Manastir Hora

thumb|250px|desno|**Manastir Hora**
**Manastir Hora** (grčki: Ἐκκλησία τοῦ Ἁγίου Σωτῆρος ἐν τῇ Χώρᾳ), bila je bizantijska srednjovjekovna pravoslavna crkva, a danas se koristi kao džamija (turski: Kariye Müzesi).  Nalazi se u naselju Edirnekapı zapadnom dijelu opštine (belediye) i gradskog okruga Fatih u historijskom dijelu Istanbula, Turska. U 16. vijeku, tokom osmanlijske vladavine, hrišćanska crkva pretvorena je u džamiju i bila je poznata kao Kariye džamija ili Ali Paša Kenise džamija. Od 1945. tokom sekularne vladavine u Turskoj ranije započete za vrijeme vladavine Kemala Ataturka postala je muzej, ali je ponovo pretvorena u džamiju 2020. po naredbi sadašnjeg turskog predsjednika Recepa Tayyipa Erdoğana. Unutrašnjost ove sakralne građevine prekrivena je nekim od najstarijih i najkvalitetnijih sačuvanih mozaika i fresaka iz vremena bizantijske umjetnosti tokom vladavine dinastije Paleolog. Freske i mozaici otkriveni su i restaurirani nakon što je nekadašnji pravoslavni manastir sekulariziran i pretvoren u muzej. Manastir Hora izgrađen je u stilu bizantijske arhitekture i uvršten je na listu historijskih područja Istanbula pod zaštitom UNESCO-a.

## Historija 
thumb|250px|desno|Manastir Hora, fotografija iz 1903. godine, Brooklin muzejska arhiva, W. H. Goodyear kolekcija 
Rana historija manastira Hora djelimično je nejasna zbog mnogih protvrječnosti u izvorima. Prema jednoj legendi, mošti patrijarha Babile od Antiohije nalazile su se na mjestu današnjeg manastira, koji je izgrađen početkom 4. vijeka izvan konstantinopoljskih zidina iz vremena cara Konstantina Velikog i južno od Zlatnog roga. Kada je car Teodozije II dao da se sagrade kopnene zidine 413 – 414 godine, crkva se našla u gradskim okvirima, ali je zadržala ime Hora zbog pretpostavljene simbolike njenog imena. Druga legenda utemeljenje manastira Hora pripisuje svetom Teodoru, navodno ujaku carice Teodore, supruge Justinijana I. Pouzdaniji dokazi su da je osnivač bio general Flavije Julije Krisp, zet cara Foke, za kojeg se kaže da je samostan osnovao u 7. vijeku kada ga je car Heraklije natjerao da se povuče sa prijestolja. Najraniji arheološki dokazi su zasvođene potkonstrukcije ispod naosa, potječu još iz 6. vijeka. Manastir Hora je bio centar otpora ikonoklazmu u 8. i 9. vijeku, a poštovalac ikona (ikonodul) sveti Mihael Sinkellos služio je kao njegov opat. Tu su sahranjeni i drugi svetitelji ikona, među kojima su bili svrgnuti patrijarh German i Teofan Graptos.

Najveċi dio sadašnje građevine potječe iz 11. vijeka, kada je Marija Bugarska (Doukaina), svekrva cara Aleksija I, dala da se obnovi manastir između 1077 - 1081 godine. Nakon ošteċenja uzrokovanih zemljotresom, sebastokrator Isaac Komnen (prikazan na deisis mozaicima u unutrašnjem narteksu) obnovio je manastir Hora u 12. vijeku. Nakon restauracije, manastir je dobio oblik zakržljalog grčkog krsta. Crkva Hora nalazila se blizu kasnobizantijske palate Blaherne, te je zbog toga ova mala crkva bila korištena kao dvorska crkva, gdje su se obavljali i neki rituali za bizantijske careve.
thumb|250px|lijevo|Crtež manastira Hora iz 1900. 
Isaac Komnen, mlađi brat cara Ivana II Paleologa (1118-1143), dao je sagraditi grobnicu u Hori, iako je kasnije sahranjen u manastiru Kosmosoteira u Beri (današnji Feres, Grčka). Patrijarh Kosmas također je sahranjen u Hori 1081. Tokom latinske okupacije Konstantinopolja (1204-1261) manastir Hora je bio djelimično oštećen i zapušten. Naučnik Maximos Planudes i patrijarh Athanasios komentirali su njegovo loše stanje nakon što je grad ponovno osvojen. Časna sestra Melane (bivša Marija, kći cara Mihaela VIII) davala je donacije manastiru i sponzorirala je popravke koje su urađene u to vrijeme. Njen lik prikazan je na deisis mozaiku u unutrašnjem narteksu. Godine 1315., Teodor Metohit, koji je u to vrijeme bio jedan od vodeċih intelektualaca i ministar bizantijske carske riznice, dao je novac za početak velike obnove manastira Hora. Izvršavajući pedantne proračune i dajuċi da se naprave izvanredna umjetnička djela u manastiru Hora, bio je njegov pokušaj da svoj život učini vječnim. Nakon dogradnje i restauratorskih radova, ovaj vjerski objekat sačuvao je svoj izgled iz tog vremena sve do danas.
Manastir kojeg je Teodor Metohit ponovo osnovao bio je obdaren značajnim imanjima, bolnicom i javnom kuhinjom. Također, Teodor Metohit poklonio je svoju veliku zbirku knjiga, čineći je najopsežnijom konstantinopoljskom bibliotekom kasnobizantijskog doba. Nakon pada s vlasti 1328. i progona iz grada na dvije godine, vratio se u manastir Horu kao siromašni monah. Nekoliko drugih pripadnika kasnobizantijske elite, među kojima su Mihail Tornikes i njegova supruga (monah Makarios i časna sestra Eugenia), također su sahranjeni u ovom manastiru.
Krajem 13. i početkom 14. vijeka, u samostanu je djelovao učenjak Maxim Planud, koji je bio odgovoran za restauraciju i ponovno uvođenje Ptolemejeve *Geografije* u Bizantijskom Carstvu i na kraju, u renesansnu Italiju.
thumb|250px|desno|Manastir Hora, crtež iz 1877.godine 
Tokom posljednje opsade Konstantinopolja 1453., ikona Bogorodice Hodegetrije (ona koja ukazuje na pravi put), koja se smatrala zaštitnicom grada, bila je donijeta u Horu kako bi pomogla braniteljima protiv napada Osmanlija. 
Hora je bila jedna od prvih crkava koje su opljačkane kada su Osmanlije osvojile grad 1453. Prema jednoj legendi, ikonu Bogorodice Hodegetrije otomanski vojnici, koji su ušli u grad kroz Adrijanopoljsku kapiju (Edirnekapi), isjekli su na komade. Tokom vladavine sultana Bajazida II, veliki vezir Hadim Ali-paša preinačio ju je u džamiju 1511, te osnovao njen vakuf. Postala je poznata kao (Ali-pašina) Kenise džamija ili Kariye džamija (iz arapskog prevoda Hora). U to vrijeme dodan je mihrab, dok je zvonik na crkvi uklonjen i zamijenjen munarom. Mozaici i freske djelomično su prekriveni gipsom tokom 17. i 18. vijeka. Mustafa Agha bio je odgovoran za izgradnju obližnje fontane 1668. U 18. vijeku, glavni evnuh (Kızlarağa) Beshir Agha osnovao je imaret (narodnu kuhinju) i školu, koje više nisu sačuvane. Manastir Hora značajno je popravio arhitekta Ismail Halife nakon ošteċenja uzrokovanih zemljotresom 1766. godine. Također, obnovljen je nakon zemljotresa 1894. godine, kada je tom prilikom teško ošteċena zgrada i srušena munara. Urbana administrativna jedinica (mahala) koja se nalazi oko manastira dobila je ime Kariye.
Krajem 19. vijeka postala je popularna među zapadnim turistima kao "mozaička džamija". Godine 1945. manastir Hora pretvoren je u muzej i stavljen pod jurisdikciju muzeja Ayasofya. Počevši od 1947, Američki bizantijski institut (a kasnije i terenski komitet Dumbarton Oaks galerije) započeo je konzervaciju manastira Hora, čišćenje mozaika i fresaka i obnavljanje zgrade. Njegova trenutna restauracija započela je 2013, a 2020. zvanično je pretvorena u džamiju.

## Umjetnost 
Crkva Hora sastoji se od četvrtastog svetišta ili naosa, gdje su s obje strane apside sačuvani paneli Bogorodice i Hrista, a preko zapadnih vrata mali, ali vrlo lijepi prikaz Uspenja Bogorodice. Svodovi, kupole krova kao i gornji dijelovi zidova u potpunosti su obloženi scenama u mozaiku, koje ilustriraju život Bogorodice i rani život Isusa Hrista. Kasniji prizori iz njegovog života kao i Muke Isusove vjerovatno su se nalazili u svetištu.
Unutar vanjskog narteksa na luneti iznad ulaznih vrata u unutrašnji narteks nalazi se mozaik (slika desno) Hrista pantokratora (vladara svemira), koji u jednoj ruci drži evanđelje, a drugom čini znak blagosiljanja. U ovom mozaiku Hrist je u skladu sa hrišċanskim vjerovanjem prikazan kao "zemlja živih i vječna nagrada za vjernike na nebu". Za razliku od zapadnih latinskih crkvi, u istočnim bizantijskim crkvama nema mnogo prikaza Hrista razapetog na krstu. Bizantinci nisu voljeli pokazivati Isusa dok pati, već su ga radije prikazivali kao pobjedničkog cara. Mozaik u kojem je prikazan Hrist u pantokrator pozi je vrlo kvalitetan mozaik u kojem posmatrač može vidjeti koliko su male tessere kockice od kojih je mozaik urađen, te kako je elegantno Hristovo lice i dugačak nos, karakterističan za kasnobizantijsku umjetnost. 
Predstavljanje Hrista u ovom mozaiku ne razlikuje se mnogo od predstavljanja čovjeka, a to je umjetniku predstavljalo pitanje slobodnijeg izražavanja. Na mozaiku su prikazani zaobljeni krčazi u sceni spandrela (trouglastog prostora koji se uobičajeno nalazi u parovima između vrha luka i pravougaonog okvira)), sa tačnim predstavljanjem zgrade u pozadini i usklađenim različitim elementima u bogatoj shemi boja. Kompozicija je vješto proširena u okolne uglove svoda, pri čemu je iskorišten dodatni prostor za dorađivanje dodatnih ukrasnih detalja.

### Freske 
thumb|350px|desno|Deisis freska Sudnjeg dana
Svi zidovi paraklezijuma u crkvi Hora prekriveni su freskama i tu nema nijednog mozaika. Teodor Metohit dao je da se dogradi pogrebna kapela (paraklezijum) prvo za njega, a zatim i za druge bizantijske zvaničnike koji su tu pokopani. Pri ulazu u paraklezijum nailazi se na prvi luk iznad lijeve niše u zidu gdje se nalazi grobnica Teodora Metohita. Slike potječu iz približno 1305, a upravo tih godina kada je Giotto radio na freskama u Scrovegni kapeli u Padovi. Ikonografija na freskama u paraklezijumu crpi iz istih izvora, ali je stil različit. Freske u paraklezijumu manastira Hora na svoj način jednako su dobre kao i Giottove freske u Padovi. Kao što je i prikladno u pogrebnoj kapeli, scene se na ovaj ili onaj način bave smrću ili zagrobnim životom. U kupoli iznad paraklezijuma nalazi se upečatljiva freska, u čijem središtu je medaljon sa Bogorodicom i Djetetom, s ukrasnim trakama koje vode do njega. Između ukrasnih traka ispod medaljona su lijepo izvedeni anđeli u punoj veličini, koji su vrlo dobro očuvani (pogledati galeriju). Ukrasne trake iznenađujuće sugeriraju na italijansku fresku urađenu nakon nešto više od jednog vijeka. Način na koji je kupola podijeljena na dijelove ili režnjeve paralelan je u islamskoj arhitekturi, a ideja je možda došla direktno iz islamskog halifata u bizantijski svijet, ili putem Sicilije ili južne Italije. Ispod osnove kupole (tako često u bizantijskim kupolama) nalaze se četiri pendentiva, a svaki je ispunjen prikazima pisaca himni. Pendentivi i svodovi ispunjeni su scenama nebeskog svijeta, a neke od njih vrlo su neobične, poput one u kojoj se Kovčeg zavjeta nosi u Salomonov hram na leđima trojice ljudi. U luneti lijevo nalazi se izuzetan prikaz starozavjetne scene, ljestvice jevrejskog patrijarha svetog Jakova. Ljestvica predstavlja vezu između zemaljskog i božanskog, koja je vidljiva u druge dvije starozavjetne scene koje se nalaze odmah ispod ljestvice na obje strane lunete: sveti Jakov koji se hrve sa anđelom i još jedna scena u kojoj se čovjek i božanstvo spajaju kada Mojsije vidi Boga u obliku gorućeg grma.
thumb|350px|lijevo|Freska Hristovog uskrsnuća, Manastir Hora
Iduċi dalje niz paraklezijum, u prostoru iznad, sličnom kupoli nalazi se fresko scena Sudnjeg dana (slika desno) koja predstavlja izuzetno učinkovitu i maštovitu kompoziciju, gdje Isus sjedi u plavoj mandorli (svetiteljski oreol), a pored njega su Bogorodica i sveti Ivan Krstitelj, okruženi svecima, apostolima i anđelima. Ovdje su prikazani određeni elementi iz Knjige o apokalipsi. Naprimjer, u samom središtu vidimo neku vrstu spirale (koja predstavlja kosmičko vrijeme), koju anđeo namotava na kraju vremena tokom Sudnjeg dana. Lijevo ispod Isusa nalaze se griješnici u paklu a desno su blagoslovljeni u raju. Ova komplikovana fresko scena ima veliku ljepotu i originalnost, a u ovakvim djelima se može naći objašnjenje veličine El Grecove umjetnosti u okvirima bizantijskog svijeta, iz čije umjetničke tradicije je i potekao.
Vrhunac fresko ciklusa u paraklezijumu je ogromna scena Isusovog uskrsnuċa (slika lijevo) koja dominira u apsidi u paraklezijumu. Slika je vrlo pažljivo urađena i privlači pažnju svojom energijom i dinamikom pokreta. Hristos odjeven u bijelo, u čijoj pozadini je bijelo-plava mandorla ukrašena zlatnim zvijezdama, prikazan je kako podiže duše Adama i Eve iz pakla. Slikarski prikaz njegovog lice je izvanredno delikatan, a lik Eve s druge strane je izvanredne ljepote. Stil umjetnika koji je naslikao scenu Isusovog uskrsnuċa (grčki: Anastasis) nije emocionalno nabijen, na način kao što su to ožalošćene i izdužene figure u crkvi svetog Georgija u Kurbinovu. Međutim, privlačnost i učinak za njenog gledaoca izvanredno su snažni, a duhovni osjećaj scene u cjelini je taj koji je najupečatljiviji. Ispod Anastasis freske je prikazano  šest svetaca, s lijeva na desno: Atanazije Aleksandrijski, Jovan Hrizostom, Bazilije iz Cezareje, Gregorije Veliki i Kiril Aleksandrijski (pogledati galeriju: pogled na paraklezijum).

## Značaj 
Crkva Hora je dragocjeni sačuvani primjer bizantijske umjetnosti i arhitekture za bizantologe i druga po važnosti građevina u današnjem Istanbulu, odmah iza Haja Sofije. U okviru umjetničkog ukrašavanja manastira Hore u Konstantinopolju, najvažnijeg spomenika iz kasnobizantijskog razdoblja, mozaici i zidne slike, koji potječu od 1316. do 1321, pokazuju interes za perspektivu i njenu ulogu u narativnom prikazivanju, ali tretiraju prostorne elemente veoma različito od načina na koji su bile tretirane scene koje je Giotto di Bondone radio u kapeli Arena (kapela Scrovegni) u Padovi. U svojim spisima Teodor Metohit jasno stavlja do znanja da je smatrao pametnim izbjegavati očiglednu originalnost ili bavljenje teologijom. U slučaju crkve Hora, to je slikovito primijenjeno u praksi, pri čemu ovaj sakralni objekat predstavlja spomenik za razumijevanje originalnosti. U poređenju sa mozaicima u Crkvi svetih apostola u Solunu, odabrana tema i njihovi zamršeni detalji pokazuju načine na koje su umjetnici u Bizantiji odgovarali na intelektualne ideje i teološko učenje njihovog mecene. Iako se neki slikovni pronalasci i dekorativna manipulacija perspektivom nalaze i u drugim radovima iz Konstantinopolja (kao i na Zapadu) u ovom periodu, poput dvije velike dvostrane ikone poslate iz konstantinopoljskog manastira Bogorodice Psihosostrije u Ohrid, donacija Teodora Metohita postiže njegov očigledni cilj izrade najprefinjenijeg spomenika tog perioda. Njegova situacija u Konstantinopolju i umjetnički izraz u crkvi Hora samo pokazuju da su se uslovi za proizvodnju bizantijske umjetnosti u ovom periodu razlikovali od onih na zapadu, ali da su postojali srodni interesi. Bizantijska umjetnost prilagođavala se potrebama i praksi pravoslavnog bogosluženja, a bizantijski umjetnici reagirali su na antiku na različite načine od onih na zapadu. Poređenje umjetnosti u crkvi Hora sa tadašnjom savremenom umjetnošću u Italiji  pomaže da se pokaže njena originalnost i razlika u odnosu na raniju bizantijsku umjetnost, a ne njeno odbacivanje ranih renesansnih obilježja.

## Galerija 

Datoteka:HSX Mary genealogy.jpg|Bogorodica sa djetetom u sredini mozaika, okružena starozavjetnim predacima
Datoteka:Chora Christ south coupole.jpg|Hrist Pantokrator okružen starozavjetnim predacima
Datoteka:HSX Koimetesis.jpg|Uspenje svete Marije (Koimesis)
Datoteka:Istanbul Kariye museum Naos Jesus Christ june 2019 2372.jpg|Isus Hrist
Datoteka:Istanbul Kariye museum Naos Theodokos june 2019 2375.jpg|Bogorodica i dijete
Datoteka:Meister der Kahriye-Cami-Kirche in Istanbul 004.jpg|San svetog Josipa i put u Bethlehem
Datoteka:Istanbul Kariye museum Naos june 2019 2361.jpg|Pogled iz naosa prema apsidi
Datoteka:Chora Church Constantinople 2007 010.jpg|Pogled na paraklezijum
Datoteka:StPeter-mosaic-from-Chora-church-in-Istanbul.jpg|Mozaik na kojem je prikazan sveti Petar kako drži ključeve raja
Datoteka:Paul in Chora.jpg|Mozaik svetog Pavla
Datoteka:Istanbul Chora Church 01.jpg|Bogorodica sa Djetetom, freska u kupoli paraklezijuma  

## Literatura 
* *The Art of Byzantium*, izdavač Harry N. Abrams Inc., New York City, Library of Congress Catalog Card Number: 59-11864

## Reference 
Kategorija:Svjetska baština u Turskoj
Kategorija:Džamije u Istanbulu
Kategorija:Bizantijska umjetnost
Kategorija:Bizantijska arhitektura
Kategorija:Crkve i manastiri u Konstantinopolju