open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ярославль

**Ярославль** (), Оросой холбоото уласай Ярославлиин можын засаг захиргаанай түб, Эжэл мүрэндэхи боомто. Москва хотоһоо зүүн хойто тиишэ 282 км зайда оршодог. Түмэр замай уулзабари. 604 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ («Автодизель», станок бүтээхэ, «Дизельаппаратура» үйлэдбэриин холбоонууд; сахилгаан машина бүтээхэ, барилгын, полимер машина бүтээхэ үйлэдбэринүүд, модо болбосоруулха тоног түгөөрэмжэ бүтээхэ үйлэдбэриин холбоонууд, «Машприбор», онгосо бүтээхэ, радио бүтээхэ г.м. үйлэдбэринүүд) химиин ба газар тоһоной химиин («Лакокраска», «Ярославльнефтеоргсинтез» үйлэдбэриин холбоонууд; шина, синтетик каучук, техник нүүрһэнтүрэгшын үйлэдбэри), газар тоһо болбосоруулха, хүнгэн («Красный Перекоп» техник бүдэй комбинат, гуталай фабрика, г.м.), хүнэһэнэй, барилгын материалай ажаүйлэдбэри. 5 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Ярославлиин гүрэнэй ехэ һургуули), 3 театрнууд. Домогой ёһоор, 1010 ондо байгуулагдаһан. Түүхын ба уран барилгын дархан саазатай газар (Спасо-Преображениин хиид, XVI зуун), уран зурагай музей. XVII зуунай Ярославлиин һургуулиин архитектурын дурасхалнууд: Илья Пророгой, Коровникидахи Иоанн Златоустын, Никола Мокрыйн, Толчковтохи Иоанн Предтечын сүмэнүүд.

Категори:Ярославлиин можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Хабаровск

**Хабаровск** (, 1893 он хүрэтэр — **Хабаровка**), Оросой холбоото уласай Хабаровскын хизаарай засаг захиргаанай түб, Амар мүрэндэхи боомто. Түмэр замай уулзабари. 607 мянган хүн зонтой (2015). Хамарха талмай — 388.735 км²

Машина бүтээлгэ ба метал эдлэл үйлэдбэри («Дальэнергомаш», «Дальдизель», станок бүтээхэ, онгосо бүтээхэ, утаһа бүтээхэ г.м. үйлэдбэринүүд), газар тоһо болбосоруулха, хүнгэн, хүнэһэнэй, барилгын материалай ажаүйлэдбэри, химиин эм зүйн үйлэдбэри. 8 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Номгон далайн гүрэнэй ехэ һургуули), 3 театрнууд. Нютаг орон шэнжэлгын, удха зохеолой, уран зурагай музейнүүд. 1858 ондо сэрэгэй харуулаар байгуулагдаһан, 1880 онһоо хото болобо. Е. П. Хабаровой нэрэмжээр нэрлэгдэнхэй.

## Aха дүү хотонууд
Мүнөө үедэ Хабаровск зургаан аха дүү хототой:
*  Японой Ниигата (1965)
*  Америкын Портленд (1988)
*  Канадын Виктори (1990)
*  Хитадай Харбин (1993)
*  Урда Солонгосой Пучхон (2002)
*  Хитадай Санья (2011)

## Зүүлтэ

Категори:Хабаровскын хизаар
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Махачкала

**Махачкала** (, авараар *МахIачхъала*, лезгинээр *МахIачкъала, Анжи*, табасаранаар *Мягьячгъала*, даргинаар *ГIянжи-Къала, МяхIячкъала*, кумыгаар *Анжикъала, Магьачкъала*, лагаар *МахІачкъала, Анжи*, рутулаар *МахаIчкала*, азербайжанаар *Маһачгала*, цахураар *МагьаIчкъала*; 1857—1922 он хоорондо — **Петровск-Порт**), Оросой холбоото уласай хото, Дагестан Уласай ниислэл, Каспиин тэнгистэхи боомто. Түмэр замай станци. 583 мянган ажаһуугшадтай (2015). Машина бүтээлгэ ба түмэрлиг эдлэл үйлэдбэри, химиин, хүнгэн (бүдэй), хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин Дагестанай эрдэмэй түб, 5 дээдэ һургуули (энэ тоодо Дагестанай гүрэнэй ехэ һургуули), 5 театрнууд. Дагестанай нэгэдхэһэн музей, Дагестанай уран һайханай музей. 1844 ондо Петровское нэрээр байгуулагдаһан. Магомед-Али Дахадаев (Махач) нэрэмжээр нэрлэгдэбэ.

Категори:Дагестан
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Оренбург

**Оренбург** (, ; 1938 онһоо — 1957 он хүрэтэр — **Чкалов**), Оросой холбоото уласай Оренбургын можын засаг захиргаанай түб мүн. Ураал мүрэнэй эрьедэ оршоно. Түмэр замай уулзабари. 561 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ («Гидропресс», «Радиатор», «Экран», станок бүтээхэ, бур тоног түхөөмжын г.м. үйлэдбэринүүд), байгаалиин хии болбосоруулха, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. 4 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Оренбургын гүрэнэй ехэ һургуули), 3 театрнууд. Нютаг орон шэнжэлгын, уран һайханай музейнүүд. 1735 ондо мүнөөнэй Орск хотын хажууда байгуулагдаһан, 1743 мүнөөнэй байрада оршоно.

## Зурагууд

Мечеть с минаретом («Караван-Сарай»)..jpg|«Караван-сарай» Лалын сүмэ
Городская усадьба Серякова Я.С. в Оренбурге.jpg|Серяковой тугдам
Вид на улицу Чкалова, Оренбург.JPG|Чкаловой гудамжа


Категори:Оренбургын можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
2016 он

2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018


**2016 он** (**[[Ромын тоо|MMXVI]]**) гү, али **Хоёр мянга арбан зургаан он**, **Хоёр мянган зургадугаар он** — баасан гарагта эхилһэн үндэр жэл юм. Григориин тоолол гү, али Ниитын тоолол ёһоор *[[Манай эрын]]* 2016 дахи он болоод 3 дахи мянган болон 21-р зуунай 16 дэхи, 2010 оной 6 дахи он болоно.

Бусад тоололоор:
* 105 Чучхе он (БНАСАУ-дахи).
* Хэйсэй үеын 28 он (平成２８年, Япондохи).

## Наһа баралганууд
* 1 һарын 10 — Дэвид Боуи, Британиин рок-дуушан.
* 2 һарын 16 — Бутрос Бутрос-Гали, НҮБ-ын Юрэнхы нарин бэшэгэй дарга (1992—1996).
* 2 һарын 19 
** Харпер Ли, Америкын зохёолшо.
** Умберто Эко, Италиин эрдэмтэн, философ, түүхэшэ-медиевист, зохёолшо.
* 3 һарын 3 — Наталья Леонидовна Крачковская, зүблэлтэ театрын ба киногой зүжэгшэ, Оросой габьяата зүжэгшэ.
* 3 һарын 6 — Нэнси Рейган, АНУ-гай тэригүүн хатагтай (1981-1989).
* 3 һарын 12 — Ллойд Шепли, Америкын математик ба экономист, эдын засагай Нобелиин шагналтан (2012).
* 3 һарын 18 — Гидо Вестервелле, Германиин түрын ажаябуулагша, Германиин гадаада хэрэгүүдэй сайд (2009—2013).
* 3 һарын 20 — Анкер Йоргенсен, Даниин түрын ажаябуулагша, Даниин юрэнхы сайд (1972—1973, 1975—1982).
* 3 һарын 31 — Имре Кертес, Унгар зохёолшо, удха зохёолой Нобелиин шагналтан (2002).
* 4 һарын 21 — Принс, Америкын дуушан.
* 6 һарын 3 — Мохаммед Али, Америкын боксёр,Олимпиин нааданай абарга (1960).
* 6 һарын 2 — Эли Визель, Еврей зохёолшо, удха зохёолой Нобелиин шагналтан.
* 8 һарын 26 — Вальтер Шеель, Германиин түрын ажаябуулагша, гадаада хэрэгүүдэй сайд ба дид-канцлер (1969—1974), холбооной юрэнхылэгшэ (1974—1979).
* 8 һарын 25 — Джеймс Уотсон Кронин, Америкын физик, физикын Нобелиин шагналтан (1980).
* 9 һарын 2 — Ислам Абдуганиевич Каримов, Узбекистанай түрын ажаябуулагша, Узбекистанай түрүүшын юрэнхылэгшэ (1991—2016).
* 9 һарын 28 — Шимон Перес, Израилиин юрэнхылэгшэ (2007—2014).
* 10 һарын 13 - Пхумипон Адульядет, Тайландай хаан.

## Зүүлтэ

Категори:Онууд
Томск

**Томск** (), Оросой холбоото уласай Томскын можын засаг захиргаанай түб мүн. Томь мүрэндэхи боомто мүн. Түмэр замай уулзабари. 561 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ ба түмэрлиг эдлэл үйлэдбэрилгэ (тоног түхөөмжэ бүтээхэ, сахилгаан техника, подшипник, багажа зэбсэг г.м. үйлэдбэрилгэ), химиин, модо болбосоруулха, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин Томскын эрдэмэй түб, 6 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Томскын гүрэнэй ехэ һургуули), 3 театрнууд. Нютаг орон шэнжэлгын, уран һайханай музейнүүд; Томскын ехэ һургуулиин музей. 1604 ондо байгуулагдаһан. Барокко маягаар баригдаһан Воскресениин сүмэ (XVII-XIX зуун), классицис маягаар баригдаһан XIX зуун эхинэй түүхын түб (магистрат, засагай газар, байшанууд).

## Зурагууд

TskLibTSU02.jpg|Томскын гүрэнэй ехэ һургуулиин номой сан
Tomsk wooden architecture.jpg|Модон байшан
Свято-Воскресенская церковь, Октябрьский взвоз, 10.jpg|Воскресениин сүмэ (барокко, XVII-XIX зуун)


Категори:Томскын можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Кемерово

**Кемерово** (; 1925 онһоо — 1932 он хүрэтэр — **Щегловск**), Оросой холбоото уласай Кемеровын можын засаг захиргаанай түб мүн. Томь мүрэндэ Искитим мүрэн шудхажа ородог үзүүртэхи хүлэг онгосын зогсоол болоод Кузнецкын нүүрһэнэй бассейнэй хойто хубида байрлана. Түмэр замай станци. 556 мянган хүн зонтойгоор (2017) Кемеровын можын эгээн томо хото мүн. 

Кемерово — Баруун Сибириин шухала засаг захиргаанай, эдэй засагай, эрдэм ухаанай, соёлой, тээбэриин ба ажаүйлэдбэриин түб байна. Тус хотодо химиин ажаүйлэдбэри («Химпром», «Азот» г.м. үйлэдбэриин холбоонууд) машина бүтээлгэ (химиин машина бүтээхэ, сахилгаанай техника, сахилгаанай хүдэлүүр («Кузбассэлектромотор», строммашина г.м. үйлэдбэринүүд), мебелиин, хүнгэн, хүнэһэнэй, барилгын материалай ажаүйлэдбэри хүгжэһэн байна. Хэдэ хэдэн дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Кемеровын гүрэнэй ехэ һургуули), табан театрнууд, цирк байрлана. Нютаг орон шэнжэлгын, уран һайханай музейнүүд бии. 1918 ондо Щеглово (1720 ондо байгуулһан) ба Кемерово (1863 ондо байгуулһан) һууринуудай нэгэдхэхэдэ үүсхэһэн. Хотын хажууда шулуун нүүрһэнэй олдобори байна.

## Зурагууд

Драматический театр Кемерово.JPG|Драмын театр
Главпочтамт Кемерово.JPG|Түб шуудан
Кемерово.jpg|Хотын тойм


## Зүүлтэ

Категори:Кемеровын можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Рязань

**Рязань** (; 1778 он хүрэтэр — **Переяславль-Рязанский**), Оросой холбоото уласай Рязаниин можын засаг захиргаанай түб, Ока мүрэндэ Трубеж мүрэн шудхажа ородог үзүүртэхи хүлэг онгосын зогсоол. Түмэр замай станци. 533 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ (станок бүтээхэ, «Тяжпрессмаш», «Рязсельмаш» үйлэдбэриин холбоонууд; автомашинын агрегат бүтээхэ, автомашинын аппаратура, сахилгаанай тоног түхеэрэмжэ, тоолохо-шэнжэлхэ машина бүтээлгын г.м. үйлэдбэринүүд), газар тоһо болбосоруулха, химиин, хүнгэн, хүнэһэнэй, гэхэ мэтэ ажаүйлэдбэри. 4 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Рязаниин гүрэнэй ехэ һургуули), 3 театрнууд. Түүхэ-архитектурын дархан саазын газар-музей, уран һайханай музейнүүд. Рязаньта түрэһэн И. П. Павловой гэр-музей. 1095 онһоо хойшо мэдэгдэһэн. Кремлиин уран барилгын ансамбльтань: Христорождествын (XV, XIX зуун), Архангелиин (XVI зуун), Успениин (XVII зуун, Я. Г. Бухвостов уран баригша) собор сүмэ, Арюун Һүнэһэнэй 2-асарта церковь сүмэ (XVII зуун), Архиепископой байшан тугдам (Олегэй Ордон нэрэтэй, XVII зуун) гэхэ мэтэ. Хотын дэбисхэртэнь: Абаралгын хиидай согсо (XVII—XVIII зуун), олон церковьнууд (XVII зуун), түб гудамжын классицизмын барилганууд, энэ тоодо Изагууртадай хурал (XVIII—XIX зуун), эмнэлгын газарнууд (XIX зуун), заха зээли (XIX зуунай эхин хахад).

## Зурагууд

Church of the Nativity of Christ.JPG|Христорождествын собор сүмэ (XV, XIX зуун)
Собор Успенский 08.jpg|Успениин собор сүмэ (XVII зуун, Я. Г. Бухвостов уран баригша)
RyazanStateUniversity.jpg|Рязаниин гүрэнэй ехэ һургуули


Категори:Рязаниин можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Астрахань

**Астрахань** (, ), Оросой холбоото уласай Астраханиин можын засаг захиргаанай түб. Эжэл мүрэнэй адагта оршодог. Түмэр замай станци, мүрэнэй ба тэнгисэй боомто. 533 мянган хүн зонтой (2015). Ажаүйлэдбэриин гол һалбаринууд: хүнэһэн (энэ тоодо загаһа барилга), машина бүтээлгэ ба металл эдлэл үйлэдбэрилгэ (энэ тоодо онгосо бүтээлгэ), хүнгэн. Модо болбосоруулъа ба целлюлозо-саарһанай ажаүйлэдбэри хүгжөөһэн байна. 4 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Астраханиин гүрэнэй ехэ һургуули), 2 театрнууд. Нютаг шэнжэлгын музей. Ульянов бүлын гэр-музей, С. М. Кировой гэр-музей. Уран зурагай галерей. XIII зуун жэлһээ хойшо мэдэгдэһэн, 1459 онһоо Астраханиин ханлигай ниислэл хото, 1556 ондо Орос гүрэнэй эзэмдэгдэһэн. Кремлиин уран барилгын ансамбльтань: Успениин (XVIII зуун) ба Троицын (XVII зуунай эсэс) собор сүмэнүүд.

## Зурагууд

Astrakhan Trinity cathedral.jpg|Троицын собор сүмэ (XVII зуунай эсэс)
Astrakhan Uspenskii sobor of kreml.jpg|Успениин собор сүмэ (XVIII зуун)
Дом жилой. Астрахань. площадь Ленина, 2.JPG|Ленинэй талмай


Категори:Астраханиин можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Пензэ

**Пензэ** (), Оросой холбоото уласай Пензын можын засаг захиргаанай түб, Сура мүрэндэ оршодог. Ажаһуугшадай тоонь 487 978 хүн зон (2025). 

Түмэр замай узуулбари болоод, Пензэ дундуур урда зүгһөө Зүүн Урда түмэр замай Харьковой шугам болон хойто тээ, баруун тээ ба зүүн тээ Куйбышевскын түмэр замай Доодо Новгородой, Ряжскын ба Сызраниин шугам ябадаг.

Тус хотодо ажаүйлэдбэри хүгжөөһэн, жээшэнь машина бүтээлгэ (дизель, компрессор, тоолохо сахилгаанай машина, часы, химиин, бүдэй машина, велосипед бүтээлгэ), хүнгэн, хүнэһэнэй, саарһанай ба модо болбосоруулха гэхэ мэтэ ажаүйлэдбэри; эмэй үйлэдбэри, пианино бүтээхэ фабрика бии.

5 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Пензын гүрэнэй ехэ һургуули), 2 театрнууд. Ботаникын сэсэрлиг. Нютаг шэнжэлгын, арадай уралигай, И. Н. Ульяновой, Н. Н. Бурденкын, В. Э. Мейерхольдын музейнүүд. К. А. Савицкийн уран зурагай галерей. 1663 ондо бэхилэлтээр байгуулагданхай. Барокко маягар бариһан Петропавлын собор сүмэ (XVIII зуун, колокольни самхаг — XIX зуун), Спасо-Преображениин хиидай кафедрал собор сүмэ (ампир, XVIII—XIX зуун).

### Зурагууд

Penza State University building 1.jpg|Пензын гүрэнэй ехэ һургуули
Набережная р Суры с Моста Дружбы (Подвесного моста).JPG|Сура мүрэн
Музей нартвор Пенза.JPG|Арадай уралигай музей


## Зүүлтэ

Категори:Пензын можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Калининград

**Калининград** (; 1255-1946 оной хоорондо — **Кёнигсберг**, , ), Оросой холбоото уласай Калининградай можын засаг захиргаанай түб. Балтиин тэнгисэй Вислын буланда Преголя мүрэн шудхажа ородог үзүүртэхи хүлдэдэггүй дулаан боомто, Балтиин тэнгистэй гүнзэгы һубагаар холбоогдоһон (Балтийск хото хүрэтэр). Түмэр замай узуулбари. 453 мянган хүн зонтой (2015). Загаһа барилгын ба тээбэриин флотой бааза. Машина бүтээлгэ ба түмэрлиг эдлэл үйлэдбэрилгэ (онгосо заһаха, вагон бүтээхэ, «Электросварка», автоагрегат, загаһа болбосоруулха тоног түхеэрэмжэ  г.м. үйлэдбэринүүд), целлюлозо-саарһанай, хүнгэн, хүнэһэнэй (энэ тоодо загаһанай болбосорол), гэхэ мэтэ ажаүйлэдбэри. 3 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Иммануил Кант нэрэмжэтэ Балтиин холбооной ехэ һургуули), 2 театрнууд. Түүхын ба уран зурагай музей, хубын музей, Иммануил Кантын бунхан. 1255 ондо тевтон орденэй баатарнуудай бэхилэлтээр байгуулагдаһан. 1945 он хүрэтэр Зүүн Пруссиин түб. 1946 ондо Зүблэлтэ Холбооноор эзэмдэгдэхэдэ Калинин нэрэмжээр нэрлэгдэһэн.

## Зурагууд

Файл:Amber_Museum_in_Kaliningrad.JPG|Хубын музей
Файл:Cathedralkoenig.jpg|Кафедрын собор сүмэ
Файл:Kaliningrad_Brandenburg_Gate.JPG|Кёнигсбергын Бранденбургын хаалта


Категори:Калининградай можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Липецк

**Липецк** (), Оросой холбоото уласай Липецкын можын засаг захиргаанай түб, Воронеж мүрэндэ оршодог. Москва хотоһоо 445 км зайда байрлана. Түмэр замай станци. 510 мянган хүн зонтой (2015). Хара түмэрлиг (Новолипецкын түмэрлигэй комбинат; «Свободный Сокол», хоолойн үйлэдбэринүүд), машина бүтээлгэ (трактор, станок бүтээлгэ), барилгын материал, химиин, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. 2 дээдэ һургуулинууд (Липецкын гүрэнэй технологиин ехэ һургуули ба Липецкын гүрэнэй багшын ехэ һургуули), 2 театрнууд. Нютаг шэнжэлгын музей. Г. В. Плехановой гэр-музей. Алдартай аршаан болон эмэй шабарай амралтын газар (1803 ондо байгуулагдаһан) байна. Липецк хото 1703 ондо Нэгэдүгээр Пётрын зарлигаар байгуулагданхай. 1779 ондо Ехэ Екатеринын зарлигаар хотын зэргые абаһан.

## Зурагууд

Дом-музей Плеханова.jpg|Г. В. Плехановой гэр-музей
Lgtu_center_corpus_foto.jpg|Липецкын гүрэнэй технологиин ехэ һургуули
ЛипМузей.jpg|Липецкын нютаг шэнжэлгын музей


Категори:Липецкын можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Киров (Кировой можо)

**Киров** (, 1781 он хүрэтэр - **Хлынов**, 1781 - 1934 оной хоорондо **Вятка**), Оросой холбоото уласай Кировой можын засаг захиргаанай түб, Вятка мүрэндэхи боомто. Түмэр замай узуулбари. 493 мянган ажаһуугшадтай (2015). Машина бүтээлгэ ба металл эдлэл үйлэдбэрилгэ (станок ба багажа зэбсэг, тоног түхеэрэмжэ бүтээлгэ, сахилгаанай техника, радио сахилгаанай ажаүйлэдбэри), микробиологиин, модо болбосоруулха, хүнгэн, хүнэһэнэй гэхэ мэтэ ажаүйлэдбэри. Тус хотодо дымковой шабар нааданхай үйлэдбэрилнэ. 3 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Вяткын гүрэнэй ехэ һургуули), 3 театрнууд. Нютаг шэнжэлгын, уран зурагай музейнүүд; Вяткын уралигай музей. А. С. Гринэй, М. Е. Салтыков-Щедринэй гэр-музейнүүд. 1374 онһоо хойшоо мэдэгдэнхэй. Трифоновой хиидэй Успениин собор сүмэ (XVII зуун), классицизмын маягаар баригдаһан байшанууд (XVIII—XIX зуун). XIX зуун жэлдэ гүрэнэй түрын сүлэлгын газар байгаа (А. И. Герцен гэхэ мэтэ). С. М. Кировой нэрэмжээр нэрлэгдэһэн.

## Зурагай сомог

Dymkovo Porteuse Eau.jpg|Дымковой шабар нааданхай
Vyatka-Kirov asv2019-05 img26 Trifonov Monastery.jpg|Трифоновой хиидэй Успениин собор сүмэ (XVII зуун)
Vyatka-Kirov asv2019-05 img07 Drama Theater.jpg|Драмын театр


Категори:Кировой можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Курск

**Курск** (), Сейм мүрэндэ байрладаг Оросой холбоото уласай хото, Курскын можын засаг захиргаанай түб. 435 мянган (2015) ажаһуугшадтай. Машина бүтээлгэ ("Счетмаш", аккумуляторой, электроаппарадай г.м. үйлэдбэри), химиин (химиин утаһан, резинотехникын үйлэдбэри г.м.), хими-эм зүйн, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. 4 дээдэ һургуули (энэ тоодо Курскын гүрэнэй ехэ һургуули), 2 театрнууд. Нютаг ороноо шэнжэлгын ба Курск байлдаанай сэрэгэй түүхын музей (1943); уран зурагай галерей. 1032 онһоо хойшо Киевэй Русиин бэхилэлтээр мэдэгдэһэн, XIV зуун жэлдэ Литвагай эзэмдэһэн, 1508 онһоо хойшо Орос гүрэнэй нэгэ хэһэг. XVI—XIX зуун жэлэй уран барилгын дурасхалнууд: Ромодановский изагууртадай байшан, Троицын церковь сүмэ.

## Зурагууд

Kursk.Old.2.jpg|1779—1781 ондо баригдаһан Флоровой церковь сүмэ
Kursk Train Station Main.jpg|Курскын түмэр замай үртөө
Kursk-8.jpg|Орос түб банкын байра


Категори:Курскын можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Ставрополь

**Ставрополь** (, 1938 онһоо — 1957 он хүрэтэр — **Ворошиловск**), Оросой холбоото уласай хото, Ставрополиин хизаарай засаг захиргаанай түб. 426 мянган (2015) ажаһуугшадтай. Машина бүтээлгэ ба металл эдлэл үйлэдбэрилгэ (станок, багажа зэбсэг, автомашинын сорго, автошэргүүл, электроаппаратура г.м. үйлэдбэри), химиин, хүнгэн, хүнэһэнэй. мебелиин ажаүйлэдбэри. 5 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Хойто Кавказай холбооной ехэ һургуули), 2 театрнууд, 3 музейнүүд. 1777 ондо бэхилэлтээр байгуулагданхай.

## Зурагууд

Здание администрации и памятник Ленину (Ставрополь).jpg|Засаг захиргаанай байра
Stavropol theatre.JPG|М. Ю. Лермонтовой нэрэмжэтэ академиин театр
Стадион Динамо. г.Ставрополь.JPG|«Динамо» стадион


Категори:Ставрополиин хизаар
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Новокузнецк

**Новокузнецк** (; 1622 онһоо — 1931 он хүрэтэр — **Кузнецк-Сибирский**, 1622 онһоо — 1931 он хүрэтэр — **Сталинск-Кузнецк**), Оросой холбоото уласай Кемеровын можын Томь мүрэнэй эрьедэ оршодог хото. 552 мянган хүн зонтой (2017). 

Новокузнецк Оросой түмэр шудхамалай, хүнгэн сагаанай ажаүйлэдбэрииин шухала түб юм. Эндэ шулуун нүүрһэнэй олдобори ба Кузнецкын, Баруун Сибириин түмэрлигэй комбинадууд байрлана. Тус хотодо олон дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Оренбургын гүрэнэй ехэ һургуули), дүрбэн театрнууд, хэдэ хэдэн музейнүүд бии. 1617 ондо Кондома гол Обьто шудхан ородог сэгтэ бэхилэлтээр байгуулагдаһан юм.

## Зүүлтэ

Категори:Кемеровын можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Багдад

**Багдад** ( — «Бурханай бэлэг»), Ирак уласай ниислэл болон эгээн томо хото, Багдад мухафазын засаг захиргаанай түб мүн. 6 050 мянган ажаһуугшадтай (2011), Багдад хэмжээгээрээ Арабын оронуудһаа Каирай һүүлдэ хоёрто, баруун-урда Азида Тегеранай һүүлдэ мүн хоёрто ороно. Багдад Тигр мүрэнэй эрье дээрэ оршодог боомто. Газарай тоһон болбосоруулха, хүнгэн г.м. ажаүйлэдбэри. Дээдэ һургуулинууд. 

762 ондо Аббасид уласай ниислэлээр, бодобол, лалын шажанай үмэнэхи үедэ байгуулагдаһан . IX-X зуунда Ойрохи Дурнын эгээн ехэ наймаанай ба соелой түб. XVII зуун жэлһээ 1917 он болотор Оттоман эзэнтэ гүрэнэй нэгэ хэһэг байгаа. 1917 ондо Британиин эзэнтэ гүрэнэй сэрэгэй эзэмдэһэн. 1920-1921 ондо Британиин мандат дэбисхэр газарай засаг захиргаанай түб, 1921-1958 ондо Ирак хаанта уласай ниислэл хото. 1958 онһоо хойшо Бүгэдэй Найрамдаха Ирак Уласай ниислэл. Нэгэн үе лалын дэлхэй болохо Дар-аль-Саламай түб байһан болон 2003 онһоо үргэлжэлжэ бай Иракай дайнай уламһаа дайн байлдаанда үртэһөөр байна.

Зубайдын бунхан (XIII зуунай эхин), Дустансирия медресе (XIII зуун), Баб аль-Вастани хаалга (XIII зуун), Муса аль-Кадимай бунхан (Алтан мечеть, XVI зуун), Иракай музей гэхэ мэтэ дурасхалнууд.

## Зурагууд

Al-Kadhimiya Mosque, Kadhmain Shrine.jpg|Муса аль-Кадимай бунхан (Алтан мечеть, XVI зуун)
Assassin-Gate-Photo-by-John-W-Crockett.JPG|Ассассин Хаалга
Perfume Palace.jpg|Үнэртэ уһанай Ордон


## Холбооһон
* Багдадын газарай зураг 
* Багдадын интерактив газарай зураг
* 

## Зүүлтэ

Категори:Ирак
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Богота

**Богота** (; байгуулагдахадаа ба 1991—2000 оной хоорондо — *Санта-Фе-де-Богота*, ), Колумбиин ниислэл. 2500 метрын үндэртэ байрладаг. Кундинамарка департаментын засаг захиргаанай түб; ниислэлэй тойрог бэеэ дааһан засаг захиргаанай нэгэжые байгуулна. 7 364 мянган ажаһуугшадтай (2011). Ниидэхэ онгосын буудал. Бүдэй, хүнэһэнэй, арһан-гуталай, электротехникын, автохолболгын, химиин ажаүйлэдбэри. Дээдэ һургуули. Колумбиин академи. Музейнүүд, энэ тоодо Алтанай музей (хуушан индейцүүдэй алтан бүтээлнүүд), Колониин уралигай музей. Симон Боливарай гэр-музей. XVI—XIX зуунай уран барималай дурасхалнууд. Богота хото 1538 ондо испанишүүдэй байгуулагданхай. 1598—1819 оной хоорондо Шэнэ Гранадын ниислэл, 1819-30 ондо — Бүгэдэ Найрамдаха Ехэ Колумби Уласай, 1863-86 ондо — Колумбиин Нэгэдэһэн Уласай, 1886 онһоо хойшо — Бүгэдэ Найрамдаха Колумби Уласай ниислэл.

## Зурагууд

Nariño BOGOTÁ - COLOMBIA.jpg|Нариньо ордон
Plaza de Bolivar, Bogota, Colombia (5770632336).jpg|Боливарай талмай
La Candelaria, Bogota, Colombia (5785130118).jpg|Ла Канделариа гудамжа
BOG Museo del Oro.JPG|Алтанай музей


## Зүүлтэ

Категори:Колумби
Категори:Америкын ниислэлнүүд
Брюссель

**Брюссель** (, ), болбол Бельгиин ниислэл хото болон Брабант можын засаг захиргаанай түб. 1 832 мянган хүн зонтой (2011, хото шадарай хүн зонтой). Уһан боомто, һубагай узуулбари. Завентем улас хороондын ниидэхэ онгосын буудалтай. Машина бүтээлгэ (энэ тоодо тээбэри), химиин, хүнгэн, хэблэлэй (полиграфиин) ажаүйлэдбэри. Урданай уран гоё тороной (кружевын), хибэсэй, заһал шэмэгэй үйлэдбэрилгэ. Метрополитентай. Дээдэ һургуулинууд. Эрдэм ухаанай болон уралигай академи. Пастерэй хүреэлэн, Хаанай уран һайханай музей, Хаанай уралигай ба түүхын музей, Меньегэй музей гэхэ мэтэ. Брюссельта Фландриин франци хэлэтэн ба фламанд хэлэтэн ниигэмүүдэй эмхи зургаан, Европын Холбооной штаб-квартира ба Бенилюксын секритариат, НАТО-гай түб эмхи зургаан байрлана. Дунда зуун үедэ Брабантын герцогуудай үргөө байгаа. 1830 ондо Бельгиин тусгаар тогтонолой һүүлдэ тус уласай ниислэл. Готика маягай хотын захиргаанай байшан (XV в.) болон собор сүмэ (XIII—XV вв.).

## Зурагууд

Broodhuis Bruxelles.jpg|Брюссель хотын музей
Brussels floral carpet B.jpg|Сэсэгэй хибэс
Королевский дворец в Брюсселе (Palais Royal de Bruxelles, Koninklijk Paleis van Brussel) - panoramio.jpg|Хаанай ордон
Brussels Cinquantenaire R03.jpg|Табин оной хаалга


## Зүүлтэ

Категори:Бельги
Категори:Европын ниислэлнүүд
Бангкок

**Бангкок** (, *Крунгтхеп*), Тайландай ниислэл хото (1782 онһоо хойшо). 5 675 мянган хүн зонтой (2011). Менам-Чао-Прая мүрэнэй адагта байрладаг Тайланд гүрэнэй хамагай шухала далайн ба мүрэнэй боомто (30 сая тоннын ашаанай эрьелтэ). Олон уласай ниидэхэ онгосын буудал. Тутарга сэбэрлэхэ, модо хюрөөдэхэ, саарһанай, хүнгэн, цементын, газар тоһо болбосоруулха, химиин ажаүйлэдбэри, машина бүтээлгэ ба металл эдлэл үйлэдбэри; уран һайхан дархалалга. Дээдэ һургуулинууд. XVI зуунһаа хойшо мэдэгдэһэн. Чакри хаанай ордоной согсо (Махапрасат, XVIII - XX зуунай эхин); По (Четупон, XIX зуун), Раджабопит (XIX зуунай дунда), Бенчамабопит (1900) сүмэнүүд.

## Түүхэ

Түрүүшынхиеэ Аюттая уласай үедэ Менам-Чао-Прая мүрэнэй адагта худалдаанай үртөө байдалаар байгуулһан болон 1768 ондо Аюттая улас мүхэһэнэй дараа шэнээр байгуулагдаһан Бангкок Тонбури уласай ниислэл болоо. Харин 1782 ондо ниислэл бирмашуудаар дээрэмэдүүлжэ тонуулһанай һүүлдэ голой нүгөө талада нүүлгэһэнэй һүүлдэ одоогой Раттанакосин хаанта улас байгуулагдаһан байна. Раттанакосин ниислэлые одоогоор албан ёһоор "Пра Накорн" гэдэг болоод энэнь урбанизациин түб хэһэгые элдхэнэ. Бангкок гэһэн нэрэнь XVIII зуунһаа бөөгнэрһэн, тусдаа ниитын захиргаа, захирагшатай хотын бүхэлиие хэлэдэг.

Хоёр зуун гаран жэлэй турша Бангкок Тайланд имагта бэшэ Зүүн-урда Азиин ехэнхи хэһэг болон Энэдхэгхитадай улас түрэ, ниигэм, эдэй засагай түб хэбээр байна. Соёл уралиг, улас түрэ, хубсаһанай загабари мода, болбосорол, үзэбэри үйлэшэлгэдэ үзүүлхэ нүлөөнүүд болон Азиин бизнес, санхүү, соёл уралигай түб байха ябадалынь Бангкокто дэлхэйн хото байха статус үгэбэ. Бангкокой Тайланд, Хитад, Энэдхэг, буддист, лалын, баруунай соёлнуудай ниилэмэл байдал болон Тайланд уласай эдэй засагай түб байдаг ябадал энэниие бизнес, туризмда таатай хото болгожо байна.

## Засаг захиргаан
Бангкок өөрынгөө амбан сайдые һунгаха эрхэтэй хоер можонуудай нэгэн (ондоо можонь — Районг). 2004 оной һүүлшын амбан сайдай һунгуулида Апирак Косайотин илаһан байна.

Бангкок хото 50 хороондо («кхет» (เขท) гү али ондоо аймагта «ампхы» (อำเภอ) гэжэ нэрэтэй) хубаагдадаг; хороон бүри 154 «кхвэнг» (แขวง) дүүргэдэ хубаагдана.

## Зурагууд


## Холбооһон
* Бангкокой метрополиин засаг захиргаан
* Бангкокой газарай зураг 
* Бангкокой туризмын сахим газар 

## Зүүлтэ

Категори:Тайланд
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Тула

**Тула** (), Упа мүрэндэ байрладаг Оросой холбоото уласай хото, Тулын можын засаг захиргаанай түб. 461 мянган (2024) ажаһуугшадтай. Хара түмэрлиг, машина бүтээлгэ, метал эдлэл үйлэдбэрилгэ (метал эдлэл үйлэдбэриинүүдэй, «Тульский комбайновый завод» гэһэн үйлэдбэриин холбоо; машина бүтээхэ, уулын ба тээбэриин машина бүтээлгэ, буу зэбсэгэй, мотороллерэй, самоварай «Штамп» үйлэдбэри г.м.), химиин (химиин утаһан, пластмассын үйлэдбэри г.м.), хүнгэн, хүнэһэнэй, барилгын материалай ба хүгжэмэй зэмсэгэй ажаүйлэдбэри. Дээдэ һургуули (Тулын гүрэнэй ехэ һургуули), 4 театрнууд. Нютаг ороноо шэнжэлгын, уран зурагай, зэбсэгэй (1724 онһоо) музейнүүд. 1146 онһоо мэдэгдэһэн; XVII зуун жэлһээ түмэр эдлэл үйлэдбэрилгын түб. 1941 оной 10-11 һарада Улаан Армиин сэрэгүүд ба Тулын ажаһуугшад хотые баатарлигаар тулалдажа хамгаалба; 1976 ондо Тула герой хотын зэргэеэ абанхай. Уран барилгын дурасхалнууд: кремль (XVI—XIX зуун), Успениин собор сүмэ (1762-64); Благовещениин церковь сүмэ (1692).

## Зурагууд

Тула,Кремль,Собор Успенский, общий вид.jpg|Успениин собор сүмэ (1762-64)
Стены Кремля.jpg|Тулын кремлиин хэрэм
Tula State Museum of Weapons 5.JPG|Тулын гүрэнэй зэбсэгэй музей
Monument of Pryanik.JPG|Тулын прянигай хүшөө


Категори:Тулын можо
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Элүүрые хамгаалга

**Элүүрые хамгаалга** гээшэ элүүр мэндые хадагалхын ба һайжаруулхын тулада ниигэмэй, эдэй засагай ба анагааха арга хэмжээнэй системэ юм. Элүүр мэндын туһаламжын үйлэшэлгын гол хэлбэринүүд: хубиин хэлтэсэй эмшэн, засагай газарай эмшэн ба даадхал. Эдэй засаг хүгжөөһэн оронуудта даадхалай эмнэлгэ элүүр мэндын туһаламжа үйлэшэлгээнэй зардалые бүрин гү, али хэһэгшэлэн нүхэн олгобори үгэдэг албан журамай ниигэмэй даадхалай системэ дээрэ һуурилна.

Категори:Элүүр мэндэ
Категори:Анагааха ухаан
Даадхал

**Даадхал** гээшэ байгаалиин гай гамшаг, золгүй ябадал тохёолдохо, мүн нэрэ заан тодорхойлһон үйлэ ажаллалгатай холбогдон гараха хохиролые нүхэхэ зорилгоор тогтооһон журамые дахан байгуулһан мүнгэн сан, тэрэнһээ абажа бараха бүхы ажаллалгын согсо; гэнтын осол аюул, байгаалиин аюулай хохиролдо хохидогшодо үзүүлхэ нүхэн түлэбэри, туһаламжын баталга.

Категори:Даадхал
Каир

**Каир** (, *Аль-Кахира* — «илагша» гэжэ удхатай), Египедэй ниислэл, Нил мүрэндэхи оршоно. Шухала тээбэриин узуулбари. 8 026 мянган ажаһуугшадтай (2009 он). Улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Металл эдлэл үйлэдбэрилгэ, машина бүтээлгэ, бүдэй, химиин, гэхэ мэтэ ажаүйлэдбэри. Дархалал (металл, арһан гэхэ мэтэ бүтээл). Метрополитен. 4 дээдэ һургуули. Академи. Египедэй Хүреэлэн. 10 музейнүүд, энэ тоодо Египедэй, Коптын музейнүүд.

Римэй-византиин үедэ мүнөөнэй Каирай байрада Вавилон хото, һүүлдэнь Фустат хото байрлаба. 641-969 оной хоорондо Египедэй араб амбан сайдай ниислэл байгаа. 969 ондо Фатимид уласай засагай газарай үргөө (Аль-Кахира). 973-1171 оной хоорондо Фатимид уласай ниислэл. XIII - XVI зуунай эхиндэ томо наймаанай, уралигай, соелой түб, мамелюк султануудай ниислэл, Аббасид уласай һүүлшын халифуудай үргөө. XVI зуунай эхиндэ осман түрэгүүдэй эзэлжэ абагдаһан. 1822 ондо англиин сэрэгүүдэй эзэмдэһэн. 1914-1922 оной хоорондо Египет хаанта уласай ниислэл, 1953 онһоо - Бүгэдэй Найрамдаха Египет Улас, 1958-71 - Нэгэдэһэн Араб Бүгэдэ Найрамдаха Улас, 1971 онһоо - Араб Бүгэдэ Найрамдаха Египет Улас.

## Хүн зон

## Зүүлтэ

Категори:Египет
Категори:Африкын ниислэлнүүд
Үбэр Байгалай арадуудай угсаатанай зүйн музей

**Yбэр Байгалай арадуудай угсаатанай зүйн музей** () 1973 оной июль һарада нээгдэһэн. Үбэр Байгалай хизаарай арадуудай угсаатанай зүйн музей мэдээжэ эрдэмтэн А. П. Окладниковай зууршалгаар нээгдэһэн байгаа, Улаан-Үдын захада, Дээдэ-Онгостой гэжэ гоё һайхан газарта оршодог. Энэ музейтэй танилсалга үндэһэн Буряадай дээдэ үеын бодото хүшөөнүүдэй байһан малтамалнуудай суглуулбариһаа эхилнэ. Байгалай үмэнэ ажаһуудаг хүнүүдэй ажабайдал харуулһан хубидань һэеы гэр һажаан түхэреэлжэ баригдаһан модон гэр ба элдэб шадалтай таряашадай буусанууд бии. Үбэр Байгалайхидай хубида модон барилгын ёһо заншалнуудые баримталан баригдаһан шэмээшэгүүдэй бууса, баян шадалтай буряад хүнэй бууса – эдэ бүгэдэ харагшадай һонирхол эгээл ехээр татадаг байха юм. Эндэхи суглуулбарида 6 500 гаран шухаг зүйлнүүд тоологдоно.

## Холбооһон
* Албан ёһоной сахим газар

## Ном зохёол
* *Н. Р. Павлова* «Русский старообрядческий (семейский) комплекс. Путеводитель». Этнографический музей народов Забайкалья, Улан-Удэ, 2007
Кейптаун

**Кейптаун** (), **Капстад** (), Урда Африкын Уласай баруун-урда хэһэгтэ Һайн Найдалай хушуунай хажууда оршодог боомто хото. Урда Африкын парламентын үргөө болон хуули тогтоохо ниислэл. Томо тээбэриин уулзабари. 3 431 мянган хүн зонтой (2011). Улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Химиин, бүдэй, машина бүтээлгын, газар тоһо болбосоруулха, модо болбосоруулха, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри, алмазай отолго. Ехэ һургуули. Урда Африкын музей, Үндэһэтэнэй галерей. XVII—XVIII зуунай уран барилгын дурасхалнууд. 1652 ондо голландшуудай байгуулагданхай. Кейптаунай хажууда Африкын түрүүшын атомай сахилгаанай станци байрлана.

Суецэй һубаг 1869 ондо хэгдэхэһээ 200 гаран жэлэй үмэнэ Кейптаун Зүүн Африка, Энэдхэг, зүүн Ази руу ябажа байһан Голландын уһан онгосонуудай хангамжын бааза боложо анха байгуулагдаба. 1652 оной 4 һарын 6-нда Ян ван Рибэк ерэһэнээр Африкын түрүүшын Европын һуурин газар болобо. Кейптаун түргэн хугасаада Һайн Найдалай хушуу дээрэхи түрүүшын Европын харуулай бааза гэһэн үүргэһөөн гаража, томо хэмжээнэй хото болоһон байна. Йоханнесбург хото тэлэжэ үргэжэхын үмэнэ Кейптаун Урда Африкын эгээн томо хото байгаа.

2007 оной тоололгоор Кейптаун 3,5 сая хүнтэй гэжэ тогтоогдобо. 2 455 дүрбэлжэн километр нютаг дэбисхэр уласай бусад хотонуудһаа томо болон үрэ дүндэ харисангы бага нягташалтай.

## Зурагууд

CapeTown CityHall.jpg|Засаг захиргаанай байшан
GrootConstantiaHomestead.jpg|Амбан сайдай байшан
|Амбан сайдай байшан
UCT Upper Campus landscape view.jpg|Кейптаунай ехэ һургуули


## Холбооһон
* Кейптаун хотын албан ёһоной сайт
* Cape Gateway, Баруун кейп можын албан ёһоной сайт 
* Туризмын албан ёһоной сайт 
* 

Категори:Урда Африка
Категори:Африкын ниислэлнүүд
Шантидэва

**Шантидэва гэгээн** (**Шибалха**, ,  *zhi ba lha*, , 691—743) — прасангика һургуулиин түлөөлэгшэ. Таранатха гэгээнэй бэшэһэнээр, Шантидэва Саураштра уласай Кальянаварман хаанай шэрээ залгамжалагша байгаашье һаа, Наланда дасанда лама болобо. Шантидэва гэгэнэй бэшэһэн ном судар: «Шикшасамуччая» — Ехэ Хүлгэнэй ном сударай согсолбори ба «Бодхичарьяватара» — Бодисадын замда дүрэм журам.

Шантидэва гэгээнэй «Бодхичарья-аватара» зохёолые 1305 ондо Монгол хэлээр оршуулжа, 1311 ондо уг зохёолой тайлбариие бэшэжэ дууһан 1313 ондо модон бараар барлаба. Чойжи-Одсэрэй энэ тайлбари зохёол 167 хуудаһан гү, али 334 тала бүхы бүтээл юм.

Категори:Буддын шажанай гүн ухаантад
Дамаск

**Дамаск** (), Сириин ниислэл болон хоёрдохи томо хото юм. Антиливан уула хажууда баруун-урда Сирида далайн нюруу дээрэ 680 метрын үндэртэ байрлана. Улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудалтай. Дамаскын академи, Арабай академи. Бүдэй, хүнэһэнэй, эм зүйн үйлэдбэри. Уран һайхан дархалалга (алтан, мүнгэн, зэд бүтээл, хибэс, бүд). Үндэһэтэнэй ба арадай уралигай музей, театрнууд. XI зуун жэлэй эсэсһээ 732 он болотор Дамаск — Дамаск хаанта уласай түб байгаа. 661—750 оной хоорондо Омейяд уласай ниислэл. 1516 онһоо Дэлхэйн нэгэдүүгэр дайн хүрэтэр Османай эзэнтэ гүрэнэй нэгэ хэһэг. 1920—1943 оной хоорондо франциин Сириин мандат дэбисхэр газарай засаг захиргаанай түб. Дамаскын Юпитерэй сүмын багананууд (I зуун), Омейядай мечеть сүмэ (VIII зуун), Нур-ад-динай эмнэлгын газарай байшан (XII зуун), олон XII—XIII зуунай медресе һургуулинууд.

## Засаг захиргаанай хуубари

Дамаск олон хороондо хубаагдана. Энэ тоодо:
# Аббасиин
# Абу Руммана
# Амара
# Бахса
# Барамка
# Барзе
# Думмар
# Джобар
# Кафар Суса
# Мальки
# Мазраа
# Меззе
# Мидан
# Мухажрин
# Канават
# Рукн Эд-дин
# Аль-Салихия
# Саруджа
# Ша’алян
# Шагур
# Тиджара
# Баб Тума
# Хиджаз

## Зурагууд

Bab Touma Gate Damascus.jpg|Фомын хаалга
Jupiter Temple Damascus.jpg|Юпитерэй сүмэ (I зуун)
Umayyad Mosque-Dome of the Treasury211099.jpg|Омейядай мечеть сүмэ (VIII зуун)
Al-Fayhaa Stadium in Damascus, Syria as seen from Mount Qasioun.jpg|Файха стадион


## Зүүлтэ

Категори:Сири
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Дакка

**Дакка** (), Бангладеш уласай ниислэл ба Ганга-Брахмапутра мүрэнэй адагта байрладаг боомто, Дакка можын засаг захиргаанай түб. 9 725 гаран ажаһуугшадтай (2005). Улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Нараянгандж хототой гүрэнэй ажаүйлэдбэриин (джутай, хүбэн саарһанай, хүнэһэнэй, металл эдлэл үйлэдбэрилгэ) ехэнхи хуби эзэлдэг бөөгнэрэлые байгуулна. Эртын сагһаа муслин бүдэй үйлэдбэрилгын түб байна. Дээдэ һургуули. Даккагай музей ба Балда-музей. 1608-1717 оной хоорондо Бенгалиин ниислэл. 1947-71 оной хоорондо Дакка - Зүүн Пакистанай засаг захиргаанай түб. Биби Пари бунхантай (1684) Лал-Багх бэхилэлтэ, Сат Гумбад мечеть сүмэ (1680-аад он). Дакка хажууда Саварта тэжээлэй үйлэдбэри.

## Зурагууд

Lalbager Kella 01.jpg|Лал-Багх бэхилэлтэ
Ahsan Manzil-Front View.jpg|Бенгалиин набобой ордон
Shat Gombuj Mosque (ষাট গম্বুজ মসজিদ) 002.jpg|Сат Гумбад мечеть сүмэ (1680-аад он)


Категори:Бангладеш
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Дубай

**Дубай** (), Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай хото болон Дубай эмиртэ уласай засаг захиргаанай түб. 2 106 мянган ажаһуугшадтай (2013). Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай эгээн шухала наймаанай, санхүүгэй ба банкын түб.
Персиин буланда байрладаг Дубайн томо гүнзэгы уһанай боомтые «Персиин буланай Хонконг» гү, али «Персиин буланай Венеци» гэдэг. Улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Бага гаалиин ашаар Дубайн боомто импортын (энэ тоодо дахин экспортын худалдаан) бүһэ нютагай түб. Газар тоһоной олдобориин түб. Хүнгэн сагаанай үйлэдбэри ба хуурай док.

Категори:Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас
Джакарта

**Джакарта** (), Ява аралда оршодог Индонезиин ниислэл. 10 075 мянган ажаһуугшадтай (2014). Тээбэриин уулзабари; Явын хушуудахи Танджунгприок далайн аванпорт (жэлдэ 15 сая тонно үлүү ашаанай эрьесэтэй). Ниидэхэ онгосын буудал. Каучугай сэбэршүүлгэ, хүнэһэнэй, бүдэй, гуталай ажаүйлэдбэри, металл эдлэл үйлэдбэрилгэ ба машина бүтээлгэ. Дээдэ һургуули. Уран зурагай галерей, Джакартын музей. XVI зуунда Сундакелапа гэжэ нэрэтэй, 1527 онһоо — Джаякерта; XVII зуунай эхиндэ голландшуудай усадхагдаһан. 1619 голландшуудай Батави бэхилэлтэ байгуулагдаһан. 1621 ондо бэхилэлтын тойрон оршодог хото эжэл нэрэтэй байгаа. XVII зуунда эндэ Индонези тусгаар тогтононхой. 1949 ондо Батави дахин Джакарта гэжэ нэрлэһэн. Түүхын сүмын дэбисхэртэнь — һубагууд, XVII—XVIII зуунай байшанууд, Пенангай хаалга, Португалай церковь сүмэ (XVII зуун).

## Зурагууд

Istiqlal_Mosque_Monas.jpg|Истикляль лалын сүмэ
Jakarta Cathedral Afternoon.JPG|Джакартын кафедратай собор сүмэ


## Зүүлтэ

Категори:Индонезиин хотонууд
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Һайн Найдалай хушуу

**Һайн Найдалай хушуу** — Африкын эгээн урда хушуунуудай нэгэн, Урда Африкын Уластахи 34 .21. у. ү. ба 18 .30. б. у. оршодог. 1488 ондо тус хушууниие нээһэн Бартоломеу Диаш Шуурганай хушуу () гэжэ нэрлэһэншье һаа, Португалай II Жуан хаан тэндэһээ Энэдхэгые хүрэхэ замай удхаар Һайн Найдалай хушуу гэжэ дахин нэрлэбэ.

Категори:Африка
Синан

**Коджа Синан** (1489 гү, али 1490, Кайсери, — 1588, Стамбул), түрэг уран баригша ба инженер. 1538 онһоо I Сулейманай доошо барилгын ажаллалга хүтэлбэрилжэ олон мечеть, бэхилэлтэ, хүүргэ ба ондоо барилгые бариба. Синанай эгээн һайн бүтээлнүүд орон зайн бүтэсын талаар бүхэли, угаа ехэ интерьертай гайхалтай барилга боложо византиин куполтой базилика шэнги үнэхөөр түбтэй. Мечеть сүмэнүүд: Стамбулда Шахзаде (1548) ба Сулеймание (1550—57) сүмэнүүд; Эдирнедэ Селимие сүмэ (1569—75).

## Зурагууд

Cour mosquee Suleymaniye Istanbul.jpg|Сулеймание лалын сүмэ, Стамбул (1550—57)
Salimiye's beauty and grandeur.jpg|Селимие лалын сүмэ, Эдирне (1569—75)
Eupatoria 04-14 img12 Juma Jami Mosque.jpg|Джума-Джами лалын сүмэ, Евпатори (1564)


Категори:Түрэгэй уран баригшад
Хүнэй Эрхын Бүгэдэниитын Тунхаглал

**Хүнэй Эрхын Бүгэдэниитын Тунхаглал** (), Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулгын Юрэнхы Ассемблейн 1948 оной 12-дугаар һарын 10-най үдэрэй 217 А (III) тогтоолоор Париста баталагдаһан. Энэ тунхаглалынь Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай туршалгаһаа үүдэжэ «хүн бүхэндэ түрэлхи заяаһан эрхэ бии» гэһэн һанаае түрүүшынхиеэ дэлхэйн нюрууда гаргажа ерэһэн болоно. Ниитэ гушан зүйл ангиһаа бүридэһэн энэ тунхаглал олон уласай болон бүһэ нютагай хэмжээнэй хүнэй эрхын хэрээ, хуулинуудай үндэһэ болоһон.

Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үеээр холбоотонойхид гү, али Ехэ Британи, Франци, Зүблэлтэ Холбоон уласууд хүнэй дүрбэн эрхые хүлеэн зүбшөөржэ хэрэгжүүлхые уряалһан юм. 
Эдэ 
#үгэ хэлэхэ эрхэ сүлөө, 
#шажан шүтэхэ эрхэ сүлөө, 
#айдасһаа тусгаар байха эрхэ сүлөө, 
#хүсэлһөө тусгаар байха эрхэ сүлөө болоно. 

НҮБ-ын тунхаг бэшэгтэ «хүнэй үнэ сэнэ, нэрэ хүндэ, зайлашагүй эрхын түлөө» гэдэгээ НҮБ элирхылэн бүхы гэшүүн оронуудаа яһа, үндэһэ, хүйһэ, хэлэ, соёл болон шажаниие харгалзахагүйгөөр хүнэй эрхэ болон зайлашагүй эрхэ, эрхэ сүлөөе зүбшөөрэн һурталшалхые уряалһан. Гэбэшье дараань болоһон Германиин Нацистуудай үйлэ хэрэгһээ дүгнэхэдэ НҮБ-ын тунхаг бэшэгэй хүнэй эрхын заалтань хангалтатай буса байһан ушар бүхыниитын эрхые тусгаһан дэлгэрэнгы тунхаглал бэшэг шаардалгатай болоһон юм.

Хүнэй Эрхын Бүгэдэниитын Тунхаглалай нэгэдүгээр зүйл:

## Зүүлтэ

## Холбооһон
* Резолюция № 217 (III)
* Декларация прав человека
* Стенограмма заседания Генеральной Ассамблеи ООН, на котором была принята Декларация
* Выдержка из Ежегодника ООН 1948-49 с обзором хода принятия Декларации
* История создания ВДПЧ
* СССР и принятие всеобщей декларации прав человека // Российский бюллетень по правам человека № 11. Москва: Институт прав человека, 1999
* Музей Всеобщей декларации прав человека
* *Уолц С.* Кто написал Всеобщую декларацию прав человека?

Категори:Хүнэй эрхэ
Шоргоолзон

**Шоргоолзон** (), үетэ хүлтэн (*Arthropoda*) хүреэнэй, хорхой шумуул (*Insecta*) ангиин, һарьһан далитан (*Hymenoptera*) багай бүлэ. Шоргоолзон бэеын дунда хэһэгээр нарин, газарта нүхэн хэжэ оршодог хорхой шумуул, түрэл зүйл олон. Олон түрэл бүри үүргые (фуражир, сэрэг, г.м.) гүйсэдхэдэг ангитай бүлые байгуулдаг. Ажалша шоргоолзоной утань 0,8—30 мм, эмэ шорголзон эрэһээ ута. 10 мянган түрэлэй. Тропиктохи үлүү элдэб ба олон тоотой, дэлгэрүүлгын хойто хилэ — ойто тундра. Уурхай хүрьһэндэ, модондо, заримдаа газар доорохи байгууламжа (шоргоолзоной бута) баригдана; уурхай байдаггүй зайгуул түрэлнүүд байна. Хорлогшо хорхой шумуул усадхана, хүрьһэн байгуулхада хабаадалсана. Олон уласуудта шоргоолзон ба уурхайнуудынь хамгаалагдана.

Категори:Хорхой шумуул
Һүүлтэй одон

**Һүүлтэй одон** бүдэг гэрэлтэ толбо бүхы гү, али һүүл мэтэ гэрэлтэ зорбос бүхы тэнгэриин эрхэс.

Категори:Одон орон шудалал
Харьков

**Харьков** (), Украина уласай хото, Харьковой можын засаг захиргаанай түб мүн. Түмэр замай уулзабари. 1 443 мянган (2015) хүнтэй саятан, уласайнгаа хоёрдохи томо хото. Машина бүтээлгэ, энэ тоодо энергетикын машина бүтээлгэ ба сахилгаан техникын ажаүйлэдбэри («Турбоатом», «Электротяжмаш», «Укрэлектромаш», гэхэ мэтэ үйлэдбэриин холбоонууд; сахилгаан механикын, «Южкабель» гэхэ мэтэ үйлэдбэринүүд), тракторой («Харьковский тракторный завод» үйлэдбэриин холбоо), хүдөө ажахын ба тээбэриин («Серп и молот» хүдэлүүр бүтээхэ үйлэдбэриин холбоо; ниидэхэ онгосын ажаүйлэдбэри г.м.) машина бүтээлгэ, станок ба тоног түхеэрэмжэ бүтээлгэ, радио сахилгаанай ажаүйлэдбэри гэхэ мэтэ. Химиин ба хими — эм зүйн, хүнэһэнэй, хүнгэн (бүдэй, гуталай, арһанай, гэхэ мэтэ) ажаүйлэдбэри. 13 станцитай метрополитен (1975 онһоо). 21 дээдэ һургуулинууд, 6 театрнууд (энэ тоодо Опера ба баледэй театр), түүхын, уран зурагай, байгаали шэнжэлгын музейнүүд. XVII зуун жэлэй дунда бэхилэлтээр байгдууланхай. 1919-34 оной хоорондо Украинын ССР-эй ниислэл хото. Покровой (XVII зуун) ба Успениин (XVIII зуун) собор сүмэнүүд; хуушан Екатеринын ордон (XVIII зуун), эдихэ юумэнэй склад (XVIII зуун).

## Газар зүй

Харьков хото далайн нюрууһаа дээшэ 94—205 метр үндэр газар 350 км² нютаг эзэлэн оршодог. Дунда Харьков, Лопань, Уды, Немышля, Алексеевка, Саржинка, Очеретянка, Роганка, Студенок зэргэ гол горхон урдадаг.

Ниислэл Киев хотоһоо 477 км, Орос Уласай хилэһээ 26 км зайда оршодог. Өөрын гэһэн хотын бөөгнэрэлтэй. Үргэн хүреэндэ энэ хилэ дамнаад Харьков–Белгород хотын бөөгнэрэл болодог.

Ленинэй, Дзержинскын, Киевэй, Москвагай, Фрунзын, Орджоникидзегэй, Коминтернын, Чернозаводын, Октябриин гээд 9 хороондо хубаагдадаг.

## Хүн зон

Харьков хотодо 1 452 443 хүн ажаһуудаг. Хүн зоной тоогоор уласайнгаа хотонуудһаа хоёрдугаарта ябана. Түрүүһөөн олон үндэһэтэнэй үлгы байһан. Еврей олон байжа байгаад дайнаар нэлэнхы хүнөөгдэһэн. Одоо украинашууд олонхиие бүридүүлжэ байна.

## Зурагууд

Вид на Покровский собор (справа) и Озерянскую церковь (слева). Харьков.jpg|Покровой (XVII зуун) собор сүмэ
Kharkov0001.jpg|Успениин (XVIII зуун) собор сүмэ


## Зүүлтэ

Категори:Украина
Категори:Харьковой можо
Гүржинүүд

**Гүржинүүд**, **картвелүүд** (өөһэдын нэрэ — *картвелеби*, ), арад түмэн, Гүржи уласай хүн зоной диилэнхи хэһэг (тус уласта 3 661 мянган хүн үлүү). Оросой холбоото уласта 157,8 мянган хүн ажаһуудаг (2010). Ниитэдээ 4-5 сая хүнтэй. Үндэһэтэнэй бүлэгүүд: аджар, гурин, имеретин, картлин, кахетин, хевсур, мегрел, сван, джавах гэхэ мэтэ. Гүржи хэлэтэй. Ехэнхидээ үнэн алдарта шажанда шүтэдэг.

## Зурагууд

Old peasant with dagger and long smoking pipe, Mestia, Svanetia, Georgia (Republic).jpg|Сван хүн
Lazs in 1900s.jpg|Лазууд
M. Tilke, 'Khevsurs', 1910.jpeg|Хевсурнууд


## Зүүлтэ

Категори:Гүржи
Категори:Арадууд
Англишууд

**Англишууд** (), арад түмэн, Ехэ Британиин хүн зоной диилэнхи хэһэг. Ниитэдээ 48,5 сая хүн зонтой (1992), энэ тоодо Ехэ Британида 44,7 сая хүн, Канадада 1 сая хүн, Австралида 940 мянган хүн, АНУ-да 650 мянган хүн, Урда Африкада 230 мянган хүн, Энэдхэгтэ 200 мянган хүн, Шэнэ Зеландта 188 мянган хүн. Англи хэлэтэй. Ниитэдэ англикан шажантад.

## Зүүлтэ

Категори:Ехэ Британи
Категори:Арадууд
Хитадууд

**Хитадууд** (, *ханьцзу*), Хитад Уласай, Тайваниин ба Сингапурай диилэнхи арад түмэн. Ниитэдээ 1,310 тэрбум үлүү хүн зонтой. Хитад хэлэтэй. Юрэнхыдөө буддын, бомбын, күнзын шажантад.

## Зүүлтэ

Категори:Хитад
Категори:Хитадай арадууд
Арабууд

**Арабууд** (), арад түмэдэй бүлэг, Хойто Африкын ба Ойрохи Дурнын араб уласуудай диилэнхи хүн зон. Ниитэдээ 450 сая тухай хүнтэй. Араб хэлэтэй. Диилэнхи хубинь лалын шажанда шүтэдэг. Арабууд эртын уг гарал, шажан шүтэлгэ, түүхын уг һорболжо, уламжалал болон удамшалаараа илгаатай өөр өөр гаралай хүнүүдэй суглуулга болоһон нэгэдэл юм. Арабууд тоогоороо дэлхэйн хэмжээдэ хитадууд угсаатанай дараа хоёрдугаарда ородог. 

## Зүүлтэ

Категори:Арадууд
Гүржи хэлэн

**Гүржи хэлэн** (ქართული ენა *картули эна*), кавказай (ибери-кавказай) хэлэнүүдэй картвел хэлэнэй бүлэгтэй хамаатай. Гүржиин уласай албан ёһоной хэлэн, гүржинүүдэй үндэһэтэнэй хэлэн. Гүржи үзэгэй һуурин дээрэ бэшэгтэй. 1993 оной мэдээгээр 4 сая гаран дуугарагшадтай. Сван, мегрел, лаз зэргэ бусад картвел түрэлэй хэлээр дуугардаг гүржи угсаатанай уран зохёолой хэлэн мүн.

## Зүүлтэ

Категори:Гүржи
Категори:Хэлэнүүд
Испанишууд

**Испанишууд** угсаатан, Испани болон тэрэ харьяатай Балеарай, Питиузай ба Канарай аралнуудай диилэнхи арад түмэн. Испании болон аралнуудта — 40 сая хүн үлүү (2013). Баһал Африкада (Испаниин хуушан колони, Марокко, Алжир г.м. — 350 мянган хүн оршом), Латин Америкын уласуудта (500 мянган хүн тухай), Францида (20, мянган хүн тухай) ба Германида (116 мянган хүн тухай) ажаһуудаг. Испани хэлэтэй. Ниитэдэ католик шажантад.

Испаниин эртын хүн зоной байгуулгада Ибериин хахад аралай зүүн-урда хэһэгтэ альмер соёлые ( 3 мянган) үүсхэгшэ ибернүүд шухала үүргые гүйсэдхэгдэбэ. 1-дэхи мянган жэлэй эхин хахадта хахад аралда кельтүүд нүүбэ; урда хэһэгтэ финикиин ( 8 зуун), грек ( 7—6 зуун) ба карфаген (6 зуунһаа хойшо) колонистууд ерэбэ. Карфагенүүдые ромынхидэй түрижэ, уугуул арадта ( 2 зуун —  5 зуун) ехэ нүлөө үзүүлбэ, энэ тоодо, лата хэлые тарааба. 5—6 зуунда свевүүд, вандалнууд, аланууд ба вестготууд хахад аралые эзэмдэжэ, испанишуудай бии бололгодо ехэ үүргые гүйсэдхэгдэбэ. Мавр нэрэтэй арабууд ба бербернүүд 711—718 ондо добтолжо нүлөө үзүүлбэ. Реконкистын (8 — 15 зуунай эсэс) үрэ дүнгөөр Испаниин дэбисхэр газарые нэгэдхэжэ испанишуудай үндэһэтэн бии болобо.

Категори:Испани
Категори:Арадууд
Японууд

**Японууд** (), Япон Уласай хүн зоной олонхи (98 % үлүү), японоор хэлэлсэдэг арад түмэн, 130 сая хүнтэй үндэһэтэн. Японой гадаада АНУ-да, гол түлэб Һавай можо уласта; Бразил ба ондоо Латин Америкын оронуудта; Канадада ажаһуудаг. Диилэнхи хуби Ехэ Хүлгэнэй номой буддын шажантад, олон һургаалда хубаагдана. Юрэнхыдөө нэгэн зэргэ синто номтой. «Шэнэ» синкретик шажанууд багаар түгээмэл, энэһээ үшөө багаар христосой шажан дэлгэрһэн. Мүнөөгэй японууд ехэнхи хуби зүбхэн нэрээр шажантайшье һаа, үнэндөө хахад үлүү шажангүй.

Дунда зуунһаа ерэһэн нютагуудай илганууд мүнөө тэшэдхэжэ үгы болоно. Гансал Люучюу ольтирогой хүн зон (люучюу яһатан) угсаатанай онсолигые хадагалжа байна. Зэд үеын соёлто Яёй угсаатан Солонгосһоо айну ба малай-полинези яһатадай һуурижаһан Япон ольтирогто нүүжэ ерэһэн дүндэ японууд манай эринэй үмэнэ 1 мянган жэлэй дунда үедэ обогой бүлэгөөр бии болобо. Шэнээр ерэһэн зон уугуул зонтой холихо ябасада уридын хэлэн диилээшье һаа, малай-полинезиин субстратай нүлөө агуулна. IV зуун болотор түрүүшын бүхэяпон улас (Ямато) бии боложо, түби газарай эртын соёлой (Хитад, Солонгос, Энэдхэг) нүлөө абтаһан арад түмэн болобо. Саашада, аласлагдаһан байдал ушар япон үндэһэтэн бусад Азиһаа тусхай Европын феодализмдэ дүтэ замаар хүгжэбэ. XIX зуунда буржуа харилсаа үүсхэбэ. 1867-68 оной Мэйдзи буржуа хубисхалай дараа японууд буржуа үндэһэтэн болобо.

## Зүүлтэ

Категори:Япон
Категори:Японууд
Категори:Арадууд
Люучюу олтирог

**Люучюу** (, ) гү, али **Нансей** () ольтирог Японой Кюсю арал болон Тайвань хоорондо байрлажа, Зүүн Хитад тэнгисые задагай Номгон далайһаа һалгаана. Зүүн-хойтоһоо баруун-урда зүг руу 1200 км зайда һунана. 6 аралнууда бүлэгүүдһөө (Осуми, Токара, Амами, Окинава, Мияко ба Яэяма; һүүлшын 2 аралнууд заримдаа Сакисима гэдэг) бүридэнэ, ниитэдээ 4,8 мянган км² талмайтай 98 аралнуудые агуулна. Эгээн томо аралнууд бол Окинава ба Амамиосима. 1 550 мянган хүн зонтой (2005). Зүүн-урда аралнуудай һудал карст шохойн шулуугаар байгуулна; тэнхэлигэй бүһэдэ палеозойн атираата һуури нюурта харагдана; баруун-хойтодо галта уулын шулуулиг тархадаг (3 эдибхитэй болон хэдэхэн һүнэһэн галта уула байдаг). Газар нютагай талаар тэгшэ үндэрлигүүд болон бага уула (300—500 м үндэр) олон байна, бага эрьеын терасса баһа байна. Хамагай ехэ үндэр 1935 м (Яку аралда). Хойто үргэриг 29-һээ урдада заримдаа шүрэн аралнуудай һудалнууд һунгана. Фосфорит болон шулуун нүүрһэнэй олдобори. Хойто хэһэгтэ субтропик, урда хэһэгтэ — тропик, муссон (жэлдэ 2000-3500 мм шииг нойтонтой) уларилтай, 8-9 һарада байнгын тайфун байна. 1 һарын дундажа температура 14-18 °С, 6 һарада 27-28 °С. Гол хото — Окинава аралда байрладаг Наха. XV—XIX зуунда эндэ Люучюу улас оршобо.

Категори:Япон
Категори:Номгон далай
Германшууд

**Германшууд** (), арад түмэн, Германиин хүн зоной диилэнхи хэһэг (80,586 сая хүн зонтой). Ниитэдээ 100 сая үлүү хүнтэй, энэ тоодо 394 мянган хүн (2010), Казахстанда 178 мянган хүн (2009). Германи хэлэтэй. Шажантай германшуудай диилэнхи хуби - протестантууд (лютеранууд) ба католигууд.

## Зүүлтэ

Категори:Германи
Люучюу улас

**Люучюу Улас** (, ), XV—XIX зуун жэлэй хоорондо Люучюу болон Окинава аралда түблэрһэн хаанта засагтай улас юм. Бүрин эрхэтэ улас бэшэ байгаа: Манжын гүрэндэ албан түлөөшье, 1609 онһоо Сацума аймага харьяата байгаа. 1879 ондо Япон эзэнтэ уласай булимтаран нэгэдүүлэгдэжэ Окинава можо болобо.

## Зурагууд

Qing Seal for King of Ryukyu.svg|Манжын гүрэнэй тамга


## Зүүлтэ

Категори:Японой түүхэ