Planeta

**Planeta** je nebesko tijelo znatne mase koja orbitira oko zvijezde i ne proizvodi nikakvu energiju tokom nuklearne fuzije.

Planeta je veliko, zaobljeno astronomsko tijelo koje nije ni zvijezda ni njen ostatak. Najbolja dostupna teorija formiranja planeta je Nebularna teorija, koja tvrdi da se međuzvjezdani oblak urušava iz magline kako bi stvorio mladu protozvijezdu oko koje kruži protoplanetarni disk. Planete rastu u ovom disku postepenim nagomilavanjem materijala koji pokreće gravitacija, procesom koji se naziva akrecija. Sunčev sistem ima najmanje osam planeta: terestričke planete Merkur, Venera, Zemlja i Mars i divovske planete Jupiter, Saturn, Uran i Neptun. (Kada se pojam "planeta" primjenjuje šire, ovih osam nekontroverznih planeta može se razlikovati tako što ćemo ih nazvati "glavnim planetama"). Svaka od ovih planeta rotira oko ose nagnute u odnosu na svoj orbitalni pol. Sve glavne planete Sunčevog sistema osim Merkura posjeduju značajnu atmosferu, a neke dijele takve karakteristike kao što su ledene kape, godišnja doba, vulkanizam, uragani, tektonika, pa čak i hidrologija. Osim Venere i Marsa, planete Sunčevog sistema stvaraju magnetna polja, a sve glavne planete osim Venere i Merkura imaju prirodne satelite. Divovske planete nose planetarne prstenove, od kojih su najistaknutiji Saturnovi.

Riječ *planeta* vjerovatno potječe od grčke riječi *planḗtai*, što znači "lutalice". U antici se ta riječ odnosila na Sunce, Mjesec i pet svjetlosnih tačaka vidljivih golim okom koje su se kretale po pozadini zvijezda – Merkur, Veneru, Mars, Jupiter i Saturn. Planete su kroz historiju imale religijske asocijacije: više kultura poistovjećuje nebeska tijela s bogovima, a ove veze s mitologijom i folklorom opstaju u šemama za imenovanje novootkrivenih tijela Sunčevog sistema. Sama Zemlja prepoznata je kao planeta kada je heliocentrizam istisnuo geocentrizam tokom 16. i 17. stoljeća.

S razvojem teleskopa značenje planete proširilo se na objekte vidljive samo uz asistenciju: satelite planeta izvan Zemlje, ledene divove Uran i Neptun, Cereru i druga tijela kasnije prepoznata kao dio asteroidnog pojasa i Pluton, za koji je kasnije utvrđeno da je najveći član kolekcije ledenih tijela poznate kao Kuiperov pojas. Otkriće drugih velikih objekata u Kuiperovom pojasu, posebno Eride, potaklo je debatu o tome kako tačno definisati planetu. Međunarodna astronomska unija (IAU) usvojila je standard po kojem se kvalifikuju četiri zemaljske i četiri divovske, stavljajući Cereru, Pluton i Eridu u kategoriju patuljastih planeta, iako su mnogi planetarni naučnici nastavili primjenjivati pojam *planeta* u širem smislu.

## Historija i etimologija 
 iz 1660.]]

Ideja planeta evoluirala je tokom historije, od božanskih svjetala antike do zemaljskih objekata naučnog doba. Koncept se proširio na svjetove ne samo u Sunčevom sistemu nego i u mnoštvu drugih ekstrasolarnih sistema. Konsenzus o tome šta se smatra planetom, za razliku od drugih objekata, promijenio se nekoliko puta. Ranije je obuhvatao asteroide, mjesece i patuljaste planete poput Plutona,

Stari Grci nazivali su ova svjetla (, *planētes asteres*, "zvijezde lutalice") ili jednostavno (, *planētai*, "lutalice"), od čega je nastala današnja riječ "planeta". gotovo se univerzalno vjerovalo da je Zemlja centar svemira i da sve "planete" kruže oko Zemlje. Razlozi za ovu percepciju bili su to što se činilo da se zvijezde i planete okreću oko Zemlje svakog dana i naizgled zdravorazumska percepcija da je Zemlja čvrsta i stabilna i da se ne kreće nego miruje.

### Babilon 
Prva civilizacija za koju se znalo da je imala funkcionalnu teoriju planeta bili su Babilonci, koji su živjeli u Mezopotamiji u prvom i drugom mileniju p. n. e. Najstariji sačuvani planetarni astronomski tekst je babilonska Venerina ploča Ammisaduqa, kopija iz 7. stoljeća p. n. e, koji je spisak opservacija kretanja planete Venere, a vjerovatno datira već iz drugog milenija p. n. e. MUL.APIN je par klinastih ploča koje datiraju iz 7. vijeka p. n. e. na kojima su prikazana kretanja Sunca, Mjeseca i planeta tokom godine. Kasnobabilonska astronomija je porijeklo zapadne astronomije i zapravo svih zapadnih napora u egzaktnim naukama. *Enuma anu enlil*, napisana tokom neoasirskog perioda u 7. vijeku p. n. e, sadrži listu predznaka i njihovih odnosa sa različitim nebeskim pojavama, uključujući kretanje planeta. Veneru, Merkur i spoljne planete Mars, Jupiter i Saturn identifikovali su babilonski astronomi. Ovo će ostati jedine poznate planete sve do pronalaska teleskopa u ranom modernom dobu.

### Grčko-rimska astronomija 
Stari Grci u početku nisu pridavali toliko značaja planetama kao Babilonci. U 6. i 5. vijeku p. n. e, izgleda da su Pitagorejci razvili sopstvenu nezavisnu planetarnu teoriju, koja se sastojala od Zemlje, Sunca, Mjeseca i planeta koje se okreću oko "centralne vatre" u centru Univerzuma. Za Pitagoru ili Parmenida se kaže da su bili prvi koji su identificirali večernju zvijezdu (Hesperu) i jutarnju zvijezdu (Fosfor) kao jednu te istu (Afrodita, grčki što odgovara latinskoj Veneri), iako je to dugo bilo poznato u Mezopotamiji. U 3. vijeku p. n. e. Aristarh sa Samosa predložio je heliocentrični sistem, prema kojem se Zemlja i planete okreću oko Sunca. Geocentrični sistem ostao je dominantan sve do naučne revolucije.

### Srednjovjekovna astronomija 
Nakon pada Zapadnog Rimskog Carstva, astronomija se dalje razvijala u Indiji i srednjovjekovnom islamskom svijetu. Godine 499. indijski astronom Aryabhata predložio je planetarni model koji je eksplicitno uključio Zemljinu rotaciju oko svoje ose, što on objašnjava kao uzrok onoga što se čini kao prividno kretanje zvijezda prema zapadu. Također je teoretizirao da su orbite planeta eliptične. Aryabhatini sljedbenici bili su posebno jaki u južnoj Indiji, gdje su se, između ostalih, slijedili njegovi principi dnevne rotacije Zemlje i na njima su se zasnivali brojni sekundarni radovi.

Astronomija islamskog zlatnog doba uglavnom se odvijala na Bliskom istoku, centralnoj Aziji, El-Endelusu i sjevernoj Africi, a kasnije i na Dalekom istoku i Indiji. Ovi astronomi, poput polimatičara Alhazena, općenito su prihvatili geocentrizam, iako su osporili Ptolemejev sistem epicikla i tražili alternative. Astronom iz 10. vijeka El-Sijzi je prihvatio da Zemlja rotira oko svoje ose. U 11. vijeku, Venerin prijelaz je posmatrao Ibn-Sina. Njegov savremenik El-Biruni osmislio je metodu određivanja Zemljinog radijusa koristeći trigonometriju koja je, za razliku od starije Eratostenove metode, zahtijevala samo posmatranja na jednoj planini.

### Naučna revolucija i nove planete 
Sa pojavom naučne revolucije i heliocentričnog modela Kopernika, Galileja i Keplera, upotreba termina "planeta" se promijenila od nečega što se kretalo oko neba u odnosu na nepokretnu zvijezdu u tijelo koje kruži oko Sunca, direktno (primarna planeta) ili indirektno (sekundarna ili satelitska planeta). Tako je Zemlja dodana na spisak planeta, a Sunce je uklonjeno. Kopernikanski broj primarnih planeta postojao je do 1781. do momenta kada je William Herschel otkrio Uran.

Kada su u 17. vijeku otkrivena četiri Jupiterova (Galilejevih mjeseca) i pet Saturnovih satelita, smatralo se da su "satelitske planete" ili "sekundarne planete" koje kruže oko primarnih planeta, iako će u narednim decenijama postati skraćeno nazivaju jednostavno "sateliti". Naučnici su općenito smatrali da su planetarni sateliti također planete do otprilike 1920-ih, iako ova upotreba nije bila uobičajena među nenaučnicima.

U prvoj deceniji 19. vijeka otkrivene su četiri nove planete: Cerera (1801), Pallas (1802), Juno (1804) i Vesta (1807). Ubrzo je postalo očigledno da su se prilično razlikovali od prethodno poznatih planeta: dijelili su isti opći prostor, između Marsa i Jupitera (pojas asteroida), s ponekad preklapajućim orbitama. Ovo je bilo područje u kojem se očekivala samo jedna planeta, a one su bile mnogo manje od svih drugih planeta; sumnjalo se da bi to mogle biti krhotine veće planete koja se raspala. Herschel ih je nazvao asteroidima (od grčkog za "zvjezdani") jer su čak i u najvećim teleskopima ličili na zvijezde, bez razlučivog diska.

Situacija je bila stabilna četiri decenije, ali je 1840-ih otkriveno nekoliko dodatnih asteroida (Astraea 1845; Hebe, Iris i Flora 1847; Metis 1848; i Hygiea 1849). Nove "planete" otkrivane su svake godine; kao rezultat toga, astronomi su počeli tabelarizirati asteroide (male planete) odvojeno od velikih planeta i dodjeljivati im brojeve umjesto apstraktnih planetarnih simbola, iako su se i dalje smatrali malim planetama.

Neptun je otkriven 1846, a njegov položaj je ranije bio pretpostavljen zahvaljujući njegovom gravitacionom utjecaju na Uran. Pošto se činilo da je orbita Merkura pogođena na sličan način, vjerovalo se u kasnom 19. vijeku da bi mogla postojati druga planeta još bliže Suncu. Međutim, neslaganje između Merkurove orbite i predviđanja Njutnove gravitacije je umjesto toga objašnjeno poboljšanom teorijom gravitacije, Einsteinovom opštom relativnošću.

### 20 vijek 
Pluton je otkriven 1930. nakon što su prva posmatranja dovela do uvjerenja da je veći od Zemlje, objekt je odmah prihvaćen kao deveta velika planeta. Daljnjim praćenjem utvrđeno je da je tijelo zapravo mnogo manje: Godine 1936. Ray Lyttleton je sugerisao da je Pluton možda pobjegli satelit Neptuna, a Fred Whipple je 1964. sugerisao da je Pluton možda kometa. Otkriće njegovog velikog mjeseca Harona 1978. pokazalo je da je Pluton imao samo 0,2% mase Zemlje. Kako je još uvijek bio znatno masivniji od bilo kojeg poznatog asteroida, i pošto u to vrijeme nisu otkriveni nikakvi drugi transneptunski objekti, Pluton je zadržao svoj planetarni status, koji je zvanično izgubio tek 2006.

Pedesetih godina prošlog vijeka Gerard Kuiper je objavio radove o porijeklu asteroida. Prepoznao je da asteroidi obično nisu sferni, kao što se ranije mislilo, i da su porodice asteroida ostaci sudara. Tako je napravio razliku između najvećih asteroida kao "pravih planeta" od manjih kao sudaranih fragmenata. Od 1960-ih pa nadalje, termin "mala planeta" uglavnom je zamijenjen terminom "asteroid", a reference na asteroide kao planete u literaturi su postale rijetke, osim geološki evoluirane tri najveće: Cerera, a rjeđe Pallas i Vesta.

Početak istraživanja Sunčevog sistema svemirskim sondama 1960-ih podstakao je obnovljeno interesovanje za planetarnu nauku. Otprilike tada je došlo do podjele u definicijama satelita: planetarni naučnici su počeli da preispituju velike mjesece kao i planete, ali astronomi koji nisu bili planetarni naučnici uglavnom nisu

Godine 1992. astronomi Aleksander Wolszczan i Dale Frail objavili su otkriće planeta oko pulsara, PSR B1257+12. Ovo otkriće se općenito smatra prvim konačnim otkrivanjem planetarnog sistema oko druge zvijezde. Zatim, 6. oktobra 1995, Michel Mayor i Didier Queloz iz Ženevske opservatorije objavili su prvo definitivno otkrivanje egzoplanete koja kruži oko obične zvijezde glavnog niza (51 Pegasi).

Otkriće ekstrasolarnih planeta dovelo je do još jedne nepreciznosti u definisanju planete: tačke u kojoj planeta postaje zvijezda. Mnoge poznate ekstrasolarne planete su mnogo puta veće od Jupitera, približavajući se masi zvjezdanih objekata poznatih kao smeđi patuljci. Smeđi patuljci se općenito smatraju zvijezdama zbog njihove teorijske sposobnosti da spoje deuterij, teži izotop vodika. Iako objekti masivniji od 75 puta veći od Jupitera spajaju jednostavan vodik, objekti od 13 Jupiterovih masa mogu spojiti deuterij. Deuterij je prilično rijedak, čineći manje od 0,0026% vodika u galaksiji, a većina smeđih patuljaka bi prestala da spaja deuterij mnogo prije njihovog otkrića, što ih čini nerazlučivim od supermasivnih planeta.

### 21. vijek 
Sa otkrićima tokom druge polovine 20. vijeka više objekata unutar Sunčevog sistema i velikih objekata oko drugih zvijezda, nastali su sporovi oko toga šta bi trebalo da čini planetu. Postojala su posebna neslaganja oko toga da li neki objekat treba smatrati planetom ako je dio posebne populacije kao što je pojas, ili ako je dovoljno velik da generiše energiju termonuklearnom fuzijom deuterija. Što dodatno komplikuje stvar, tijela premala da bi generisala energiju spajanjem deuterijuma mogu se formirati kolapsom oblaka plina, baš poput zvijezda i smeđih patuljaka, čak i do mase Jupitera stoga je došlo do neslaganja oko toga da li nastalo tijelo treba uzeti u obzir. su najavljivani u popularnoj štampi kao deseta planeta. Najava Eride 2005, objekta 27% masivnijeg od Plutona, stvorila je poticaj za zvaničnu definiciju planete, Mnogi astronomi su tvrdili da javnost neće prihvatiti definiciju stvaranja velikog broja planeta.

Ova definicija nije univerzalno korištena niti prihvaćena. U planetarnoj geologiji, nebeski objekti su procijenjeni i definisani kao planete prema geofizičkim karakteristikama. Planetarne naučnike više zanima planetarna geologija nego dinamika, pa klasifikuju planete na osnovu njihovih geoloških svojstava. Nebesko tijelo može steći dinamičku (planetarnu) geologiju pri približno masi koja je potrebna da njegov plašt postane plastičan pod vlastitom težinom. Ovo dovodi do stanja hidrostatičke ravnoteže u kojem tijelo poprima stabilan, okrugli oblik, koji je geofizičkim definicijama usvojen kao zaštitni znak planete. Na primjer:

U Sunčevom sistemu, ova masa je generalno manja od mase koja je potrebna da tijelo očisti svoju orbitu; prema tome, neki objekti koji se smatraju "planetama" prema geofizičkim definicijama ne smatraju se takvima prema IAU definiciji, kao što su Cerera i Pluton. ali je univerzalno uključen kao planeta bez obzira na to) takve definicije često tvrde da lokacija ne bi trebala biti važna i da planeta treba biti definirana intrinzičnim svojstvima objekta.
Broj patuljastih planeta čak i među poznatim objektima nije siguran. U 2019, Grundy i drugi na osnovu niske gustoće nekih transneptunskih objekata srednje veličine tvrdio je da je granična veličina potrebna da bi transneptunski objekat postigao ravnotežu u stvari bila mnogo veća nego što je to za ledene mjesece divovskih planeta, jer je oko 900&nbsp;km prečnika. i o osam transneptunaca koji vjerovatno prelaze ovaj prag – Quaoar, Sedna, Orcus, Pluton, Haumea, Erira, Makemake i Gonggong. Skoro infracrvena spektroskopija svemirskog teleskopa "James Webb" 2022. sugeriše da je prag za unutrašnju geohemiju (koja se otkriva u prisustvu lakih ugljovodika na površini ovih objekata) nešto viši, te da je čak i Orcus (najmanji od tih osam transneptunskih objekata) nije patuljasta planeta, iako bi drugi bili.

Planetarni geolozi mogu uključiti devetnaest poznatih satelita planetarne mase kao "satelitske planete", uključujući Zemljin Mjesec i Plutonov Haron, poput ranih modernih astronoma. Neki idu još dalje i uključuju kao planete relativno velika, geološki evoluirana tijela koja danas ipak nisu baš okrugla, kao što su Palass i Vesta; ili čak sve barem prečnika Saturnovog mjeseca Mimasa, najmanjeg mjeseca planetarne mase. (Ovo čak može uključivati i objekte koji nisu okrugli, ali su veći od Mimasa, kao što je Neptunov mjesec Protej). Ne postoji zvanična definicija egzoplaneta, ali radna grupa IAU-a na ovu temu usvojila je privremenu izjavu 2018.

Astronom Jean-Luc Margot predložio je matematički kriterij koji određuje da li objekt može očistiti svoju orbitu tokom života svoje zvijezde domaćina, na osnovu mase planete, njene velike poluose i mase zvijezde domaćina. Formula proizvodi vrijednost π koja je veća od 1 za planete. Osam poznatih planeta i sve poznate egzoplanete imaju π vrijednosti iznad 100, dok Cerera, Pluton i Erida imaju π vrijednosti od 0,1 ili manje. Očekuje se da će objekti sa π vrijednostima od 1 ili više biti približno sferni, tako da će objekti koji ispunjavaju zahtjev za čišćenje orbitalne zone oko zvijezda sličnih Suncu također ispuniti zahtjev zaobljenosti.

## Definicije i slični koncepti 
 koji prikazuje koncepciju Izvršnog komiteta IAU o tipovima tijela u Sunčevom sistemu]]

Na sastanku Generalne skupštine IAU 2006, nakon duge debate i jednog neuspjelog prijedloga, usvojena je slijedeća definicija u rezoluciji za koju je glasala velika većina onih koji su ostali na sastanku, a posebno se bavi pitanjem donjih granica za nebeski objekat koji se definiše kao planeta. Rezolucija iz 2006. definiše planete unutar Sunčevog sistema na slijedeći način: Nakon duge rasprave, glasanjem je odlučeno da se ta tijela umjesto toga klasifikuju kao patuljaste planete.

### Exoplanet 
Definicija IAU iz 2006. predstavlja neke izazove za egzoplanete jer je jezik specifičan za Sunčev sistem, a kriteriji zaobljenosti i razmaka orbitalne zone trenutno nisu vidljivi za egzoplanete. Pregledni članak iz 2022. u kojem se raspravlja o historiji i obrazloženju ove definicije sugeriše da bi riječi "u mladim zvjezdanim jatima" trebale biti izbrisane u klauzuli 3, jer su takvi objekti sada pronađeni na drugim mjestima, i da bi termin "pod-smeđi patuljci" trebao biti zamijenjen sa aktuelnijim "slobodno plutajućim planetarnim objektima".

Ograničenje od 13 Jupiterovih masa nije univerzalno prihvaćeno. Objekti ispod ove granice mase ponekad mogu sagorjeti deuterij, a količina deuterija koja se spaljuje zavisi od sastava objekta. Štaviše, deuterija je prilično malo, tako da faza sagorjevanja deuterija zapravo ne traje dugo; za razliku od sagorevanja vodika u zvjezdi, sagorjevanje deuterija ne utiče značajno na buduću evoluciju objekta. Dakle, mnogi katalozi egzoplaneta uključuju objekte teže od 13 Jupiterovih masa, ponekad i do 60 Jupiterovih masa (granica za sagorjevanje vodika i pretvaranje u zvijezdu je oko 80 Jupiterovih masa).]]

Geonaučnici često odbacuju definiciju IAU, radije smatraju okrugle mjesece i patuljaste planete planetama. Neki naučnici koji prihvataju IAU definiciju "planeta" koriste druge termine za tijela koja zadovoljavaju geofizičke definicije planeta, kao što je "svijet". Previše je podudarnosti između grčkih i babilonskih konvencija o imenovanju da bi one nastale odvojeno.

U staroj Grčkoj, dva velika svjetla, Sunce i Mjesec, zvali su se Helije i Selena, dva drevna božanstva Titana; najsporija planeta, Saturn, zvala se Phainon, osvjetljivač; slijedi Phaethon, Jupiter, "svijetli"; crvena planeta, Mars je bio poznat kao Pyroeis, "vatreni"; najsjajnija, Venera, bila je poznata kao Fosfor, donosilac svjetlosti; a prolazna konačna planeta, Merkur, zvala se Stilbon, blistav. Grci su svaku planetu dodijelili jednom u svom panteonu bogova, Olimpijcima i ranijim Titanima: Kada su Rimljani proučavali grčku astronomiju, dali su planetama imena svojih bogova: Mercurius (za Hermesa), Venera (Afrodita), Mars (Ares), Iuppiter (Zeus) i Saturnus (Kron). Neki Rimljani, slijedeći vjerovanje čije je moguće porijeklo iz Mesopotamije, ali se razvilo u helenističkom Egiptu, vjerovali su da sedam bogova po kojima su planete nazvane obavljaju smjene po satu u obavljanju poslova na Zemlji. Redoslijed pomaka je išao Saturn, Jupiter, Mars, Sunce, Venera, Merkur, Mjesec (od najudaljenije do najbliže planete). Dakle, prvi dan je započeo Saturn (1. sat), drugi dan Sunce (25. sat), zatim Mjesec (49. sat), Mars, Merkur, Jupiter i Venera. Budući da je svaki dan imenovao bog koji ga je započeo, ovo je postalo redoslijed dana u sedmici u rimskom kalendaru. Na engleskom jeziku subota, nedelja i ponedeljak su direktni prevodi ovih rimskih imena. Ostali dani su preimenovani u Tīw (utorak), Wōden (srijeda), Þunor (četvrtak) i Frīġ (petak), anglosaksonski bogovi koji se smatraju sličnim ili ekvivalentnim Marsu, Merkuru, Jupiteru i Veneri, respektivno.

Ime Zemlje na engleskom nije izvedeno iz grčko-rimske mitologije. Budući da je općenito prihvaćena kao planeta tek u 17. stoljeću, Kao i kod njegovih ekvivalenata u drugim germanskim jezicima, on u konačnici potiče od protogermanske riječi erþō, kao što se može vidjeti u engleskoj zemlji, njemačkoj Erde, holandskoj aarde i skandinavskoj jord. Mnogi romanski jezici zadržali su staru rimsku riječ terra (ili neku njenu varijaciju) koja se koristila sa značenjem "suha zemlja" za razliku od "more". Neromanski jezici koriste svoje izvorne riječi, dok su Grci zadržali svoje izvorno ime, Γή (Ge).

Neevropske kulture koriste druge sisteme planetarnog imenovanja. Indija koristi sistem zasnovan na Navagrahi, koji uključuje sedam tradicionalnih planeta i uzlazne i silazne lunarne čvorove Rahu i Ketu. Planete su Surya 'Sunce', Chandra 'Mjesec', Budha za Merkur, Shukra ('svijetlo') za Veneru, Mangala (bog rata) za Mars, Bṛhaspati (vijećnik bogova) za Jupitera i Šani (simbolički vremena) za Saturn.

Izvorna perzijska imena većine planeta zasnovana su na identifikaciji mezopotamskih bogova sa iranskim bogovima, analogno grčkim i latinskim imenima. Merkur je Tir () za zapadnoiranskog boga Tiriju (pokrovitelj pisara), analogno Nabuu; Venera je Nāhid (ناهید) za Anahitu; Mars je Bahrām (بهرام) za Verethragnu; a Jupiter je Hormoz (هرمز) za Ahura Mazdu. Perzijski naziv za Saturn, Keyvān (کیوان), je posuđenica iz akadskog kajamānu, što znači "trajan, postojan".

Kina i zemlje istočne Azije koje su historijski bile podložne kineskom kulturnom uticaju (kao što su Japan, Koreja i Vijetnam) koriste sistem imenovanja zasnovan na pet kineskih elemenata: voda (Merkur 水星 "vodena zvezda"), metal (Venera 金星 "metalna zvijezda"), vatra (Mars 火星 "vatrena zvijezda"), drvo (Jupiter 木星 "drvena zvijezda") i zemlja (Saturn 土星 "zemaljska zvijezda"). U 19. vijeku, Alexander Wylie i Li Shanlan preveli su imena prvih 117 asteroida na kineski, a mnoga njihova imena se i danas koriste, npr. Cerera (穀神星 "zvijezda boginje žita"), Pala (智神星 "zvijezda boginje mudrosti"), Juno (婚神星 "zvijezda boginje braka"), Vesta (灶神星 "zvijezda boginje ognjišta") i Hygiea (偞 星 "zvijezda boginje zdravlja"). Takvi prijevodi su prošireni na neke kasnije manje planete, uključujući i neke od patuljastih planeta otkrivenih u 21. stoljeću, npr. Haumea (妊神星 "zvijezda boginje trudnoće", Makemake (鳥神星 "zvijezda boginje ptica") i Eris (鬩神星 "zvijezda boginje svađe"). Međutim, osim poznatijih asteroida i patuljastih planeta, mnogi od tih naziva se rijetko nalaze izvan kineskih astronomskih rječnika.

U tradicionalnoj hebrejskoj astronomiji, sedam tradicionalnih planeta imaju (većim dijelom) opisna imena – Sunce je חמה Ḥammah ili "vrući", Mjesec je לבנה Levanah ili "bijeli", Venera je כוכב נוגה ili Kokhav "svetla planeta", Merkur je כוכב Kokhav ili "planeta" (s obzirom na nedostatak karakteristika), Mars je מאדים Ma'adim ili "crveni", a Saturn je שבתאי Shabbatai ili "onaj koji miruje" (upućivanje na njegovo sporo kretanje u odnosu na druge vidljive planete). Neparni je Jupiter, koji se zove צדק Tzedeq ili "pravda". prije toga su imena "Uran" i "Neptun" jednostavno bila posuđena. Etimologije za arapska imena planeta su manje shvaćene. Među učenjacima se uglavnom slažu Venera (arapski: الزهرة, az-Zuhara, "sjajni"), Zemlja (الأرض, al-ʾArḍ, iz istog korijena kao eretz) i Saturn (زُحَل, Zuḥal, "onaj koji povlači" "). Višestruko predložene etimologije postoje za Merkur (عطارد,'uṭārid), Mars (المريخ, al-acrukh) i Jupiter (المشتري, al-muštarī), ali ne postoji konsenzus među učenjacima.

Kada su naknadne planete otkrivene u 18. i 19. vijeku, Uran je dobio ime po grčkom božanstvu, a Neptun po rimskom (pandan Posejdonu). Asteroidi su prvobitno dobili imena i iz mitologije – Cerera, Junona i Vesta su glavne rimske boginje, a Palada je epitet glavne grčke boginje Atene – ali kako ih je sve više otkrivano, prvo su počeli da se nazivaju po sve nižim boginjama, a mitološko ograničenje je odbačeno počevši od dvadesetog asteroida Massalia 1852. Pluton (nazvan po grčkom bogu podzemnog svijeta) je dobio klasično ime, jer se smatrao velikom planetom kada je otkriven. Nakon što je otkriveno više objekata dalje od Neptuna, uvedene su konvencije imenovanja ovisno o njihovim orbitama: onima u rezonansi 2:3 s Neptunom (plutino) daju se imena iz mitova o podzemlju, dok su drugima data imena iz mitova o stvaranju. Većina transneptunskih patuljastih planeta nazvani su po bogovima i boginjama iz drugih kultura (npr. Quaoar je nazvan po bogu Tongva), osim Orcusa i Erisa koji su nastavili rimsku i grčku šemu.

Mjesecima (uključujući i one sa planetarnom masom) se obično daju imena sa nekom asocijacijom na njihovu matičnu planetu. Jupiterovi sateliti sa planetarnom masom nazvani su po četvorici Zeusovih ljubavnica (ili drugih seksualnih partnera); oni od Saturna su nazvani po Kronovoj braći i sestrama, Titanima; oni od Urana su nazvani po likovima iz Shakespearea i Popea (prvobitno posebno iz vilinske mitologije, ali se to završilo imenovanjem Mirande). Neptunov mjesec planetarne mase Triton nazvan je po božjem sinu; Plutonov mjesec planetarne mase Haron nazvan je po skelaru mrtvih, koji nosi duše novopokojnika u podzemni svijet (Plutonov domen).

## Formiranje 
Ne zna se sa sigurnošću kako su planete formirane, preovladavajuća teorija je da se formiraju tokom kolapsa magline u tanak disk plina i prašine. Protozvijezda se formira u jezgru, okružena rotirajućim protoplanetarnim diskom. Kroz akreciju (proces ljepljivog sudara) čestice prašine u disku stalno akumuliraju masu kako bi formirale sve veća tijela. Nastaju lokalne koncentracije mase poznate kao planetezimali, a one ubrzavaju proces akrecije uvlačeći dodatni materijal svojom gravitacionom privlačnošću. Ove koncentracije postaju sve gušće sve dok ne ne uruše pod gravitacijom i formiraju protoplanete. Nakon što planeta dostigne masu nešto veću od mase Marsa, ona počinje da akumulira proširenu atmosferu, uveliko povećavajući stopu hvatanja planetezimala pomoću atmosferskog otpora. U zavisnosti od historije nakupljanja čvrstih materija i gasa, može nastati divovska planeta, ledeni div ili terestrička planeta. Smatra se da su se regularni sateliti Jupitera, Saturna i Urana formirali na sličan način; međutim, Triton je vjerovatno zarobio Neptun, a Zemljin Mjesec i Plutonov Haron su možda formirani sudarima.

Kada protozvijezda naraste tako da se zapali i formira zvijezdu, preživjeli disk se uklanja iznutra prema van fotoisparavanjem, solarnim vjetrom, Poynting-Robertsonovim otporom i drugim efektima. Nakon toga još uvijek može postojati mnogo protoplaneta koje kruže oko zvijezde ili jedna oko druge, ali s vremenom će se mnoge sudariti, bilo da bi formirale veću, kombinovanu protoplanetu ili oslobodile materijal koji druge protoplanete mogu apsorbirati. Oni objekti koji su postali dovoljno masivni uhvatit će većinu materije u svojim orbitalnim susjedstvima i postati planete. Protoplanete koje su izbjegle sudare mogu postati prirodni sateliti planeta kroz proces gravitacionog hvatanja, ili ostati u pojasevima drugih objekata da postanu patuljaste planete ili mala tijela.

Energetski utjecaji manjih planetezimala (kao i radioaktivni raspad) će zagrijati rastuću planetu, uzrokujući da se barem djelomično otopi. Unutrašnjost planete počinje da se razlikuje po gustoći, sa materijalima veće gustoće koji tonu prema jezgru. Manje terestričke planete gube većinu svoje atmosfere zbog ove akrecije, ali izgubljeni plinovi mogu se zamijeniti ispuštanjem iz plašta i naknadnim udarima kometa (manje planete će izgubiti atmosferu koju steknu raznim mehanizmima za bijeg).

Sa otkrićem i posmatranjem planetarnih sistema oko zvijezda koje nisu Sunce, postaje moguće razraditi, revidirati ili čak zamijeniti ovaj prikaz. Nivo metaliciteta– astronomski termin koji opisuje obilje hemijskih elemenata sa atomskim brojem većim od 2 (helij) – čini se da određuje vjerovatnoću da će zvijezda imati planete. Dakle, veća je vjerovatnoća da će zvijezda sa populacijom i bogatom metalom imati značajan planetarni sistem od zvijezde siromašne metalom, populacija II.

## Sunčev sistem 
Prema IAU definiciji, postoji osam planeta u Sunčevom sistemu, koje su (na sve većoj udaljenosti od Sunca):

Planete Sunčevog sistema mogu se podijeliti u kategorije na osnovu njihovog sastava. Terestričke planete su slične Zemlji, sa tijelima koja su uglavnom sastavljena od kamena i metala: Merkur, Venera, Zemlja i Mars. Zemlja je najveća terestrička planeta. Divovske planete su znatno masivnije od terestričkih: Jupiter, Saturn, Uran i Neptun. Ledeni divovi, Uran i Neptun, prvenstveno se sastoje od materijala niske tačke ključanja kao što su voda, metan i amonijak, sa gustom atmosferom vodika i helija. Imaju znatno manju masu od plinovitih divova (samo 14 i 17 zemaljskih masa).

Postoji najmanje devetnaest mjeseca planetarne mase ili satelitskih planeta — mjeseca dovoljno velikih da poprime elipsoidne oblike:) Ganimed i Titan su veći od Merkura po radijusu, a Kalisto mu je skoro jednak, ali sva tri su mnogo manje masivni. Mimas je najmanji objekat za koji se općenito smatra da je geofizička planeta, sa oko šest milionitih dijelova Zemljine mase, iako postoji mnogo većih tijela koja možda nisu geofizičke planete (npr. Salacia). a aksijalni nagibi su preuzeti iz baze podataka Horizons. Ostale informacije sumira NASA. Podaci za patuljaste planete i mjesece planetarne mase preuzeti su sa liste gravitacijsko zaobljenih objekata Sunčevog sistema, gdje su navedeni izvori.

Kako svi sateliti planetarne mase pokazuju sinhronu rotaciju, njihovi periodi rotacije jednaki su njihovim orbitalnim periodima.

## Klasifikacija planeta 
Astronomi se razmimoilaze u mišljenju kad su u pitanju male planete, kakve su asteroidi, komete i transneptunski objekti i velike (prave) planete. Planete se u Sunčevom sistemu prema strukturnoj građi dijele na:
* **Planete Zemljine grupe** (terestrijalne ili stjenovite), koje su slične Zemlji po tome što su uglavnom sastavljene od stijena, tj.u čvrstom su agregatnom stanju. Tu spadaju: Merkur, Venera Zemlja i Mars.
* **Planete Jupiterove grupe** (jovijanske ili plinovite gigantske planete) koje su sastavljene uglavnom od gasova, vodika i helija, s manjim procentima stijena i leda. Tu spadaju Jupiter, Saturn, Uran i Neptun.
* **Ledene planete**, koje predstavljaju treću kategoriju planeta, a koje uključuju nebeska tijela slična Plutonu i koja su sastavljena od leda. Ovdje bi se još mogla svrstati mnogobrojna neplanetarna nebeska tijela koja predstavljaju ledene mjesece vanjskih planeta Sunčevog sistema (npr. Triton).

Osam pomenutih stjenovitih i plinovitih planeta su u suštini poznate kao velike planete. Cerera je proglašen planetom prvi put kad je otkriven, ali je potom reklasificiran kao asteroid kada je otkriveno još nekoliko sličnih objekata. Mnogobrojne otkrivene transneptunske objekte koji su vrlo slični Plutonu po orbiti, veličini i sastavu po mišljenjima mnogih treba redefinisati kao male planete. Na primjer Mike Brown s Caltecha je dao definiciju planete: *bilo koje nebesko tijelo u Sunčevom sistemu koje je masivnije od ukupne mase svih ostalih nebeskih tijela u sličnoj orbiti*. Prema ovoj definiciji ni Pluton ni Sedna se ne bi trebali ubrajati u planete.

Mnogi smatraju da su Zemlja i njen Mjesec dvostruka (binarna) planeta iz sljedećih razloga:
* Mjesec ima 1,5 puta veći prečnik od Plutona;
* Sunčeva sila gravitacije na Mjesecu je jača od Zemljine sile gravitacije na Mjesecu za oko 2,2 puta.

Posljednja činjenica nije jedina u Sunčevom sistemu, ali je neobična za vrlo velike satelite. Ostali sateliti za koje je Sunčeva sila gravitacije aktuelno jača od primarne su:
* Posljednji Jupiterov satelit (S/2003 J 2; s gravitacijom većom od primarne za faktor 1,5);
* Posljednji Uranov satelit (S/2001 U 2; za faktor 1,2 );
* Dva posljednja Neptunova satelita (S/2002 N 4 i S/2003 N 1; za faktor 2,1);
* Pojedini sateliti asteroida poput S/2001 (22) 1 Linus s faktorom od 1,6 i S/1998 (45) 1 Mali princ (Petit-Prince) s faktorom od 2,8; S/1993 243 (1) Daktil (Dactyl) s faktorom od 1,3; i konačno, S/2001 (66391) 1 s vrlo velikim faktorom od 625).

## Ekstrasolarne planete 
 po godini od augusta 2023. (NASA Exoplanet Archive)]]

Egzoplaneta (ekstrasolarna planeta) je planeta izvan Sunčevog sistema. Od 1. januara 2024. postoji 5.576 potvrđenih egzoplaneta u 4.113 planetarnih sistema, od kojih 887 sistema ima više od jedne planete. Poznate egzoplanete variraju u veličini od plinovitih divova otprilike dvostruko većih od Jupitera do nešto više od veličine Mjeseca. Analiza podataka gravitacionog mikrolensinga sugeriše minimalni prosjek od 1,6 vezanih planeta za svaku zvijezdu u Mliječnom putu.

Početkom 1992. radio astronomi Aleksander Wolszczan i Dale Frail objavili su otkriće dvije planete koje kruže oko pulsara PSR 1257+12. Ovo otkriće je potvrđeno i općenito se smatra prvim konačnim otkrivanjem egzoplaneta. Istraživači sumnjaju da su nastali od ostatka diska koji je ostao od supernove koja je proizvela pulsar.

Prvo potvrđeno otkriće ekstrasolarne planete koja kruži oko obične zvijezde glavne sekvence dogodilo se 6. oktobra 1995, kada su Michel Mayor i Didier Queloz sa Univerziteta u Ženevi objavili otkrivanje 51 Pegasi b, egzoplanete oko 51 Pegasa. Od tada do Kepler misije, većina poznatih ekstrasolarnih planeta bili su plinoviti divovi uporedivi po masi sa Jupiterom ili veći jer su ih lakše detektirali. Katalog Keplerovih planeta kandidata sastoji se uglavnom od planeta veličine Neptuna i manjih, sve do manjih od Merkura.

Godine 2011. tim Kepler svemirskog teleskopa izvijestio je o otkriću prvih ekstrasolarnih planeta veličine Zemlje koje kruže oko zvijezde slične Suncu, Kepler-20e i Kepler-20f. Od tog vremena, identifikovano je više od 100 planeta koje su približno iste veličine kao Zemlja, od kojih 20 kruži u nastanjivoj zoni svoje zvijezde – raspon orbita u kojima bi terestrička planeta mogla održati tekuću vodu na svojoj površini, ako ima dovoljan atmosferski pritisak. Smatra se da jedna od pet zvijezda nalik Suncu ima planet veličine Zemlje u svojoj nastanjivoj zoni, što sugeriše da bi se najbliža očekivala na udaljenosti od 12 svjetlosnih godina od Zemlje. Učestalost pojavljivanja takvih zemaljskih terestrička je jedna od varijabli u Drakeovoj jednačini, koja procjenjuje broj inteligentnih, komunicirajućih civilizacija koje postoje u Mliječnom putu.

Postoje vrste planeta kakve ne postoje u Sunčevom sistemu: superzemlje i minineptuni, koji imaju mase između Zemlje i Neptuna. Očekuje se da će objekti ispod dva puta većih od Zemlje biti stjenoviti poput Zemlje; osim toga, oni postaju mješavina isparljivih tvari i plina poput Neptuna. Planeta Gliese 581 c, s masom 5,5-10,4 puta većom od mase Zemlje, privukla je pažnju svojim otkrićem da bi se potencijalno nalazila u naseljivoj zoni, iako su kasnije studije zaključile da je zapravo preblizu svojoj zvijezdi da bi bila naseljiva. Poznate su i planete masivnije od Jupitera, koje se neprimjetno prostiru u carstvo smeđih patuljaka.

## Također pogledajte 
* Pregled planeta u Sunčevom sistemu

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* NinePlanets.org - Putovanje kroz Sunčev sistem
* Internacionalna Astronomska Unija
* Sunčev sistem uživo
* Posmatrač Sunčevog sistema (animacija)
* NASA-ina potraga za planetama  
* Dan Greenova stranica Klasifikacija planeta

Kategorija:Planete
Kategorija:Astronomski objekti
Kategorija:Planetologija
Kategorija:Koncepti u astronomiji
Kategorija:Posmatračka astronomija