Transneptunsko tijelo

**Transneptunski objekat (TNO)** ili **transneptunsko tijelo** je svaka manja planeta u Sunčevom sistemu koja kruži oko Sunca na većoj prosečnoj udaljenosti od Neptuna, čija orbitalna poluosa iznosi 30,1 astronomske jedinice (AJ).

Tipično, TNO se dalje dijele na klasične i rezonantne objekte Kuiperovog pojasa, raspršeni disk i odvojene objekte sa sednoidi Od oktobra 2020, katalog malih planeta sadrži 678 numerisanih i više od 2.000 nenumeriranih TNO-a.

Prvi transneptunski objekt koji je otkriven bio je Pluton 1930. Godine 1992. otkriven je drugi transneptunski objekat koji kruži direktno oko Sunca, 15760 Albiona. Najmasovniji poznati TNO je Erida, a slijede Pluton, Haumea, Makemake i Gonggong. Više od 80 satelita otkriveno je u orbiti transneptunskih objekata. TNO se razlikuju po boji i ili su sivoplavi (BB) ili vrlo crveni (RR). Smatra se da se sastoje od mješavine stijena, amorfnog ugljika i isparljivih leda kao što su voda i metan, obložene tolinima i drugim organskim jedinjenjima.

Poznato je dvanaest malih planeta sa velikom poluosom većom od 150 AJ i perihelom većim od 30 AJ, koji se nazivaju ekstremni transneptunski objekti (ETNO).

## Historija 
### Otkriće Plutona 
 slika *New Horizons*]]

Na orbitu svake od planeta neznatno utiču gravitacioni uticaji drugih planeta. Nepodudarnosti u ranim 1900-im između posmatranih i očekivanih orbita Urana i Neptuna sugerirale su da postoji jedna ili više dodatnih planeta iza Neptuna. Potraga za njima dovela je do otkrića Plutona u februaru 1930, koji je bio premali da bi objasnio neslaganja. Revidirane procjene Neptunove mase iz preleta Voyagera 2 1989. pokazale su da je problem bio lažan. Pluton je bilo najlakše pronaći jer ima najveću vidljivu magnitudu od svih poznatih transneptunskih objekata. Takođe ima manji nagib prema ekliptici od većine drugih velikih TNO-a.

### Naknadna otkrića 
Nakon Plutonovog otkrića, američki astronom Clyde Tombaugh nastavio je nekoliko godina tražiti slične objekte, ali nije našao nijedan. Dugo vremena niko nije tražio druge TNO, jer se općenito vjerovalo da je Pluton, koji je do augusta 2006. bio klasifikovan kao planeta, jedini veći objekat iza Neptuna. Tek 1992, nakon otkrića drugog TNO-a, 15760 Albiona, počela je sistematska potraga za daljnjim takvim objektima. Široka traka neba oko ekliptike je fotografisana i digitalno procijenjena za objekte koji se sporo kreću. Pronađene su stotine TNO-ova, prečnika u rasponu od 50 do 2.500 kilometara. Erida, najmasovniji TNO, otkrivena je 2005, ponovo razmatrajući dugogodišnji spor unutar naučne zajednice oko klasifikacije velikih TNO-a i da li se objekti poput Plutona mogu smatrati planetama. Pluton i Erida su na kraju klasifikovani kao patuljaste planete od strane Međunarodne astronomske unije. U decembru 2018. objavljeno je otkriće 2018 VG18, nazvanog "Farout". Farout je do sada najudaljeniji objekat Sunčevog sistema i udaljen je oko 120 AJ od Sunca. Potrebno je 738 godina da se završi jedna orbita.

## Klasifikacija 
 pokazuje tipove tijela u Sunčevom sistemu.]]

Prema njihovoj udaljenosti od Sunca i njihovim orbitalnim parametrima, TNO se klasifikuju u dve velike grupe: objekti Kuiperovog pojasa (KBO) i objekti raspršenih diskova (SDO). Transneptunski objekti (do 70 AJ) u odnosu na orbite planeta i kentaura za referencu. Različite klase su predstavljene u različitim bojama. Rezonantni objekti (uključujući Neptunove trojance) su ucrtani crvenom bojom, a klasični objekti Kuiperovog pojasa plavom bojom. Raspršeni disk se proteže udesno, daleko izvan dijagrama, sa poznatim objektima na srednjim udaljenostima većim od 500 AJ (Sedna) i afelijom preko 1000 ((87269) 2000 OO67).

### KBO 
Edgeworth-Kuiperov pojas sadrži objekte sa prosječnom udaljenosti do Sunca od 30 do oko 55 AJ, obično imaju orbite bliske kružnom s malim nagibom od ekliptike. Objekti Edgeworth-Kuiperovog pojasa dalje se klasificiraju na rezonantne transneptunske objekte, koji su zaključani u orbitalnoj rezonansi s Neptunom, i klasične objekte Kuiperovog pojasa, koji se nazivaju i "cubewanos", koji nemaju takvu rezonansu, krećući se po gotovo kružnim orbitama, neometani od strane Neptuna. Postoji veliki broj rezonantnih podgrupa, a najveće su twotinosi (1:2 rezonancija) i plutinosi (2:3 rezonancija), nazvane po svom najistaknutijem članu, Plutonu. Članovi klasičnog Edgeworth-Kuiperovog pojasa uključuju 15760 Albiona, 50000 Quaoar i Makemake.

Druga podklasa objekata Kuiperovog pojasa su takozvani objekti raspršivanja (SO). To su nerezonantni objekti koji se dovoljno približavaju Neptunu da im se orbite s vremena na vrijeme mijenjaju (kao što je uzrok promjena u velikoj poluosi od najmanje 1,5 AJ u 10 miliona godina), i stoga prolaze kroz gravitacijsko raspršenje. Objekte koji se raspršuju lakše je otkriti nego druge transneptunske objekte iste veličine jer se približavaju Zemlji, a neki imaju periheliju oko 20 AJ. Poznato je nekoliko s apsolutnom magnitudom g-pojasa ispod 9, što znači da je procijenjeni prečnik veći od 100&nbsp;km. Procjenjuje se da postoji između 240.000 i 830.000 raspršujućih objekata većih od apsolutne magnitude r-pojasa 12, što odgovara prečnicima većim od oko 18&nbsp;km. Pretpostavlja se da su raspršeni objekti izvor takozvanih kometa Jupiterove porodice (JFC), koje imaju periode kraće od 20 godina.

### SDO 
Raspršeni disk sadrži objekte udaljenije od Sunca, sa vrlo ekscentričnim i nagnutim orbitama. Ove orbite prelaze nerezonantne i ne-planetarne orbite. Tipičan primjer je najmasovniji poznati TNO, Erida. Na osnovu Tisserandovoh parametra u odnosu na Neptun (TN), objekti u raspršenom disku mogu se dalje podijeliti na "tipične" objekte raspršenog diska (SDOs, Scattered-near) sa TN manjim od 3, i na odvojene objekte (ESDOs, raspršeno-prošireno) sa TN većim od 3. Osim toga, odvojeni objekti imaju vremenski prosječni ekscentricitet veći od 0,2 Sednoidi su daljnja ekstremna podgrupa odvojenih objekata sa perihelijom toliko udaljenim da se se njihove orbite ne mogu objasniti perturbacijama divovskih planeta, niti interakcijom sa galaktičkim plimama.

## Fizičke karakteristike 
S obzirom na prividnu veličinu (>20) svih osim najvećih transneptunskih objekata, fizičke studije su ograničene na sljedeće:
* toplotne emisije za najveće objekte (vidi određivanje veličine)
* indeksi boja, tj. poređenje prividnih veličina pomoću različitih filtera
* analiza spektra, vizuelna i infracrvena

Proučavanje boja i spektra daje uvid u porijeklo objekata i potencijalnu korelaciju sa drugim klasama objekata, odnosno kentaurima i nekim satelitima divovskih planeta (Triton, Feba), za koje se sumnja da potječu iz Kuiperovog pojasa. Međutim, interpretacije su obično dvosmislene jer spektri mogu odgovarati više od jednog modela površinskog sastava i zavise od nepoznate veličine čestica. Što je još važnije, optičke površine malih tijela su podložne modificiranju intenzivnog zračenja, sunčevog vjetra i Mikrometeorita. Posljedično, tanki optički površinski sloj mogao bi se prilično razlikovati od regolita ispod, a ne reprezentativan za ukupni sastav tijela.

Smatra se da su male TNO mješavine kamenja i leda niske gustoće s nekim organskim površinskim materijalom (koji sadrži ugljik), kao što je tolin, koji je otkriven u njihovim spektrima. S druge strane, visoka gustoća Haumeae, 2,6–3,3 g/cm3, sugeriše veoma visok sadržaj bez leda (u poređenju sa Plutonovom gustoćomm: 1,86 g/cm3). Sastav nekih malih TNO mogao bi biti sličan sastavu kometa. Zaista, neki kentauri prolaze kroz sezonske promjene kada se približavaju Suncu, čineći granicu zamućenom (vidi 2060 Chiron i 7968 Elst-Pizarro). Međutim, poređenja populacije između kentaura i TNO-a su još uvijek kontroverzna.

### Indeks boja 
Indeks boja su jednostavne mjere razlika u prividnoj veličini objekta koji se vidi kroz plavi (B), vidljivi (V), tj. zeleno-žuti i crveni (R) filter. Dijagram ilustruje poznate indekse boja za sve osim najvećih objekata (u blago pojačanoj boji). Za referencu, dva mjeseca, Triton i Feba, kentaur Folus i planeta Mars su ucrtani (žute oznake, veličina nije u mjerilu). Proučavane su korelacije između boja i orbitalnih karakteristika, kako bi se potvrdile teorije različitog porijekla različitih dinamičkih klasa:

* Čini se da se klasični objekt Kuiperovog pojasa (cubewano) sastoji od dvije različite populacije boja: takozvane hladne (nagib <5°) populacije, koja prikazuje samo crvene boje, i takozvane vruće (veći nagib) populacije koja prikazuje cijeli raspon boja od plave do veoma crvene. Nedavna analiza zasnovana na podacima iz Deep Ecliptic Survey potvrđuje ovu razliku u boji između objekata niskog nagiba (nazvanih Jezgro) i visoko nagnutih (nazvanih Halo). Crvene boje objekata Jezgra zajedno sa njihovim neporemećenim orbitama sugerišu da bi ovi objekti mogli biti relikt prvobitne populacije pojasa.
* Raspršeni disk objekti pokazuju sličnosti boja sa vrućim klasičnim objektima koji ukazuju na zajedničko porijeklo.

Dok su relativno tamnija tijela, kao i populacija u cjelini, crvenkasta (V−I = 0,3–0,6), veći objekti su često neutralnije boje (infracrveni indeks V−I < 0,2). Ova razlika dovodi do sugestije da je površina najvećih tijela prekrivena ledom, skrivajući crvena, tamnija područja ispod.

### Spektralni tip 
Među TNO-ima, kao i među kentaurima, postoji širok raspon boja od plavo-sive (neutralne) do vrlo crvene, ali za razliku od kentaura, bimodalno grupisanih u sive i crvene kentaure, čini se da je distribucija TNOa ujednačena. Veoma crveni objekti predstavljaju strmu padinu, reflektujući se mnogo više u crvenoj i infracrvenoj boji. Nedavni pokušaj klasifikacije (uobičajen kod kentaura) koristi ukupno četiri klase od BB (plava ili neutralna boja, prosječna B−V = 0,70, V−R = 0,39, npr. Orcus) do RR (veoma crvena, B−V = 1,08, V−R = 0,71, npr. Sedna) sa BR i IR kao srednjim klasama. BR (srednja plavo-crvena) i IR (umjereno crvena) razlikuju se uglavnom u infracrvenim opsezima I, J i H.

Tipični modeli površine uključuju vodeni led, amorfni ugljik, silikate i organske makromolekule, nazvane tolini, nastali intenzivnim zračenjem. Četiri glavna tolina se koriste za prilagođavanje nagiba crvenila:

* Titan tolin, za koji se vjeruje da se proizvodi iz mješavine 90% N2 (dušik) i 10% CH4 (metan)
* Triton tolin, kao gore, ali sa vrlo niskim (0,1%) sadržajem metana
* (etan) Ice tholin I, za koji se vjeruje da se proizvodi iz mješavine 86% H2O i 14% C2H6 (etana)
* (metanol) Ice tholin II, 80% H2O, 16% CH3OH (metanol) i 3% CO2

Kao ilustracija dvije ekstremne klase BB i RR, predložene su sljedeće kompozicije

* za Sedna (RR vrlo crvena): 24% triton tolina, 7% ugljika, 10% N2, 26% metanola i 33% metana
* za Orcus (BB, sivo/plavo): 85% amorfnog ugljika, +4% titan tolina i 11% H2O leda

### Određivanje veličine i distribucija 
, Neptunovog mjeseca Tritona, Plutona, nekoliko velikih TNO-a i asteroida Cerera. Njihovi odgovarajući oblici nisu predstavljeni.]]

Karakteristično je da su veliki (svijetli) objekti tipično na nagnutim orbitama, dok nepromenljiva ravan pregrupiše uglavnom male i prigušene objekte.

## Značajni objekti 
## Istraživanje 
, na slikama koje je napravila svemirska letjelica *New Horizons*]]

Jedina dosadašnja misija koja je prvenstveno ciljala na transneptunski objekat je NASA-in New Horizons, koji je lansiran u januaru 2006. i proletio pored Plutonovog sistema u julu 2015. i 486958 Arrokoth u januaru 2019.

Godine 2011, studija dizajna istražila je misiju svemirske letjelice objekata Quaoar, Sedna, Makemake, Haumea i Erida.

U 2019. jedna misija za TNO uključivala je dizajn za orbitalno hvatanje i scenarije sa više ciljeva.

Neki TNO koji su proučavani u studiji dizajna bili su 2002 UX25, 1998 WW31 i Lempo. iz različitih teorijskih razloga kako bi se objasnilo nekoliko uočenih ili pretpostavljenih karakteristika Kuiperovog pojasa i Oortov oblaka. Nedavno je predloženo korištenje podataka o rasponu iz svemirske letjelice New Horizons kako bi se ograničio položaj takvog hipotetiziranog tijela.

NASA radi na namjenskom međuzvjezdanoj letjelici Precursor u 21. vijeku, jednom namjerno dizajniranom da dopre do međuzvjezdanog medija, a kao dio toga se razmatra i prelet objekata poput Sedne. Sve u svemu, ova vrsta studija svemirskih letjelica predložila je lansiranje 2020-ih i pokušala bi ići malo brže od Voyagera koristeći postojeću tehnologiju.

## Ekstremni trans-neptunski objekti 
Među ekstremnim transneptunskim objektima su tri objekta visokog perihela klasifikovana kao sednoidi: 90377 Sedna, 2012 VP113 i 541132 Leleākūhonua. To su udaljeni odvojeni objekti sa perihelom većom od 70 AJ. Njihova visoka perihelija ih drži na dovoljnoj udaljenosti da izbjegnu značajne gravitacijske perturbacije od Neptuna. Prethodna objašnjenja za visoku periheliju SEDNA uključuju bliski susret sa nepoznatom planetom na udaljenoj orbiti i udaljenom susretu sa slučajnim zvijezdama ili članom sunčevog rođenog klastera koji je prošao u blizini solarnog sistema.

## Također pogledajte 
* Patuljasta planeta
* Mezoplanet
* Nemesis (zvijezda)
* Deveta planeta
* Sednoid
* Mala tijela Sunčevog sistema
* Triton
* Tihe (planet)

## Bilješke 
## Reference 
## Vanjski linkovi 
* Ddeveta planeta, Univerzitet Arizona
* Sajt Kuiperov pojat David Jewitta Kuiper Belt site
** Veliki KBO
* Lista procjena prečnika iz johnstonarchive sa referencama na originalne radove

Kategorija:Transneptunsko tijelo
Kategorija:Astronomski objekti
Kategorija:Planetologija