоной хэлэн болоно. Польшо хэлэндэ тохируулһан латааар бэшэжэ тэмдэглэдэг.

## Зүүлтэ

Категори:Хэлэнүүд
Швед хэлэн

**Швед хэлэн** () гээшэ Энэдхэг-Европо изагууртай Герман һалбариин Скандинав бүлэгтэ багтаадаг. Одоо сагта шведээр Швеци улас болон Швеци уластай ойро Аланд, Остроботн гэхэ Финланд уласай хоёр нютагай 10 сая шахуу хүн дуугардаг. Шэнжэлэгшэд Скандинав бүлэг дотор илгаатай хубяар харилсан ойлголсодог Швед, дани, норвеги гурбан хэлые исланд, фарерһаа илгажа *Эхэ газарай дэд бүлэг* гэжэ ангилаа. Тэрэшэлэн энэ гурбанай үбгэ хэлые дандаал хуушан скандинав хэлэн гэжэ хамтадхан үзэдэг.

## Зүүлтэ

Категори:Хэлэнүүд
Баренцын тэнгис

**Баренцын тэнгис** бол Хойто мүльһэн далайн нэгэ хэһэг болон баруун хойто талаараа Шпицберген, зүүн хойто талаараа Франц-Иосифай газар, зүүн талаараа Шэнэ газараар хашагдаһан тэнгис юм. Зүүн талаараа Карын тэнгис, баруун талаараа Норвегиин тэнгистэй хиллэнэ.

Мурманск оршомой урда хахадынь Хойто Атлантын урасхалай уламһаа хүлдэдэггүй.

Голландын аялагша Виллем Баренцын нэрээр нэрлэгдэһэн. Тэрэһээ урда *Мурманай тэнгис* гэжэ нэрлэдэг байба.

Категори:Тэнгисүүд
Могой

**Могой** () — мүлхигшэдэй анги, могойн дэд баг, бэе нарин ута, хүлгүй, хашарһатай, олон түрэл, зүйлтэй мүлхигшэ амитан юм; ута хорхой; ехэнхи могойн шүдэндэ хоро бии.

Категори:Амитад
Категори:Мүлхигшэд
Сүлөөтэ барилдаан

**Сүлөөтэ барилдаан** (, ) — спортын нэгэ түрэл болон тодорхой тогтооһон дүрэм журамаар хоёр тамиршадай хоорондо тэмсэл ябагдадаг болоод үрдилдэгшынгөө далые дэбжээндэ хүргэһэнээр илалта байгуулдаг юм. Грек-ромын барилдаан буюу һунгадаг барилдаанһаа илгаатай хүл абажа мэхэ хэдэг болон хүл мэх хэдэг онсолигтой. 


Ed Banach wrestles Akira Ohta during the 1984 Summer Olympic 2.jpg|Эхилэл
040306-M-7837W-006.jpg|Хүл татажа болохо
Ed Banach wrestles Akira Ohta during the 1984 Summer Olympic.jpg|Мэх
Army.mil-2007-10-22-150857.jpg|Эрьелтын бэлэдхэлгэ
FreestyleWrestling2.jpg|...
040307-M-7837W-014.jpg|...


Категори:Спорт
Категори:Барилдаан
Балжан гарма

**Балжан гарма** () — гол нугаар ургадаг сагаан дэльбэтэй сэсэгтэй ургамал юм.

## Зүүлтэ

Категори:Ургамалнууд
Категори:Сэсэг
Түмһэн

**Түмһэн** () гү, али **хартаабха** гээшэ хүнэһэнэй ногооной нэгэ түрэл болон олон наһата ургамал юм. Хүнүүд эдидэг түмһэниинь түмһэнэй ургамалай газарай хүрьһэн доро ургадаг түмһэн үндэһэн юм. Энэ голдуу боро гү, али ягаабтар хальһатай, доторхи хэһэгынь сагаан, шара үнгэтэй байна. Түмһэн Андын нюрганай, Перу гэһэн үндэрлиг, һэрюун газарһаа гаралтай. Хүн түрэлхитэн 7000 жэлэй үмэнэһөө хүнэһэндэ хэрэглэхээр тарижа ургуулжа байгаа. 
1500 оной үедэ Урда Америкэдэ ерэһэн европынхид бусахадаа түмһые абажа ябан Европодо дэлгэрүүлһэн байна. Хүнүүдэй үргэн хэрэглээнэй хүнэһэнэй ногоон болохо хүрэтэр 200 жэл зарсуулһан байна. 1780 онһоо Ирландын фермернүүд түмһые үржэл шэмэ муутай хүрьһэндэшье һайн ургадаг ушарһаа таряалха болобо. 
Түмһые шанаха, шараха зэргээр болгожо эдинэ.

## Түрэлнүүд
Маша олон сортын түмһэ байдагшье үндэһэн дүрбэн түрэлдэ хубаагдадаг байна. Эндэ: 
* хүнэһэнэй, 
* техникын, 
* үрын, 
* бүхы шэглэлэй.

Эдэһээ эгээн түгээмэл хэрэглэдэг хүнэһэнэй зорюулалтатай бөөрэнхы хэлбэритэй түмһэн. Энэ сортын түмһэнэй 12 – 16 хуби крахмал гү, али сардуул, С витаминиие агуулдаг. Харин техникын зорюулалтатай түмһэнэй крахмал харисангы ехэ 18 хубиһаа дээшэ агууламжатай байдаг юм.

Хүнэһэнэй зорюулалта бүхы түмһэниинь хүнэй бэедэ онсогой ажа холбогдолтой. Шуһанай даралта бууруулха, ходоодоной шарха үрэбсэл, гэдэһэнэй хүшэлтэ, түлэгдэлэй шарха болон арһанай намар буюу экземые эмшэлхэдэ уламжалалта арадай эмнэлгэдэ үргэн хэрэглэжэ ерэһэн. Энэһээ гадна хартаабха бөөрэнхы хапууста, шара луубанһаа хоёрһоо гурбадахи үлүү калори шанартай байдаг юм.

## Таряалга
НҮБ-ын Хүнэһэн Хүдөө Ажахын Байгууллага (FAO)-ын мэдэгдэлээр 2011 онд таряалһан ниитэ түмһэнэй хэмжээ 315 сая тонно байна.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* 
* *Мамонов Е. В.* Сортовой каталог. Овощные культуры. — Москва: ЭКСМО-ПРЕСС, Лик Пресс, 2001. с. 430—486

Категори:Хүнэһэнэй ногоон
Хүнэһэнэй ногоон

**Хүнэһэнэй ногоон** () гү, али **огородой эдеэн** гээшэ эдижэ болохо ургамал ба ургамалай хэһэг, мүн жэмэс болон үрые хэлэнэ. Хүнэһэнэй ногоон хүн түрэлхитэн үдэр бүри хэрэглэдэг шухала хоол тэжээл болон олон түрэлэй витамин (*аминдэм*), минерал бодос агуулдаг тула элүүр мэндэдэ маша һайн нүлөөтэй юм.

## Зарим хүнэһэнэй ногоонууд

Категори:Хүнэһэнэй ногоон
Бороо

**Бороо** () гээшэ агаарай шииг нойтоной ууршан үүлэнһөө унаһан уһан дуһалнууд; шиигэй нэгэ түрэл болоод агаар мандалдахи уһанай уурал конденсацилгдан, газарай гадаргуу руу бууха үзэгдэл юм. Борооной бүхы дуһалнууд газарай гадаргууда хүрэдэггүй болон заримынь унаха ябасадаа ууршан уһанай уурал болон хубирха ба халуун, хуурай сүлдэ борооной бүхы дуһалнууд газарта хүрэлгүй ууршахашье бии.

## Шэнжэ шанар

Борооной жаахан дуһалнууд бүмбэлиг хэлбэритэй байха ба дуһалай хэмжээ томроходо уг дуһалай (бүмбэлигэй) доодо талань хабтагай, дээдэ талань бүмбэгэр хэлбэритэй, бүри томо хэмжээнэй дуһалнууд шүхэр хэлбэритэй болоно. 
Борооной дуһалай хэлбэриие Филипп Ленард 1898 ондо шудалжа, 2 мм-һээ бага хэмжээтэй дуһалнууд бүмбэлиг, 5 мм диаметр оршомынь хөөһэн бообо хэлбэритэй, 5 мм-һээ дээшэ хэмжээтэйнь тогтоборигүй болодогые тогтооһон байна. Борооной дуһалнууд дундажаар 1 - 2 мм хэмжээтэй байна. Дэлхэй дээрэ эгээн томо борооной дуһал 2004 ондо Бразил ба Маршаллай арал дээрэ ороһон борооной үедэ тэмдэглэгдэһэн ба дуһалай хэмжээ 10 мм-һээ дабаһан байна. 

Борооной дуһалнуудай унаха хурдан дуһалай хэмжээһээ хамаарха ба далайн нюруутай тэнсүү үндэртэ, һалхигүй тохёолдолдо 0.5 мм диаметртэй дуһал 2 м/сек хурдатайгаар, харин 5 мм хэмжээтэй дуһал 9 м/сек хурдатайгаар унана.

Ехэнхи тохёолдолдо борооной уһанай pH  6 оршом байна. Энэнь агаардахи нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл pH-эй хэмжээе бууруулна. pH-эй хэмжээ 5.6-һаа бага тохёолдолдр хүшэллиг бороо гэжэ нэрлэнэ.

## Зүүлтэ

## Мүн үзэхэ
* Хүшэллиг бороо
* Шииг нойтон
* Саг ууларил
* Үүлэн

## Холбооһон
* What are clouds, and why does it rain?
* BBC article on the weekend rain effect
* BBC article on rain-making
* Do we have enough fresh water? Johan Rockstrom says we do, if we use it correctly.  Earth & Sky interview, discusses capturing rainfall and reducing runoff, partly through conservation tillage.

Категори:Сагай уларил
Хорото хабдар

**Хорото хабдар** — ами наһанда аюул ушаруулха хабдар юм. Бүхы эд эрхэтэндэ хабдар бии боложо болоно. Хүнэй бэе махабад маша олон түрэлэй эдһээ тогтохо болоод ямар эдһээ бии болоһонһоо шалтагаалаад хабдар янза бүри байдаг. Хүнэй бэеын али нэгэн хэһэгэй эс хиналтагүй үсэжэ, олшорһоноор хабдар бии болоно. Хорото хабдарые үмэн гэдэг. Хабдарай үедэ эс ямаршье хиналтагүй үржэжэ, хубаагдан хэбэй эсэй орондо гажа эсүүд бии болоно. Эдэ гажа эсүүд хэбэй эсэй үсэлтэ хүгжэлтэдэ шаардалгатай шуһан хангамжа, тэжээлэй бодосые булаалдан тэжээгдэжэ байдаг тула хүн шэгнүүр хурдан алдажа эхилнэ. Хабдарай эс бэеын бусад хэһэгүүдээр тархан, хэбэй эсүүдые гэмтээжэ, шэнэ гажа эсэй ургалтые бии болгодог. Энэ үйлэ ябасые хабдарай үсэрхылэл (метастаза) гэнэ. Хабдарай эс шуһан ба лимфа гү, али тунгалагай урасхалаар дамжан бэеын бусад хэһэгүүдтэ тархадаг.

Категори:Үбшэнүүд
Манитоба

**Манитоба** — Канадын нэгэ можо болон 647,797 км нютаг дэбисхэртэй, 1,196,291 хүн зонтой (2008 оной тоосоо).

Манитоба Баруун Канадада оршодог ба урда талаараа АНУ-ай Хойто Дакота, Миннесота можо уласууд, хойто талаараа Нунавут, Гудзоной булан, баруун талаараа Саскачеван, зүүн талаараа Онтарио можотой тус тус хилэлдэг.

1870 ондо Манитоба нютаг дэбисхэрнүүдһээ бии болоһон түрүүшын можо болоһон. Луи Риель шэнэ можые алгонкиншуудай «manitou» гү, али «һүнэһэн» гэһэн удхатай үгэтэй холбоотойгоор «Манитоба» гэжэ нэрлээ һэн. Улаан голой хүндын бүһэ дэхи Манитоба Канадын түрүүшын баруун колони болон һуурин агуулжа байба. Манитоба Хойто мүльһэн далайн гүн уһата порт (Гудзоной буланда Манитоба можын Чөрчильдэ байрладаг) бүхы Канадын ганса можо юм. Манитобагай далайн порт Канада, Азиин хоорондохи эгээн дүтэ уһан замай дагууха ганса холбооһон юм.

Ниислэл болон эгээн томо хото Виннипег болон 633,451 хүн зонтой. Виннипегэй ниислэлэй бүһын ниитэ хүн зон 2006 оной тоололгоор 730 305 байба.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* Carr, Ian and Robert E. Beamish. *Manitoba Medicine: A Brief History *(ISBN 0-88755-660-4) (1999)
* Clark, Lovell. ed *The Manitoba School Question: majority rule or minority rights?* (1968) historians debate the issue
* Chafe, J. W. *Extraordinary Tales from Manitoba History* (1973)
* Cook, Ramsay. ''The Politics of John W. Dafoe and the Free Press'' (1963) 
* Dafoe, John W. ''Clifford Sifton in Relation to His Times'' (1931) 
* Donnelly, M. S. ''The Government of Manitoba'' (1963) 
* Ellis, J.H. *The Ministry of Agriculture in Manitoba, 1870—1970* (1971)
* Ewanchuk, Michael. *Pioneer Profiles: Ukrainian Settlers in Manitoba * (1981) (ISBN 0-9690768-4-3)
* Raymond M. HÃ©bert. *Manitoba’s French-Language Crisis: A Cautionary Tale* McGill-Queen’s University Press (2004) ISBN 0-7735-2790-7
* Kinnear, Mary, ed. *1st Days, Fighting Days: Women in Manitoba History* (1987)
* Friesen, Gerald, and Potyondi, Barry. *A Guide to the Study of Manitoba Local History* (1981)
* Morton, William Lewis. ''Manitoba: A History'' (1970) (ISBN 0-8020-6070-6), the standard scholarly history
* Petryshyn, Jaroslav . *Peasants in the Promised Land: Canada and the Ukrainians, 1891—1914* (1985)
* Whitcomb, Ed. *A Short History of Manitoba* (1982) (ISBN 0-920002-15-3)
* Yuzyk, Paul. *The Ukrainians in Manitoba: A Social History* (1953)

## Холбооһон
* Government of Manitoba 
* Manitoba Spirited Energy/Vibrant d'énergie 
* Travel Manitoba
* The Manitoba School Question 
* The Manitoba Historical Society
* Architecture of Manitoba 
* Mining in Manitoba 
* The TimeLinks Image Archive 
* Review of book about Manitoba’s French-Language crisis in the 1980s
* Friendly Rivalries: Manitoba Elections, 1966—1999


Категори:Канада
Нью-Брансвик

**Нью-Брансвик** (, ) — Канадын далайн эрьеын гурбан можын нэгэ болоод үндэһэн хуулида зааһан хоёр хэлэтэй (англи, франци) ганса можо болоно. Можын ниислэл Фредериктон хото болоно. Канадын статистикын албан можын хүн зониие 2008 оной байдалаар 751 527 гэжэ тоосоолһон ба хүн зоной олонхи англи хэлэтэй болобошье франци хэлэтэй үсөөнхиин томохон бүлэг (32 %) байдаг гол түлэб Акади гаралтай юм.

Можын нэрэ хойто Германиин Брауншвайг хотын нэрын англи болон франци оршуулгаһаа гаралтай. Брауншвайг Нэгэдэһэн Хаанта Уласай Ганноверай III Джорджын үбгэ дээдын нютаг юм.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол

* L. W. Bailey and D. R. Jack, *Woods and Minerals of New Brunswick*, (Fredericton, 1876)
* William H Benedict. *New Brunswick in history* (2001)
* S. D. Clark; *Movements of Political Protest in Canada, 1640—1840* University of Toronto Press. 1959.
* Tim Frink. *New Brunswick: A short history* (1997)
* W. Reavley Gair and Reavley W. Gair. *A Literary and Linguistic History of New Brunswick* (1986)
* James Hannay, *History of New Brunswick*, (St. John, 1909)
* William Kingsford, *History of Canada*, (London, 1887-98)
* Greg Marquis; «Commemorating the Loyalists in the Loyalist City: Saint John, New Brunswick, 1883—1934» *Urban History Review*, Vol. 33, 2004
* M. H. Perley, *On the Early History of New Brunswick*, (St. John, 1891)
* A. R. C. Selwyn and G. M. Dawson, *Descriptive Sketch of the Physical Geography and Geology of the Dominion of Canada*, (Montreal, 1884)
* Robert Summerby-Murray; «Interpreting Deindustrialised Landscapes of Atlantic Canada: Memory and Industrial Heritage in Sackville, New Brunswick» *The Canadian Geographer,* Vol. 46, 2002
* William Menzies Whitelaw; *The Maritimes and Canada before Confederation* Oxford University Press, 1934
* A. B. Willmott, *The Mineral Wealth of Canada*, (London, 1898)


## Холбооһон
* Official site of the Government of New Brunswick 
* Maritime provinces history & culture — links
* Symbols of New Brunswick 
* New Brunswick Museum
* New Brunswick Covered Bridges 
* New Brunswick Lighthouses 
* Historical and Genealogical Resources of New Brunswick  historical census, birth marriage and death records, immigration, settlement, biography, cemeteries, burial records, land records, First Nations and more
*  Acadian Ancestral Home — Acadian history & genealogy storehouse.
* From Louis to Lord: New Brunswick Elections, 1960—2003
* Fence New Brunswick’s Highways 


Категори:Канада
Ньюфаундленд ба Лабрадор

**Ньюфаундленд ба Лабрадор** (; ) — Канадын эгээн һүүлдэ оролсоһон арбадахи можо юм. Газарзүйн хубида тус можо Канадын Атлантын далайн эрьеэр Ньюфаундленд арал ба эхэ газарай хэһэг болохо Лабрадорһоо бүридэн оршоно. 1949 ондо Канадада нэгэдэхэ үедэ тус можые бүхэлдэнь **Ньюфаундленд** гэдэг байһан ба 1964 онһоо хойшо можын засагай газар өөрыһөө «Ньюфаундленд ба Лабрадорой засагай газар» гэхэ болоһон болоод 2001 оной арбанхоёрдугаар һарын 6-най үдэр Канадын Үндэһэн хуулида оруулһан нэмэлтэ хубилалтаар можын албан ёһоной нэрые «Ньюфаундленд ба Лабрадор» болгон хубилалһан. Гэхыдээ үдэр бүриин хэлэхэдээ канадынхид тус можые «Ньюфаундленд» гэдэг ба можын доторхи тухайн бүһэ нютагые «Лабрадор» гэдэг юм.

*Newfoundland* гэһэн нэрэ англи хэлэнэй «New Found Land» гү, али «Шэнээр олдоһон газар» (лата хэлэнэй *Terra Nova*-гай англи оршуулга) гэһэн үгэһөө гаралтай бол, *Labrador* гэжэ тус бүһэ нютагай нээһэн Португалиин шэнжэлэгшэ Жуан Фернандиш Лаврадорой эзэмшэдэг байһан португал хэлэнэй *lavrador* гү, али «газарай эзэн» гэһэн сулаһаа гаралтай юм.

2008 оной дүрбэдүгээр һарын тоосоонһоо үзэхэдэ можын хүн зон 508,270 байба. Ньюфаундленд англи, франци, ирланд хэлэнэй өөрын онсолиг аялгатай. Лабрадорой англи хэлэнэй аялга Ньюфаундлендынхитэй ехэхэн адли. Тэрэшэлэн Лабрадорто Инну-аймун болон Инуктитутын онсолиг аялганууд бии.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* Atlas of Newfoundland and Labrador* by Department of Geography Memorial University of Newfoundland, Breakwater Books Ltd; ISBN 1-55081-000-6; (1991)
* G.J. Casey and Elizabeth Miller, eds., *Tempered Days: A Century of Newfoundland Fiction* St. John's: Killick Press, 1996.
* Karl Mcneil Earle; "Cousins of a Kind: The Newfoundland and Labrador Relationship with the United States" *American Review of Canadian Studies* Vol: 28. Issue: 4. 1998. pp : 387-411.
* C. R. Fay; *Life and Labour in Newfoundland* University of Toronto Press, 1956
* Lawrence Jackson, *Newfoundland & Labrador* Fitzhenry & Whiteside Ltd; ISBN 1-55041-261-2; (1999)
* Gene Long, *Suspended State: Newfoundland Before Canada* Breakwater Books Ltd; ISBN 1-55081-144-4; (April 1, 1999)
* R. A. MacKay; *Newfoundland; Economic, Diplomatic, and Strategic Studies* Oxford University Press, 1946
* Patrick O'Flaherty, *The Rock Observed: Studies in the Literature of Newfoundland* University of Toronto Press, 1979
* Joseph Smallwood ed. *The Encyclopedia of Newfoundland and Labrador* St. John's: Newfoundland Book Publishers, 1981-, 2 vol.
* *This Marvelous Terrible Place: Images of Newfoundland and Labrador* by Momatiuk et al., Firefly Books; ISBN 1-55209-225-9; (September 1998)
* *True Newfoundlanders: Early Homes and Families of Newfoundland and Labrador* by Margaret McBurney et al., Boston Mills Pr; ISBN 1-55046-199-0; (June 1997)
* *Biogeography and Ecology of the Island of Newfoundland: Monographiae Biologicae'' by G. Robin South (Editor) Dr W Junk Pub Co; ISBN 90-6193-101-0; (April 1983)


## Холбооһон
* Fisheries Heritage website 
* Government of Newfoundland and Labrador
* Official Tourism Website 
* Newfoundland and Labrador's Provincial Register of Historic Places 


Категори:Канада
Британиин Колумби

**Британиин Колумби** ( гү, али **BC**;  гү, али *C.-B.*) — Канадын эгээн баруун захын можо болоод байгаалиин үзэсхэлэнгээрээ алдартай юм. Энэ байгаалиин үзэсхэлэниинь тус можын *Splendor sine occasu* («Хизгааргүй һүрхэй байдал») гэһэн лата уряада тусаһан байдаг. Тус можо Канадын Холбоондо нэгэдэһэн зургаадахи можо боложо байһан.

Британиин Колумбиин ниислэл Виктори хото болоод Канадын 15-дахи томо метрополитан бүһэ юм. Эгээн томо хото Ванкувер, Канадын гурбадахи томо хото мүн. Баруун Хойто Номгон Далайн бүһэ нютагай хоёрдохи томо метрополитан бүһэ юм.

## Нэрын гарал
1858 ондо эхэ газар Британиин колони болохо үедэ Хатан хаан Виктори тус можын нэрые үгөө һэн. Можын нэрэдэ Британиин Колумбиин зүүн урда хэһэгһээ эхэ абажа урдадаг Коламби голой уһа хураагдадаг нютаг дэбисхэрэй Британи нэрэ болохо Коламби тойрогой нэрые оруулһан. Энэ нэрэнь Орегоной хэрээһээ үмэнэ Гудзон Булангай компаниин Коламби тойрогой нэрэ байһан ажа. Хатан хаан Виктори Коламби тойрогой Британиин хэһэгые Америкын Нэгэдэһэн Уласай мүн эжэл нэрэтэ хэһэгһээ («Америкын Колумби» гү, али «Урда Колумби») илгахын тулада *Британиин* гэһэн үгэ хэрэглэжэ байгаа. АНУ-ай хэһэгынь һүүлдэ хэрээнэй ёһoop 1848 ондо Орегоной нютаг дэбисхэр болоһон юм.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Tourism British Columbia official website
* Provincial Archives including online photo database 
* B.C. Multicultural Photographs from the Vancouver Public Library - searchable photo database
* BC Govt online map archive (free)
* BC Progress Board (tracks economic and social indicators) 

Категори:Британиин Колумби
Категори:Канада
Альберта

**Альберта** () — Канадын тала нютагай можонуудай нэгэ юм. Альберта 1905 оной юһэдүгээр һарын нэгэндэ можо болоһон.

Альберта Канадын баруун хэһэгтэ, баруун талаараа Британиин Колумби, зүүн талаараа Саскачеван, хойто талаараа Баруун Хойто нютаг дэбисхэр, үмэнэ талаараа АНУ-ай Монтана можо уластай тус тус хилэ зурыжа оршодог. Альберта АНУ-ай нэгэ можо уластай хилэлдэг Канадын гурбан можын нэгэнь болоно (нүгөө можонууд Нью-Брансвик, Юкон). Тэрэшэлэн Альберта Канадын далайда гаралгагүй хоёр можонуудай нэгэ юм (нүгөөдэхинь Саскачеван).

Альбертагай ниислэл тус можын түбһөө үмэнэхи талада оршохо Эдмонтон хото юм. Ниислэлһээ урда зүгтэ 300 км оршом зайтай Альберта можын эгээн томо хото, гол түгээлтэ, тээбэриин түб, тэрэшэлэн Канадын бизнесэй гол түбүүдэй нэгэ Калгари хото байдаг. Эдмонтон Канадын газарай тоһон агуулһан элһэн болон хойто зүгэй бусад нөөсэ баялигай һалбаринуудай хангамжа, үйлэшэлгын гол түб юм. Хүн зоной һүүлшын тоосоогоор эдэ хоёр метрополитан бүһэдэ ниитэ хүн зоной тоо 1 саяһаа дэгүүр.

2006 оной арбанхоёрдугаар һарын 14-һөө тус можын Юрэнхы сайдай албаниие Альбертагай Дэбжэлтэтэ Консерватив Холбооной Эд Стелмач хашажа байна.

Альберта можые анха Хатан хаан Виктори болон тэрэнэй нүхэр Хун тайжа Альбертын дундаһаа гараһан охин Луиза Каролина Альберта принцессын (1848—1939) нэрээр нэрлэбэ. Луиза гүнжэ 1878—1883 ондо Канадын Амбан захирагша Лорной маркизай эхэнэр байһан. Тэрэшэлэн Луиза нуур, Каролина тосхон, Альберта уула зэргэ газарые Луиза гүнжые хүндэдхэн нэрлэһэн бэлэй.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Government of Alberta website
* Travel Alberta
* Alberta Encyclopedia
* Alberta Government Workforce Solutions 
* Alberta First—Alberta Community Profiles, statistics, facts
* Alberta Stars—Alberta Community Website, News and Galleries from across the Province
* CBC Digital Archives—Striking Oil in Alberta
* CBC Digital Archives—Electing Dynasties: Alberta Campaigns 1935 to 2001
* CBC Digital Archives—Alberta @ 100


Категори:Канада
Онтарио

**Онтарио** () — Канадын түб хэһэгтэ оршодог можо болон Канадын можонууд дундаа хүн зон эгээн олон, нютаг дэбисхэрээр Квебекэй дараа орохо томо можо юм. (Нунавут, Баруун Хойто нютаг дэбисхэр Онтариоһоо томо болобошье можонууд бэшэ бэлэй.) Онтарио баруун талаараа Манитоба можотой, зүүн талаараа Квебек можотой хилэ залгадагһаа гадна Миннесота, Мичиган, Огайо, Пенсильвани (Эри нуураар), Нью-Йорк зэргэ АНУ-ай можонуудтай (баруунһаа зүүн тиишэ) хиллэдэг. Онтариогой АНУ-тай залгадаг хилын ехэнхи хэһэг байгаалиин хилэ болон Лейк-оф-Вудс нуурһаа эхилээд, Ехэ Нуурнуудай дүрбынхи дундуур, тухайлбал Дээдэ нуур, Гурон нуур (Джорджын булан ороно), Эри нуур, Онтарио нуурай дундуур ябажа, саашаа Онтариогой Корнуоллой хабяар Гэгээн Лаврентиин голой уташань үргэлжэлдэг. Онтарио Ехэ Нуурнуудтай залгаа Канадын ганса можо болоно.

Онтариогой ниислэл Канадын эгээн томо хото болохо Торонто юм. Канадын ниислэл Оттава мүн Онтариодо оршодог юм. Канадын 2013 оной хүн зоной тоололгоор Онтариодо 13 505 900 ажаһуугша тоологдоһон, 2006 ондо 12 160 282 Онтариогой ажаһугшад ниитэ уласай хүн зоной 38,5%-ые бүридүүлөө һэн.

Тус можын нэрэ Онтарио нуурай нэрэһээ гаралтай болон энэ нэрэнь *ontarí:io* гү, али «ехэ нуур» гэһэн гурон хэлэнэй үгэһөө гаралтай,, мүн магадгүй ирокез хэлээр *skanadario* гү, али «һайхан уһан» гэһэн үгэһөө гаралтай байжа болоно. Британиин Хойто Америкын Актаар 1867 оной долодугаар һарын 1-ндэ Канадые анха байгуулха үедэ Онтарио Нью-Брансвик, Шэнэ Шотланд, Квебекэй хамта тус уласай анханай дүрбэн можын нэгэ болобо.

Онтарио 2004 ондо Канадын үндэһэнэй ниитэ үйлэдбэрилһэн бүтээгдхүүнэй 52%-ые үйлэдбэрилһэн Канадын ажаүйлэдбэриин һалбариие түрүүлдэг можо бэлэй.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* Michael Sletcher, 'Ottawa', in James Ciment, ed., *Colonial America: An Encyclopedia of Social, Political, Cultural, and Economic History*, (5 vols., M. E. Sharpe, New York, 2006).
* Virtual Vault, an online exhibition of Canadian historical art at Library and Archives Canada 

## Холбооһон
* Government of Ontario also at  Ontario.ca
* Tourism Ontario 
* Ontario Travel webpage
* Map 
* CBC Digital Archives - Ontario Elections: Twenty Tumultuous Years
* Province of Ontario from ''The Canadian Encyclopedia'' 


Категори:Канада
Юкон

**Юкон** () — Канадын гурбан нютаг дэбисхэрэй эгээн баруун талынхи юм. Тус нютаг дэбисхэрые Юкон голой нэрээр нэрлэһэн болон Юкон гэһэн үгэ гвичин хэлээр «ехэ гол» удхатай юм.

Юкон нютаг дэбисхэр гэһэн нэрэ хэрэглэгдэжэ болохо болобошье иигэжэ нэрлэхые тус нютаг дэбисхэрэй ажаһуугшад эсэргүүсэдэг. Холбооной засагай газарай эгээн һүүлдэ 2003 ондо шэнэшэлжэ найруулһан *Юконой Актаар* Юкон нютаг дэбисхэр буса харин Юкон гэһэн нэрые хэрэглээндэ хэбшүүлхээр батламжалаа.

Клуэйнэй Үндэһэнэй парк болон нөөсэ газарта байха Логан уула 5 959 метр үндэр байдаг Канадада эгээн үндэр, Хойто Америкэдэ Мак-Кинли уулын дараа хоёрто ородог үндэр уула юм.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол
* Ken S. Coates and William R. Morrison (1988). *Land of the Midnight Sun: A History of the Yukon*.  Hurtig Publishers, Edmonton. ISBN 0-88830-331-9

## Холбооһон
* Yukon Government
* The 1898 Yukon Act
* The 2002 Yukon Act 
* Yukon Attraction & Service Guides
* General Information Site
* Historic Air Force Building
* Yukon Romance: Virtual Exhibit 
* Tall Tales and True Stories of the Yukon
* Immigration Yukon 
* Yukon Convention Bureau
* University of Washington Libraries: Digital Collections:
** William E. Meed Photographs Photographs (ca. 1898-1907) of scenes in the Yukon Territory, Canada, and portions of Alaska and British Columbia during the Klondike gold rush.
** Henry M. Sarvant Photographs 212 photographs by Henry Mason Sarvant depicting his climbing expeditions to Mt. Rainier and scenes of the vicinity from 1892-1912. Also included are images of his trip to the Klondike gold fields in 1897 documenting his journey over the Chilkoot Pass and subsequent mining activities in the vicinity of Dawson, Yukon Territory.
* CBC Digital Archives - Territorial Battles: Yukon Elections, 1978-2002
* CBC Digital Archives - The Berger Pipeline Inquiry
* An article on the Yukon Territory from ''The Canadian Encyclopedia'' 


Категори:Канада
Нунавут

**Нунавут** — Канадын эгээн томо болон эгээн шэнэ нютаг дэбисхэр юм. 1999 оной дүрбэдүгээр һарын нэгэндэ *Нунавутай Акт*  болон *Нунавутай Газар Эзэмшэхэ Эрхын Хэлэлсээрэй* һүүлдэ Баруун Хойто нютаг дэбисхэрһээ һалажа байгуулагдаһан болобошье мүнөөнэй хилэ бүри 1993 ондо тогтоогдоһон байгаа. Нунавут байгуулагдаһан 1949 ондо Ньюфаундленд можо шэнээр байгуулагдаһанһаа хойшо Канадын газарай зурагта ороһон түрүүшын томо хубилалта болоһон юм.

Зүүн зүгтэ Баффин арал дээрэ оршохо ниислэл Икалуитые (хуушан "Фробишер-Бей") 1995 оной Нунавутай ниислэлэй талаархи олониитын һанал асуулгаар һунгаһан юм. Бусад томо һууринуудые нэрлэбэл Ранкин-Инлет, Кембридж-Бейн бүһын түбүүдэй нэрлэжэ болоно. Нунавутай хойто зүгтэ Элсмир арал байдаг ба баруун зүгтэ Викториа аралай зүүн ба урда хэһэгые хамардаг. Нунавут Канадын эгээн үсөөн хүн зонтой болон эгээн томо нютаг дэбисхэртэй засаг захиргаанай нэгэжэ юм. Тус нютаг дэбисхэртэ шахуу 29 474 хүн зон Баруун Европын шэнээ нютаг дэбисхэртэ тархан һуудаг. Хэрбэ Нунавут бүрин эрхэтэ тусгаар улас байһан бол дэлхэй дээрэ хүн зоной эгээн бага нягташалтай улас байха байһан. Эгээн ойро ошохо Гренланд гэхэдэл нютаг дэбисхэрээр бараг үетэн мүртэлөө хүн зон хоёр дахин ехэ бэлэй. 

*Нунавут* гэжэ инуитуудай хэлэн болохо инуктитутаар «манай газар» гэһэн удхатай. Ажаһуугшадыень *Nunavummiut* гү, али ганса тоон дээрэ *Nunavummiuq* гэжэ нэрлэдэг.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол

* Alia, Valerie. *[http://worldcatlibraries.org/wcpa/oclc/69992383?page=frame&url=http%3A%2F%2Fwww.loc.gov%2Fcatdir%2Ftoc%2Fecip0614%2F2006018116.html&title=&linktype=digitalObject&detail= Names and Nunavut Culture and Identity in Arctic Canada] *. New York: Berghahn Books, 2007. ISBN 1-84545-165-1
* Henderson, Ailsa *Nunavut: Rethinking Political Culture*. Vancouver: University of British Columbia Press, 2007. ISBN 0-7748-1423-3
* Kulchyski, Peter Keith. *Like the Sound of a Drum: Aboriginal Cultural Politics in Denendeh and Nunavut*. Winnipeg: University of Manitoba Press, 2005. ISBN 0-88755-178-5
* Sanna, Ellyn, and William Hunter. *Canada's Modern-Day Aboriginal Peoples Nunavut & Evolving Relationships*. Markham, Ont: Scholastic Canada, 2008. ISBN 978-0-7791-7322-8


## Холбооһон
* Map showing regions of Nunavut (from Nunavut Government website)
* Legislative Assembly of Nunavut 
* Nunavut Kavamat / Government of Nunavut: Official site
* Nunavut Planning Commission
* Nunavut Tunngavik Inc.: Nunavut Land Claims website
* The Nunavut Act of 1993 at Canadian Legal Information Institute
* Nunavut K-12 bilingual language instruction plan: Martin, Ian. *Aajiiqatigiingniq Language of Instruction Research Paper*. Nunavut: Dept. of Education, 2000.
**Tourism**
* Explore Nunavut: Travel information and community guides 
* Nunavut Parks
* Nunavut Tourism 
**Journalism**
* CBC North Radio: hear Inuktitut and English radio from Nunavut
*  Territorial newspaper reporting in Inuktitut and English


Категори:Канада
Малтамал түлишэ

**Малтамал түлишэ** гээшэ тодорхой хэмжээндэ нүүрһануһантүрэгшэ (гидрокарбон) агуулһан шулуун нүүрһэн, газарай тоһон, байгаалиин хии болон шатадаг занар гэһэн ашагта малтамалнууд юм. Зарим тохёолдолдо нүүрһэлиг занар, асфальт, озокеритые эндэ багтааха бии. Шатаха ашагта малтамалнууд Дэлхэйн гадаргуугай дээдэ хэһэгтэ хуримталагдана. Хии (байгаалиин хии), шэнгэн (газарай тоһон), хатуу (нүүрһэн, шатадаг занар гэхэ мэтэ) түлэбтэ оршоно. Малтамал түлишэ органик гаралтай, өөрөөр хэлэбэл амитан, ургамал мүхэһэнэй һүүлдэ үлэгдэл хэдэн зуун сая жэлэй хугасаанда газарай хэбэлдэ даралта, температурын нүлөөгөөр хубиржа шатаха ашагта малтамал бии болодог гэжэ үзэдэг байна. Энэ онолые «шатаха ашагта малтамалай бии бололгын органик онол» гэжэ нэрлэхэ ба анха энэ һанаае 1556 ондо Георг Агрикола дэбжүүлжэ, 1757 ондо Михаил Ломоносов дэлгэрүүлһэн байна. Энэһээ гадна дэгдэмхы, хүнгэн нүүрһануһантүрэгшэд (ехэбшэлэн байгаалиин хии) химиин нэгэдэхэ урбалаар бии боложо болохо тухай «органик буса онол» байна.

## Зүүлтэ

Категори:Ашагта малтамал
Категори:Түлишэ
Буянта һара

**Сага дабаа** (), **Дончод Хурал** (), **Бурхан Багшын Ехэ Дүйсэн Үдэр**, **Буянта һара**, гү, али **Весак** (, *vaiśākha*) гээшэ Буддын шажанай ехэ дүйсэн хуралнуудай нэгэн юм. Түбэд-Монгол литээр зунай эхин һарын 15-ай үдэр Будда Шигэмүни (Бурхан багша) энэ юртэмсэдэ мүндэлһэн, энэ үдэр бурхан болоһон, мүн энэл үдэр тагаалал болоһон юм. Бурхан багшада зорюулһан гурбан дүйсэн үдэр: түрэһыень, гэгээрһыень, тагаалал болоһыень тэмдэглэжэ, жэлһээ жэлдэ ёһотойл һайндэр үнгэргэгдэдэг. Энэ һарада хэгдэһэн буян болон нүгэлтэй ябадалнууд хэдэн мянгаар олошордог. 

Тиимэһээ Буянта һарада дасан дугангуудаар зон олоор сугларжа, бурхан багшадаа мүргэжэ, маани мэгзэмээ уншадаг, гороо хэдэг, һунажа мүргэдэг заншалтай, монгол һарын 8, 15, 30-ай үдэрнүүдтэ 24 сагай туршада таһалдуулангүй зулаяа бадараан, маанияа уншажа байбалнай, ехэ эрхим. Энэ үдэрнүүдтэ мал гаргажа болохогүй. Мяханай, архиин зүйлнүүдые хэрэглэнгүй, сэдьхэлээ арюудхан зальбаржа байха ёһотой. Нүгэлтэ үйлэ тэбшээд, ядаһан тулиһан зондо туһалаад, буянта үйлэ сэдьхэжэ ябабал, һайн байха.

Дэлхэй даяар Буддын шажантад энэ ехэ баярые тэмдэглэнэ:
*Ассам: *Buddho Purnima* (বুদ্ধ পূর্ণিমা),
*Бирма: Бүтэн Һарын Касон Үдэр 
*Бенгали: *Buddho Purnima* (বুদ্ধ পূর্ণিমা), *Buddho Joyonti* (বুদ্ধ জয়ন্তী) гү, али *Bhesak* (ভেসাক)
*Вьетнам: *Phật Đản*
*Индонези: *Hari Raya Waisak*
*Кхмер: *Visak Puja* (мүн *Visak Bochea*) (វិសាខបូជា)
*Лаос: *[[Vixakha Bouxa]]* (ວິສາຂບູຊາ)
*Малайзи: *Hari Wesak*
*Невар: *Swānyā Punhi* (स्वांया पुन्हि) 
*Непали: *Buddha Purnima* (बुद्ध पुर्णिमा), *Budhha Jayanti* (बुद्ध जयन्ति)
*Синхала: *Vesak* (වෙසක්), "Бүтэн Һарын Пойя Үдэр"
*Солонгос: *Seokka Tanshin-il* (석가 탄신일, 釋迦誕辰日)
*Тагалог: *Araw Ni Buddha*
*Тай: *Wisakha Bucha* (วิสาขบูชา)
*Түбэд: *Saga Dawa* (*ས་ག་ཟླ་བ། )
*Хитад: 佛陀誕辰紀念日 (Fótuó dànchén jìniàn rì), 佛誕 (Fó Dàn), 浴佛節 (YùFó jié), 衛塞節 (Wèisāi jié)
*Хинди: *Buddha Purnima* (बुद्ध पूर्णिमा),  *Budhha Jayanti* (बुद्ध जयन्ती), *Vaishakh Purnima* (वैशाख पूर्णिमा)
*Япон: *Hanamatsuri* (花祭)

Категори:Буддын шажан
Буян

**Буян** ( < , *puṇya*) — нүгэлдэ эсэргүү удха; Буддын шажанай һүзэгтэнэй ойлгомжоор, эхэ болоһон зургаан зүйл хамаг амитаниие үрын үрэдэ амгалан байлгахын түлөө бүтээһэн һайн үйлэнүүд юм. Өөрөөр хэлэбэл, хүн зондо туһатай, һайн юумэ хэһэнэй аша, бүхы сэдьхэл бодолой дура хүсэлэй арюун сэбэр амидаралда шэглүүлэгдэнхэй байһые тэмдэглэһэн ойлгосо.

Мүн тусхай ёһоор тайлбарилагдадаг шажанай бүридэмэл нэрэнүүдтэ арбан сагаан буян ородог. Эдэнь ямар бэ гэбэл: 
# Ямаршье амиды амитаниие хороохые хатуу сээрлэхэ;
# Юумэ үгэхэеэ харамнаһан хүндэ гомдохогүй, абахыеш бодохогүй, харин өөрөө үгэхэ;
# Буруу хурисал үйлэдэхэгүй, зүб ёһые дагаха;
# Хоб зөөхэгүй, амгалан сэдьхэлтэй байхые хэшээхэ;
# Худалаар хэлэхэгүй, хододоо үнэниие хэлэхэ;
# Шэрүүн хэрзэгы үгые сээрлэхэ, хододоо ниисэтэй зөөлэнөөр дуугарха;
# Ашаг олзын хойноһоо шунахайрхагүй, шэн сэдьхэлтэй үгэ эли тодоор хэлэдэг байха;
# Бусадтай арсалдаха, хэрэлдэхэгүй, сэдьхэлдээ хоро үһөө зангидахагүй;
# Хомхой сэдьхэлээ даража, бусадые хайрлаха үрбэдэхэ, туһалхал гэжэ ябаха;
# Алибаа хүндэ эсэргүү хараа бодол баримталхагүй, эб эетэй, хүнлиг сэдьхэл баримталха;

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажан
Нүгэл

**Нүгэл** () — шажан мүргэлэй ёһо гуримые, номнолые эбдэлгэ. Бурханай шажанай ёһоор, хүн арбан хара нүгэлһөө хододоо зайсажа ябаха ёһотой: амитаниие алаха; хулгай хэхэ; буруу хурисал үйлэдэхэ; худалаар хэлэхэ; хоб зөөхэ; шэрүүн үгэ хэлэхэ; зальхайгаар дуугарха; шалиг шууяа үүсхэхэ; хорото хомхолзохо сэдьхэлтэй ябаха; буруу үзэл баримталха гэдэгһээ.

## Зүүлтэ

Категори:Гүн ухаан
Категори:Буддын шажан
Дара Эхэ

[мини|Ногоон Дара Эхэ, [Гүмбүм, Гьянце, Түбэд, 1993]]
**Дара Эхэ** (, *tārā*) гү, али **Дулма** () болбол Бурхан шажанай эхэнэр бодисаданарай нэгэн.

* *Сагаан Дара Эхэ* — нигүүлэсхы сэдьхэлһээ хүниие сэдьхэн хайрладаг энэ бурхан Арьяа-Баалын нюдэнэй нёлбоһонһоо мүндэлһэн гэдэг.
* *Ногоон Дара Эхэ* — энэрхы сэдьхэлэй бурхан.

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажан
Хас

**Хас тамга** () — дүрбэн үзүүрииень тэгшэ үнсэгөөр нугалһан тоонолжо хэлбэритэй зураг, свастика тэмдэгшье гэнэ. Бүхы бодото юумые хаража, мэдэжэ байдаг Будда бурханай һүлдэ тэмдэг.

Категори:Тамга
Категори:Буддын шажан
Гүмбүм хиид

**Гүмбүм Бимба хиид** () — Хүхэ Нуур можын Синин хотоһоо хологүй Лёнхобо ууланаа 40 тухай га газар эзэлэн оршохо; Гүмбүм хиид бол Түбэдэй уламжалалта Буддын шажанай шарын урасхалые үндэһэлэгшэ Зонхобо Богдын мүндэлһэн газар юм. Манай тоололой 1379 ондо Богдо Зонхобын шабинар тэрэнэй хүсэлтээр түрэһэн газар шулуун субарган босхоһон хожом Гүмбүм хиидые байгуулха һуури болоо.

Хиидэй эрьен тойрондо эртэнэй боди модон, эрдэниин саса субарган хэгээд бурханай хүрэг шуумал үлэмжэ нюсалиг үзэмжые бүридүүлхэ агаад Диваажангай орон гэлтэй харагдана. Хиидэй жэл бүриин сагаан һара болон 2, 4, 6, 9, 10-р һарануудта хурадаг ехэ бага юрөөлэй хурал, бурханай шажанай зан үйлэдэ даган баясхаар Түбэд, Монгол, Уйгар, Хитад зэргэ бурханай шажан газар газарай һүзэгтэн олон Гүмбүмые зорижо суглаха ба ламын шажанай онсолиг зан үйлые үзэхээр дэлхэйн орон бүриһөө аялагша туристнар эндэ ошодог юм.

Категори:Түбэд
Категори:Дасангууд
Хара-Мүрэн можо

**Хара Мүрэн** (, , 黑龙江), **Хэйлунцзян** — БНХАУ-ай зүүн хойто хизгаарай можо. Амур мүрэнэй урда талада 460,000 км2 (6/33) газар нютаг эзэлһэн 2010 ондо 38.3 сая (15/33) хүнэй нютаг боложо бай газар.

Категори:Хитад
Ганжуур

**Ганжуур** ( — *«зарлигай оршуулга»*) — 108 ботиһоо бүридэһэн буддын шажанай ном. Ганжуур ламын ёһо горимые тодорхойлһон Винай, Бурхан Багшын һургаал зэргые багтааһан судар дандар гү, али нюуса тарниин ёһон, Бурханай шажанай гүн ухааниие агуулһан Абидарма гү, али суртахуун, бисалгал, оюун бэлигэй шанада хизгаарта хүрэхэ тухай гүн ухаанай зохёолнууд бии. Бүгэдэ 108 боти болоно. Сахарай Лигдэн хаанай зарлигаар 1629 ондо Ганжуурые бүхэлеэр монгоолоор оршуулжа дүүргээд 1720 ондо модон бараар хэблэжэ гаргаба.

## Мүн үзэхэ
* Данжуур
* Винай

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажан
Данжуур

**Данжуур** ( — *«[[шастир]]ай оршуулга»*) — 225 ботиһоо бүридэһэн (3427 зохёол) буддын шажанай номой тайлбари юм. Энээндэ ухаанай табан ороной зохёолнууд оронхой. Бурханай шажанай ном зохёолой агууехэ хоёр соморлигой нэгэн, уран зохёол, толи бэшэг, хэлэзүй, гүн ухаан, газар зүй, уралахы ухаанай ном судар багтааһан бай. Данжуурта ухаанай табан ороной зохёол ороһон. Данжуурые монголоор оршуулха, хэблэхэ ажалые Жанжаа Ролбийдорж (1717-1786) толгойлжо, хоёр зуун оршом гүүшэ оролсобо. Ниитэ 225 ботидо 3427 зохёол багтаһан.

## Мүн үзэхэ
* Ганжуур
* Винай

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажан
Ариана Гранде

**Ариана Гранде Бутера** () — Америкын өсвөр наһанай дуушан, ая зохёогшо, зүжэгшэ юм.

## Зүүлтэ
Тарбас

**Тарбас** (; *citrullus lanatus*), мүн **арбуз** урда Африкаһаа гаралтай ургамал ба тэрэнэй жэмэс юм. Тарбасай бүридэлэй 92% уһан ба 6% шэхэр болон энэ шүүһэлиг, шэхэрлиг амтатай болгобо. Олон янзын түрэл байха ба хара һудалтай ногоон гадаргатай, доторхи гол улаан, олон тооной хара яһан, үрэтэй байхада шара голтой тарбас баһа бии. Мүн дотороо яһагүй түрэлшье байна. А болон С витамин, кали, магни, ликопен зэргээр баялиг юм.

Категори:Жэмэс
Баруун Хойто нютаг дэбисхэр

**Баруун Хойто нютаг дэбисхэр** (**NWT** гү, али **NT**; , ) — Канадын нютаг дэбисхэр болоно.

Хойто Канадада оршодог тус нютаг дэбисхэр Канадын өөр хоёр нютаг дэбисхэр, гурбан можотай хиллэдэг. Тухайлбал: Юконтой баруун талаараа, Нунавуттай зүүн талаараа, Британиин Колумбитай баруун урда талаараа, Альберта, Саскачевантай урда талаараа хиллэнэ. Ниитэ 1 140 835 км2 нютаг дэбисхэртэй, 2006 оной тоололгоор 41 464 хүн зонтой байһаниинь 2001 онһоо хойшо 11.0%-яар үсэһэн үзүүлэлтэ болоно. 1967 онһоо хойшо Еллөүнайф хото можын ниислэл болоһон.

Газарзүйн онсолигуудһаа дурдабал үргэн уудам Ехэ Баабгай нуур, Ехэ Богоолой нуур, абарга Маккензи мүрэн, Канадын Үндэһэнэй парк болон ЮНЕСКО-гэй Дэлхэйн үбэй нэгэ болохо Наханни үндэһэнэй парк-нөөсэ газарай хабсалнуудые дурдажа болоно. Тус нютаг дэбисхэрэй Канадын Хойто мүльһэн далайн ольтирогто багтаха аралнуудта Бэнкс арал, Борден арал, Принц Патрикай арал, Виктори аралай хэһэг, Мэлвил аралай хэһэг ороно. Эгээн үндэр сэг Юконтой залгаа хилын ойро оршохо 2,773 метр үндэр Нирвана уула болоно.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол

* Ecosystem Classification Group, and Northwest Territories. *Ecological Regions of the Northwest Territories Taiga Plains*. Yellowknife, NWT: Dept. of Environment and Natural Resources, Govt. of the Northwest Territories, 2007. ISBN 0-7708-0161-7


## Холбооһон
* Government of the Northwest Territories
* Prince of Wales Northern Heritage Centre
* Aurora College
* NWT Archives
* NWT Historical Timeline 
* NWT Literacy Council 
* Language Commissioner of the Northwest Territories 
* Lessons From the Land: interactive journeys of NWT traditional Aboriginal trails 
* CBC Digital Archives - Northwest Territories: Voting in Canada's North

Категори:Канада
Үстүү Хүреэ

**Үстүү Хүреэ** (уряанхайгаар *Үстүү-Хүрээ* — «Дээдэ Хүрээ») — 1905 ондо Хайдаб ноёнһоо байгуулһан Тывагай дасан хиид. 1930 ондо хаагдаһан, 1937 ондо Согшон дуган усадхаһан байгаа. 2012 ондо дахин нээгдэһэн байна.

Категори:Дасангууд
Категори:Тыва
Уинстон Черчилль

Ноён **Уинстон Леонард Спенсер-Черчилль** (1874 оной 11 һарын 30, Бленим, Вудсток хажууда, Оксфордшир, - 1965 оной 1 һарын 24, Лондон), Ехэ Британиин гүрэнэй ба улас түрын ажаябуулагша, консерватив намай ударидагша, Ехэ Британиин юрэнхы сайд (1940—1945) ба (1951—1955); сэрэгэй (колонел), сэтгүүлшэ, зохёолшо, Британиин академиин хүндытэ гэшүүн (1952), Нобелиин удха зохёолой шагнал хүртэгшэ (1953) юм. 

Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд
Категори:Британиин юрэнхы сайднар
Сальвадор Дали

**Сальвадор Фелипе Һасинто Дали-и-Доменеч, маркиз де Дали де Пуболь** (  1904 оной 5 һарын 11, Фигуэрас, Каталони — 1989 оной 1 һарын 23), Испаниин зурааша, сюрреализмын ударидагша багшанарай нэгэн юм. Жолоодолгогүй түсөөлэлөөр болон гүйсэдхэлэй виртуозлиг техникээр тэмдэглэгдэһэн тэрэнэй уран зурагууд бүхы хэмэл нүхэсэлнүүд болон тааруулганууд үнэн, найдабари үгэхэ фантасмагори болбол («Шатадаг анааша», 1935, «Дурасхаалай тогтобори байдал», 1931).

## Намтар
### Испанидахи һургалтын жэлнүүд
Залуу наһанһаа зурааша болоһон хүн. 1924—1926 ондо Мадридай Сан-Фернандо академида һурана, анархизмын үзэл ба тэрэ сагай Франциинхи зураашанар, илангаяа символистууд, тиигээд фовистууд, кубистууд ба футуристууд (П. Пикассо, Ж. Брак, Ф. Пикабия, Х. Грис, К. Карра) һонирхолтой болоод, тэдэнэй арга замаар ажаллана. Гарсиа Лорка, Р. Альберти, Д. Олонсо, Л. Бунюэльтэй найз нүхэд болобо. Каталонида шэнэ уралигай үзэл баримталалые һурталшалжа түрүүшын тунхаглал болон онолой эссе бэшэнэ. Гансата хуушан мастернуудай уралигые шудалаа; «шэдитэ материаллиг байдал» хэб маягаар гүйсэдхэһэн тэрэнэй ажал («Сонхо хажууда охин», 1925, Испаниин оршон үеын уралигай музей, Мадрид), Сурбаранай ба Делфтын Вермерэй зурагуудай сэдхэгдэлээр үдөөгдэһэн байна. 

### Парис үе саг
[мини|left|Зэрлиг нюдэтэй Дали (зүүн) болон [сюрреализм|сюрреалис зурааша Ман Рэй, 1934 оной 6 һарын 16, Парис]]
1928 ондо Парис руу нүүжэ ябаа һэн, 1929 ондо уран байнгын загбар болохо ерээдүйн һамгаяа Галатай (Елена Дьяконова) уулзаба. 
Дали А. Бретонай сюрреалис бүлгэмтэй дүтэлэлсэнэ. Монтажай ашаар гротесклиг дэмы түрүүлдэг «Андалузиин нохой» (*Un Chien Andalou*) фильмын зохёолгодо хабаадалсаба. «Агуу ехэ мастурбатор» (1929, хубиин суглуулбари), «Шэрдэһэн ханалга» (1929, Нью-Йоркдахи оршон үеын уралигай музейда хадалагдадаг хубиин суглуулбари), В. Телльда зорюулагдаһан ажалай субарал, Ф. Милле зурагууд гаргаһан һэдэбэй өөршэлэлтэ.

Үл мэдэгдэхэ бодито байдалые айлга «Дурасхаалай тогтобори байдал» (1931, Нью-Йоркын оршон үеын уралигай музей), «Шатадаг анааша» (1935, «Базель» олониитын уралигай суглуулбари) гэжэ зурагта харагдана. «Испаниин эрхэтэнэй дайнай дохёо» (1936, Аренсберг суглуулбари, Уран һайханай музей, Филадельфи) ба «Намарай каннибализм» (1936, Тейт галерей, Лондон) бэе бэеэ усадхадаг аймшагта мутантууд дүрсэлэгдэнэ. Дали 1930-аад уран зураг гадна хашархалтай сюрреализмын олон тооной барилга байгууламжа үйлэдбэрилдэг (стаканаар хүбөөлэгдэһэн хүрэм, рояль ба такси хажууда манекен хүүхэлдэйнүүд).

Дали удалгүй Бретонтой эбээ хаһаржа Парисайхи сюрреалис бүлгэмые хаяад өөрөө энэ хүдэлөөнэй жэнхэнэ түлөөлэгшэ гэжэ зарлана. 1940 ондо АНУ-да ошобо.

Категори:Испаниин уран зураашад
Үхибүүн

**Үхибүүн**, **хүүгэн** гээшэ бага наһанай охин хүбүүн; хүнэй түрэһэнһөөн эхилэн бэе даанги наһанда хүрэхэ хүрэтэрхи хүүгэд наһанай тододхол юм. Зарим гүрэнүүдтэ эхын хэбэлдэ хүгжэжэ бай урагыешье үхибүүн гээд үзэхэһээ гадна хэдэн наһанда үхибүүн наһанай дууһабари болохыешье илгаатайгаар ойлгоно. Юрэнхыдөө хүүгэд гэжэ нэрлэгдэбшэ эмэ хүүгэниие басаган, эрэ хүүгэниие хүбүүн гэжэ тододхоно. Росси гүрэндэ 18 наһа хүрэбэл хүүгэд гэжэ тоосохогүй болобошье эсэгэ эхэшүүд хэдэн наһатайшье бай хамаагүй үрэ хүүгэдээ миний хүбүүн, үхибүүн, үрэ, хүүгэн гэжэ дууддаг.

Олон ороной хүүгэд хүүгэдэй сэсэрлиг, һургуулида һуража хүмүүжэдэг ба наһаар бага нялха хүүгэд гэртээ байжа эхын хайра һанаашархалгада байдаг. Тэдэ тоглоон тогложо, үдэр хоногые хүгжэлтэй үнгэрөөдөг. Гэбэш зарим улас орондо хүүгэд хүндэ ажал хэдэг.

## Үхибүүдэй эрхэ
Хүнэй эрхын тухай түгээмэл тунхаглал үхибүүдтэ хамааралтай байдаг болобошье олон шалтагаанай уламһаа үхибүүдтэ тусхай хамгаалал, онсогой анхаарал шаардалгатай байдаг ушар 1924 ондо түрүүшынхие «Үхибүүдэй эрхэ тухай» тунхаглал Женевада баталагдаа һэн. Өөрөөр хэлэбэл, энэ саг үеһөө үхибүүдэй эрхэ, энэниие хамгаалха тухай ойлголто бии боложо, тусхайлан абажа үзэхэ болоһон юм. Энэнэй дараа 1959 ондо 11-р һарын 20 үдэр НҮБ-ын Юрэнхы ассамблей «Үхибүүдэй эрхын тунхаглалые» баталжа байһан болон энэнь Хүнэй эрхын түгээмэл тунхаглал болон бусад хүнэй эрхын талаарха олон уласай эрхэ зүйн баримта бэшэгтэй уялдаатай байгаа. Дээрэхи тунхаглалда «Үхибүүд бэе тамир болон оюун ухаанай хубида түгэс болбосороогүй байдалые харгалзан, тэрэниие түрэхын урдашье, түрэһэнэй дараашье тусхай асарамжа, хамгаалалтые, энэ дотор эрхэ зүйн зохихо хамгаалалтые шаардадаг» гэжэ зааһаниие НҮБ анхааралдаа абажа үхибүүдэй эрхын тусхай конвенци байха шаардалгатай гэжэ үзэһэн байна. Энэ Үхибүүдэй эрхэ тухай конвенци 1989 оной 11-р һарын 20-ндо НҮБ-ын Юрэнхы ассамблей шуулганаар баталагдажа, тэрэндэ дэлхэйн 191 орон нэгэдэн ороһониинь одоо эгээн олон орондо хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн конвенци боложо шадаһан юм.

Категори:Хүн түрэлхитэн
Категори:Амидарал
Католик сүмэ

**Католик сүмэ** гү, али **Римэй Католик сүмэ** болбол Христосой шажанай дэлхэйн эгээн томо сүмэ болон нэгэ тэрбум үлүү гэшүүнтэй байгуулга. Ударидагшань — папа. Уг сүмэ өөрын зорилго Иисус Христосой Евангелиеэ түгээн дэлгэрүүлхэ, шажанай зан үйлые ударидан ябуулха, буянай үйлэ ажаллалгые эрхэлхэ гэжэ тодорхойлһон байдаг.

Католик сүмэ христианствын одоо оршон бай эгээн эртэнэй байгуулгануудай нэгэ болоод Баруун эргэншэлэй түүхэдэ шухала байра һуури эзэлһээр ерээ. Үндэһэлэгшэ Иисус Христос гэжэ үзэдэг болоод папанарые апостолнуудай хойто дүрэ гэжэ үзэдэг. Папа Римэй Понтифик универсал мяндагтан Гэгээн Пётрын хойто дүрэ юм. Мүн тэдэ өөһэдэйнгөө Арюун Һүнэһэнэй заабариин дагуу өөрын һургаалые номлодог тула алдаа мадаггүй байдаг гэдэг.

## Зүүлтэ

Категори:Христосой шажан
Мартин Лютер

**Мартин Лютер** (1483 оной 11 һарын 10, Саксониин Айслебен — 1546 оной 2 һарын 18, тэндэшье) — протестантизмын христосой шажанай теолог, Библиие герман хэлэн рүү оршуулагша хүн. Тэрэнэй нэрээр лютеранство гэжэ протестант шажанай нэгэ урасхал нэрлэһэн.

Мартин Лютер бюргернүүдэй реформациин ударидагша, Германиин протестант урасхал (лютеранство) үндэһэлэгшэ юм. Хайлуулха, зэдэй хүдэр болбосоруулха газарай эзэдэй нэгэ болоһон агсан олборилогшын гэр бүлэдэ түрөө. Лютер либерал уралигай магистр зэрэгтэйгээр 1505 ондо Эрфуртын ехэ һургуули дүүргэһэнэй хойно Эрфуртын августинцуудай хиид ороһон. 1508 ондо тэрэ Виттенбергын ехэ һургуулида (1512 он һүүлээр теологиин доктор) багшалжа эхилээ һэн. Католик сүмэдэ эсэргүү шэглэһэн Германиин ниигэмэй хүдэлөөнэй байдал хаража, Лютер индульгенцида эсэргүү 95 тезисээ бэшэһэн (1517 оной 10 һарын 31-дэ Виттенбергын сүмын үүдэн дээрэ тунхаглаһан).

## Зүүлтэ
НАТО

**Хойто Атлантын Хэрээнэй Байгуулга** (; ) гү, али **Хойто Атлантын альянс** болбол 1949 оной 4 һарын 4-эй Хойто Атлантын хэрээнэй һүүлдэ байгуулагдаһан социалис оронуудай илангаяа СССР-дэ эсэргүү шэглэһэн хүйтэн дайнай үедэ байгуулһан АНУ болон бусад баруун Европын оронуудай сэрэгэй холбоо юм. Хүйтэн дайнһаа хойшо дэлхэйдэ АНУ-ай тэргүүлхэ нэгэ тэнхэлигэй бодолгые хэрэгжүүлхэ зорилго бүхы сэрэгэй холбоо болоһон байна. НАТО-гай дүрэмдэ зааһанаар энэ байгуулгын зорилго гэшүүн уласуудай эрхэ сүлөө, аюулгүй байдалые улас түрэ сэрэг зэбсэгэй хүсөөр хангаха, Европодо шударга болон бата бэхэ энхэ тайбан тогтоожо арадшалал хүнэй эрхэ, эрхэ сүлөө эрхэзүйтэ түрын үндэһэн дээрэ бэхэжүүлхэ ябадал юм. Байгуулгын түб Бельги уласай ниислэл Брюссельда байрладаг.

Категори:НАТО
Империализм

**Империализм** (< , , ;  — эрхэ, эзэмшэл), анханай удхаар гол сэрэгэй хүсэн дээрэ һуурилһан хиналтын системэ, болон олон орон, арад түмэн, нютагуудай булимтаралгын, туйлалтын, улас түрын ба эдэй засагай бодолго юм. 1870-аад онһоо Европын эзэнтэ гүрэнүүдэй болон АНУ-ай колониал туйлалтын түргэдүүлгэ улам «империализм» гэһэн нэрэ томьёо «колониализм» нэрэ томьёотой адли удхатай болоо.
В. И. Ленинэй бодолоор империализм гэжэ капитализмын эгээн дээдэ шата юм.

Категори:Улас түрэ
Тарни

**Тарни** (< , *dhāraṇī*; ) гээшэ cамгарди хэлээр урижа уншаха ехэ бага хэмжээнэй алибаа хүсэлые бүтээхэдэ зорюулһан номын нэрэ. Арбис тарни, тогтоол тарни. нюуса тарни гэжэ гурбан хубаана.
Эрхи

**Эрхи** ( — «баглаа сэсэг», ) — хүн бүхэнэй тарни уншахадаа хэрэглэдэг, ооһорто үлхөөтэй монсогор модон, шүрэ, яһан, зандан модон гэхэ мэтэ юумээр бүтээгдэһэн тоолуур; бурханда һүзэглэжэ, маани уншаһанаа тоолодог, утаһанда үлхөөтэй бишыхан монсогор модонууд. Буряад зон эрхиеэ ехэ гоёдог байна юм. Зандан модон хара эрхи ехэ гоёдо тоологдодог байһан юм.

## Бүридэл
* *Эрхиин толгой* гэжэ үлхэгдэһэн эрхиин ооһорой хоёр үзүүрые гулдируулжа гаргаһан, эрхиһээ хэмжүүрээрээ томо монсогор шүрэ юм. Эрхиин толгой гоёжо, хэдэн янзаар хэдэг һэн: томо хубаар хажуу таладань нүхэ гаргаад, эрхиин ооһорой үзүүрнүүдые хажуу тээшэнь гаргажа, дээрэһээнь хэдэн үнгын шулуу үлхэжэ сасаг хэдэг байгаа. Мүн томо улаан шүрэшье хэдэг һэн. 
* *Бөөрэ* гээшэ эрхи үлхэхэдөө, адли зайда гурбан газар үлхэлсэһэн шүрэ гү, али ондоо эрдэниин шулуун. Эрхиин бөөрэнүүдые хоёр хажууһаань мүнгэн сахаригуудаар хабшажа мүн лэ гоёдог байһан юм.
* *Дулды* — үлхөөтэй эрхиин дундуурнь һаадгүй ходорон гарахаар хэмжүүрэй эрхидэ үлхэлсэһэн түхэреэн мүнгэн сахариг. Тарни уншахада, дулды абяа гаража байха ёһотой юм.
* *Хаалта* — эрхиин үлхөөдэ бүхэлэгдэһэн, уншагдаһан тарни тоолохо, утаһанда үлхэһэн арбан яһаханууд болон утаһан бүтүүнүүд. Зуунай хаалта болбол утаһанда үлхөөтэй арбан яһаханууд юм. Хаалтанууд арбан мянганай, зуун мянганай гээд байдаг һэн. 

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажан