Jevreji u Bosni i Hercegovini

**Jevreji** su se kao etnička vjerska zajednica u BiH pojavili nakon progona iz Španije krajem 15. vijeka, kada su tražeći utočište došli u Bosnu (tada u sastavu Osmanlijske imperije).

Jevrejska zajednica se održala do današnjih dana, iako u malom broju. Veliki broj Jevreja u gradskim sredinama BiH (Sarajevo, Tuzla, Banja Luka, Doboj, Zenica itd.) se utopio u lokalno stanovništvo islamiziranjem, a značajan dio je nestao u pogromima tokom Drugog svjetskog rata (danas u Tuzli stoji spomenik "Suza" posvećen tim dešavanjima). Jedan dio je nakon rata kao svoj novi dom odabrao Izrael. O dugotrajnom prisustvu Jevreja u BiH svjedoče sinagoga u Sarajevu i Mostaru, kao i Jevrejska groblja u Sarajevu, Bihaću i Tuzli, koji su danas više historijski spomenici nego funkcionalne cjeline. Također su postojala dva groblja u Banjoj Luci, kao i četiri sinagoge.

Od današnjih bh. političara jevrejskog porijekla, najpoznatiji je Ministar vanjskih poslova Bosne i Hercegovine Sven Alkalaj, iz Stranke za BiH, kojem su politički predstavnici Bošnjaka ustupili mjesto u Vijeću ministara. Prema postojećim ustavnim rješenjima, osporenim presudama Evropskog suda pravde, samo konstitutivni narodi, tj. Bošnjaci, Srbi i Hrvati, obavezno imaju etničke predstavnike u Vijeću ministara na bazi pariteta, dok ostalim građanima zemlje to pravo je uskraćeno.

## Dolazak Jevreja u Sarajevo 
thumb|200px|lijevo|Sefardski jevrejski par iz Sarajeva u narodnoj nošnji na fotografiji iz 1900.

Naseljavanje sefardskih Jevreja na tlo Bosne i Hercegovine išlo je većim dijelom iz pravca  Turske, Egeja i Albanije, pa preko Makedonije, Bugarske, Rumunije i Srbije, a manjim dijelom iz pravca Italije i Mletačke republike.
U "Jevrejskoj enciklopediji" autora M. Franca, kao godina dolaska Jevreja u Bosnu uzima se 1575. i to zauzimanjem don Jozefa Nasija, špansko-jevrejskog dostojanstvenika
na dvoru sultana Selima II i njegove tetke done Grazie.
Prvi pisani dokument koji govori o Jevrejima u Sarajevu je dokument u zapisniku sarajevskog suda iz 1557. Tu je zabilježeno da je iza smrti pisara - katiba Jusufa ostalo duga u iznosu od 1.852 akče. Taj novac pokojnik je bio dužan bojadžiji Hasanu i jednom Jevreju. Ovaj podatak upućuje na činjenicu da se pomenuti Jevrej bavio najvjerovatnije bankarskim poslovima, te da je davao novac u zajam.

I u drugom sačuvanom sarajevskom sudskom zapisniku iz 1565. spominju se Jevreji kao trgovci čohom i sahtijanom.
Prvi Jevreji u Sarajevu bili su nastanjeni u Sagrakči Hadži Mahmudovoj mahali, u narodu poznatijoj pod imenom Ulomljenica, a koja je obuhvatala dio Sagrdija, Ulomljenicu i dio današnje Toromanove ulice.
Krajem 16. vijeka veliki vezir Sijavuš - paša, sagradio je veliki han tzv. Sijavuš - pašinu dairu, koju su Jevreji nazivali Kortiž, a ostali građani Velika avlija. Ovaj objekat podignut je kao vakuf, vezan za Sijavuš - pašine zadužbine i njegovo potomstvo u Istanbulu i poklonio Jevrejima da tu stanuju. Ova nastanba bila je smještena u blizini sarajevske čaršije, a uz nju je nešto kasnije sagrađen i stari jevrejski hram. Taj prvi sakralni objekat sarajevskih Jevreja Sefarda nazvan je još i "II Kal Grandi" (bos. Veliki hram). Po svojoj koncepciji ovaj hram podsjeća na španske hramove.
Sijavuš - pašin han, mada u početku mjesto najveće koncentracije Jevreja, nije nikada poprimio oblike klasičnog geta kao što je bilo slučajeva na zapadu. Vrata "Velike avlije" nisu se nikada zaključavala, a jevrejski trgovci imali su svoje dućane u sarajevskoj čaršiji i bili članovi pojedinih esnafa.
Ova jevrejska nastanba je izgorila 8. augusta 1879. u velikom požaru koji je zahvatio sarajevsku čaršiju i njenu okolinu. Prema savremenicima, pred njen nestanak ova zgrada je imala 46 soba. To je bio prvi primjer kolektivnog stanovanja u Sarajevu.

## Doprinos Jevreja ekonomskom životu u Bosni i Hercegovini 
Doselivši se na ove prostore, Jevreji su se uklapali u već ranije utvrđen sistem trgovine. U njega su unosili sobom donesena materijalna sredstva i naročito svoje sposobnosti. 
Njihova uloga bila je posebno značajna u spoljnoj trgovini, zbog toga što su Jevreji bili povezani sa drugim jevrejskim naseobinama i pojedincima širom Osmanskog Carstva, a i izvan njega. Jevreji su najviše svojih poslova obavljali preko Dubrovnika, a od kraja 16. vijeka kada je otvorena splitska skela, većina sarajevskih trgovaca kako muslimana tako i Jevreja, orijentisala se na trgovinu sa Venecijom i drugim italijanskim gradovima preko Splita.

Dolaskom na Balkan, Jevreji su znatno doprinijeli razvoju privredne djelatnosti, posebno u novom načinu organizovanja poslova, uvodeći nove oblike i metode kapitalističke privrede. U 16. vijeku Sarajevo je jak privredni i trgovački centar, najznačajniji u Bosni i jedan od najvećih na Balkanu. Karavane natovarene raznovrsnom robom pristizale su u ovaj grad i sa istoka i sa zapada, da bi zadovoljile potrebe šarolikog sastava gradskog stanovništva. Pored domaćih trgovaca, zatim Dubrovčana, Mlečana, Firentinaca i drugih, Jevreji počinju igrati sve značajniju ulogu u trgovini ovog grada, posebno spoljnjoj trgovini.
## Pravni i društveni položaj Jevreja u Sarajevu 
Pravni i društveni položaj Jevreja u Sarajevu nije se razlikovao od položaja Jevreja nastanjenih po drugim gradovima Osmanskog Carstva. Svoje porodične, bračne, nasljedne i druge imovinsko - pravne poslove Jevreji su rješavali pred svojim vjerskim starješinom, dok su u agrarno - pravnim stvarima odgovarali isključivo pred kadijom.
Osmanski izvori pokazuju da su Jevreji od svog dolaska u Bosnu mogli slobodno da vrše svoje vjerske obrede.
Kao nemuslimani, Jevreji su bili dužni da plaćaju glavarinu, džizju -harač i ispendžu za nevršenje vojne službe i imovinsku sigurnost.

Kako su Jevreji živjeli uglavnom u gradovima, oni su kao i ostalo gradsko stanovništvo bili oslobođeni izvjesnih nameta obzirom da su se bavili zanatstvom i trgovinom.
Prolazeći kroz Sarajevo 1659. poznati putopisac Evlija Čelebija zabilježio je da su Jevreji stanovali u dvije mahale u Sarajevu.
Društveni i kulturni život Jevreja zasnivao se na tekovinama donijetim iz Španije. Oni su dugo čuvali svoje pjesme romanse u njihovom izvornom obliku kao dio folklornog blaga i kulturne baštine.

Poslije Austrougarske okupacije u Sarajevo su se doselili i aškenaski Jevreji. Već 1879. zaključili su da osnuju svoju opštinu i sagrade hram. 
Od svog dolaska u Bosnu i Hercegovinu Jevreji su dali značajan doprinos razvoju iste, potpuno se uklopivši u život u novoj sredini.

## Poznati bosanskohercegovački Jevreji 
* Vanja Albahari - glumac
* David Elazar - Izraelski general, bivši komandant generalštaba vojske Izraela
* Jakob Finci - Političar i predsjednik Jevrejske zajednice u Bosni i Hercegovini.
* Ranko Rihtman - kompozitor i muzičar
* Isak Samokovlija - književnik i ljekar
* Sven Alkalaj - bh. političar, bivši Ministar vanjskih poslova BiH
* Sanda Smital - Akademska slikarica
* Emerik Blum - Osnivač Energoinvesta i gradonačelnik Sarajeva 1981-1983.
* Oskar Danon - Svijetski poznati kompozitor i dirigent.
* Daniel Ozmo - Poznati bosanskohercegovački umjetnik.
* Laura Papo Bohoreta - bosanskohercegovačka pjesnikinja
* Ranko Rihtman Član sarajevske rock grupe Indexi i dirigent. 
* Cvjetko Rihtman Jedan od najpoznatijih muzikologa u bivšoj Jugoslaviji, istraživač folklora, kompozitor i nakon oslobođenja prvi direktor Sarajevske opere (1946–1947).
* Flory Jagoda - kompozitorka i pevačica Ladino pjesama
* Darko Cvijetić - pisac i dramaturg

## Također pogledajte 
* Aškenaška sinagoga u Sarajevu
* Muzej jevreja Bosne i Hercegovine
* Sarajevska Hagada

## Reference 
Kategorija:Etničke grupe u Bosni i Hercegovini
*
Kategorija:"Ostali" u Bosni i Hercegovini
Bosna i Hercegovina