Jawa

**Jawa** iyanaritu

## Caritana Amal Basayev
Rupa bolana Jawaé maddarupa-rupangngi modélé coppo’na. Engka modélé coppo’ bola limasa, seroto, jogelo, pagangep, magarépak, macan nyeru, kelaban, nyaderer, taju, kutu ngambang, nenniya sino. Modélé bola limasangngé kaminang maégai napunnai pabbanuwaé. Naiya wija ana’karungngé masahoroi mabbola modélé’ jogelo.

Pallaongruma  iyanaritu jamang  kaminang maéga najama Jawaé ri desa-désaé. Saisa engkato mancaji pagawé, panré, nenniya padangkang. Naiya pallaongrumaé engka maggalung wai té, neniya wai bosi ritujunna mattaneng asé. Engkato pallaongruma ri tana marakkoé, engkato taneng lamé aju, barellé, lamé kalolo’, kadellé, kopi, nenniya rilainnaé. Dé naiya maneng pappallaongrumaé mappunnai tana rikalé. Kaminang maéga mancaji pajjamami. Iyanaritu masahorong massaro masé ri wassélé jamannai galunna tauwé. Ri séséna mennanro maddarupa-ampi’-ampireng pura najama mauni dé namaéga natungka mennanro.

Toddo’ assiempekenna Jawaé  ripabbati’i ri indo’ ambo’na. Mau indo’ mau ambo’ ripasirupai séddi pakkasengeng. Alérapanna “siwa” iyaré’ga “uwa” lao ammauré urowané polé ri indo ambo macowaé. Makkotoparo pattellareng pamang lao ri silessureng urowané ambo’ na indo’ iya maloloé. Wawang assiempekeng kaminang mapongngé ri séséna pabbanuwaé iyanaritu séddi abbatireng riaseng “soma” iyaré‘ga “kaluwarga”. Assiempekeng mallebbangngé riasengngi “sanak sedulur” iyanaritu appang polé ri urowané iyaré’ga makkunrai makkacoé’é polé ri lato nenniya polé ri nénéna lanta’ makatellué ri yase’. Iyanaé wawang masero purépo’i iyamaneng gaukeng akkatuwongengngé nenniya attomaténgngé. Appang kaminang malampé’é iyanaritu “alur waris” rigettengngi pitu lapi’ lanta’na, masahorongngi iyaé “alur waris” aléna purépo’i  assompa-sompang ri attoriolongngé.

Naiya appabbottingengngé lebbi maruwa’i naiya gau’ attomaténgngé. Alérapanna rékko purani mappabbotting Jawaé dé nasarai tegai monro. Naékiya séddi toi asennangeng narékko mappunaiwi bola rikalé rékko purani botting.

Pabbanuwaé ri désaé ri Jawa riparéntai ri kapala désa riasengngé lura. Masahorong toi riaseng “bekel” “petinggi” iyaré’ga “gelodo”. Ri tujunna jama-jamanna luraé riranrengiwi ri “perabo désa” iyanaritu “kami tuwo (wakkélé lura), carik (parruki), kebayang (suro), jagabaya (ganggawa), ulu-ulu (lédéng), neniya“modi” (doja). Naiya tumpeéngngi jama-jamanna mennanro iyanaritu wassélé paje’tana riasengngé “tana bengkok”.

Naiya pabbanuwaé ri Jawa siaré-aré’i lapi’na pabbanuwaé iya engka mupa maddupa asilaingenna. Wija ana’karung iyana riaseng “bendoro” iyaré’ga “bendoro radéng”, sinréré’ mennanro iyanaritu wawang “priyayi” iyanaritu panrita polé ri wija ana’karung. Wawang kaminang mariyawaé iyanjaritu wawang riasengngé “wong cilik”. Rapanna paggalungngé ri désaé. Naékiya “wong cilik” ri désaé tabbagé toi mancaji  tellu wawang iyanaritu “wong batu” (wija mula mpukkeéngngi désaé).Wawang “kuli gando” (tau dé’énappunnai tana iyaré’ga bola) nenniya “jaka sinom” (kallolo dé’é jamanna engka wedding namana’ polé ri tomatuwanna).

Agama sellengngé masahoroi natékakeng Jawaé, mauni mauni siaré-aré’ onrong engka muto matékakengngi agama laingngé. Naékiya asellengenna Jawaé  masero engka pangarunna agama laingngé mappammulai attoriolonna Jawaé (Kejawen), Hindu, Budha, nenniya Naserani. Wawang majere’é ri agama sellengngé iyana riaseng wawang “santri” makkotoparo wawang  pasikoré-korééngngi asellengengngé iyana riaseng wawang “abangan”.

Jawa iya matékakengngi sellengngé naékiya dé napugau’i saréa’é riasengngi wawang “Kejawen”. Iyanaritu mennanro nappaddioloi attoriolonna nenniya naparaddekiwi pangisseng batingngé ri aléna. Iyana wawang makkokkoé riakui sala seddinna “Aliran Kepercayaan” ri Indonesia. Naiya Kejawéngngé natepperiwi engkanna aporéng mallinrung riaseng “kesaktén”. Nenniya engkamupa apaullé warialana pong nénéna nenniya warialana alangngé ri lalenna atuo-tuongenna rupa taué. Alérapanna to alusu’ riasengngé “memedi” “lelembut” “tuyul” “demit” jin”. Narékko dé tamaélo ripakajili-jili iyaré’ga maélokki ritulung ri to alusu’é parellui riakkuragang. Alérapanna mannini’, mappuasa, nenniya massuro baca, iyana  masahoro napugau Jawaé. Tongenni makkoro naékiya assuro bacaé ridulungiwi ri  “moding”.

Gaukenna Jawaé ri daéra assorajangngé ri Yogyakarta neniya Surakarta engkai tettong ri asellengengngé iyanaritu “gerebek maulud”, masahorong toi riaseng “sekaten” “gerebek” iyaré‘ga “maulud”. Ammulukengngé makkeddé’i polé  ri ajajingenna nenniya allinrungenna Nabi Muhamma’ ri tujunna iyaré’ga Rabule Awwale polé ri abbilang taung hijeriya.

Gaukeng gerebe ripammulai siminggu polé ri tanggala 12 Maulud ripannessai ripaessu’na gamelang Kiyai iyaré’ga Nyai Sakti polé ri assorajangngé ri Yogyakarta nenniya Surakarta iyaré’ga ripatudanna ri barugaé engkaé ri passiring masigi’na saorajaé. Ripaunini gamelangngé esso-esso  pitu ngesso ittana. Sipuppu’ ittanaro marowa’ni passiring riolona masigi’é mancaji pasa’ toni, onrong mabbalu’ anré maddarupa-rupang, inungeng, pakéang, bélo-bélo, nenniya acculé-culéng maddarupa-rupang.

Naiya esso matanna gaukengngé iyanaritu wenni 12 maulu’ rigau’ engkana suletang iyaré’ga siajinna, kuwaétopa tomalompo’é nenniya sining ata ribolangngé ritinrosi llao ri masigi’é massempajang nenniya maréngkalinga katobba. Naiya tosama’é matagau’na  engkai ri wettu ripanonno’na anré assorongengngé riasengngé ”gunungan” nariulé’ llao ri tana lapangngé naribagé-bagé lao ri tau maégaé. Lise’na gunungangngé seppulo dua tumpeng, iyanaritu nanré battowa ribélo-béloi 2 météré tanréna.

Pakkasengenna anré-anréna Jawaé makkacoé’i ri aseng kamponna, alérapanna soto engkaé ri siaré’-aré’ kota.  Rapanna soto Jepara iyanaritu soto polé ri Jepara, Soto Kudus iyanaritu Soto polé ri Kudus, soto ayam polé ri Semarang  ritella’ni soto ayam Semarang, soto ayam Blora iyanaritu polé ri Blora, soto tauco Pekalongang, soto sokaraja Purewekerto (masahoroi riaseng soto Sokaraja) iyaré’ga soto keriyi polé ri Purebalingga.

Ri saliwennaéro,  allebbangenna anré-anréna Jawaé mallebbangngi nasaba’ engkanna  cora; pangarunna bangsa Cinaé, India, nenniya Eropa, gangkanna maddarupa-rupangngi anré-anréna Jawaé. Maddarupa-rupangngi tanra cora’na nasaba’ pangessinna wassélé alangngé. Pakkasengenna masahoroi riala polé onronna riala, rapanna tempo (belenyi), cani’, ando-ando coro, kopi dapur kua,  sutet es gempolo (es pler), horo-horo,  rondo royal (tapé goreng), saté kikil, kalenye (tarajju),  turu bitolo, kuluba (aur: panasa lolo na kajompi)