Ilindensko-Preobražanski ustanak

mini|Mapa ustanka u oblastima Makedonije i Trakije. Današnje granice su vidljive, zajedno s otomanskim granicama u to vrijeme.
**Ilindensko-Preobražanski ustanak** ili jednostavno **Ilindenski ustanak** u augustu - oktobru 1903. (, *Ilindensko-Preobražensko vǎstanie*; , *Ilindensko vostanie*; , *Eksegersi tou Ilinden*), bila je organizirana pobuna protiv Osmanskog Carstva, koju je pripremila i izvela Interna makedonsko-jadranska revolucionarna organizacija, uz podršku Vrhovnog makedonsko-adrijanopoljskog odbora. Ime ustanka odnosi se na *Ilinden*, ime za Ilijine dane, i na *Preobraženje,* što znači Preobraženje. Pobuna je trajala od početka augusta do kraja oktobra i zahvatila je ogromnu teritoriju od istočne obale Crnog mora do obala Ohridskog jezera.

Pobuna u regionu Makedonije zahvatila je većinu centralnih i jugozapadnih dijelova Molastirskog vilajeta, primajući podršku uglavnom lokalnih bugarskih seljaka, i donekle Arumunsko stanovništvo regije. Privremena vlada uspostavljena je u gradu Kruševu, gde su ustanici *12. augusta proglasili Republiku Kruševo*, koja je pregažena nakon samo deset dana. 19. augusta usko povezani ustanak koji su bugarski seljaci organizovali u Adrijanopolskom vilajetu doveo je do oslobađanja velikog područja u planinama Strandža i stvaranja privremene vlade u Vasiliku, *Republika Strandzha*. To je trajalo dvadesetak dana prije nego što su ga Turci srušili.

U trenutku kad je pobuna započela, Osmanlije su već uhitili ili ubili mnoge od najperspektivnijih potencijalnih vođa, uključujući Ivana Garvanova i Goce Delčev, a napor je ukinut u roku od nekoliko mjeseci. Preživjeli su uspjeli održati gerilsku kampanju protiv Turaka sljedećih nekoliko godina, ali njegov je veći učinak bio taj što je nagovorio evropske sile da pokušaju uvjeriti osmanskog sultana da mora zauzeti pomirljiviji stav prema svojim kršćanskim podanicima u Europi.

## Preludij 
Na prijelazu u 20. stoljeće, Osmansko Carstvo se raspadalo, a zemlje koje su držali u istočnoj Europi više od 500 godina prelazili su u ruke novih vladara. Makedonija i Trakija bile su regije neodređenih granica, susjedne nedavno nezavisnim grčkim, bugarskim i srpskim državama, ali same su i dalje pod kontrolom Osmanskih Turaka. Svaka od susjednih država temeljila je pretenzije na Makedoniju i Trakiju na različitim istorijskim i etničkim sastavima. Ali stanovništvo je bilo vrlo miješano, a konkurentske povijesne tvrdnje temeljile su se na raznim carstvima u dalekoj prošlosti. Natjecanje za kontrolu odvijalo se uglavnom propagandnim kampanjama, usmjerenim na pridobijanje lokalnog stanovništva, a odvijalo se uglavnom kroz crkve i škole. Lokalno stanovništvo i tri konkurentske vlade podržale su i različite grupe plaćenika.
mini|278x278piksel|Bend vrhovnog komiteta generala Tsonchev
Najefikasnija grupa bila je Interna makedonsko-Adrianopolitska revolucionarna organizacija (IMARO), osnovana u Solunu 1893. Grupa je imala brojne promjene imena prije i nakon ustanka. Bila je pretežno bugarska i podržavala je ideju o autonomiji Makedonije i Adrijanopolskih regija u okviru osmanske države s motom "Makedonija za Makedonce".

Budući da se izraz autonomija redovno koristio u odnosu na makedonsko pitanje, neophodno je napomenuti njegov smisao i razlog. Njena inspiracija svakako je pripadala balkanskoj praksi devetnaestog veka, kojom su sile održavale fikciju osmanske kontrole nad efektivno neovisnim državama pod maskom autonomnog statusa u okviru osmanske države; (Srbija, 1829–1878; Rumunija, 1829–1878; Bugarska, 1878–1908). *Drugim riječima, autonomija je bila jednako dobra kao i neovisnost.* Štaviše, iz makedonske perspektive cilj nezavisnosti putem autonomije imao je još jednu prednost. Još važnije, IMARO je bio svjestan da ni Srbija ni Grčka ne mogu očekivati da će dobiti cijelu Makedoniju i, za razliku od Bugarske, oboje su se radovali i tražili podjelu. Autonomija je tada bila najbolja preventiva protiv podjele, koja će sačuvati bugarski karakter kršćansko-makedonskog slovenskog stanovništva, uprkos odvajanju od same Bugarske. Ideja makedonske autonomije bila je strogo politička i nije podrazumijevala secesiju od bugarske nacionalnosti.
mini|Vojvodine u vilajetu Odrin pre ustanka.
Dvije skupine imale su različite strategije. IMARO je, kako je prvobitno zamišljen, nastojao pripremiti pažljivo planirani ustanak u budućnosti, ali supremacisti su preferirali neposredne racije i gerilske operacije nego jačanje nereda i intervencije oborina. S druge strane, manja grupa konzervativaca u Solunu organizovala je bugarsko tajno revolucionarno bratstvo ( *Balgarsko Tayno Revolyutsionno Bratstvo* ). Potonji je inkorporiran u IMARO do 1902, ali njegovi članovi kao Ivan Garvanov trebali su izvršiti značajan utjecaj na organizaciju. Oni su trebali forsirati ustanak Ilinden-Preobrazhenie, a kasnije su postali jezgro IMRO-ove desničarske frakcije. Jedan od osnivača IMARO-a, Goce Delčev, snažno je zagovarao polagan postupak, ali su supremacisti tražili da se veliki ustanak održi u ljeto 1903. Turca su ubili samog Delcheva u maju 1903.

U međuvremenu, krajem aprila 1903, grupa mladih anarhista iz *kruga Gemidzhii* - diplomci bugarske srednje škole za muškarce u Solunu pokrenuli su kampanju terorističkog bombardovanja, takozvanog *solunskog bombardovanja 1903*. Cilj im je bio privući pažnju velikih sila na osmansko ugnjetavanje u Makedoniji i Istočnoj Trakiji. Kao odgovor na napade, turska vojska i *bašibozuci* (neregularni) masakrirali su mnoge nedužne Bugare u Solunu, a kasnije u Bitolju.

U tim okolnostima plan Supremacista se nastavio. Pod vodstvom Ivan Garvanov IMARO je donio odluku o vojnoj pobuni. Sam Garvanov nije učestvovao u ustanku zbog hapšenja i progonstva na Rodosu . Za ustanak je izabran 2. august (20. jula po starom julijanskom kalendaru), blagdan svetog Ilije (Ilije). Ovaj sveti dan bio je poznat kao *Ilinden* . 11. jula, kongres u *Petrovoj Nivi* kod Malko Tarnova odredio je datum pobune 23. jula, a zatim je malo više odložio za 2. august. Tračka regija, oko Adrijanopolskog vilajeta, nije bila spremna i pregovarala je o kasnijem ustanku u toj regiji.

Stav bugarske vlade o ustanku. Tijekom rasprava, vlada Racha Petrova podržala je stav IMARO-a o potpuno unutarnjem karakteru pobune. Osim ličnog upozorenja Racha Petrova Goceu Delčevu u januaru 1903. o odgađanju ili čak otkazivanju pobune, vlada je poslala kružnu notu svojim diplomatskim predstavništvima u Solunu, Bitolju i Jedrenu, savjetujući stanovništvo da ne podlegne propagandi probune, jer *Bugarska nije bila spremna da ga podrži*.

Staroruske puške Berdan i Krnka, kao i Mannlicheri, isporučeni su iz Bugarske u Skoplje, insistirajući na bržoj brzoj vatri oficir bugarske vojske Boris Sarafov. U svojim memoarima Sarafov navodi da je glavni izvor sredstava za kupovinu oružja od bugarske vojske proizašao iz otmice gospođice Stone, kao i iz kontakata u Evropi.
mini|Natpis ustanika iz Ohrida s bugarskom zastavom i natpisom Svoboda ili smʺrtʹ. Pobunjenici su svuda vijorili bugarske zastave.

## Ilindenski ustanak 
Izvještaj o datumima i detaljima ustanka zabilježio je anarhistički autor Georgi Khadziev, a preveo ga je Will Firth. 28. jula poruka je poslana revolucionarnim pokretima, mada se tajna čuvala do posljednjeg trenutka. Ustanak je započeo u noći 2. augusta, a zahvatio je velike regije u i oko Bitolja, oko jugozapada današnje sjeverne Makedonije i dijela sjevera Grčke. Te noći i rano sledećeg jutra, grad Kruševo napalo je i zauzelo 800 pobunjenika. Istovremeno, nakon trodnevnih borbi praćenih opsadom koja je započela 5. augusta, grad Smilevo zauzeli su pobunjenici. Grad Kleisoura, blizu Kastorije, zauzeli su pobunjenici oko 5. augusta. 14. augusta, pod vođstvom Nikole Puškarov, neki bendovi u blizini Skoplja napali su i iskočili iz šina vojni voz. U Razlogu se stanovništvo uključilo u ustanak. Ovo je bilo dalje na istoku, u Pirinskoj Makedoniji u današnjoj Bugarskoj. zauzela je i spalila Kruševo. Držali su ga pobunjenici samo deset dana. Osmanlije su 27. augusta konačno zauzeli Kleisoura. Prema jednom od osnivača IMARO-a - Petar Poparsov, ideja da se drži podalje od Bugarske bila je zato što bi svaka sumnja u njegovo mešanje mogla naštetiti objema stranama: Bugarskoj i organizaciji. U stvari, ustanak se ubrzo proširio na susedne vilajete Kosovo, Solun i Adrijanopolj (u Trakiji).

### Krastovdenski ustanak 
mini|Konvoj zarobljenih bugarskih aktivista IMRO-a.
* Milicije aktivne u regionu Serres, predvođene Yaneom Sandanskim i pobunjenim odredom Vrhovnog komiteta, zadržale su velike turske snage. Ove akcije je počela na dan Praznik križa (Krastovden na bugarskom, 27. septembar) i da ne uključuje lokalno stanovništvo više nego u drugim regijama, i dobro su istočno od Monastir i zapadno od Trakije.

U područjima koja su obuhvaćala ustanak 1903, albanski seljani bili su u situaciji da su ili pod pretnjom četa IMRO ili su ih regrutovale osmanske vlasti da okončaju ustanak.

## Preobraženski ustanak 
Prema Khadzievu, glavni cilj pobune u Trakiji bio je pružiti potporu ustancima zapadnije, angažirajući turske trupe i sprečavajući ih da se presele u Makedoniju. Mnoge operacije su bile diverzijske, mada je zauzeto nekoliko sela, a regija u Strandzhi držana je dvadesetak dana. Ovo se ponekad naziva republikom Strandzha ili komunom Strandzha, ali prema Khadzievu nikada nije bilo pitanja državne moći u regiji Trakije.

* Ujutro 19. augusta izvršeni su napadi na sela širom regiona, uključujući Vasiliko (danas Carevo), Stoilovo (blizu Malko Tarnova) i sela u blizini Edirna.
* 21. augusta dignut je u zrak lučki svjetionik u Igneadi.
* Otprilike 3. septembra jake osmanske snage počele su ponovo uspostavljati svoju kontrolu.
* Do 8. septembra Turci su obnovili kontrolu i brisali se.

### Ustanak na planinama Rodopi 
U planinama Rodopa, Zapadna Trakija, ustanak se izrazio samo u nekim diverzantima Cheta u regionima Smolyan i Dedeagach.

## Reference 
Kategorija:Historija Makedonije
Kategorija:Historija Bugarske
Kategorija:Sukobi u 1903.
Kategorija:1903. u Osmanskom Carstvu
Kategorija:1903. u Bugarskoj