Most u Starom Majdanu

**Most u Starom Majdanu** preko potoku Gračanice, poznat kao *Rimski most*, se nalazi u centru naselja Stari Majdan, u općini Sanski Most u neposrednoj blizini porušene pravoslavne crkve i mjesne škole. Most se i naziva *Gračani*, *Ćemer* ili *Ćemerlija*. Most je odlukom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.

## Historija 
Ne egzistiraju nikakvih podaci o vremenu izgradnje starog mosta. Narod ga datira u rimski period, iz razloga što su u naselju otkriveni određeni objekti iz rimskog perioda. Na današnjem stepenu arheologije, je skoro nemoguće upuštati se u analize koliko su pojedini od ovih objekata rimski ili sagrađeni na rimskom temelju ili su nastali kasnije. Čelić Mujezinović datira most, pozivajući se na neimenovane autore, u kasni srednji vijek. Most je krajem 18. stoljeća (oko 1772. godine) i 1928. prepravljen.
Poslije završetka rata u Bosni i Hercegovini su, u nekoliko navrata, su vojna vozila UNPROFOR-a i kasnije IFOR-a sa teškim oklopnim vozilima prelazili most. Tek nakon intervencije mještana i tadašnje službe zaštite, su oni prestali prelaziti sa teškim vozilima most i prelaz su pomaknuli nekoliko metara uzvodno. Zbog tog slučaja je došlo do devastacije obala potoka.

## Arhitektura 
Kameni most je sagrađen na ravnom terenu. Aktuelna dužina iznosi 8,40 metara, a ukupna širina mosta na sredini konstrukcije iznosi 4,25 metara. Most nije izgrađen na najkraćoj udaljenosti, nego je izveden pod uglom od oko 40 stepeni, što je najvjerovatnije prouzrokovano ranijom trasom puta. Svi elementi konstrukcije mosta, tj. pravac svoda i pravac središnjeg stuba, prate tok potoka. Izgrađen je od blokova lomljenog priklesanog kamena različitih dimenzija. Nalazu se dva segmenta polukružna svoda, čije širine iznosu oko 2,60 metara, dok je njihova visina na istočnoj (nizvodnoj) strani 97 centimetra, odnosno 120 centimetra na zapadnoj (uzvodnoj) strani. Svod je urađen od grubo obrađenih i prilično pravilnih blokova sedre. Vjerovatno su svodovi bili nešto viši, jer je korito zatrpavano kroz dugi vremenski period uslijed nanosa šljunka. Oslonjena je konstrukcija svodova na obale i središnji stub, dužine 4,45 i širine 1,50 metara. Izveden je kameni kljun sa uzvodne strane, dok sa nizvodne strane klasičnog kljuna nema, nego je kameni kvadar izveden sa širinom 58, a visinom oko 10 centimetra. Preciznu visinu ovog dijela nije moguće tačno utvrditi zbog nanosa šljunka. Oslonjen je na dva kamena zida sa sjeverne strane, jedan uzvodni i jedan nizvodni zid, izgrađeni od istovrsnog građevinskog materijala kao i most. Niveleta se penje malo prema sredini i lomi se prema suprotnoj strani pod tupim uglom. Na koti se nalazi najviša tačka mosta sa 1,78 metara (mjereno iznad nivoa potoka). Tragovi maltera se primjećuju u svodu mosta, koji je upotrebljen kao vezivno sredstvo prilikom njegove gradnje, i obilje samonikle vegetacije. Zidovi na kraju mosta izgledaju kao kameni blokovi koji su redani na suho zbog dugogodišnjeg neodržavanja mosta i njegove izloženosti nepovoljnim atmosferskim utjecajima.

Most nema dekoracija i natpisa. Vidljiva je samo sekundarna kamena plastika, koja je izražena isticanjem završnog reda kamenih ploča postavljenih 5 cm preko čeonog zida, u gruboj građevinskoj tehnici. Širina kamenih ploča iznosi 50 cm na uzvodnoj i 44 cm na nizvodnoj strani mosta, dok je njihova debljina 13 cm. Na mostu nema korkaluka, niti ima elemenata na osnovu kojih bi se mogli utvrditi elementi na osnovi kojih bi bila moguća rekonstrukcija ranijeg izgleda mosta. Moguće je da korkaluk nije ni postojao. Most je u novije vrijeme asfaltiran. Po karakteristikama konstrukcije i vrsti materijala koji je u njega ugrađen, most u Starom Majdanu je vrlo sličan mostovima u Ocrkvalju kod Miljevine (za koga nije utvrđen period nastanka), kamenim mostovima u okolini Trebinja i mostu iz sela Vranci kod Kreševa. Područje Kreševa, kao i područje oko Starog Majdana, ima sličnu djelatnost – rudarstvo i željezni obrt. Most u Vtancima, kao i most u Majdanu, ima jednostavnu rustikalnu formu i izgleda kao da je srastao sa ambijentom. Izveden je sa jednim polukružnim lukom i građen je od priklesanih kamenih blokova raznih dimenzija. Na mostu nema nikakve sekundarne plastike, nema vijenaca, niti ograde. Niveleta se blago penje prema sredini i skoro je identična niveleti mosta u Starom Majdanu. Ovaj most je djelo domaćih graditelja i nastao je u srednjem vijeku.

Komisija je 4. marta 2008. godine konstatovala:

* "Obalni zidovi su oštećeni. Došlo je do odvajanja pojedinih elemenata konstrukcije zida i ispiranja vezivne mase iz spojnica."
* "Nije poznato stanje podloge na koju se oslanja konstrukcija mosta."
* "Kameni blokovi, koji se nalaze u čeonim zidovima mosta, su na određenim mjestima pomjereni uslijed saobraćaja (najvjerovatnije uslijed prolaska teških vojnih vozila)."
* "Uočeno je prisustvo samonikle vegetacije na čeonim zidovima i u intradosu mosta."

## Reference 
Kategorija:Nacionalni spomenici u Sanskom Mostu
Kategorija:Mostovi poznati kao Rimski most
Kategorija:Građevine u Sanskom Mostu