Bizantijska umjetnost za vrijeme vladavine dinastije Komnen

[thumb|250px|[Vladimírska ikona Bogorodice, bizantijska ikona iz 12. vijeka, Tretjakovska galerija, Moskva]]
**Bizantijska umjetnost za vrijeme vladavine dinastije Komnen i Angel** jest doba bizantijske umjetnosti koje je labavo ograničeno na period 1081–1204, a ponekad se naziva i komnenskom renesansom. Krajem 12. vijeka porodica Angel došla je na bizantijsko prijestolje, što nije stvorilo temeljniji proboj na polju umjetnosti. Godine 1204. godine nakon Četvrtog krstaškog rata dinastija Angel bila je protjerana iz Konstantinopolja. Bizantijsko Carstvo nije de facto postojalo za vrijeme vladavine krstaša u Konstantinopolju sve do 1261. godine, a Nikejsko Carstvo smatralo se njegovim glavnim nasljednikom, zahvaljujući čijoj inicijativi je i došlo do obnove carstva.

## Historijski okvir i karakteristike bizantijske umjetnosti za vrijeme vladavine dinastije Komnen 
Makedonske bizantijske careve pratila je dinastija Komnen, počevši od vladavine Aleksija I Komnena 1081. Bizantija je u to vrijeme pretrpjela težak period raseljavanja stannovništva nakon poraza od Turaka u bici kod Mancikerta 1071. i posljedičnog gubitka Male Azije. Međutim, Komneni su carstvu donijeli stabilnost (1081–1185) i tokom 12. stoljeća njihova energična kampanja na vojnom, političkom i privrednom planu učinila je mnogo za obnavljanje bogatstva carstva.
Nakon makedonske renesanse, koja je daleko manje utjecala na zidno slikarstvo i mozaike nego na minijature i skulpture od slonovače,
dogodilo se zatišje u umjetničkom stvaralaštvu. Međutim, ubrzo dolazi do ponovnog pokretanja umjetničkih aktivnosti za vrijeme Komnenâ u 12. vijeku, a možda i malo ranije. Među dostignućima iz komnenskog razdoblja više ne nalazimo precizne kopije grčkih djela nego preispitivanje 
bizantijskog umjetničkog stila. Ljudsko lice, draperije i kompozicija u cjelini dosegli su savršenu ravnotežu koja je zahtijevala duge studije proporcije, ritma linija i volumena, snage izražavanja i silueta na običnoj pozadini. 
Ovo istraživanje je zasnovano na pažljivom proučavanju klasičnih modela, posebno skulpture. U njima kompozicija, kao u određenim pažljivo izvedenim arhitektonskim djelima iz tog razdoblja, otkriva mnoštvo primjena.
Znanje i upotreba matematičke konstante zlatni rez dokazuje da su umjetnici uživali u naprednom teorijskom obrazovanju. Također, oni su uveli motive po uzoru na antičku grčku umjetnost – gola tijela u stojećem ili ležećem položaju kao u *Raspeću* ili *Silasku u Limbo* u mozaicima u manastiru Dafni.
U mnogim spomenicima iz 11. i 12. vijeka često se mogu primijetiti pokušaji reprodukcije određenih grčkih motiva, nakon čega se koriste u kontekstu hrišćanske ikonografije.

Bizantijski stil u umjetnosti nije bio statičan u kasnom komnenskom periodu u drugoj polovini 12. vijeka. Jedan od razloga bio je taj što se bizantijska umjetnost neprestano obnavljala podržavajući cijenjene ikonografije iz prošlosti. Prema mišljenju njemačko-američkog historičara bizantijske umjetnosti Ernsta Kitzingera, ovu umjetnost neprestano je hranilo i oživljavalo grčko-rimsko nasljeđe Bizantijuma, posebno rječito u likovima u živoj akciji, u trodimenzionalnoj tjelesnosti i u prostornim postavkama. U posljednjim decenijama 12. vijeka, bizantijska umjetnost ušla je u dinamičnu, pomalo linearnu fazu, što pokazuju zidne slike iz 1164. godine u crkvi svetog Pantelejmona u selu Gorno Nerezi, neki od mozaika u bazilici Monreale i zidne slike iz 1290-ih u crkvi svetog Georgija u Kurbinovu (pogledati galeriju), čiji se agitativni manir vidi i na ikoni Blagovijesti sa Sinajske gore. Ovu stilsku fazu slijedila je ona u kojoj je naglašena nova jednostavnost i mirna monumentalnost oblika i izraza, kao na zidnoj slici svetog Jovana u Bogorodičinoj crkvi manastira Studenica.

## Slikarstvo 
Slikarstvo se već tipično manifestovalo u bizantijskoj umjetnosti, posebno u ikonografiji, koja je imala različite dizajne i oblike – od klasičnih ikona do mozaika ili fresaka. Međutim, iluminacija je i dalje imala svoju primjenu. Tematski, to su gotovo uvijek bile religijske teme – evanđeoski ciklusi ili teme iz Starog zavjeta. Nastavljen je kult Bogorodice, kao i ideje Strašnog suda, Majčinog sna, Deesis (molitva). Većina likova već ima uobičajeni prikaz, od kojeg autori ne odstupaju previše, ali se čak i na ovom području može primijetiti pomak. U 12. vijeku sazrijeva koncept bizantijskog stila crtanja glava, a prikaz portreta monarha također se razvija. Međutim, o nekim od ovih djela saznajemo samo iz pisanih izvora.

### Ikonopis 
[thumb|250px|ľijevo|Ikona [Ljestvica božanskog uspona Jovana Klimaka, manastir svete Katarine, Sinaj, 12. vijek]]
Ikonopisci za vrijeme vladavine dinastije Komnen nastavili su tradiciju iz prethodnog perioda. Razlika u crkvenoj doktrini povučena između obožavanja slika, koje je bilo zabranjeno kao idolopoklonstvo i štovanja ideje ili osobe koju su predstavljali često se gubila među laicima, od kojih su mnogi ikonama pripisivali čudesne moći. Slike svetaca razvijaju se uglavnom na drvenim pločama, koje su bile namijenjene ili za privatnu upotrebu ili za izradu ikonostasa (njihova upotreba kasnije se razvila, posebno u slavenskim zemljama). Tipična karakteristika slikanja ikona iz ovog perioda je osjećaj raskoši, koji se ogleda u izboru boja i suptilnosti.

### Iluminacija 
thumb|250px|desno|Šest homilija Uznesenja svete Marije redovnika Jakova iz Kokkinabafe
U kaligrafiji umjetnost samo ponavlja svoj vrhunac. Nova umjetnička djela više se ne stvaraju samo u radionicama, već i u brojnim manastirima (do tada bizantijski manastiri u većini slučajeva nisu imali sličan obrazovni i umjetnički karakter kao na Zapadu). Vizualne umjetnosti nisu dostigle realizam književnosti iz 12. vijeka, ali su barem ukazale na oslobađanje bizantijskog mentaliteta - neki dotad relativno još uvijek ikonični prikazi su se promijenili. Broj ilustracija u knjigama se smanjuje. Među važnijim djelima su: *Evanđelje iz Parme*, *Propovijedi* Gregorija Nazianskog ili *Evanđelje iz Firence*, Laureancija i *Ljetopis* Jovana Skilice.

Većina rukopisa iz 12. vijeka ima neujednačen oblik i njihova umjetnička vrijednost ima tendenciju opadanja. Iluminacija je često ograničena na mala ukrasna zaglavlja ili male scene. Uzrok tome proizlazi iz činjenice da dok su u prethodnom periodu ilustracije iz Novog zavjeta uglavnom ukrašavali lektori (predavači) za oltarima, krajem 11. i početkom 12. vijeka to su češće bila manja jevanđelja, tačnije psaltiri za ličnu upotrebu. Kao rezultat toga, i cijena radova je bila niža. U ove dvije vrste knjiga, prednja iluminirana strana uglavnom je prikazivala sliku deisisa s darodavcem - malu figuru koja kleči pred Hristovim nogama ili lik darodavca zajedno s evanđelistima (multifiguralni deisis).

Važno djelo na kraju 11. vijeka je Evanđelje iz Parme, u kojem se miješaju različita razdoblja i stilovi. Iluminacije na cijeloj stranici koje prikazuju scene iz Hristovog života podijeljene su i uokvirene obrubima. Minijature slijede ista pravila kao i ikone, u isto vrijeme djelo pokušava uhvatiti dramu, koja je prilično uspješna u scenama Judine izdaje (poljupca), Skidanja s krsta ili slike Rođenja. Dekoracija arkadnih kanonskih stolova, zaglavlja i inicijala slova je bogata. Ove "bočne" iluminacije uglavnom sadrže biljne i životinjske motive koji podsjećaju na orijentalne ukrasne stilove.
[thumb|300px|lijevo|Car [Teofil (car)|Teofil u pratnji dvorjana, *Madridski kodeks*, *Kratka historija* Jovana Skilice]]
Važno religijsko iluminacijsko djelo je "*Homilija redovnika Jakova iz Kokkinabafe*" (sadrži 6 homilija), koja je sačuvana u dva primjerka - u Nacionalnoj biblioteci u Parizu i u Vatikanu. Djelo potječe iz prve polovine 12. vijeka. Tekst je komentar apokrifnog evanđelja, a rukopis sadrži više od osamdeset slika. Domišljatost u ikonografiji je visoko razvijena, o čemu svjedoči i prikaz *Uzašašća Djevice Marije* u prikazanoj crkvi svetih apostola. Neke slike u djelu prikazuju prizore koje ne nalazimo u drugim radovima (*Jakov na obali rijeke Jordan*, *Sveta Marija među horovima izabranih* ili *Hristos na Solomonovom krevetu*). Činjenica da su sačuvana dva identična rukopisa *Homilija* navodi na pretpostavku da je u 12. vijeku u Konstantinopolju postojala radionica specijalizirana za kopiranje luksuznih knjiga i da njihova distribucija nije bila ograničena na bizantijsku elitu već i među širom (ali i dalje bogatom) klijentelom.

Od svjetovnih djela 12. vijeka vrijedno je spomenuti tzv. *Madridski zakonik* Kratka historija* Jovana Skilice, koji je nastao na Siciliji. Rukopis je poznat po 574 ilustracije iz bizantijske historije i zato što je jedina sačuvana iluminirana hronika na grčkom jeziku.

Za vrijeme latinske vladavine urađena je samo mala grupa rukopisa u kojima su pomiješani latinski i bizantijski elementi. Jedno od njih je nedovršeno grčko-latinsko dvojezično evanđelje (danas se čuva u Nacionalnoj biblioteci Francuske), koje je vjerovatno bilo namijenjeno klijenteli latinskih krstaša.
Upravo na taj način proširio se utjecaj bizantijske umjetnosti, a izrada mozaika također je bila značajna u Gruziji i armenskim zemljama. Najistaknutiji primjer je manastirski kompleks Gelati blizu grada Kutaisija u zapadnoj Gruziji.
U unutrašnjosti manastira nalaze se mozaici u klasičnom bizantijskom stilu koji ilustruju aspekte hrišćanskog vjerovanja. Mozaik iz 12. vijeka na kojem je prikazana Bogorodica koja drži dijete Isusa (pogledati mozaičku galeriju), dominira apsidom glavne crkve i umjetničko je remek djelo od kulturnog značaja u Gruziji.

#### Mozaička galerija 

Datoteka:Apse mosaic Basilica of St Paul Outside the Walls.jpg|Isus Hrist pored kojeg su sveti Petar, Pavle, Andrija i Luka, mozaik u apsidi bazilike sv. Pavla izvan zidina
Datoteka:Istanbul-Hagia Sophia-06-Mosaik-1997-gje.jpg|Car Ivan II Komnen i carica Irena Ugarska, Haja Sofija
Datoteka:Meister_von_Daphni_001.jpg|Mozaik iz manastira Dafni pokraj Atine
Datoteka:Meister_von_Daphni_002.jpg|Hristos Pantokrator, mozaik iz manastira Dafni, 11. vijek
Datoteka:Gelati conch mosaic.JPG|Mozaik u apsidi poznatoj pod nazivom "Slava Bogorodici" na kojem je prikazana Bogorodica sa Djetetom i anđelima, glavna crkva u manastirskom kompleksu Gelati, Kraljevina Gruzija, približno 1125 – 1130. godine
Datoteka:Michael of salonica.jpg|Mozaik svetog Dimitrija kojeg je princ Svjatopolk II Izjaslavič dao da se postavi u Zlatnovršni manastir svetog Mihajla u Kijevu kako bi proslavio sveca zaštitnika svog oca
Datoteka:Oranta-Kyiv.jpg|Bogorodica Oranska, mozaik iz 11. vijeka, Saborna crkva svete Sofije u Kijevu
Datoteka: Church Fathers Order (left part) - Google Art Project.jpg|Crkveni očevi, mozaik iz 11. vijeka, Saborna crkva svete Sofije u Kijevu

### Sicilija 
[thumb|250px|lijevo||Isus Hrist kruniše kralja [Roger II od Sicilije|Rogera II, mozaik iz katedrale *Santa Maria dell 'Ammiraglio'' (Palermo), između 1143 - 1151.]] 
thumb|desno|Kralj William II nudi maketu katedrale Monreale Bogorodici.
Bogato i plodno ostrvo Sicilija kroz svoju cjelokupnu historiju bilo je na razmeđi mediteranske trgovine oko čije prevlasti su se borila razna carstva. Jedan od rijetkih perioda relativnog mira i stabilnosti dogodio se tokom normanske vladavine Sicilijom od 1140-ih do 1180-ih.
Upravo u ovom vremenskom periodu dosegnut je vrhunac bizantijske mozaičke umjetnosti na tom ostrvu. Normanski vladari Kraljevine Sicilije u potpunosti su prihvatili ovu vrstu umjetnosti i pozivali su bizantijske umjetnike kako bi crkve njihovog novog carstva bile ukrašene prepoznatljivim kvalitetom i ljepotom po uzoru na poznate crkve Bizantijskog Carstva. Bizantijski majstori tamo su ubrzo razvili jedinstveni sinkretički stil kao kombinaciju bizantijske umjetnosti sa zapadnoevropskim utjecajima i elementima islamske umjetnosti. 
Palatinska kapela posebno ilustrira kombinaciju zapadnog, bizantijskog i orijentalnog stila. Prilično je raznolika, a najstarije mozaike prvobitno su uradili bizantijski umjetnici, dok su novije mozaike uradili lokalni studenti. Kupola (1142) i istočni dio crkve (1143–1154) ukrašeni su mozaicima u najvišem bizantijskom stilu: Hristos Pantokrator, anđeli i prizori iz Hristovog života. Uz to, natpisi su na grčkom jeziku. Pripovjedačke scene u brodu obrađuju ranohrišćanske teme – npr., život sv. Petra i Pavla. Nalikuju mozaicima stare bazilike svetog Petra i Pavla u Rimu i nose natpise na latinskom (1154 - 1166).
Sve površine križnog svoda prekrivene su mozaicima, pri čemu su neki dijelovi stropnog mozaika čisto geometrijski, a neki prekriveni biljnim oblicima razvijenim u svitke ili drugim uzorcima ograničavajuċi medaljone koji okružuju heraldičke životinje. Strogo simetrični dizajni na zidovima nadahnuti su više arapskim nego bizantijskim motivima, a povremeno postoje slabi odjeci motiva iz klasične antike. Stilski ne podsjećaju na mozaike iz sakralnih zdanja i ne postoje zajednički formalni elementi.

Unutrašnjost katedrale Preobraženja u Cefalùu (1148) bila je prekrivena bizantijskim mozaicima, koji su u sredini kupole apside predstavljali Hrista kao Pantokratora, Bogorodicu Oransku (Prosiac) i duhovna biċa (kerubine) na svodu. Na zidovima su prikazani grčki i latinski sveci, kao i vjerski natpisi na grčkom jeziku.. Stilski, međutim, to nije karakteristična komnenska umjetnost, o čemu svjedoče izduženi likovi ili lica s dugim, savijenim nosevima. Katedrala u Messini, koja je posvećena 1197. godine, bila je slično ukrašena, ali su mozaici bili nekoliko puta ozbiljno oštećeni i restaurirani.
thumb|250px|lijevo|Uspenje Bogorodice, mozaički prikaz iz 12. vijeka na bačvastom svodu zapadnog poprečnog kraka katedrale Santa Maria dell' Ammiraglio u Palermu
Katedrala Martorana (Santa Maria dell' Ammiraglio) u Palermu predstavlja najbliži pristup bizantijskoj crkvi koja je sagrađena na Siciliji u 12. vijeku. Ima tlocrt manjih bizantijskih krstastih crkava. Bila je ukrašena između 1143. i 1151. godine, iako je izgled izmijenjen kasnijim obnovama, pri čemu su izbrisani određeni dijelovi mozaičkih ukrasa. Prvobitno je imala sličan bizantijski stil kao i katedrala u Cefaluu, ali treba zahvaliti restauracijskim zahvatima iz 19. vijeka na trenutnom stanju zgrade, koja nije daleko od prvobitne šeme. Ponavljaju se grčki natpisi i bizantijski ukrasi. Sačuvani su mozaici kralja Rogera II. obučenog u bizantijsku carsku odjeću gdje prima carsku krunu od Isusa Hrista. Hijerarhijski položaj likova i grčki natpis tipične su osobine bizantijskog prikaza. Slično tome, još jedan mozaik koji predstavlja Bogorodicu s djetetom (Theotokos) sa sicilijanskim admiralom, osnivačem i zaštitnikom crkve, Jurjem Antiohijskim.
Uspenje Bogorodice na zapadnom luku naosa, koji se nadovezuje na prelaz, jasno ilustrira tok razvoja. Nakon mozaičkog prikaza Uspenja Bogorodice u manastiru Daphni, ovo je najstariji prikaz ove teme u velikim razmjerima. U skladu između figura i arhitekture, ovo Uspenje Bogorodice jasno podsjeća na shematsku konvenciju koju je ilustrator koristio iz vjerskog rukopisa za istu scenu. Mozaik je znatno restauriran, ali na takav način da su prvobitna namjera i učinak i dalje savršeno jasni. Ovo djelo je igralo važnu ulogu u širenju ove vjerske scene na zapadu, koja je do tada veoma rijetko bila prikazivana. Još jedan mozaik prikazuje kralja koji nudi model katedrale Djevice Marije. Međutim, mozaik više ne doseže razinu prethodnih radova, nedostaje mu suptilnost, postoji shematičnost, a pojam prostornih faktora znači nerazumijevanje ove vrste umjetnosti. Sve ovo ukazuje na to da je mozaik djelo domaćih mozaičara, čiji osjećaj pri izradi nekih likova je sasvim drugačiji od tragičnog izraza u bizantijskim mozaicima.

Monumentalne freske u obliku mozaika urađene tokom druge polovine 12. vijeka u normanskoj Siciliji predstavljaju izvrstan primjer snažnog utjecaja najboljih bizantijskih tehnika, stilova, kompozicija i ikonografija. Na mozaicima su uglavnom bile prikazane stilizirane životinje, drveċe, scene iz lova i krajolici. Ovi mozaici sa svjetovnim temama imaju motive vrlo slične onima koja su oblikovala orijentalni perzijski tekstil. 
Mozaici koji su ukrašavali nekoliko odaja Velike palate u Konstantinopolju vjerovatno su biti vrlo slični sekularnim mozaicima iz Sicilije, jer su i oni bili u perzijskom stilu, a jedna od odaja zvala se Perzijska kuća.
Postoje ostaci sličnih mozaičkih ukrasa u još dvije palate u Palermu, Torre Pisana i Ljetna palata, čiji mozaici su bili isključivo ukrasne prirode. 
Osim mnogobrojnih mozaika urađenih pod pokroviteljstvom normanskih kraljeva, Palermo je bio središte opsežne umjetničke aktivnosti i u drugim pravcima. Izrađeni su minijaturni mozaici kao, naprimjer, mali panel s Raspećem iz druge polovine 12. vijeka, koji se čuva danas u Berlinu. Stil njegove izrade kao i drugih minijaturnih mozaika iz Sicilije vrlo je blizak onome iz Konstantinopolja. Zahvaljujući rasprostranjenom divljenju prema bizantijskoj umjetnosti i zanatstvu u Italiji
Kroz ove primjere, bizantijski utjecaj je (iako izmijenjen) sačuvan u Rimu sve do trenutka kada su ga preuzeli umjetnici poput Giotto di Bondone i Pietro Cavallini, koji je dovršio uređenje apside u bazilici svete Marije u Trastevereu oko 1291. godine. Tokom dovršavanja uređenja mozaika ostao je odan bizantijskoj tradiciji, iako ju je spojio s novim umjetničkim elementima.

thumb|250px|lijevo|Uspenska katedrala sa svojim sačuvanim mozaicima predstavlja značajan primjer ove vrste umjetnosti iz perioda bizantijske dinastije Komnen na području nekadašnje Kijevske Rusije
thumb|250px|desno|Zlatnovršni manastir svetog Mihajla u Kijevu, izgrađen 1108. godine po naredbi princa Svjatopolka II Izjaslaviča
Godine 1073. konstantinopoljski majstori izgradili su i ukrasili mozaicima i freskama *Uspensku katedralu*, koja je dio manastirskog kompleksa Kijevsko-pečerske lavre, glavnu crkvu najistaknutijeg monaškog naselja Kijevske Rusije.
Jedna od najranijih i najvažnijih crkava koja je jako ličila na Uspensku katedralu bio je Zlatnovršni manastir svetog Mihajla u Kijevu, koji je knez Svjatopolk II Izjaslavič dao da se izgradi 1108. godine. Enterijer u ovom manastiru ukrašavali su bizantijski umjetnici. Kao i u Uspenskoj katedrali, raskošna upotreba mozaika za ukrašavanje enterijera otkrila je prestiž novoutemeljenog carstva. Kijev, na vrhuncu svoje moći tokom 11. i početkom 12. vijeka, bio je jedini ruski grad sa dovoljno bogatstva da podrži umjetnost mozaičke dekoracije.
#### Sveta zemlja 
thumb|lijevo|250px|Današnji izgled pročelja bazilike Svetoga groba iz 12. vijeka, urađenog za vrijeme vladavine krstaša
thumb|250px|desno|Fasada bazilike Rođenja Isusova u Betlehemu
Razdoblje vrhunca umjetničke saradnje između Konstantinopolja i Jerusalema bilo je krajem 1160-ih, tokom velikog saveza krstaša i Bizanta protiv egipatskih Fatimida. Car Manuel I Komnen pridružio se kralju Amalriku I od Jerusalema i Raoulu, latinskom biskupu iz Betlehema, sponzorirajući kompletno preuređenje bazilike Rođenja Isusova između 1167 - 1169 godine. Ogroman program mozaika i fresaka koje su izvodili Bizantinci, Sirijci i krstaši potaknuo je brojne druge umjetničke radove u komnenskom stilu, kao što su freske i iluminirani rukopisi u Jerusalemu.
Stoga se utjecaj bizantijske umjetnosti ogledao se i u djelima krstaša, kao na primjeru hramova izgrađenim u Svetoj zemlji i Levantu, gdje se može vidjeti nekoliko mozaičkih radova iz mozaičke radionice u Jerusalemu. Naprimjer, tokom 12. vijeka završene su nove rekonstrukcije nekoliko postojećih mozaika u bazilici Svetog groba u Jerusalemu. Međutim, malo ih je sačuvano do današnjih dana (s izuzetkom Uzašašċa Hristovog u Latinskoj kapeli). Kompletniji fragmenti su ostali u bazilici Hristovog rođenja. Mozaici glavnog broda raspoređeni su u pet vodoravnih redova koji prikazuju Hristove pretke i anđele. U apsidama mogu se vidjeti prikazi scena Blagovijesti, Rođenje Djevice Marije, Poklonjenje Magova i Veliku Gospojinu.

## Skulptura 
[thumb|250px|desno|[Ivan II Komnen, mramorni tondo reljef iz 12. vijeka, Konstantinopolj.]]
thumb|250px|lijevo|Ikona Isusa Hrista urađena od bjelokosti približno 1100. godine, čuva se u Metropolitan muzeju u New Yorku.
Osim reljefa, u Bizantijskom Carstvu izrada skulptura nikada nije bila popularna i omiljena vrsta umjetnosti iz vjerskih razloga. Međutim, reljefne skulpture od bjelokosti bile su popularni oblik umjetničkog izraza još od Rimskog Carstva. Postoji malo dokaza o isklesanim slikama velikih razmjera nakon ranobizantijske ere.
Samo dva poznata primjera tondija (kružnih umjetničkih djela) sačuvana su kako bi potvrdila nastavak izrade skulptura tokom srednjobizantijskog razdoblja. Jedan od primjera (slika desno) je car koji stoji na ovalnom supedaneumu (oslonac za noge na križu za raspelo), obučen u tuniku s dugim rukavima (divetesija), carski loros, hlamid i sa krunom na glavi, dok u desnoj ruci drži labarum, a u lijevoj globus. Rozeta koja zrači u pozadini povezuje sliku cara simbolizirajuċi ga sa suncem.
Materijal koji je korišten za izradu ove skulpture bio je dio drevnog mramornog stuba, postolja stuba ili postolja. 
Izvorna funkcija ove skulpture nije poznata, a moguċe da je bila dizajnirana za javno ili privatno prikazivanje, možda čak i u carskoj palati u Konstantinopolju.

## Primijenjena umjetnost 
Primijenjena umjetnost već je dugo održavala veliki kvalitet i popularnost u Bizantiji. Bizantijsko zlatarstvo doživjelo je vrhunac za vrijeme vladavine makedonske i komnenske dinastije, pri čemu su se predmeti urađeni od dragocjenih metala (čak i zajedno sa starijim primjercima) izvozili po cijeloj Evropi. Bizantijski umjetnički predmeti urađeni od dragocjenih metala bili su naručivani, posebno u kulturno obližnjoj Veneciji. Upotreba reljefnih radova sa filigranom, dragim kamenjem i malim emajliranim pločicama bila je široko rasprostranjena. Bizantijska umjetnost bila je visoke kvalitete u umjetnosti obrade metala i lijevane bronze. Nakon pada Konstantinopolja 1204. nekoliko elemenata sa Zapada također je ušlo u bizantijsku primijenjenu umjetnost.

### Metalski zanati i zlatarski radovi 
thumb|250px|lijevo|Bizantijská reljefna ikona Bogorodice, 12. vijek
thumb|250px|desno|Žrtva Gospodnja (u bizantijskom obredu *Gospodnji susret*), emajl na zlatnoj ploči, 12. vijek
Bizantinci su poboljšali oblik gleđi nazvan kasnije pregradni emajl. Zlatne trake zalemljene na metalnu osnovu sačinjavaju obris slike na visokoj temperaturi. Odabrani razmaci između zlatnih vrpci ili žice zatim su ispunjeni obojenom caklinom bilo koje boje. Na bizantijskom emajlu obično je prikazivana osoba od interesa, često član carske porodice ili svetac. Emajlirane cakline izrađene su od skupih materijala, npr. zlata i zbog toga su često vrlo male. Povremeno su se izrađivale u medaljonima koji su služili kao nakit ili su se stavljali na korice knjiga ili na liturgijsku opremu poput kaleža ili patene. Neki su činili dio kraljevskih kruna. Zbirke malih emajla također su sastavljene da bi stvorile veći narativni izraz, npr. oltar Pala d'Oro.

Radionice za izradu emajlirane cakline u Bizantijskom Carstvu usavršavale su svoje tehnike promatrajući klasične grčke primjere. Zlatne trake pričvršćivane su caklinom na ravnu podlogu, a kasnije su osnovnom komadu dodavali staklenu pastu ili materijale slične današnjem vodenom staklu. Čitav rad je zatim preliven rastopljenom staklenom pastom u okvir da bi se stvorio zaštitni sloj. Ova tehnika naziva se *champleve* (caklina) i mnogo je jednostavnija od tehnike emajliranja odjeljaka.

Većina danas poznatih bizantijskih emajliranih caklina potječe od 9. do 12. vijeka. Međutim, mnogi primjeri bizantijske emajlirane cakline poznati danas su kasnije ponovo korišteni u novom okruženju. Križari, koji su osvojili Konstantinopolj 1204. godine, sa sobom su u Evropu ponijeli mnoge predmete ukrašene emajlom (caklinom). U slučajevima kada nije bilo natpisa ili osoba koje mogu identifikovati, za klasifikaciju djela moraju se izvršiti procjene datuma datog predmeta zbog upoređivanjem stila i materijala sa sličnim predmetima s poznatim datumima. Radove s bizantijskim staklom je slično teško identificirati.
Jedan od načina za procjenu porijekla djela je ispitivanje kvaliteta grčkog pisma. Što je grčko pismo tačnije, to je vjerovatnije da je djelo došlo direktno iz Bizantijskog Carstva.

### Pala d'Oro 
thumb|250px|desno|Oltar Pala d'Oro sadrži elemente bizantijske makedonske i komnenske umjetnosti
Glavni oltar u Bazilici sv. Marka sastoji se od nekoliko dijelova koji se razlikuju po datumu i stilu i od kojih je veliki broj bizantijskog porijekla. Postoje sporovi oko perioda stvaranja pojedinih dijelova. Najstariji dijelovi potječu iz makedonskog razdoblja, noviji uglavnom iz perioda vladavine dinastije Komnen. Oltar sadrži 250 komada bizantijskog emajla iz različitih razdoblja između 10. i 14. vijeka.

Iz historije izrade oltara Pala d'Oro mogu se razlikovati tri faze. Prvi, donji dio, sastoji se od središnje slike Hrista Pantokratora i 
emajliranog okvira. Na okviru je prikazana priča o svetom Marku i proslavi liturgijske godine. Potječe iz vremena vladavine dužda Ordelafa Faliera (1102 - 1118). Drugi, gornji dio prikazuje niz od šest bizantijskih likova i arhanđela Mihajla u sredini. Bočne figure prikazuju Hristov život (ulazak u Jerusalem, Raspeće, Uzašašće, Duhovi) i Uznesenje Djevice Marije. Vjerovatno su dodani 1209. godine i donijeti u Veneciju kao dio mletačkog plijena tokom Četvrtog krstaškog rata 1204. godine.
Dijelovi treće faze oltara potječu iz 14. vijeka.

### Keramika 
thumb|350px|desno|Bizantijska keramika iz 12. vijeka
Keramika je bila nezahtjevan oblik umjetnosti i za razliku od religijske i službene bizantijske umjetnosti, za nju nisu postojali formalni zahtjevi. Obogaćena narodnom slobodom pri izradi keramike u odnosu na dragocjenosti i pod utjecajem luksuznih dobara od egzotičnih susjeda, bizantijska grnčarija bila je vješto stilizirana, namjerno iskrivljena uz sabijene ravnine i volumen u prikazu ljudskih i životinjskih scena. Bizantijske glazirane posude bile su odraz popularnog ukusa na kojima je uočljiva ekonomija linija i humor  izražavanja. Bizantijska keramika bila je izrađivana uz upotrebu složenih tehnika kao što su polihromija (prizori u boji slikani su na bijeloj podlozi i prekriveni zaštitnim slojem prozirne glazure). Motivi su ponekad bili ugravirani i prekriveni obojenom glazurom.
Uobičajeni predmeti bili su tanjiri, zdjele i šoljice, a među arheolozima i historičarima umjetnosti poznati su kao "sgraffiato keramika". 
Uzorci se izrađuju kliznim rezanjem oštrim vrhom ili struganjem kako bi se otkrila tamnija površina. Posuđe i činije su veċinom sekularne prirode, a koristile su se ili za posluživanje, ili, kako pokazuju komadi koji su popravljeni za izložbu.
Nisu proizvedeni ni za Crkvu ni za dvor, a mnogi od njih su dospjeli na tržište umjetnina kao rezultat bizantijske trgovine.
Veliki broj pronađenih keramičkih predmeta u olupinama sugerira da su opsluživali područja daleko šira od područja njihove lokalne proizvodnje, a koristili su se za izvoz i trgovinu. Korint je bio važno i do danas dobro istraženo mjesto za proizvodnju i uvoz keramike. Trenutna iskopavanja i studije usavršavaju hronologiju bizantijskog i franačkog perioda. Ovo mjesto odražava spoj triju kultura na Mediteranu u vrijeme krstaških ratova.
Glinene pločice sa figuralnim motivima svetaca, careva i drugih figura bili su posebno omiljena vrsta grnčarije još od makedonskog perioda. Ponekad je nekoliko keramičkih pločica sačinjavalo složeniju sliku.
Popularne scene prikazane na grnčariji i nefiguralna dekoracija izraz su statusa i društvenog utjecaja.
Čini se da je najpoznatija klasa bizantijske umjetnosti, kutije od kosti i slonovače poznata kao kovčežići s rozetama, stvorena za pismenu publiku upoznatu sa kulturom antike.

## Galerija 

Datoteka:Church of Saint George in Kurbinovo, western gable.jpg|Freske na istočnom zidu crkve svetog Georgija u Kurbinovu, Sjeverna Makedonija
Datoteka:Panagía Gorgoepíkoös interior 2010.jpg|Panagia Gorgoepikoos – unutrašnjost
Datoteka:P1180990 Spolie röm nachtr mit Kreuz verziert.jpg|Crkva Panagia Gorgoepikoos - detalj
Datoteka:Gorgoepikoos, Mitropoleos sq. - Παναγία Γοργοεπήκοος - panoramio (4).jpg|Crkva Panagia Gorgoepikoos – detalj 
Datoteka:20111224 exterior Kalenderhane Mosque Istanbul Turkey.jpg|Džamija Kalenderhane, bivša crkva Theotokos Kyriotissa, Istanbul, Turska
Datoteka:Kalender-Djami Grundriß.jpg|Crkva Theotokos Kyriotissa, tlocrt 
Datoteka:Kalender-Djami Längsschnitt.jpg|Crkva Theotokos Kyriotissa, presjek
Datoteka:In the Monastery.jpg|Manastir sv. Ivana Bogoslova na Patmosu, svjetska baština UNESCO-a
Datoteka:Ph.Patmos Monastery-07.jpg|Manastir svetog Ivana Bogoslova na Patmosu, svjetska baština UNESCO-a
Datoteka:Martorana Palermo msu2017-0139.jpg|La Martorana, poznata i kao Santa Maria dell' Ammiraglio (Sveta Marija Admiral), crkva u Palermu; povezana je mozaičnim ukrasom sa susjednom crkvom San Cataldo
Datoteka:Chapelle Palatine.jpg|Lukovi arapskog stila i bizantijski mozaici u Palatinskoj kapeli
Datoteka:Cappella Palatina - sostre.jpg|Palatinska kapela – strop mukarna
Datoteka:Umilenie Uspenskiy 01.jpg|Bogorodica nježnosti, 12. vijek, Novgorod, katedrala Uznesenja Djevice Marije
Datoteka:Alexius I.jpg|Minijatura cara Aleksija I Komnena iz grčkog rukopisa, čuva se u Vatikanskoj biblioteci
Datoteka:Tétraévangile gréco-latin - BNF Gr54 f96v Cène.jpg|Grčko-latinsko evanđelje: prikaz Posljednje večere s tekstom na grčkom i latinskom
Datoteka:Meister der Predigten des Mönchs Johannes Kokkinobaphos 004.jpg|Besjeda Ivana Kokkinabafe, vizija Izaije
Datoteka:Meister der Predigten des Mönchs Johannes Kokkinobaphos 003.jpg|Besjeda Ivana Kokkinabafe, Raj
Datoteka:Church of Saint George in Kurbinovo, Baptism and Raising of Lazarus.jpg|Crkva svetog Georgija u Kurbinovu, Lazarovo krštenje i uskrsnuċe
Datoteka:Church of Saint George in Kurbinovo, Harrowing of Hell.jpg|Crkva svetog Georgija u Kurbinovu, Mučenje u paklu
Datoteka:Meister von Nerezi 001.jpg|Freska iz manastira svetog Pantelejmona u Nerezima (današnja Sjeverna Makedonija) Hristovo oplakivanje
Datoteka:Freski vo Sv. Pantelejmon od Nerezi 0106.JPG|Freska iz manastira svetog Pantelejmona u Nerezima, 1164.
Datoteka:Freski vo Sv. Pantelejmon od Nerezi 0143.JPG|Freska iz manastira svetog Pantelejmona u Nerezima, 1164.
Datoteka:Meister von Daphni 003.jpg|Mozaik u kupoli manastira Dafni
Datoteka:Anastasi Dafnis.jpg|Mozaik u kupoli manastira Dafni
Datoteka:Дмитрий Солунский Михайловский собор 1113.JPG|Ruski mozaik svetog Dimitrija, Solun (1113, Kijev)
Datoteka:Torcello - Voute d'aretes.jpg|Agnus Dei, katedrala Santa Maria Assunta de Torcello
Datoteka:Torcello - Santa Maria Assunta - choir mosaics.JPG|Stojeća Madona, katedrala Santa Maria Assunta, Torcello, 12. vijek
Datoteka:Torcello - Santa Maria Assunta.Last Judgement.jpg|Sudnji dan, katedrála Santa Maria Assunta, Torcello, 12. vijek
Datoteka:Cefalu BW 2012-10-11 11-59-17.JPG|Hrist Pantokrator, katedrala Preobraženja u Cefalùu, 1148.
Datoteka:Bock & Willemsen, Maestricht (1872) 59.jpg|Mali drveni relikvijar s emajliranim portretom Bogorodice (11. vijek)
Datoteka:WLA metmuseum Book Cover with Byzantine Icon of the Crucifixion 6.jpg|Ukrašene korice knjiga, slonovača, tema Raspeće, 1085.
Datoteka:Composite icon.jpg|Ikona sastavljena od nekoliko emajliranih pločica, 11–14. vijek
Datoteka:Medallion with Christ from an Icon Frame MET sf17-190-678s1.jpg|Medaljon Isusa Krista, okvir ikone, emajl iz 11. vijeka
Datoteka:Tesoro di kilpola, oggetti di provenienza bizantina in argento, XII-XIII secolo 01.JPG|Bizantijski metalni predmeti iz 12–13. vijeka
Datoteka:P1170126 Louvre plaque de reliquaire MR348 rwk.jpg|Plaketa s bizantijskim relikvijarom iz 12. vijeka
Datoteka:2142 - Byzantine Museum, Athens - Byzantine ceramic ware - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 12 2009.jpg|Bizantijská keramika iz  makedonskog i komnenskog razdoblja
Datoteka:2143 - Byzantine Museum, Athens - Byzantine ceramic ware - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 12 2009.jpg|Bizantijska keramička posuda iz makedonskog ili komnenskog razdoblja
Datoteka:Hoard of 40 coins from Thessaloniki (1143-1180) (9167403069).jpg|Bizantijske kovanice iz perioda između 1143-1180 godine, Muzej bizantijske umjetnosti u Solunu

## Literatura 
* Evans, Helen C. & Wixom, William D. (1997), *The glory of Byzantium: art and culture of the Middle Byzantine era, A.D. 843-1261*, Metropolitan Museum of Art, New York City; ISBN 9780810965072.
* J. Durand, *Bizantijska umjetnost*, Terrail, Pariz, 2001.

## Reference 
Kategorija:Bizantijska umjetnost
Kategorija:Grčka kultura
Kategorija:Historija umjetnosti
Kategorija:11. vijek u Bizantijskom Carstvu
Kategorija:12. vijek u Bizantijskom Carstvu
Kategorija:13. vijek u Bizantijskom Carstvu