open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mona Džarahi

**Mona Džarahi** jest iransko-američka inženjerka elektrotehnike i univerzitetska profesorica koja se bavi terahercnom i milimetarskotalasnom elektronikom i optoelektronikom, mikrotalasnom fotonikom te sistemima za snimanje i spektroskopiju. Profesorica je elektrotehnike i računarstva na Kalifornijskom univerzitetu u Los Angelesu, gdje nosi zvanje Northrop Grumman Chair in Electrical Engineering. Nakon toga bila je postdoktorska istraživačica na Kalifornijskom univerzitetu u Berkeleyju, a 2008. pridružila se nastavnom osoblju Univerziteta Michigan. Na UCLA-u radi od 2013.

Na UCLA-u vodi Terahertz Electronics Laboratory i članica je California NanoSystems Institute. Njena istraživanja usmjerena su na ultrabrze elektroničke i optoelektroničke uređaje, nove materijale, plazmonske nanostrukture i terahercne sisteme za detekciju, snimanje, komunikaciju i spektroskopiju.

Izabrana je i za članicu više naučnih društava, uključujući Institut inženjera elektrotehnike i elektronike, Američko udruženje za unapređenje nauke, Američko fizičko društvo, Opticu, SPIE i Institut za fiziku.

## Reference 
Kategorija:Živi ljudi
Kategorija:Iranski inženjeri
Kategorija:Američki inženjeri
İlkay Altıntaş

**İlkay Altıntaş** je naučnica iz oblasti nauke o podacima i računarstva na Univerzitetu Kalifornije u San Diegu. Glavna je direktorica za nauku o podacima (*Chief Data Science Officer*) u centru San Diego Supercomputer i jedna od osnivačica saradničkog naučnog i tehnološkog okruženja oko naučnih radnih tokova i ponovljive računarske nauke.

Najpoznatija je po radu na sistemu Kepler, otvorenoj platformi za projektiranje i izvođenje naučnih radnih tokova, te po vođenju interdisciplinarnih projekata u područjima kao što su bioinformatika, geoprostorna analiza, upravljanje rizicima od požara i primjena velikih skupova podataka u nauci i društvu.

## Obrazovanje i karijera 
Altıntaş je diplomirala i magistrirala računarstvo na Middle East Technical Universityju u Ankari, a doktorirala je na Univerzitetu u Amsterdamu.

Od 2001. povezana je sa San Diego Supercomputer centrom, gdje je obavljala niz istraživačkih i rukovodnih funkcija. Za glavnu direktoricu za nauku o podacima imenovana je 2015, a kasnije je vodila i odjel za cyberinfrastrukturu i konvergentna istraživanja pri SDSC-u.

## Istraživački rad 
Naučni rad İlkay Altıntaş usmjeren je na naučne radne tokove, reproducibilnost računarske nauke, provenijenciju podataka, distribuirano računarstvo i široku primjenu nauke o podacima u interdisciplinarnim istraživanjima.

Njena istraživanja obuhvataju i primjene u bioinformatici, geoprostornim podacima, urbanim sistemima, pametnoj proizvodnji i upravljanju katastrofama.

## Također pogledajte 
* San Diego Supercomputer Center
* Univerzitet Kalifornije u San Diegu
* Nauka o podacima
* Računarstvo

## Reference 
Kategorija:Američki naučnici
Kategorija:Turski naučnici
Kategorija:Naučnici iz računarstva
Kategorija:Živi ljudi
Gulnara Bekirova

**Gulnara Bekirova** jest ukrajinska historičarka, spisateljica i publicistica krimskotatarskog porijekla. Najpoznatija je po istraživanjima historije Krimskih Tatara, posebno njihovog progona, deportacije i borbe za povratak na Krim.

Rođena je 21. februara 1968. u Melitopolju, u tadašnjoj Ukrajinskoj SSR. Studirala je na Moskovskom državnom historijsko-arhivskom institutu, koji je završila 1994, a iste godine odbranila je rad o prikazima historije krimskotatarskog naroda u ruskoj književnosti od kraja 18. stoljeća do 1940-ih.

Od 1995. do 2001. radila je u naučno-informacijskom i obrazovnom centru *Memorial* u Moskvi, gdje je bila povezana s programima posvećenim historiji disidentstva u SSSR-u. Kasnije je učestvovala u više istraživačkih i obrazovnih projekata posvećenih historiji Krimskih Tatara i pitanjima tolerancije u udžbenicima i javnom prostoru.

Od 2002. djeluje kao osnivačica i urednica internetskog projekta "Crimea and Crimean Tatars". Od 2008. povezana je s krimskotatarskim televizijskim kanalom ATR, gdje je radila kao autorica, urednica i voditeljica historijskih emisija, među njima *Tarikh levhalary* i *Tarikh sedası*. Ujedno je od 2008. do 2015. predavala na Krimskom inženjersko-pedagoškom univerzitetu.

Bekirova je autorica jedanaest knjiga, scenaristica šest dokumentarnih filmova i brojnih članaka objavljenih u ukrajinskim i stranim medijima. Njena monografija *Crimean Tatars. 1941–1991* nagrađena je 2009. Nagradom Bekira Čobanzadea. 

Pored naučnog i publicističkog rada, bila je historijska savjetnica pri snimanju filma *Haytarma* te je članica PEN Internationala i ukrajinskog PEN-a.

## Reference 
Kategorija:Živi ljudi
Kategorija:Krimski Tatari
Kategorija:Rođeni 1968.
Kategorija:Ukrajinski historičari
Emine Džaparova

**Emine Džaparova** jest ukrajinska političarka, novinarka i bivša televizijska voditeljica krimskotatarskog porijekla. Bila je prva zamjenica ministra vanjskih poslova Ukrajine od 2020. do 2024, a u toj ulozi bavila se pitanjima međunarodnih organizacija, javne diplomatije i Krimske platforme.

Rođena je 5. maja 1983. u Krasnodaru, a školovala se na Krimu.

Od 2016. do 2019. bila je prva zamjenica ministra informacione politike Ukrajine. Za prvu zamjenicu ministra vanjskih poslova imenovana je 2020.

U javnosti je posebno poznata po zagovaranju ukrajinskog suvereniteta nad Krimom, međunarodnoj kampanji za podršku Krimskoj platformi i isticanju položaja Krimskih Tatara pod ruskom okupacijom.

## Reference 
Kategorija:Živi ljudi
Kategorija:Ukrajinski političari
Kategorija:Ukrajinski novinari
Kategorija:Krimski Tatari
Kategorija:Biografije, Krasnodar
Šefika Gaspirali

**Šefika Gaspirali** bila je krimskotatarska novinarka, pedagoginja, političarka i aktivistica za prava žena. Smatra se jednom od pionirki krimskotatarskog ženskog pokreta u prvoj polovini 20. stoljeća. Nakon političkih prevrata napustila je Krim, živjela neko vrijeme u Azerbejdžanu, a potom emigrirala u Tursku.

U Istanbulu je nastavila kulturni i društveni rad među krimskotatarskom dijasporom, uključujući angažman u ženskim organizacijama i humanitarnim ustanovama. Umrla je 31. augusta 1975. u Istanbulu.

## Reference 
Kategorija:Rođeni 1886.
Kategorija:Umrli 1975.
Kategorija:Krimski Tatari
Kategorija:Biografoje, Bahčisaraj
Sevgil Musajeva

**Sevgil Musajeva** jest ukrajinska novinarka i urednica krimskotatarskog porijekla. Najpoznatija je kao glavna urednica internetskog lista *Ukrajinska pravda*. Njena porodica vratila se na Krim 1989, nakon što su ukinuta ograničenja za povratak Krimskih Tatara.

Godine 2014. pokrenula je internetsko izdanje *Hubs* i bila njegova glavna urednica, a iste godine učestvovala je i u pokretanju portala *KrymSOS*, posvećenog praćenju događaja na okupiranom Krimu. Bila je Niemanova stipendistica na Harvardovom univerzitetu 2018/19.

Komitet za zaštitu novinara dodijelio joj je 2022. Međunarodnu nagradu za slobodu štampe. Iste godine uvrštena je na listu *TIME 100* najutjecajnijih ljudi na svijetu.

## Reference 
Kategorija:Živi ljudi
Kategorija:Ukrajinski novinari
Kategorija:Krimski Tatari
Brand Indicators for Message Identification (BIMI)

**BIMI** (Brand Indicators for Message Identification) je standard za autentifikaciju elektronske pošte koji omogućava organizacijama da prikažu svoj brendirani logotip pored poruka u podržanim e-mail klijentima. Primarni cilj BIMI-ja je povećanje povjerenja korisnika i prepoznavanja brenda, kao i smanjenje rizika od phishing napada.

BIMI funkcioniše tako što vlasnici domena objavljuju poseban DNS zapis koji sadrži lokaciju verifikovanog logotipa, a prikazivanje logotipa je moguće samo ako je domen već zaštićen postojećim standardima autentifikacije e-pošte, kao što su SPF (Sender Policy Framework) i DKIM (DomainKeys Identified Mail), te koristi DMARC (Domain-based Message Authentication, Reporting and Conformance) politiku u strožem režimu.

BIMI je razvijen u saradnji sa vodećim tehnološkim kompanijama i standardizovan kroz rad grupa kao što je AuthIndicators Working Group.

## Vidi još 
* SPF
* DKIM
* DMARC

## Reference
Merjem Saidifard

**Merjem Saidifard** jest iransko-američka inženjerka elektrotehnike i univerzitetska profesorica koja se bavi energetskom elektronikom, višerazinskim pretvaračima i visokonaponskim istosmjernim prijenosom električne energije. Profesorica je na Školi za elektrotehniku i računarstvo Tehnološkog instituta Georgije.

Od 2007. do 2008. radila je u ABB Corporate Research Centeru u Dättwil-Badenu u Švicarskoj u grupi za sisteme energetske elektronike.

Njeni istraživački interesi obuhvataju energetsku elektroniku, visokonaponski istosmjerni prijenos, pretvaranje energije velike snage, integraciju velikih vjetroelektrana i fotonaponskih sistema u elektroenergetsku mrežu te primjene u transportnim sistemima.

Izabrana je za člana Instituta inženjera elektrotehnike i elektronike 2022. za doprinos modulaciji, upravljanju i zaštiti višerazinskih pretvarača za visokonaponski istosmjerni prijenos. Dobitnica je Nagrade C3E za tehnologiju, istraživanje i inovacije Ministarstva energetike Sjedinjenih Američkih Država za 2021, te dviju IEEE-jevih nagrada iz 2024. za doprinos energetskim sistemima i energetskoj elektronici.

## Reference 
Kategorija:Živi ljudi
Kategorija:Iranski inženjeri
Kategorija:Američki inženjeri
Fateme Hasanipur

**Fateme Hasanipur** jest iransko-američka mašinska inženjerka i univerzitetska profesorica koja se bavi prijenosom toplote i mehanikom fluida, s primjenama u bioinžinjeringu, zdravstvu i upravljanju energijom. Profesorica je mašinstva na Univerzitetu Teksasa u Dallasu.

Prije akademske karijere radila je devet godina u oblastima grijanja, ventilacije i klimatizacije te cjevovodnih sistema u rafinerijskoj industriji. Kao starija inženjerka za naprezanja u cjevovodima radila je za EIED u Iranu, bila članica konsultantskog tima firme LINDE u Njemačkoj, projektna koordinatorica u SOFREGAZ-u u Francuskoj, a u Sjedinjenim Američkim Državama radila je i kao projektantica HVAC sistema za stambene i poslovne objekte. Njeni istraživački interesi obuhvataju prijenos toplote i mehaniku fluida s primjenama u bioinžinjeringu, zdravstvu i upravljanju energijom.

Za istraživanje mehanike dojenja i transporta biotečnosti dobila je 2015. Nagradu CAREER Nacionalne naučne fondacije. Univerzitet Teksasa u Dallasu dodijelio joj je i Predsjedničku nagradu za izvrsnost u nastavi.

## Reference 
Kategorija:Živi ljudi

Kategorija:Iranski naučnici
Kategorija:Američki naučnici
Anuše Ansari

**Anuše Ansari** (rođena 12. septembra 1966. u Mašhadu) iransko-američka je inženjerka, poduzetnica i učesnica svemirskog leta. Poznata je kao prva žena učesnica privatnog svemirskog leta, prva osoba iranskog porijekla u svemiru i prva muslimanka u svemiru.

Iz Irana se preselila u Sjedinjene Američke Države 1984. Završila je dodiplomski studij elektronike i računarskog inžinjerstva na George Mason Universityju 1988, a zatim magistrirala elektrotehniku na George Washington Universityju, radeći istovremeno u kompaniji MCI Communications.

Godine 1993. zajedno s mužem Hamidom Ansarijem i djeverom Amirom Ansarijem osnovala je kompaniju *Telecom Technologies, Inc.* (TTI), čija je bila suosnivačica i izvršna direktorica. Kompanija je 2001. preuzeta od firme Sonus Networks. Poslije je postala suosnivačica i predsjednica kompanije *Prodea Systems*. Ansari i njena porodica finansijski su podržali prvu veliku nagradu fondacije XPRIZE, nakon čega je ona nazvana *Ansari XPRIZE*.

U svemir je poletjela 18. septembra 2006. letjelicom Sojuz TMA-9 zajedno s Michaelom López-Alegriom i Mihailom Tjurinom, a na Međunarodnoj svemirskoj stanici boravila je kao učesnica svemirskog leta u sklopu misije Ekspedicija 14. Na Zemlju se vratila 29. septembra 2006. letjelicom Sojuz TMA-8. Ukupno je u svemiru provela 10 dana, 21 sat i 5 minuta.

Tokom boravka u orbiti vodila je internetski dnevnik i učestvovala u naučnim eksperimentima za Evropsku svemirsku agenciju. Kasnije je objavila memoare *My Dream of Stars: From Daughter of Iran to Space Pioneer (Moj san o zvijezdama: Od iranske kćeri do svemirske pionirke)*.

Poslije svemirskog leta nastavila je rad u tehnološkom i filantropskom sektoru. Bila je članica odbora fondacije XPRIZE, a kasnije i njena izvršna direktorica.

Dobitnica je više priznanja, među kojima su prva NCWIT Symons Innovator Award 2009. i Space Pioneer Award Nacionalnog svemirskog društva 2015.

## Reference 
Kategorija:Živi ljudi
Kategorija:Američki astronauti
Kategorija:Rođeni 1966.
Kategorija:Biografije, Mašhad
Lipid A

[thumb|250px|class=skin-invert| Hemijska struktura lipida A u *[E. coli*]]
**Lipid A** (lipid-A) je lipidna komponenta endotoksina koji se smatra odgovornim za toksičnost Gram-negativnih bakterija. To je najunutrašnjija od tri regije lipopolisaharida (LPS), koji se naziva i molekula endotoksin, a njegova hidrofobna priroda mu omogućava da usidri LPS za vanjsku membranu. Iako njegovi toksični efekti mogu biti štetni, detekcija lipida A od strane imunskog sistema može biti ključna i za početak imunskog odgovora na gram-negativnu infekciju i za kasniju uspješnu borbu protiv infekcija.

## Hemijski sastav
Lipid A se sastoji od dvije glukozamin (aminošećer) jedinice, u β(1→6) vezi, sa pričvršćenim acilnim lancima ("masne kiseline"), i normalno sadrži jednu fosfatnu grupu na svakom ugljikohidratu.

## Biosinteza
Enzimi uključeni u sintezu lipida A su konzervirani kod *Pseudomonas aeruginosa*, *Escherichia coli*, *Bordetella bronchiseptica* i *Salmonella*.]]
 zavisi od hemijske strukture njegovog lipida A. Prvenstveno, TLR4 je potreban za aktivaciju urođene imunosti nakon prepoznavanja LPS-a Gram-negativnih bakterija. Sposobnost TLR4/MD-2 sistema da odgovori na različite vrste lipida A je klinički važna. Patogene bakterije mogu koristiti LPS sa niskom biološkom aktivnošću svog lipida A kako bi izbjegle pravilno prepoznavanje od strane TLR4/MD-2 kompleksa, smanjujući imunski odgovor domaćina i povećavajući rizik od širenja bakterija. S druge strane, takav lipid A ne bi mogao izazvati septički šok kod osjetljivih pacijenata, čineći sepsne komplikacije lakšim za upravljanje. Ipak, definisanje i razumijevanje kako čak i najmanje strukturne razlike između vrlo sličnih vrsta lipida A mogu uticati na aktivaciju imunskog odgovora može pružiti mehanizam za fino podešavanje potonjeg i nove uvide u imunomodulatorne procese.

## Mehanizam aktiviranja ćelija
Dokazano je da lipid A (i LPS) aktiviraju ćelije putem Toll-likikih receptora 4 (TLR4), MD-2 i CD14 na površini ćelije. Posljedično, lipid A analozi poput eritorana mogu djelovati kao antagonisti TLR4 receptora. Razvijaju se kao lijekovi za liječenje prekomjernih upalnih odgovora na infekcije gram-negativnim bakterijama.

## Također pogledajte
* Lipid A-deacilaza (PagL)

## Reference 
## Vanjski linkovi
* 
* The Lipid Library - Summary of Lipid A and bacterial polysaccharides

Kategorija:Lipidi
Kategorija: Imunologija
Kategorija:Mebranska biologija
Perzijanci

**Perzijanci** jesu iranski narod koji čini najbrojniju etničku skupinu u Iranu. Povezuje ih prvenstveno perzijski jezik, odnosno *farsi*, koji pripada zapadnoj skupini iranskih jezika unutar indoiranske grane indoevropske jezičke porodice.

U historijskom smislu naziv "Perzijanci" potječe od drevne oblasti Perside odnosno Farsa u jugozapadnom Iranu, odakle se ime Perzije u zapadnoj tradiciji proširilo na cijelu zemlju. U savremenoj etnološkoj upotrebi pojam se ipak odnosi na perzijski etnos, a ne na sve stanovnike Irana.

## Etimologija 
Naziv *Perzijanci* izveden je iz grčkog oblika *Persis*, koji je označavao zemlju istoimenog naroda u jugozapadnom Iranu.

## Historija 
Perzijanci su jedan od glavnih drevnih iranskih naroda. U 1. mileniju p. n. e. nastanili su područje Perside, gdje su u početku bili pod snažnim utjecajem Meda, a zatim pod dinastijom Ahemenida stvorili veliko carstvo koje je imalo presudnu ulogu u historiji Bliskog istoka i šireg mediteranskog prostora.

Perzijski identitet održao se i poslije pada ahemenidske države, kroz partsko, sasanidsko i islamsko razdoblje.

## Jezik 
Maternji jezik Perzijanaca jest perzijski jezik.

Historijski su se nazivi *Perzijanac*, *Tadžik* i *Tat* u pojedinim razdobljima i sredinama koristili i djelimično preklapali, premda se danas obično razlikuju kao posebne etničke ili regionalne oznake.

## Rasprostranjenost 
Perzijanci danas žive prvenstveno u Iranu, gdje čine vodeću etničku i kulturnu skupinu. Klasični autori kao što su Firdusi, Saadi, Hafiz i Dželaludin Rumi imali su trajan utjecaj na perzijsku i svjetsku književnost.

Među važnim elementima perzijskog kulturnog naslijeđa jesu i proslava Nowruza, razvijena urbana tradicija, vrtna arhitektura i snažan kontinuitet historijske memorije od antičkog do savremenog doba. U historijskom i savremenom kontekstu među Perzijancima su zastupljene i druge religije i svjetonazori, uključujući sunitski islam, zoroastrizam, kršćanstvo, judaizam i Bahá'í.

## Također pogledajte 
* Iranski narodi
* Iranci
* perzijski jezik
* Perzija
* Fars
* Tadžici

## Reference 
Kategorija:Perzijanci
Kategorija:Iranski narodi
Kategorija:Etničke grupe u Iranu
Kategorija:Etničke grupe u Afganistanu
Kategorija:Etničke grupe u Tadžikistanu
Kategorija:Etničke grupe u Uzbekistanu
Kategorija:Etničke grupe u Aziji
Kategorija:Narodi s Bliskog istoka
Kategorija:Indoevropski narodi
Aira Kaal

**Aira Kaal** (do 1938. **Alma-Vilhelmine Kaal**; od 1939. i **Aira Hone**; 7. novembar 1911, Uuemõisa, Saaremaa – 7. april 1988, Tartu) bila je estonska književnica, pjesnikinja i autorica kratke proze.

Školovala se na Saaremai, a od 1931. do 1940. studirala je na Univerzitetu u Tartuu, s glavnim predmetom iz filozofije, uz estonsku i opću književnost te engleski jezik. Još tokom studija objavljivala je prozu, poeziju, kritike i prijevode, pa je u estonsku književnost ušla prije završetka univerzitetskog obrazovanja.

U periodu 1938–1939. boravila je u Velikoj Britaniji, gdje je usavršavala engleski jezik i gdje je upoznala Arthura Roberta Hona, s kojim se vratila u Estoniju. Nakon Drugog svjetskog rata radila je i kao predavačica osnova marksizma-lenjinizma na Državnom univerzitetu u Tartuu od 1945. do 1950. godine.

Pisala je poeziju, prozu, putopisnu i kratku prozu. Njeno rano stvaralaštvo obuhvata i eseje o društvenim i ženskim pitanjima, dok su kasnija djela često ličnija i refleksivnija. Među njenim poznatijim knjigama nalaze se roman *Teelahkmel*, prozna trilogija *Kodunurga laastud*, zbirka poezije *Hetked merega* i zbirka kratke proze *Seitse tõtt ja seitse valet*.

Godine 1980. bila je među potpisnicima poznatog pisma četrdeset estonskih intelektualaca, javnog protesta protiv sovjetske politike rusifikacije u Estoniji.

## Djela 
* *Mehe ja naise psühholoogiast, ehk, Naisküsimus ja meesküsimus* (1936)
* *Mamma ja mina* (1939)
* *Sajandite vangla* (1950)
* *Teelahkmel* (1956)
* *Kodunurga laastud* I–III (1966, 1970, 1978)
* *Hetked merega* (1976)
* *Seitse tõtt ja seitse valet* (1986)

## Reference 
Kategorija:Rođeni 1911.
Kategorija:Umrli 1988.
Kategorija:Estonski pisci

Kategorija:Biografije, Saaremaa
Bosiljka Pušić

**Bosiljka Pušić** (Ćuprija, 2. maja 1936. – Herceg Novi, 23. oktobar 2023.) bila je crnogorska i jugoslavenska književnica, profesorica i slikarica.

Rođena je u Ćupriji. Osnovnu školu i gimnaziju završila je u Jagodini, a na beogradskom Filozofskom fakultetu završila je studij jugoslavenske i svjetske književnosti. Bila je majka muzičara Antonija Pušića (Ramba Amadeusa).
* *Kumborski vijađ* (2014)
* *Eva* (2017)

## Reference 
Kategorija:Rođeni 1936.
Kategorija:Crnogorski pisci
Kategorija:Srbijanski pisci
Kategorija:Biografije, Ćuprija
Kategorija:Biografije, Herceg Novi
Kategorija:Umrli 2023.
Kategorija:Herceg Novi
Ana Cotrus

**Ana Cotrus** rođena 22. oktobra 1997. je rumunska biatlonka.

## Karijera 
### Olimpijske igre 
Ana Cotrus nije nastupala  na olimpijskim igarama.

### Svjetska prvenstva 
Cotrus je nastupila na tri Svjetska prvenstva od SP 2019. do SP 2021, ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji rezultat joj je 74-o mjesto na SP 2021. u utrci na 7,5&nbsp;km, kada je sa šest promašaja i 9:40.4&nbsp;min zaostatka bila iza pobjednice Hanne Öberg; te u utrci na 7,5&nbsp;km, kada je s dva promašaja i 3:18.7&nbsp;min zaostatka bila iza pobjednice Tiril Eckhoff. U ekipnim utrkama najbolji joj je rezultat 25-o mjesta na SP 2021. u mješovitoj štafeti s Georgom Butom, Cornelom Puchianuom i Jelenom Čirkovom, ali su bili pretečeni za jedan krug. 

### Svjetski kup 
Prvi nastup u Svjetskom kupu imala je 26. novembra 2017. u sezoni 2017/18. u švedskom Östersundu 29. novembra 2018, kada je s Remusom Faurom osvojila 23-o mjesto, u pojedinačnoj štafete, ali zu pretečeni za jedan krug. Najbolji nastup u karijeri joj je 88-o mjesto u utrci na 15&nbsp;km u sezoni 2020/21. u italijanskom Antholzu 21. januara 2021. kada je sa sedam promašaja i zaostatkom od 11:39.2&nbsp;min bila sporija od pobjednice Lise Hauser; a u štafeti 20-o mjesto s Anastasija Tolmačeva, Jelenom Čirkovom i Natalijom Uškinom, ali zu pretečeni za jedan krug.

### Rumunska prvenstva 
## Privatni život 
## Napomene 
## Vanjski linkovi 
* 
* 
* Zvanična banka podataka IBU-a

## Reference 
Kategorija:Rođeni 1997.

Kategorija:Rumunski biatlonci
Kategorija:Živi ljudi
Kategorija:Aktivni biatlonci
Kristiina Kass

**Kristiina Kass** (rođena 14. maja 1970, Tartu) estonska je književnica za djecu, ilustratorica i prevoditeljica.

Rođena je kao kćerka humoriste Kalju Kassa i književnice za djecu Aste Kass. Školovala se u Tallinnu, a na Univerzitetu u Helsinkiju studirala je finski jezik i kulturu. Od ranih 1990-ih živi u Finskoj.

Piše prvenstveno književnost za djecu, a dio svojih knjiga sama ilustrira. Njena djela prevedena su i na više jezika, što je čini jednom od zapaženijih savremenih estonskih autorica za mlađu publiku.

U njenom opusu nalaze se slikovnice, priče i romani za djecu. Među poznatijim naslovima su serija o Samuelu, kao i knjige *Nõianeiu Nöbinina*, *Peeter ja mina* i *Kaspar ja viis tarka kassi*. Članica je Saveza estonskih pisaca od 2008. godine.

Kao prevoditeljica i ilustratorica djeluje uz vlastito književno stvaralaštvo, a njeni radovi zauzimaju zapaženo mjesto u savremenoj estonskoj dječijoj književnosti.

## Reference 
Kategorija:Rođeni 1970.
Kategorija:Estonski pisci
Kategorija:Biografije, Tartu
Liina Karron

**Liina Karron** estonska je kuharica, autorica kuharica i prehrambena publicistkinja.

Po struci je kuharica, a u estonskim medijima nastupa i kao prehrambena edukatorica. U javnosti je poznata po televizijskim gostovanjima i prilozima o kuhanju, pripremi hrane i održivom odnosu prema namirnicama.

Prije nego što se u potpunosti posvetila kulinarstvu, radila je i u drugim oblastima, a u jednom intervjuu za ERR navela je da je napustila posao u bankarskom sektoru kako bi se usredsredila na hranu i kulinarstvo. U svojim nastupima i tekstovima često naglašava lokalne sastojke, jestivo samoniklo bilje i praktičan pristup pripremi hrane.

Autorica je više kuharica. Među njima su *Sööme liha*, *Sööme kala* i *Sööme rohtu. Toidud metsast ja mere äärest*, a bila je i jedna od autorica knjige *Ehe Eesti köök. Taste of Estonia*.

Povezuje se i s blogom *Aglio e olio*, gdje je objavljivala recepte i tekstove o hrani.

## Reference 
Kategorija:Estonski pisci
Kategorija:Biografije, Estonija
Nika Blaženić

**Nika Blaženić** rođena 13. decembra 1996. u Moravču, tada u općini Domžale, Slovenija je hrvatska biatlonka.

## Karijera 
### Olimpijske igre 
Nika Blaženić nije nastupala  na olimpijskim igarama.

### Svjetska prvenstva 
Blaženić je nastupila na tri Svjetska prvenstva od SP 2019. do SP 2021, ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji rezultati su joj dva 82-a mjesto na SP 2019: u utrci na 15&nbsp;km, kada je sa šest promašaja i 9:40.4&nbsp;min zaostatka bila iza pobjednice Hanne Öberg; te u utrci na 7,5&nbsp;km, kada je s četiri promašaja i 4:28.5&nbsp;min zaostatka bila iza pobjednice Anastasije Kuzmine. U ekipnim utrkama najbolji joj je rezultat 28-o mjesta na SP 2020. u pojedinačnoj štafeti s Krešimirom Crnkovićem, ali su bili pretečeni za jedan krug. 

### Svjetski kup 
Prvi nastup u Svjetskom kupu imala je 30. novembra 2019. u sezoni 2019/20. u švedskom Östersundu 30. novembra 2019, kada su osvojili 25-o mjesto, u pojedinačnoj štafete, ali zu pretečeni za jedan krug. Najbolji nastup u karijeri joj je 85-o mjesto u utrci na 7,5&nbsp;km u sezoni 2019/20. u finskom Kontiolahtiju 13. marta 2020. kada je s dva promašaja i zaostatkom od 3:53.5&nbsp;min bila sporija od pobjednice Denise Herrmann-Wick. U štafeti nije nastupala.

### Hrvatska prvenstva 
## Privatni život 
## Napomene 
## Vanjski linkovi 
* 
* 
* Zvanična banka podataka IBU-a

## Reference 
Kategorija:Rođeni 1996.
Kategorija:Biografije, Moravče (Slovenija)
Kategorija:Hrvatski biatlonci
Kategorija:Živi ljudi
Kategorija:Aktivni biatlonci
Olivia Saar

**Olivia Saar** (do 1954. **Olivia Valdmaa**; 18. oktobar 1931, Narva – 16. mart 2025) bila je estonska književnica za djecu, pjesnikinja, novinarka i urednica.

Djetinjstvo je provela u Mäetaguseu u Virumaa. Završila je 1952. godine Tallinski učiteljski institut, a 1959. Tallinski pedagoški institut, gdje je studirala estonski jezik i književnost.

Radila je u dječijim publikacijama *Säde* i *Pioneer*, a nakon osnivanja časopisa *Täheke* bila je povezana i s njegovim uredništvom. Kasnije je djelovala i u Estonskom knjižnom društvu te u izdavačkim i savjetničkim poslovima vezanim za dječiju književnost.

Najpoznatija je po poeziji i prozi za djecu. Među njenim poznatijim djelima su *Tere, tere, tedretähnid*, *Lõvi Lõrr ja jänes Jass*, *Humalapuu* i *Tähed on taevatuled*.

Bila je dobitnica Nagrade Karl Eduard Sööt za dječiju poeziju, a 2017. odlikovana je Ordenom Bijele zvijezde V reda. U estonskoj književnosti smatrana je jednom od dugovječnih i prepoznatljivih autorica za djecu druge polovine 20. i početka 21. stoljeća.

## Reference 
Kategorija:Rođeni 1931.
Kategorija:Umrli 2025.
Kategorija:Estonski pisci
Kategorija:Biografije, Narva
Alice Kuperjanov

**Alice Kuperjanov** (rođ. **Johanson**; 5. novembar 1894, Aru, Tartumaa – 17. juli 1942, Sosva, Sverdlovska oblast) bila je estonska društvena djelatnica i učesnica Estonskog rata za nezavisnost.

Bila je supruga Juliusa Kuperjanova, jednog od poznatih estonskih vojnih zapovjednika. Tokom ratnih godina bila je uključena u podzemne i organizacijske aktivnosti povezane s estonskim nacionalnim otporom, a nakon povlačenja njemačkih snaga 1918. učestvovala je i u poslovima podrške jedinicama povezanim s Kuperjanovim bataljonom.

U međuratnoj Estoniji djelovala je u ženskim i društvenim organizacijama. Bila je među osnivačicama pokreta *Naiskodukaitse*, dobrovoljne ženske organizacije usmjerene na nacionalnu odbranu i društveni rad, a obavljala je i vodeće dužnosti unutar te organizacije. Pored toga bila je aktivna i u dobrotvornim i građanskim inicijativama u Tartuu.

Sovjetske vlasti uhapsile su je 14. juna 1941. godine. Deportirana je u SSSR, a potom pogubljena 17. jula 1942. u Sosvi. Među žrtvama sovjetskog terora spominje se i kao jedna od vodećih žena estonskog dobrovoljnog odbrambenog pokreta.

Godine 1937. objavila je memoarsku knjigu *Julius Kuperjanovi kaaslasena Saksa okupatsioonist Paju lahinguni*, posvećenu ratnom razdoblju i ulozi njenog supruga.

## Reference 
Kategorija:Rođeni 1894.
Kategorija:Umrli 1942.
Kategorija:Biografije, Estonija
Aija Sakova

**Aija Sakova** (od 2012. do 2016. **Aija Sakova-Merivee**; rođena 5. decembra 1980, Tallinn) estonska je književna istraživačica, germanistica, pjesnikinja i prozna autorica.

Studirala je germanistiku, književnost i kulturološke studije na Univerzitetu u Tartuu, gdje je završila i doktorat. U svom naučnom radu bavila se književnošću sjećanja, moralnim svjedočenjem i odnosom između estonske i njemačke književnosti, posebno u djelima Ene Mihkelson i Christa Wolf.

Usavršavala se i na univerzitetima u Konstanzu, Beču i Berlinu. Radila je kao naučna novinarka, bibliotekarka i istraživačica, a zatim i na rukovodećim poslovima u akademskim i memorijskim ustanovama. Od 2021. povezana je s Univerzitetom u Tallinnu, gdje radi u oblasti saradnje i prijenosa znanja.

Pored naučnih knjiga, objavila je i eseje, prozu i poeziju. Među njenim značajnijim djelima su *Ausgraben und Erinnern*, *Elamise julgus. Kirjad Käbile*, *Isa suudlus* i *Mäletamise poeetika*.

U estonskoj javnosti prisutna je i kao književna kritičarka i esejistkinja. Njen rad povezuje akademsku književnu analizu s javnim pisanjem o kulturi, pamćenju i historijskom iskustvu.

## Reference 
Kategorija:Rođeni 1980.
Kategorija:Estonski pisci
Kategorija:Germanisti
Kategorija:Biografije, Tallinn
Irena Nalepa

**Irena Nalepa** (puno ime **Irena Maria Nalepa**; Kraków, 24. novembar 1951) poljska je naučnica, neuronaučnica, farmakologinja i biohemičarka. Profesorica je na Institutu za farmakologiju Poljske akademije nauka u Krakovu, gdje je povezana s Odjelom za biohemiju mozga.

Diplomirala je na Jagelonskom univerzitetu, a doktorat je stekla 1980. godine. U njenim radovima posebno se pojavljuju teme poput adrenergičkih receptora, upalnih procesa u mozgu i eksperimentalnih modela poremećaja raspoloženja. U sastavu izvršnog odbora Poljskog neuronaučnog društva navedena je kao bivša predsjednica tog društva.

## Reference 
Kategorija:Biografije, Kraków
Kategorija:Poljski naučnici
Kategorija:Rođeni 1951.
Stanisława Nikodym

**Stanisława Nikodym** (rođena **Liliental**; Varšava, 2. juli 1897 – Jeżewo Stare, 25. mart 1988) bila je poljska matematičarka i slikarica. U historiografiji poljske matematike navodi se kao prva žena u Poljskoj koja je stekla doktorat iz matematike.

Studirala je matematiku na Univerzitetu u Varšavi, a doktorat je stekla 1925. na Jagelonskom univerzitetu pod mentorstvom Stefana Mazurkiewicza. Njena istraživanja bila su vezana naročito za topologiju i teoriju kontinuuma.

Dio naučnog rada objavila je samostalno, a dio u saradnji sa suprugom, matematičarem Ottonom Nikodymom. Tokom Drugog svjetskog rata zajedno sa suprugom držala je tajnu nastavu matematike u okupiranoj Poljskoj. U Varšavskom ustanku 1944. izgubili su velik dio imovine i rukopisa.

Poslije rata Nikodymovi su napustili Poljsku i nakon boravka u više evropskih zemalja emigrirali u Sjedinjene Američke Države. Stanisława Nikodym predavala je i na Kenyon Collegeu u Ohiju. U novijim pregledima historije nauke njena biografija ističe se kao važan primjer ranog doprinosa žena razvoju moderne poljske matematike.

## Reference 
Kategorija:Biografije, Varšava
Kategorija:Poljski matematičari
Kategorija:Rođeni 1897.
Kategorija:Umrli 1988.
Jelena Čirkova

**Jelena Čirkova** () rođena 6. decembra 1997. Pervouralsku, Sverdlovska oblast,  Rusija je ruska i od 2020. rumunska biatlonka.

## Karijera 
### Olimpijske igre 
Jelena Čirkova nije nastupala  na olimpijskim igarama.

### Svjetska prvenstva 
Čirkova je nastupila na četiri Svjetska prvenstva od SP 2021. do SP 2025, ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji rezultat joj je 50-o mjesto na SP 2021. u potjera na 10&nbsp;km, kada je s jednim promašajem i 4:44.7&nbsp;min zaostatka bila iza pobjednice Tiril Eckhoff. U ekipnim utrkama najbolji joj je rezultat 20-o mjesta na SP 2023. u mješovitoj štafeti s Georgom Butom, Raulom Florom i Anastasijom Tolmačevom.  

### Svjetski kup 
Prvi nastup u Svjetskom kupu imala je 11. decembra 2020. u sezoni 2020/21. u austrijskom Hochfilzenu, kada je u utrci na 7,5&nbsp;km s jednim promašajem i zaostatkom od 3:11.8&nbsp;min bila sporija od pobjednice Dinare Alimbekave. Najbolji nastup u karijeri joj je 50-o mjesto u utrci na 7,5&nbsp;km u sezoni 2021/22. u Oberhofu 7. januara 2022. kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 1:51.3&nbsp;min bila sporija od pobjednice Marte Olsbu Røiseland; a u štafeti 13-o mjesto u sezoni 2023/24. u Hochfilzenu 10. decembra 2023. s Anastasijom Tolmačevom, Andreeom Mezdreom i Enikőm Márton. 

### Rumunska prvenstva 
## Privatni život 
## Napomene 
## Vanjski linkovi 
* 
* 
* Zvanična banka podataka IBU-a

## Reference 
Kategorija:Rođeni 1997.
Kategorija:Biografije, Pervouralsk 
Kategorija:Ruski biatlonci
Kategorija:Rumunski biatlonci
Kategorija:Živi ljudi
Kategorija:Aktivni biatlonci
Lipid A-deacilaza

**Lipid A-deacilaza (PagL) ** je protein vanjske membrane sa lipid A 3-O-deacilaznom aktivnošću. Formira 8-lančanu beta bačvastu strukturu. 
Patogene Gram-negativne bakterije mogu modificirati dio lipida A svog lipopolisaharida, kao odgovor na podražaje iz okoline. 3-O-deacilacija lipida A pomoću enzima PagL vanjske membrane modulira signalizaciju putem Toll-likog receptora 4, što dovodi do smanjenog imunskog odgovora domaćina. Otkriveno je  da je PagL široko rasprostranjen među gram-negativnim bakterijama. 

Konzervirana su samo četiri ostatka: ostatak Ser, His, Phe i Asn. Opisana je  kristalna struktura] PagL iz *Pseudomonas aeruginosa* do rezolucije od 2,0 Å. Sastoji se od osmolančane β-bureta s osom nagnutom za ≈30° u odnosu na lipidni dvosloj. Struktura otkriva da PagL sadrži aktivno mjesto sa katalitskom trijadom Ser-His-Glu i oksianionskom rupom koja sadrži konzervirani Asn. Važnost ostataka aktivnog mjesta potvrđena je u studijama mutageneze. Iako je PagL najvjerovatnije aktivan kao monomer, arhitektura njegovog aktivnog mjesta pokazuje veliku sličnost sa dimernom 12-lančanom fosfolipazom-A vanjske membrane. Modeliranje supstratnog lipida X na aktivnom mjestu otkriva da je 3-O-acilni lanac smješten u hidrofobnom žlijebu okomitom na ravan membrane. Osim toga, aspartat formira vodikovu vezu sa hidroksilnom grupom 3-O-acilnog lanca, vjerovatno pružajući specifičnost PagL prema lipidu A.

## Reference 
Kategorija:Proteinski domeni
Kategorija:Proteinske porodice
Kategorija:Membranski proteini
Hélène Sparrow

**Hélène Sparrow** (također **Hélène Sparrow-Germa**; Bohuslav, 5. juni 1891 – Pietranera, 13. novembar 1970) bila je poljska liječnica, bakteriologinja i istraživačica javnog zdravstva, poznata po radu na suzbijanju epidemija i razvoju vakcina protiv tifusa.

Medicinu je završila u Kijevu 1915. godine. Tokom Prvog svjetskog rata bila je uključena u suzbijanje zaraznih bolesti u okviru ruske vojske, a nakon rata radila je u Dorpatu i zatim na Institutu za bakteriologiju u Kijevu, gdje se počela baviti epidemijskim tifusom.

Godine 1920. otišla je u Varšavu, gdje je radila s Ludwikom Rajchmanom u Državnom institutu za higijenu. Ondje je organizirala preventivne vakcinacije i učestvovala u istragama epidemija kolere, a istovremeno je sarađivala i s Rudolfom Weiglom u Lavovu na istraživanjima epidemijskog tifusa.

Od 1933. djelovala je u Institutu Pasteur u Tunisu, gdje je istraživala bolesti izazvane riketsijama koje prenose vaši i buhe. Kasnije je proširila istraživanja na Meksiko i Gvatemalu, radeći na razvoju zaštitne vakcine protiv tifusa, a sarađivala je i sa Svjetskom zdravstvenom organizacijom na proučavanju povratne groznice u Etiopiji.

Za vrijeme Drugog svjetskog rata bila je povezana s francuskim pokretom otpora u Tunisu. U historiografiji medicine smatra se jednom od važnih istraživačica zaraznih bolesti u prvoj polovini 20. stoljeća, posebno zbog povezivanja poljske, francuske i sjevernoafričke medicinske sredine.

## Reference 
Kategorija:Poljski ljekari
Kategorija:Poljski naučnici
Kategorija:Rođeni 1891.
Kategorija:Umrli 1970.

Kategorija:Biografije, Bohuslav
Stephanie Kwolek

**Stephanie Kwolek** (31. juli 1923 – 18. juni 2014) bila je američka hemičarka najpoznatija po radu koji je doveo do razvoja kevlara, sintetičkog vlakna izuzetne čvrstoće. Smatra se jednom od najznačajnijih istraživačica u oblasti hemije polimera u 20. stoljeću.

Diplomirala je hemiju 1946. na Carnegie Institute of Technology, današnjem Carnegie Mellon Universityju, nakon čega se zaposlila u kompaniji DuPont. U toj je kompaniji provela više od četrdeset godina radeći na razvoju novih sintetičkih vlakana i polimernih materijala.

Kevlar je našao široku primjenu u zaštitnim prslucima, industrijskim kablovima, kompozitnim materijalima, ojačanjima za gume i drugim proizvodima kojima su potrebni čvrstoća i otpornost. Za svoj rad dobila je brojna priznanja, uključujući prijem u National Inventors Hall of Fame 1995. i National Medal of Technology 1996. godine.

Nakon penzionisanja nastavila je učestvovati u popularizaciji nauke i obrazovanju mladih. U institucionalnim prikazima često se ističe i kao uzor ženama koje žele graditi karijeru u prirodnim naukama.

## Reference 
Kategorija:Američki hemičari
Kategorija:Američki naučnici
Kategorija:Rođeni 1923.
Kategorija:Umrli 2014.
Wiesława Nizioł

**Wiesława Nizioł** poljska je matematičarka koja djeluje u Francuskoj kao direktorica istraživanja pri CNRS-u i članica Instituta za matematiku Jussieu–Paris Rive Gauche (IMJ-PRG) na Sorbonne Université. Njeno glavno područje rada jeste aritmetička geometrija, posebno p-adična Hodgeova teorija, Galoisove reprezentacije i p-adična kohomologija.

Magistarski studij računarstva završila je 1984. na Univerzitetu u Varšavi. Nakon perioda doktorskih studija iz računarstva na Univerzitetu Stanford, prešla je na matematiku i doktorirala 1991. na Princeton Universityju pod mentorstvom Gerda Faltingsa.

Tokom karijere radila je na više univerziteta i istraživačkih ustanova u Sjedinjenim Američkim Državama, uključujući Harvard University, University of Chicago, University of Minnesota i University of Utah.

## Reference 
Kategorija:Poljski naučnici
Sára Pónya

**Sára Pónya** rođena 14. maja 1999. u Esztergomu, Mađarska je mađarska biatlonka.

## Karijera 
### Olimpijske igre 
#### Biatlon 
Sára Pónya nije nastupala  na olimpijskim igarama.

#### Skijaško trčanje 
### Svjetska prvenstva 
Pónya je nastupila na dva Svjetska prvenstva od SP 2020. do SP 2025, ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji rezultat joj je 8o-a mjesto na SP 2025 u utrci na 15&nbsp;km, kada je s tri promašaja i 9:49.4&nbsp;min zaostatka bila iza pobjednice Julije Simon. U ekipnim utrkama najbolji joj je rezultat 29-o mjesta na SP 2020. u pojedinačnoj štafeti s Dávidom Panyikom, ali su bili pretečeni za jedan krug.

### Svjetski kup 
Prvi nastup u Svjetskom kupu imala je u sezoni 2019/20. u takmičenjima Svjetskog prvenstva. Utrke  su bodovane za Svjetski kup. U redovnim utrkama nije nastupala.

### Mađarska prvenstva 
## Privatni život 
## Napomene 
## Vanjski linkovi 
* 
* 
* 
* Zvanična banka podataka IBU-a

## Reference 
Kategorija:Rođeni 1999.
Kategorija:Biografije, Esztergom
Kategorija:Mađarski biatlonci
Kategorija:Mađarski skijaši-trkači
Kategorija:Mađarski olimpijci u skijaškom trčanju
Kategorija:Skijaši-trkači na Zimskim olimpijskim igrama 2022.
Kategorija:Živi ljudi
Kategorija:Aktivni biatlonci
Stefanie Horovitz

**Stefanie Horovitz** (Varšava, 17. april 1887 – Treblinka, 1942) bila je poljska hemičarka jevrejskog porijekla, poznata po eksperimentalnim radovima koji su doprinijeli potvrdi postojanja izotopa. U savremenim historijama nauke navodi se među važnim, dugo zanemarivanim istraživačicama ranog proučavanja radioaktivnosti.

Studirala je na Univerzitetu u Beču, gdje je doktorirala 1914. godine.

Kasniji prikazi historije radiohemije ističu da je njen doprinos bio eksperimentalno ključan, ali da je dugo ostao u sjeni poznatijih muških imena iz iste oblasti. Poslije rada u Beču njen životni put postao je manje vidljiv u naučnoj literaturi, a poznato je da je kasnije živjela u Varšavi, gdje ju je zatekla njemačka okupacija Poljske.

Tokom Holokausta ubijena je 1942. godine nakon deportacije u koncetracioni logor Treblinka. Tačan datum smrti nije pouzdano utvrđen u svim izvorima, ali se godina 1942. navodi kao općeprihvaćena.

## Reference 
Kategorija:Biografije, Varšava
Kategorija:Poljski hemičari
Kategorija:Rođeni 1887.
Kategorija:Umrli 1942.
Lenka Zdeborová

**Lenka Zdeborová** (rođena 24. novembra 1980. u Plzeňu) češka je fizičarka i istraživačica na presjeku fizike, računarstva i mašinskog učenja. Profesorica je fizike i računarstva na École Polytechnique Fédérale de Lausanne (EPFL), gdje vodi Laboratorij za statističku fiziku računanja.

## Obrazovanje i karijera 
Doktorat iz fizike stekla je 2008. godine na Univerzitetu Paris-Sud i Karlovom univerzitetu u Pragu.

## Naučni rad 
Zdeborová se bavi primjenom statističke fizike na probleme informacijske teorije, inferencije, optimizacije i mašinskog učenja. U svom radu koristi metode poput srednjeg polja, replikske metode i algoritama za prenošenje poruka kako bi proučavala složene računske sisteme i učenje iz podataka.

Njena istraživanja obuhvataju i teorijske osnove dubokog učenja, fazne prijelaze u problemima učenja i rekonstrukcije podataka, kao i razvoj matematičkih modela za razumijevanje algoritamskog ponašanja u velikim sistemima.

## Priznanja 
Dobitnica je više naučnih priznanja, među kojima su bronzana medalja CNRS-a 2014, Philippe Meyer Prize 2016, ERC Starting Grant 2016, Irène Joliot-Curie Prize 2018. i ERC Advanced Grant 2025. godine.

## Reference 
Kategorija:Češki naučnici
Kategorija:Biografije, Plzeň
Kategorija:Rođeni 1980.
Kihnu Virve

**Kihnu Virve** (pravim imenom **Virve-Elfriide Köster**, rođ. **Haavik**; 30. januar 1928 – 10. decembar 2022) bila je estonska narodna pjevačica i autorica pjesama.

Bila je povezana s ostrvom Kihnu i smatrana jednom od najpoznatijih nositeljica tamošnje muzičke tradicije. Njene pjesme crpile su motive iz svakodnevnog života na ostrvu, pomorske kulture i lokalnih običaja, zbog čega je u Estoniji imala status važnog čuvara usmene i muzičke baštine.

Počela je pisati pjesme kao tinejdžerica, a tokom života napisala ih je više od 300. Širu popularnost stekla je u poznijim godinama, kada je počela redovno nastupati i objavljivati albume. Njena najpoznatija pjesma je *Merepidu*, koju je široj publici približio sastav *Kukerpillid*.

Njena popularnost bila je povezana i s činjenicom da je nastupala zajedno s članovima porodice, čime je dodatno naglašavala kontinuitet lokalne tradicije. Godine 2011. odlikovana je Ordenom Bijele zvijezde V reda za doprinos estonskoj kulturi.

Preminula je 10. decembra 2022. u 94. godini života.

## Reference 
Kategorija:Rođeni 1928.
Kategorija:Umrli 2022.
Kategorija:Biografije, Pärnu

Kategorija:Estonske pjevačice
Eva Syková

**Eva Syková** (rođena 24. jula 1944. u Rožmitál pod Třemšínemu) češka je neuroznanstvenica i univerzitetska nastavnica. Poznata je po istraživanjima centralnog nervnog sistema, ekstracelularnog prostora mozga, matičnih ćelija i regenerativne medicine. Bila je direktorica Instituta za eksperimentalnu medicinu Akademije nauka Češke Republike i rukovoditeljica Centra za ćelijsku terapiju i obnovu tkiva pri Karlovom univerzitetu u Pragu.

## Obrazovanje i karijera 
Studirala je na Karlovom univerzitetu u Pragu, s kojim je ostala povezana tokom većeg dijela svoje akademske karijere.

Među njenim važnijim doprinosima ističu se istraživanja difuzije u moždanom ekstracelularnom prostoru i primjene matičnih ćelija, biomaterijala i hidrogelova u regenerativnoj medicini.

## Priznanja 
Syková je redovna članica Academiae Europaeae od 1999. godine u sekciji fiziologije i neuroznanosti.

## Reference 
Kategorija:Češki naučnici
Kategorija:Rođeni 1944.

Kategorija:Biografije, Rožmitál pod Třemšínemu
Adéla Kochanovská

**Adéla Kochanovská** (8. mart 1907 – 5. juli 1985), također **Adéla Kochanovská-Němejcová**, bila je češka fizičarka i jedna od pionirki rentgenske kristalografije u Češkoj. Rođena je u Slezskoj Ostravi, a umrla u Pragu.

## Biografija 
Studirala je matematiku i fiziku na Karlovom univerzitetu u Pragu, gdje je 1931. godine doktorirala pod mentorstvom Václava Dolejšeka.

Češki izvori navode je među važnim ličnostima za razvoj rentgenske difrakcije i kristalografskih metoda u domaćoj naučnoj sredini.

U historiji Češkog tehničkog univerziteta u Pragu posebno mjesto zauzima kao prva profesorica te ustanove. Time je postala važna figura i u historiji žena u nauci i visokom obrazovanju u Čehoslovačkoj.

## Reference 
Kategorija:Biografije, Slezská Ostrava
Kategorija:Češki naučnici
Kategorija:Rođeni 1907.
Kategorija:Umrli 1985.
Tatjana Lukjanova

**Tatjana Lukjanova**  (Beograd, 6. novembar 1923 – Beograd, 18. august 2003) bila je srbijanska pozorišna, televizijska, filmska glumica.

## Biografija 
Prvu ulogu odigrala je u Beogradskom dramskom pozorištu, u predstavi "Mladost otaca" 1948. Skoro cijelu karijeru radila je u Beogradskom dramskom pozorištu u kojem je ostvarila zapažene uloge u predstavama: "Mačka na usijanom limenom krovu", "Bećarac", "Izbiračica", "Hamlet".

Najznačajniju ulogu u pozorišnoj karijeri, ostvarila je u predstavi "Harold i Mod". Bila je glumica baletskog hoda i dječijeg glasa i omiljena glumica režisera svih generacija.

Beogradsko dramsko pozorište je nakon smrti Tatjane Lukjanove, ustanovilo i nagradu "Gran pri Tatjana Lukjanova", koja se uručuje na dan BDP-a.

Tokom života odigrala je brojne uloge u televizijskim filmovima i serijama. Mlađa publika je pamti po ulozi miša u TV seriji *Laku noć djeco* a starija po ulozi komšinice Marte u filmu Miše Vukobratovića *Nije lako sa muškarcima*.

Preminula je u 80. godini života, 2003. Sahranjena je na Novom groblju u Beogradu.

## Filmografija 
## Reference 
## Vanjski linkovi 
*

Kategorija:Rođeni 1956.
Kategorija:Umrli 2003.
Kategorija:Biografije, Beograd
Kategorija:Srbijanske glumice
Kategorija:Jugoslavenske glumice
Artemis II

**Artemis II** je planirana svemirska misija na Mjesec u okviru programa Artemis, kojim upravlja NASA. Namijenjen je da bude drugi let Space Launch System-aa (SLS), i ujedno je prva misija s ljudskom posadom svemirske letjelice Orion i prva misija s ljudskom posadom u blizini Mjeseca od Apolla 17 1972. godine. Lansiranje je planirano za 1. april 2026. godine.

Desetodnevna misija će nositi astronaute NASA-e Reida Wisemana, Victora Glovera i Christinu Koch, zajedno s Jeremyjem Hansenom iz Kanadske svemirske agencije, na putanji slobodnog povratka oko Mjeseca i nazad na Zemlju.

Artemis II je prvobitno nazvan **Istraživačka misija-2** (**EM-2**) i prvobitno je bio namijenjen podršci sada otkazanoj misiji preusmjeravanja asteroida. Njeni ciljevi su revidirani nakon uspostavljanja programa Artemis.
mini|Umjetnički prikaz svemirske letjelice Orion u lunarnoj orbiti. Artemis II neće ući u orbitu, već će izvršiti prelet pored Mjeseca na svojoj putanji slobodnog povratka.|lijevo
mini|Osnovna faza SLS-a za Artemis II podignuta je u visoki skladišni prostor 2 zgrade za montažu vozila ubrzo nakon početka operacija slaganja u decembru 2024.
mini|Rezervna (stoje lijevo) i glavna posada Artemide II nakon konferencije za novinare u decembru 2024.
Posadu Artemis II činit će četiri astronauta: komandant Reid Wiseman, pilot Victor Glover i specijalista misije Christina Koch, svi iz NASA-e, zajedno sa specijalistom misije Jeremyjem Hansenom iz Kanadske svemirske agencije. 22. novembra 2023. godine, Jenni Gibbons je imenovana za Hansenovu rezervu,  a 3. jula 2024. godine, Andre Douglas je imenovan za rezervu za tri NASA-ina astronauta. 

## Reference 
* 

## Vanjski linkovi 
* Artemis II, u NASA-i
* Pregled misije, u NASA-i
* Artemis II "Pošaljite svoje ime u svemir", u NASA-i

Kategorija:2026. u Sjedinjenim Američkim Državama
Kategorija:Misije na Mjesec
Prelet (svemirski let)

[mini|Slike koje je *[Voyager 2* sakupio sa Ganimeda tokom preleta Jupiterovog sistema]]
mini|Svemirska letjelica *Galileo* naišla je na asteroid 243 Ida
**Prelet** je svemirska operacija u kojoj svemirska letjelica prolazi u blizini drugog tijela, obično cilja njene misije istraživanja svemira i/ili izvora gravitacijske pomoći (također nazvanog *prelet* ) koji je pokreće prema drugom cilju. Svemirske letjelice koje su posebno dizajnirane za ovu svrhu poznate su kao preletne letjelice, iako se taj termin koristi i u vezi s preletima asteroida Zemlje, na primjer. Važni parametri su vrijeme i udaljenost najbližeg prilaska.

Manevri preleta mogu se izvoditi s planetom, prirodnim satelitom ili neplanetarnim objektom kao što je malo tijelo Sunčevog sistema.

## Reference 

Kategorija:Prelet svemirskih letjelica