open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сахилгаан суранзан

**Сахилгаан суранзан** — байгаалиин дүрбэн үндэһэн харилсан үйлэшэлэлэй нэгэ. Сахилгаан сэнэгтэй бөөмсын хоорондын харилсан үйлэшэлэлые бии болгодог хүсэн болоод үүнэй ябагаха огторгойн хэһэгые сахилгаан суранзан орон гэнэ.

Татаха хүсые эс тоособол сахилгаан суранзан үйлэшэлэлынь үдэр тутамын амидаралда тохёолдохо бараг бүхы үзэгдэлэй шалтагаан болоно. Жэшээлбэл материаллиг зүйлсые түлхэхэ/татахань бидэнэй болон материаллиг зүйлсын молекуланууд хоорондын хүсэнһээ үүдэнэ. Эдэгээрынь саашалаад атом хоорондын үйлэшэлэлээр бии болодог.

Атом дахи электрон, протонуудые барисалдуулдаг, молекула дахи атомуудые барисалдуулдаг хүсэниинь мүн сахилгаан суранзан хүсэн юм. Иинхүү тус хүсэн атомуудые тойрон эргэхэ электронуудын харилсан үйлэшэлэлэй дүнгдэ үүдэхэ химиин процессуудые мүн захирдаг болоно.

Сахилгаан суранзан хүсэниинь сахилгаан орон, суранзан ороной али алинда элирхыгээр үзэгдэнэ: энэ хоёрынь юрэдөөл сахилгаан суранзангай хоёр түрэхэ, иимэдэ хоорондоо нарин уялдаатай. Сахилгаан орон өөршэлэгдэхэд суранзан орон үүдэжэ, урбуугаараа мүн адляар суранзан ороной өөршэлэлтөөр сахилгаан орон үүдэнэ. Энэ үзэгдэлые сахилгаан суранзан индукцилгэ гэхэ болоод сахилгаан генератор, индукциин мотор, cахилгаанай хубисхуур ажаллаха үндэһэн һуури болоно. Математикын хубида суранзан ба сахилгаан оронуудынь 4-векторын байдалаар харисангы хүдэлөөнөөр солигдодог.

Сахилгаан орониинь сахилгаан потенциал (батарейн хүсэндэл гэхэ мэтэ), сахилгаан гүйдэл (гар шэдэнгээр урдаха сахилгаан гэхэ мэтэ) зэргэ түгээмэл үзэгдэлнүүдэй үрэ дүндэ бии болодог. Суранзан орониинь суранзантай холбогдодог хүсэнэй эхэ үүдэбэри болоно.

Сахилгаан суранзан хүсэниинь фотон, виртуал фотон гэһэн мэдээсэл дамжуулха бөөмсын дамжуулалтаар ажаллана. Бэетүүдынь өөр өөр хоорондоо мэдээсэл дамжуулха бөөм һолилсоһоноор ойлголсохо хүсэн үүдэжэ, һолилсоонь бөөмсүүдые хоорондонь түлхэхэ гү, али татахын орондо эдгээрые һолилсуулха бөөмсүүдэй шэнжэ шанарые өөршэлнэ.

Сахилгаан суранзангай онолой хубидаха судалгаанай үрэ дүндэ 1905 ондо Алберт Айнштайн харисангын тусхай онолые хүгжүүлжэ бии болгобо.

## Мүн үзэхэ
* Лоренцын хүсэн
Суранзан орон

**Суранзан орон** — сахилгаан гүйдэл болон суранзан шэнжэ шанартай материалнуудай суранзан нүлөөлэлэй математика тодорхойлолто, тайлбари юм. Суранзан орон дохи алибаа сэг *шиглэл* болон *хэмжээ* (ута) хоёроор тодорхойлогдохо ба тиимһээ суранзан орон бол вектор талмай юм. Суранзан орониинь ехэнхдээ Лоренцын хүсээр тодорхойлогдохо ба энэ хүсэниинь сахилгаан сэнэгые хүдэлгэгшэ хүсэн юм. *Суранзан орониинь* тус тусдаа бэе дааһан болобошье хоорондоо нягта хамааралтай хоёр оронһоо хамаарна. Тэдэгээрые **B** болон **H** үзэгээр тэмдэглэнэ.

Хүдэлжэ бай сахилгаан сэнэгүүд болон үндэһэн квант шанартай холбоотой өөрын эгэл хэһэгүүдэй эргэлдэхэ хүдэлөөнһөө суранзан орон үүдэнэ. Харисангын онолоор сахилгаан болон суранзан орониинь нэгэ объектын хоёр харилсан холбоотой үзэл бодол юм. Сахилгаан суранзан орон гэжэ нэрлэгдэдэг энэ ороной бүридэл хэһэг болохо сахилгаан болон суранзан оронуудынь ажаглагша болон сэнэгэй харисангы хурданһаа хамаардаг. Квант физикэдэ сахилгаан суранзан орон квант хэлбэритэ шэлжэһэн байдаг ба фотоной харилсан шэлжэһэнэй үрэ дүндэ сахилгаан суранзан харилсан үйлэшэлэл бии болодог.

Үдэр тутамай амидаралда суранзан орониинь тогтомол суранзануудай үүдхэһэн нэгэ нэгэнээ болон түмэр бэетые татаха ба түлхэхэ үлэ үзэгдэхэ хүсэн байдалаар дайралдадаг. Оршон үеын технологида суранзан орон маша түгээмэл хэрэглэгдэжэ байна. Тухайлбал сахилгаан технологи болон сахилгаан механикын технологида үргэнөөр ашаглажа байна. Дэлхэй өөрөө өөрын гэһэн суранзан оронтой. Энэнь та бидэндэ зүг шэглэл, байрашал тогтооход шухала ажа холбогдолтой. Хуйларһан суранзан оронуудынь сахилгаан мотор болон генераторда ашаглагдадаг. Суранзан хүсэниинь Халлын нүлөөлэлөөр дамжан үнгэржэ бай сэнэг зөөгшэдэй талаар мэдээсэл олгодог.

## Холбооһон
* Влияние слабых магнитных полей на биосистемы (видео)

Категори:Суранзан
Масса

**Масса** ( гэхэһээ гаралтай) гэжэ физикын шэнжэлхэ ухаанда алибаа бодосой гурбан шэнжэ шанарай (инерциал масс, эдибхэтэй гравитациин масса, эдибхэгүй гравитациин масса) али нэгые тодорхойлдог хэмжэгдэхүүн юм. Үдэр тутамай амидаралда ехэнхидээ масса гэхые жэн гэдэгтэй эжэл удхаар абадагшье шэнжэлхэ ухаанда хоёр өөр шэнжэ шанар болоно.

Алибаа бэеын инерциал массань хүсэнэй үйлэшэлэл доорохи түүниин хурдадхал юм. Ньютоной хоёрдугаар хуули ёһоор m массатай бэеэ F хүсэнэй үйлэшэлэл дооро оруулбал a хурдадхалые \frac{F}{m} томьёогоор үгэнэ.

Үүнһээ гадна бэеын массань түүнэй үүдхэһэн гү, али үйлэшэлэл дооро ороһон татаха хүсэнэй хэмжээ юм. m_1 массатай эхинэй бэеэ m_2 хоёрдугаар бэесэ r зайда байралуулбал эхинэй бэень дараахи хэмжээтэй F таталсаха хүсэнэй үйлэшэлэл дооро ородог

: F = G\,\frac{m_1 m_2}{r^2} \,

үүндэ G нь 6.67 × 10−11 кг−1 м3 с−2 хэмжээтэй гравитациин тогтомол. Энэ хэмжээе заримдаа гравитациин масса гэхэ болоод илгаха шаардалгатай үедэ M-р эдибхэтэй гравитациин массые, m-р эдибхэгүй гравитациин массые тэмдэглэнэ. 17-р зуунһаа хойшо хэһэн олон туршалтуудай үрэ дүндэ инерциал ба гравитациин массань эжэл болохонь тогтоогдоһон болоод энэ харисангы юрэнхы онолой эквивалентын заршамда тусгагдана.

Харисангы тусхай онолоор тухайн бэеын масса ба энергиин холбоое үзүүлдэг (E = mc^{2}). Энэ холбооной үрэ дүндэ алибаа бөөмсүүдэй ниитэ массань тус тусын бөөмсын массануудай ниилбэри массаһаа ехэ гү, али бага байжа болодог.

Дэлхэйн гадарга дээрэ бэеын W жэниинь массатай дарааха холбоотой

:W = mg \,

үүндэ *g* нь 9.81 м с2 хэмжээтэй дэлхэйн татаха хүсэнэй уламаар үүдэхэ хүндын хүсэнэй хурдадхал. Бэеын жэниинь түүниин оршонһоо хамаардаг бол массань үгы. Жэшээлбэл 50 килограмм массатай бэе дэлхэй дээрэ 491 ньютон жэнтэй бол һара дээрэ энэ бэе юрэдөөл 81.5 ньютон жэнтэй, харин массань өөршэлэгдөөгүй байна.
Хурдадхал

**Хурдадхал** гэжэ нэгэжэ хугасаанай турша дахи хурданай өөршэлэлтын хэмжээ юм. Жэгдэ бэшэ хүдэлөөнэй хурданиинь хугасаанай агшан бүридэ өөр өөр байха болоод энэ өөршэлэлтын хэмжээ болон шэглэлые тодорхойлогшонь хурдадхал юм. Хурданиинь вектор хэмжэгдэхүүн тула хоёр янзаар өөршэлэгдэхэ боломжотой: хэмжээгээр болон шэглэлээр. Нэгэ талаһаа хурдадхалынь тухайн зүйлэй хурдадха гү, али удаашарха хурдан бол нүгөө талаһаа шэглэлэйхинь өөршэлэгдэхэ хурдан юм. СИ системэдэхи нэгэжэнь м/с²

Хурданые v, хугасаае t гэбэл хурдадхал a:
a=\frac{\delta v}{\delta t}

Һунгадаг механикын онолоор, бэеын хурдадхалынь түүндэ үйлэшэлхэ ниитэ хүсэтэй шууд пропорциональ хамааралтай (Ньютоной хоёрдугаар хуули):

F=am; a=\frac{F}{m}

## Холбооһон

Категори:Механика
Хурдан

**Хурдан** ( үгэһээ v тэмдэглэнэ) — нэгэжэ хугасаанда бэеын шэлжэлтээр тодорхойлогдохо хэмжэгдэхүүные хүдэлөөнэй хурдан гэнэ. 

Траекториин үдүүхэн хэһэгтэ харгалзуулан тодорхойлоһон хурдые хоромхон (эгшэн зуурын) хурдан \vec v = \frac{\Delta \vec r}{\Delta t}, харисангы ехэ хэһэгтэ харгалзуулан тодорхойлһон хурдые дундажа хурдан гэжэ тус тус нэрэлнэ. Ниитэ ябаһан замые зарсуулһан бүхы хугасаанда харисуулан дундажа хурдые скаляр хэмжэгдэхүүнээр тодорхойлно.

Нэгэжэ хугасаан дахи хурданай өөршэлэлтэгөөр торхойлогдохо физикын хэмжэгдэхүүные хурдадхал гэнэ. Хурдадхалые \vec a-үзэгээр тэмдэглэдэг.

Хурдадхалые траекториин ямар хэһэгтэ харгалзуулан тодорхойлһоноор мүн хоромхон ба дундажа хурдадхал гэжэ ангилна.

## Мүн үзэхэ
* Гэрэлэй хурдан

Категори:Механика
Хүсэн

**Хүсэн** (франц.,  үгэһээ \vec{F} тэмдэглэгдэһэн) бодос зүйдэ масса бүхы бэе хурдадхад нүлөөлдэг. Түлхихэ, үргэхэ, татаха зэрэгээр хүсэн үйлэшэлжэ болоно. Бэеын хурдадхалиинь түүндэ үйлэшэлжэ бай бүхы хүсэнэй вектор ниилбэриһээ шууд хамаардаг (үүные тэнсүү үйлэшэлэгшэ хүсэн гү, али дүгнэгшэ хүсэн гэдэг). Томо хэмжээтэй бэесые эргэлдэхэ, деформацида орохо эсэбэл түүн дээрэхи даралта ехэдэхэ зэрэгйэ шалтагааниинь хүсэн байжа болоно. Эргэлдэхэ үзэгдэлые хүсэнэй моментоор тодорхойлдог бол харин деформаци болон даралтые хүсэнэй үүдхэһэн хүсэлигээр тодорхойлжо болоно. 

Бэедэ үйлэшэлжэ бай тэнсүү үйлэшэлэгшэ хүсэниинь математикын хубида тухайн бэеын импульсын моментын хугасааһаа хамаарһан өөрэлэлтэтэй тэнсүү байдаг. Импульсын моментынь вектор хэмжэгдэхүүн (шэглэл болон хэмжээ бүхы) ушар хүсэниинь мүн вектор хэмжэгдэхүүн юм.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* La dynamique , Martin Pohl (CERN)

Категори:Механика
Тэнгэриин ван

**Тэнгэриин ван** ( «Тэнгэриин ван одон»; тэмдэг: ) — наранай аймагай гурбандахи томо, дүрбэдэхи хүндэ, наранһаа тоолобол долоодохи гараг юм. Тухайн гарагынь эртэ үедэ мэдэгдэжэ байһан 5 гарагтай эжэлээр ил нүдэндэ харагдахашье тодо буса байдал, удаан орбитоһоо шалтагаалжа гарагта тоосогдодоггүй байба. 1781 оной 3 һарын 12-ндо Ноён Уильям Хершель тэнгэриин ванг нээһэные мэдэгдэжэ оршон үеын түүхэндэ наранай аймагай мэдэгдэхэ хилэ хизгаарые ехэдхэһэн анханай тохёолдол боложо байба. Үүнһээ гадна энэнь дуран абайгаар олдоһон анханай гараг байгаа.

Тэнгэриин вангиинь бүтэсээрээ Далайн вангтай түһэтэй болоод бусад хиин гараг Пүрбэ, Бямба илгаатай тула аашад заримдаа "мүльһэн гарагууд" хэмээн ангилдаг. Атмосферань Пүрбэ, Бямбатай эжэл уһантүрэгшэ, гелиһээ ехэнхидээ тогтохошье бага бусалха температуратай бодос (уһан, аммони, метан, маша бага хэмжээнэй нүүрһэнуһантүрэгшэд) ехэтэйгээрээ онсолиг. наранай аймаг дахи хамагай хүйтэн атмосфератай; хамагай бага темперутурань 49&nbsp;K (−224&nbsp;°C). Маша нарин, дабхараануудтай үүлэн бүтэсэтэй болоод хамагай дооронь уһан, хамагай дээдэ дабхараае метан эзлэдэг хэмээн үзэжэ байна. Тэнгэриин вангай сүм хэһэгые мүльһэн, шулуулигһаа тогдог гэжэ үзэдэг.

Тэнгэриин вангиинь сахаригай системэ, суранзан мандал, маша олон дахуултайгаар бусад хиин гарагуудтай эжэл. Эргэхэ тэнхэлигынь нарые тойрохо хабтанда бараг хүрдэгээрээ бусад гарагһаа илгаатай. Иинхүү туйлуудынь бусад гарагай экватор байрлаха газар оршом оршоно. 1986 ондо Вояджер 2 сансарай хүлэгһөө абаһан зурагаар тэнгэриин ваниинь үзэгдэхэ гэрэлээр онсолиг үзэмжэгүй гараг болохонь харагдаба. Харин һүүлшын жэлнүүдтэ дэлхэйһээ ажаглахад экваторэйхинь яг дээрэ наран оршохо сэг ойротход уларилай өөршэлэлтэ, саг агаарай үзэгдэл ехэдэжэ байе ажаглаһан. Тэнгэриин ван дээрэхи һалхинай хурданиинь 250 м/с-д хүрэнэ. (900&nbsp;км/цаг).

Тэнгэриин вангай англи нэрэ *Uranus* эртэнэй Грекай тэнгэриин бурхан Уранай нэрээр нэрэлэгдэһэн. ()

## Зүүлтэ

## Гадаад холбоос

* Edge On! ESO Press Release 
* NASA's Uranus fact sheet 
* Uranus Profile by NASA's Solar System Exploration
* Keck pictures of Uranus show best view from the ground — Press release with some photographs showing rings, satellites and clouds
* News reports of December 22, 2005 rings and moons discovery
** New Moons and Rings found at Uranus*, [[SPACE.com]]
** [http://www.msnbc.msn.com/id/10574903/ Two more rings discovered around Uranus]*, MSNBC
* Planets—Uranus  A kid's guide to Uranus.
* Spring Has Sprung on Uranus 
* Uranus at Jet Propulsion Laboratory's planetary photojournal.
* Uranus (Astronomy Cast homepage)
Гэрэлэй хурдан

**Гэрэлэй хурдан** — ***c*** үзэгээр тэмдэглэгдэдэг физикын тогтомол. Хэмжээнь яг 299,792,458 метр/секунда болоод 300,000 километр/секунда гэһэн ойролсоо удхые үргэнөөр ашагладаг (баруун талын хүсэнэгтэ ашаглан бусад нэгэжүүд дахи удхые харагты). Энэнь хурдыень һааруулха атом, молекула, бусад түрэлэй матери оршон байхагүй вакуумда сахилгаан суранзан сасаралай (радио долгин, үзэгдэхэ гэрэл, гамма долгин гэхэ мэтэ) тархаха хурдан юм.

Хүн түрэлхитэнэй түүхын ябасада гэрэлынь агшан зуурда тархадаг, болбол юрэдөөл маша хурдан тархадаг эсэхэнь мэдэгдэжэ байһангүй. 17-р зуунда Даниин одон орон шудалааша Оле Рёмэр Пүрбын дахуул Иогой үзэгдэхэ хүдэлөөнэй шудалгаа дээрэ үндэһэлэн гэрэл хизгаартай хурдаар тархадаг болохые баталба. Үүнһээ хойшо олон зуунай туршада улам нарин хэмжэлтүүдые хэһэнээр 1975 ондо гэрэлэй хурдые тэрбүмэй дүрбэ нарибшалалтайгаар 299,792,458 м/с болохые тогтообо. 1983 ондо СИ системэдэ метрые "1⁄299,792,458 секундада гэрэлэй тараха хурдан" хэмээн тодорхойлһон, иимэдэ мүнөө үедэ *c*-ын м/с-ээрхи тоон удхань метрын тодорхойлолто ёһоор тогтоһон.

Харисангын тусхай онолоор *c*-нь орон зайсаг хугасаанай нэгдэһэн бүтэсэдэ орон зай, саг хугасаае холбожо үгэдэг ба үүнэй квадратынь масс-энергиин тэнсэдхэл дахи пропорцилональ тогтомол юм. (*E*&nbsp;=&nbsp;*mc*2). Ямаршье инерциал согсо системэдэ сасарагагша, ажаглагша хоёрой харисангы хурдаһаа үл хамааран *c* бүхыл массгүй бөөм, холбогдохо оронуудай, үүндэ сүлөөтэ орон зай дахи сахилгаан суранзан сасаралай хурдан; мөн татах хүч, гравитацийн оронгийн хурд хэмээн таамаглагдаж буй. Гэрэлэй хурданиинь энерги, матери, мэдээсэл дамжаха хамагай дээдэ хурдан, яагаад гэбэл "үүнһээ хурдалбал шалтагаан-үрэ дагабариин зайлшагүй холбоое үгы болгоно." Иимэ түрэлэй согсо системэдэ "үрэ дагабари" "шалтагаанай" хаа үмэнэ үзэгдэхэ болоно. Иимэ шалтагаан-үрэ дагабариин хуулиие зүршэһэн тохёолдол байхагүй тула парадокс үүдхэнэ. Гэрэлэй хизгаартай хурданиинь электроникэй түхөөрэмжүүдэй ажаллагаанай хурдые хизгаарладаг хүсэн зүйл.

Шэл, агаар зэрэг тунгалиг материалаар гэрэлэй тархаха жэнхэни хурданиинь *c*-һээ бага. *c* ба тухайн материалда гэрэлэй тархаха *v* хурдын харисаае материалай *n* хугарлын элидхэгшэ гэнэ (*n*&nbsp;=&nbsp;*c*&nbsp;/&nbsp;*v*). Жэшээнь үзэгдэхэ гэрэлэй хубида шэлэй хугарлын элидхэгшэнь 1.5 болоод энэнь үзэгдэхэ гэрэл c / 1.5 ≈ 200,000 км/с хурдатай тархадаг гэһэн үгэ. Үзэгдэхэ гэрэлэй хубидаха агаарай хугарлын элидхэгшэнь 1.0003, иинхүү агаар дахи гэрэлэй тархаха хурданиинь вакуумынхитай эжэл.

## Зүүлтэ

Категори:Одон орон шудалал
Категори:Физикэ
Бэлиг барамидай зүрхэн судар

**Бэлиг барамидай зүрхэн һудар** (, Prajñāpāramitā Hridaya Sūtra, , , , , ) мүн **Бэлигэй зүрхэн**— Бурхан шажанай Ехэ Хүлгэнэй хамагай шухала сударуудай нэгэниинь. Билгүүнэй Зүрхэн самгарид (санскрит) хэлээр 32 үетэтэй 14 шүлэгһөө бүридэһэн байна.

## Тарни
* Санскрит IAST: *gate gate pāragate pārasaṃgate bodhi svāhā*
* Санскрит Деванагари: गते गते पारगते पारसंगते बोधि स्वाहा
* Санскрит IPA: 
* Хитад: 揭谛揭谛，波罗揭谛，波罗僧揭谛，菩提萨婆诃 / 揭諦揭諦，波羅揭諦，波羅僧揭諦，菩提薩婆訶
* Пиньин: Jiēdì, jiēdì, bōluó jiēdì, bōluósēng jiēdì, pútí suōpóhē
* Вьетнам: Yết đế, yết đế, Ba la yết đế, Ba la tăng yết đế, Bồ đề tát bà ha
* Япон: ぎゃてい　ぎゃてい　はらぎゃてい　はらそうぎゃてい　ぼじ そわか / 羯諦羯諦 波羅羯諦 波羅僧羯諦 菩提薩婆訶(Ромадзи: Gyatei Gyatei Haragyatei Harasōgyatei Boji Sowaka)
* Солонгос: 아제　아제　바라아제　바라승아제　모지　사바하 (Aje aje bara-aje barasŭng-aje moji sabaha)
* Түбэд: ག༌ཏེ༌ག༌ཏེ༌པཱ༌ར༌ག༌ཏེ༌པཱ༌ར༌སཾ༌ག༌ཏེ༌བོ༌དྷི༌སྭཱ༌ཧཱ།| (Вайли: Gate gate pāragate pārasaṃgate bodhi swāhā)

## Холбооһон

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажан
Кишинэу

**Кишинэу** (рум. *Chişinău*, ) — Молдавиин ниислэл, 804,5 мянган хүнтэй хото. Бик мүрэнэй эрьедэ, тус ороной түб хэһэгтэ байрладаг, эдэй засагай, соёлой түб. Кишинэу Молдавиин захиргаанай хэлтэсын тусхай статустай байдаг — энэнь муниципи юм. Кишинэу хотын гадна эжэл нэрэтэй муниципида 13 коммунада нэгэдэжэ 6 хото (Сынжера, Дурлешты, Ватра, Кодру, Вадул-луй-Водэ, Криково), 25 һуурин газар ороно.

Кишинэу анха 1436-һаа баримта бэшэгтэ дурдаһан байна. Ородой эзэнтэ гүрэндэ ниилһэнэй дараа 1818 ондо хотын статусые хүлээн абаа.

## Хүн зон

## Зурагай сомог

Dacia Boulevard (5822778292).jpg|Дачия гудамжа
Academia_de_Ştiinţe_a_Moldovei,_Chisinau,_Modova_Academy_of_Sciences_of_Moldova,_Chisinau,_Moldova_(49669791751).jpg|Молдавиин Шэнжэлхэ Ухаанай Академиин байра
Arc de Triomphe, Chișinău (4867173990).jpg|Илалтын арка
Кишинёв. Застройка Штефан чел Маре..JPG|Штефан чел Маре


## Зүүлтэ

Категори:Молдави
Категори:Саятан хото
Категори:Европын ниислэлнүүд
Ньютоной хуулинууд

**Хүдэлөөнэй тухай Ньютоной хуулинууд** гэжэ һунгадаг механикын үндэһэн болодог физикын 3 хуулиие хэлэнэ. Алибаа бэедэ тодорхой хүсөөр үйлэшэлхэд тухайн бэеын үүдхэхэ хүдэлөөниие тайлбарилдаг. Анха Исаак Ньютон 1687 оной 7 һарын 5-нда хэблүүлһэн *[[Байгаалиин философиин математика заршамууд]]* бүтээлдээ эдэгээр хууляа тайлбарилба.

## Хуулинууд

### Нэгэдүгээр хуули
Алибаа бэедэ газаа хүсэн үйлэшэлхэгүй бол тайбан байһан бэе тайбан хэбээрээ, хүдэлөөндэ байһан бэе хүдэлөөндэ хэбээр үлдэнэ.
Ньютоной нэгэдүгээр хуули бүтүү системэдэ хүсэнтэй. Ямаршье хүсэн байхагүй системые бүтүү системэ гэнэ.
\sum_{k=1}^{n}\overrightarrow{F}_{k}=0 \Rightarrow \overrightarrow{V}=const, \overrightarrow{a}=const

### Хоёрдугаар хуули
\overrightarrow{F}=m\overrightarrow{a}

*m* массатай бэедэ *F* хүсөөр үйлэшэлхэд *a* хурдадхалые оложо абадаг.
(Хүсэн хурдадхал 2 нэгэ шэглэлтэй)
Хүсые үйлэшэлһэн хугасаагаарынь үржүүлһэные импульс гэнэ.

### Гурбадугаар хуули
Алибаа бэе хоёрдохи бэедэ F хүсөөр үйлэшэлхэд хоёрдохи бэень эхинэй бэедэ -F хүсөөр үйлэшэлнэ. F ба -F хоёр эжэл хэмжээтэй болоод эсэргүү шэглэлтэй.

\overrightarrow{F}_{1}=-\overrightarrow{F}_{2}

## Зүүлтэ

Категори:Механика
Импульс

**Импульс** — бэеын хүдэлөөниинь бэеын масса, хурдаһаа хамаарһан хэмжэгдэхүүн байна. Бэе, масса, хурданай хэмжэгдэхүүниие **импульс** гэнэ. Һунгадаг механикада импульсые хугасаатай харисангыгаар хүсэнһөө абаһан интегралаар тодорхойлдог:

:\mathbf{I} = \int \mathbf{F}\, dt 
эндэ
:**I** — импульс (заримдаа **J**-ээр тэмдэглэдэг),
:**F** — хүсэн болоод
: *dt* — хизгааргүй жаахан хугасаанай өөршэлэлтэ болоно.

Ньютоной хоёрдугаар хуулиие ашаглабал:

:\mathbf{I} = \int \frac{d\mathbf{p}}{dt}\, dt 
:\mathbf{I} = \int d\mathbf{p} 
:\mathbf{I} = \Delta \mathbf{p} 

Уламаар импульсынь бэедэ хүсэн үйлэшэлһэнээр бэеын хүсэнэй моментын өөршэлэлтэгөөр тодорхойлогдожо болохо юм. Мүн үйлэшэлжэ бай хүсэн болон массань тогтомол үедэ импульсые дарааха хилбар хэлбэрээр элирхылжэ болохо юм:

:\mathbf{I} = \mathbf{F}\Delta t = m \Delta \mathbf{v}
эндэ
:**F** — *тогтомол* ниитэ хүсэн
:\Delta t — хүсэн үйлэшэлһэн хугасаанай интервал
:*m* — бэетын *тогтомол* масса
:Δ**v** — тухайн хугасаанай туршада хүсэнэй үйлэшэлэлээр бии болоһон хурданай өөршэлэлтэ болоод
:mΔ**v** = Δ(m**v**) — шугаман моментын өөршэлэлтэ болоно.

Категори:Механика
Алас Дурна

**Алас Дурна** (оросоор Да́льний Восто́к, , , , , , , ) — Азиин түбиһөө зүүн хэһэгэй газар орон гү, али Зүүн Ази (Россиин Алас Дурна зүгые оролсуулаад) болон Зүүн Урда Азиие хамтадхан зааһан Баруунай нэрэдэл. Мүн зарим тохёолдолдо эдэй засаг, соёлой ушар шалтагаанай уламһаа Хойто Азиие оролсуулхань бии. Харин Монголшууд энэ нютагта багтажа байгаагай хубида "Алас Дурнада" гэбэл Россиин Алас Дурна гэжэ ойлгоно.

"Алас Дурна" хэмээхэ ойлголто Европын газар зүйн улас түрын ухаанда 19-р зуунай үеһөө нэбтэрһэн болоод Ойрохи Дурна, Дунда Дурна гэдэг ойлголтуудые мүн хэрэглэхэ болоо. Яг үүнэтэй эжэл шалтагаанаар эртэнэй Хитадууд баруунай оронууд гү, али Энэдхэгһээ саашахиие "Тайши ()" гэжэ нэрлэжэ байгаа.

## Алас Дурнын уласууд
*  (Бруней-Даруссалам)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (Россиин Алас Дурна)
# Амарай можо
# Буряад Улас
# Еврей автономито можо
# Үбэр Байгалай хизаар
# Камчаткын хизаар
# Магаданай можо
# Далайн шадар хизаар
# Саха (Яхад) Улас
# Сахалинай можо
# Хабаровскын хизаар
# Чукоткын автономито тойрог
* 
* 
* 
* 
* 

## Холбоотой удха
* Зүүн Ази
* Зүүн Урда Ази
* Хойто Ази

## Зүүлтэ

Категори:Ази
Дунда Дурна

**Дунда Дурна** (, , , , , , , )  — Баруун Ази, Хойто Африкада оршохо бүһэ нютагай нэрэ. Энэ нэрэ европошуудһаа дурна (зүүн) зүгтэ хамагай ойро оршохо газарда үгэһэн байна. Арабшууд, туркууд, курдууд, азернууд, еврейнүүд, армянууд, гүржинүүд болон ассиришүүд үндэһэн хүн зон байна. Хүн зон ехээр лалын шажантай, харин Ойрохи Дурна мүн Еврейн болон Христосой шажанай үлгы юм. Дунда Дурнаар Европоһоо Ази, Африкада гол замынь оршоно.

## Дунда Дурнын оронууд
* 
* 
* Кавказ Саанахи
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Мүн үзэхэ
* Алас Дурна

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* "Middle East - Articles by Region"  - Council on Foreign Relations: "A Resource for Nonpartisan Research and Analysis"
* "Middle East - Interactive Crisis Guide"  - Council on Foreign Relations: "A Resource for Nonpartisan Research and Analysis"
* Middle East Department University of Chicago Library
* *[http://www.meed.com/ Middle East Business Intelligence since 1957]*: "The leading information source on business in the Middle East" - MEED.com
* Middle East News from Yahoo! News
* Middle East Business, Financial & Industry News — *ArabianBusiness.com*
* Carboun - advocacy for sustainability and environmental conservation in the Middle East
* 

Категори:Ази
Категори:Африка
Манжа

**Манжа** (монгол бэшэг: , **Манжу**) — Тунгус нэгэ үндэһэтэн юм.

* Манжанууд
* Манжа хэлэн, Манжанууд Тунгус хэлэн
* Манжын Чин гүрэн 1644—1912 байһан Манжануудай гүрэн
* Маньчжоу-го гү, али Манжын Улас, Япон эзэнтэ гүрэнэй вассал 1932—1945
* Манжуур хото (Манжури)
Агын дасан

**Агын дасан**  (**Дэчэн Лхундублинг**,  «Ехэ Юрөөлэй Аяндаа Амжалтын Хиид»)  — Агын һууриһаа ойродо Булагтай нютагта 1811 ондо байгуулагдаһан дасанг юм. Олон ламанар арестовагдаһан ушарһаа 1937 ондо 32 ламанар хэбээр байгаа. 1938 ондо бүхэ лама багшанарые Шэтэ хотодо татан буугдаһан. 1946 ондо дасан дахин нээгдэһэн байгаа.

## Шэрээтэ ламанар
:1 Лама Пагбын Ригден (1816-1819 онууд)
:2 Мүнхын Сультим (1819)
:3 Раднын Галсан-Нима (1820-1821 онууд)
:4 Жамьян-Зундуй (1821-1858 онууд)
:5 Түгэлтэрэй Галсан-Жимба (1858 онһоо 1873 он хүрэтэр)
:6 Пушигайн Галсан-Чойнпэл (1873-1878 он)
:7 Данжинай Лубсан-Доржо (1878 онһоо 1901 он хүрэтэр)
:8 Сундарын Галсан-Чойдаг (1901 онһоо 1912 он хүрэтэр)
:9 Жамсаранай Данби-Жалсан (1912 онһоо 1924 он хүрэтэр)
:10 Норбын Дарижаб (1924 онһоо 1932 он хүрэтэр).
:11 Жигжитэй Намхай Самбу (1946-1953 он),
:12 Цыбикын Базар (1953-1956 он) 
:13 Гомбын Жамбал Доржи (1956-1963 он)
:14 Гончикай Галсан Жимба (1963-1973 он)
:15 Дылыгэй Лундог (1973-1976 он)
:16 Цыгмитэй Даша (1976-1980 он)
:17 Цыбигэй Гомбо (1980-1987 он)
:18 Жигмитэй Золто Дамрабазарович (Самбу Золто) (1987-1992 он)
:19 Лыгдэнэй Жанчиб (1992-1993 он)
:20 Дондукбайн Андрей Лупсандашиевич (Цырен лама) (1994-2000 он)
:21 Цыбигэй Бадма Дашигалсанович (2000 онһоо турша)

Категори:Дасангууд
Брайбун

**Брайбун** хиид — Гэлүгбын хамагай шухала гурбан хиидүүдэй нэгэ. Лоселинг ба Гоман дасангтай. 1416 ондо Богдо Зонхобын шаби Жамьян Шойжиһоо байгуулагдаһан, Ботала ордоной нээгдэһэнэй үмэнэ эндэ Далай Ламанарай оршон һууха газар байгаа. Соёлой хубисхалай хүрээндэ 1959 ондо хитад коммунистуудһаа хаагдаһанай үмэнэ энэ ехэ дасангда 15 мянган ламанар һуужа байгаа. 250 ламанар зугадаһан ашаар Брайбун хиид Жавахарлал Неруһаа үгэһэн газарта дахин Энэдхэгэй Карнатака можодо байгуулһан байна. Мүнөөдэр Энэдхэгэй Брайбунда 3000 тухай ламанар ажа һуудаг.

## Урда Энэдхэгтэ Брайбун
Буддын гүн ухаанай һургаал номлолоо мүнөөнэй бидэндэ үлдээн ерэһэн Монголой үе үеын эрдэмтэн мэргэд һуралсан түгэсэжэ, шажан номой эрдэмдэ һуралсажа байһан Брайбун хиидэй Гоман дасанда мүнөөнэй байдалаар 130 тухай лама хубарагууд һуралсажа байна. Гоман дасанда һуража байгаа лама хубарагууд дээрэ Мүн Урда Энэдхэгэй Сэра хиидтэ һуужа байгаа монгол лама хубарагууд нэмэгдэн ерэһэн байгаа. Ниитэдээ 200 оршом Монгол лама хубарагууд ниилэн Монголһоо ошоһон сүсэгтэнүүд, тэдэнээр дамжуулан ниитэ Монголшууудайхаа түлөө ном хураһан юм. Брайбун хиидэй Гоман дасанда Түбэд, Энэдхэг, Халха, Буряад, Хальмаг, Тува, Ород, Хитад, Солонгос, Индонези зэрэг оронһоо ерэһэн 1800 үлүү хубарагууд 16 аймаг, 22 мицанд хамаардаг болоод манай ламанар нэрэ алдарынь эртэһээ алдаршаһан Монгол мицандаа нэгдэн байна.


Lhasa-Drepung-46-Innenhof-2014-gje.jpg|
Lhasa-Drepung-06-Wohnhof-2014-gje.jpg|
Lhasa-Drepung-44-Klostergebaeude-2014-gje.jpg|
Lhasa-Drepung-Dukhang-08-2014-gje.jpg|
Lhasa-Drepung-innen-08-8. und 9. Dalai Lama-2014-gje.jpg|
Lhasa-Drepung-innen-10-Weisheit erlaufen-2014-gje.jpg|


Категори:Дасангууд
Категори:Түбэд
Тяньаньмэнь талмай

**Тяньаньмэнь талмай** (, ***Тэнгэриин Энхын Үүдэнэй талмай***) — XX зуун хүрэтэр дэлхэйн хамагай ехэ талмай байһан БНХАУ-ай Бээжин ниислэл хотын түб талмай юм. Энэ талмайн дэбисхэр газарынь 440 мян. кв. м. (880 х 500 метр). Тяньаньмэнь талмайда 1989 ондо болоһон алалга уламһаа бүхы дэлхэйдэ алдартай.

## Панорама зураг

## Зүүлтэ
Эволюци

**Эволюци** ( — «далбайлгалта») — бол нэгэ үеһөө дараагай үедэ шэлжэхэ удамшаха хубисал юм. "Evolutio" гэдэгынь дээшэлүүлхэ, дэлгэрүүлхэ гэһэн удхатай латин үгэһөө улбаатай. Эволюци хэмээхэ нэрэ томьёое анха 1762 ондо Швейцариин эрдэмтэн Шарль Бонне хэрэглэбэ. Эволюциин онолые анха 19-р зуунай үедэ Англиин эрдэмтэн Чарльз Дарвин болбосоруулаа. Оршон үедэ эволюциин онолой шудалгаа макроэволюци, микроэволюци гэһэн үндэһэн хоёр түбшэндэ ябагдажа байна. Шэнэ зүйл гаран бүрилдэхэд хүргэдэг популяциин генетикэ, экологиин эргэлтэ бусалтагүй өөршэлэлтын тухай ойлголтые микроэволюци гэдэг. Харин макроэволюциинь зүйлһөө дээшэхи, баг, обог, түрэл гэхэ мэтэ ангилал зүйн нэгэжүүдын гаралга, хүгжэл, өөршэлэлтэтэй холбоотой эволюциин үйлэ ябаса юм. Биологиин эволюциинь ниигэмэй эволюциһээ дараахи 3 шэнжээрээ илгаатай: 
# Эргэлтэ бусалтагүй процесс 
# Биологиин ашагтай шэнжын өөршэлэлтэ 
# Залгамжа удамшалда үндэһэлдэг

Биологиин хубисал-эволюци бол биологиин шэнжэлхэ ухаанай үндэһэн тулгуури онолнуудай нэгэ мүн. Янза бүриин шалтагаанаар амиды бэеын генэй түбшэндэ гараһан өөршэлэлтэ байгаалиин шалгаралда эбээгдэбэл тухайн бүлэг амитан хубиһан хүгжэдэг амиды байгаалиин юрэнхы зүй тогтолой онолые эволюци гэнэ. Энэ хүгжэлэй гол эхэ үүдэбэриинь тухайн амитанай гендэ гараһан янза бүриин шалтагаантай санамсарггүй өөршэлэлтэ байдаг. Эволциие үйлэшэлжэ бай саг хугасаа, абажа үзэжэ байгаа сар хүрээнһээ хамааруулан макроэволюци, микроэволюци гэжэ хубаажа үзэдэг.

### Эхэ үүдэбэри
Энэ санамсаргүй өөршэлэлтэ ашагтай байбал дараашан үе удамда дамжан саашад тухайн өөршэлэлтые агуулһан амитад бусадһаа дабуу боломжотойгоор үржэжэ, үрэ түлөө үлдээһэнээр саашад улам түгэлдэржэдэг. Иимэһээ эволюциин эхэ үүдэбэриинь 
#Генэй өөршэлэлтэ гү, али мутаци
#Рекомбинаци гү, али эсэгэ эхын генэй харилсан хоршохо
Эдэгээрэй үрэ дүндэ нэгэ зүйл амитан, нэгэ һүргын амитандын дотор алаг байдал бии боложо, байгаалиин шэлэлгэдэ харилсан адлигүй харюу үйлэдэл үзүүлдэг.

### Хүдэлгэгшэ хүсэн
Эдэгээрые эхэ булагуудта үйлэшэлдэг үндэһэн хоёр үйлэшэлэгшэ хүсэн байдаг: 
#Байгаалиин шэлэлгэ
#Ген 
Байгаалиин шэлэлгэнь тогтоборжуулагша, һарнюулагша, нэгэ тээшэ шиглэһэн гэһэн гурбан үндэһэн хэлбэри байдаг. Хэрэб дундажа үзүүлэлтэтэй амитанда амиды үлэжэ үрэ удамаа үлдээхэ үлүү боломжо олдожо байбал энэнь тогтоборжуулагша шэлэлгэ юм. Харин үүниие эсэргүү дундажын хоёр захын үзүүлэлтэ бүхы амитаные эбээжэ байбал һарнюулагша, зүбхэн нэгэ шэглэлдэхэ хэлбылтые эбээжэ байбал шэглүүлхэ шэлэлгэ юм.

Генэй дрейфынь сүлөөтэй эбэсэлдэн үржэлэй үрэ дүндэ генэй дабтамжа санамсаргүйгээр үеһөө үедэ өөршэлэгдэхые хэлэнэ. Энэ санамсаргүй өөршэлэлэй нүлөө олон гишүүн бүхы популяцида бага байхад харин харисангы сөөн гишүүн бүхы популяцида хурсаар ажаглагдана.

Категори:Биологи

Категори:Шэнжэлхэ ухаан
Наймаан

**Наймаан** (, *mǎimai*) хэрэглэгшэд үйлэшэлхэ юм гү, али бараае худалдаха, худалдан абаха ажал хэрэгшэ үйлэ ажалалга юм. бөөмэй, жэжэглэнэй, сахим наймаан гэжэ зааглана. Мүн олон уласай наймаанда импорт, экспорт гэжэ тэһэжэ үзэнэ.

Категори:Эдэй засаг
Шэнжэ

**Шэнжэ** (, *xíngshì*) мүнөөдэрэй гүн, ушар, болон тооной ухаанда шэнжэ бол обьектын шанар (үзүүлэлтэ); улаан обьект улаан шанартай гэжэ үзэжэ байна.

Категори:Гүн ухаан
Һархяаг

**Һархяаг** гү, али **мөөгэ** () — амитад болон ургамалай шэнжые нэгэдхэдэг амидаралай нэгэ аймаг.
Бэлгын системэ

**Бэлгын системэ** () буюу **нүхэн үрэжэхын системэ** () — олон эстэй махабадуудай (амитад, ургамал, мөөгэ, гэхэ мэтэ) бэлгын үрэжэхэ үүргэтэй эрхэтэнүүдэй системэ.

Бэлгын системэ хоёр дүрсэ байдаг:
* **хос бэлгэтэй** (*гермафродитизм*) системэ — эрэ ба эмэ бэлгын эрхтэнтэй амиды бэе махабадай бэлгын системэ. Гермафродит зүйлдэ (дун хорхой, хорхой гэхэ мэтэ) түгээмэл шэнжэ шанар.
* **һаланги бэлгэтэй** (*разделнопольно*) системэ — эрэ ба эмэ бэлгын эрхэтэнэй али нэгые агуулжа, тухайн түрэлэй бэлгын эсые болбосоруулдаг бэе махабадай бэлгын системэ. Энэ системэ хоёр түрэлтэй боложо байна:
** эрэ бэлгын системэ;
** эмэ бэлгын системэ.

Категори:Анатоми
Түлишэ

**Түлишэ** — түлихэдэ дулаа үгэдэг элдэб модон болон малай хатаһан шабааһан. Нүүдэл байдалтай, ехэнхидээ тала газарай зон аргал, шэбхэ, хатаһан, боролжо болон бургааһа, хухюур түлидэг байһан юм.

## Түлишын түрэлнүүд

## Зүүлтэ

Категори:Түлишэ
Һаса

**Һаса** (худам монголоор *лһаса*;  - *lha sa*;   - *lāsà*;) — албан ёһоор БНХАУ-ай Түбэдэй Автономито Аймаг (ТАА)-ай харьяата аймагай зэргэтэй хото, юрын байдалаар түүн доторхи хото, ТАА-ай засаг захиргаанай түб.

Олон зуун жэлэй түүхэтэй энэ хото Буддын шажанай дэлхэйн хамагай томо түбүүдэй нэгэ. Мүнөөшье нүлөө зонхилолоо алдаагүй энэ Бурханай шажанай түбынь дурна дахинай уралал, шажанай зан үйлын томохон дурасхал болон оршоһоор байна.

## Засаг захиргаанай хубаари

## Зүүлтэ

Категори:Түбэд
Категори:Хитадай хотонууд
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Иерусалим

**Иерусалим** (‎ *Йерушалайим*;  *Аль-Кудс*) — Израиль уласай ниислэл болоод газар нютаг, хүн зоноороо хамагай томо хото юм. 125.1 квадрат километр газар нютагта 732,100 хүн оршон һуудаг. Оршон үеын Иерусалим хотонь Иудейн уулада, Газарай дундада тэнгис болон Һүнэһэн тэнгисэй хойто сэгэй дунда оршодог болоод Хуушанай хотын гадуур хүгжэбэ.


Jerusalem-Oelberg-18-2010-gje.jpg
Jerusalem-Felsendom-36-2010-gje.jpg
Jerusalem-Tempelberg-50-Bab-al-Silsila-Minarett-2010-gje.jpg
Jerusalem-Klagemauer-06-2010-gje.jpg
Jerusalem-06-Buchhaendler-Fensterladen-2010-gje.jpg
Jerusalem-Grabeskirche-06-Vorhof-2010-gje.jpg
Jerusalem-Mauerrundgang-36-vom Damaskustor-Strasse zum Tor-1985-gje.jpg
Jerusalem-Suedmauer-12-Bar Mizwa-Trommler-2010-gje.jpg


## Зүүлтэ

Категори:Израиль
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Бомбо

**Бомбо** (, *bon po*) — манай ээрын урда бии болоһон бомбын шажанай ёһоор гэрһээ гаража сүмэжэ һууха хүн. Хожомынь бомбонор буддын шажанай ёһо болон бөөгэй ёһые хослон баригшад гээшэбди гэдэг байгаа.

## Зүүлтэ

Категори:Шажан мүргэл
Бөө

**Бөө** — харын шажанай санаартан. «Бөө» гэһэн үгэ «богун» (ойлгохо, мэдэжэ абаха) гэжэ эртэ урдын тюрк үгэһөө гараһан гэдэг. Бөөгэй шажан галай элщэ хүсэндэ, ехэ байнаалида түшэглэдэг. Энэнь хадаа үндэр хада уулануудай, гол нуурнуудай, хүбшэ тайгануудай, тала дайдануудай эзэдтэ, сабдагуудта, сахюусануудта шүтэлгэн болоно. Байгаалиин бүхы юумэнүүд амиды, өөрын һүлдэтэй байдаг, мүн хүн, амитан, ургамал амяараа һүнэһэ заятай гэһэн үзэлһөө үндэһэлдэг. Тиимэһээ энхэ элүүрые, амгалан байдал үршөөхыень эдэ сабдагуудта хандажа, үргэл мүргэл хэдэг, хүлисэл хайра гуйдаг.

## Зүүлтэ

Категори:Шажан мүргэл
Абида

**Абида** (, *Amitābha*, «саглашагүй гэрэл») — Аминдаба, Саглашагүй гэрэлтэ. Абида бурханһаа Арьяа-Баала бодисада гарбалтай, харин газар дэлхэйдэ байһан хубилганиинь Будда Шигэмүни, гадна Баншан Лама тэрэнэй хубилгаан гэдэг. Буряадаар Абида гэжэ алдаршаһан бурхан юм. Зоблон эдлэжэ байгаа али бүхы хүн амитад тэрээндэ гүн сэдьхэлһээ этигэн һүгэдэбэл, оршодог Сухабаадиин диваажанай орондонь түрэн, һэрэгшэ шадаха гэдэг.

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажанай бурханууд
Анаагай дасан

**Анаагай дасан** — Хориин Анаа голдо хуушан модон дасангай дэргэдэ 1808 ондо шулуун дасан баригдажа дүүрэһэн байна.

## Зүүлтэ

Категори:Дасанүүд
Гуулин

**Гуулин** () — зэд, сайр, туулган гурбые холижо бүрилдүүлһэн шара үнгэтэй түмэр.

## Зүүлтэ

Категори:Түмэрлигэй холисо
Эржэн

**Эржэн** али **тана** — үнгэеэ хубилган ялаганадаг, шулуулиг хатуу сагаан бодос юм. Эржэнээр шагта болон тобшо хэдэг.

Тана гэдэгынь субадай хисаае үнгэлжэ гоёл шэмэглэлэй зорюулалтаар бэлэдхэһэные хэлэдэг болоод Монголшуудай дунда юһэн эрдэниин нэгэ гэжэ тоосогдодог. Эхэнэр гоёл шэмэглэл болон ноёд изагууртануудай хэргэм зэрэгые элидхэһэн хубасаһанай тэмдэг болгон ашагладаг байһан. Ойрохи Дурнадын оронууд, Иран, Энэдхэг зэрэг газарта Лалын шажанай мечеть, хаад ноёдой ордон харша зэрэг байшин барилгын хана, хаалганд шэгэдхэн шэмэглэл болгон ашагладаг. Мүнөөшье таные гоёл шэмэглэлдэ шэгэдхээ болгон үргэнөөр ашаглаһаар байна.

## Зүүлтэ

Категори:Эрдэни шулуун
Венэ

**Венэ** (, **Вена**) — Австриин ниислэл болоод Австриин юһэн можын нэгэниинь юм. Венэнь Австриин хамагай томо хото болоод 1.9 үлүү хүн зонтой (метрополи газар нютагай хүн зониинь 2.3 сая). Мүн тэрэнэй соёлой, эдэй засагай ба улас түрын түб юм. Хүн зоноороо Европын холбоондо арбада ородог хото болоод 2008 оной байдалаар амидаралай шанараараа хоёрто ороһон байна (*Mercer Human Resource Consulting*-н тоосоо). Венэдэ НҮБ, ОПЕК зэргэ олон уласай томохон байгуулалгануудай түбүүд оршодог. Венэнь Австриин хамагай зүүн захад оршохо ба Чехи, Словаки, Унгар уласуудтай хилэ залгана. 2001 ондо хотын түбыень ЮНЕСКО Дэлхэйн үбэдэ оруулһан болоод *Economist Intelligence Unit*-н 127 хотые оролсуулһан амидаралай шанарай судалгаагаар Ванкувер хототой энэ зэргэсэжэ, жагсаалтые тэргүүлһэн байна.

 Wien-Naturhistorisches Museum-02-2009-gje.jpg
 Wien-Linke Wienzeile-04-Nr 102-Lesben- und Schwulenhaus-2007-gje.jpg
 Wien-Skodagasse-18-Laeden-2009-gje.jpg
 Wien-Zentralfriedhof-Karl-Borromaeus-Kirche-04-2008-gje.jpg
 Wien-Zentralfriedhof-Karl-Borromaeus-Kirche-26-innen-2008-gje.jpg
 Wien-Franziskanerplatz-20-Muelltonne-2009-gje.jpg
 Wien-Universitaetsring-02-Nr 4-Cafe Landtmann-2008-gje.jpg
 Wien-Universitaet-32-2009-gje.jpg


## Газар нютаг
* Wien.info Аялал жуулчлалын албан ёсны сайт
* Wien.gv.at Хотын албан ёсны сайт, интерактив газрын зурагтай
* Венэ дахь элчин сайдууд 
* 

Категори:Австри
Категори:Европын ниислэлнүүд
Категори:Саятан хото
Афина

**Афина** (, *Athina*) — Грециин ниислэл болоод хамагай томо хотонь юм. Аттика перифериин ехэнхиие эзэлдэг. Афинань дэлхэйн хамагай эртын хотонуудай нэгэ болоод 3,000 жэлэй бэшэгдэһэн түүхэтэй.

Афинын захиргаа доорохи 39 км² газар нютагта 2001 оной байдалаар 745,514 хүн амидаржа байна. Афина хотын хүн зониинь 2005 онойхоор 3.37 сая хүн зонтой байгаа. Афина можын газар нютагынь 412 км² болоод 3,192,606 хүн зонтой. Афина Ехэ Хотын Бүһын (*Larger Urban Zone, LUZ*) хүн зониинь Европын холбоо дахи LUZ-уудһаа наймада жагсадаг. Афинань маша хүдэлөөнтэй, олон ороной эргэд амидардаг газар болоод Грециин эдэй засаг, санхүү, ажа үйлэдбэри, улас түрэ, соёл уралигай түб юм. Одоогоор Европын холбооной тэргүүлэгшэ бизнесэй түбүүдэй нэгэ боложо хүгжэһөөр байна. 2008 оной UBS-ын шудалгаагаар дэлхэйн 32 дахи баян хотоор шалгараа.

## Түүхэ
Һунгадаг Афина хотонь ехэ хүсэрхэг хото-улас байба. Соёл уралиг, эрдэм мэдэлгэ, гүн ухаанай түб байһан болоод Платоной академи, Аристотелиин лицей зэргэ байрлажа байгаа. Афина хотодо Сократ, Перикл, Софокл зэргэ философууд, мүн тухайн үеын хамагай алдар нэрэ бүхы зохёолшо, улас түрэшэд түрэһэн байна.  5 болон 4-р зуунай үедэ Европо түбиин бусад газарта үзүүлһэн соёл уралиг, улас түрын нүлөөнүүдһөөнь боложо Афинань баруунай соёл эргэншэлэй ба арадшалалай түрэһэн хүгжэһэн газар гэгдэдэг.

Афинада һунгадаг үеын үб, нүлөөнь ехэд мэдэрэгдэдэг болоод энэнь олон тооной эртын хүшөө дурасхал, уран зураг, барималнуудта дүрсэлэгдэнэ. Эдэгээрһээ хамагай алдартайнь эртын баруунай соёл эргэншэлэй тэмдэг гэгдэдэг Акрополь дахи Парфенон юм. Грециинхидһөө гадна Афинада түүхыень үгүүлһэн Рома, Византиин эзэнтэ гүрэнүүдэй олон, Османай эзэнтэ гүрэнэй хэдэн тооной хүшөө дурасхал байдаг. 1830 онһоо (Грециин тусгаар тогтониһон үдэр) хойшохи оршон үеын зүйлнүүдшье элбэг тохёоно. Эдэгээртэ 19-р зуунай Грециин парламент, мүн Афинын гурбал (номын сан, ехэ һургуули, академи) ородог. Афина хотодо 1896 оной анханай оршон үеын Олимпиин наадан зохёогдоһон болоод 108 жэлэй дараа 2004 оной дахин амжалтатайгаар зохёон байгуулагдаһан ажа.

## Гадаада холбооһон
* Афин хотын албан ёсны сайт (грекээр)
* Афины архитектур, алхах замууд
* Афин МЭӨ 421 онд
* Афин хотын түүх

## Зүүлтэ

Категори:Греци
Категори:Европын ниислэлнүүд
Альпа

**Альпын шэлэ нюруу** (; ; ; ) — Европо тиб дэхи хамагай томо уулын шэлэ нюруу юм. Зүүнһөө баруун тиишэ Австри, Словаки, Итали, Швейцари, Лихтенштейн, Германи, Франци орнуудые дамнан байрлана. 

Альпын шэлын ноён орьёлынь 4,808 м үргэгдэһэн Монблан. 

## Гадаада холбооһон

* Satellite photo of the Alps, taken on August 31, 2005 by MODIS aboard Terra
* Photos of the Alps 
* Images from the Alps Many images from Alps, landscape, flowers and wildlife.
* 360° Panoramic Views in Alps
* A online picture collection of the Alps  More than 2000 pictures of climbing, backcountry skiing, hiking, landscape

Категори:Шэлэ нюруу
Категори:Европо
Анда

**Андын шэлэ** () — Урда Америкэ түбиин баруун эрьеын дахуу байрлаха, тус тибиин хамагай ута уулын шэлэ нюруу юм. Ниитэ 7,000 км ута, 500 км үргэн, дундажаар 4,000 метр үндэртэй.

Андын шэлэнь ниитэ долоон орон - Аргентинэ, Боливи, Чили, Колумби, Эквадор, Перу болон Венесуэлые дамнан байрлана.

Андын шэлын ноён орьёлынь далайн түбшэнһөө дээшэ 6,962 метр үргэгдэһэн Аконкагуа юм.

## Зүүлтэ

Категори:Шэлэ нюруу
Тамир

[мини|Утагава Кунисада. [Сумогой барилдаашад (1860 он тухай).]]
**Тамир** (**спорт**, ,  үгэһээ бууралта ) — байнгын хүсэн шармайлта, шударга тоглолтые шаардадаг зохёон байгуулалтатай, мүрысэлдөөнтэй, зугаатай, ур шадабаритай, ямар нэгэ зорилготойгоор илагша тодордог, бэеын тамирай хүдэлөөнтэ үйлэ юм. Тодорхой дүрэм гү, али заншалаар спортын ябаса захирагдана. Спортдо тоосогдохо хамагай гол хүмэн зүйлсэнь үрэ дүнг гаргахын (илаха, илагдаха) тулада шаардагдаха тамиршанай бэеын тамирай шадал, шадабари юм.

## Мүн үзэхэ
* Олимпиин наадан
* Һур харбаан
* Эрын гурбан наадан

## Зүүлтэ
Шарил

**Шарил** (, *śarīra*, «бэе») — ламын, гэгээн хүнүүдэй бэеые галда хайлуулаад, үнэһыень бүмбэ соо хэжэ, газарта шэнгээдэг, үгышье һaa, тала дайдаар хиидхүүлдэг, заримдаа дээрэнь субарга баридаг.

Мүнөөдэрэй буряад, монгол хэлээр шарил баһал ерөнхидөө хүүр гэсэн үг юм.

Категори:Буддын шажан
Субарга

Субарга — буддын шажантанай байгуулһан шабар барилга юм.

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажан
Категори:Буряад
Киевэй Русь

**Киевэй Русь** (Эртын Ородой ванлиг) — Зүүн Славян аймагуудай нэгэдэлэй үрэ дүндэ байгуулагдаһан улас юм. Энэ уласынь холбооной уласай хэлбэреэр оршон тогтоножо байһан болоод Новгород, Владимир, Киев, Рязань, Галич-Волынь, Переяславль-Залеский гэхэ мэтэ хэд хэдэн гүнлиг уласуудһаа бүридэжэ байба. Эдэгээр гүнлигүүдынь Киевэй ванлигта захирагдадаг байгаа. Киевэй ванлигынь МЭ 880 онһоо XIII зуунай дунда үе хүрэтэр оршон тогтноһон болоод 1237-1241 онуудта болоһон Монголой аян дайнай үедэ эзэлэгдэжэ мүхэһэн юм.

## Холбооһон

*  *Шишкин С. П.* хронология, указатели
*  *Цукерман К.* Два этапа формирования Древнерусского государства // Археологія, Київ: Інститут археології HAH України № 1/2003
* Повесть Временных лет (в переводе Лихачёва Д. С.)
* Повесть Временных лет (на старославянском)

Категори:Киевэй Русь
Категори:Украинын түүхэ
Категори:Ородой түүхэ
Ван

**Ван** (; ; пиньинь: wáng) — гэхэнь Хитадаар Хан гэһэн удхатай үгэ болоод Эртын Хитадай уласуудта ехэ хаашуулые хуанди, бага хаадые ван гэжэ нэрэлдэг байгаа. Монголой нюуса тобшоодо Хэрэйдэй Ван Ханда Алтан уласай хаан Ван сула олгоһоноор Ван Хан гэжэ алдаршаһан гэжэ үгүүлдэг бэлэй. Энэ сула бол Хитадай түрын улас түрын бодолгын нэгэ хэһэг байһан болоод хуанди бол тэнгэриин хүбүүн, тэнгэриин доорохи бүхэн түүниин эзэмшил гэдэг үзэлые элирхылэн хүршэ оронуудай хаадта ван сулые олгодог байһан байна.

Чин уласай үеһөө Манзын түрын тэргүүн зэрэгэй хэргэм болон Манзын түрэ уласые байгуулхад габьяа байгуулһан хүмүүндэ олгодог хэргэм болоһон байна. Манзын Чин уласай үе болон Олоноо Үргэгдэһэн Монгол уласын үенүүдтэ хэрэглэжэ байһан түрын ноёдой тэргүүн зэрэгэй сула юм. Манзын Чин уласай үеын вангай хэргэм дээрэ чин ван, жүн ван тэргүүтэн зэргые нэмэжэ олгодог байгаа. Ван хүн гурбан нюдэтэй тогоһын отго малгайдаа зүүдэг байһан байна.

## Холбогдох утга
* Гүн
* Хан
* Хаан

Категори:Монгол түүхэ
Категори:Хаанта засаг
Яаман

**Яаман** (, , *yámen*) — нэгэ үйлэдбэриие хинаха засаглалай зургаан. Өөр улас оронууд янза бүриин яаматайшье, харин ехэнхи улас оронуудта байха яаманууд адли (хамгаалалга, гадаада харилсаан, санхүү, эрүүл мэндэ, гэхэ мэтэ).

Яаманай даргые сайд гэнэ.

## Зүүлтэ

Категори:Засаглал
Адаг

**Адаг** () — гол мүрэн сүнхэрэгтэ, нуурда, далайда, али мүрэндэ шудхадаг байра. Адаг — шубтарха һүүл этигээд, эсэс, түгэсхэл, голой адаг; адаг һүүлдэнь.

Зарим голнууд адаггүй. Жэшээнь, Окванго гол Калахари сүлэй намагуудта алдагдадаг.

Категори:Гол мүрэн
Тайзан

**Тайзан** (, , *táizi*) — забсар, үйлэ ажаллалгын гол байра. Мүнөөгэй театрнуудта тайзаниинь хаагдаһан байна; зүжэгшэд урда ханада байһан сонжоор харагшадта харилсадаг. 

Категори:Театр
Саарһан

**Саарһан** (, *čaγasu*) — целлюлозоһоо бүтээгдэжэ бай бэшэг бэшэхэ, хэблэхэ, зураха болон хулдаха зэрэг зүйлдэ хэрэглэхэ зорилгоор тусхайлан хэһэн һэбэрдэһэтэй нарин бүд юм. 
__FORCETOC__

## Эртын үйлэдбэрилэлэй арга
Саарһые Хитадай хаанай зүблэхэ түшэмэл Цай Лунь нэрэтэй хүн МЭ-ын 2-р зуунда нээжэ бүтээ. Тэрээр шэрхэглиг модонһоо саарһан гаргажа абаха аргые анха дэбшүүлбэ. Энэ аргаар бол эхилээд модоной холтоһыень хуулан абажа борооной уһада дэбтээн шэрхэгэй дагуу суулаад нарин хэршэн уһатай торхондо дэбтээнэ. Дараань түүниие хабтагай банза модон дээрэ тараажа шахажа утюгдахад бии болоһон хуудаһан саарһые наранда хатаана.


Making Paper 1.PNG|Түүхэй эдэй бэлэдхэл
Making Paper 2.PNG|Түүхэй эдэй дэбтээлгэ
Making Paper 3.PNG|Банза модон дээрэ тараажа шахалга
Making Paper 4.PNG|Утюгдалга
Making Paper 5.PNG|Наранда хатаалга


## Саарһан дабтан ашаглалта

Модон бэлэдхэлэй 10-15% саарһанай үйлэдбэрилэлдэ ородог. Саарһанай дабтан ашаглалтада шэлжэһэнээр модон отололтын хэмжээе үлэмжэ бууруулжа болоно.

Сэхигэр болон зөөлэн саарһые дахин ашаглаха тухай түсөөлэл байжа болохогүй. Мүнөөдэрэй байдалаар үндэр шанарай дахин болбосоруулһан саарһан шэнээр үйлэдбэрилэгдэһэнһөө бараг юугааршье илгархагүй. Гэхыдээ саарһые хизгаарлагдамал тооноор дабтан ашаглажа болоно, дахин болбосоруулха бүридэ түүниин миндаһанууд хэмжээгээрээ багадхадаг. Иимэ ушарһаа хэблэлэй саарһанай үйлэдбэрилэлдэ ехэнхи хубииень шэнэ Түүхэй эд эзэлдэг. Мүнөөдэрэй байдалаар дахин болбосоруулһан саарһан сонин, арюун сэбэрэй хэрэгсэл болон баглаа боодолдо хэрэглэгдэдэг. Олон дахин болбосоруулһан саарһые картон үйлэдбэрилхэд ашаглажа болоно. 

Саарһанай дахин болбосоруулалта модонһоо шэнэ саарһан гаргахаһаа үлэмжэ бага эршэм хүсые зарсуулдаг ушарһаа үрэ ашагтай, экологидэ таатай.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

Категори:Хэрэгсэл
Категори:Дүрбэн ехэ зохёон бүтээл
Дари

**Дари** (, *dari*) — гэдэгынь галта зэбсэгэй сэнэг хэхэ тэһэрхэ бодос юм. Дариие хүхэр, модоной нүүрһэн, шүү зэрэг химиин бодосые холижо бүтээдэг.

## Дариин бүридэл
:::::::::::

## Зүүлтэ

## Холбооһон

Категори:Галта зэбсэг
Хэблэл

**Хэблэл** (, *qeblel*) — хэблэн гаргаһан ном зохёол, бэшэг, сонин сэтгүүл.

## Зүүлтэ

## Холбооһон
Дүрбэн ехэ зохёон бүтээл

**Дүрбэн ехэ зохёон бүтээл** () — хитадуудһаа бүтээһэн дүрбэн зүйл.

Дүрбэн ехэ зохёон бүтээлнүүд иимэ:
* Луужин
* Дари
* Саарһан
* Хэблэл

## Зүүлтэ

Категори:Хитад түүхэ
Түүхэй эд

**Түүхэй эд** бол тухайн үеын шэнжэлхэ ухаан, техникын хүгжэлэй түбшэнһөө хамааран өөршэлэгдэжэ байдаг харисангы ойлголто юм. Түүхэй эд гэжэ эдэй засагай хубида ашагтай үрэ дүн үгэхэ бүридүүлһэн байгаалиин баялиг, ургамал, амитанай гаралтай эд зүйлнүүд, үйлэдбэриин бэлэн ба хахад болбосоруулһан бүтээгдэхүүные хэлэнэ.

## Мүн үзэхэ
* Байгаалиин нөөсэ

Категори:Эдэй засаг
Байгаалиин нөөсэ

**Байгаалиин нөөсэ** () гэжэ хүнэй гараар бүтээгдээгүй, байгаалида байдаг, хүнүүдэй оршон тогтонихо хэрэгсэл юм. Эндэ уһан, хүрьһэн, ургамал, амитан, шууд ба болбосоруусан хэлбэреэр ашагладаг эрдэсүүд хамаарагдадаг. Байгаалиин нөөсэ хүнүүдэй хоол ундан, хубсаһан, орон байра, түлишэ эршэм хүсэн, ажа үйлэдбэриин түүхэй эдэй эхэ үүдэбэринь болодог.

## Ангилал
### Байгаалиин нөөсые ашаглаха байдалаарынь:
* Үйлэдбэрилэлэй,
* Эрүүлые хамгаалхын,
* Гоё һайханай,
* Шэнжэлхэ ухаанай, гэхэ мэтэ

### Байгаалиин ямар бүридүүлэгшэд хамаарагдахаарынь:
* Газарай, 
* Уһанай, 
* Ойн,  
* Эрдэстэ, 
* Эршэм хүсэнэй, гэхэ мэтэ,

### Нөөсын хэрэглэгдэхэ байдалаарынь:
* Шабхагдашагүй 
* Шабхагдадаг
 
Шабхагдадаг нөөсыень дахин һэргээгдэхэ, һэргээгдэхэгүй гэжэ ангилна. Һэргээгдэхэгүй нөөсэ гэдэгынь дахин бии болгохогүй болон бии болгоһоншье түүниие хүн ашаглахаһаа удаан бии болодог нөөсэ орохо ба энэнь газарай баялиг юм. Энэниие ашаглабал муу үрэ дүндэ хүргэдэг. Һэргээгдэхгүй нөөсые хэмнэлтэтэй, зохидтой ашаглаха хэрэгтэй ба али алдагдал бага гаргаха шаардалгатай. Харисангы һэргээгдэхэ нөөсэдэ газарай баялиг, ойн нөөсэ хамаарагдана. Хүрьһэн хамагай үнэтэй нөөсэ болоод саг уларил, амиды организмын оролсоотойгоор маша удаан һэргээгдэнэ.

## Мүн үзэхэ

* 

Категори:Экологи
Категори:Эдэй засаг
Луужин

**Луужин** (, , *luójīng*) — суранзангай үйлэшэлэлые ашаглан зүг шэгые заадаг багажа юм.

Луужиниинь суранзан түмэр илтаһан бүхы гэртэй, зүг шигэй барамжаа гаргагша хэрэгсэл юм. Түмэр илтаһан суранзан зүүнь алибаа зүйл рүү хандан хүдэлдэг. Компьютер, утаһан зэрэг сахилгаан болон холбооной хэрэгсэл, автомашина, үндэр хүсэдэлэй шугам, сахилгаан гүйдэл гүйжэ бай утаһан, тэршэлэн буу зэрэгэй ойро оршом луужинг ашаглабал заалта буруу гаража зүг шигые зүб тогтоожо шадахагүйдэ хүрэнэ.

Ондоо нэгэ һанаха зүйл хадаа байгаалиин онсолиг тогтосо бүхы газар орониие һайн шудалжа мэдэжэ байжа луужингые ашаглаажа болохо. Тухайлбал түмэр, түмэрэй хүдэр голлоһон эрдэс баялигтай газар луужин буруу зааха тохёолдолшье байдагые анхархань зүйтэй. Тиимэһээ байгаалиин баялиг ордонуудые тэмдэглэһэн газарай зурагые харисуулан үзэхэ, тухайн газар ороной онсолигые уридшалан асуужа шудалһан байха ушартай.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

Категори:Суранзан
Юлий Цезарь

**Гай Юлий Цезарь** ( 100 оной 7-р һарын 13 —  44 оной 3-р һарын 15,) Римэй Республикын сэрэг, улас түрын ударидагша байһан. Тэрэ Римэй Республикые Римэй эзэнтэ гүрэн болгон шэнэшлэхэдэ гол үүргэ гүйсэдхэһэн.

## Зүүлтэ

#### Өөрын бэшэлгэнүүд

* Forum Romanum Index to Caesar's works online in Latin and translation
* omnia munda mundis Hypertext of Caesar's De Bello Gallico


#### Эртын түүхэшэдэй бэшэлгэнүүд

* Appian, Book 13 (English translation)
* Cassius Dio, Books&nbsp;37–44 (English translation)
* Plutarch on Antony (English translation, Dryden edition)
* Plutarch: The Life of Julius Caesar (English translation)
* Plutarch: The Life of Mark Antony (English translation)
* Suetonius: The Life of Julius Caesar. (Latin and English, cross-linked: the English translation by J.&nbsp;C.&nbsp;Rolfe)
* Suetonius: The Life of Julius Caesar  (J.&nbsp;C.&nbsp;Rolfe English translation, modified)



## Холбооһон
* C. Julius Caesar  Jona Lendering's in‑depth history of Caesar (Livius. Org)
* Guide to online resources 
* History of Julius Caesar 
* Julius Caesar at BBC History

Категори:Римэй эзэн хаад
Ёохор

**Ёохор** — буряад яһатанай дуулан бүжэглэхэ бүжэг; элдэб янзаар гар гараа барилсажа, дүхэриг болоод, дуунай аялгада тааралдуулан түргэн, удаанаар дэбхэрэн, үгышье һаа, юрэ тойролдон ябажа, дуу дуулалдаха. Хүгжэмэй аясынь 2/4.

## Үгэ

## Зүүлтэ

Категори:Буряад
Маани

**Маани** — буддын шажанай мүргэлдэ Хутагта Арьяа-Баала Бурханай уншалга. Буряадаар **Ом маани бадмэ хум** (; ) гэнэ. 

Ом үзэгэй гэрэлые Тэнгэриин орондо тусгаад шүү, тэһэхэ бэрхын зоблонгые Арьяа-Бааладаан залирууштай. 
Ма үзэгэй гэрэлые Асууриин орондо тусгаад шүү, алалдан тэмсэхын зоблонгые Арьяа-Бааладаан залирууштай.
Ни үзэгэй гэрэлые Хүнэй орондо тусгаад шүү, дүрбэн далайн зоблонгые Арьяа-Бааладаан залирууштай.
Бад үзэгэй гэрэлые Адагуусанай орондо тусгаад шүү, хэлэгүй мунхагай зоблонгые Арьяа-Бааладаан залирууштай.
Мэ үзэгэй гэрэлые Бэридэй орондо тусгаад шүү, хэлэгүй мунхагай зоблонгые Арьяа-Бааладаан залирууштай.
Хум үзэгэй гэрэлые Тамын орондо тусгаад шүү, хүйтэн халуунай зоблонгые Арьяа-Бааладаан залирууштай.

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажан
Сансарын хүрдэ

**Сансара** (, , *saṃsāra*) — шажанай ёһоор, хүнэй шэнэ түрэлөө оложо, оло дахин түрэдэгтэ этигэдэг ябадал юм.

**Сансарын хүрдэ** () — амиды амитанай шэнэ түрэлөө оложо болохо зургаан зүйл. Зургаан зүйл хамаг амитанай гэхэ гү, али тамын амитад, бэрид, адагуусан, хүн, асуури, болон тэнгэринэрэй түрөөд үхэжэ, үхөөд түрэжэ байхань тоо томшогүй оло дахин үргэлжэлдэг туладань тэрэниие эрьелдэжэ байһан тэргын мөөрэй дүрсэтэйгөөр зурадаг. Сансарын хурдэһөө мултархын тулада хүн Будда багшын жэшээ дагаха ёһотой.

## Сансарын гурбан орон
Сансара гурбан оронһоо бүридэнэ:

* Амармаг юртэмсэдэ зургаан зүйл амитан ажамидарна
* Үнгэтэ юртэмсэдэ тэнгэри амидарна
* Үнгэгүй юртэмсэдэ бэегүй тэнгэринүүд ажамидарна

### Зургаан зүйл амитан
* Гурбан һайн заяа ()
** Тэнгэриин орон (, , )
** Асуриин орон (, , )
** Хүнэй орон (, , )
* Гурбан муу заяа ()
** Адууһанай орон (, , )
** Бирэдэй орон (, , )
** Тамын орон (, , )

## Зүүлтэ

Категори:Буддын шажан
Тэнгэри (тодоруулга)

* Тэнгэри — Дэлхэйн нюруу дээшэ орон зай;
* Тэнгэри (бөө мүргэл) — бөө шажантанай шүтэдэг зүйл;
* Тэнгэриин орон — буддын шажантанай шүтэдэг амитадай нэгэ зүйл;
Тэнгэри (бөө мүргэл)

**Тэнгэри** (, ) — хойто зүгые сахин хамгаалдаг эд зөөриин һахюуһан тэнгэри, баян зөөриие сахигша бурхан; эрын нэрэ.

Категори:Бөө мүргэл