Carski rez

**Carski rez**, poznat i kao **C-disekcija**, **carska  disekcija** ili **carski porođaj**, jest hirurški zahvat kojim se jedna ili više beba porođaj rađa kroz rez na majčinom trbuhu. Često se izvodi jer bi vaginski porođaj izložio majku ili dijete riziku (od paralize ili čak smrti). Razlozi za operaciju uključuju, ali nisu ograničeni na, opstrukciju porođaja, blizanačka tridnoća, visok krvni pritisak kod majke, porođaj u zatkoljenom položaju, prezentacija ramena i probleme s posteljicom ili pupčanom vrpcom.
## Primjena
[thumb|right| Sedam sedmica star carski rez [ožiljak (horizontalni) i *linea nigra* (vertikalni) vidljivi na 31-godišnjoj majci. Uzdužni (vertikalni) rezovi se još uvijek ponekad koriste.]]
Carski rez se preporučuje kada vaginski porođaj može predstavljati rizik za majku ili bebu. Carski rezovi se također izvode iz ličnih i društvenih razloga prilikom zahtjev majke u nekim zemljama.

### Medicinski porođaj
Komplikacije porođaja i faktori koji povećavaju rizik povezan s vaginalnim porođajem uključuju:
* Abnormalna prezentacija (zatkoljenica ili transverzalni položaji)
* Produženi porođaj ili izostanak napredovanja (opstruirani porođaj, također poznat kao distocija)
* Fetusni distres
* Prolaps pupčane vrpce
* Ruptura maternice ili povećan rizik od iste
* Nekontrolirana hipertenzija, preeklampsija  ili eklampsija kod majke
* Tahikardija kod majke ili bebe nakon rupture amnionske vode (pucanje vodenjaka)
* Problemi s placentom (*placenta praevia*, abrupcija placente ili *placenta accreta*)
* Neuspješna indukcija porođaja
* Neuspješna instrumentalna porođajna terapija (pomoću forcepsa ili ventuza (Ponekad se pokušava porođaj carskim rezom s forcepsom/ventuzom, a ako ne uspije, beba će morati biti rođena carskim rezom)
* Velika beba težine > 4.000 grama (makrosomija)
* Abnormalnosti pupčane vrpce (vasa previa, višerežnjevasta posteljica uključujući bilobate i sukcenturijatno-režnjeve posteljice, velamentozna insercija)

Ostale komplikacije trudnoće, prethodna stanja i istovremene bolesti uključuju:
* Prethodni (visokorizični) fetus
* HIV infekcija majke s visokim virusnim opterećenjem (HIV s niskim virusnim opterećenjem majke nije nužno indikacija za carski rez)
* Pojava genitalnog herpesa u trećem tromjesečju (što može uzrokovati infekciju kod bebe ako se rodi vaginalno)
* Prethodni klasični (longitudinalni) carski rez
* Prethodna ruptura maternice
* Prethodni problemi sa zarastanjem perineuma (od prethodnog porođaja ili Crohnove bolesti)
* Dvoroga maternica
* Rijetki slučajevi posthumnog porođaja nakon smrti majke

;Ostalo
* Smanjenje iskustva akušera u liječenju porođaja u karličnom položaju. Iako su akušeri i babice opsežno obučeni za pravilne postupke porođaja u karličnom položaju pomoću simulacijskih lutaka, postoji smanjenje iskustva sa stvarnim vaginskim porođajem u karličnom ili stražnjičnom položaju, što može povećati rizik.

### Prevencija
Općenito se smatra da je prevalencija carskih rezova u mnogim zemljama veća nego što je potrebno, a ljekari se podstiču da aktivno smanje tu stopu, jer stopa carskih rezova veća od 10–15% nije povezana sa smanjenjem stope smrtnosti majki ili dojenčadi, iako neki dokazi podržavaju da viša stopa od 19% može rezultirati boljim ishodima.

Neki od ovih napora uključuju naglašavanje da duga latentna faza porođaja nije abnormalna i nije opravdanje za carski rez; nova definicija početka aktivnog porođaja od dilatacije grlića maternice od četiri cm do dilatacije od šest cm; omogućavanje ženama koje su prethodno rađale da se trude najmanje dva sata, a ženama koje nisu tri sata, prije nego što se razmotri zaustavljanje porođaja. Fizička aktivnost tokom trudnoća smanjuje rizik. Osim toga, rezultati sistematskog pregleda dokaza o ambulantnom sazrijevanju grlića maternice iz 2021.  otkrili su da se kod žena s trudnoćama niskog rizika rizik od carskog reza sa štetnim uticajem na majku ili dijete nije značajno razlikovao od onog kada se izvodi u bolničkom okruženju.

## Rizici
Nepovoljni ishodi kod trudnoća niskog rizika javljaju se kod 8,6% vaginskih porođaja i 9,2% porođaja carskim rezom.

### Majka
Kod onih koje imaju nizak rizik, rizik od smrti za carske rezove je 13 na 100.000 u odnosu na 3,5 na 100.000 za vaginalni porođaj u razvijenom svijeta. Nacionalna zdravstvena služba Ujedinjenog Kraljevstva j Nacionalna zdravstvena služba navode da je rizik od smrti za majku tri puta veći od rizika kod vaginskog porođaja.
U Kanadi je razlika u ozbiljnom morbiditetu ili mortalitetu majke (npr. srčani zastoj, hematom rane ili histerektomija) iznosila 1,8 dodatnih slučajeva na 100.

[thumb|[Transvaginalni ultrazvuk maternice godinama nakon carskog reza, koji prikazuje karakteristično formiranje ožiljka u njenom prednjem dijelu.]]
Carski rez je povezan s rizicima postoperativnih priraslica, incizijskih hernija (koje mogu zahtijevati hiruršku korekciju) i infekcija rana. Ako se carski rez izvodi u hitnom slučaju, rizik od operacije može biti povećan zbog nekoliko faktora. Želudac pacijentica možda nije prazan, što povećava rizik od anestezija. Ostali rizici uključuju ozbiljan gubitak krvi (što može zahtijevati transfuziju) i spinalne glavobolje nakon duralne punkcije. Prisustvo horioamnionitisa i gojaznosti predisponira ženu da razvije infekciju mjesta operacije.

Majke mogu iskusiti povećanu učestalost posporođajne depresije, te mogu doživjeti značajnu psihološku traumu i kontinuirani posttraumatski stresni poremećaj povezan s porođajem nakon akušerske intervencije tokom porođaja. Faktori poput bola u prvoj fazi porođaja, osjećaja nemoći, nametljive hitne akušerske intervencije važni su za kasniji razvoj psiholoških problema povezanih s porođajem.

Žene koje su imale samo jedan prethodni carski rez imaju veću vjerovatnoću da imaju problema sa svojim drugim porođajem. Porođaj nakon prethodnog carskog reza vrši se jednom od dvije glavne opcije:
* Vaginski porođaj nakon carskog reza (VBAC)
* Elektivni ponovljeni carski rez (ERCS)

Oba imaju veći rizik od vaginskog porođaja bez prethodnog carskog reza. Vaginski porođaj nakon carskog reza (VBAC) nosi veći rizik od prsnuća maternice (5/1.000), transfuzije krvi ili endometrija (10/1.000) i perineonatusne smrti djeteta (0,25/1.000). Nadalje, 20% do 40% planiranih pokušaja vaginskog porođaja nakon poroda završava se potrebom za carskim rezom, s većim rizikom od komplikacija kod hitnog ponovljenog carskog reza nego kod elektivnog ponovljenog carskog reza.

#### Adezije
thumb|Šivanje maternice nakon vađenja
thumb|eight|Zatvoreni rez za *niskotransverzalni abdominalni rez* nakon završetka spajanja heftaricom
Tokom abdominalne ili karlične operacije može se poduzeti nekoliko koraka kako bi se minimizirale postoperativne komplikacije, poput razvoja adhezija. Takve tehnike i principi mogu uključivati:
* Rukovanje svim tkivom s apsolutnom pažnjom
* Korištenje hirurških rukavica bez pudera
* Kontroliranje krvarenja
* Pažljiv izbor mjesta šavova i implantata
* Održavanje vlažnosti tkiva
* Sprečavanje infekcije antibioticima koji se majci daju intravenozno prije reza kože
Uprkos ovim proaktivnim mjerama, stvaranje adhezija je prepoznata komplikacija abdominalnikh ili karličkih operacija. Da bi se spriječilo stvaranje adhezija nakon carskog reza, može se tokom operacije postaviti adhezijska barijera,  kako bi se minimizirao rizik od adhezija između maternice i jajnika, tankog crijeva i gotovo bilo kojeg tkiva u abdomenu ili karlici. Ovo nije sadašnja praksa u Velikoj Britaniji, jer ne postoje uvjerljivi dokazi koji bi podržali korist od ove intervencije.

Adhezije mogu uzrokovati dugoročne probleme, kao što su:
* Neplodnost, koja se može završiti kada adhezije iskrivljuju tkivo jajnika i jajovoda, ometajući normalan prolaz jajne ćelije (ovuma) iz jajnika u maternicu. Jedan od pet slučajeva neplodnosti može biti povezan s adhezijama (stoval)
* Hronični bol u karlici, koji može nastati kada su adhezije prisutne u karlici. Procjenjuje se da je gotovo 50% slučajeva hroničnog bola u karlici povezano s adhezijama (stoval)
* Opstrukcija tankog crijeva: poremećaj normalnog protoka crijeva, koji može nastati kada adhezije uvrnu ili povuku tanko crijevo.

Rizik od stvaranja adhezija je jedan od razloga zašto se vaginski porođaj obično smatra sigurnijim od elektivnog carskog reza, gdje ne postoji medicinska indikacija za rez ni iz majčinih ni iz fetusnih razloga.

### Dijete
Medicinski neindicirani (elektivni) porođaji prije 39. sedmice trudnoće "nose značajne rizike za bebu bez poznate koristi za majku." Smrtnost novorođenčadi u 37. sedmici može biti i do tri puta veća od one u 40. sedmici i povećana je u poređenju sa 38. sedmicom trudnoće. Ovi porođaji u ranom terminu povezani su s većim brojem smrtnih slučajeva tokom dojenačke dobi, u poređenju s onima koji su se dogodili u 39. do 41. sedmici (porođaji u terminu). U jednoj studiji i drugom pregledu pronađeno je mnogo koristi od porođaja u terminu, ali ne i neželjene efekte na zdravlje majki ili beba.

Američki kongres opstetričara i ginekologa i kreatori medicinske politike pregledaju istraživačke studije i pronalaze veću učestalost sumnjive ili dokazane sepse, RDS-a, hipoglikemije, potrebe za respiratornom podrškom, potrebe za prijemom na odjeljenje intenzivne njege novorođenčadi i potrebe za hospitalizacijom > 4-5 dana. U slučaju carskih rezova, stope respiratorne smrti bile su 14 puta veće kod porođaja prije porođaja u 37. sedmici trudnoće u poređenju sa 40. sedmicom trudnoće, i 8,2 puta veće kod carskih rezova prije porođaja u 38. sedmici trudnoće. U ovom pregledu, nijedna studija nije pronašla smanjeni neonatusni morbiditet zbog medicinski neindiciranog (elektivnog) porođaja prije 39. sedmice. Postoje određene kontroverze o najboljem metodu porođaja gdje je prvi blizanac okrenut glavom prema dolje, a drugi ne, ali većina opstetričara će preporučiti normalan porođaj osim ako ne postoje drugi razlozi za izbjegavanje vaginalnog porođaja. Konsenzus je da je kasni prijevremeni porođaj monohorionskih blizanaca opravdan jer je rizik od mrtvorođenčeta nakon 37. sedmice značajno veći od rizika koje predstavlja porođaj monohorionskih blizanaca blizu termina (tj. 36.–37. sedmica).

Konsenzus u vezi s monoamnionskim blizancima (identičnim blizancima koji dijele  amnionsku vrećicu), tipom blizanaca s najvećim rizikom, je da bi ih trebalo poroditi carskim rezom u 32. sedmici ili ubrzo nakon toga, budući da je rizik od intrauterine smrti jednog ili oba blizanca veći nakon ove gestacije nego rizik od komplikacija prijevremenog porođaja.

U istraživačkoj studiji koja je dobila široku medijsku pažnju, djeca rođena prije 39. sedmice trudnoće mogu imati razvojne probleme, uključujući sporije učenje čitanja i matematike.

;Ostali rizici uključuju:
* Vlažna pluća (Prolazna tahipneja novorođenčeta): Neuspjeh u prolasku kroz porođajni kanal ne izlaže bebu kortizolu i adrenalinu, koji bi obično preokrenuli pumpe kalija/natrija u bebinim plućima. To uzrokuje zadržavanje tekućine u plućima.
* Potencijal za prijevremeni porođaj i komplikacije: Prijevremeni porođaj može se nenamjerno izvršiti ako je izračun termina netačan. Jedna studija je otkrila povećan rizik od komplikacija ako se ponovljeni elektivni carski rez izvrši čak i nekoliko dana prije preporučenih 39 sedmica.
* Veći rizik od smrtnosti dojenčadi: Kod carskih rezova izvedenih bez naznačenog medicinskog rizika (jedno dijete u terminu, s glavom prema dolje bez drugih akušerskih ili medicinskih komplikacija), rizik od smrti u prvih 28 dana života naveden je kao 1,77 na 1.000 živorođenih među ženama koje su imale carski rez, u poređenju sa 0,62 na 1.000 kod žena koje su rodile vaginalno.

Porođaj carskim rezom se također povezuje s lošijim zdravstvenim ishodima kasnije u životu, uključujući prekomjernu težinu ili gojaznost, probleme s imunskim sistemom i loš probavni sistem. Međutim, utvrđeno je da carski rez ne utiče na rizik od razvoja alergija na hranu kod novorođenčeta. Ovo otkriće protivrječi prethodnoj studiji koja tvrdi da bebe rođene carskim rezom imaju niže nivoe grupe *Bacteroides* koji su kod dojenčadi povezani s alergijom na kikiriki.

## Klasifikacija
Carski rezovi su klasifikovani na različite načine iz različitih perspektiva. Jedan od načina da se raspravlja o svim klasifikacijskim sistemima jeste da se grupišu prema njihovom fokusu, bilo na hitnosti postupka (najčešće), karakteristikama majke ili kao grupa zasnovana na drugim, manje često spominjanim faktorima. Klasifikacija se koristi kako bi se olakšala komunikacija između akušerskog, primaljskog i anesteziološkog tima radi rasprave o najprikladnijoj metodi anestezije. Odluka o tome da li se izvrši opća anestezija ili regionalna anestezija (spinalna ili epiduralna anestezija) je važna i zasniva se na mnogim indikacijama, uključujući hitnost porođaja, kao i medicinsku i akušersku historiju žene.

Elektivni carski rezovi mogu se izvesti na osnovu akušerske ili medicinske indikacije, ili zbog medicinski neindikovanog zahtjev majke. | Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi preporučuje da, ako žena i dalje insistira na postupku nakon što je dobila informacije o riziku od planiranog carskog reza, te informacije treba dati toj ženi.

### Prema svojstvima majke
#### Carski rez na zahtjev majke
Carski rez na zahtjev majke (CDMR) je medicinski nepotreban carski rez, gdje je porođaj carskim rezom zatražen od strane pacijentice iako ne postoji medicinska indikacija za operaciju. Sistematski pregledi nisu pronašli jake dokaze o uticaju carskih rezova iz nemedicinskih razloga. Preporuke podstiču  da savjetovanja budu da se identificiraju razlozi zahtjeva, rješavanje anksioznosti i pružanje informacija, te podsticanje vaginalnog porođaja. Elektivni carski rezovi u 38. sedmici u nekim studijama pokazali su povećane zdravstvene komplikacije kod novorođenčeta. Iz tog razloga ACOG i NICE preporučuju da se elektivni carski rezovi ne zakazuju prije 39. sedmice trudnoće, osim ako ne postoji medicinski razlog. Planirani carski rezovi mogu se zakazati ranije ako postoji medicinski razlog. Prema Američkom koledžu opstetričara i ginekologa (ACOG), uspješan vaginalni porod nakon poroda povezan je sa smanjenim morbiditetom majki i smanjenim rizikom od komplikacija u budućim trudnoćama. Otprilike 60–80% žena koje se odluče za vaginalni porođaj nakon poroda uspješno će roditi vaginalno, što je usporedivo s ukupnom stopom vaginalnih porođaja u Sjedinjenim Američkim Državama u 2010.

#### Blizanci
Za inače zdrave blizanačke trudnoće gdje su oba blizanca glavom prema dolje, preporučuje se pokušaj vaginalnog porođaja između 37. i 38. sedmice.

#### Porođaj u karličnom položaju
Porođaj u karličnom položaju je rođenje djeteta iz karličnog predmeta, pri čemu beba izlazi iz karlice sa stražnjicom ili stopalima prvo, za razliku od normalnog predmeta prvo glavom. Kod karličnog položaja, fetusni srčani tonovi se čuju odmah iznad pupka.
Bebe se obično rađaju glavom naprijed. Ako je beba u drugom položaju, porođaj može biti kompliciran. Kod 'karličnog položaja', nerođena beba je okrenuta dolje prema dolje umjesto glavom prema dolje. Bebe rođene s glavom prema dolje imaju veću vjerovatnoću da budu oštećene tokom normalnog (vaginalnog) porođaja nego one rođene glavom naprijed. Naprimjer, beba možda neće dobiti dovoljno kisika tokom porođaja. Planirani carski rez može smanjiti ove probleme. Pregled koji se bavi planiranim carskim rezom za jednostruki zataknuti položaj djeteta s planiranim vaginalnim porođajem zaključuje da su kratkoročno, porođaji s planiranim carskim rezom bili sigurniji za bebe od vaginalnih porođaja. Manje beba je umrlo ili je teško ozlijeđeno kada su rođene carskim rezom. Postojali su preliminarni dokazi da su djeca rođena carskim rezom imala više zdravstvenih problema u dobi od dvije godine. Carski rezovi su uzrokovali neke kratkoročne probleme za majke, poput više bolova u trbuhu. Također su imali neke prednosti, poput manje urinarne inkontinencije i manje bolova u perineumu.

Položaj odozdo prema dolje predstavlja određene opasnosti za bebu tokom procesa porođaja, a način porođaja (vaginalni nasuprot carskom rezu) je kontroverzan u oblastima akušerstva i babičkog ginekologije.

Iako je vaginalni porođaj moguć za bebu u karličnom položaju, određeni fetusni i majčinski faktori utiču na sigurnost vaginalnog porođaja u karličnom položaju. Većina beba rođenih u karličnom položaju u Sjedinjenim Američkim Državama i Velikoj Britaniji rađa se carskim rezom, jer su studije pokazale povećan rizik od morbiditeta i mortaliteta kod vaginalnog porođaja u karličnom položaju, te većina opstetričara savjetuje protiv planiranog vaginalnog porođaja u karličnom položaju iz tog razloga. Kao rezultat smanjenog broja stvarnih vaginalnih porođaja u karličnom položaju, opstetričari i babice su u riziku od gubitka vještina u ovoj važnoj vještini. Svi oni koji su uključeni u pružanje akušerske i babičke njege u Velikoj Britaniji prolaze obaveznu obuku za provođenje porođaja u karličnom položaju u simulacijskom okruženju (korištenje modela karlica, kako bi se omogućila praksa ove važne vještine) i ova obuka se redovno provodi kako bi se vještine održale ažurnim.

#### Reanimacijska histerotomija
Reanimacijska histerotomija, poznata i kao peri-mortalni carski rez, je hitan carski rez koji se izvodi kada je došlo do majčinog srčanog zastoja, kako bi se pomoglo u reanimacijama majki, uklanjanjem aortokavalne kompresije, uzrokovane gravidnom maternicom. Za razliku od drugih oblika carskog reza, dobrobit fetusa je samo sekundarni prioritet, a postupak se može izvesti čak i prije granice održivosti fetusa ako se procijeni da je od koristi za majku.

### Ostali načini, uključujući tehniku operacije
Postoji nekoliko tipova carskih rezova (CS). Važna razlika leži u vrsti reza (uzdužni ili poprečni) napravljenog na maternici, osim reza na koži: velika većina rezova na koži je poprečni suprapubični pristup poznat kao Pfannenstielov rez, ali ne postoji način da se iz ožiljka na koži sazna na koji je način izveden rez na maternici.
* Klasični carski rez uključuje uzdužni rez na maternici u sagitalnoj ravni, što omogućava veći prostor za porođaj. Izvodi se u vrlo ranoj trudnoći kada donji segment maternice nije formiran, jer je u ovoj situaciji sigurniji za bebu: ali se rijetko izvodi osim u ovim ranim  trudnoćama, jer je operacija sklonija komplikacijama od niskog poprečnog reza na maternici. Svakoj ženi koja je imala klasični rez bit će preporučen elektivni ponovljeni rez u sljedećim trudnoćama, jer je kod vertikalnog reza mnogo veća vjerovatnoća da će puknuti tokom porođaja nego kod poprečnog reza.
* Rez donjeg segmenta maternice je danas najčešće korišten postupak; Uključuje poprečni rez odmah iznad ruba mokraćnog mjehura. Rezultira manjim gubitkom krvi i ima manje ranih i kasnih komplikacija za majku, a također joj omogućava da razmotri vaginalni porođaj u sljedećoj trudnoći.
* Carski rez histerektomija se sastoji od carskog reza nakon čega slijedi uklanjanje maternice. Ovo se može učiniti u slučajevima neizlječivog krvarenja ili kada se posteljica ne može odvojiti od maternice.

EXIT procedura je specijalizirani hirurški postupak porođaja koji se koristi za porođaj beba koje imaju kompresiju disajnih puteva.

Metoda Misgava Ladach je modificirani carski rez koji se koristi gotovo globalno od 1990-ih. Opisao ju je Michael Stark, predsjednik Nove evropske hirurške akademije, u vrijeme kada je bio direktor Misgav Ladach, opće bolnice u Jerusalemu. Metod je predstavljen tokom FIGO konferencije u Montrealu 1994. a zatim distribuiran od strane Univerziteta u Uppsali, Švedska, u više od 100 zemalja. Ova metoda se zasniva na minimalističkim principima. Ispitao je sve korake u carskim rezovima koji se koriste, analizirao ih je s obzirom na njihovu neophodnost i, ako se utvrdi da su neophodni, s obzirom na njihovo optimalno izvođenje. Za abdominalni rez koristio je modificirani rez Joela Cohena i uporedio uzdužne abdominalne strukture sa žicama na muzičkim instrumentima. Budući da krvni sudovi i mišići imaju lateralni zamah, moguće ih je istegnuti umjesto rezati. Peritoneum se otvara ponovljenim istezanjem, ne koriste se abdominalni brisevi, maternica se zatvara u jednom sloju velikom iglom kako bi se što više smanjila količina stranog tijela, peritonealni slojevi ostaju nezašiveni, a abdomen se zatvara samo s dva sloja. Žene koje se podvrgavaju ovoj operaciji brzo se oporavljaju i mogu se brinuti o novorođenčadi ubrzo nakon operacije. Mnoge publikacije pokazuju prednosti u odnosu na tradicionalne metode carskog reza. Također postoji povećan rizik od abrupcije placente i rupture maternice u narednim trudnoćama kod žena koje su se podvrgle ovoj metodi u prethodnim porođajima.

Od 2015., Svjetska zdravstvena organizacija podržava Robsonovu klasifikaciju kao holistički način poređenja stopa porođaja između različitih okruženja, kako bi se omogućila preciznija usporedba stopa carskih rezova.

## Tehnika
thumb|Nekoliko carskih rezova
Is: natpupčani rez
Im: medijalni rez
IM: Maylardov rez
IP: Pfannenstielov rez
thumb|Uklanjanje bebe
thumb|Ilustracija koja prikazuje carski rez

Prije reza koristi se antibiotska profilaksa. Maternica se zareže i taj rez se produži tupim pritiskom duž cefalično-kaudalne ose. ili dodatna terapija kisikom s namjerom sprječavanja infekcije. Uočeno je da jednoslojno u poređenju sa dvoslojnim zatvaranjem rezultira smanjenim gubitkom krvi tokom operacije. Nije sigurno da li je ovo direktan efekat tehnike šivanja ili drugi faktori poput vrste i mjesta abdominalnog reza doprinose smanjenom gubitku krvi. Standardni postupak uključuje zatvaranje peritoneuma. Istraživanja dovode u pitanje da li je ovo potrebno, a neke studije ukazuju da je zatvaranje peritoneuma povezano s dužim vremenom operacije i boravkom u bolnici. Metod  Misgava Ladacha je hirurška tehnika koja može imati manje sekundarnih komplikacija i brže zacjeljivanje, zahvaljujući uvođenju u mišić.

### Anestezija
I opća i regionalna anestezija (spinalna, epidurna ili kombinovana spinalna i epiduralna anestezija) su prihvatljive za upotrebu tokom carskog reza. U pogledu glavnih ishoda kod majke ili bebe,  dokazi ne pokazuju razliku između regionalne i opće anestezije. Regionalna anestezija može biti poželjnija jer omogućava majci da bude budna i da odmah komunicira sa svojom bebom.. U poređenju sa opštom anestezijom, regionalna anestezija je bolja u sprečavanju uporne postoperativne boli tri do osam mjeseci nakon carskog reza. Osale prednosti regionalne anestezije mogu uključivati odsustvo tipičnih rizika opće anestezije: plućna aspiracija (koja ima relativno visoku incidenciju kod pacijenata koji se podvrgavaju anesteziji u kasnoj trudnoći) želučanog sadržaja i ezofagusna intubacija. Regionalna anestezija tokom carskog reza razlikuje se od analgezije (ublažavanja bolova) koja se koristi tokom porođaja i vaginalnog porođaja. Bol koja se javlja zbog operacije je veća od bolova prilikom porođaja i stoga zahtijeva intenzivniju  blokadu živaca.

Opća anestezija može biti neophodna zbog specifičnih rizika za majku ili dijete. Pacijenti s jakim, nekontroliranim krvarenjem možda neće tolerirati hemodinamske efekte regionalne anestezije. Opća anestezija se također preferira u vrlo hitnim slučajevima, kao što je teški fetalni distres kada nema vremena za izvođenje regionalne anestezije.

### Prevencija komplikacija
Postporođajna infekcija je jedan od glavnih uzroka smrti majki i može biti odgovorna za 10% smrtnih slučajeva majki širom svijeta. Carski rez značajno povećava rizik od infekcije i povezanog morbiditeta, procijenjenog na između 5 i 20 puta većeg, a rutinska upotreba antibiotske profilakse za sprječavanje infekcija, prema meta-analizi, značajno smanjuje učestalost febrilnog morbiditeta. Umjereni dokazi sigurnosti ukazuju na to da je hlorheksidin-glukonat kao preparat za kožu nešto efikasniji u prevenciji infekcija hirurškog mjesta od povidon-joda, ali su potrebna daljnja istraživanja.
Neki doktori vjeruju da će tokom carskog reza, mehanička dilatacija grlića materice prstom ili forcepsom spriječiti začepljenje krvi i drenažu lohija, te time koristiti majci smanjenjem rizika od smrti. Dokazi iz 2018. nisu ni podržali ni opovrgli ovu praksu za smanjenje postoperativnog morbiditeta, a čekaju se daljnje velike studije.

nizak krvni pritisak je česta kod žena koje imaju spinalnu anesteziju; intravenske tečnosti poput kristaloida ili kompresija nogu zavojima, čarapama ili napravama na naduvavanje mogu pomoći u smanjenju rizika od hipotenzije, ali dokazi o njihovoj efikasnosti su još uvijek nesigurni..

### Kontakt koža na kožu
SZO i UNICEF preporučuju da dojenčad rođena carskim rezom ima kontakt koža na kožu (SSC) čim majka bude pri svijesti i reaguje. Neposredni SSC nakon spinalne ili epiduralne anestezije je moguć jer majka ostaje pri svijesti; međutim, nakon opće anestezije, otac ili drugi član porodice može pružiti SSC, dok majka ne bude u stanju.

Poznato je da tokom sati porođaja prije vaginalnog porođaja, žensko tijelo počinje proizvoditi oksitocin koji pomaže u procesu stvaranja veze, a smatra se da i SSC može pokrenuti njegovu proizvodnju. Zaista, žene su izjavile da su osjećale da im je SSC pomogao da se osjećaju blisko i da se vežu za svoju bebu. Pregled literature otkrio je također da neposredni ili rani SSC povećava vjerovatnoću uspješnog dojenja i da je utvrđeno da novorođenčad manje plaču i brže se opuštaju kada su imala SSC i sa svojim ocem. Loše kontrolirana bol nakon nehitne intervencije carskog reza javlja se kod 13% do 78% žena. Nakon carskog reza, komplementarne i alternativne terapije (npr.akupunktura) mogu pomoći u ublažavanju boli, iako su dokazi koji podržavaju učinkovitost takvih tretmana izuzetno ograničeni. Bol u trbuhu, ranama i leđima može trajati mjesecima nakon carskog reza. Nesteroidni protuupalni lijekovi mogu biti korisni. Žene koje su imale carski rez češće osjećaju bol koja ometa njihove uobičajene aktivnosti nego žene koje su imale vaginalni porođaj, iako se nakon šest mjeseci uglavnom više ne primjećuje razlika. Bol tokom seksualnog odnosa je manje vjerovatna nego nakon vaginalnog porođaja; do šest mjeseci nema razlike.

U nedavnim meta-analizama, carski rez je povezan s manjim rizikom od urinarne inkontinencije i prolapsa karličnih organa u usporedbi s vaginalnim porođajem. Žene koje su imale vaginalni porođaj nakon prethodnog carskog reza imaju više nego dvostruko veću vjerovatnoću da će naknadno imati operaciju dna karlice u odnosu na one koje su imale još jedan carski rez.

## Učestalost
Globalne stope carskih rezova su u porastu. Udvostručile su se od 2003. do 2018. godine i dostigle 21%, a godišnje se povećavaju za 4%. Trend povećanja stopa posebno je jak u zemljama sa srednjim i visokim prihodima. U južnoj Africi, stopa carskih rezova je manja od 5%; dok je u nekim dijelovima Latinske Amerike ta stopa gotovo 60%. Kanadska stopa je bila 26% u 2005–2006. Australija ima visoku stopu carskih rezova, sa 31% u 2007. Nekada se smatralo da je stopa od 10% do 15% idealna; stopa od 19% može rezultirati boljim ishodima. Svjetska zdravstvena organizacija je zvanično povukla svoju prethodnu preporuku o stopi carskih rezova od 15% u junu 2010. godine. Njihova zvanična izjava glasi: "Ne postoje empirijski dokazi za optimalni procenat. Najvažnije je da sve žene kojima je potreban carski rez dobiju taj procenat."

Više od 50 zemalja ima stope veće od 27%. Dodatnih 45 zemalja ima stope manje od 7,5%. Postoje napori da se poboljša pristup i smanji upotreba C-sekcija.  Globalno, 1% svih carskih rezova se izvodi bez medicinske potrebe. Sveukupno, stopa carskih rezova iznosila je 25,7% za period 2004–2008.

Nema značajne razlike u stopama carskih rezova kada se uporedi kontinuirana primaljska njega s konvencionalnom fragmentiranom njegom. Više hitnih carskih rezova – oko 66% – izvodi se tokom dana nego noću.

Stopa je porasla na 46% u Kini i na nivo od 25% i više u mnogim azijskim, evropskim i latinoameričkim zemljama. U Brazilu i Iranu stopa carskih rezova je veća od 40%. Brazil ima jednu od najviših stopa carskih rezova u svijetu, sa stopama u javnom sektoru od 35-45% i 80-90% u privatnom sektoru.

## Historija
thumb|Beba koju vade iz utrobe umiruće majke
[thumb|Carski rez koji su izveli autohtoni iscjelitelji u Kahuri, [Uganda. Kako je primijetio medicinski misionar Robert William Felkin 1879. godine.]]

Postoje mnoge oprečne priče o prvom uspješnom carskom rezu u kojem su i majka i beba preživjeli. Međutim, poznato je da se postupak pokušavao stotinama godina prije nego što je prihvaćen početkom dvadesetog stoljeća. Iako su forceps prolazili kroz periode velike popularnosti, danas se koriste samo u otprilike 10% porođaja. Carski rez je postao popularnije rješenje za teške porođaje. U 2005. godini, trećina beba rođena je carskim rezom.

Historijski gledano, carski rezovi izvedeni na živoj ženi obično su rezultirali smrću majke. Smatralo se ekstremnom mjerom, primjenjivanom samo kada je majka već bila mrtva ili se smatralo da joj se ne može pomoći. Poređenja radi, pogledajte reanimacijsku histerotomiju ili carski rez prije smrti.

Prema drevnim kineskim *Zapisima velikog historičara*, Luzhong, potomak šeste generacije mitskog Žutog Cara, imao je šest sinova, svi rođeni "rezanjem tijela". Šesti sin Jilian osnovao je Kuću Mi koja je vladala Državom Chu (–223. p.n.e.).

Medicinski traktat na Sanskritu pod nazivom “Sushruta Samhita“, napisan početkom prvog milenijuma nove ere, spominje carske rezove nakon smrti. Prvi dostupni nemitski zapis o carskom rezu je onaj majke Bindusare (rođene oko 320. p.n.e., vladale 298&nbsp;– ), drugi Maurya *Samrat* (car) iz Indije, koji je slučajno popio otrov i umro prije porođaja. Chanakya, Chandraguptin učitelj i savjetnik, odlučio je da beba preživi. Rasjekao je kraljičin trbuh i izvadio bebu, čime je spasio bebin život.

Rani zapis o carskom rezu u Iranu (Perziji Šahname, napisanoj oko 1000. godine nove ere, a odnosi se na rođenje Rostama, legendarnog junaka te zemlje. Prema "Šahnami", Simurgh je uputio Zala kako izvesti carski rez, čime je spasio Rudabu i dijete Rostama. U perzijskoj književnosti carski rez je poznat kao "Rostamina". ().

U Irskom mitološkom tekstu Ulsterski ciklus, lik Furbaide Ferbend navodi se da je rođen posthumnim carskim rezom, nakon što je njegovu majku ubila njegova zla tetka Medb.

Babilonski Talmud, drevni židovski religijski tekst, spominje postupak sličan carskom rezu. Postupak se naziva . Također se detaljno raspravlja o dozvoljenosti izvođenja carskog reza na umirućoj ili mrtvoj majci. Rabinski izvještaji iz 2. vijeka nove ere o diskusijama koje su se vodile čak i ranije sugerišu da su Jevrejke redovno preživljavale operaciju u rimsko doba, ali to je u suprotnosti s općim stavom da su carski rezovi uvijek bili fatalni za majku u pred-moderno doba.

Plinije Stariji teoretizirao je da ime Julija Cezara (rođenog 100. gpdome p. n. e.) dolazi od pretka koji je rođen carskim rezom, ali istinitost te tvrdnje je predmet rasprave (vidi raspravu o Gaj Julije Cezar). Neke popularne zablude uključuju da je sam Cezar rođen tim postupkom; što se smatra lažnim jer je postupak bio smrtonosan za majke u starom Rimu, a Cezarova majka Aurelija Cotta živjela je do njegove odrasle dobi. Carski rez u starom Rimu prvi je put izveden kako bi se dijete izvadilo iz maternice majke koja je umrla tokom poroda, praksa koja se ponekad naziva "zakon carskog reza".

Španski svetac Raymond Nonnatus (1204–1240) dobio je prezime—od latinskog *non-natus* ('nije rođen')—jer je rođen carskim rezom. Njegova majka je umrla dok ga je rađala.

Postoje neki indirektni dokazi da je prvi carski rez, koji su preživjeli i majka i dijete, obavljen u Pragu, 1337. Majka je bila Beatrice od Boemije, druga supruga kralja Bohemije Ivana od Luksemburga. Beatrice rodila je kraljevog sina Vanclava I, kasnije vojvodu od Luksemburga, Brabanta i Limburga, koji je postao polubrat kasnijeg kralja Bohemije i cara Svetog Rimskog Carstva, Karla IV.

U izvještaju iz 1580-ih, Jacob Nufer, veterinar u Siegershausenu, Švicarska, navodno je operirao svoju suprugu nakon dugotrajnog porođaja, a ona je preživjela. Njegova supruga je navodno rodila još petero djece, uključujući blizance, a beba rođena carskim rezom, navodno je živjela do 7. godine.

Većim dijelom vremena od 16. stoljeća, postupak je imao visoku stopu smrtnosti prema modernim standardima. Ključni koraci u smanjenju smrtnosti bili su:

* Uvođenje tehnike transverzalnog reza radi minimiziranja krvarenja od strane Ferdinanda Adolfa Kehrera 1881. godine smatra se prvim modernim CS-om koji je izveden.
* Uvođenje šivanja maternice od strane Maxa Sängera 1882. godine
* Modifikacija od strane Hermanna Johannesa Pfannenstiela 1900. godine, vidi Pfannenstielov rez
* Ekstraperitonealni carski rez, a zatim prelazak na niski transverzalni rez (Krönig, 1912)
* Pridržavanje principa asepse
* Napredak anestezije
* Transfuzija krvi
* Antibiotici

Autohtoni narodi u regiji Velikih jezera Afrike, uključujući Ruandu i Ugandu, izvodili su carske rezove koji su, prema jednom izvještaju Roberta Williama Felkina iz 1879., rezultirali preživljavanjem i majke i djeteta. Korišteno je vino od banane, iako je mjesto reza također oprano vodom i, nakon operacije, prekriveno pastom napravljenom žvakanjem dva različita korijena. Iz dobro razvijene prirode korištenih medicinskih postupaka zaključio je da su se ovi postupci primjenjivali već neko vrijeme. James Barry bio je prvi evropski doktor koji je uspješno izveo carski rez u Africi, dok je bio raspoređen u Cape Townu,  između 1817. i 1828.

Prvi uspješan carski rez izveden u Sjedinjenim Američkim Državama dogodio se u okrugu Rockingham u Virginiji 1794. godine. Postupak je izveo dr. Jesse Bennett,  na svojoj supruzi Elizabeth.

### Cezar iz Terracine 
[thumb|[Sveti Cezarije iz Terracine, prizivan za uspjeh carskog reza]]

Svetac zaštitnik carskog reza je Cezar, mladi đakon mučenički poginuo u Terracino, koji je zamijenio i pokrstio pagansku figuru Cezara. Mučenik (Sveti Cezareo Italijan) se priziva za uspjeh ovog hirurškog zahvata, jer se smatrao novim "kršćanskim Cezarom" –  za razliku od "paganskog Cezara" – u srednjem vijeku su ga počele prizivati trudnice želeći fiziološki porođaj, za uspjeh izbacivanja djeteta iz maternice i, stoga, za svoje spasenje i spasenje nerođenog djeteta. Praksa se nastavlja, u stvari, mučenika Cezareusa prizivaju buduće majke koje, zbog zdravstvenih problema ili problema djeteta, moraju roditi svoje dijete carskim rezom.

## Reference
## Vanjski linkovi
Kategorija:Akušerstvo
Kategorija:Porođaj
Kategorija:Carski rezovi
Kategorija:Žensko zdravlje
Kategorija:Pedijatrija
Kategorija:Ginekologija