Historija nauke u Švedskoj

[mini|desno|200px|[Svante Arrhenius, fizičar i hemičar, dobitnik Nobelove nagrade za hemiju 1903.]]
[mini|desno|200px|[Allvar Gullstrand, okulist i optičar, dobitnik Nobelove nagrade za fiziologiju i medicinu 1911.]]
[mini|desno|200px|[Arne Tiselius, biohemičar, dobitnik Nobelove nagrade za hemiju 1948.]]
**Historija nauke u Švedskoj** opisuje švedsku hstoriju nauke te švedske istraživače i pronalazače.

Botaničar Carl von Linné jedan je od najpoznatijih švedskih naučnika u historiji. Otac je savremenog sistema biljnih i životinjskih vrsta. Među drugim istaknutim švedskim naučnicima kroz historiju bili su Olaus Rudbeck, Carl Wilhelm Scheele, Emanuel Swedenborg, Jacob Berzelius, Anders Jonas Ångström, Anders Celsius, Svante August Arrhenius i Hannes Alfvén. Također, među značajnije naučnike u Švedskoj bili su i ekonomisti Eli Heckscher, kao i Bertil Ohlin koji su razvili modernu trgovinsku teoriju, kao i ekonomista Gunnar Myrdal. Nekoliko Šveđana djelovali su kao ugledni inženjeri ili izumitelji. Među njima su Alfred Nobel, pronalazač dinamita i osnivač Nobelove nagrade, kao i Christopher Polhem, John Ericsson, Gustaf Erik Pasch, Carl Edvard Johansson, Sven Gustaf Wingqvist, Gustaf de Laval i Carl Munters. Ukupno 28 Nobelovih nagrada dodeljeno je Šveđanima, od čega 17 za naučne radove.

## Historija 
### 1700-te 
Švedska kraljevska akademija nauke i umjetnosti formirana je 1739. godine po zapadnoevropskom modelu. Njegov cilj bio je razviti znanje iz matematike, prirodnih nauka, ekonomije, trgovine kao i korisnih umjetnosti. Među prvim članovima akademije bili su Carl von Linné, Anders Celsius, Anders Johan von Höpken i Christopher Polhem. Sadašnju strukturu akademije stvorio je 1820. godine hemičar Jöns Jakob Berzelius.

### 1900-te 
#### Matematika i prirodne nauke 
Okeanograf Vagn Walfrid Ekman objavio je 1902. važnu disertaciju o uticaju vjetra na površinske okeanske struje, zajedno sa efektom "Coriolise". Spirala koja se desi kao rezultat uticaja vjetra nazvao je Ekmanova spirala. Na prelazu iz 18. u 19. vijek pojavljuje se i matematičar Erik Ivar Fredholm koji je osnovao modernu teoriju integralnih jednačina. Njegov članak iz 1903. u "Acta Mathematica" smatra se jednim od glavnih znamenitosti u razvoju teorije funkcionalne analize. U ovom periodu pojavljue se i Bertil Lindblad (1895-1965), istaknuti švedski astronom.

#### Filozofija i društvene nauke 
Među najznačajnijim švedskim filozofima 20. vijeka bili Axel Hägerström i Ingemar Hedenius.

## Švedsko istraživanje danas 
Švedska troši najveći procenat BDP-a na istraživanje i razvoj od svih država. Časopis "Ekonomist" nazvao je švedski istraživački rad pretjerano visokim troškom. Od kraja 20. vijeka, Švedska je izdala i jedan od najvećih svjetskih patenata po glavi stanovnika. Švedski univerziteti kao što su "Karolinska Institutet", "Uppsala universitet", "Lunds universitet", "Handelshögskolan vid Göteborgs universitet" i "Handelshögskolan i Stockholm" često su visoko rangirani na međunarodnim rang listama najpoznatijih univerziteta u svijetu.

## Prikaz naučnih dostiguća švedskih naučnika 
* 1201: gradnja tvrđave "Kalmar"
* 1652: Olaus Rudbeck otkrio limfni sistem
* 1661: Johan Palmstruch u banki "Palmstruch" počeo štampati prvi novac
* 1697: Christopher Polhem gradi laboratoriju za proučavanje jednostavnih mašina
* 1700: Christoffer Polhem improvizira valjak, uključujući i valjak koji proizvodi metalne dijelove sa profilima
* 1716: Emanuel Swedenborg opisuje leteće plovilo teže od vazduha
* 1730: Georg Brandt otkriva element kobalt
* 1733: Anders Celsius objavljuje svoja zapažanja polarne svjetlosti
* 1734: Emanuel Swedenborg izdaje rad "Opera philosophica et mineralia" u tri djela
* 1735: Carl von Linné objavljuje "Systema naturae" i kreira klasifikacioni sistem za sva živa bića
* 1738: Peter Artedi (1705–1735), posthumno predstavljena ihtiologija sa sistematskom klasifikacijom
* 1739: Carl von Linné započinje sa stvaranjem "Švedske kraljevske akademije nauka i umjetnosti"
* 1742: Anders Celsius izmislio "temperaturnu skalu"
* 1751: Axel Fredrik Cronstedt otkrio nikl
* 1762: Samuel Klingenstierna dobija nagradu od ruske akademije nauke
* 1770: Anders Johan Lexell opisuje kratkotrajnu kometu
* 1770: Johan Gottlieb Gahn i Carl Wilhelm Scheele otkrivaju da je fosfor ključna komponenta skeleta
* 1774: Johan Gottlieb Gahn otkriva hemijski element mangan
* 1774: Carl Wilhelm Scheele otkriva elemente: kisik, barij i mnoge druge supstance
* 1774: Torbern Bergman izdao *"Essay of Electric Attractions"*
* 1778: Peter Jacob Hjelm u elementarnom obliku izdvojio molibden
* 1778: Torbern Bergman uradio prvu dubinsku analizu mineralne vode
* 1794: Johan Gadolin otkrio hemijski element itrij
* 1802: Anders Gustaf Ekeberg otkrio hemijski element tantal
* 1803: Wilhelm Hisinger i Jacob Berzelius otkrivaju hemijski element cezij
* 1817: Johan August Arfwedson otkriva hemijski element litij ali ga ne uspijeva izolirati
* 1820: Jacob Berzelius je bio svjetski dominantan hemičar uvodeći mnoge današnje hemijske koncepte
* 1821: Elias Magnus Fries izdaje "Systema Mycologicum" koji postaje standardni rad o gljivama
* 1831: Nils Gabriel Sefström ponovo otkriva hemijski elemet vanadij
* 1833: John Ericsson pravi motor na vazduh koji generiše pet konjskih snaga
* 1836: John Ericsson pronalazi i patentira propeler sa vijkom
* 1839: Carl Gustaf Mosander pronalazi hemijske elemente lantan, erbij i terbij

## Dobitnici Nobelove nagrade 
Ukupno je 31 osoba, odnosno 28, dobilo Nobelovu nagradu. Ragnar Granit, Nelly Sachs i Hans von Euler-Chelpin su naturalizovani Šveđani.

Dobitnici Nobelove nagrade naučnika iz Švedske su:
#Tomas Lindahl (hemija)  2015,
#Tomas Tranströmer (književnost) 2011,
#Arvid Carlsson (fiziologija ili medicina) 2000,
#Alva Myrdal (mir) 1982,
#Sune Bergström (fiziologija ili medicina) 1982,
#Bengt I. Samuelsson (fiziologija ili medicina) 1982,
#Kai Siegbahn (fizika) 1981,
#Torsten Wiesel (fiziologija ili medicina) 1981,
#Bertil Ohlin (ekonomija) 1977,
#Eyvind Johnson (književnost) 1974,
#Harry Martinson (književnost) 1974,
#Gunnar Myrdal (ekonomija) 1974,
#Ulf von Euler (fiziologija ili medicina) 1970,
#Hannes Alfvén (fizika) 1970,
#Ragnar Granit, *rođen u Finskoj, tadašnji dio Rusije* (fiziologija ili medicina) 1967,
#Nelly Sachs, *rođena u Njemačkoj* (književnost) 1966,
#Dag Hammarskjöld (mir) 1961. (posthumno),
#Pär Lagerkvist (književnost) 1951,
#Arne Tiselius (hemija)  1948,
#Erik Axel Karlfeldt (književnost) 1931. (posthumno),
#Nathan Söderblom (mir) 1930,
#Hans von Euler-Chelpin, *rođen u Njemačkoj* (hemija)  1929,
#Theodor Svedberg (hemija)  1926,
#Karl Manne Siegbahn (fizika) 1924,
#Hjalmar Branting (mir) 1921,
#Carl Gustaf Verner von Heidenstam (književnost) 1916,
#Gustaf Dalén (fizika) 1912,
#Allvar Gullstrand (fiziologija ili medicina) 1911,
#Selma Lagerlöf (književnost) 1909,
#Klas Pontus Arnoldson (mir) 1908,
#Svante Arrhenius (hemija)  1903.

## Reference 
## Literatura 
* Friborg, Göran (2002). *Svenska tekniker 1620-1920: Om utbildning, yrken och internationell orientering*. Working paper 2002·14. Stockholm: Institutet för studier av utbildning och forskning.
* Frängsmyr, Tore (2004). *Svensk idéhistoria: bildning och vetenskap under tusen år. 1000-1809*. Stockholm: Natur och kultur. 

## Vanjski linkovi 
*  Švedske kraljevske akademije nauke i umjetnosti

Kategorija:Historija nauke
Kategorija:Švedska kultura
Kategorija:Historija Švedske
Kategorija:Nauka i tehnologija u Švedskoj