Renesansa

[desno|mini|*[Vitruvijev čovjek*  Leonarda da Vincija odličan je primjer spoja nauke i umjetnosti tokom renesanse]]
**Renesansa** je intelektualni i umjetnički procvat koji je počeo u Italiji u 14. vijeku, kulminirao je tamo u 16. vijeku, a imao je veliki uticaj i u drugim dijelovima Evrope. Renesansa je francuska riječ za preporod i odnosi se na oživljavanje vrijednosti klasičnih svjetova, a interes za latinske klasike počeo je još u 12. vijeku.
Koncept je korišten još u 15. vijeku, a razvio ga je u 16. vijeku umjetnik i pisac Giorgio Vasari.
On je smatrao da je razvoj umjetnosti bila u opadanju tokom srednjeg vijeka, ali ju je na pravi put postavio Giotto, umjetnik koji je raskinuo s ikonografskom tradicijom koristeći sjenčenje za stvaranje dubine u svojim slikama, i da je umjetnost dostigla svoje najveće visine s Michelangelom. Ideal renesansnog čovjeka (ital. *uomo universale*) je nastao iz koncepta po kojem je čovjek neograničen u svojim kapacitetima za razvoj bilo u fizičkom, društvenom ili umjetničkom smislu.

Renesansa je era koja je naglašavala studije, učenje, i poboljšanje samoga sebe.
Njeni mislioci, pisci i umjetnici bili su ponosni sa "ponovnim otkrivanjem" klasične književnosti Grka i Rimljana koja je bila ignorisana ili zaboravljena u Srednjem vijeku.
Ali, nadareni pojedinci iz vremena renesanse su stvorili originalne radove u književnosti, umjetnosti i arhitekturi položivši temelje modernoj nauci.

U renesansi se ruše okviri skolastike i izgrađuje se nova filozofska slika svijeta. Tada se rađa smisao za ljepotu prirode, a također se budi interes za čovjeka i nauku. U tom periodu društvene okolnosti su burne, ruši se feudalizam, a rađa se kapitalizam.

To je i period novih otkrića- 1492. godine Kristofor Kolumbo otkriva "Novi Svijet", a Ferdinand Magellan putuje oko svijeta. Početke renesanse nalazimo u djelima Dantea i Bokaccia koja su pisana na narodnom jeziku.

## Uzroci nastanka Renesanse 
Nakon pada Zapadnog Rimskog Carstva u 5. vijeku  Evropa je bila siromašna i zaostala. Kina, Bizantijsko Carstvo i Abasidski halifat uživali su bogatstvo, stabilnost, i civiliziran način života nepoznat do tada u Evropi. Međutim, od 11. vijeka počinje vrijeme razvoja i širenja, i do 15. vijeka dolazi do još većih i temeljnijih promjena u evropskom društvu.
Ekonomske promjene, nove ideje, tehnološki razvoj i ratovi vođeni sa velikim armijama promijenili su evropsko društvo.
Od obnavljanja interesa za antičku grčku i rimsku kulturu dolazi i samo ime renesansa što na francuskom jeziku znači "preporod". U stvarnosti, mnogi korijeni renesanse potječu iz srednjeg vijeka.
Interes za antičku grčku i rimsku kulturu došao je od srednjovijekovnih studenata i naučnika koji su otkrili arapske prijevode klasičnih djela u muslimanskoj Španiji (El-Andaluz) koje su kasnije odnijeli na sjever.

Padom Carigrada pod kontrolu Osmanlijskog Carstva 1453. godine došlo je do talasa emigranata grčkih učenjaka koji su u Italiju donijeli dragocijene rukopise na starogrčkom jeziku, od kojih su mnogi pali u zaborav na Zapadu.
Čak su i neki važni izumi bili porijeklom iz Srednjeg vijeka. Magnetni kompas koji je navodio renesansne istraživače u Aziju i Ameriku je bio otkriven već u 12. vijeku.
U 15. vijeku došlo je do jedne od najvećih potraga u historiji gdje su širom Evrope i Bliskog istoka željni istraživači opljačkali prašnjave police manastira i starih javnih zgrada. Kao rezultat ove pretrage, preživjeli spisi klasičnih autora poput Platona, Sofokla, Cicerona i Plutarha došli su u ruke renesansnih interesenata. Istraživači, koje su finansirali prinčevi, trgovci i drugi bogati pojedinci, do 1500. godine pronašli su skoro sve drevne spise sačuvane do danas.
Moćni i bogati kolekcionari ovih rukopisa izgradili su biblioteke da smjeste svoje rastuće zbirke koje su privlačile one koji su bili zainteresovani da nauče o velikim ljudima, idejama i umjetnosti iz vremena antike. Ovo izučavanje klasičnih spisa je bilo poznato kao "Novo učenje" i oblikovat će razvoj renesanse.
## Osobine Renesanse 
### Humanizam 
thumb|200px|Pico della Mirandola, napisao je značajno djelo "*Govor o dostojanstvu čovjeka*" koji se smatra "Manifestom Renesanse"
Na neki način humanizam nije bio filozofija, nego način učenja. Za razliku od srednjovijekovnog skolastičkog režima koji je bio posvećen rješavanju kontradikcije između autora, humanisti su proučavali drevne tekstove u originalu i procijenjivali ih kroz kombinaciju obrazloženja i empirijskih dokaza. Humanističko obrazovanje se temeljilo na programu "*Studia Humanitatis*", a to je proučavanje pet humanističkih disciplina: poezije, gramatike, historije, moralne filozofije i govorništva (retorike). Historičari uglavnom definišu humanizam kao pokret da se obnovi, protumači i asimiliraju jezik, književnost, učenja i vrijednosti antičke Grčke i Rima".  Iznad svega, humanisti zastupaju ideju "genije čovjeka i njegove jedinstvene i izuzetne sposobnosti ljudskog uma." 
Među prvim humanistima bio je Italijan Francesco Petrarca entuzijastični i neumorni sakupljač koji je popularisao klasičnu književnost. Rođen 1304. godine, bio je podržan od strane velikog broja pokrovitelja. Ovo mu je omogućilo da posveti svoj život proučavanju antike.
Najčuveniji od svih humanista bio je Desiderius Erasmus rođen 1406. godine u Holandiji. On je dominirao intelektualnim svijetom sve do svoje smrti 1536. godine. Bio je jedan od prvih najprodavanijih evropskih pisaca, a njegov rad je bio omiljen kod rastuće čitalačke publike tog vremena. Njegovo poznato djelo "Pohvala ludosti" bilo je veoma popularno i bilo je štampano u 42 izdanja.
U to vrijeme samo je Biblija bila prodata u više primjeraka.

Ova ideologija se nazivala "*uomo universale*" i bila je drevni grčko-rimski ideal. Obrazovanje tokom renesanse se uglavnom sastojalo od drevne književnosti i historije. Smatralo se da su klasici sadržavali moralna uputstva i veliko razumijevanje ljudskog ponašanja.

### Nauka 
Od velikog značaja za razvoj naučnog istraživanja je bilo postepeno udaljavanje od astrologije i magije, vjerovanja koja su bila uobičajena tokom Srednjeg vijeka.
Otkriće tzv. Novog svijeta od strane Christophora Columbusa predstavljao je izazov za klasični pogled na svijet. Također je ustanovljeno da i radovi Ptolomeja iz geografije i Galena iz medicine nisu uvijek odgovarali svakodnevnim zapažanjima: na ovaj način je stvoreno odgovarajuće okruženje za provjeravanje naučne doktrine. Dok su se pristalice protestantske reformacije i protivreformacije sukobili, sjeverna renesansa je pokazala odlučujući pomak od udsredsređivanja sa aristotelske prirodne filozofije na hemiju i biološke nauke (botaniku, anatomiju i medicinu).

Spremnost da se preipituju ranije smatrane istine i traže novi odgovori dovelo je do perioda velikih naučnih dostignuća.

Neki su vidjeli ovo kao "naučnu revoluciju" i najavu početka modernog doba.
Drugi kao ubrzanje stalnog procesa koji se proteže od antike pa sve do današnjih dana.
Unatoč ovim mišljenjima, postoji opšta saglasnost da su za vrijeme renesanse ostvarene značajne promjene u načinu na koji se gledalo na univerzum i u metodama kojima su se tražili načini da se objasne prirodne pojave.
Ovaj proces se obično smatra da je započeo 1543. godine, kada su prvi put štampane knjige "*De humani corporis Fabrica*" ("Rad o ljudskom tijelu") Andreasa Vesaliusa koji je dao novo povjerenje ulozi disekcije, posmatranja i mehanicističkog pregleda anatomije, kao i knjige "*De revolutionibus*" Nikole Kopernika.

Poznata teza iz kopernikove knjige je da se Zemlja okreće oko Sunca. Značajna naučna dostignuća su u to vrijeme ostvarili Galileo Galilei, Tycho Brahe i Johannes Kepler.

### Umjetnost 
#### Slikarstvo i skulptura 
[desno|mini|150p|[Lorenzo de Medici je bio vladar Firence i mecena umjetnosti.]]
[desno|mini|150p|[Mona Lisa (poznata i kao La Joconde, La Gioconda), Leonarda da Vincija je remek djelo renesansnog i svjetskog slikarstva.]]
Jedan od vidova renesansne kulture u kojoj su se desile najveće promjene u odnosu na Srednji vijek je bila umjetnost.
Tokom Srednjeg vijeka umjetnost je odražavala veliki interes za religiju, gdje su na slikama bili nacrtani Isus, Djevica Marija i sveci ili crteži scena iz Biblije.
Međutim, tokom renesanse umjetnost se manje bavi religioznim temama.
Veliki dio umjetničkih djela bavio se ovozemaljskim temama, portretima običnih ljudi, prirodnih pejzaža i scena iz svakodnevnog života.
Religiozne teme nisu potpuno nestale kao što nam potvrđuju remek djela poput "Posljednje večere*" Leonarda da Vincija iz 1497. godine ili skulptura "*Davida*" od Michelangela Buonarrotija iz 1504. godine.
Ova umjetnička promjena ka sekularnosti se djelimično desila zbog toga što su pokrovitelji umjetnika često bili plemstvo, poslovni ljudi i utjecajne civilne vođe, za razliku od Srednjeg vijeka gdje je glavni pokrovitelj umjetnika bila crkva. Ovi pokrovitelji umjetnika
su bili zainteresovani da ovjekovjeće sebe i svoje porodice na slikama i u kamenu.
Još jedan važan činilac u ovoj umjetničkoj promjeni ka sekularnosti je taj da je renesansna umjetnost bila pod utjecajem humanizma i njegovog interesa za antiku, grčke i rimske mitove. Mnoge renesansne slike i skulpture su se bavile temama iz klasike poput "*Rođenje Venere*" Sandra Botticellija. Druga važna razlika renesansne umjetnosti u odnosu na srednjovijekovnu umjetnost je bila ta što su glavni vidovi umjetnosti bile slike i skulpture, mada je arhitektura ostala i dalje važna. To je zato što je samo crkva mogla platiti izgradnju velikog arhitektonskog objekta.

Treća razlika je bila ta da su renesansni umjetnici davali važnost realizmu. Oni su pokušavali da predstave ljudske figure što uvjerljivije, a da bi ovo postigli slikari i skulptori proučavali su anatomiju i svijet oko njih. Zbog svoje bliskosti sa posmatranjem prirodnog svijeta ovaj renesansni realizam je poznat i kao naturalizam. Jedan od pionira renesansnog realizma je bio firentinac Giotto di Bondone, neumorni istražitelj slikarskih tehnika. Novine koje je uveo u slikarstvo su tuga, zadovoljstvo i dosada na licima ljudi u njegovim slikama, kao i svakodnevna odjeća ljudi koje je viđao oko sebe. Među skulptorima rane renesanse Donato de Betto di Bardi, bolje poznat pod nadimkom Donatello bio je najvažniji u promovisanju naturalizma.
Pod patronatom Cosima de Medicija bio je jedan od prvih renesansnih umjetnika koji su radili u bronzi radije nego u kamenu.
Prvi veliki naturalistički slikar (u periodu slikarstva rane renesanse) poslije Giottoa bio je Italijan Giovanni di Simone bolje poznat pod nadimkom Masaccio. Njegova slikarska djela u Pisi i Firenci tokom kasnih 1420-ih služili su kao model velikom dijelu kasnije renesansne umjetnosti. Na realistični detalj koji se mogao naći u djelima Giotta, Masaccio je dodao trodimenzionalni kvalitet. Njegove slike imale su dubinu sa objektima i ljudima iz "prednjeg dijela" slike koji izgledaju bliže i detaljnije nego oni u pozadini. Ovaj trodimenzionalni efekat je poznat kao perspektiva. On je naučio perspektivu od firentinskog slikara i arhitekte Filippa Brunelleschija.
Brunelleschi je zauzvrat bio zainteresovan za perspektivu dok je pripremao arhitektonske nacrte građevina. Na ovu temu on je naučio dosta iz djela *"Deset knjiga o arhitekturi"* rimskog arhitekte Vitruvija. Zatim je studirao geometriju, što mu je omogućilo da radi na matematičkim principima perspektive.

Još jedan važan napredak u renesansnom slikarstvu bio je razvoj uljanog slikarstva čiji pioniri su bili nizozemski slikari iz ranog 15. vijeka Jan van Eyck i Hubert van Eyck. Prije pronalaska ove slikarske tehnike evropski slikari koristili su tehniku fresko slikarstva ili temperu.
Ova nova tehnika u slikarstvu omogućavala je slikarima da imaju više vremena za crtanje pošto su se uljane boje sporije sušila nego tempera. Prema riječima Roberta Erganga: 
Svo ovo istraživanje i razvoj iz 13. i 14. vijeka bilo je osnova u Italiji za veliki uspon umjetničke aktivnosti poznat kao "*Visoka Renesansa*". Ovaj kratki period koji je pokrivao zadnje decenije 15. vijeka i prvih nekoliko decenija 16. vijeka uključivali su radove mnogih velikih renesansnih umjetnika od kojih su najveći bili Leonardo da Vinci i Michelangelo Buonarroti. Za čovjeka koji je naveo slikar kao svoje zanimanje, Leonardo da Vinci je ostavio mali broj slika. On je bio daleko svestraniji umjetnik koji je bio istovremeno inžinjer, matematičar, izumitelj, arhitekta i pisac. Čak šta više, bio je naučnik čije zanimanje za biologiju, fiziku i hemiju je zapisano u 120 bilježnica. Bio je čak i muzičar koji je svirao lutnju.
Ove multidisciplinarne studije (a naročito one iz anatomije) su imale svrhu da učine njegovo slikarstvo boljim. Čvrsto je vjerovao da izučavanjem djela drugih slikara bi proizvelo samo prosječno umjetničko djelo, a onaj slikar koji proučava prirodu će napraviti remek djela.

Drugi velikan iz vremena Visoke Renesanse, Michelangelo Buonarroti je bio majstor perspektive, anatomije i pokreta. To najbolje dokazuje njegovo slikarsko remek djelo plafon Sikstinske kapele u Vatikanu u Rimu. Za 4 godine od 1508 - 1512 sam je naslikao blizu 350 likova koji su imali uloge u glavnim scenama iz Starog zavjeta.
Svi likovi su naslikani anatomski precizno u raznim pozama i s licima koja pokazuju razne emocije.

U isto vrijeme umjetnici iz Sjeverne Evrope stvarali su značajna umjetnička djela. Njemački slikar i gravurista Albrecht Dürer, koji je često nazivan i Leonardom Njemačke zbog svog širokog polja interesovanja, unaprijedio je studije perspektive i ljudske anatomije. Njegov najvažniji doprinos nije bio u slikarstvu nego u gravuri.
Razvio je nekoliko novih tehnika koje su unaprijedile kvalitet bakarnih gravura i drvoreza. Koristeći njegove tehnike štampari su bili u stanju da naprave dobre kopije crteža za knjige. Još jedan Nijemac koji je radio u vrijeme italijanske visoke renesanse je bio Hans Holbein Mlađi. Proveo je jedno vrijeme u Italiji gdje je naučio kompoziciju i perspektivu. Zatim je bio u Švicarskoj gdje je sreo Erasmusa za koga je ilustrirao njegovu knjigu "Pohvala ludosti." Godine 1526. preselio se u Englesku gdje je ostao do kraja svog života. Najpoznatiji je po svojim slikama Erasmusa u svom studiju i engleskog kralja Henrija VIII kod kojeg je bio dvorski slikar. Iz ovog vremena veoma je značajan nizozemski slikar Pieter Brueghel Stariji. Bio je jedan od prvih renesansnih umjetnika koji je slikao prirodne pejzaže i scene iz svakodnevnog života.
Rimske pape su u to vrijeme često djelovali više kao sekularni vladari nego kao duhovne vođe.
Najneslavniji primjer je Papa Aleksandar VI (poznatiji kao Rodrigo de Borgia) koji je vladao od 1492. - 1503. godine. Bio je okrivljen za zloupotrebu položaja, korupciju i za pomaganje političkih ambicija njegovog vanbračnog sina Cesarea Borgiju koristeći crkveni novac u tu svrhu.
thumb|desno|200px|Devedeset i pet teza Martina Luthera izloženih u crkvi u njemačkom gradu Wittenbergu.
Kritike na račun Katoličke crkve bile su predvođene od strane tzv. "sjevernih" humanista: Desideriusa Erasmusa, Holanđanina Guillomea Budea i Engleza Thomasa Morea. Oni su se zalagali za povratak jednostavnosti rane Crkve i povratku ka učenjima rane hrišćanske Crkve.
Dok su se oni zalagali za promjenu Crkve iznutra, drugi su se zalagali za radikalnija rješenja. Njemački humanista i profesor teologije Martin Luther je direktno izazvao autoritet Katoličke crkve sa svojih "*Devedeset i pet teza*" U njima je detaljno opisao zloupotrebe, korupciju i slabljenje vjere. Četiri godine poslije njegovog sukoba sa Katoličkom crkvom bio je izbačen iz redova ove vjerske organizacije tj. ekskomuniciran. Međutim, do tada je njegovo djelovanje dovelo do Reformacije koja će dovesti do uspona Protestantizma. Istovremeno će Francuski humanista Jean Calvin i Engleski kralj Henry VIII raskinuti sa Katoličkom crkvom. Posljednji vijek trajanja Renesanse biće u znaku sve žešćeg vjerskog progona i Stogodišnjeg rata između Katolika i Protestanata zbog njihovih različitih vjerskih pogleda.
[thumb|200px|lijevo|"Casa de Contratación" ([Bosanski jezik|bos. Trgovačka kuća), detalj nekadašnjeg lučkog područja u gradu Sevilli gdje su pristajali i odlazili brodovi za "Novi svijet." Ova "Trgovačka kuća" se nije nalazila u određenoj zgradi, ali njeni dokumenti se mogu vidjeti u arhivi ovog grada.]]
Španski i portugalski, a kasnije i engleski i francuski istraživači su na novootkrivenim kontinentima pronašli velika nalazišta zlata, srebra i začina koje su u velikim količinama brodovima prevozili nazad u Evropu. Iako se vrijeme "Velikih geografskih otkrića" pokazalo katastrofalnim po domaće stanovništvo pri čemu su milioni Afrikanaca pretvoreni u roblje, ono je bilo izuzetno dobro za Evropu. Sva ova bogatstva koja su dolazila na evropski kontinent su imala veliki učinak na Renesansu gdje su bogato plemstvo, Crkva i vladari mogli platiti umjetnicima da stvaraju nova umjetnička djela.
Najpoznatiji primjer je grad Sevilla u Španiji u kojoj je 20. januara 1503. godine otvoreno trgovačko predstavništvo i luka (španski, "*Casa de Contratación''")
koje je imalo monopolsko pravo na trgovinu sa "Novim svijetom." Svo zlato i srebro koje je dolazilo sa novootkrivenih kontinenata je učinilo ovaj grad najvećim i najbogatijim u Španiji i jednim od najbogatijih u Evropi, a imalo je veliki pozitivan utjecaj na privredu tadašnje Španije.

Poznate ličnosti iz vremena renesanse:
### Engleska 
* William Shakespeare
* Christopher Marlowe
* Edmund Spenser
* Sir Thomas More
* Francis Bacon
* Sir Philip Sidney
* John Milton
* Inigo Jones
* Thomas Tallis
* John Taverner
* William Byrd
### Francuska 
* François Rabelais
* Pierre de Ronsard
* Joachim du Bellay
* Michel de Montaigne
* Jean Clouet
* Jean Mouton
* Josquin des Prez
### Njemačka 
* Jan van Eyck
* Hieronymus Bosch
* Johannes Ockeghem
* Jacob Obrecht
### Italija 
* Luca Signorelli
* Paolo Uccello
U astronomiji, renesansa nauke se završava sa radovima Johannesa Keplera (1571–1630) i Galileo Galilei-ja (1564–1642)
## Također pogledajte 
* Filozofija renesanse
* Porodica Borgia
* Egeskov zamak
* Ziryab

## Reference 

Kategorija:Historija
Kategorija:Srednji vijek
Kategorija:Historija Evrope
Kategorija:Književnost
Kategorija:Umjetnički pravci
Kategorija:Historijske ere
Kategorija:Umjetnost Zapada
Kategorija:Renesansa