Astronomija u srednjovjekovnom islamu

[desno|thumb|Perzijski [astrolab iz 18. vijeka koji se čuva u Muzeju historije nauka u Univerzitetu u Cambridgeu, u Engleskoj]]

**Astronomija u srednjovjekovnom islamu** obuhvata period intezivnog proučavanja astronomskih događaja i pojava u islamskom svijetu, posebno za vrijeme Zlatnog doba islama, tj. perioda od 9. do 13. vijeka. Djela nastala tokom ovog perioda dokumentovana su uglavnom na arapskom jeziku. Procvat zanimanja za ovu oblast a samim time i glavnina istraživanja se odvijala na prostorima Srednjeg istoka, Srednje Azije, El-Andaluza i Sjeverne Afrike u početku a kasnije i Dalekog istoku i Indije. Razvoj islamske astronomije može se posmatrati kao paralelni proces sa razvojem islamskih nauka i preoblikovanju tada postojeće naučne građe na stranim jezicima u zasebnu nauku sa predominantnim islamskim karakteristikama. Kod proučavanja postojećeg naučnog materijala posebno su obuhvaćena djela grčkih, sasanidskih i indijskih astronoma koja su prevođena i dograđivana.

Islamska astronomija odigrala je značajnu ulogu u oživljavanju bizantijske i evropske astronomije nakon perioda gubitka znanja tokom ranog srednjeg vijeka, posebno prevođenjem arapskih djela na latinski jezik tokom 12. vijeka. Islamska astronomija imala je veliki uticaj i na kinesku i Malijsku astronomiju.

Znatan broj zvijezda na nebu, poput Aldebarane, Altaire i Denebe kao i astronomskih izraza kao što su alidad, azimut i nadir još se nazivaju njihovim prvobitnim arapskim nazivima. Veliki korpus literature iz islamske astronomije sačuvan je do danas, a broji otprilike 10.000 rukopisa rasutih po cijelom svijetu, od kojih mnogi nisu pročitani ili katalogizirani. Uprkos tome, u velikoj mjeri danas se može rekonstruisati tačna slika islamske aktivnosti i doprinosa u oblasti svjetske astronomije.

## Historija 
desno|thumb|Veliki perzijski bronzani nebeski globus s natpisom Hadi Isfahani i datumom 1197. godine po hidžri (1782/83), tipične sferične forme, sa urezanim oznakama, figurama, astrološkim simbolima i detaljima

Ahmad Dallal napominje da su, za razliku od Babilonaca, Grka i Indijaca, koji su razvili složene sisteme matematičkog astronomskog proučavanja, predislamski Arapi se u potpunosti oslanjali na empirijska zapažanja. Ta su se opažanja zasnivala na položaju pojedinih zvijezda, a ovo područje astronomskog proučavanja kod Arapa bilo je poznato kao *anva*. Anva se nastavila razvijati i nakon pojave islama gdje su islamski astronomi svojim empirijskim opažanjima pridodali i matematičke metode. Prema Davidu Kingu, nakon uspona islama, vjerska obaveza određivanja položaja kible i vremena molitve vijekovima je podsticala veći napredak u astronomiji.

Donald Hill, engleski inženjer i historičar nauke i tehnologije, srednjovjekovnu astronomiju islamskog svijeta je podijelio na tri dijela a prema različitim vremenskim razdobljima: rani period, zlatno doba astronomije i kasni period.

### Period ranog islama 
[desno|thumb|[Tusijev par je matematički uređaj koji je izumio perzijski polimat el-Tusi u kojem se manji krug rotira unutar većeg kruga čiji je prečnik dvostruko veći u odnosu na mali krug. Rotacije krugova uzrokuju da tačka na obodu manjeg kruga oscilira naprijed-nazad linearnim gibanjem duž prečnika većeg kruga]]

Nakon teritorijalnog širenja islama, za vrijeme Pravednog halifata muslimanski učenjaci počeli su izučavati helenistička i indijska astronomska znanja prevođenjem na arapski (u nekim slučajevima i sa perzijskog).

Prvi astronomski tekstovi koji su prevedeni na arapski jezik bili su indijskog i perzijskog porijekla.

Najistaknutiji od tih tekstova bio je *Zij al-Sindhind*, indijsko astronomsko djelo iz 8. vijeka, koje su nakon 770. godine preveli Ibrahim el-Fazari i Jakub ibn Tarik uz pomoć indijskih astronoma koji su posjetili dvor halife El-Mensura 770. godine. Takva astronomska proučavanja podržavao je i sam halifa. Bagdad i Damask postali su središta takve aktivnosti. Halife ne samo da su finansijski podržali ovaj rad, već su doprinosili i ugledu takvih istraživanja.

Prvo veće muslimansko astronomsko djelo bilo je *Zij el-Sindhind* perzijskog učenjaka el-Khwarizmija iz 830. Djelo sadrži tabele za kretanja Sunca, Mjeseca i pet planeta poznatih u to vrijeme. Djelo je značajno jer je u islamske nauke uvodilo ptolemejske koncepte. Ovo djelo također označava prekretnicu u islamskoj astronomiji. Do tada su muslimanski astronomi usvajali primarno istraživački pristup tom polju, prevodeći djela drugih autora ili proučavali već otkrivena znanja. El-Khwarizmijev rad označio je početak netradicionalnih metoda proučavanja i izračunavanja.

Al-Farghani je 850. napisao djelo *Kitab fi Jawami* (*Sažetak nauke o zvijezdama*). Knjiga je prije svega dala sažetak ptolemičke kosmografije ali je također i ispravila Ptolemeja na osnovu nalaza ranijih arapskih astronoma. Al-Farghani je dao revidirane vrijednosti za nagib ekliptike, precesiono kretanje apside Sunca i Mjeseca i opseg Zemlje. Knjiga je široko proširila muslimanskim svijetom a prevedena je i na latinski jezik.

Egipatski astronom Ibn Junus bio je zapravo prvi astronom koji je stvarno utvrdio grešku u Ptolemejevim proračunima kretanja planete i njihove jedinstvenosti u kasnom 10. vijeku. Ptolemej je izračunao da se Zemljino kolebanje, inače poznato kao precesija, mijenja za 1 stepen svakih 100 godina. Ibn Junus se suprotstavio ovoj pretpostavci tvrdeći da se to dešava svakih 70 godina. Otkrića Ibn Junusa i Ibn el-Šatira bili su dio Kopernikovih proračuna kako bi se shvatilo da je Sunce središte svemira.

Bio je to period procvata islamskog sistema astronomije. Razdoblje je počelo kada su muslimanski astronomi počeli da dovode u pitanje okvir ptolemejskog sistema astronomije. Međutim, te kritike su ostale unutar geocentričnih okvira i slijedile su Ptolomejeve astronomske paradigme. Jedan je historičar opisao njihov rad kao *reformistički projekt koji ima za cilj konsolidaciju ptolemejske astronomije, usklađujući je sa vlastitim principima.*

Između 1025. i 1028. godine, Ali al Hasan al-Haitam je napisao djelo *Al-Shukuk ala Batlamyus* (*Sumnje na Ptolemeja*). Održavajući fizičku stvarnost geocentričnog modela, kritizirao je elemente ptolemijskih modela. Mnogi astronomi su se suočili sa izazovom postavljenim u ovom radu a koji se sastojao u tome da se razviju alternativni modeli koji bi riješili ove poteškoće. Ebu Ubejd el-Juzjani, perzijski ljekar je 1070. godine objavio djelo *Tarik al-Aflak* gdje je raspravljao o "jednakom" problemu ptolemejskog modela i predložio rješenje. U El-Andaluzu objavljeno djelo anonimnog autora *al-Istidrak ala Batlamyus* (*Rekapitulacija u vezi s Ptolomejem*), sadržavalo je spisak primjedbi na ptolemejsku astronomiju.

### Kasniji period 
Značajniji astronomi iz kasnijeg srednjovjekovnog perioda bili su Muajad al-Din al-'Urdi (oko 1266), Nasirudin Tusi (1201. – 1274), Kutb al-Din al Širazi (oko 1311), Sadr al-Šarija al-Buhari (oko 1347), Ibn Šatir (oko 1375) i Ali al-Kušji (oko 1474).

U kasnijem periodu 13. vijeka, Nasir al-Din al-Tusi izumio je Tusijev par. Model će kasnije poslužiti za Kopernikovo razumijevanje kretanja nebeskih tijela opisano u djelu iz perioda Renesanse.

## Uticaj islamske astronomije na području Istočne Azije 
desno|thumb|Plan Stare pekinške opservatorije osnovane 1442.

### Kina 
Uticaj islamska astonomije na kinesku astronomiju prvi put je zabilježen za vrijeme dinastije Sung, kada je Hui muslimanski astronom Ma Yize uveo koncept sedam dana u sedmici i dao druge doprinose.

Širenjem islama na područje današnje Kine, islamski astronomi su došli u Kinu kako bi radili na izradi kalendara i općenito doprinjeli u oblasti astronomije za vrijeme Mongolskog carstva i dinastije Juan koja je naslijedilo ovo carstvo. Kineski učenjak Yelu Chucai pratio je Džingis-kana tokom njegovih pohoda te tako 1210. stigao u Perziju i proučavao njihov kalendar kako bi ga upotrebio za potrebu Mongolskog carstva. Kublaj-kan je doveo Perzijance u Peking kako bi osnovali opservatoriju i instituciju za astronomska proučavanja.

Nekoliko kineskih astronoma radilo je u opservatoriji u Maragi, koju je osnovao Nasirudin Tusi 1259. godine, pod pokroviteljstvom Hulagu-kana u Perziji. Jedan od tih kineskih astronoma bio je Fu Mengchi ili Fu Mezhai. 1267. godine perzijski astronom Jamal ad-Din, koji je prethodno radio u opservatoriji u Maragi, predstavio je Kublaj-kanu sedam perzijskih astronomskih instrumenata, uključujući zemaljski globus i armilarnu sferu kao i astronomski almanah, koji je kasnije bio poznat u Kini kao Wannian Li (*Kalendar deset hiljada godina* ili *Vječni kalendar*). U Kini je ovaj astronom bio poznat pod nazivom *Zhamaluding* a 1271. kan ga je imenovao za prvog direktora Islamske opservatorije u Pekingu, poznate kao Islamski astronomski biro, koji je djelovao uporedo s kineskim astronomskim biroom naredna četiri vijeka. Islamska astronomija stekla je dobru reputaciju u Kini zbog teorije planetarnih geografskih širina, koja u to vrijeme nije postojala u kineskoj astronomiji i zbog preciznog predviđanja pomračenja.
 
Neki od astronomskih instrumenata koje je izgradio poznati kineski astronom Guo Shoujing ubrzo nakon toga podsjećaju na stil instrumenata izgrađenih u Maragehu. Konkretno, *pojednostavljeni instrument* (jianyi) i veliki gnomon u Astronomskom opservatoriju Gaocheng pokazuju tragove islamskog utjecaja. Dok je formulisao kalendar Shoushilija 1281., na Shoujingov rad vezan za sferičnou trigonometriju možda je djelomično utjecala i islamska matematika, koja je u to doba u velikoj mjeri prihvaćena na dvoru Kublaj-kana. Ovi mogući utjecaji uključuju pseudo-geometrijsku metodu za konverziju između ekvatorijalnih i ekliptičkih koordinata, sistemsku upotrebu decimala u temeljnim parametrima i primjenu kubne interpolacije u proračunu nepravilnosti planetarnih gibanja.

Car Hung (r. 1368. –1398) iz dinastije Ming, u prvoj godini svoje vladavine (1368), regrutuje stručnjake za astrologiju, kako Kineze tako i pripadnike drugih naroa iz astronomskih institucija u Pekingu, bivšeg mongolskog Juana u Nanjing da postanu službenici novoosnovane nacionalne opservatorije.

Te godine vlada dinastije Ming prvi put je pozvala astronomske zvaničnike da dođu u područje južno od prijestonice Juana. Bilo ih je četrnaest. Da bi povećao tačnost u metodama posmatranja i računanja, car Hung postakao je usvajanje paralelnih kalendarskih sistema, Han i Hui. U narednim godinama, sud dinastije Ming imenovao je nekoliko Hui astrologa koji će biti na visokim položajima u carskoj opservatoriji. Napisali su mnogo knjiga o islamskoj astronomiji a pravili su i astronomsku opremu zasnovanu na islamskom sistemu.

Prijevod dva važna djela na kineski jezik završen je 1383. godine: *Zij* (1366) i al-Madkhal fi Sina'at Ahkam al-Nujum (Uvod u astrologiju) (1004).

1384. godine napravljen je kineski astrolab za promatranje zvijezda na osnovu uputa za pravljenje s višenamjenskih islamskih uređaja. 1385. godine aparat je postavljen na brdo sjeverno iznad Nanjinga.
lijevo|thumb|Korejski nebeski globus baziran na astronomskim tablicama Huihui Lifi 
Oko 1384, car Hung naredio je da se izvrši prijevod kineski jezik i sastavljanje islamskih astronomskih tablica, zadatak koji su izveli učenjaci Mashayihei, muslimanski astronom, i Wu Bozong, kineski službenik. Ove tablice postale su poznate pod nazivom Huihui Lifa (Muslimanski sistem kalendrijske astronomije), koji je u Kini objavljivan više puta do početka 18. vijeka, iako je dinastija Qing službeno napustila tradiciju kinesko-islamske astronomije 1659. Muslimanski astronom Yang Guangxian bio je poznat po svojim napadima na jezuitske astronomske nauke.

### Koreja 
Tokom ranog perioda vladavine Jozeon dinastije (1392. – 1897) islamski kalendar poslužio je kao osnova za reformu kalendara kako bi se izradio novi kalendarski sistem koji bi bio precizniji od postojećih kalendara sa kineskim osnovama. Korejski prijevod *Huihui Lifa* (u prijevodu na bosanski jezik *Muslimanski sistem kalendarske astronomije*) teksta koji kombinuje kinesku astronomiju sa islamskim radovima astronoma Džemaludin, proučavan je u Koreji u vrijeme dinastije Jozeon i vladara Sejonga u petnaestom vijeku. Tradicija kinesko-islamske astronomije opstala je u Koreji sve do početka devetnaestog vijeka.]]
Muslimani su napravili neka poboljšanja u teoriji i izradi sunčanih satova, koje su naslijedili od svojih indijskih i grčkih prethodnika. Khwarizmi je pravio tablice za ove instrumente što je znatno skratilo vrijeme potrebno za izradu konkretnih proračuna.

Sunčani satovi su često postavljani u džamijama kako bi se odredilo vrijeme molitve. Jedan od najupečatljivijih primjera sunčanog sata sagradio je u 14. vijeku muvekit Velike džamije u Damasku, Ibn al-Šatir.

### Kvadranti 
Muslimani su izumili nekoliko oblika kvadranata. Među njima je bio i sinusni kvadrant koji se koristio za astronomske proračune, kao i različiti oblici horarnog kvadranta, koji se koriste za određivanje vremena (posebno vremena molitve) promatranjem Sunca ili zvijezda. Središte razvoja kvadranata bio je Bagdad tokom 9. vijeka.

### Ekvatorijumi 
Ekvatorijum je izum andalužanskog učenjaka Zerkalija. Najranije spominjanje ovog uređaja je u 11. vijeku. To je mehanički uređaj za pronalaženje položaja Mjeseca, Sunca, zvijezda i planeta pomoću geometrijskog modela za prikaz srednje i anomalističke pozicije datog nebeskog tijela. Pri korištenju ovog uređaja nije bilo potrebe za računanjem i preračunavanjem.

## Astronomija u islamskoj umjetnosti 
Primjeri kosmoloških slika postoje u mnogim oblicima islamske umjetnosti, bilo da su to rukopisi, umjetnički izrađeni astrološki alati ili oslikani zidovi palača i dvoraca. Islamska umjetnost je održala sposobnost da dostigne bilo koji stepen razvoja društva.

Unutar islamskih kosmoloških doktrina i islamskog proučavanja astronomije, poput Enciklopedija Braće čistoće (koja se alternativno naziva Rasa'il iz Ikhwana al-Safe) veliki je naglasak srednjovjekovnih učenjaka na važnost proučavanja nebesa. To proučavanje nebesa pretočeno je u umjetničko predstavljanje svemira i astrološke koncepte. Mnogo je oblasti u koje se ubraja islamska astrološka umjetnost, poput vjerskog, političkog i kulturnog konteksta. Naučnici smatraju da zapravo postoje tri vala odnosno zone uticaja pod kojim se razvijala astronomija u islamskoj umjetnosti a to su zapadnjački, bizantijski i islamski uticaj. Islamski svijet crpio je inspiraciju iz grčkih, iranskih i indijskih metoda kako bi formirao svoj jedinstveni stil u načinu predstavljanja zvijezda, nebeskih tijela i svemira općenito.

### Primjeri 
alt=|thumb|Krčag s znakovima zodijaka iz prve polovine 13. vijeka s pretpostavkm da potiče s područja Irana. Izrađen je od mesinga a ukršen bakrom i srebrom.
Mjesta poput Quasyr 'Amra, koje se koristilo kao ruralni kompleks emevijskih palata i kupališta, opisuje način na koji su astrologija i kosmos utkali svoj put u arhitektonski stil. Za vrijeme boravka na ovom mjestu, osobe koje su se tu nalazile mogle su se odmarati u kupaonici i posmatrati freskiranu kupolu koja bi istovremeno otkrivala svoju i sakralnu i kosmičku prirodu. Osim ostalih freski kompleksa koji su se u velikoj mjeri fokusirali na al-Walid, kupola za kupanje bila je ukrašena islamskim horoskopom i nebeskim dizajnima. Osjećaj bi bio takav kao da odjednom lebdite negdje u svemiru. Ikhwan al 'Safa je u svojoj enciklopediji opisao Sunce koje je Bog stavio u središte svemira, a sva druga nebeska tijela orbitiraju oko njega u sferama. Kao rezultat toga, onaj koji posmatra ove freske mogao bi sebe zamisliti kao da se nalazi u središtu svemira, podsjetivši se na njihovu moć i položaj. Mjesto poput Qusayr 'Amra predstavlja način na koji su astrološka umjetnost i slike komunicirali s islamskim elitama i onima koji su se nalazili među halifatskim autoritetima.

Islamski horoskop i astrološki prikazi su također bili prisutni u oblasti prerade metala. Krčazi koji prikazuju dvanaest simbola zodijaka postoje kako bi se naglasio elitni zanat i nosio blagoslove kao što je jedan primjer koji se nalazi u njujorškom muzeju umjetnosti Metropolitan. Također je čest slučaj da su i kovanice kovane s zodijačkim znakovima koji su imali jedinu svrhu predstavljanja mjeseca u kojem je novac kovan. Kao rezultat toga, astrološki simboli su se mogli upotrijebiti i kao ukras i kao sredstvo prenošenja simboličkih značenja ili određenih informacija.

## Značajniji astronomi 
* Džafer es-Sadik
* Jakub ibn Tarik
* Abu Abdullah Muhammad bin Musa al-Khwarizmi
* Ibrahim el-Fazari
* Ebu Hanifa Dinavari
* Ebu Mašar
* Al-Farghani
* Benu Musa
* Sabit ibn Kura

## Također pogledajte 
* Historija astronomije
* Kibla
* Astrologija u srednjovjekovnom islamu
* Kuća mudrosti
* Zlatno doba islama

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* Turska nacionalna opservatorija Antalya
* *Islamska astronomija* od Owena Gingericha
* Arapska unija za astronomiju i svemirske nauke (AUASS)
* Opservatorija kralja Abdulaziza
* Historijat nastanka islamskih astrolaba 
* Sufijska sazviježđa


Kategorija:Historija astronomije
Kategorija:Srednjovjekovna astronomija
Kategorija:Zlatno doba islama