Mars

**Mars** je četvrta planeta u Sunčevom sistemu. Naziv je dobio po Marsu, starorimskom božanstvu rata i poljoprivrede koje je u grčkoj mitologiji poznato pod imenom Ares. Često se naziva i *crvena planeta*.

#### Temperaturne razlike i nastanak oluja 
Prosječna izmjerena temperatura na Marsovoj površini je 210 K (-63&nbsp;°C), s maksimumom od 293 K (20&nbsp;°C) i minimumom od 130 K (-143&nbsp;°C). Najtoplija područja su oko ekvatora i u subsolarnoj tački zato što temperatura tla zavisi od ugla upada sunčevih zraka i često varira jer je rijetka atmosfera slab generator toplote.

Na polovima temperatura zimi ne prelazi 160 K (-113&nbsp;°C), a pada i do 120 K (-153&nbsp;°C) što je dovoljno da CO2 kondenzuje. Tada dio atmosferskog CO2 prelazi u polarnu kapu što dovodi do naglog pada pritiska na tom području i zrak s čitavog globusa struji prema tom polu.

Temperaturne razlika između svjetlijih i tamnijih područja, odnosno tla i atmosfere, uslovljavaju miješanje atmosfere. Vjetrovi, koji su pri tlu brzine 10&nbsp;m/s, podižu čestice prašine do 50&nbsp;km uvis i prenose ih na udaljenosti od više hiljada kilometara. Vjetrovi dostižu brzine do 100&nbsp;m/s, izazivajući godišnje stotinjak pješčanih oluja koje, kada je Mars u perihelu, a vjetar i temperatura u svom maksimumu, mogu prekriti cijelu planetu prašinom.

Pješčane oluje dovode do zanimljivog efekta "anti-staklenika" - velike količine prašine u atmosferi ne dopuštaju sunčevoj svjetlosti da neoslabljena prodre do površine, a propuštaju toplinsko zračenje Marsove površine koja se hladi, dok se viši dijelovi atmosfere zagrijavaju.

#### Oblaci 
Iako atmosfera sadrži samo hiljaditi dio vodene pare koju nalazimo u Zemljinoj atmosferi, voda se uspijeva kondenzovati i formirati oblake koji lebde na velikim visinama. Oblaci su redovna pojava na Marsu uprkos maloj količini vodene pare u atmosferi. Posmatrani su i sa Zemlje, a s letjelica Mariner i Viking snimljeni su mnogobrojni oblici koje možemo svrstati u nekoliko kategorija:

* *zavjetrinski valovi* oblaci su koji se formiraju u zavjetrini visokih dijelova reljefa poput vulkana, kratera i planina. Zrak u tim područjima kreće se u valovitim oscilacijama.
* *valovski oblaci* liče na redove paralelnih valova i redovno ih nalazimo nad rubovima polarnih kapa.
* *oblačne ulice* su linearni nizovi kuglastih oblaka sličnih kumulusima.
* *trakasti oblaci* najčešći su nad visoravnima jugozapadno od Syrtis Major.
* *magla i jutarnja sumaglica* mogu se formirati u dolinama, kanjonima i kraterima i vidljivi su sa Zemlje.
* *paperjasti oblaci* su izduženi oblaci koji nastaju podizanjem materijala i najčešće se sastoje od čestica prašine. Nalazimo ih uglavnom u južnoj hemisferi, kod visoravni *Syrtis major*, ali i na sjeveru, u predjelu *Tharsis Montes*.

Čestice prašine stalno prisutne u atmosferi daju joj narandžastu nijansu. Pješčane oluje vide se sa Zemlje kroz žuti filter kao "žuti oblaci". Oblaci koji se sastoje od aerosola vode i  posmatraju se kroz modri filter i zovemo ih "modri oblaci".

#### Pritisak 
mini|desno|230 px|Umjetnički prikaz - kako bi Mars izgledao sa okeanima
U odnosu na Zemlju, Marsova atmosfera je vrlo rijetka zbog čega ima nizak površinski pritisak koji varira od 1 do 10 mbar, u zavisnosti od uslova. Prosječan pritisak u području srednjeg površinskog nivoa iznosi 7 mbar. Već spomenuta sublimacija i kondenzacija  mijenja tokom godine globalni pritisak za 20%.

Viking Lander 1 je izmjerio srednji površinski pritisak od samo 6,8 mbar u trenutku kad je južna polarna kapa bila najveća, a u drugom dijelu godine iznosio je čak 9,0 mbar. Viking Lander 2 izmjerio je najveći pritisak od 10,8 mbar.

Pronađeni su dokazi da je nekad gušća Marsova atmosfera dozvoljavala postojanje tekuće vode na Marsu. Oblik reljefa koji uveliko podsjeća na kontinente, obale okeana, riječne kanjone, jezera i ostrva navodi na pomisao da su velike vode nekada oblikovale taj teren.

## Marsovi omotači 
Mars ima dva omotača: čvrsti (litosferu) i zračni omotač (atmosferu), a za razliku od Zemlje, nema vodenog omotača (hidrosfere), pa samim time ni živog svijeta (biosfere).

Marsova litosfera nije u potpunosti istražena. Opservacije magnetskih polja na Marsu pomoću letjelice Mars Global Surveyor su pokazale da su dijelovi njegove kore magnetizirani različito u raznim ljuskama koje su širine oko 160&nbsp;km i 970&nbsp;km debljine, slično kao što je pronađeno na dnu zemaljskih okeana. Jedna interesantna teorija iz 1999. godine kaže da bi ove ljuske mogle biti dokaz davnih pokreta tektonskih ploča na Marsu, mada se ovo još nije dokazalo. Ako bi to bilo tako, onda bi pomenuti procesi mogli potpomoći njegovu atmosferu, koja je sama po sebi slična Zemljinoj, da transportira ugljikom bogate stijene na površinu, dok bi prisustvo magnetnog polja pomoglo pri zaštiti planete od kosmičkog zračenja. Predlažu se i druga objašnjenja.

Svemirska sonda "Opportunity" je otkrila prisustvo hematita na Marsu u obliku malih sfera ili sferula u Meridijanskoj dolini (lat. *Meridiani Planum*). Sferule su prečnika samo nekoliko milimetara i vjeruje se da su nastale kao stjenoviti nanosi pri vlažnim uvjetima prije više miliona godina. Pronađeni su i drugi minerali koji su sadržavali sumpor, željezo ili brom kakav je npr. jarozit. Ovaj i druge dokaze je provodila grupa od 50 naučnika koja je 9. decembra 2004. godine u časopisu "Science" objavila da "je u prošlosti na Marsovoj površini bila povremeno prisutna tekuća voda u Meridijanskoj dolini i da su je s vremenom apsorbovali donji dijelovi površine. Budući da je tekuća voda ključni preduslov za život, izvodimo zaključak da su uslovi u Meridijanskoj dolini bili pogodni za život određeni period u Marsovoj prošlosti". Na suprotnoj strani planete na "Kolumbijskim bregovima" (*Columbia Hills*), svemirska sonda Spirit je pronašla mineral getit, koji za razliku od hematita nastaje samo u prisustvu vode, što ide u prilog i drugih dokaza za egzistenciju vode.

Istraživači su 1996. proučavajući meteorit ALH84001, za koji su bili uvjereni da potiče s Marsa, iznijeli bitne karakteristike koje su povezali s mikrofosilima preostalim od iščezlog života na Marsu. Do 2017. godine, interpretacija otkrića je ostala kontroverzna bez ikakve saglasnosti među naučnicima.

Marsova atmosfera je veoma tanka: površinski atmosferski pritisak iznosi svega 750 Pa. Ipak, debljina atmosferskog sloja je oko 11&nbsp;km, što je nešto više od Zemljinog koji iznosi 6&nbsp;km. Marsovu atmosferu sačinjavaju: ugljik-dioksid (95,32%), dušik (2,7%), argon (1,6%), kisik (0,13%), ugljik-monoksid (0,07%), vodena para (0,03%), dušik-dioksid (0,01%) i neon, kripton, ksenon, ozon i metan s 0,14%. Metan je otkriven 2003. godine u atmosferi zemaljskim teleskopima i moguće je da je Mars Express Orbiter potvrdio tu njegovo prisustvo u martu 2004. godine.

Prisustvo metana na Marsu je veoma intrigantno, jer on kao nestabilan gas pokazuje da tu mora biti (ili je bilo u zadnjih nekoliko stotina godina) izvora gasa na ovoj planeti. Vulkanska aktivnost, udari kometa i egzistencija živih bića u obliku mikroorganizama kakvi su metanogeni su također mogući ali još kao nepouzdani izvori. Metan se pojavljuje u slojevima, što nagovještava da se brzo raspršio (te se tako vjerovatno neprestano oslobađao u atmosferu) prije nego što je imao vremena da postane uniformno raspoređen u atmosferi. Planira se potraga za ostalim sličnim gasovima koji bi mogli nagovjestiti koji izvori su vjerovatniji; kao što u Zemljinim okeanima biološka produkcija metana koja teži biti propraćena prisustvom etana, dok je vulkanski metan propraćen prisustvom sumpor-dioksida.

Osim toga što se metan oslobodio i raspršio, drugi vidovi atmosfere su također dinamični, s vodenom parom koja se kreće s jednog na drugi uz smjenu ljeta i zime, uzrokujući uzdizanje mraza nalik onom na Zemlji i velikih oblaka cirrusa sastavljenih od vodenih kristalića leda koje je fotografisala svemirska sonda "Opportunity" 2004. godine.

## Orbita i rotacija 
thumb|500px|Marsova rotacija
Mars ima primjetno izduženu planetarnu putanju (ekscentricitet 0,093), pa mu se udaljenost od Sunca znatno mijenja tokom Marsove godine, što bitno utječe na klimu. Marsov siderički period revolucije (zvjezdana godina) traje 687 dana, a period rotacija (siderički dan) 24 h 37 min 23 s. Os rotacije nagnuta je, slično kao i kod Zemlje, 25° prema ravnini revolucije.

## Magnetosfera 
Mars posjeduje slabo magnetsko polje. U usporedbi sa Zemljinim, jakost Marsova polja je oko 500 puta slabija. Osim toga, magnetski polovi Marsa su suprotno orijentirani od Zemljinih. Zemljin sjeverni magnetski pol se nalazi blizu južnog areografskog pola, a na Marsu je sjeverni magnetski pol na sjevernom areografskom polu.

## Topografija 
[mini|Svjež [udarni krater na Marsu. ]]
Dihotomija Marsove topografije je iznenađujuća: sjeverne ravnice izravnate lavom se pomjeraju suprotno od južnih visija izrovanih rupama i kraterima kao posljedica udara kometa u prošlosti. Marsovo tlo, kao što se vidi sa Zemlje, je dosljedno podijeljeno na dvije vrste površina, s različitim albedom. Bljeđe ravnice prekrivene prašinom, i pijeskom bogatim crvenkastim željeznim oksidima su se nekada smatrali Marsovim "kontinentima" i data su im imena kao Arabia Terra (*Zemlja Arabija*) i Amazonis Planitia (*Amazonski bazen*). Tamni oblici su se smatrali morima, odakle i potiču njihova imena kao Mare Erythraeum (*Eritrejsko more*), Mare Sirenum (*Sirensko more*) i Aurorae Sinus (*Zaliv Aurora*). Najveći tamni oblik koji se može vidjeti sa Zemlje je Syrtis Major (*Velika Sirtida*).

Marsove polarne kape sadrže zamrznutu vodu i ugljik-dioksid. Ugasli vulkan, Olympus Mons (Planina Olimp), je najveća planina u Sunčevom sistemu čija visina iznosi oko 27&nbsp;km. Nalazi se u pustom planinskom predjelu zvanom Tharsis (Tarzis), koja sadrži nekoliko velikih vulkana. Postoji još nekoliko manjih planina na Marsu ali je Olympus Mons najimpresivniji. Mars ima i najveći sistem kanjona u Sunčevom sistemu koji je poznat pod imenom Valles Marineris (Marinerova dolina) ili *Marsova brazda*, koja je duga oko 4000&nbsp;km i duboka oko 7&nbsp;km. Također je i izbrazdan mnoštvom udarnih kratera. Najveći od njih je impaktni bazen Hellas (Helada), prekriven svijetlim crvenim pijeskom.

Radna grupa za nomenklaturu planetarnih sistema Internacionalne Astronomske Unije ima pravo imenovanja oblika Marsovih povrsina.

Kada je u pitanju Marsova kartografija važno je pomenuti sljedeće značajne pojmove:

* *Nulti nivo*. Pošto Mars nema okeana pa samim tim ni *morskog nivoa*, mora se definisati površina nultog nivoa ili površina osnovne gravitacije. "Podatak" je odabran da odgovara pravcu gdje je atmosferski pritisak jednak 610 Pa (6,1 mbar), što čini prosječno 0,6% Zemljinog površinskog atmosferskog pritiska.
**Nulti meridijan*. Marsov ekvator je definiran njegovom rotacijom, ali je specificirana i lokacija njegovog primarnog meridijana, kao što je to slučaj sa Zemljom, prema izboru proizvoljne tačke koju su prihvatili kasniji posmatrači. Njemački astronomi Wilhelm Beer i Johan Heinrich Mädler su odabrali malu kružnu oznaku kao referentnu tačku kada su pravili prvu sistematsku kartu Marsovih predjela 1830 - 1832. godine. Godine 1877. njihov prijedlog je usvojio italijanski astronom Giovanni Schiaparelli kao primarni meridijan dok je radio na svojim čuvenim kartama Marsa. Nakon što je svemirska letjelica Mariner 9 pribavila obimni broj fotografija Marsa 1972. godine, mali krater (kasnije nazvan Airy-0), a koji se nalazi u Sinus Meridianiju ("Srednjem zalivu" ili "Meridijanskom zalivu") duž Beer-Mädlerove linije, je odabrao Merton Davies iz RAND korporacije da pribavi što precizniju definiciju 0,0° longitude kada je uspostavio kontrolnu tačku geografske mreže.
:**Mapa Marsa**

## Marsovi sateliti 
mini|desno|145p| Poređenje veličine Fobosa i Deimosa
Mars ima dva satelita: Fobos i Deimos koji su plimski blokirani Marsom (tj. uvijek su jednom stranom okrenuti prema njemu). Pošto se Fobos brže okreće oko Marsa nego što on se vrti oko svoje ose, *plimske sile* sporo ali konstantno umanjuju njegov orbitalni radijus (poluprečnik orbite). U nekoj tački u budućnosti gravitacione sile će razbiti Fobos (v. Rocheova granica). Deimos, s druge strane, je dovoljno daleko pa se umjesto toga njegova orbita sporo povećava.

I jedan i drugi satelit je otkrio američki astronom Asaph Hall 1877. godine, a dobili su imena prema likovima Fobosu i Deimosu iz grčke mitologije, sinovima grčkog boga Aresa.

## Spisak kratera i drugih formi 
* Vishniac
* Victoria
* Thira
* Rampart
* Gilbert
* Galle
* Fram
* Erebus
* Crivitz
* Canso
* Beagle
* Chryse Planitia
* Argo
* Airy
* Airy-0
* Onon
* Grindavik
* Ibragimov

## Istraživanje Marsa 
## Također pogledajte 
* Mangala
* Spisak misija istraživanja Marsa
* Spisak kvadrata na Marsu
*Emirates Mars Mission

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* Engleski stručni rječnici i Enciklopedija od Farlexa – poglavlje Mars
* NASA-ini podaci o Marsu 
* Panorama od 360 stepeni na Marsu 


Kategorija:Sunčev sistem
Kategorija:Astronomski objekti poznati od antike
Kategorija:Planete Sunčevog sistema