Tedong Langi

Ri laleng mitologi Mesopotamia kuno, **Tedong Langi** iyanaritu olo'-kolo' mitologi iya riéwaé malolo ri Arung Uruk, Gilgamesh. Curitana Tedong Langi'ngé rissengngi polé ri dua versi iya sellaoé: seuani ritaro ri laleng elong Sumeria iya lebbi rioloé sibawa seua kajajiang ri monri ri laleng Babilania Baku (seua dialek sastra polé ri Akkadia) *[[Wiracarita Gilgamesh]]*. Ri laleng elong Sumeriaé, Tedongngé risuroi gasai Gilgamesh ri dewi Inanna nasaba saba' iya dé'é napannessa.

Curita Akkadia iya lebbi sukku'é polé ri Lempeng VI *[[Wiracarita Gilgamesh]]*, ri lalengna Gilgamesh nattulaki pangélorang karesménna dewi Ishtar, padanna Semit Timo untu' Inanna, iya nassabari Ishtar macai senna' sibawa mangobbi'i Tedong Langi polé ri ambo'na, Anu, kuammengngi naulléi nsuroi gasai Gilgamesh ri Uruk. Anu mabbéréangngi Tedongngé ri aléna sibawa nasuroi gasai Gilgamesh sibawa sellaona, pahlawan Enkidu, iya mpunoéngngi Tedongngé massibawa.

Purana nacau Tedongngé, Enkidu mpéwangngi paha atanna Tedongngé ri Ishtar, sibawa nacakallaingngi. Pempunoang Tedongngé nassabari sining dewataé mpunoi Enkidu sibawa hukkungeng maté, seua kajajiang iya mpeccui asékaéngenna Gilgamesh lao ri amaténgenna muto, iya mpawai sisa curita polé ri wiracaritaé. Tedongngé ripasengi sibawa rasi bintoéng Taurus sibawa mito pempunoanna naullé mappunnai bettuang astronomis untu' sining tau Mesopotamia kunoé. Sining bagéang polé ri curitaé purani ripasibanding sibawa curita-curita ri monri polé ri Timo Makkalebbang Kuno, mutama' legenda-legenda polé ri Ugarit, curita Yusuf ri laleng Kitab Kajajiang, sibawa bagéang-bagéang polé ri wiracarita Yunani kunoé, iyanaritu *[[Iliad]]* sibawa *[[Odyssey]]*.

## Mitologi
### ''Gilgamesh sibawa Tedong Langi'ngé''
Ri laleng elong Sumeria *Gilgamesh sibawa Tedong Langi'ngé*, Gilgamesh sibawa Enkidu mpunoi Tedong Langi'ngé, iya purangngé risuro gasai mennang ri dewi Inanna, padanna Sumeria untu' Ishtar. Alur curita elongngéwé mabbéda senna'i sibawa adegan padanna ri laleng *Wiracarita Gilgamesh* Akkadia iya lebbi ri monrié. Ri laleng elong Sumeriaé, Inanna dé' naita mangélori Gilgamesh mancaji lakkainna pada-pada iya napogau'é ri laleng wiracarita Akkadia ri monrié. Lebbi polé ri iyaro, wettunna napassa ambo'na, An, mabbéréangngi Tedong Langi'ngé ri aléna, sangadinna mangancé maélo mpangoto'i tau maténgngé untu' manré tau tuwoé pada-pada iya napogau'é ri laleng wiracarita ri monrié, aléna banna mangancé maélo mappassu "gora" iya matu lattungngé ri linoé.

### ''Wiracarita Gilgamesh''
Ri laleng Lempeng VI polé ri *Wiracarita Gilgamesh* baku Akkadia, purana nattulaki Gilgamesh pangélorang karesménna, Ishtar laoi ri Suruga, kuaroi makkuraga ri indo'na, Antu, sibawa ambo'na, Anu. Aléna nattuntu'i Anu kuammengngi mabbéréangngi Tedong Langi'ngé ri aléna sibawa mangancé makkeda, rékko mogo'i ambo'na, aléna matu mpurakkai sining babanna Alam Bakaé sibawa mpangoto'i tau maténgngé untu' manréi tau tuwoé. Bunge'na Anu mogo lao ri tuntutang Ishtar, mapettu makkeda Tedong Langi'ngé makkasolang senna' lompongngé angkanna pallappessangenna naulléi nassabari masa akurangeng manré pitu taung ittana. Ishtar mappannessa makkeda aléna purani ntaroi gandung iya genne'é untu' sininna rupa tau sibawa sininna olo'-kolo' untu' pitu taung ri yolona. Paccappurenna, Anu sibawa mapettang ati mattuju mabbéréangngi Tedongngé ri Ishtar, nappa aléna nappalessu'i ri linoé, nassabari asolangeng lompo.

Nappasa' bunganna Tedongngé mpégau'i loang ri tanaé iya maraja senna' angkanna seratu worowané labu mutama' ri lalengna, na nappasa' maduanna mpégau'i loang iya lebbi maraja muto, iya njerra'éngngi dua ratu' tau polé. Gilgamesh sibawa Enkidu majjama massibawa mpunoi Tedongngé; Enkidu laoi ri monrinna Tedongngé sibawa nataré'i ikko'na ri wettu Gilgamesh nattobakkangngi sudanna ri kallong Tedongngé, na mpunoi. Gilgamesh sibawa Enkidu mabbéréangngi atinna Tedongngé mancaji akkarobangeng lao ri dewa esso Shamash. Ri wettu Gilgamesh sibawa Enkidu mappésau, Ishtar tetto'i ri yabo bénténg Uruk sibawa nattanro'i Gilgamesh. Enkidu narekka'i paha atanna Tedongngé sibawa napéwangngi ri tappana Ishtar.

Ishtar ngobbi'i maddeppungeng "sining waranggana, makkunrai pallibur sibawa makkunrai tunasusila" nappa nsuroi mennang mpatingiwi Tedong Langi'ngé. Ri laleng wettu iyaro muto, Gilgamesh mpégau'i seua pakkariang untu' mpakkariya'i asoronna Tedong Langi'ngé. Lempeng VII mappammula nasaba Enkidu ncuritai seua nippi ri lalengna naitai Anu, Ea, sibawa Shamash makkeda salah seuana Gilgamesh iyaré'ga Enkidu musti maté mancaji hukkungeng nasaba purani napuno Tedong Langi'ngé. Mennang mpilé Enkidu, iya magattié malasa, sibawa maté purana mappunnai nippi passaleng Alam Bakaé. Lempeng VIII mpannessai asékaéngeng (asolangeng ati) Gilgamesh iya malompoé nasaba amaténgenna sellaona sibawa perincian upacara paddibungenna Enkidu. Amaténgenna Enkidu mancaji asabariang untu' kataukenna Gilgamesh lao ri amaténgenna aléna muto, iya mancaji puse' passaleng polé ri sisa curita wiracaritaé.

## Pappalumbang sibawa pampaitang

Maéga pampaitang passaleng pempunoanna Tedong Langi'ngé engka ri laleng jama-jamang senni Mesopotamia kuno iya engkaé mupa matterru. Pampaitangngéwé lebbi biyasa ri laleng sining stempel silinder polé ri Kekaisaran Akkadia ( 2334 – 2154 SM). Iyaé mpaitangngi makkeda Tedongngé napikkiri'i mancaji tedong iya battowa senna' sibawa makkasolang. Namuni makkuwaro, dé' napannessa aga bettuanna Tedong Langi'ngé. Sining pakkareso Asiriologi Jeremy Black sibawa Anthony Green mpetangngi makkeda Tedong Langi'ngé ripasengi sibawa rasi bintoéng Taurus sibawa mpékkeda makkeda asabariangenna magi Enkidu nampéwangngi pahana tedongngé ri Ishtar ri laleng *Wiracarita Gilgamesh* purana nacaui naullé seua usana untu' mpannessai magi rasi bintoéngngéwé naita pettu bagéang monrinna.

Gordon sibawa Rendsburg ncatet'i makkeda paddissengeng passaleng mpewangngi ajéna tedongngé ri tauwé "mancaji cakkalla' iya mapellaé" purani ripannessa ri lili'na wanuwa iya lompongngé ri Timo Makkalebbang Kuno sibawa makkeda napoléi paimeng ri laleng *[[Odyssey]]*, seua elong wiracarita Yunani kuno. Sining passikolaé napikkiri'i Tedong Langi'ngé mancaji tokoh iya pada-padaé sibawa Gugalanna, lakkainna Ereshkigal iya nasebué ri Inanna ri laleng *[[Lésséna Inanna ri Alam Baka]]*.

## Asabariang ri laleng curita ri monrié

Cyrus H. Gordon sibawa Gary A. Rendsburg ncatet'i makkeda motif Timo Makkalebbang passaleng akurangeng manré pitu taung purana amaténgenna pahlawan purani ripannessa ri laleng mito Ugarit passaleng amaténgenna Aqhat sibawa makkeda teema seua tau nappaissengi akurangeng manré pitu taung ri yolo sibawa nataro békale' ripaduai towi ri laleng curita Ibrani passaleng Yusuf polé ri Kitab Kajajiang, sibawa ri laleng ayat 47-48 polé ri Surah Yusuf ri laleng Koroangngé.

Situru' pakkareso klasik Jerman Walter Burkert, adegan ri lalengna Ishtar laoi ri Anu untu' mattuntu'i Tedong Langi'ngé purana rittulaki ri Gilgamesh ripasibandingi langsung sibawa seua adegan polé ri Kitab V *[[Iliad]]*. Ri laleng *Wiracarita Gilgamesh*, Ishtar makkuragai ri indo'na Antu, nappa ripaténgé-téngéi malomo ri Anu. Ri laleng adegan polé ri *Iliad*, Afrodit, pangkembanganna Ishtar ri Yunani ri monrié, makkaloloi ri pahlawan Yunani Diomedes ri wettu nappaulléi passalama'i ana'na Aeneas. Aléna mallari ri Bulu Olympus, ri lalengna natterii indo'na Dione, ricakkalla'i ri anri makkunrainna Athena, sibawa ripaténgé-téngéi malomo ri ambo'na Zeus. Tannia banna narasi iya pada-padaé nalléppangengngi saba' battowa, nappa saba' tongengngé makkeda asenna Dione iyanaritu pammakkunraiang polé ri asenna Zeus muto, pada-pada *Antu* iya mancaji pammakkunraiang polé ri asenna *Anu*. Dione dé' napolé ri lili'na curita *Iliad* laingngé, iya nassabari lakkainna Zeus mancaji dewi Hera. Rimakkuwannanaro Burkert mappettu makkeda *Dione* iyanaritu seua calque polé ri Antu.

Pakkareso klasik Inggris Graham Anderson ncatet'i makkeda, ri laleng *Odyssey*, sining tauwanna Odysseus mpunoi saping matangkana Helios sibawa rihukkung maté ri sining dewataé nasaba saba' iyéwé, pada-pada Enkidu ri laleng *Wiracarita Gilgamesh*. M. L. West makkeda papadaengngéwé lebbi maralé' polé ri saba' tongengngé makkeda, ri laleng dua kajajiangngé, olo'-kolo' iya ripunoé iyanaritu rupa saping iya talleppasé polé ri amaténgeng alamiah. Ri laleng dua kajajiangngé, tau iyaré'ga sining tau iya rihukkung maté iyanaritu sellaona pahlawanngé, iya amaténgenna mpangassa'i pahlawanngé mpatterrui lompongennaalé-alé. Aléna ncatet towi makkeda, ri laleng dua kajajiangngé, wiracaritaé napannessai seua pappassibicarang ri yelle'na dewataé passaleng muwala tau madosaé musti maté sibawa makkeda ancamanna Helios ri Zeus rékko dé' napabale'i pempunoanna saping-sapingna ri laleng *Odyssey* pada-pada senna' ancamanna Ishtar ri Anu ri wettu nattuntu'i Tedongngé ri laleng *Wiracarita Gilgamesh*.

Bruce Louden mpasibandingi cakkalla'na Enkidu ri Ishtar pura-pura mpunoi Tedong Langi'ngé sibawa cakkalla'na Odysseus ri tau battowaé Polifemus ri laleng Kitab IX polé ri *Odyssey*. Ri laleng dua kajajiangngé, sipat matanré atinna pahlawanngé aléna muto purana seua apakalang mpawai dewataé nattanro'i aléna.

## Referensi

### Daptar pustaka

*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
*
*
*