open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sonic The Hedgehog (видео тоглоон)

**Sonic The Hedgehog** (, *Sonikku za Hejjihoggu*, «Соник заряа») — Sega-һаа болбосоруулжа, эзэмшэжэ видео тоглоонуудай сери. Түрүүшын тоглоониинь 1991 оной 6 һарын 23-да платформ Мега Драйв тоглооноор гараһан.                                                                                                                                                                            
                                                                                                                                                                                          *Sonic The Hedgehog
*Sonic The Hedgehog 2
*Sonic CD
 *Sonic The Hedgehog 3
  *Sonic & Knuckles
 *Sonic Adventure
  *Sonic Adventure 2
   *Sonic Heroes
 *Sonic The Hedgehog(2006)
  *Sonic Unleashed
   *Sonic Colors
   *Sonic Generations.                                                                                                                                                                     
Категори:Видео тоглоонууд
Крымэй татарнуудай сүлэлгэ

**Крымэй татарнуудай сүлэлгэ** (крымтат. *Qırımtatar sürgünligi*) — Крым хахад аралай улсын Крымэй татар түмэнэй Узбекистан, Казахстан, ба Таджикистанаар албадан нүүлгэхэ, геноцид шэнги янзатай хүмүүнлигтэ эсэргүү гэмтэ хэрэг. 1944 оной 4 һарын 11-да Сталинай зарлигаар татарнуудые нютаг заажа сүлэхэд Зүблэлтэ Холбооной Дунда Азида Крымэй татар хүн зоной 46% үлэсхэлэнгөөр гү, али үбшэнөөр үхэбэ.

Крымэй татарнууд 1944 ондо сүлэгдэжэ, сүлэлгэ 1956 он хүрэтэр үргэлжэлһэн. Крымэй татарнууд апартеид маягай, хуули ёһоной эрхээ хамгаалха боломжогүй нүхэсэлдэ амидарһан. 1979-1989 ондо Крымэй татарнуудые Крымдэ бусажа ошохые хоригложо байгаа. Гэбэшье тэдэ тэмсэһээр, 1980-аад оной эсэсээр Зүблэлтэ Холбоо задархад зориһондоо хүрэжэ шадаһан. Одоо Крымэй татарнууд 300 мянгаар тоологдохо болоһон. Хариншье һаа, 150 мянгань Крымэй гадна амидаржа байна.

## Зүүлтэ

Категори:Ородой түүхэ
Категори:Хүмүүнлигтэ эсэргүү гэмтэ хэрэг
Оршолон

**Оршолон**  гэдэгынь амиды болон амигүй бодос, гараг, одон, одоной аймагуудые гү, али оршон байгаа бүхы юумэные багтааха нэрэ юм. Энэ үгэ ехэбшэлэн сансар, огторгой, юртэмсэ, дэлхэй гэдэгтэй һолбожи хэрэглэгдэхэнь түгээмэл юм. Эрдэмтэд ута удаан хугасаанай түүхэдэ оршолонгой зүй тогтолой талаар ажаглаха аргаһаа эхилээд бүхыл шэнжэлэлнүүдые хэһээр ерэһэн байдаг. Оршолониинь үндэһэндээ таталсал, түлихэлсэл, оршохо гэхэ мэтэ физикын хуулинууд захирагдан оршон байдаг гэжэ үзэдэг.
 
Манай оршолон хүнэй нэгэ наһанай амидаралаар үзэжэ диилэхээргүй маша уудам болобошье бусад олон оршолонгой нэгэнь байха магадгүй юм хэмээн одон ороншодо үзэдэг юм. 

## Мүн үзэхэ
* Ехэ Тэһэрэлтэ
* Юртэмсэ
* Сансар
* Сансарын хүрдэ

## Зүүлтэ

Категори:Одон орон шудалал
Хүмүүнлигтэ эсэргүү гэмтэ хэрэг

**Хүмүүнлигтэ эсэргүү гэмтэ хэрэг** гэжэ олон уласай ниитын хуулида зааһанаар тодорхой хүн арадай бүлэг руу заналхэһэн хабшалта гү, али томо хэмжээнэй хархислал болоод хамагай дээдэ хэмжээнэй гэмтэ хэрэг юм.

Олон уласай гэмтэ хэрэгэй жагсаалтые анха 1945 оной Олон уласай сэрэгэй шүүхын дүрэм болон үүнтэй эжэл Алас дурнын асуудалаархи дүрэмдэ томьёолон тусгаһан болоод ОУСШ-н дүрэмэй 6-р зүйлдэ

Хүмүүнлигтэ эсэргүү гэмтэ хэрэгтэ доорохи гэмтэ хэрэгүүдые багтааһан байна. Иимэ: 
* алан хидаха
* хүсэнгын хэрэг
* богоолшолго
* сүлэлгэдэ ябуулха
* дайнһаа үмэнэ гү, али дайнай ябасада энгын эргэдтэ эсэргүү үйлэдхэһэн бусад хархислал
* улас түрын, арһан үнгын болон шажан шүтэлгын уламһаа хүниие мүрдэн мүшгэхэ үйлэдэлые хамааруулаа.

## Зүүлтэ


Категори:Хүнэй эрхэ
Шатадаг занар

**Шатадаг занар** — органик бодосой (кероген) үндэр агуулга бүхы нарин шэрхэгтэй тунамал шулуулиг юм. Шатадаг занарһаа түүхэй газарай тоһотой адли найрлага бүхы шэнгэн нүүрһэнуһантүрэгшэ гарган абажа болоно. Шатадаг занарынь геологиин нэрэ томьёогой хубида занарһаа өөр шулуулиг болоод, шатадаг занарһаа гарган абаһан тоһониинь газарай тоһонһоо бага зэргэ илгаатай байна. Шатадаг занарынь харисангы үргэн тархалтатай ашагта малтамал богоод томохон ордонууд АНУ, Бразили, БНХАУ, Эстонидэ байдаг. Дэлхэйн шатадаг занарай нөөсэ (газарай тоһондо шэлжүүлһэн нөөсэ) 2.8–3.3 ехэ наяд (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;1012) баррель байна.

Шатадаг занарые нэрэжэ (химиин аргаар болбосоруулан) синтетик газарай тоһон, хии гарган абажа болоно. Энэ шэнгэн бүтээгдэхүүниие "шатадаг занарай тоһон", "хии" гэжэ нэрэлнэ. Мүн шатадаг занарые шууд түлишэ болгон хэрэглэжэ (шатаажа) болохоһоо гадна химиин болон барилгын материалай түүхэй эд болгон хэрэглэжэ болоно.

Газарай тоһоной нөөсэ шабхагдажа, үнэ ехээр нэмэгдэжэ бай мүнөө үедэ шатадаг занарынь газарай тоһые оролхо эршэм хүсэнэй эхэ үүдэбэри гэжэ тоосогдожо байгаа болоно.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

*Oil Shale. A Scientific-Technical Journal. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X
*Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey 
*Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale (requires registration). Retrieved on 2007-08-04 
*  
*
*27th Oil Shale Symposium 
* 
* 

Категори:Түлишэ
Газарай тоһон

**Газарай тоһон** ( —  (шулуу) +  (тоһон) гаралтай гэжэ) — олон түрэлэй нүүрһэнуһантүрэгшэдһөө тогтохо шэнгэн, шатаха ашагта малтамал, түлишэ юм. Алканиинь газарай тоһые бүридүүлэгшэ үндэһэн нүүрһэнуһантүрэгшэ болоод C5H12 аас C18H38 хүрэтэрхи нэгэдэлнүүдынь тааралдана. Үүнһөө хүнгэн нүүрһэнуһантүрэгшэдынь (хиин түлэбтэ) байгаалиин хии, болон тоһоной хиие, харин хүндынүүдынь хатуу түлэбтэ оршохо ба нүүрһэнэй үндэһэн бүтэсэ болоно.

Газарай тоһониинь хүхэр, хүшэлтүрэгшэ, азот зэргэ химиин элементнүүдые тодорхой хэмжээгээр агуулна. Ехэбшэлэн хара, хара хүрэн үнгэтэй. Газарай тоһониинь байгаали дээрэ элһэтэй холилдон хахад хатуу хэлбэритэй тохёолдожо болохо ба битум гэжэ гэжэ нэрэлнэ (Жэшээлбэл, Канадын "Athabasca").

Олборложо бай ниитэ газарай тоһоной 84%-иие эршэм хүсэнэй түүхэй эд, үлэхэ 16%-иие химиин үйлэдбэриин түүхэй эд болгон хэрэглэжэ байна.

Газарай тоһониинь байгаалида, нүхэн һүбэрхэг шулуулигта агуулагдаха ба нөөсын хэмжээе 1.2 триллион баррель гэжэ тоосожо байна . Дэлхэйн газарай тоһоной хэрэглээ 84 сая баррель/үдэр болоод мүнөөнэй хэрэглээнэй түбшэнгөөр тоособол 32 жэлэй дараа гү, али ойролсоогоор 2039 ондо газарай тоһоной нөөсэ шабхагдажа дууһана.

## Зүүлтэ

Категори:Түлишэ
Нүүрһэнтүрэгшэ

**Нүүрһэнтүрэгшэ** (Латин: *carbo* "нүүрһэн"), болбол **C** тэмдэгтэй ба 6 гэһэн атомай дугаартай химиин элемент юм. Энэнь металл буса ба дүрбэнвалентна—дүрбэн электроные ковалент химиин холбоонууд бии болгоходо нээлтэтэй болгодог. Энэнь үелхэ системын 14-р бүлэгтэ хабаададаг. Нүүрһэнтүрэгшэ нь дэлхэйн гадарай оройдоо 0.025 хубиие эзэлдэг. Гурбан изотоп байгаалида байдаг, C ба C тогтоборитой болбол C нь радионуклид ба хахад-задаралгын хугасаань 5730 жэл оршон байдаг. Нүүрһэнтүрэгшэ болбол эртэ урдын сагта мэдээжэ байһан үсөөн элементүүдэй нэгэ юм.

## Тодорхойлолго

### Аллотропи
Нүүрһэнтүрэгшын үндэһэн аллотропинууд
* Бал шулуу
* Ошор
* C60
* Нанохоолой (nanotubes)
* Наноутаһан (nanofibers)

### Изотопи
3 үндэһэн изотопитой:
# 12C — тархалта 98,9 %, тогтоборитой изотопи
# 13C — тархалта 1,1 %, тогтоборитой изотопи
# 14C — маша бага тархалтатай, тогтоборитой (сасараг эдибхитэ) изотопи

### Нүүрһэнтүрэгшын зарим онсогой нэгэдэлнүүд

Нүүрһэнтүрэгшэнь бүхы түрэлэй амиды бэетын үндэһэн бүтэсэ, уламаар органик химиин һуури шудалагдахуун болоно.

Нүүрһэнтүрэгшын зарим онсогой нэгэдэлнүүд:
* Хүшэлтүрэгшэтэй нэгэдэн — нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэлые үүдхэхэ ба ургамал ургахад шаардалгатай нүүрһэнтүрэгшын эхэ үүэбэри болоно.
* Уһантүрэгшэтэй нэгэдэн — шатамхай, нүүрһэнуһантүрэгшын бүлэгые (шатаха ашагта малтамалай үндэһэн нэгэдэл), мүн ургамалай каротиноид, терпениие,
* Хүшэлтүрэгшэ ба уһантүрэгшэтэй нэгэдэн — биологиин үндэһэн нэгэдэлнүүд болохо саахар, целлюлозо, хитин, спирт, өөхэн тоһон, эфирые,
* Азоттой нэгэдэн — алкалоид,
* Азот, хүхэртэй нэгэдэн — антибиотик, амин хүшэл, протеиные,
* Азот, хүхэр, фосфортой нэгэдэн — ДНХ, РНХ-ые үүдхэнэ.

Нүүрһэниинь нүүрһэнтүрэгшын байгаали дахи үндэһэн эхэ үүдэбэри юм (Антрацитынь 95 % нүүрһэнтүрэгшэ агуулдаг).

Категори:Химиин элемент
Категори:Металл буса

## Зүүлтэ
Нүүрһэн уһан

**Нүүрһэн-уһан** (**сахарнууд**, сахаридууд) — нэгэ карбонил бүлэгтэй хэдэн гидроксил бүлэгтэй органик нэгэдэлнүүд юм. Нүүрһэн-уһаниинь нүүрһэнтүрэгшэ, уһантүрэгшэ, хүшэлтүрэгшые найрлагаадаа агуулһан органик нэгэдэл юм. 

Нүүрһэн-уһаниинь бүтэсын болон физиологиин шухала ажа холбогдолтой нэгэдэл болоод түүниин биологиин үүргэнь маша ехэ. Иимэ: 1. Энергиин эхэ булаг болодог ба 1 г нүүрһэн-уһан задархад 4,1 ккал энерги үүдэдэг. 2. Шаардалгатай үедэ хэрэгтэй нөөсэ тэжээлэйн үүргэ гүйсэдхэдэг. 3. ДНХ, РНХ, уургын найрлага, ходоодоной шүүһэн, салсалиг шингэнэй найрлагада орожо бүтэсые бүридүүлдэг.

Нүүрһэн-уһанай хүнэй бэедэ үүргэнүүд бүтэсын тулгуури нэгэжэ, энергиин эхэ үүдэбэри, биосинтезэй эхэ бодос юм. 

Байгаали дээрэ 3-7 шэрхэг С-атом агуулһан нүүрһэн-уһанууд ехэ тархана. 
Ехэнхи нүүрһэн-уһые “оза” түгэсхэлөөрынь танижа болоно. 

Хүнэһэнэй үнэтэ шанараарынь: 
* Шэмэгдэдэг (моносахарид, дисахарид, сардуул ба гликоген)
* Шэмэгдэдэггүй (целлюлозо, гемицеллюлозо, инсулин, пектин)
Моносахаридһаа бусад шэмэгддэг нүүрһэн-уһан хоол болбосоруулха замда задаржа глюкозо үүдхэхэ, өөхэн тоһодо хубирха гү, али гликоген байдалаар нөөсэлэгдэнэ. 
Глюкозонь хүнэй махабадай энергиин хэрэгсээе хангажа шуһаар эргэлдэжэ байдаг нүүрһэн-уһан ба хэбэй хэмжээгээрээ 80-120мг/% байдаг.

## Биосинтез
Ногоон ургамалда наранай гэрэлэй үйлэшэлэлээр нүүрһэнтүрэгшын диоксид болон уһанһаа фотосинтезээр үүдхэгдэдэг ниилэмэл органик нэгэдэл юм.

:: \mathsf{xCO_2 + yH_2O \rightarrow C_x(H_2O)_y + xO_2} 

Глюкозын эһэлдэлтээр сүлөөлэгдэһэн энерги аденозин трифосфат (АТР) боложо хуримталагдана. 

:: \mathsf{C_x(H_2O)_y + xO_2 \rightarrow xCO_2 + yH_2O, \ \Delta H

## Нүүрһэн-уһанай ангилал
Юрэнхы томьёо: \mathsf{C_n (H_2 O)_n} 
* **Моносахарид** гидролиздо орохогүй энгын нүүрһэн-уһан (глюкозо);
* **Дисахаридынь** гидролиздо орожо 2 моносахарид үүдхэнэ (сахарозо);
* **Олигосахаридынь** 4-10 моносахаридтай
* **Полисахаридынь** 10-һаа дээшэ моносахаридтай

Категори:Органик нэгэдэлнүүд
The Beatles

**Битлз** () — Англиин Ливерпуль хотынхид Джон Леннон (ритм гитара, дуушан), Пол Маккартни (гитара, дуушан), Джордж Харрисон (госолол гитара, дуушан), Стюарт Сатклифф (басс гитара), Пит Бест (бүмбэршэн, дуушан) дүрбэнһөө 1960 ондо бүрилдэхүүнтэй анха байгуулагдаба. Хамталиг түрэлхи Ливерпуль хотодоо алдаршаад түды удаагүй байха үедэ гү, али 1961 ондо хамталигай гишүүн Стюарт Сатклифф, Пит Бест хоёр бүрилдэхүүнһөө гарашье хожомынь Ринго Старр (бүмбэршэн, дуушан) шинээр нэмэгдэж, Стюарт Сатклиффые Пол Маккартни оролон тоглохо болоо. Битлзынь хүгжэмэй түүхэдэ шүүмжэлэгшэдтэ үндэр үнэлигдэдэг, хамагай амжалтатай боролуулалта бүхы хамталигай нэгэдэ тоосогдодог.

Битлз хамталигынь Америкын Хүгжэмэй Үйлэдбэрилэлэй Холбооной тэмдэглэһэнээр Америкын Нэгэдэһэн Уласай хүгжэмэй жагсаалтада сингл болон альбомоороо хамагай үндэр байра һууритай гү, али борлуулалтаараа тэригүүлхэ хамталиг хэмээн үргэмжэлэгдэба. Ехэ Британида тэдэ нэгэдүгээр байрада хүрэһэн 40 тухай сингл, альбом болон богони альбом гаргаба. Энэ боролуулалтын амжалтань бусад хэдэн орондо дабтагдаһан: 1985 тэдэнэй хүгжэмэй компани EMI Битлз хамталигые дэлхэй даяар нэгэ тэрбүмһээ үлүү диск болон кассетые зараһан гэжэ тогтооһон байна. 2004 ондо Роулинг Стоунз сэтгүүл тэдэниие "Бүхы Саг Үеын Шэлдэг 100 Хамталиг" жагсаалтадаа нэгэдүгээр байрада жагсааба.

Категори:Хүгжэмэй хамталигууд
Англи

**Англи** () — Ехэ Британиин бүридүүлэгшэ үндэһэн дүрбэн ороной нэгэн. Англи орон Ехэ Британи аралай үмэнэ, зүүн, түб бэе дээрэ Шотланд, Уэльс хоёртой газараар хэлэлжэ, Хойто, Ирланд, Кельтын гэхэ гурбан тэнгисээр хүрээлүүлжэ оршодог. Мүн зүүн урда талаараа Ла-Маншын хоолой (англяар *English Channel* - Англи һубаг)-гоор Европын эхэ газарһаа тусгаарлагдан байдаг. Ехэ Британи аралые тойроһон 100 гаран бишыхан арал Англида харьяалагдана.

## Зүүлтэ


Категори:Ехэ Британи
Категори:Европо
Библи

**Библи** ( — номууд) гэдэгынь иудаистууд болон христианинуудай хубида шухала үзэдэг Бурханһаа хүнүүдтэ дамжуулһан үгэ ба арюун нангин номой суглуулга хаа юм.

Библиин олон тооной хубилбаринууд байна. Хамагай эртын Еврейн Библи (Танах) 3 хэһэгтэй, 24 номтой: Торын 5 ном  («Хуули»), Невиим («Пророгууд») ба Ктувим («Бэшэгүүд»). Танахда «Пророгууд» (Невиим) «Бэшэгүүдэй» (Ктувим) урда болоод «эртын пророгуудай» номуудтай. Христосой шажанда Библи номынь Хуушан Хэлсээн, Шэнэ Хэлсээн гэһэн хоёр боти номһоо бүридэнэ. Христианствын Библинүүдэй агуулга Протестантизмын 66 номуудһаа Этиопой православиин церковиин 81 номууд хүрэтэр хэлбэлзэжэ байна. 
Христианствын Библиин түрүүшын хэһэг — Хуушан Хэлсээн — голдоо 39 номдо хубагдаһан хазагайруулһан Еврейн Библи юм.

Библиин хамагай түрүүшын номынь  1400 оной үедэ, хамагай һүүлшын номынь  100 онһоо үмэнэ бэшэгдэһэн. Ниитэ 1500 жэлэй турша 40 хүнүүдээр дамжуулан бэшэгдэжэ дуусаа.

Библи Дэлхэйдэ хамагай олон тоодо наймаалха ном ушарһаа Библи ном худалха, хэблэхэ бизнестэ тон шухала юм.

## Зүүлтэ
Модон

**Модон** — олон наһатай модолиг ургамал. Бусад ургамалтай харисуулхаад олон жэлэй наһатай ба заримынь хэдэн мянган жэл наһалжа, 115 метр хүрэтэрхи үндэр ургаһаниинь бии. Модониинь үндэһэн, ехэ бэе, эшэ мүшэр болон набша гэһэн 4 гол зүйлһөө бүридэнэ. Модоной үндэһэниинь газарай хүрьһэнһөө шииг уһан, эрдэс бодос, тэжээл абажа ехэ бэе, набша мүшэр уруугаа дамжуулна. Мүшэрнүүдынь сэсэг набша болон үрэ жэмэс гаргана. Модоной ехэ бэень холтоһоор бүрихэгдэһэн байна. Набшань наранай гэрэлые хүлээн абаха ба голдуу ногоон, уларилһаа шалтагаалан шара, улаан гэхэ мэтэ үнгэтэй болохо болоод мүнхэ ногооншье байна. Олон янзын хэлбэри, хэмжээтэй. Модониинь нүүрһэнтүрэгшые шэнгээн абажа, хүшэлтүрэгшэ илгаруулхаһаа гадна байгаалиин үзэмжэ, экологиин системэ, хүдөө ажахы, байшан барилгын материал гээд олон шухала үүргэтэй юм. Одоогоор 100,000 түрэлэй модон бүридхэгдээд байгаань дэлхэй дээрэхи ниитэ амиды ургамалай 25%-ые эзэлжэ байна.

## Модонууд ба хүнүүд

Модые шудалдаг шэнжэлхэ ухааные дендрологи гэнэ.
Модоной хүндэлэн огтололоор модоной гол, голой гуурс, модолиг холтосые ажаглажа болоно.
Модоной голынь ехэ бэеын дагуу байрлажа байна. Шэлбүүһэтэй түрэлэй модоной голын диаметрынь 2-3 мм байдаг бол набшата түрэлэй модоной голжонь арай бүдүүн байдаг. Модоной макробүтэсэ гэдэгынь энгын нюдээр гү, али томоруулдаг шэлээр хаража болохо хэһэгыень хэлэнэ, микробүтэсэ гэдэгынь энгын нюдээр гү, али томоруулдаг шэлээр хаража болохогүй хэһэгые хэлэнэ.

## Зурагай сомоо

Quercus ilex rotundifolia.jpg|Сарса
Pinus sylvestris1-oliv.jpg|Нарhан
Coastal_redwood.jpg|Секвойя — эгээн үндэр модонуудай нэгэ
Kauri_Te_Matua_Ngahere.jpg|Каури — эгээн хуушан модонуудай нэгэ
Baobab and elephant, Tanzania.jpg|Танзаниин Баобаб 
Willow.jpg|Гүшөөhэн
171 Magnolien.JPG|Магноли
Crepuscular rays in ggp 2.jpg|Сан-Францискогой сэсэрлигтэ модон.


## Холбооһон

* Роль деревьев в городской среде 
* Представления о дереве в истории культуры и философии
* Найдены самые древние деревья на Земле
* Silvics of North America 
* University of Florida's Landscape Plants website

Категори:Ургамал
Луубан

**Луубан** (,  *luóbo*, **морхооб**) — нэгэ түрэлэй ургамал, хүнэһэнэй ногоо болоод Афганистанһаа гаралтай гэгдэдэг. Улбар шара үнгэтэй, ута гонзгой хэлбэритэй, үндэһэрхэг ургамал ба сагаан сэсэг сэсэглэдэг. 
Ута нарин хэлбэритэй дурнын зүйл, богони бүдүүн үрнын зүйл гэжэ юрэнхы 2 хубаагдана. Али алинь эртэ дээрэ үеһөө таряалагдажа байба. Луубаниинь 1 ба 2 наһатай ургамал болоод Афганистанһаа дэлхэй даяар тархяаа. Энэ ургамалынь каротин, А витаминаар баялиг ба мүн В, С витамин, түмэр, кальци агуулдаг.
Дэлхэйн хамагай томо луубаниинь Аляскада тариһан 8.6 кг жэнтэй луубан байба.

## Зурагууд

Image:Wilde wortel plant Daucus carota.jpg|Зэрлиг луубан
Image:Carrots of many colors.jpg|Янза бүриин үнгэтэй луубан.
Image:Carotte.JPG|


## Гадаада холбооһон

* 25 Facts About Carrots
* 
* Carrot and Garlic Genetics - diverse information on carrots, with links to more (USDA)
* Carrot Cooking and purchasing tips 
* 
* 
* 
* ''Daucus carota sativus'' - Plants For a Future database entry
* 

* World Carrot Museum

Категори:Ургамалнууд
Категори:хүнэһэнэй ногоо
Сагаан будаа

**Барайгар, тодорго** () гү, али **сагаан будаа** () — хоол хүнһэндэ хэрэглэгдэдэг ургамалай үрэ таряанай нэгэ түрэл юм. Дулаан газар ургаха ба голшолон Ази, Африка, мүн Италиин хойто хэһэг, Хойто Америкын баруун эргээр ургана. Тодоргонь олон орондо голлохо хүнһэндэ хэрэглэгдэжэ байна. Түүхэйгээр эдихэгүй, шанаха, агшааха зэргээр болгожо хэрэглэдэг. Зарим газар, Испани зэргэтэ тодоргоёо эхилээд оливой тоһон гү, али сүсэгын тоһондо хуураад дараань уһан юумэн гү шүлэн хэжэ болгодог.

Сагаан будаае Японой сакэ архи гэхэ мэтэ согтууруулха ундаа хэхэд ашаглана. Хамагай анха эртэнэй Хитад, Энэдхэгтэ ургаһан гэжэ тоосогдодог. Япондо анха барайгар нэбтэрһэниинь  1 зуун гэгдэхэ болоод  2, 3 зуунһаа үргэн хэрэглэхэ болобо. Энэдхэгһээ урда Европо болон Африка уруу тархаһан байна. Барайгарые тэгшэ үргэн, уһаар дүүргэһэн талмайда тарижа ургуулдаг. Ургасаа хурааха дүхүүлээд талмайһаа уһаа шабхана.

## Барайгарай тарилга
Жэлдэ дэлхэй даяар 610 сая тонно тухай сагаан будаа таригдадаг. Улаан буудай 605.9 сая тонно, кукуруза 695 сая тонно тус бүри xуряаxа болоод энэ гурбаниинь xуряалта болон хэрэглэлгээр эгээл эхинэй гурбада ородог үрэ таряа юм. Тодоргые 90 оршом процент Азида таригдана. Түрүү һуурида орохо уласуудынь Хитад, Энэдхэг, Индонези гэхэ мэтэ. Эгээ томо экспортлогшо орониинь Тайланд, тэрээнэй саанань АНУ, Энэдхэг, Пакистан зэргэ болоно.

## Холбооһон

Категори:Таряан
Категори:Ургамалнууд
Һамар

**Һамар** () юрэнхыдөө эдимэл голтой, хатуу хальһатай зарим ургамалай (ехэбшэлэн модон, шугы) жэмэс юм.

Хараса арад ботаникын үнэн һамар бэшэ олон үрые мэтэ хамаагүйгөөр хоолой һамар гэдэг. Алибаа хальһанай дотор оложо, томо, тоһолиг, эдимэл үрыень түгээмэл һамар гэжэ нэрлэдэг.

## Зүүлтэ

Категори:Жэмэс
Байгаали

**Байгаали** гэдэгынь, хүнүүд, амитад, уула, гол мүрэн, ургамал гэхэ мэтэ хүнэй бүтээгээгүй зүйлнүүдые тодорхойлһон ойлголтые хэлэнэ. Байгаали бол амитай амигүй бэенүүдэй һууса юм. Байгаали гэдэг зүйл хүнэй оюун һанааные үбэрмэсэ шэнжээрээ ударидажа шададаг.

Категори:Байгаали
Хэжэг

**Хэжэг** (, , ) — хэжэгэй (томуугай) вирусай уламһаа амисхалай замай сошомог халадбаритай үбшэн юм. Одоогой байдалаар 2000 үлүү янза бүриин хубилбари хэжэгэй вирусууд тодорхойлһон байна.. **Юрэдын** хэжэгэй халдабари иимэ шэнжэ тэмдэгтэй: ехэбшэлэн бэеын температура огсомоор үргэнэ (38°C - 40°C хүрэтэр), хородолгын юрэдын шэнжэ тэмдэгтэй баһа дагуулжа байна (дааралга, булшан үбдэлгэ, толгой үбдэлгэ, сусалта).

## Зүүлтэ

## Холбооһон

## Ном зохёол
* 
* Лекция проф. Н. В. Каверина «Пандемии гриппа в истории человечества» 

Категори:Үбшэнүүд
Гол мүрэн

**Гол** ба **мүрэн** газарай нюруугай үндэрлиг хэһэгһээ түхэм газар руу урдаха харисангы үргэн, байгаалиин урасхал уһан юм. Мүрэнһөө бага, горхонһоо ехэ урасхал уһые гол гэдэг. Онсо сөөн тохёолдолдо ямар нэгэн мүрэн болон горхые гол гэхэнь байдаг. Гол мүрэниинь уһан һолилсооны (эрьелтын) һалшагүй нэгэ хэһэг болоно. Голой уһаниинь шииг нойтон, газарай доорохи уһан, зарим тохёолдолдо мүнхэ саһан, мүльһэн голой хайлаһан уһаар тэжээгдэжэ байдаг. Булаг, нуур, намаг, уулын уһан, горхонһоо эхэ абажа гол гарадаг.

## Мүрэн
Монгол хэлэнүүдтэ олон шудхал голтой, арбин урдаса бүхы үргэн һаба газарта голые мүрэн гэжэ нэрэлдэг. Монгол уласта гагса 924 километр ута Сэлэнгые мүрэн гэжэ үзэдэг.

## Дэлхэйн томохон мүрэн
 

## Мөн үзэх
* Горхи
* Хүрхрээ

## Тайлбари
Хүйтэн дайн

**Хүйтэн дайн** гэдэгынь дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үеһөө эхитэй, дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараа үргэлжэлһэн олон уласай улас түрын үйлэ ябаса болоод энэнь СССР-эй тэригүүлһэн социалис (ниигэмэй) журам, АНУ тэригүүтэй капиталис (хүрэнгэтэй) журамай хоорондын үзэл һурталай зүршэлдөөн байба. Хүйтэн дайные 1940 оной дунда үеһөө эхилэн, Зүблэлтэ Холбоое задартал 1990-ээд оны эхин үеэ хүрэтэр үргэлжэлһэн гэжэ үзэдэг. 

Хүйтэн дайн гэжэ нэрлэхэ болоһониинь энэ дайниинь үмэнэхи саг үенүүд шэнги талануудынь шууд хоорондоо зэбсэг барин нүүр тулан дайтахагүй харин өөр арга замаар, сэрэгэй эбсэл байгуулжа, тагнуул, үзэл һурталай тэмсэл үрнүүлхэ замаар тулалдан, зүршэлдэн тэмсэлдэһэнһээ иин нэрлэхэ болоо. 
Хэдыгээр ЗХУ болон холбоотоной улас оронууд хоорондоо улас түрын хүрээндэ тохиролсон нацис Германида эсэргүү дэлхэйн хоёрдугаар дайнда хамтаран тэмсэһэншье тэдэнэй хоорондо үзэл һурталай томло зүршэл байгаань дайн дууһаха дүхэхэ туһам улам бүри тодорхой боложо байба. Энэнь дайн дууһаһаны дараа улам бүри үл гаража ерэһэн. 

Хүйтэн дайнай үедэ олон уласай нүхэсэл байдал зарим үедэ ехэд хурсадан зарим үедэ тайбшаран харисангы энхын байдалтай боложо байба. Тухайлбал 1948-1949 оной Берлинэй бүһэлэлтэ, 1950-1953 оной Солонгосой дайн, 1961 оной Берлинэй хёморол, 1959-1975 оны Вьетнамай дайн, 1979-1989 оной Афганистанай дайн, 1962 оной Карибын хёморол зэрэгынь хүйтэн дайнай үеын халуун сэгүүд боложо байба. Хүйтэн дайнай үедэ ехэ гүрэнүүд хоорондоо шууд нюур тулан байлдахагүй байһаниинь тэдэгээрэй сүмын зэбсэгэй хүсэн шадабхи, хэрбээ сүмын дайн болобол тэндэһээ илагша үлдэхэгүй тухай сүмын дайнай онол зэрэгһээ боложо байба. 1980-аад оной һүүл үеһөө хүйтэн дайнай уур амисхал харисангы зөөлэрһэн. Михаил Горбачёв СССР-дэ өөршэлэлтэ шэнэшэлэлтэ, үл тодо байдал үрнүүлжэ эхилһэн ба Зүблэлтэ Холбоо 1991 ондо задарһанаар хүйтэн дайн түгэсхэл болоһон.
Зүблэлтэ Холбоо оршон тогтоножо байһан жэлнүүдтэ зүблэлтэжүүлхэ үзэл һуртал болон социализмын нүлөө, стратегиин зорилгын үүдэнһөө зүблэлтын зэбсэгтэ хүсэнэй сэрэгэй ангинууд монголдо удаа дараа байрлажа байһан байна. 

## Зүүлтэ


Категори:Дайнууд
Категори:XX зуун
Категори:Ородой тұұхэ
Франц Кафка

**Франц Кафка** - (, 1883 оной долодугаар һарын 3-нд Прага хотодо түрэжэ 1924 оной зургадугаар һарын 3-нд Клостернойбург хотоноо наһа бараһан) Германи хэлэтэн үргэлжэлэһэн үгын зохёолшо.

## Намтар
Чехиин Прага хотоноо худалдаашан еврей гэр бүлэдэ түрэһэн. Эхэнь эрдэмтэ раввин гаралтай, эсэгэнь мал нидалагшын хүбүүн байгаа. Эсэгэнь наһанай эсэстэ хүрэнгэжэһэн болоод хубиин дэлгүүрэй эзэн болоһон юм. Амидаралынь дээшэлһэниинь соёл болбосорол багатай энэ хүниие бэеэ тооһон, зүдхүү нэгэн болгон хубиргаһан бололтой. Ушарынь Кафка эсэгынхээ тухай Эсэгэдээ бэшэһэн захидалдаа (1919) таагүй зүйлнүүд бэшэһэн байдаг. Тухайлбал: "Та намайе амархан мохоожо, надад уйдхар гуниг, дотоодо зүршэлһөө өөр юушье үлдээгээгүй. Та бидэ хоёр тулалдажа байраа эзэлһэн, өөртөө этигэһэн, зоригтой, шадал тэнхээтэй дайсад шэнгил байһан. Харамсалтайяа... Бэе бэеэ ойлгожо, нэгэнь нүгөөдөө хүсэн тэнхээ һэлбэжэ шадаагүйн шалтагаан юундаа байдагые би мэдэхэгүй юм. Магадгүй та минии хамагай эмзэг нандин зүйлдэ хайша яайша хандажа, түүгээрээ өөрһөө холдуулһан байха." гэхэшэлэн эсэгынхээ хархис догшин байһаные элирүүлэхын зэрэгсээ өөрынхөө дотоодо сэдьхэл бодолоо нээн гаргажа табиһан юм. Харамсалтайнь энэ захидал эсэгтэнь хүрээгүй юм байна.

Кафка гимнази һургуулиие түгэсээд 1901-1905 ондо Прагада хуули зүйн ангида һуралсажа байхадаа уралигай түүхэ, германи хэлэн шэнжэлэлээр лекф дабхар сонсожо, 1907 ондо хубиин даатгалай компанида ажалда оробо. 1908 онһоо мэргэжэлээ дээшлүүлээд үйлэдбэриин осолһоо хамгаалха даатгалай газарта алба хашаха болоһон байна. 1917 ондо уушханай сүрьеэгээр үбдэжэ, 1922 ондо тэтгэбэритэ гараа. 1923 ондо багаһаа хүсэжэ мүрөөдэжэ байһан "орголтоо" хэжэ Берлиндэ ошоод сүлөөтэ зохёолшын журамаар һуугаа. Удалгүй бэень муудажа, уламаар 1924 оной 6 һарын 3-да Венын ойролсоохо Кирленг һувилалай газар наһа бараа. Тэрэбээр хэзээшье гэрлэжэ байгаагүй ажа.

Категори:Австриин зохёолшод
Хоёр ахамадууд

**Хоёр ахамадууд** () — 1938 - 1944 ондо Вениамин Каверин нэрэтэй  зүблэлтэ зохёолшоһоо бэшэгдэһэн роман юм. Энэ роман зуу дахин үлүү хэблэгдэжэ заһаһан байгаа. Номой түлөө Каверин хоёрдохи шатын Сталинай шагналаар (1946) шагнагдаһан. 

Категори:Ород удха зохёол
Че Гевара

**Эрнесто Гевара** () (1928 оной 6 һарын 14 – 1967 оной 10 һарын 9), **Че Гевара** (Che Guevara) гү, али **эль Че** (el Che) гү, али зүгээр **Че** (Che) нэрээр алдаршаһан, Аргентинэдэ түрэһэн, марксис үзэлтэй, зүүные бариматлагша хубисхалша, Кубын коммунис дэглэмэй ударидагша, эмшэ мэргэжэлтэй, улас түрын зүдхэлтэн байба.

Урда Америкын хубисхалша, улас түрын лидер хүн байһан ба капитализм, коммунизмын али алиһаань зүб талануудыень абажа хэрэглэһэнээр 1960 аад оной шэнэ зүүнэй радикалис үзэлтэнүүдэй баатар болоһон юм. Тэрэ Аргентинын Росарио хотодо дунда зэргээй гаралтай гэр бүлэдэ түрэһэн ба 1953 ондо Буэнос Айресай ехэ һургуулиие эмшын мэргэжэлээр дүүргэбэ.

1954 ондо Мексика ябажа Кубын сүлэгдэһэн хубисхалша Фидель Кастротой нэгэдэжэ Урда Америкын ниигэмэй шударга буса байдалые сэрэгэй эргэлтээр эмшэлнэ гэдэгтэ этигэн ябаа.
1950 оной һүүлээр Кубын дарангылагша Фулгэнсио Батистада эсэргүү Кастрогой партизанай дайнда (1956-1959) тэрэ гол үүргэ гүйсэдхэжэ оролсобо.
Кастро 1959 ондо түрын эрхэ мэдэлые абаад Геварае үйлэдэбэри худалдаанай сайдта (1961-1965) дэбшүүлээ. АНУ-ай нүлөөлэлэй талаар хүсэтэй шүүмжэлэгшэ байһанаар гурбадахи юртэмсэ гэжэ дуудагдаха боложо мүн тэрэ Кастрогой дэглэмдэ нүлөөлэн АНУ-ай зүгһөө коммунис улас гэжэ эдэй засагай хориг арга хэмжээ абахад хүргэбэ.

Хубисхалай галые дэлхэйн үнсэгэ булан бүридэ асаажа, хүн түрэлхитэндэ һайн һайханые асарха мүрөөдэлдөө хүтэлэгдэжэ Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Конго Уласта ошоһоншье сэрэгүүдэйнь хүсэл эрмэлзэл бага байһанда урамынь хугарша бусажа Кубада ошоод, Кастротой зүблэлдэжэ, шэнээр хубисхал хэхэ газараараа Боливи уласые һунгаба. Боливида үмэнэнь хубисхал гараһаншье дарангылагша дэглэмэй гарта ороһон байгаа. Гэбэшье Боливиин Коммунис Намай дэмжэлгые хүлеэгээгүй, мухардмал байдалда орожо, хүндэ хэсүү партизанай дайн хэһээр 1967 оной 10 һарын 8-нда Боливиин засагай газарай сэрэгүүдтэ алагдаба.

Наһа бараһанайхаа дараа гурбадагша юртэмсын оронуудай хубида баатарай хэмжээндэ хүндэлэгдэжэ, домог болон дуугарагдаха болоһон бэлэй.

Категори:Хубисхалшад
Урса

**Ураса** (мүн **урса** , ) —  һургааг модо бэе бэедэнь үзүүр талаарнь түшүүлэн бодхоогоод, дээрэһээнь ангай apһaap, холтоһоор болон һэеыгээр нэмэруулэн хушаһан байра; холтоһон, ноолуур hэеы, бугын арһаар хушаһан шобхогор обоохой. Ой тайгаар ан олзоборилжо амидардаг ангуушад урса гэр соо һуудаг байһан гэжэ багсаахаар. Урасань ой хүбшэ тайга голлоһон Ураал уулын Номгон далайн эрьеэ хүрэтэр Сибирь даяар Финн Угор, Түрэг, Монгол бүлэгэй хэлэтэнэй дунда тархаһан гэр юм. Ёроолой диаметр 3-8 метр байдаг.

## Зүүлтэ

Категори:Нүүдэлшэд
Нохой

**Нохой** (монгол:*Нохай*; *Canis lupus familiaris*) — хүхэтэн ба мяхан эдишэ амитан юм. Хүнэй хамагай үнэншэ, дүтын нүхэр гэгдэдэг нохойе тэрэнэй үбгэн болохо саарал шоноһоо 15,000 жэлэй үмэнэ гэршүүлһэн гэжэ үзэдэг. Одоогоор дэлхэй дээрэ ниитэ 800 оршом үүлдэрэй 400 сая нохой байна.

## Анатоми
Нохойнь үүлдэр угсаанһаа шалтагаалан бэеын хэмжээ янза бүри байна. Хамагай жаахан нохой (йоркшир терьер) мүрэнэй үндэр 6.3 см, бэеын ута 9.5 см, жэнгиинь 113 гр байһан бол хамагай томонь (англиин мастиф) 155.6 кг жэнтэй, хоншоорһоо һүүл хүрэтэрхи утань 250 см байгаа. Хамагай үндэр нохойн (дог) мүрэнэй үндэр 106.7 см гэжэ бүридхэгдээд байна. 
Нохойнь бусад мяхан эдишэтэ, хүхэтэн амитадай адляар хүсэрхэг булшан, ута нарин хүл, дабхижа харайха, хол газар туулахад тэсэбэритэй зохисоһон зүрхэн судасай системэ, бэеын бүтэсэтэй байдаг.

## Холбооһон

* Нохойн үүлдэрүүд


Категори:Хүхэтэн амитан
Балсан

**Балсан** (баһа **булшан**, ) — мэдэрэлэй импульс нүлөөгөөр уян зөөлэн, хумигдажа шадабаритай амитанай, хүнэй ​​бэеын эрхэтэн юм.

Категори:Тулгуури-хүдэлөөнэй системэ
Тархи

**Тархи** (, ) хохимойн дотор байха түб мэдэрэлэй тогтолсооной эрхэтэн болохо эд. Тархи синаптик холболтотой олон тооной нейронуудһаа бүридэнэ. Эдэ холболтонууд дамжуулан харилсаха, мэдэрэлэй эсүүд бүхы организмын үйлэ ажалалгые хинаха эжэ бүрин сахилгаан сэгүүдые үүдхэдэг.

## Хүнэй тархиин бүридэл
Хүнэй тархинь хохимойн (габалын) хүнды дотор байрладаг. Тархиин хатуу гадар зөөлэн эдһээ нугаһанай шэнгэтэй забһараар тусгаарлагдаһан байна. Баялиг һудалай һүлжээ тархиин эдые хүшэлтүрэгшээр, шэмэ тэжээлээр хангана. Тархиин хэмжээ дундажаар 1300–1400 г. байна. Боро бодос үүсхэгшэ мэдэрэлэй эсүүдэй бэенүүд тархиин гадарда (тархиин холтоһодо) болон тархиин доторой сагаан бодосой дунда болоно. Мэдэрэлэй 12 хос тархиһаа эхилнэ, энэ тоодо досоохи эрхэтэнэй ажаллалгые хүтэлхэ төөригшэ мэдэрэл (). Энэнь симпатик эшэ хажууда ябана ба симпатик мэдэрэлэй адли эрхэтэндэ һалбари үгэдэг. Ехэнхи тохёолдолдо тэдэнэй үйлэдэл нүгөөдэ байдаг.

### Тархиин хэһэгүүд
Тархи орёо бүтэсэтэй, энэнь хэд хэдэн хэһэгүүдһээ бүридэнэ.

Уртабтар тархи () нугаһанай үргэлжэлэл юм. Энэнь зүрхэнэй үйлэ ажаллалгые, амисхалые, эдиһэнээ шэнгээлтые болон хүлэрэлтые ударидадаг. Уртабтар тархи *[[Варолиин хүүргэ|Варолиин хүүргээр]]* () тархиин бусад хэһэгтэ холбожо болоно.

Уртабтар тархи дээрэ бага тархи () байна. Олон уршалаатай, хотирхойтой, һубагтай бага тархиин гадар (холтоһон, ) боро бодосһоо бүридэлнэ. Бага тархи дотор сүмэ — боро бодосой багса — байдаг. Бага тархи хүдэлсын эб, бэеын тэнcүүри, хүдэлсын уялдаа холбоое хангадаг.

Уртабтар тархи, дунда болон забһарай тархи холбоотой юм. Эдэ хэһэгүүдынь орёо хүдэлсын рефлекс, бодосой солилсоо болон досоо оршоной тогтомолые зохисуулна.

Забһарай тархи 3-дахи тархиин хобдолоор хубагдаһан хос таламусһаа (хараанай тобгор, () ба гипоталамусһаа () бүридэнэ. 

Мэдэрхын эрхэтэнүүдһээ абаһан бүхы мэдээсэл таламуста шэлжэнэ. Тэдэнь шухала бэшэ мэдээсэлые шүүнэ, шухала ажа холбогдолтой үйлэ ябадалай тохёолдолдо холтоһые ажалалгада оруулна.
Гипоталамус соо тархиин автономито үүргэ сугларжа байна: эндэ үлдэхын, садахын, ундаа хүрэлгын, бэеын температурын түбүүд хадгалдаг. Гипоталамусай нейронууд үншэн тархи (гипофиз, ) зохисуулха нейрогормониие эльгээнэ.

Тархиин эгээн томо хэһэг — баруун, зүүн томо тархиин хахад бүмбэрсэгүүд байна. Зүүн хахад бүмбэрсэг бэеын баруун талые ударидана, баруун хахад бүмбэрсэг зүүн талые ударидана. Хахад бүмбэрсэгүүд холтоһотой байна. Холтоһоной гадарынь уршалаа, хотирхой, һубаг ушарһаа маша ехэ байна. Һубагууд тархиин хахад бүмбэрсэгые  4 хубида (духын хуби, зулайн хуби, сохын хуби, дагзын хуби) хубаана. Духын хуби балсангай хүдэлөөниие хинаха түб юм.

## Ном зохёол
* Драгомилов А.Г., Маш Р.Д. «Биология. Человек», 8 класс: Учебник для учащихся 8 класса общеобразовательных учреждений. - 2-е изд., переработ. - М.: Вентана-Граф, 2004. - 272 с.: ил.

## Холбооһон

Категори:Анатоми
Категори:Мэдэрэлэй системэ
Биологи

**Биологи** (), мүн **амин шудалал** — амин шудалха шэнжэлхэ ухаан юм. Грекээр биос (βιος) (амиды) ба логос (λογος) (шудалха), гэһэн үгэнүүдһөө гаралтай. Шудалха зүйл, амиды амидаралые танин мэдэхын тулада шудалдаг болобошье зарим амигүй (амитай ба амигүй зүйлэй хоорондохо) зүйлыешье баһа шудалдаг (вирус, вироид, прион), ба юрэнь биологиин шудалха шудалагдахууные яг тухайлан тодорхойлон зааглаха боломжогүй юм.

Энэ шэнжэлхэ ухааниинь олон һалбари ухааные багтаадаг :

## 

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
Шуһанай эрьелтэ

**Шуһанай эрьелтэ** — зүрхэнһөө гаража бэе махабадаар тархаһан шуһа бусажа зүрхэндэ шудхан тэрэнэй агшалтаар дахин бэе махабадта тархаха гэдэг.  

## Хүнэй шуһанай эрьелтэ
Хүниинь шуһанай эрьелтын хаалтатай тогтолсоотой: шуһа шуһые зөөгшэ һудаһануудаар дамжан эрьедэг. Зүрхэнэй зүүн хэһэг хүшэлтүрэгшээр баяжаһан шуһые организмын тогтолсоонуудай һудаһануудаар шахадаг. Шуһан эд болон эритроцитуудаар дамжахадаа хүшэлтүрэгшые сүлөөлжэ, нүүрһэнхүшэлэй хиие шингээдэг. Хүшэлтүрэгшэ үгэһэн эритроцитууд хураагуур һудаһаар зүрхэндэ бусажа ерэхэдэ тэдэниие зүрхэнэй баруун хэһэг уушхан руу ябуулдаг; зүүн хэһэгынь хүшэлтүрэгшөөр ханаһан шуһые уушханһаа хүлээн абажа бүхы бэеын эдүүд рүү эльгээдэг.

### Шуһанай ехэ эрьелтэ
Зүрхэнэй зүүн хобдолһоо хүшэлтүрэгшэ хиитэй артериин шуһан тараагуур һудаһаар ябажа, эд эстэ ошон хиин солилсоо хэгээд, нүүрһэнхүшэлэй хиитэй һудалай шуһан болон хураагуур һудаһаар ябажа зүрхэнэй баруун тосгуурта ерэхэ шуһанай эрьелтэ.  

### Шуһанай бага эрьелтэ
Зүрхэнэй баруун хобдолһоо нүүрһэнхүшэлэй хиитэй һудалай шуһа тараагуур һудаһаар ябажа, уушханда ошон хиин солилсоо хэгээд, хүшэлтүрэгшэ хиитэй артериин шуһан болон хураагуур һудаһаар ябажа зүрхэнэй зүүн тосгуурта ерэхэ шуһанай эрьелтэ.  

## Холбооһон

* Клавдий Гален, на сайте University of Virginia (англ.) 
* Вильям Гарвей, на www.peoples.ru

## Ном зохёол
* 
* 
* И. П. Павлов «Лекции по физиологии кровообращения 1912—1913 г.г.». «Познавательная книга плюс», 2002

Категори:Анатоми
Категори:Шуһанай эрьелтэ
Зүрхэн

**Зүрхэн** () бол шуһанай эрьелтэ нэгэн бүрилдэхүүн юм. Үрэ хүрбэлэй хүгжэлэй ябасада табан таһалгатай балсанлиг хүнды гуурһан хоолойн бүтэсэһөө зүрхэн хүгжэнэ. Зүрхэниинь шуһанай эрьелтэдэ шуһые шахаха гол үүргэтэй. Дээдэ болон доодо хүнды һудалаар ерэһэн һудаһан баруун тосгуурта орожо шудхана. Эндээһээ дистолиин үедэ баруун 3-н хабтаһата хабхалгаар дамжан баруун хобдолдо хүрнэ. Хобдолуудынь зүрхэнһөө шуһые гадагша артериин һудаһан уруу түгээнэ. Баруун хобдол уушхан руу шэглэһэн артери уруу, зүүн хобдол аорто гү, али гол һудаһан уруу шуһые шахана.

## Бүридэл
Зүрхэниинь балсанлиг хүндытэй эрхэтэн юм. Өөрлүүгээ шудхаха венын һудаһаар орожо бай шуһые хүлээн абажа уламаар тэрэ шуһые артериин һудаһаар тараадаг болоно. Зүрхэнэй хүндынь дүрбэн таһалгатай, хоёр тосгуур, хоёр хобдолтой. Зүрхэниинь ойролсоогоор 260—340 г. хэмжээтэй. Хүнэй бэеын шэгнүүрэй 0,4 % зүрхэнэй шэгнүүр болоно. Зүрхэниинь 2 уушханай дунда, хүнды сээжэдэ, зүрхэнэй үнхэлсэг хальһаар хушагдан байрлаха ба утаараа 12-13, хүндэлэнгөөрөө 9-10,5 см. Зүрхэнэй орой зүүн тиишээгээ налуу ташуу, доошоо, урагшаа шэглэнэ. Зүрхэнэй оройнь үбсүүнэй зүүн эрмэгһээ 2 см оршом, 5-р хабирга хоорондын забһарай харалдаа байха ба энгынээр бол зүүн хүхэнэй тобшоной доохоно, эндэ 2 хабтаһата хабхалгын шааяаные дуулажа шагнана. Зүрхэнэй хана 4 дабхарһаа бүрилдэхэ болоод эдэнь эндокард, миокард, эпикард, перикард. Зүрхэниинь өөрөө өөрөөһөө сэрэл үүсхэхэ шадабаритай пейсмакер эсһээ тогтохо болоод энэнь зүрхэнэй тогтомол хэмэнэл гү, али сохилтые үүсхэдэг шухала эс юм. Хүнэй зүрхэнэй ниитэ шэгнүүрынь 250—300 болоод эрэ эмэ хүнэй зүрхэнэй шэгнүүрэй илгаа 50 гр байдаг.

Баруун болон зүүн титэм һудаһан бол зүрхэнэй тэжээгшэ һудаһанууд юм. Хүүгэд эхын хэбэлдэ бойжохо дунда үедэ гү, али 5 һаратай байхаһаа зүрхэниинь сохилжо эхилнэ. Хүнэй зүрхэн 1 минутада 75-80 сохихо болоод сохилхо бүридээ 300—350 грамм шуһан түгээхэ ба мүн хураана. Зүрхэн юрэдын тайбан ажаллажа байхадаа 1 минутада 5 литр шуһые шахажа шадаха ба харин хүнды хүдэлмэри хэжэ байха үедэ 4 дахин ехэ гү, али 20 литр шуһан шахажа шадана.

## Үүргэ

Зүрхэниинь хүнэй түб эрхэтэн мүн. Тэрэ бүхыл эрхэтэнүүд, эсүүдтэ шаардалгатай тэжээлэй бодосууд болон хүшэлтүрэгшые хүргэдэг. Зүрхэниинь бараг дан ганса балсангуудһаа тогтохо ба наһанда хүрэһэн хүнэй зүрхэн 300 гр оршом хэмжээтэй, нюдарган хэмжээтэй. Зүрхэниинь бэе бэеһээ салангид хоёр хэһэгтэй (зүүн, баруун), тус бүринь хабхалга бүхы хоёр таһалгатай: дээдэ жаахан хэһэгые тосгуур, доодо томо хэһэгые хобдол гэнэ. Мүсэлигэй үеэр дүрбэн таһалга бүринь агшалтын шата (систол) болон һуларалтын шата (диастол)-ые дамжадаг. Таһалгануудай ажаллалга синус зангилаа гү, али зүрхэнэй өөрынхинь мэдэрэлэй тогтолсоогоор ябагдана. Агшалтын үеэр шуһанай һудаһуудта шуһан шахагдажа, бүхы организмаар зөөгдэдэг.

## Холбооһон

* Как работает сердце человека — Наглядный анимационный видеоролик
* Возбудимость сердечной мышцы, тетанус, закон Старлинга 
* Сердце. Сердечно — сосудистая система  // Анатомия и физиология человека. Бийский лицей

Категори:Анатоми
Категори:Шуһанай эрьелтэ
Шуһан

.                                                                       
**Шуһан** () амитанай бэеын шухала үүргэтэй тусхай шэнгэн юм, бүхы бэеын эсые тэжээл ба эдэй солилсооноор хангадаг, бэе махабадай дотуур гүйхэ шэнгэн улаан зүйл. Бэеын эд эсүүдтэ тэжээлэй бодос, хүшэлтүрэгшэ, бусад шаардалгатай бодосуудые хүргэхэ, эсэй бодосой солилсоонһоо  илгарһан бүтээгдэхүүниие эсһээ илгаруулха тогтолсоондо хүргэхэ үндэһэн үүргэтэй. Һээр нюруутан амитанай шуһые плазма ба шуһанай эсүүд бүридүүлдэг.

## Шуһанай үүргэ
Шуһан олон шухала үүргэ гүйсэдхэхые жагсаабал:
#Хүшэлтүрэгшые эдтэ дамжуулдаг (шуһанай улаан эстэ агуулагдаха гемоглобинай туһаламжатайгаар)
#Глюкоза, аминхүшэл, тоһоной хүшэл гэхэ мэтэ тэжээлэй бодосые эд эстэ хүргэхэ (сиивэндээ (плазма) усгаха болон альбумин зэрэг иилдэһэндэ агуулагдаха уурагтай холбохо замаар) 
#Нүүрһэнхүшэлэй хии, шээһэн, һүүнэй хүшэл зэрэг бодосой солилсооной хаягдалые зайлуулха
#Дархалаанай үйлэ ажаллалга ябуулха (сагаан эсүүд, түүниин үүсхэдэг эсэргүү бэе, хабсарга)
#Бүлэгнэжэ шархые хамгаалха, шуһан алдалтые зогсоохо
#Даабаринуудые эд эс рүү зөөһэнөөр эд эстэ дохёолол, мэдээсэл дамжуулха
#Бэеын досоо оршоной хүшэллиг, шүлэтэлигиие (щёлочьлиг) зохисуулха (pH-г тохируулха)
#Бэеын һуури температурые зохисуулха
#Гидравлик, шахуургын үүргэ

## Шуһанай агууламжа, физикын, химиин шэнжэ
Шуһан хүнэй бэеын шэгнүүрэй 8 оршом хубиие эзэлхэ ба ойролсоогоор 1060&nbsp;кг/м3 нягтатай байдаг. Ниитэ шуһанай 45 хубиие улаан эс, 54.3 хубиие иилдэһэн, 0.7 хубиие сагаан эс эзэлдэг. Зуурамтгай шанартай, Ньютоной буса шэнгэн юм. Шуһанай pH 7.35һаа 7.45-н хоорондо һула шүлтэлиг байдагынь нилээд нарин зурбаһан гэжэ үзэдэг.

Категори:Анатоми
Категори:Шуһанай эрьелтэ
Ненецүүд

**Ненец яһатан** (нен. *неней ненець, хасова, нещанг*; )— самодиин арадай бүлын нэгэ яһатан юм. Оросой холбоото уласай Тюмениин можодо (Ямал-Ненец автономито тойрог), Архангельскын можодо (Ненец автономито тойрог, Шэнэ Газар ольтирог), Красноярскын хизаар (Таймырай (Долган-Ненец) автономито тойрог) болон Бүгэдэ Найрамдаха Коми Уласта (Воркутын аймаг) ажаһуудаг. Уламжалалта ажал мэргэжэлынь — оро үсхэбэрилгэ. Уламжалалта гэр - конус хэлбэриин урса. Түрэлхи ненец хэлэн гадна бүри үлүүгөөр ород хэлээр хэлэлсэдэг.

## Зүүлтэ

Категори:Ямал-Ненец автономито тойрог
Категори:Оросой арадууд
Категори:Сибириин арадууд
Категори:Ураалай арадууд
Эс

**Эс** (мүн **клеткэ**, латаар *cella*, заахан таһалга гэһэн удхатай) — амиды махабадай бүридүүлэгшэ үндэһэн, хамагай бага нэгжэ (единицэ) гээшэ. Зариман организм жэшээлбэл бактеринь нэгэ эсһээ тогтоно. Бусад организмууд олон эстэй организм юм (жэшээлбэл, хүн 100 ехэ наяд гү, али 1014 эстэй болоод нэгэ эс ойролсоогоор 10&nbsp;µм хэмжээтэй, 1&nbsp;нанограмм шэгнүүртэ). 

## Досоохи үйлэ ажаллалга
Эсэй дотоодо үйлэ ажалалгаа үшөөл һонирхолтой байна. Тодорхойлходо, эсэй энергиин үйлэдбэрилэл ба эсэй доторхи бодосуудые дамжуулха, бодосуудай задарха ба синтезэй урбалнууд, эсэй доторхи бодосуудай хуримталха механизмууд анхаарал татаха түбтэ байна. Эсэй бодосуудай эргэлтэ хэзээшье һанамсаргүй болодоггүй, харин гайхалтай эмхитэй, дараалан болодог, эгээл бага үнэ сэнтэйгээр эгээл ехэ юумэ бүтээдэг. Өөрөөр хэлэбэл, эсэй биомолекулануудай дунда тэдэнэй үйлэ ажаллалгые зохисуулдаг “хуулиин эрхэ” бии. Жэшээнь, эдеэ хоолоороо абаһан уураг бодосууднай хэзээшье адли түхэлөөр шэнгэдэггүй. Нэгэдэхеэр, тэдэ аминохүшэлэй эгээл бага бүтэсэтэй нэгэдэлнүүдтэ хубаагдана. Эдэ аминохүшэлнүүдһээ бэедэ хэрэгтэй шэнэ уурагнууд бии болодог. Өөрөөр хэлэбэл, томо молекуланууд бага молекулануудһаа бии болодог. Хэрэгтэй һаа, тэдэниие макроструктура болгон хубилгаха аргатай.

Ямаршье хүдэлөөндэ шухала зүйлнүүдэй нэгэн хадаа эршэ хүсэнэй эхи һэн. Эс өөрөө термодинамикын системэ тула гадаада оршонтойгоо бодос ба энергиие байнга солилсодог нээлтэтэй системэ юм. Иимэ харилсаанай үгы һаа, эсэй амидарал тухай хэлэхэ аргагүй байгаа. Эс гадаада оршонһоо абаһан бодосуудые химиин энерги болгон хубилгадаг ба энэнь эсэй дотоодо үйлэ ажалалгаа, молекулын дамжуулга, булшархайн үйлэ ажаллалгые хангадаг химиин урбалнуудай үйлэ ябасада гаргашалагдадаг. Тиимэһээ эсые «химиин мотор» гэжэ нэрлэжэ болоно. Наранай эршэм хүсэнһөө бусад бүхы хэрэгтэй эршэм хүсэн биомакромолекулануудһаа бии болодог. Өөрөөр хэлэбэл, биомолекулануудай задаралаар ехэ хэмжээнэй энерги гарадаг. Жэшээнь, глюкоза нүүрһэнтүрэгшын диоксид ба уһан боложо задархада, гаргагдаһан энергинь хадагалагдажа, хэрэгтэй үедэ хэрэглэгдэдэг. Энергиин энэ хадагалалгада эгээн шухала үүргэ аденозинтрифосфат (АТФ) гэжэ молекула гүйсэдхэнэ. Хадагалагдаһан энергиие хэрэглэхэдээ АТФ нэгэ фосфор алдажа хоёр фосфорой хүшэлтүрэгшэ боложо хубилдаг, энэнь дараа нь нэгэ фосфорой хүшэлтүрэгшэ болодог.

## Зүүлтэ

Категори:Биологи
Обоохой

**Обоохой гэр** (, ) һургааг модо бэе бэедэнь түхэреэлүүлэн өөдэнь түшүүлээд, үзүүрнүүдыень нугалан холбожо бүмбэгэр болгоод, дээрэһээнь һэеыгээр хушаһан байра. Буряад хэлэндэ энэ үгэ арадай аман зохёолдо, мүн уран зохёол соошье дайралдана. Иимэ гэр соо ой модотой газарай оротон хамнигад, мүн тэдэнээр хаяа хадхажа һууһан ангууша буряадуудшье үбэлдөө һуудаг байгаа гэжэ багсаахаар.

## Зүүлтэ

## Мүн үзэхэ

* Урса
* Гэр

Категори:Нүүдэлшэд
Далайн гахай

**Далайн гахайнууд** () — Хүхэтэн хүрээгэй Халимтан багай Шүдэтэ халимтан (*Odontoceti*) дэд багай обог .

## Зүүлтэ

Категори:Халимтан
Категори:Хүхэтэн амитан
Уушхан

**Уушхан** () бол амитанай агаарай амисхалай эрхэтэн юм. 

## Хүнэй уушхан

### Уушханай үбшэлэлтэнүүд
Уушханиинь агаар дахи хүшэлтүрэгшээр организмые хангадаг. Гэхыдээ агаартай хамтаар уушхан руу тооһон, утаа мэтын үбшэн үүсхэгшэ организмууд болон бохирдуулагша бодосууд, эгэл хэһэгүүд амисхал абаха бүридэ орожо байдаг. Бактери, нян, мөөгэнсэрнүүд уушханай эдые халдабарилуулжа үбшэлэл үүсхэдэг. Гуурһан хоолойн үрэбсэл зүбхэн гуурһан хоолойнуудые мүхөөдэг; уушханай хадхалгаань нэгэ юмуу хоёр уушхые мүхөөдэг. Уушхан үбшэлэлтын шэнжэ тэмдэгүүдтэ гуурһан хоолойнууд хөөхэ, сэр ехээр бүрилдэхэ, ханяалгаха багтадаг. Уушханай үмэн үүгын үедэ хорото хабдар үүсхэхэд хүргэдэг онсогой эсүүд бии болодог. Тамхидалта, удамшалай үртэмтэгы байдал уушханай үмэн үүгын гол шалтагаан болодог.

## Холбооһон

* 
* *Шмальгаузен И. И.*, Основы сравнительной анатомии позвоночных животных, 4 изд., М., 1947.
* *Руководство по клинической физиологии дыхания*, под ред. Л. Л. Шика и Н. Н. Канаева, Л., 1980.

Категори:Анатоми
Категори:Амисхалай системэ
Шала

**Шала** () — байшан барилга, гэр орон зэргын туйпуу шулуу, модон зэргээр хэһэн дэбисхэр; һэеы гэрэй түхэреэниие һажаалган, хабтагайнуудые хүндэлэн модондо хадажа хэһэн модон оёор мүн. Хожомой үедэ агын буряадууд иимэ шалануудые һэеы гэртэ хэдэг болоһон байгаа.

## Зүүлтэ

## Мүн үзэхэ
* Гэр
* Хана
* Сонхо

Категори:Уран барилга
Үүдэн

**Үүдэн** — орохо гарахын тула ханада зорюута үлөөгдэһэн зай болон тэрэниие хаадаг хаалта. 

Һэеы гэрнүүд хоёр янзын үүдэтэй байһан гэжэ тэмдэглэхэ хэрэгтэй. Урда сагта гэрэй үүдэ һэеыгээрнь хэдэг байһан һаа, һүүлэй үедэ модоор хэдэг болоһон байна. Энээниие Л. Линховоин агын буряадуудай һуудал байдал тухай бэшэхэдээ, 1910—1915 онуудаар агын буряадуудай һэеы гэр һэеыгээр хэһэн һэхэгдэдэг үүдэтэй байһан гэжэ гэршэлнэ.

## Зүүлтэ

## Мүн үзэхэ
* Гэр
* Хана
* Шала

Категори:Уран барилга
Арһан

**Арһан** () — амиды амитанай бэеын бүрхөөлтэ юм. Арһаниинь илангаяа һээр нюргатан амитанда хамагай ехэ хамаатай болоод далайн дун, үетэ хүлтэн амитад зэргэнь арһанһаа хатуу бүрхөөлтэй байдаг. Хүхэтэн амитадта арһаниинь хэмжээгээрээ эгээн томо эрхэтэн гэгдэхэ ба балсан, яһан, шүрбэһэн, досоохи эрхэтэнүүдые гадна нүлөөлэлһөө хамгаалха олон дабхараа бүхы хальһанһаа бүридэдэг.

## Зүүлтэ

Категори:Арһан
Категори:Анатоми
Саксони

**Сүлөөтэ Саксони улас** (, дээдэ-луж. *Swobodny stat Sakska*) баруун Германи уласай нэгэдүгээр зэргын арбан зургаан нютагай нэгэ болоһон нэгэ холбоото газарнь (бундесланд) юм. Ниислэл хото — Дрезден. 1919 оной Веймарай бүгэдэ найрамдаха уласай байгуулгаһаа  Саксони сүлөөтэ улас гэжэ болоһон байна.

## Зүүлтэ

Категори:Германиин холбоото газарнууд
Категори:Германи
Санзай

**Санзай** (**сан**, , , *xiāng*) — шажанай ёһоор утаа гаргажа, юумэ арюудхадаг зүйл, юумэ арюудхахын түлөө бэлдэгдэһэн, хатааһан, нюдэмэл арса. Арса, ая ганга, хуһанай буурсаг, шэнэһэнэй шэлбэһэ, тэрэнгиин сэсэг гэхэ мэтые хатаагаад нюдэжэ буйлуулһан, бурханай урда сан табидаг бутархай зүйл.

**Уталга** — санзай, арсын утаагаар бухы бузар, муухай юумэнһээ бэеэ, гэр байраяа болон оршон тойрониие арюудхалга.

## Зүүлтэ

Категори:Шажан мүргэл
Хантууд

**Ханта яһатан** (хант. *ханти, хандэ, кантэк*) — угор арадуудай нэгэ яһан юм. Ородой Холбооной Уласай хойто-баррун Шэбэр (Ханты-Манси автономито тойрог Тюмениин можодо) ажаһуудаг. Оро үсхэбэрилэгшэд.

Категори:Ханты-Манси автономито тойрог
Категори:Оросой арадууд
Категори:Сибириин арадууд
Пловдив

**Пловдив** — Болгариин хоёрдохи эгээн ехэ хүн зонтой хото, Пловдивой можын захиргаанай түб. Улас ороной урда хэһэгтэ байрладаг. Хүн зониинь - 367.376 оршом ажаһуугшад (2013 оной урасхалай дансаар). Түмэр замай ба хурданай замай уулзуур сэг (Софи руу авто зам).

## Зүүлтэ

Категори:Болгари
Категори:Саятан хото
Амяа хорлолто

**Амяа хорлолго** (**суицид**, **бэедээ гар хүрэлгэ**) — һанаатайгаар ​​өөрынгөө үхэлөө ушаруулха үйлэ юм. Амяа хорлолго ехэбшэлэн сэдьхэл гутаралай үедэ бии болодог ажа.

Амяа хорлолтонь эгээн түгээмэл хэрэглэгдэдэг аргань улас орон ондоо байдаг. Ниитэ аргань: дүүжлэлгэ, хоро эдилгэ, буудалга. Ойролсоогоор 800,000 сая хүн жэл бүри дэлхэй даяар амяа хорлолгоһоо наһа баража болон амяа хорлохо 10-дахи үхэлэй шалтагаан.

*Өөрөөрөө тахил үргэлгэ* амяа хорлолтын нэгэ түрэл. Жэшээнь, Түбэдтэ ламанар өөрөө галдана. 2009 оной хоёрдугаар һарын 27-һаа хойшо 2014 оной дүрбэдүгээр һарын 15 хүрэтэр 125 хүнүүд өөрөө галдаһан.

## Зүүлтэ

Категори:Үхэл
Вьетнамай дайн

**Вьетнамай дайн**  (, ) Вьетнам, Лаос, Камбоджын нютагта 1959 онһоо 1975 оной 4 һарын 30 хүрэтэр үргэлжэлһэн дайн юм. Коммунис лагеряар дэмжүүлһэн Хойто Вьетнам, АНУ болон Зүүн Урда Азиин Хэрээнэй Байгуулалгын гэшүүн оронуудаар дэмжүүлһэн Урда Вьетнамай таланууд байлдаһан.

## Зүүлтэ
Хабсагайта уула

**Хабсагайта уула** () — Хойто Америкын баруун хэһэгтэ байрлаха, Канадын Британиин Колумби можоһоо АНУ-ай  Нью-Мексико можо хүрэтэр ниитэ 4,800 км үргэлжэлхэ уулануудай системэ (нюрга) юм. Ноён орьёлынь далайн нюрууһаа дээшэ 4,401 метр үргэгдэһэн Эльберт уула (АНУ-ай Колорадо можо) болоно.

## Холбооһон

* U.S. Geological Survey website on the Rocky Mountains
* Headwaters News  - Headwaters News - Reporting on the Rockies
* Colorado Rockies Forests ecoregion images at bioimages.vanderbilt.edu (slow modem version)
* North Central Rockies Forests ecoregion images at bioimages.vanderbilt.edu (slow modem version)
* South Central Rockies Forests ecoregion images at bioimages.vanderbilt.edu (slow modem version)

Категори:Уулын шэлэнүүд
Категори:Хойто Америкэ
Гималайн уула

**Һималайн уула** (сам. हिमालय, *himālaya*, «саһата орон») — дэлхэйн эгээн үндэр уулануудай шэлэн юм.

Һималай Түбэдэй үндэрлиг (ара тала), Инд-Гангын нама доро газар (үбэр тал) хоёрой хоорондо байралжа, Түб Азиин уулархаг сүлэрхэг газар, Урда Азиин халуун ороноц сагай уларилта газарые заагалдаг. Тэндэ Балба, Бутан, Пакистан, Хитад (Түбэдэй автомито орон), Энэдхэг гэхэ 5 ороной нютаг һууна.

Һималай Түб болон Урда Азиие бэлшэрлэн 2900 км тухай утатай, 350 км оршом сэмсэгэр нумран тогтоһон. Гималайн уулануудай дундажа үндэр 6 км ба ноён орьёлынь 8848 м үндэр Жомолунгма (Эверест) уула юм. Далайн нюрууһаа дээшэ 8000 метрһээ үндэр найман мянгата 10 орьёлтой.

Һималайһаа баруун тиишэ Каракорум, Хиндукуш, Памир үргэлжэлнэ.

Инд, Ганга, Хүхэ мүрэн Гималайн уулануудһаа эхэ абана.

## Зүүлтэ



* The Himalayan Journal published by Himalayan Club
* Michael Palin, *Himalaya*, Weidenfeld Nicolson Illustrated (2004) ISBN 0-297-84371-0
* John Hunt, *Ascent of Everest*, Hodder & Stoughton (1956) ISBN 0-89886-361-9
* *Everest*, the IMAX movie (1998), ISBN 0-7888-1493-1

## Холбооһон

* Comprehensive Information about the mountains of Himalaya with links to good images
* Harish Kapadia
* The making of the Himalaya and major tectonic subdivisions 
* Geology of the Himalayan mountains 
* Birth of the Himalaya
* Some notes on the formation of the Himalaya 
* Guide to the 8000 m peaks 
* Pictures from a trek in Annapurna (film by Ori Liber)
* Kumaon Himalayas 
* Adi Kailash — Himalayas 


Категори:Уулын шэлэнүүд
Категори:Ази
Гэбшэ

**Гэбшэ** (,  — «буянай нүхэр», кальянамитра) — цаннид дасанай һургуулиин найман шата дүүргэһэн ламада олгогдодог зэргэ.

**Габжа** () — цаннид дасанда юһэн жэлэй туршада һураһанай һүүлээр ламада олгогдодог зэргэ юм.

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажан