open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мумбай

**Мумбай** (маратх. मुंबई), хуушанаар **Бомбей** — Энэдхэгэй баруун талада Аравиин тэнгисэй эрьедэ байрладаг Махараштра можын түб юм. 

Мумбай Энэдхэгэй эгээн томо хото болоод, хотын ойлголтодо Мумбай хотын корпораци болон Махараштра можо уласай хоер сомонууд - «Мумбаи» (157 км², 2011 ондо 3 145 966 хүн) ба «Мумбаи (хотын заха)» (446 км², 2011 ондо 9 332 481 хүн зон) - ороно; бүгэдэ 603 км², 12 478 447 хүн зонтой. Хүн зоноороо дэлхэйдэ Шанхайн дараа хоёрто жагсана.

Далайн нюрууһаа 10 метрэй үндэртэ байрлана. Хүн зоной нягтарал 21 665 км² бүридэ хүн боложо хүн зоной нягтаралаар Манила хотын дараа хоёрто жагсана. Хүн зоной хахад маратхи хүн, 1/4 оршом — гуджаратынхид.

Мумбай болбол Энэдхэгэй худалдаан арилжаан болон үзэбэри үйлэшэлгээнэй түб ба ниитэ ҮНБ-эй 5 хубиие, ажа үйлэдбэриин бүтээгдэхүүнэй 25 хубиие, далайн худалдаанай 40 хубиие гаргадаг болон мүнгэнэй гүйлгын 70 хуби энэ хотоор дамжадаг. Мумбай дэлхэйн эгээн томо һанхүүгэй түбүүдэй нэгэ болон Энэдхэгэй нөөсэ банк, Мумбайн Хүрэнгын Биржэ, Энэдхэгэй Үндэһэнэй Хүрэнгын Биржэ, мүн олон томо компанинуудай түбүүд байрладаг газар юм. Мумбайда Болливуд гэһэг Энэдхэгэй Хинди кино, телевидениин үйлэдбэри оршодог. Энэ хотын бизнесэй боломжонууд ба амидаралай сайн шанар Энэдхэг даяархи олон хүнүүдые татадаг болон энэ Мумбайе олон үндэһэтэн, уралиг ниилһэн хото болгодог.

## Зүүлтэ

Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Категори:Энэдхэг
Атом

**Атом** (<  — «хубаарилшагүй») гээшэ химиин элементын шанартай бүридүүлэгшэ эгээн бишыхан хэһэг.

Атом сүм (эериг сэнэгтэй протон ба һаармаг сэнэгтэй нейтрон), тэрэниие хүреэлжэ оршохо электрон үүлэнһөө (һөөргэ сэнэгтэй электронһоо тогтодог) тогтоно. Хэрбээ атом электронойнгоо тоотой эжэл тооной протонтой бол сахилгаан сэнэгэй хубида һаармаг (нейтральна) байна. Атомдахи протоной тоон сүмэйхи сахилгаан сэнэгые тодорхойлхо болон нейтроной тоо элементэй изотопые тодорхойлно. 

Категори:Атомууд
Категори:Сүмэй физикэ
Нельсон Мандела

**Нельсон Ролилахла Мандела** (косаар *Nelson Rolihlahla Mandela*; 1918.7.18 — 2013.12.5) Урда Африкын бүрин түлөөлэлэй арадшалһан (демократическэ) һунгууляар һунгагдаһан түрүүшын юрэнхылэгшэ. Тэрэ 1994—1999 ондо юрэнхылэгшын албаниие хашаһан. Юрэнхылэгшын һунгагдахаһаан үмэнэ Мандела апартеидтэ эсэргүү эдэбхитэй, Африкын Үндэһэнэй Конгрессын зэбсэгтэ бүлэглэл Умхонто вэ Сизвегиин ударидагша байгаа. Урда Африкын шүүхэһээ тэрэниие апартеидтэ эсэргүү хүдэлөөниие толгойлжо байхадаа хорлон һүйдхэхэ ажаллалга болон бусад гэмтэ хэрэг үйлэдһэн гэжэ яла шиидхэбэ. Шүүхын шиидбэриин дахуу Мандела түрмэ шорондо 27 жэл хоригдоһоной нэлээд ехэ хугасаае Роббен арал дээрэхи шорондо үнгэрүүлһэн юм.

1990 оной 2-р һарын 11-ндэ шоронһоо һуллагдаһанайнгаа һүүлээр Мандела эблэрэл, хэлэлсээе дэмжэжэ, Урда Африкын олон арһатанай арадшалал руу шэлжэхэ шэлжэлтые ударидхада хубита нэмэриеэ оруулаа. Апартеид дэглэмые усадхаһанһаа хойшо олон хүн, тэрэнэй дотор хуушан үрдилдэгшэд Манделые байнга магтаһаар ерэһэн. Мандела 40 гаран жэлэй дотор 100 гаран шагнал абаһанһаан эгээн нэрэ хүндэтэйнь 1993 оной Нобелиин энхэ тайбанай шагнал байгаа. Тэрэ одоо тулгамдаһан асуудалаар үзэл бодолоо элирхылдэг ахамад түрын зүдхэлтэй болоо.

## Зүүлтэ

Категори:Урда Африка
Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд
Сагдаагай албан

**Сагдаа** () — ниигэмэй хэб журам ба олониитын гурим сахиха уялгатай, гэмтэ хэрэгые һэргылхэ газарай албан хаагша түрын эмхи зургаан.

## Олон уласай сагдаа


* Албани — policia
* Англи хэлэтэн (Австрали ба Британиин Нүхэрлэл, АНУ), Барбадос, Ботсвана — police
* Беларусь — міліцыя (паліцыя)
* Болгари, Казахстан, Росси — полиция
* Босни ба Герцеговина, Латви, Хорвати, Литва, Словени — Policija
* Германи хэлэтэн (Австри, Германи) — Polizei
* Греци — η αστυνομία
* Исланд — Lögregla
* Итали — polizia
* Испани хэлэтэн (Аргентинэ, Боливи, Испания, г.м.) — policía
* Индонези — polisi
* Ангола, Бразил, Португал, Словаки — polícia
* Македони — полицијата
* Молдави — politia
* Нидерланд, Румыни — politie
* Норвеги — politiet
* Польша — policja
* Серби — Полициjа
* Украина — поліція
* Финланд — poliisi
* Франци хэлэтэн (Франци) — gendarmerie
* Швеци, Азербайджан, Бруней, Түрэг, Малайзи — polis
* Эстони — politsei
* Алжир, Бахрейн — الشرطة (тр. te`shurto)
* Армени — ոստիկանությունը (тр. vostikanut’yuny)
* Бангладеш — পুলিশ (тр. puliśa)
* Вьетнам — Cảnh sát
* Гүрж — პოლოცია (тр. policia)
* Иран — پلیس
* Израиль — משטרה (тр. миштара)
* Камбоджа — ប៉ូលីសបាន (тр. бау ли са бан)
* Хитад — 警方 (тр. Jǐngfāng — цинфан)
* Солонгос — 경찰 (тр. gyeongchal — кёнч’аль)
* Лаос — ຕໍາຫຼວດ (тр. тоаруад)
* Монгол — цагдаа
* Балба — प्रहरी (тр. прахари)
* Пакистан — پولیس
* Сомали — Boolis
* Таджикистан — милитсия (политсия)
* Тайланд — ตำรวจ (тр. Tảrwc)
* Узбекистан — militsiya (politsiya)
* Этиоп — ፖሊስ (тр. Полис)
* Япон — 警察 (тр. keisatsu — кэйсацу)

Категори:Засагай газар
XIV Людовик

**XIV Людовик де Бурбон** (, 1638—1715) — Бурбон обог удамай 1643 онһоо Франциин хаан. Жэнхэни нэрэнь Луи-Дьёдонне гү, али «Бурханһаа заяаһан». Тэрэнэй хааншалал — бол Франциин абсолютизмын орьёл үе. Олон тооной дайнууд (1667-68 оной деволюциин дайн, 1672-78 оной Нидерландын дайн, 1701-14 оной Испаниин үбэй дайн), хаанай ордоной абарга ехэ гарша, үндэр татабари арадай бодолгодо хүргэһэн.

Людовик "Засаг түрэ гэдэг бол би" гэжэ хэлэдэг байгаа. Тэрэнэй хааншалалай үедээ ухаалиг бодолго һургаал ябуулжа Франци уласые нэгэдхэн хүшэрхэгжүүлжэ, уралиг соёлые сэсэглэн хүгжүүлжэ Франциин түүхэд
агуу зуун болгон мүнхэлбэ.

XIV Людовик 1643 оной 5 һарада табан наһатайдаа хаан шэрээндэ һуужа 1660 ондо Мария-Терезатай гэрлэбэ.  Тэрэнэй хааншалалда абьяаслиг эдэй засагша Ж. Б. Кольбера улас орониие нэгэдхэхэ, уһан флот, үйлэдбэрилэл, худалдаае хүгжүүлхэдэнь гүн туслалсаа үзүүлөө. Мүн маркиз де Лувуа армида шэнэшлэл хээд тэрэндэ туһалба.

Голланд улас худалдаа, шажан шүтэлгэ гадаада харилсаада элитэ дайлалдаха болобо. Людовик Англи, Швецитэй гурбалһан холбоо байгуулба. Людовик 1670 ондо гурбалһан холбоое толгойлхо боложо 1672 ондо Рейн мүрэниие гатлан зургаан долоо хоногой турша байлдажа дайсанайнгаа талые эзэлээд Париста эрьен ерэбэ. Гурбанай холбоондо Испани, Бранденбург болон Австри нэмэжэ ороо. 1676 оной эхеэр Нидерландын нилээд хотые тэрэ эзэлэн абажа 1678 ондо найрамдалай хэрээ байгуулаа.

Энэ үеһөө Людовикэй алдар суу таража тэрэ нарин зохёон байгуулта бүхы хүшэрхэг армитай болоһон байгаа. Тэрэ дипломат харилсаагаар Европын ордонгуудта өөрын хиналтаа тогтоожо шадаба. Франци улас шэнжэлхэ ухаан, уралиг соёл, ажа үйлэдбэрилэл, худалдаанда харайса хэбэ. Людовик хаанай ордон Версальда шэлжүүлжэ Версаль европын улас түрэ, эдэй засаг, соёлой эгээн нүлөөтэй түб болобо. 1681 ондо Людовикэй флот Триполиие добтолжо 1684 ондо Алжир болон Генуяда добтолбо. Мэтэшэлэн, Регенсбургда Голланд, Испанишууд Людовиктай 20 жэл хамтарха найрамдалай хэрээ хэбэ.

Категори:Франциин түүхэ
I Пётр

**Агуу I Пётр** (30.5.1672 — 28.1.1725) — Романовойнхи удамай 1682 онһоо Ородой хаан (1689 хааншалаа), 1721 онһоо — түрүүшын Бүхэроссиин эзэн хаан, Алексей Михайловичэй отхон хүбүүн. Тэрэ түрын захиргаанай шэнэшлэлые зохёоһон: Сенадые, коллегинуудые (зүблэл), дээдэ түрын хиналтын ба улас түрын мүрдэн байсааха эмхи зургааниие байгуулба; улас түрэ сүмые мэдэлдээ абаа; улас орониие шэнээр можодо хубаажархиһан; шэнэ ниислэл хото Санкт-Петербургые байгуулһан. Баруун Европынхи гүрэнүүдэй ажаүйлэдбэри, худалдаа, соёл уралигай талаар дүй дүршэлые хэрэглэгдэһэн, меркантилизмын эсэргүүсэн бодолго баримталаа (мануфактура, түмэрлигэй, хадын ба бусад үйлэдбэри, уһан онгосо хэхэ газар, онгосын зогсоохо док, һубагуудые байгуулба). I Пётр 1695—1696 оной Азовай аян дайн, 1700-21 оной Хойто дайн, 1711 оной Прутай аян дайн, 1722-23 оной Персиин аян дайнда армиие толгойлһон; Нотебургын бүһэлэлгэ (1702), Лесная голой байлдаан (1708), Полтавын байлдаанда (1709) сэрэгээ тушааба. Тэрэ флодой барилгые ба байнгын сэрэгые байгуулгые хинаба. Изагууртадай эдэй засагдахи ба улас түрэдэхи байдалые бэхэжүүлбэ. Пётрын тушааха һанаашалгаар маша олон һургуули, Шэнжэлхэй Ухаанай Академи нээбэ, «эргэн бэшэгые» хүлеэн абаба. Пётрын шэнэшлэлнүүдые хархис аргаар гүйсэдхэжэ, ехэ материаллиг болон хүнэй хүсэн шангадхаад арад ниитые дарлаа бэлэй ушар гамгүйгөөр дарагдаһан олон буһалгаан эсэргүүсэн бодолгонууд (1698 оной Стрелецүүдэй буһалгаан, 1705-06 оной Астраханиин буһалгаан, 1701-09 оной Булавинай буһалгаан) гараба. Тэрэ хүсэрхэг абсолютис улас гүрэниие байгуулһанай ашаар Баруун Европынхи гүрэнүүдһөө Ород гүрэнэй мэдэрэлтые хүрөө.

Категори:Ородой түүхэ
Категори:5 һарын 30 түрэһэн
Категори:1 һарын 28 наһа бараһан
Альбрехт Дюрер

**Альбрехт Дюрер** (, 21.5.1471, Нюрнберг, ‒ 6.4.1528, Нюрнберг), Германиин зурааша, һиилбэрилэгшэ, уралигай номлологшо. Ксилографиин эгээн алдартай дархадай нэгээн. Эршэмтэй-элирхылэлтэй маягаар, гайхалтай зурагаар Дюрэр дэлхэйн түүхын хубилалтын хүлеэлтые бэелэлээ олоһон («Дэлхэйн түгэсхэл» һиилбэри, 1498), амидаралай удха ушар ба уралигай зорилго талаар хүмүүнлигэй үзэл һанаае элишэлһэн (*Meisterstiche* һиилбэринүүд, 1513—14, энэ тоодо «Баатар, Үхэл ба Шолмос»). 
Һунгадаг эб нэгэдэл ба тодорхой хэлбэриин мэдэрэмжэдэ һуурилһан олон дүрсын найралгые («Розенкранцфест», 1506), протестант шэнэшлэлэй үеын хуби хүнүүдэй хүсэн ба эршэмээр дүүрэн дүрсые («Залуу хүнэй хүрэг», 1521), хүнэй зан шанар руу гүнзэгы нэбтэрэлгээр тэмдэглэһэн зурагые («Дүрбэн апостолнар» диптих, 1526) үүсхэһэн байна. Сэмээн, адаглааша зураашаар мэдэгдэнхэй (900 гаран тоймууд). Уралигай онолшо («Хүнэй хүг тухай дүрбэн ном», 1528). 

Германиин Һэргэн мандалтын үеын агууехэ зурааша. Унгарһаа ерэһэн абаһаа Дюрер эдлэлэй үйлэдбэрилэлдэ һураһан, 1486‒89 ондо Михаэль Вольгемутай мастерскойһоо уран зураг һурахадаа һүүлшын готикын заршамые ухамайшаланхай байна; нарин графикатай ба эртын Һэргэн мандалтын үеын реалис элементнүүдтэй Мартин Шонгауэрэй зэд һиилбэринүүд хүсэтэй нүлөө Дюрэртэ үзүүлһэн юм. 
Дээдэ Рейн мүрэндэ аян ябалгын үеын ажалнууд (1490‒94) XV зуунай Германиин уралигай юрын жээшэ болоно. Хойногшодоо Итали (1494‒95 ба 1505‒07) ба Нидерландта (1520‒21) аяншалгаар тулгуурилһан хүмүүнлиг һургаалай нүлөө юртэмсые шэнжэлхэ ухаанай аргаар мэдэхэ хүсэлэниие шангадхаба. 

## Бүтээлнүүд


Категори:Германиин уран зураашад
Цинь улас

**Цинь улас** (, *Qín Cháo*) гээшэ эртын Хитадай олон ванта уласуудай нэгэ юм.  220 ондо Цинь уласай хаан Цинь Шихуанди эртын Хитадай ванта уласуудые байлдан эзэлжэ дууһаһанай дараа өөрыгөө хуанди гү, али эзэн хаан гэжэ зарлаһан юм. Гэбэшье Цинь Шихуанди хааниие наһа бараһанай хойно Цинь улас хоёр жэл оршом оршон тогтоноод мүхөө бэлэй.

## Эзэн хаад

Категори:Хитадай түүхэ
Элвис Пресли

**Элвис Аарон Пресли** (, 8.01.1935, Тьюпело — 16.08.1977, Мемфис (Теннесси)), Америкын эстрадын дуушан, кино зүжэгшэн. Тэрэ дунда 1950-аад онһоо рок-н-роллын ударидагшаар алдар суутай болоо һэн. Преслиин ташаяангы, сэдьхэл хүдэлмөөртэй дуулалгын хэб маяг, экстравагантна зан ба дүрэ хойшонхи рок хүгжэмэй дуушадта ехэхэн нүлөө үзэлһэн юм. 1956 онһоо хойшо кинодо зүжэглөө (30 үүргэ оршом).

Пресли өөрын дуушанай замналаа 1953 ондо эхилжэ, кантри, ритм эндэ блюзые рок хэб маягта оруулһан хэлбэритэй дуунуудаа олоной хүртээл болгожо эхилээ. Хара, сагаан арһатануудай дуу хүгжэмэй элементнүүдые холилдуулжа шадаһан тэрэ тайзан дээрэ бэеэ абажа ябаха этигээд араншин, гайхалтай абьяасаараа ехэд алдаршаһан юм.

1960-аад ондо Пресли өөрын 31 киноной ехэнхиие бүтээһэн болон тэдэнэй ехэнхи санхүүгай хубида ехэхэн амжалтатай мюзиклнууд байба. 1973 ондо Пресли түрүүшынхиеэ хэмэл дахуулай туһаламжатайгаар олон орондо шууд дамжуулһан концертоо (*Aloha from Hawaii*) тогложо, тэрэниие доро хаяжа 1 тэрбум хүн шууд үзэһэн тоосоо байдаг.

Тэрэ рок хүгжэмэй түүхэдэ эгээн амжалтатай, эгээн ехэ нүлөө үзүүлһэн хүнүүдэй нэгэ бэлэй. Элвис зүрхэнэй үбшэн, мансууруулха бодосой дон болон бусад шалтагаанай уламһаа дүнгэжэ 42-хон наһандаа наһанһаа нүгшэбэ.

## Зүүлтэ
Үнгэ

**Үнгэ** () гээшэ физиологиин хараанай мэдэрэлгын аргаар үүсхэдэг үзэгдэхэ хүреэгэй сахилгаан-суранзан сасаралай субъектив шэнжэ шанар; алибаа бодос юумэнһөө сасарха, ойхо гэрэлэй долгиной нюдэнээ хүртэхэ һэрэл юм.

Гэрэлэй спектр хүнэй нюдэндэхи гэрэл мэдрэгшэ эстэй харилсажа үйлэшэлэлсэһэнээр үнгэ бии болодог. Үнгэ гэрэлэй эхэ үүсэбэри ба гэрэл туһажа бай объект, материаллиг физикын шэнжэ шанарһаа, ондоогоор хэлэбэл тухайн материалай гэрэл шэнгээлтэ, ойлголто зэргэһээ хамаарна. 

Гэрэлые шудалдаг ухааниие *хроматика* гэжэ нэрлэхэ бии. Энэ шэнжэлхэ эрдэм хүнэй нюдэн ба тархи үнгые мэдэрхэ, материалай үнгэ, урлагийн үнгын онол, үзэгдэхэ гэрэлэй можодохи сахилгаан суранзан сасаралтын физикын шэнжэ шанар зэргые шудална.

## Зүүлтэ
Франсиско Гойя

**Франсиско Хосе де Гойя-и-Лусьентес** (, 30.03.1746 — 16.04.1828) Испаниин уран зурааша, һиилбэригшэ, хэблэлэй загбар гаргагша юм. Гойя Испаниин хаанай ордондо зураашаар ажаллажа байһан болон түүхэ тэмдэглэгшэ байгаа. Тэрэ хуушанай мастернүүдэй зэргэсээ оршон үеын уралигай эхинэй түлөөлэгшын нэгэ гэжэ тоосогдодог байгаа. Тэрэнэй уран бүтээлдэхи тогтоһон хэб шэнжые эбдэһэн, субъектив элемент болон будагтай харисаһан байдал хожомой уран зураашад, тухайлбал Эдуард Мане, Пабло Пикассо зэргые бүтээлдэ зоригжол жээшэ боложо үгэһэн.

Гойягай эрхэ сүлөөдэ дуратай уралиг зоригтой новаторлиг, хүсэлтэй сэдьхэл хүдэлэл, уран зүгнэл, шэнжэ шанарнуудай дааса, ниигэмэй баримжаатай гротеск зэргээр илгаран шалгарна: хаанай хаанын саарһанай мастерскойн тула картонууд («Һоxоp һамгашаалгын наадан», 1791), хүрэгүүд («IV Карлос хаанай бүлэ», 1800), хаанын зурагууд (Сан Антонио де ла Флорида церковиин капеллада, 1798, Мадрид, «Дүлиин Гэр», 1820-23), графика («Капричос» субарал, 1797-98, «Дайнай ядарал», 1810-20), зурагууд («1808 оной 5 һарын 2-ой Мадридтахи буһалгаан» ба «1808 оной 5 һарын 3-ай һүнидэ буһалгаанда хабаадалсагшадай буудалга» — 1814 он оршом).

## Бүтээлнүүд


## Зүүлтэ

Категори:Испаниин уран зураашад
Кацусика Хокусай

**Кацусика Хокусай** (японоор ; 1760, Эдо, ‒ 18.4.1849, Эдо), Японой һиилбэригшэ ба зурааша. Укийё-э һургуулиин эгээн алдартай түлөөлэгшэ. 1777‒78 ондо Кацукава Сюнсо һиилбэригшэ ба ондоо мастерһаа һураба; дунда үеын хитад пейзаж ба Европын уралигаар нүлөөлһэн. 1780 онһоо хойшо номой зураашаар (иллюстратор) ажаллаһан, 500 гаран номой иллюстраци зурагые бүтөө бэлэй. 1797‒1810 ондо суримоно (һиилбэри мэндэшэлгэ карта) зурашаар ажаллаа. 1812 онһоо хойшо зураһан зуралгын тэдхэмжэ гэжэ бодохо «Манга» субарал («Холимог зураг»; хамта дээрээ 12 суглуулнууд) нугархай, эскизэй зурлаанай туһамжаар хүнэй амидаралай болон байгаалиин үзэгдэлые тэмдэглэнэ. 
Өөрынгөө ксилографи пейзажда («Фудзи уулын 36 түхэлнүүд» (үнгэтэй); «Алдартай хүүргэнүүд», «Улас ороной хүүюурээр аялал» хоюулан ‒ 1828‒33 он; «Фудзи уулын 100 түхэлнүүд» (нэгэ үнгэтэй), 1845 он оршом, г.м.) түрэл бүриин ландшафтын хээтэй хадхамалнуудые тэмдэглэжэ баряад, Хокусай заримдаа хүлгөөтэй хүнэй үйлэ ажаллалга болон байгаалиин һайхан хашалгүй тайбан хоорондо харилсаанай драмые онсолһон; гэбэшье һаа заримдаа Хокусайн хүнэй хүдэлмэриин үзэгдэлнүүд байгаалиһаа агуу ехэ болоно. Хокусайн байгуулхы бүтээлшэ бэдэрэлгын хүсэдэлээр дүүрэн, гүнзэгы арадшалһан Хокусайн уралиг XIX һуул - XX зуунай эхин үеын Европынхи һиилбэри ба уран зурагта хүсэтэй нүлөө үзүүлдэг байһан.

## Бүтээлнүүд


Категори:Японой уран зураашад
Фрида Кало

**Магдалена Кармен Фрида Кало Кальдерон** (; 1907.07.06 – 1954.07.13), **Фрида Кало** нэрээрээ алдаршаһан Мексикын зурааша юм. Фрида Мексикые баялиг үб соёлые хурса тодо үнгээр реализм, символизм, сюрреализм зэргын али али ашаглан зурадаг байгаа.

Фрида Мексикын Мехико хотын хаяанда оршохо Койоакан нэрэтэй бишыхан тосхондо түрөө. 18 наһандаа автоавари орожо хүндээр гэмтэһэн болон энэһээ боложо амидаралайнгаа туршада ниитэдээ 35 удаа хагалгаанда ороо. Авариин дараагаар тэрэ зурагаар оролдохо боложо, өөрын үбшэн шаналал, бүтэлгүй гэрлэлтэ, тоо томшогүй олон хагалгаа зэргэ өөртэ тохёолдоһон ябадалые зурагаар элирхылхэ болоо. Тэрэнэй зураһан ниитэ 143 зураг байдагһаа 55-да өөрыгөө дүрсэлһэн байдаг. Залуу уран бүтээлшын хубяар Фрида тухайн үеын алдартай зурааша Диего Ривератай заабари, зүблэнөө хүсэжэ ошон танилсаһан болон 20 наһанай илгаа үл хайхаран 1929 ондо тэрэнтэй гэрлэбэ. Тэдэнэй гэр бүлын амидарал тогтоборитой байһангүй, һалаһаншье 1940 ондо дахин гэрлэһэн. 1939 ондо Фрида Париста зурагай үзэсхэлэнгээ гаргаха үеэр Луврын музейһөө тэрэнэй Жааз гэһэн зурагые худалдажа абаһаниинь Луврын музейн хубида XX зуунай Мексикын уран бүтээлшын бүтээлые худалдажа абаһан түрүүшын тохёолдол байгаа.

Кало 1954 ондо удаан хугасаагаар үбдэлжэ шаналһанай эсэстэ наһа бараһан.

Хэдыгээр Фрида абьяаслиг зурааша байһаншье уран бүтээлшэ гэхэһээн үлүүтэйгөөр алдартай зурааша Диего Риверагай эхэнэр гэдэгээрээ олондо танигдаһан байһан ба 1980-аад онһоо тэрэниие уран бүтээлшэ гэдэгээр олон ниитэ үлүү һонирхохо болобо. Тэрэнэй Мехико хотын хаяанда Койоаканда оршохо “сэнхир” байшан Диего Риверые 1957 ондо наһа бараһанай дараа Фрида Калогой гэр-музей болгоһон байна.

## Зүүлтэ

Категори:Мексикын уран зураашад
Анри Матисс

**Анри Эмиль Бенуа Матисс** (, 31.12.1869, Ле-Като, Пикарди, ‒ 3.11.1954, Симьез, Ниццын оршом тойрон), Франциин уран зурааша, hиилүүршэ, уран барималша. Фовизм урасхалай ударидагша тэрэ фовизмын үйлэ ажаллалга богони хугасаада дууһаһаншье XX зууниие түлөөлхэ уралигай зүдхэлтэн болон түлэб һууба. Байгаалида маша дуратай, «үнгын эльбэшэн» гэгдэдэг байгаа.

## Намтар
1869 ондо Франциин Ле Като-Камбрезида түрөө. Эхилээд хуулиша болохоор зориһоншье һаа, 1890 ондо олгойн эмшэлгэ хэлгэжэ байха үедээ зураг һонирходог боложо зурааша болохоор шэдэн Гюстава Мород шаби ороо. Эхин үеын зурагуудынь реалис зураг олон байһан болобошье Винсент ван Гог, Поль Гоген хоёр нүлөөе абан, сүлөөтэ үнгэ һунган зураха болоо. «Ногоон талын Матисс» (1905 он), «Бүжиг 1» (1909 он) зэргэ үбэрмэсэ үнгэ зохисол бүхы бүтээлнүүдээ туурбижа, Андре Дерень, Морис де Вламинк хоёртой зэргэсэн фовистууд гэгдэхэ болоо. Гэхэдээ фовис хүдэлөөниинь 3 жэлэй дотор сарнижа үгы болоһон ба тэрэнһээ хойшо намуухан, сэдьхэл засам бүтээлнүүд хэжэ эхилээ. Зурааниие дан болгожо, үнгын элирхылэлые сэбэршүүлжэ зурагаа зуража байһаниинь эсэстээ «хэршэлтэ зураг гү, али киригами» болоо. Тэрэнэй хубида хайша бол биирэһээ үлүү бүтээлээ туурбихадань хэрэг боложо байгаа. Киригамиин субарал бүтээл болохо «Джаз» гэхэ зэргэ олон бүтээл бии.

## Зүүлтэ

Категори:Франциин уран зураашад
Питер Пауль Рубенс

**Питер Пауль Рубенс** (; 28.6.1577, Зиген, Германи, — 30.5.1640, Антверпен) — Фламандын уран зурааша.

Уралигай түүхэдэ тэрэнэй удха шанар сэгнэшэгүй ехэ. Тэрэнэй уралиг хадаа Фламандын уран зурагай жэнхэни маяг дагаһан һургулиин хүгжэлтын замые тодорхойлхоһоо гадна, бүхы Европын уран зурагай хүгжэлтэдэ гайхалтай ехээр нүлөөлһэн юм. Тэрэнэй барагдашагүй оюун бэлигэй бурьялма охин, баатар хаба магтаһан аялга, хүндэ этигэдэг, дурладаг абари мүнөөшье гайхуулһаар. Рубенс уран зурагай бүхы жанрнуудта бэлигээ туршажа, мартагдашагүй зохёолнуудые бүтээгээ юм.

Рубенс болбол Фландриһаа нүүжэ ерэһэн хуулишын бүлэдэ түрэбэ. 1589 ондо Антверпендэ нүүжэ, тэндэ хүмүүнлигэй олон талын һуралсалаа түгэсхэбэ. Эртын үеһөө өөрөө уран зурагай хэрэгтэ зорюулжа, Тобиас Верхахт (1591), Адам ван Норт (1591-94 он оршом), Отто Вениус (ван Вен, 1594-98 он оршом) мастернарһаа зураг һураба. 1598 онһоо мастер болоо. 1600-08 ондо Италида (Рома, Мантуя, Генуя) байхадаа Микеланджело, Рафаэль, Тициан ба Караваджогой бүтэлнүүдые һураба. Рубенсын эртын бүтээлнүүдтээ маньеризмын үлдэгдэлнүүд нүлөө үзүүлөөшье һаа, бэе даанги бүтээлнүүд тэрэнэй шэнэлиг онсолигые зураглана хаям (де Лерма гүнэй хүрэг, 1603, Вальдслаграва эмэгүнэй суглуулбари, Мадрид).

Антверпенда бусажа ерэхэдээ Рубенс Фландриин захирагша Австриин Изабеллын хаанай ордоной толгойлогшо зурааша болобо. Тоонто нютагтаа зураһан түрүүшын зурагууд Италиин Һэргэн мандалта үе болон реалис уламжалалтай үндэһэтэн уралигай (Томо Питер Брейгель г.м.) сэдьхэгдэл холисын онсолиг шэнжэтэй байна. Бароккогой болонгир хэб маягые бү дабаад, Рубенс амидаралай магтаалай элирэл өөрынгөө зохёолгын гол агуулгаар хэбэ; өөрынгөө бүтээлнүүдтэ хизгааргүй орон зайн сэдьхэлдэл дамжуулагдаба; эсэсгүй мүнхэдөө андалдадаг оршолонгой үртэһэн байһан өөрсэ бүтээлнүүдэйнгөө тусгаарлалые усадхагдаба. Шэмэглэлэй дэлисээр дүүрэн Рубенсын композицинууд тэгшэ буса, тайбангүй хэсүү хэмнэлһээ захирһан, дүрсэнүүдынь шэрүүн үнсэгһөө зурагдаһан, ехэбшэлэн хүдэлөөндэ харуулна, гэрэл-һүүдэрэй контрастые хэрэглэгдэнэ. Антверпендэ байһан эртын үедэ Рубенс гансата мүнхэжүүлгын болон шажанай композицинууд бүтэһэн («Загалмайн мандуулалга», 1610-11 он тухай; «Загалмайһаа абалга», 1610-11 он тухай, Антверпенэй Онзе-ливе-Врауэкерк сүмэ), гоё хүрэгүүд (түрүүшын һамган Изабелла Бранттай өөрын хүрэг, 1609 он, Хуушан пинакотека, Мюнхен) ба домогой дүрэ зурагууд. Эдэ бүтээлнүүдэй ехэнхи хуби дохёо зангай анхааралтай байдал болон эреэлэлгэһээ сүлөөгүй юм.

## Зүүлтэ

Категори:Нидерландын уран зураашад
Пивэ

**Пивэ** гээшэ гол түлэб арбай, мүн улаан буудай, кукуруза, сагаан будаа гэхэ мэтые эһэгдэжэ, зүриг сэсэгээр амта үнэр, охи нэмэһэн нэгэ түрэлэй һулаар һогтууруулха ундан юм.

Категори:Ундан
Рихард Вагнер

**Вильгельм Рихард Вагнер** (, 22.5.1813, Лейпциг, - 13.2.1883, Венеци), Германиин хүгжэмэй зохёолшо, дирижёр, театрын найруулагша болон ниитэлэлшэ юм. Дууринууд (операнууд): «Фея дангинанууд» (К. Гоцци, 1833-34, 1888 оной зүжэг), «Дуранай хориглол» (У. Шекспир, 1836 оной зүжэг), «Риенци» (Э. Бульвер-Литтон, 1838-40, 1842 оной зүжэг).
1839-42 ондо Париста ажа һуухадаа түрүүшын болонгир бүтээлнүүдээ бэшэһэн: «Фауст» увертюра (И. В. Гёте, 1840 он, 1855 ондо һүүлшын заһабари) ба «Ниидэдэг голландиинхин» (Г. Гейне, 1841 он, 1843 ондо тайзанда табигдаһан). 1843-49 ондо хаанай ордоной театрын дирижёроор хүдэлхэдээ 2  дуури оперануудые бэшээ: «Тангейзер» (1843-45, 1845 ондо тайзанда табигдаһан) ба «Лоэнгрин» (1845-48, 1850, Веймарда тайзанда табигдаһан). 1852-56 ондо VII-IX зуунай Скандинавиин «Эдда» үльгэр ба XII зуунай Германиин  «Нибелунгуудай бэһэлиг» домогой һууряар «Нибелунгуудай дуун» гэһэн циклын «Рейнэй алтан» ба «Валькири» түрүүшын хоёр оперануудые бүтөөбэ. 1857-59 ондо «Тристан Изольда хоёр» оперые бэшэбэ (Страсбургын Готфрид, 1865, Мюнхендэ тайзанда табигдаһан). 1868 ондо Мюнхендэ тэрэнэй «Нюрнбергэй мейстерзингернүүд» гэһэн опера тайзанда табигдаһан байгаа. 1871-74 ондо тэрэ «Нибелунгуудай бэһэлиг»-эй һүүлшын хоёр оперануудые дүүргэбэ: «Зигфрид» ба «Тэнгэринэрэй үхэл». Бүхэ дүрбэн хэһэгтэй «Нибелунгуудай бэһэлиг» опера Байройтой театрда (1876) тайзанда табигдаһан бэлэй. 1882 ондо Байройтдо тэрэнэй «Парсифаль» опера-мистери тайзанда табигдаба.

## Шухала бүтээлнүүд

### Оперонууд
* «Фея дангинанууд», гурбан акттай (1833 ондо дүүргэһэн);
* «Палермын шаби басаган» (1836);
* «Риэнци», табан акттай (1840);
* «Аянша далайшан», гурбан акттайх (1841);
* «Таннһойзер», гурбан акттай (1845);
* «Лоэнгрин», гурбан акттай (1848);
* «Рейнэй алтан», «Нибелунгуудай дуун» гэһэн тетралогиин 1-р хэһэг (1854);
* «Валькири», тетралогиин 2-р хэһэг, гурбан акттай (1856);
* «Тристан Изольда хоёр», гурбан акттай (1859);
* «Зигфрид», тетралогиин 3-р хэһэг, гурбан акттай (1869);
* «Нюрнбергын мейстерзингернууд», гурбан акттай (1867);
* «Тэнгэринэрэй үхэл» тетралогиин 4-р хэһэг, гурбан акттай (1874);
* «Парсифаль», гурбан акттай (1882).

### Симфониин ба найрал дуунай бүтээлнүүд
* увертюрэ b-dur (1830);
* увертюрэ d-moll (1831);
* фуга хэлбэритэй увертюрэ (1831);
* «Polonia» увертюрэ, c-dur (1832);
* симфони (1832);
* найрал дуун ба оркестрдэ зорюулһан шэнэ жэлэй кантата (1834);
* «Христофор Колумб» увертюрэ (1835);
* «Уулын сабдаг», Глейхэй фееридэ зорюулһан хүгжэм ба хоолойн номернууд (1836);
* «Rule Britannia» увертюрэ (1836);
* «Фауст» увертюрэ (1840);
* эрэ найрал дуун ба оркестрдэ зорюулһан апостолнуудай сценэ (1843);
* Фридрих-Август хаанай хүшөөгэй нээлтын кантата (1843);
* Эвриантын хүгжэмые хэрэглэдэг Веберэй дурасхалда хүдөөлэлгын марш (1844);
* «Huldigungs-marsch» (1864);
* «Siegfried’s Idylle» (1870);
* «Kaisermarsch» (1871);
* Филадельфидэхи Бүхэдэлхэйн үзэсхэлэндэ зорюулһан марш (1876).

Категори:Германиин хүгжэмэй зохёолшод
Хүйтэн абалга

**Хүйтэн абалга** (; **назофарингит**) гээшэ амисхалай замай һальһата шэдэржэ халуурха хурса халдабарита үбшэн.

Категори:Үбшэнүүд
Хэрээснэг бололго

**Хэрээснэг бололго** (<) гээшэ христосой шажанай эгээн түрүүшын нюуса ёһолол. Энэ ёһолол хүнэй церковьта орожо байхые тэмдэглэнэ (хэрээснэг болохо хүн уһан руу табидаг гү, али уһаар сүршэдэг). 

Категори:Христосой шажан
Солбон Ангабаев

**Солбон Ангабаев** (1934—2001) — Буряадай уран зохёолшо, прозаик, публицист

Уласай нэгэдэхи буряад интернат-һургуулида һуража байһан 14 наһатай Солбон хүбүүн түрэһэн һайхан нютагаа ошоод ерэхэдээ, сэдьхэлэйнгээ байдал харуулһан түрүүшынгээ шүлэг зохёогоо бэлэй. Тэрэнь «Хурамхаанай колхозник» гэжэ аймагай сониндо толилогдожо, эдир шүлэгшые урмашуулаа һэн. «1949 ондо „Буряад үнэн“ сониндо хэдэн шүлэгүүдни гараа һэн. Тэрэ гэһэнһээ хойшо минии зохёохо ажал эхилһэн юм», — гэжэ уран зохёолшо хөөрэдэг байгаа. Мүн Солбон Ангабаев тэрэ жэлдээ залуу уран зохёолшодой II-хи республиканска конференцидэ хабаадалсаһан юм.

Интернат-һургуули мүнгэн медальтайгаар дүүргэһэнэйнгээ удаа Солбон Ангабаев Москвагай М. Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институдта ороо. Шүлэгүүдэйнь түрүүшын суглуулбари «Табгайта таланууд» гэһэн нэрэтэйгээр 1956 ондо Москвада гараһан юм. 1957 ондо дээдэ һургуулияа дүүргэжэ, уран зохёолой ажал таһалгаряагүй эрхилээ. Саашадаа «Байгалай таабари», «Хүсэн», «Байгал шадарай дайда», «Бодол», «Агар зандан», «Хүүюур» гэһэн шүлэгэй суглуулбаринууд гараа бэлэй. Бүхы дээрээ уран зохёолшо арба гаран шүлэгэй номуудые хэблүүлээ. Гадна Солбон Ангабаевай «Һайн даа, нүхэд!», «Голой эрьедэ», «Алдар суутан тушаа» гэхэ мэтэ туужанууд номууд болон хэблэгдээ һэн.

Уран зохёолшо Буряадайнгаа ажабайдалаар һонирхожо, ажалай түрүүшүүлтэй, БАМ-ай барилгашадтай ходо уулзадаг, хэжэ байһан ажалаарнь, байдалаарнь һонирходог, тэдээн тухайгаа шүлэг болоод баримтата поэмэ, очеркнуудые бэшэжэ гаргаһан юм.

СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Буряадай арадай уран зохёолшо Солбон Ангабаев «Байгал» сэтгүүлэй поэзиин таһагые даагшаар, «Буряад үнэн» сониндо, Уласай соёлой яаманай Уран һайханай байшанда, «Репертуарай хуудаһан» сониндо хүдэлһэн юм. Солбон Ангабаев 1956 ондо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүнээр абтаһан байгаа.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Дезоксирибонуклеинай хүшэл

**Дезоксирибонуклеинай хүшэл** (ДНХ) гээшэ мэдэгдэжэ бай бүхы амиды махабадуудай ургалта хүгжэлтэ, ажаллалгада ашаглагдадаг генетикын заабаринуудые агуулһан нуклеинай хүшэл юм. Дезоксирибонуклеинай хүшэлэй молекулануудай гол үүргэ удаан хугасаада мэдээсэлые хадагалдаг ба энэнь эсэй бүрилдэхүүн хэһэгүүдые тухайлбал уурагууд болон РНХ-эй молекулануудые угсарха заабаринуудые агуулдаг ушарһаа ДНХ-ые ехэбшэлэн барилгын план зурагуудай суглуулгатай адлидхадаг. Генетикын энэ мэдээсэлые агуулдаг ДНХ-эй хэһэгүүдые ген гэдэг. Гэхыдээ бусад ДНХ-эй дараалалнууд бүтэсын зорюулалтатай байдаг гү, али энэ генетикын мэдээсэлые хэрхэн ашаглахые зохисуулхада хэрэглэгдэдэг.

Химиин хубида ДНХ нуклеотид гэһэн энгын нэгэжэнүүдһээ бүридэһэн, эстерэй холбоогоор холбогдоһон саахар болон фосфатын нэгэдэлһээ бүридэһэн нюрган бүхы хоёр ута полимерһоо тогтодог. Эдэ хоёр хэлхеэ холбоон бэе бэетэйгээ параллел болобошье шэглэл эсэргүү оршодог. Саахар бүридэ дүрбэн түрэлэй молекулануудай нэгэ холбогдоһон байха ба эдые һууринууд гэдэг. Гол нюргые дахан байрлаха эдэ дүрбэн һууриин дараалалынь мэдээсэлые кодлодог. Энэ мэдээсэлые генетик кодые ашаглан уншадаг. Генетик код протеинуудта байха аминохүшэлэй дараалалые тодорхойлжо үгэдэг. Кодые ДНХ-эй хэһэгүүдые холбогдохо нуклеинай хүшэл РНХ руу хуулбарилха замаар уншадаг. Энэ процессые генетик хүрбүүлэлгэ гэдэг. Тэдэ РНХ молекулануудай ехэнхи протеиниие ниилэгжүүлхэдэ ашаглагдадаг ба харин бусад бүтэсэнүүд болохо жэшээлбэл рибосома шууд ашаглагдадаг.

Эсэй дотор ДНХ хромосома гэгдэхэ бүтэсэнүүдтэ хубаагдаха ба эсэй доторхи хромосомануудай нэгэдэлынь геномые бүтээдэг. Тэдэ хромосоманууд эсэй хубаагдалай үмэнэ хуулбарилжа хубаагдадаг. Энэ процессые ДНХ үржэхэ гэдэг. Эукариот организмууд тухайлбал амитад, ургамал, мөөгэ зэргэ өөһэдын ДНХ-ые эсэй бөөм дотороо хадагалдаг бол харин Прокариот организмууд тухайлбал бактериинхи эсэй цитоплазма дотороо байдаг. Хромосомануудай дотор хроматин протеинууд тухайлбал гистонууд ДНХ-ые нягтаруулжа, зохёон байгуулдаг. Энэ бусад протеинуудтай харилсан үйлэшэлэлсэхые хинахада туһалдаг болон уламаар генэй хүрбүүлэлгые хинадаг.
Категори:Биологи
Бавасан Абидуев

**Бавасан Доржиевич Абидуев** (1909-1940) Ивалгын аймагай Янгаажан нютагта 1909 ондо түрэһэн байна. Ерээдүйн уран зохёолшо эдир залуухан ябахадаа, хорёод онуудай эхеэр нютагтань ябуулагдаһан соёл болбосоролой ба ниитын политическэ хэмжээ ябуулгануудта эдэбхитэйгээр хабаадалжа, Сомон Зүблэлэй түрүүлэгшын орлогшоор, таряашадай комитедэй эдэбхи үүсхэлтэй гэшүүн ябаа. 

1928 онһоо «Буряад-Монголой үнэн» сониной сурбалжалагшаар хүдэлөө. Тэрэ жэлдэ арбан юһэтэй Бавасан Абидуев «Самолёт» гэжэ поэмэ бэшэжэ, тэрэнь Буряадай уран зохёолдо горитойхон ушарал болоһон юм. 1931 ондо «Наранай гэрэл» гэжэ тэрэнэй түрүүшын ном Ц. Доной урид бэшэлгэтэйгээр хэблэгдэн гараа бэлэй. Поэт-эрхэтэн, поэт-агитатор байһан Бавасан Абидуев тэрэ сагайнгаа туйлай шухала асуудалнуудта анхаралаа ехээр хандуулагша һэн. 1938 ондо тэрэнэй «Баяр» гэжэ нэгэ боти зохёолнуудынь хэблэгдэн гараба. 

Эдэ жэлнүүдтэ Б. Абидуев арадай аман зохёолдо үндэһэлэн «Тэхэ Бабанын түүхэ», «Шаалай Шаанай хоёр», «Котии баатар», «Эреэн гүрөөһэ эмээллэгшэ» болон хүүгэдтэ зорюулһан бусад һонин онтохонуудые бэшээ һэн. Бавасан Абидуев политическэ, уран һайханай литература буряад хэлэндэ эрхимээр оршуулагшадай нэгэн байжа, Николай Островскиин «Булад яажа хатуужааб», «Шуурган дундуур түрөөшэд», Владимир Маяковскиин шүлэгүүдые болон бусад зохёолнуудые оршуулжа, номууд болгон хэблүүлһэн байгаа. 

Бавасан Абидуев хадаа буряад поэзиин эхин түрүүшын лирик, түрэл нютагуудайнгаа дэлхэйн байгаалиие ехэ гоёор, үнгэ һайхантайгаар хаража бэшээ. «Сонходо малайһан һара», «Үүр», «Хабарай үдэшэ», «Алтан далай», «Үдэ», «Таряалан», «Наранай туяа» болон болон бусадшье уран хурса шүлэгүүдыень һургуулиин олон үеын һурагшад урматайгаар шудалһан, сээжэлдэһэн байха юм. 

1932 онһоо Бавасан Абидуев «Буряад-Монголой комсомолец», удаань «Агын үнэн» сониной харюусалгата редактораар урагшатайгаар ажаллаа бэлэй. 1935 онһоо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн байгаа.

Бэлигтэй уран зохёолшо хүндэ үбшэндэ нэрбэгдэжэ, 1940 ондо наһа бараһан юм.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Булат Аюшеев

**Булат Лубсанович Аюшеев** — ирагуу найрагша, уран зохёолшо, сэтгүүлшэ, Зэдын аймагай Дэрсэтэ һууринда 1963 оной июлиин 30-да түрөө. Эрхүүгэй гүрэнэй университедэй хэлэ бэшэгэй факультет дүүргэнхэй. «Байкал», «Сибирские огни», «Октябрь» гэхэ мэтэ сэтгүүлнүүдтэ, хамтын суглуулбаринуудта, «Иркутское время» гэһэн альманахта тэрэнэй зохёолнууд толилогдоһон байна.

Орос Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Алексей Бадаев

**Алексей Данилович Бадаев** (түрэһэн нэрэнь Лэгсэг Бадмаев) 1960 онһоо СССР-эй уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Буряадай АССР-эй соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Буряадай арадай уран зохёолшо гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэтэй, Буряад Уласай Гүрэнэй шангай лауреат юм.

Лэгсэг Бадмаев Ивалгын аймагай Олзон нютагта 1928 ондо түрөө һэн. Нютагайнгаа һургуули дүүргэһэнэйнгээ удаа түмэр замай техникумдэ, авиационно училищида һуралсаһан, Уһан сэрэгэй Флодто офицерээр алба хэһэн байна. Удаань «Буряад-Монголой үнэн» сониндо хүдэлөө, М. Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институдай дэргэдэхи Дээдэ Литературна курс дүүргээ, удаань Улаан-Үдын телестудиин буряад редакциин ахалагша редактораар ажаллаһан намтартай. 

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ поэдэй түрүүшын шүлэг толилогдоһон юм. «Полкын туг доро» гэһэн түрүүшынь ном 1958 ондо хэблэгдээ. Амгалан сагай үедэ совет сэрэгшэдэй ажабайдал, дайшалхы һуралсал энэ ном соо харуулагдаа. Тэрэ гэһэнһээ хойшо Алексей Бадаевай шүлэг, поэмэнүүдэй гушаад ном хэблэгдээ.

Ород хэлэн дээрэ оршуулагдажа хэблэгдэһэн «Эсэгэнэрэй захяа» («Буряадай номой хэблэл», 1961), «Хүн ябана» («Советский писатель», 1964) «Сагнай иимэ юм гү» («Советская Россия», 1969), «Шүлэгүүд» («Буряадай номой хэблэл», 1973), «Июлиин залин» («Советский писатель», 1974), «Байгалһаа бууһан һалхин» («Современник», 1976), «Саяанай хормойдо» («Буряадай номой хэблэл», 1976) гэһэн номуудтайнь ород уншагшад танилсаа һэн. А. Бадаевай шүлэг, поэмэнүүд латыш, армян, азербайджан, киргиз, туркмен, татар, хальмаг, яхад, мордва, тува, хакасс болон бусад хэлэнүүд дээрэ толилогдоһон, Монголдо, Польшодо хэблэгдэн гараһан юм. 

1978 ондо поэдэй «След на земле» («Советская Россия», 1978), «Һур харбаанай дуунууд» («Буряадай номой хэблэл», 1985) гэжэ хоёр ном гараа. 1980 ондо «Молодая гвардия» хэблэл «Эсэгэ дайдам — Олзон» гэһэн номынь хэблэн гаргаа. 

Алексей Бадаевай шүлэгүүд образуудаараа, гүнзэгы удхаараа илгардаг юм. 

Республикынгаа ниитын болон литературна ажабайдалда тэрэ эдэбхитэйгээр хабаадалсадаг һэн. Буряадай уран зохёолшодой холбооной правлениин гэшүүнээр һунгагдаһан байна. Буряадай искусство ба литературын хоёрдохи декадада (1959), Ази, Африкын оронуудай залуу уран зохёолшодой Ташкентдэ болоһон уулзалгада (1976), Ленинэй түрэһөөр 100 жэлэй ойдо зорюулагдажа Монголдо болоһон тематическа конференцидэ (1970) Алексей Бадаев хабаадалсаа. 

Республикын Верховно Соведэй Президиумэй Хүндэлэлэй грамотаар, «Хани барисаанай» орденоор, Агван Доржиевай нэрэмжэтэ медаляар шагнагданхай. «Буряадай АССР-эй соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ», Буряадай арадай уран зохёолшо гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэтэй. 1960 ондо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн боложо абтаһан байна. Буряад Уласай Гүрэнэй шангай лауреат.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Шираб-Сэнгэ Бадлуев

**Шираб-Сэнгэ Бадлуевич Бадлуев** (1924—1985) Буряадай уран зохёолшо, СССР-эй уран зохёолшодой гэшүүн юм.

Шираб-Сэнгэ Бадлуев Шэтын хизаарай Агын Буряадай автономито тойрогой Зугаалай нютагта түрэһэн юм. Тэрэ нютагайнгаа долоон жэлэй һургуули дуүргээд, удаань Агын дунда һургуулида һуралсалаа үргэлжэлүүлһэн байна.

Бүри эдир наһанһаа шүлэг бэшэжэ эхилһэн ерээдүйн уран зохёолшо 1937 ондо аймагайнгаа һурагшадай дунда үнгэргэгдэһэн уран зохёолой конкурсдо илажа, А. Пушкинэй нэрэмжэтэ стипендиадай үндэр нэрэ зэргэдэ хүртөө һэн.

Шираб-Сэнгэ Бадлуев дунда һургуули дүүргэһэнэйнгээ удаа Улаан Армида татагдажа, Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда хабаадаһан намтартай. Дайнай һүүлдэхи жэлнүүдтэ тэрэ шахтёроор, модо отологшоор, эхин классуудай багшаар, аймагай соёлой таһагые даагшаар хүдэлһэн байха юм.

Хори һайса гараһан хойноо зохёолнуудаа бэшэжэ эхилһэн байна. Тэрэнэй рассказуудай түрүүшын ном «Жаргалтай хүн» гэжэ нэрэтэйгээр 1960 ондо хэблэгдээ һэн. Удаадахи жэлнүүдтэнь «Сэбэр басагад», «Түрэһэн үдэр», «Сагаан тала», «Жаргалтайш даа, Сэдэлмаа» гэжэ нэрэтэй повестьнууд Буряадай номой хэблэлээр барлагдан гараа һэн. Эдэ повестьнуудай олонхинь сэтгүүлнүүдтэ хэблэгдэһэн, республикын болон түбэй хэблэлнүүдтэ һайн сэгнэлтэ абаһан байха юм.

Уран зохёолшын һүүлэй жэлнүүдтэ бүтээһэн эгээл ехэ захатань гэхэдэ «Хүнэй шарай», «Түхэреэн жэл» гэһэн романуудынь болоно.

1980 ондо «Сад дүрөө» гэжэ нэрэтэй шог ёгто рассказуудайнь суглуулбари Буряадай номой хэблэлээр гараһан байна. Ш-С. Б. Бадлуев СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн байгаа.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Цырен-Базар Бадмаев

**Цырен-Базар Бадмаев** (1928-1982) Буряадай уран зохёолшо, СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, РСФСР-эй Дээдэ Зүблэлэй Президиумэй Хүндэлэлэй грамотаар шагнагдаһан юм. Шэтын хизаарай Агын Буряадай тойрогой Сагаан-Шулуутай нютагта түрэһэн. Зугаалайн һургуулиин наймадахи класс дүүргээд, Агын багшанарай училищида орожо, тэрэнээ амжалтатайгаар дүүргээ һэн. 

Тэндэ һураһанайнгаа һүүлээр Д. Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай Гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулида орожо, ород хэлэ бэшэгэй факультедтэ һуража ябахадаа, шүлэгүүд, шүүмжэлэлэй рецензи болон статьянуудые «Буряад үнэн» сониндо ходо толилуулдаг һэн. Тиимэһээ дээдэ һургуули дүүргэмсээрнь, Буряадай уран зохёолшодой холбоон Цырен-Базар Бадмаевые Москвагай М. Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институт эльгээһэн юм. Тэрэнээ 1953 ондо амжалтатай дүүргэжэ, нютагаа бусаад, «Буряад-Монголой комсомолец» сониндо, Уласай соёлой яаманда, Х. Намсараевай нэрэмжэтэ Буряадай Гүрэнэй драмын театрай литературна талые даагшаар, «Байгал» сэтгүүлэй ахамад редакторай орлогшоор, Буряадай номой хэблэлэй ахамад редактораар, Буряадай соёлой яаманай арадай уран бүтээлэй, соёл болбосоролой, эрдэм шэнжэлгын методическэ түбэй ахамад редактораар хүдэлһэн.

Оюутан ябахадаа, 1952 ондо Буряадай номой хэблэлдэ «Үглөөнэй наран» гэжэ шүлэгүүдэйнгээ түрүүшын ном гаргуулһан юм. Тэрэ гэһээр поэт олон тоото шүлэгүүдэй, оршуулгын, прозын ном хэблээ. 1969 ондо Цырен-Базар Бадмаевай «Шэлэгдэмэл шүлэгүүд» хэблэгдээ. Үхибүүдтэ зорюулжа олон номуудые гарганхай. 

«Мэхэтэй морин» гэжэ шүлэгүүдэйнь оршуулгын түрүүшын ном 1956 ондо Москвада хэблэгдээ һэн, тэрээнһээ хойшо «Детская литература», «Малыш», «Молодая гвардия», «Советская Россия» хэблэлнүүдтэ арбан номуудынь, тиихэдэ Эрхүүгэй, Шэтын, Свердловскын, Новосибирскын хэблэлнүүдтэшье гараһан юм. 

Ц-Б. Бадмаев хүүхэлдэйн театрта зорюулжа пьесэнүүдые бэшэһэн. «Улаан малгайта — ухамай Тархай» гэжэ эүжэгынь РСФСР-эй соёлой яаманай дипломдо хүртэнхэй. 

Уран зохёолшо оршуулгын ажалда баһал ехэ хубияа оруулһан. Тэрэнэй оршуулһан В. Шекспирэй, С. Маршагай, А. Твардовскиин, К. Треневой, Италиин уран зохёолшо Джанни Родариин, монгол авторнууд С. Удвал, Д. Тарва, Д. Содномдоржын номууд Буряадай номой хэблэлдэ гараһан юм. Буряадай ахамад зохёолшо Дамба Дашинимаевай «Туламтай шоно» гэжэ ном ород хэлэн дээрэ оршуулаа һэн. 

«Һасаран Линховоин дуулана», «Бидэ Байгалай саана ажаһуунабди» гэһэн баримтата хоёр кинофильмын сценариие бэшэлсээ һэн. Гушаад дуунуудай үгын автор юм. Поэдэй «Натагар шарахан Санжидмаа», «Сэлэнгын баруугаар», «Улаан-Үдэ» гэхэ мэтэ дуунуудынь олоной дунда мэдээжэ болонхой. Һүүлэй үедэ үхибүүдэй сэсэрлигэй хүүгэдтэ туһаламжа болохо «Барбаадай» гэжэ шэнэ ном хэблэлдэ бэлдэжэ гаргаһан намтартай. 

СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн. РСФСР-эй Дээдэ Зүблэлэй Президиумэй Хүндэлэлэй грамотаар шагнагдаһан байгаа.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Гэлэгма Бадмаева

**Бадмаева Гэлэгма Цыбеновна** (1934—2003) — уран зохёолшо, 1934 ондо Яруунын аймагай Нарһата һууринда түрөө. Д.Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай институт дүүргэһэнэйнгээ удаа һургуулинуудта багшалаа, «Ярууна» гэжэ аймагай сониндо хүдэлөө.

Олон жэлнүүдтэ багшаар ажллаһан тула Гэлэгма Бадмаева гол түлэб үхибүүд тухай, үхибүүдтэ зорюулжа зохёолнуудые бэшэдэг байгаа. Тэрэнэй рассказуудай үйлэдэгшэ нюурнууд—тоомгүй, һонюуша, зүрхэтэй, юумэһээ тунхарихагүй хүүгэд. Уран зохёолшо тэдэнэй жэшээ дээрэ хүүгэдые түрэл нютагтаа дуратайгаар, аха зониие хүндэлжэ ябахые, һайхан сэдьхэлтэй байхые хүмүүжүүлнэ. «Ханинар» (1957), «Тоомгүй Дондок» (1963), «Һайхан сэдьхэл» (1964), «Инзуухан» (1970), «Шэнхинүүр хонхо» (1984), «Суранзан» (1991) гэхэ мэтэ рассказууд болон туужануудай автор юм.

Г.Бадмаева — мэдээжэ оршуулагша. Д.Дефогой «Робинзон Крузо», Л. Воронковагай « Эгэшэ», «Хубиин жаргал», «Хотын басаган», В. Бианки гэгшын « Латка» гэһэн зохёолнуудые буряад хэлэн дээрэ оршуулһан байна.

1993 онһоо Орос Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн.

Категори:Буряад уран зохёолшод
Галина Базаржапова

**Галина Хандуевна Базаржапова** (Дашеева) — Буряадай арадай ирагуу найрагша, Буряадай болон Орос Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Ярослав Гашегай нэрэмжэтэ шангай лауреат, Ород Уласай Уран зохёолшодой болон Сурбалжалагшадай холбооной гэшүүн юм.

Тэрэ Захааминай аймагай Үлэгшэн hууринда 1952 ондо түрөө. Доржо Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуули дүүргээд, «Буряад үнэн» сониной редакцида хүдэлхэеэ ороод, таhагые даагшаар, ахамад редакторай орлогшоор, редактораар аша үрэтэйгөөр ажаллаа. Мүнөө «Байгал» сэтгүүлэй редактораар хүдэлнэ.

Шүлэгүүдынь хамтын олон согсолборинуудта оруулагданхай. «Эхын энхэрэл», «Уулзуур», «Дыхание Хангая», «Одото заяа айладхыт» гэжэ номуудай автор.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Михаил Зомонов

**Михаил Дармаевич Зомонов** 1942 ондо Түнхэнэй аймагай Хуурай Хобог нютагта малша буряадай бүлэдэ түрэһэн юм.

М.Д.Зомонов шэнжэлхы ажал ябуулгадаа яагаад хүрэжэ ерэһэн бэ гээд хаража үзэхэдэ, бүхы эрмэлзэл хүсэлынь угай табисуур удхаһаа эхитэй гээд эли. Саяан уулын хайра үршөөл, хадаша үбгэдэй халуун анхарал харгыень нээжэ үгэһэн байгаа аабза. Буря­адай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулиин буряад болон ород хэлэ, литературын таһаг дүүргээд, түрэл аймагайнгаа Хойто-Гол ню­тагта гурбан жэлдэ багшалаа, «Бу­ряад үнэн» сониндошье гуурһаяа туршаад үзөө. Өөрын шударгы замаа үшөөшье олоогүйб гэһэн нюуса мэдэрэлээ досоогоо хада­галаад ябаа бэлэй. Зүүн Сиби­риин технологическа институдта багшалжа байхадань, эрдэмтэнэй ульһатайень ойлгоод, Ленингра­дай аспирантурын философско факультедтэ эльгээһэниинь одоол наһанайнь нарата харгы, аза тала­аниинь боложо үгэһэн юм. Эндэл шэнжэлхы хүдэлмэриин амта шэм­тые ёһотоор мэдэржэ, буурашагүй абьяас досоонь түрэһэн бэлэйл. Эрдэм мэдэсэеэ номой сангуудта үргэдхэжэ, эгэршэгүй ехэ эрмэл­зэлэй мүндэлһые ойлгоо һэн хаш даа. Угайнгаа бурхадта, ууган ехэ шүтөөнүүдтээ мүргөө бэлэйл, улад зондоо туһатай ябахаб гэжэ тангариглаа бэлэйл. Уданшьегүй философиин эрдэмэй кандидадай нэрэ зэргые хамгаалба, эрдэмтэ хүтэлбэрилэгшэдөө - профессор С.Н.Савельевтэ баяр баясхалан­гаа мэдүүлбэ. Зүүн Сибириин технологическа институдта, Зүүн Сибириин соёлой академидэ, Бу­ряадай хүдөө ажахын академидэ, Томскын гүрэнэй университедэй Буряадай филиалда философиин кафедрануудта хүдэлөө. 2002 онһоо жэлэй туршада Санкт- Петербургын университедэй философиин болон политоло­гиин факультедтэ докторантура гаража, эрдэмэй докторой нэрэ зэргэ хамгаалһан бэлэй. Мүнөө Зүүн Сибириин соёлой академидэ багшын ажалаа үргэлжэлүүлһээр.

Категори:Буряадай эрдэмтэд
Ардан Ангархаев

**Ардан Лопсонович Ангархаев** 1946 ондо Түнхэнэй аймагай Таблангууд тосхондо түрөө. Д. Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулиин физикэ болон математикын факультет дүүргээ. Тоорын дунда һургуулида, «Саяан» сониной редакцида, Буряадай номой хэблэлдэ ажаллаа. «Буряад үнэн» хэблэлэй байшангай ахамад редактораар аша үрэтэйгөөр олон жэлдэ хүдэлөө. 

Улаан-Үдэдэ «Суранзан» (1972), «Алтан» (1977), «Ороной сагаан одон» (1987) гэhэн туужанууд болон рассказуудай номуудые, «Мүнхэ ногоон хасуури» (1982) гэжэ роман, «Амисхаал» (1985) гэhэн шүлэгүүдэй ном гаргаа. Москвада «Сила притяжения» (1976) повесть, «Вечный цвет» (1988) роман хэблэгдээ. «Молнии и листья», «Небо и земля» гэжэ 5  ботиhоо бүридэhэн роман-мозаика зохеохы ажалайнь үрэ дүн болоно. «Алтан бэhэлиг» (1975), «Хадын орьёл» (1978), «Аршаанда болоhон найр» (1979), «Арбан табанай hара» (1981), «Нойргүй һүни (1982), «Үүдэнэй хонхо» (1984), "Улаахан сэсэгүүд үдэhэй даа...«(1985), «Дугы дээрэ» (1988) гэhэн Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй академическэ драмын болон арадай театрнуудта табигдаhан зүжэгүүдэй автор. Гүрэн түрын болон олониитын ажал ябуулагша. Буряадай Уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшэ ябаа. Эрдэм шэнжэлэлгын ажалда горитой хубитаяа оруулаа. Хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат, түүхын эрдэмэй доктор юм.

А.Л. Ангархаев 1978 ондо Буряадай комсомолой шанда хүртөө. Буряад ба Орос Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Буряадай арадай уран зохёолшо.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Жамьян Балданжабон

**Жамьян Балданович Балданжабон** (1909—1967) Буряадай уран зохёолшо.

Тэрэ 1909 оной мартын 14-дэ Агын Буряадай тойрогой Шандалиин сомоной Хужартай нютагта үгытэй малшанай бүлэдэ турөө һэн. Бүри һургуулида һуража ябахадаа, шүлэг бэшэжэ эхилһэн юм. 1926 ондо «Залуу малшан» гэжэ залуушуулай сониной хуудаһанда «Һурагшадта» гэжэ тэрэнэй түрүүшын шүлэг хэблэгдээ һэн.

Зүүн-Сибириин коммунис дээдэ һургуулида һураһан хойноо «Бурят-Монголой үнэн», «Буряадай гигант», «Мяха, тоһоной түлөө» гэжэ сониной редакцинуудта хүдэлһэн байна. 1939 онһоо хойшо Агадаа багшалха, соёл гэгээрэлэй хүдэлмэри ябуулха зуураа, тойрогой литературна нэгэдэл хүтэлбэрилдэг байгаа.

«Бэлэхэн» гэжэ шүлэгүүдэйнь түрүүшын суглуулбари 1931 ондо хэблэгдээ бэлэй. Тэрээнһээ хойшо «Хабарай уряалнууд» гэжэ шүлэгүүдэй суглуулбари, «Түүдэгэй дэргэдэ», «Үдэрһөө үдэртэ», «Галуунууд», «Алтан гадаһан» гэжэ рассказуудай суглуулбаринууд, «Таба», «Бургэд» (1956), «Алханын нюусанууд» (1955) гэжэ повестьнууд, «Паровоз хуугайлна» (1960), «Сэнхир хаданууд» (1965) гэжэ романууд буряад хэлэн дээрэ хэблэгдэн гараа. Мүн энэ үедэ «Үндэрэй галнууд», «Бүргэд», «Алханын нюусанууд» гэжэ повестьнуудынь, «Сэнхир хаданууд» гэжэ романиинь ород хэлэн дээрэ ном боложо гараһан байна.

«Бүргэд», «Алханын нюусанууд», «Таба» гэжэ повестьнуудынь монгол хэлэн дээрэ оршуулагдаа һэн. 1958 ондо Ж. Балданжабоной «Шэлэгдэмэл зохёолнууд» хэблэгдэн гараба.

Уран зохёолшо Ж. Балданжабон манай түрүүшын үеын буряад уран зохёолшодтой хамта литературна ажал эрхилһэн хүнүүдэй нэгэн байжа, буряад совет литературын хүгжэлтые аша ехэтэй ажалаараа дэмжэлсэһэн байна.

Ж. Б. Балданжабон «Хүндэлэлэй тэмдэг» орденоор шагнагданхай, 1934 онһоо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн байгаа.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Ким Балков

**Балков Ким Николаевич** — прозаик, Хяагтын аймагай Ехэ Хүдэри гэжэ һууринда 1937 оной сентябриин 15-да түрөө.

К. Балкловай үхибүүн наһан Баргажан һууринда үнгэрөө, тэндэ дунда һургуули дүүргээ. Тэрэ Эрхүүгэй гүрэнэй университедэй хэлэ бэшэгэй факультет дүүргэһэн юм. Оюутан ябахадаа, һүүлдэ мэдээжэ болоһон уран зохеолшод А. Вампилов, А. Румянцев, В. Петонов, М. Самбуев гэшэдтэй нүхэсэһэн байна. Дээдэ һургуули дүүргэһэнэйнгээ удаа Буряадай радиокомитедэй промышленна таһагай редактораар, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной харюусалгата секретаряар ажаллаа, «Баргажан» гэһэн уран зохёолой нэгэдэлэй хүтэлбэрилэгшэ байгаа. 1983 ондо «Модод хабартаа хүнүүд шэнги» гэһэн хөөрөөнэйнгөө түлөө «Смена» гэжэ сэтгүүлэй тусхай шангай лауреат болоһон юм. Ород Уласай Уран зохёолой ехэ шангай лауреат, «Ород шэнэ ном-2001» гэһэн уласхоорондын конкурсын илагша. «Үхибүүн наһанайм тэнгэри» гэжэ нэрэтэй номойнгоо түлөө 1988 ондо уран зохеол болон урлалай талаар Буряадай Гүрэнэй шангай лауреат болоо. 

Оюутан ябаха үедөө шүлэглэмэл зохеолнуудые бэшэдэг байгаа, теэд уданшьегүй прозоор һонирхожо эхилээ. Уран зохёолой ажал ябуулгань 1960-аад оноор эхилээ. Прозоор бэшэһэн түрүүшынь зохёолынь-«Рейс байхагүй» гэһэн туужа- 1968 ондо «Байкал» сэтгүүлдэ толилогдоһон юм. «Литературная Россия», «Смена», «Сибирские огни», «Сибирь», «Сибирячок», «Свет над Байкалом», «Байкал», «Байгал» гэхэ мэтэ сэтгүүлнүүдтэ тэрэнэй бэшэһэн уран зохеол болон очеркнууд хэблэгдэһэн байна. Улаан-Үдэдэ, Эрхүүдэ, Новосибирскда, Москвада гараһан олон тоото рассказууд, туужанууд, романуудай автор юм. "Уулзуур дээрэ«(1969), «Росстань» (1971), «Дёмкын борбилоонууд » (1981), «Хүүргэ» (1982), «Поезднууд бага наһанһаа эхитэй... » (1984), «Үхибүүн наһанайм тэнгэри» (М., 1985), «Дурасхаалай хүбшэргэйнүүд» (М., 1987), «Хүлеэлгэ» (М., 1989), «Сагаан модод» (1990), " Танда ошоноб...Углуудахи гэр" (Эрхүү, 2005), «Шатажа байһан нарһад» (Эрхүү, 2007) гэхэ мэтэ рассказууд болон туужануудай номууд хэблэгдэнхэй. «Үглөөгүүр боложо байхада» (Улаан-Үдэ, 1973; Новосибирск, 1975), «Угайнь нэрэ» (М., 1979), «Хилэ» (1977), «Байгал — нангин далай» (М., 1989), «Харанхы руу ошогшод» (Эрхүү, 1994), «Будда» (Эрхүү, 1995), «Ахынгаа гарһаа» (Эрхүү, 1997), «Сагай эрье» (Эрхүү, 2002) гэһэн романуудынь олондо мэдээжэ болонхой.

К. Балков хадаа буряад уран зохёолшод А.Бадаев, Ц.Галанов гэгшэдэй зохёолнуудые оршуулһан элитэ оршуулагша мүн. Тэрэнэй өөрынь олон зохёолнууд буряад хэлэн дээрэ оршуулагданхай.

1969 онһоо СССР-эй Уран зохеолшодой холбооной гэшүүн. Буряадай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ. Буряад Уласай гүрэнэй шангай лауреат. Уран зохёолой талаар Эрхүү можын соёлой жасын лауреат.

Категори:Буряадай уран зохёолшод
Баатар Батоев

**Баатар Батоев** (1948—2005) Буряадай уран зохёолшо юм.

Тэрэ 1948 ондо Шэтэ можын Агын Буряадай тойрогой Зугаалай нютагта түрөө. Дунда һургуулида hуража ябахадаа, шүлэг бэшэжэ захалаа. Түрүүшынь шүлэгүүд «Агын үнэн» сониндо хэблэгдэhэн.
М.Горькиин нэрэмжэтэ Москвагай Литературна институт дүүргээд, Б.Батоев «Буряадай залуушуул», «Буряад үнэн» сонинуудта болон «Байгал» сэтгүүлдэ ажаллаа.

«Мүнгэн тоборюулга» (1977), «Аянай шубууд» (1987) гэжэ уянгата шүлэгүүдэй номуудые хэблүүлээ. Олохон шүлэгүүдынь дуунууд болонхой. 1997 ондо Орос Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн болоо.

Категори:Буряадай уран зохёолшод