Emetullah Râbi'a Gülnûş

**Sultanija Emetullah Rabia Gülnuş** (*osmanski turski:* گلنوش امت الله رابعه سلطان; rođena 1642, umrla 6. novembra 1715.) bila je glavna supruga osmanskog sultana Mehmeda IV, haseki sultanija Osmanskog Carstva od 1664. do 1687. godine, kao i majka osmanskih sultana, Mustafe II i Ahmeda III, te valide sultanija Osmanskog Carstva od 1695. do 1715. godine. Bila je jedna od istaknutih ličnosti u periodu tzv. Sultanata žena, koji je trajao skoro 200 godina i koji je okončan njenom smrću 1715. godine. U osmanskoj historiji smatra se za posljednju moćnu suprugu sultana i valide sultaniju.

## Rani život 
Gülnuş sultanija rođena je 1642. godine u gradu Rethymno na Kreti, u vrijeme kada je otok bio pod venecijanskom vlašću. Bila je kćerka grčkog pravoslavnog svećenika, a njeno rođeno ime bilo je Evmania (vjerovatno izmijenjena verzija imena Eugenia) Voria. Prema jednoj manje prihvaćenoj teoriji, Gülnuş sultanija poticala je iz mletačke porodice Verzini koja se nastanila u tom gradu.

Zarobljena je od Osmanlija tokom invazije na Krit 1645. godine. sa sobom na te ekspedicije. Opisivana je kao zanosna žena sa oblinama, sa dugom crnom kovrdžavom kosom. Imali su najmanje šestero djece, među kojima su dvojica sinova postala sultani – Mustafa II i Ahmed II. Ahmed je rođen u Dobrudži tokom jedne od lovačkih ekspedicija svog oca Mehmeda IV. Njen rivalitet sa Gülbeyaz, odaliskom Mehmeda IV, doveo je do tragičnog raspleta.

Učešće Gülnûş sultanije u vojnim pohodima tokom njenog 27-godišnjeg haseki perioda i njeno poznavanje političkih dešavanja, njen dugi haseki period sa valide sultanijom Hatidže Turhan kao haseki sultanija Mehmeda IV i majka princa Mustafe i princa Ahmeda, kao i njena finansijska moć, praktično su je pripremili za instituciju valide sultanije. Dobila je zasluge služeći Osmanskoj dinastiji, a njen status sultanove miljenice oblikovao je njenu budućnost. Njeno učešće u aktivnostima namijenjenim za muškarce, kao što su lov i vojni pohodi, zahvaljujući naklonosti njenog muža prema njoj, dalo joj je prednosti koje su bile jedinstvene muškim članovima dinastije. U njima je uživala sve do svoje smrti; drugim riječima, njeno haremsko putovanje, koje je započela kao robinja, pokazalo se povoljnijim za nju jer je prioritet dala služenju dinastiji i preuzimanju tradicionalno muških uloga.

Sultan Mehmed IV bio je duboko zaljubljen u nju, ali nakon što je Gülbeyaz ušla u harem, Gülnuş sultanija pala je u drugi plan. Kao i on, bila je zaljubljena, ali je postala silno ljubomorna. Jednog dana, dok je Gülbeyaz sjedila na stijeni i posmatrala more, Gülnuş ju je blago gurnula sa litice, nakon čega se mlada odaliska utopila. Prema drugima, naredila je da Gülbeyaz bude zadavljena u Kandilli palači. Neki pisci ističu da je bila nemilosrdna osoba, tvrdeći da je, nakon što je rodila prvog sina Mustafu, pokušala zadaviti muževu braću, Sulejmana II i Ahmeda II, ali je Mehmedova majka, sultanija Turhan, spriječila u tome.

Gülnuş sultanija bila je svjesna političkih dešavanja svog vremena. Kao haseki sultanija, učestvovala je u Poljskom ratu 1672. i 1673, zajedno s Mehmedom IV i Hatidže Turhan sultanijom. Slično tome, 1682. godine, tokom Druge opsade Beča, haseki sultanija se pridružila vojnoj pratnji tokom njihovog odlaska u Beograd. Najsretniji dani njenog života kao haseki sultanije bili su u proljeće 1675, tokom carskih svečanosti održanih na trgu Sirık u Edirnskoj palači, povodom obrezivanja njenih sinova i udaje kćerki. Djelo *Zübde-i vekayiat* svjedoči da su tokom ceremonijalnih dijelova vjenčanja, valide sultanija Turhan i sultanija Gülnuş predstavljene u redovima vezira.

]]

Najbliži i najuticajniji saveznici sultanije u haremu bili su Jusuf-ga, dvorski aga koji je upravljao haremom od 1675. godine, zatim Osman-aga, njen komornik, te Fejzullah-efendija, učitelj njenog sina, princa Mustafe. Godine 1682, ovom savezu pridružio se Husejin-paša Ćuprilić. Međutim, nakon neuspjeha Druge opsade Beča sljedeće godine, bio je uhapšen zbog bliskih veza sa velikim vezirom. Na intervenciju Gülnuş sultanije i nakon razgovora sa sultanom, pušten je na slobodu 1684. godine, a potom udaljen iz prijestolnice, te postavljen za namjesnika Šehrizorskog ejaleta. Nadalje, 1686. godine, Fejzullah-efendija naljutio je sultana Mehmeda IV, vezavši konja na livadi na konaku Bajram-paše u Üsküdaru, koji je pripadao državi. Mehmed IV je u početku namjeravao pogubiti Fejzullah-efendiju, ali su mu savjetnici objasnili da, prema običaju, učenjak ne može biti pogubljen. Zbog toga je Fejzullah-efendijino ime izbrisano iz registra uleme. Pet dana kanije, Gülnuş sultanija je intervenisala, nakon čega ga je sultan pomilovao. Ipak, smijenjen je s položaja učitelja prinčeva, a na njegovo mjesto postavljen je sultanov imam, Ibrahim-efendija. Fejzullah-efendiji potom je dodijeljena dužnost kadije Eyüba, koja se smatrala privilegovanom pozicijom.

Godine 1683, pridružila se sličnoj velikoj povorci koja je označavala opsadu Beča. Gülnuş je također uspostavila mreže podrške unutar carske dvorske uprave. Udružila se s Jusuf-agom, kizlar-agom carskog harema u to vrijeme. Osim toga, bila je upraviteljica vjerske fondacije koju je osnovala 1680, a koja je obezbjeđivala prihode za bolnicu i javne kuhinje u Meki. Nadalje, Gülnuşin komornik, tj. odabaša Mehter Osman-aga, bio je učenik i štićenik Jusuf-age.

Ovi odnosi njegovani su i nakon katastrofalnog neuspjeha opsade Beča 1683. godine, nakon čega je njegov uticaj na dvoru naglo opao. Godine 1672, Amacade Husejin, bratić Mehmed-paše Ćuprilića, sreo je Mehmeda i Gülnuş na početku kampanje za Poljski rat. Kasnije se pridružio njenoj pratnji, gdje je služio duže vrijeme, a 1682. postao je glavni upravnik smještaja. Ona je također imala ulogu u određivanju karijera raznih državnika, uključujući velikog vezira Kara Mustafu-pašu. Nakon neuspjeha opsade Beča 1683, on je smijenjen i pogubljen, gdje je Gülnuş sa saradnicima znatno lobirala. Također je imala uticaj tokom vezirata Fazil Ahmed-paše, koji je došao na vlast nakon pogubljenja Kara-Mustafa paše.

Prema Van Hommer-Purgstalu, nakon smrti svoje svekrve Turhan 1683. godine, Gülnuş je preuzela poziciju šefice harema, upravljajući njime apsolutnom vlašću i utječući na sudbinu carstva, sve do smrti svog muža 1687. godine.

## Valide sultanija 
### Period prve vladavine 
Postala je valide sultanija 1695. godine, kada je njen stariji sin, Mustafa II, postao sultan. Na toj funkciji bila je tokom vladavine dvojice njenih sinova. Kada je Mustafa II 1703. svrgnut, narod je krivio Gülnuş zbog toga što je preferirao Edirne umjesto Istanbula za boravak i zbog opšteg haosa u životu u prijestonici.

Imala je znatno veću slobodu kreanja i kontakata nego konkubine. Vrlo često je bila u društvu svog sina, posjećivala svoje kćeri u njihovim palačama, učestvovala na vjenčanju kćerke Fatme Emetullah, posjećivala kćerku Hatidže sultaniju, u društvu sultana, nakon što je dotična dobila kćerku. Prisustvovala je paradama, posjećivala Eyüb, primala velikog vezira i šejhul-islama i prihvatala pozive velikog vezira i bostandžibaše sa sinom.

Imala je privatne posjede i upravitelja koji se u njeno ime brinuo o njima. Mustafa je održavao bližak odnos sa majkom, odavao joj počast, slao informacije, pitao za njeno zdravlje i primao mnoge konje kao poklone od majke. Čak je i zabranio da iko boravi u kući u Čorlu, između Istanbula i Edirnea, u kojoj je njegova majka prenoćila.

### Period druge vladavine 
Imala je određenu političku važnost. Godine 1703, zatraženo je da potvrdi i odobri nasljedstvo svog drugog sina, Ahmeda III, na prijestolju, što je ona i učinila. Ahmed III smatrao je da je mudro da je drži van očiju javnosti dok se stanje oko njegove majke ne smiri. Tako je, po povratku iz Edirnea, neko vrijeme boravila u Staroj palači. Godine 1704., kada je Gülnuş sultanija željela da svog glavnog agu, Uzun Süleyman-agu, postavi za glavnog haremskog agu, veliki vezir Damad Hasan-paša upozorio je sultana:

"*Ova osoba već je uključena u poslove sultanata na svojoj trenutnoj poziciji. Ako postane glavni aga harema, neću moći da se dogovorim s njim, niti da razgovaram; nezavisnost će preći sa mene na njega!*"

Uzun Sulejman je ipak imenovan na tu funkciju. Hasan-paša nakon toga biva smijenen sa funkcije velikog vezira 28. septembra 1704, a na njegovo mjesto postavljen je Kalajlikoz Hadži Ahmed-paša.

Ovaj događaj pokazuje uticaj koji je Gülnuş imala na svog sina, ali i lojalnost Ahmeda III prema majci. Uticaj Gülnuş sultanije, posebno tokom imenovanja velikog vezira, vidljiv je u zapisima savremenih historičara, kao i u arhivskim dokumentima. U nekim zbornicima, navodno pisanim od strane same sultanije, posebno su upečatljive opomene upućene novom velikom veziru. Njeno nezadovoljstvo zbog poraza od stranih sila, zabrinutost zbog pobune janjičara, očekivanje da se oni drže pod kontrolom i podsticaj da svi postpaju u okvirima svojih mogućnosti, pokazuju iskustvo Gülnuş sultanije u aktuelnim političkim previranjima tog vremena.

Također joj se pripisuje da je savjetovala svog sina da krene u rat sa Rusijom 1711. Godine 1709, švedski kralj Karlo XII nastanio se u Benderu, na teritoriji Osmanskog Carstva tokom svog rata sa Rusijom. Želio je da sultan objavi rat Rusiji i da sklopi savez sa Švedskom. Glasine su kružile da sultan sluša savjete svoje majke, koja ga je umnogome kontrolisala. Karlo je posao svoje izaslanike, Stanislawa Poniatowskog i Thomasa Funcka, koji su podmitili konvertita po imenu Goin, bivšeg Francuza, koji je radio kao ljekar u palači. Goin je dogovorio sastanak sa ličnom služavkom valide sultanije, jevrejkom, kojoj su predali pismo za sultaniju. Također su upoznali mađarskog eunuha Horwatha, koji je postao njihov propagandni posrednik u haremu. Valide je bila zaintrigirana Karlom, zanimala se za njegove planove i čak se dopisivala sa njim u Benderu. Dana 9. februara 1711. godine, sultan je objavio rat Rusiji, po savjetu Gülnuş valide, koja ga je uvjerila da je Karlo čovjek vrijedan rizika.

Gülnuş valide je napisala dva pisma švedskom kralju, jedno u aprilu 1713. Ta pisma značajnija su od pisma krimskom kanu, jer pokazuju politički uticaj valide sultanije i njenu ulogu po ovom pitanju. Pismo valide sultanije kralju počinje vrlo topli i iskrenim obraćanjem: "*Moj moćni i uzvišeni sine*." U pismu kralju, ona izražava duboku naklonost prema njemu, smatra ga za sina i navodi da radi dan i noć za njega. Pisma otkrivaju tajni odnos između valide sultanije i kralja, pa čak i to da je sultanija koristila pseudonim "derviš efendija" u dopisivanju sa njim. Tumači se da je valide sultanija djelovala kao posrednica, pružajući neslužbenu vezu između sultana i kralja, te da je pregovarala sa njim u sultanovo ime.

### Zaštitnica arhitekture 
Među projektima sultanije Gülnuş bili su kompleksi građevina u Uskudaru, koji su obuhvatali džamiju, kuhinju za siromašne, školu, fontanu i turbe. Osim toga, finansirala je preuređenje crkve u Galati u džamiju, te izgradnju pet fontana koje su stanovnicima konačno obezbijedile pristup čistoj vodi. Osiguravala je vakufe i u Edirni, Hiosu, Meki, Medini, Kastamonuu i Menemenu. Nakon ponovnog osvajanja otoka Hiosa 1695. godine, crkva je preuređena u džamiju u njeno ime, a pored iste džamije izgradila je i fontanu.

## Smrt 
]]
Gülnuş sultanija preminula je 6. novembra 1715. godine u Istanbulu, u dobi od 72 ili 73 godine, za vrijeme vladavine svog sina Ahmeda III, neposredno prije početka perioda prosperiteta i mira, poznatog u turskoj historiografiji pod nazivom "era lala" (turski: *Lâle Devri*). Sahranjena je u turbetu otvorenom prema nebu, smještenom pored džamije koju je ostavila u amanet da se izgradi u Uskudaru, na anadolskoj strani Istanbula.

Danas ta džamija nosi ime po njoj – džamija Jeni Valide (bosanski: *nova džamija majke sultanije*).

## Djeca 
Sa sultanom Mehmedom IV imala je najmanje dva sina i četiri kćerke:

* Hatidže sultanija (Edirne, rođ. oko 1660. – Edirne, 5. juli 1743). Udavala se dva puta i imala pet sinova i jednu kćerku. Bila je jedna od osmanskih sultanija koje su najduže živjele.
* Mustafa II (Edirne, rođ. 6. februara 1664. – Istanbul, 29. decembar 1703). Bio je 22. sultan Osmanskog Carstva.
* Ajše sultanija (rođ. oko 1673. – Istanbul, oko 1676). Nadimak "kudžuk sulanija" znači "mala princeza". Sa dvije godine zaručena je za Karu Mustafu-pašu, ali je djevojčica ubrzo preminula i brak nikada nije sklopljen.
* Ahmed III (rođ. u Bugarskoj, 31. decembar 1673 – Istanbul, 1. juli 1736). Bio je prvi sultan rođen u provinciji nakon Sulejmana I. Postao je 23. sultan Osmanskog Carstva, preuzevši prijestolje nakon svrgavanja svog brata.
* Ummugulsum sultanija (rođ. u Istanbulu, oko 1677 – Istanbul, 9. maj 1720). Također poznata kao Ümmi sultanija ili Gülsüm sultanija. Bila je omiljena bratična svog amidže Ahmeda II, koji ju je tretirao kao kćer nakon svrgavanja njenog oca, toliko da je živjela zajedno sa njim na dvoru, za razliku od njenih sestara. Udala se jednom i imala tri kćerke. Sahranjena u Jeni džamiji.
* Fatma Emetullah sultanija (Edirne ili Istanbul, rođ. oko 1679 – 13. decembar 1700). Udala se dva puta i imala dvije kćerke.

## Također pogledajte 
* Spisak valide sultanija
* Spisak konkubina sultana Osmanskog Carstva

## Reference 
Kategorija:Biografije
Kategorija:Žene
Kategorija:Rođeni 1642.
Kategorija:Umrli 1715.
Kategorija:Valide sultanije