Pariz

**Pariz** () glavni je grad Francuske i regiona Île-de-France, a ima otprilike 2.193.031 stanovnika, dok šire gradsko područje broji otprilike 10 miliona stanovnika. U starijim tekstovima na latinskom jeziku grad se naziva Lutetia. Rijeka Sena dijeli grad na sjeverni (*rive droite* – "desna obala") i južni dio (*rive gauche* – "lijeva obala"). Okružen vanjskim prstenom autoputa (*Boulevard périphérique*), Pariz je podijeljen na 20 arondismana, dok su mjesta u predgrađu, *banlieue*, samostalne jedinice i upravno ne pripadaju Parizu.

Pariz je političko, kulturno, naučno i privredno središte države, ali i međunarodni centar mode, kulture i umjetnosti. Jedan je od turistički najposjećenijih gradova svijeta. U gradu se nalaze tri aerodroma, šest željezničkih stanica, te sjedišta UNESCO-a, OECD-a i Međunarodne trgovinske komore (ICC).

## Geografija 
### Položaj 
mini|Regija Île-de-France sa Parizom u centru
Gradsko područje Pariza ima površinu od 105,4&nbsp;km2. Šire gradsko područje prostire sa na površini od 14.518&nbsp;km2. Prosječna nadmorska visina iznosi 65 m. Pariz je na istoku i zapadu okružen dvjema gradskim šumama. Lociran je u na sjever iskrivljenom luku rijeke Seine i uključuje dva otoka, Île Saint-Louis, i veći, Île de la Cité, koji formiraju najstariji dio grada. Ukupno, grad je relativno ravan, s najnižom tačkom na 35 m iznad nivoa mora. Pariz ima nekoliko čuvenih brda, od kojih je najviše Montmartre.

### Panorama 
### Klima 
Pariz se nalazi u umjerenoj klimatskoj zoni i ima tipičnu zapadnoevropsku, okeansku klimu, pod utjecajem strujanja iz sjevernog Atlantika. Godišnja prosječna temperatura iznosi 10.8&nbsp;°C, a prosječna godišnja količina padavina je 649.6&nbsp;mm. Najtopliji mjesec je juni s prosječnom temperaturom od 18.4&nbsp;°C, najhladniji mjesec je januar s 3.5&nbsp;°C. Najviše padavina je u maju (65&nbsp;mm), a najmanje u augustu (prosječno 43&nbsp;mm). Temperatura se u Parizu redovno mjeri od 1873. godine. Najniža dosad izmjerena temperatura bila je -23.9&nbsp;°C 10. decembra 1879. Najviša temperatura od 40.4&nbsp;°C izmjerena je 28. jula 1947. u Parc Montsourisu.

### Geologija 
Parisko korito čini veliki stepenasti, slojeviti krajolik. Zdjelastog oblika, ovdje jedan u drugom leže slojevi iz mezozoika i paleogena (koji se prije nazivao tercijar), izrađeni erozijom u daleko rasprostranjen stepenast krajolik, čiji se stepenici šire prema vani. Samo se u istočnom dijelu rubom ovih stepenika oko *Saône-Furche* prostiru tektonske linije. One čine strme padine *Plateaus von Langres* i *Côte-d’Or* (do 636 m), koje su poznati vinogradarski krajevi i koje leže u zavjetrini i na osunčanom položaju.

Izvjesne neravnomjernosti primjetne su u sjevernom dijelu, gdje su zemljani slojevi savršeniji nego na zapadu. Nešto veće izdizanje istočnog krila proizvelo je velike razlike u nadmorskoj visini i markantnu formaciju stepenika. Prema unutrašnjosti Pariskog bazena bitan sloj čini eocenski krečnjak, na kojem leži Île-de-France, šire područje Pariza.

### Seine 
[150px|desno|mini|[Île aux Cygnes|Aleja Cygnes]]

Rijeka Seine povezuje Pariz s unutrašnjošću Francuske (Bourgogne), te s kanalom La Manche. Rijeka je važan faktor za postanak i razvoj grada, čiji su začeci na nekada brojnim riječnim otocima. Seine dijeli grad na dva različita dijela: sjeverni dio (*rive droite*), uglavnom organiziran sa sjedištima trgovine i finansija, te južni dio (*rive gauche*), s umjetničkim četvrtima kao Quartier Latin, te dijelovima planiranim za stanovanje.

### Ostrva 
150px|desno|mini|Île de la Cité 1609. godine
U centru grada se nalazi ostrvo Île de la Cité, koje je bilo naseljeno još u antičko doba. 1584. godine kralj Henrik III povezuje ga s tri manja močvarna zapadna ostrva. Time se površina Pariza od početnih 8 ha povećava na 17 ha. Prodajom zemljišta i planskom gradnjom trga *Place Dauphine* kralj omogućava finansiranje i gradnju prvog mosta (Pont Neuf), te povezuje obalu Seine s ostrvom. Ostrvo Île Saint-Louis također je nastalo spajanjem manjih ostrva *Île aux Vaches* i *Île Notre Dame*. 1614. godine graditelj Christophe Marie, po nalogu Luja XIII, spaja drugu obalu s ostrvom, zatrpavajući tok Seine, gradeći zidove keja i mostove. Na tom se području u početku grade kuće za zanatlije i trgovce, a od 1638. godine luksuzne palače za visoke kraljeve dostojanstvenike. Gradnja je vršena po planu s ravnim ulicama, koje su i danas prepoznatljive.

Bivše ostrvo (zapravo nasip) Île aux Cygnes (Labuđe ostrvo) 1773. godine manevarskim poljem francuske vojske povezano je sa *Champ de Mars*. 1825. godine nedaleko od Eiffelovog tornja nasuta je brana, na kojoj je kasnije izgrađena kopija Kipa slobode. Nasip danas služi kao temelj za most Bir-Hakeim i vijadukt, preko kojeg vozi linija pariskog metroa.

### Brežuljci 
Najviši brežuljak u Parizu je Butte Montmartre s visinom od 129 m. Na njemu je izgrađena žičara Funiculaire de Montmartre. Na sjevernim obroncima uzgaja se vinova loza.

### Podjela grada 
1790. godine Parizu je dodijeljena uprava nad departmanom Seine (75), a reorganizacijom uprave u Francuskoj pripada regiji Île-de-France, te je ujedno i grad i departman. Pariz je podijeljen na 20 *arondismana* (fra. *arrondissement*), tj. okruga, a svaki arondisman podijeljen je na 4 četvrti (fra. *quartier*). Arondismani su numerisani spiralno u smjeru kazaljke na satu, od historijskog centra prema periferiji. Pariskim arondismanima dodijeljeni su poštanski brojevi od 75001 do 75020.

## Historija 
### Antičko doba 
mini|desno|Lutetia
Grad se razvija polovinom 3. stoljeća p. n. e. iz keltskog naselja Lutecija (*Lutetia*), u kojem je živjelo pleme Parisii, na otoku na rijeci Seine, današnjem *Île de la Citéu*. Prvo pisano spominjanje grada datira iz 53. p. n. e. u šestoj knjizi Julija Cezara o galskim ratovima (*De Bello Gallico*). Nakon što su se rimske trupe 52. p. n. e. drugi put približile gradu, *Parisii* ruše mostove i pale Luteciju. Rimljani zauzimaju otok i na lijevoj obali, na brežuljku Montagne-Sainte-Geneviève, grade naselje u kojem su bile terme, forum i amfiteatar. Grad se u Rimskom Carstvu naziva *Civitas Parisiorum* ili *Parisia*, ali ostaje u tadašnjoj Galiji bez posebne važnosti.

### Srednji vijek 
[mini|desno|Kapela [Sainte-Chapelle]]
Nakon propasti Rimskog Carstva na području današnjeg Pariza nastaju uglavnom sakralne građevine. Franački kraljevi dograđuju bivše palače rimskih vladara, te tako na Île de la Citéu tokom stoljeća nastaje dio koji se danas zove *Palais de la Cité*. Najstariji sačuvani dio Palais de la Citéa jesu kapela *Sainte-Chapelle*, koju je u prvoj polovini 13. stoljeća, za vrijeme vladavine Luja IX, izgradio Pierre de Montreuil, te tzv. *Bonbec* tornjevi na sjevernom dijelu fasade. Pored njih, naknadno izgrađeni tornjevi, *Tour d’Argent* (Srebrni toranj) i *Tour de César*, sagrađeni su pod vladavinom Filipa IV. U 19. stoljeću dograđen je toranj sa satom *Tour de l’Horloge*. Iza tornjeva se nalazi dio nazvan po upraviteljima palače (fr. *concierge*), Conciergerie, koji od 1400. služi kao zatvor, a za vrijeme Revolucije u njemu su držani zatvorenici osuđeni na smrt giljotinom. Već nakon 1358. Palais de la Cité prestaje biti kraljevska rezidencija i pretvara se u *Hôtel Saint-Pol*. Rezidencija se prebacuje u istočni dio Pariza, u gradić Vincennes, gdje je već 1190. pod vladavinom Filipa II izgrađena tvrđava za zaštitu Louvrea.

### Moderno doba 
[mini|desno|[Hôtel des Invalides]]
Za vrijeme vjerskih ratova između 1562. i 1598. grad ostaje u katoličkom posjedu. U Bartolomejskoj noći 24. augusta 1572. naredbom Katarine Medici ubijeno je hiljade hugenota. Uredbom Luja XIV uvedena je ulična rasvjeta, moderniziran vodovod i izgrađene bolnice *Invalides* i *Salpêtrière*. Njegovom naredbom srušene su gradske zidine, a na njihovom mjestu izgrađena "Nouveau Cours", ulica u obliku prstena, na mjestu koje je danas poznato kao *Grands Boulevards*. Kraljevska rezidencija prebačena je u Versailles. Ipak, Pariz ostaje politički centar Francuske, što je rezultiralo velikim brojem stanovnika i vodećom privrednom ulogom u zemlji.

Po izbijanju Francuske revolucije 1789. parisko stanovništvo izborilo se za ukidanje monarhije i uvođenje Prve francuske republike. Radi zaštite grada, 1844. grade se nove zidine na mjestu današnjeg Boulevard périphériquea. S dužinom 39&nbsp;km, 94 bastiona i 16 fortifikacija to je najveća utvrda na svijetu.

Pariz je 1855, 1867, 1878, 1889, 1900. i 1937. bio organizator svjetskih izložbi, koje su imale kulturni i politički značaj za grad. Katastrofalni tok rata 1870–1871. donio je kraj Drugog carstva. Poslije njemačke opsade grad je kapitulirao, nakon čega se 1871. formira Pariska komuna. Nju su činili radnici, zanatlije i sitni građani, a nastala je kao protest protiv konzervativne provizorne vlade Republike. Vrijeme Treće republike prije 1914. vrijeme je privrednog i kulturnog procvata u *Belle Époqueu*, čiji se stil gradnje očituje na stanici *Gare de Lyon*, na Mostu Aleksandra III i stanicama metroa. Godine 1900. i 1924. Pariz je bio domaćin Ljetnih olimpijskih igara.

Godine 1921. Pariz je imao gotovo tri miliona stanovnika, što je najveći broj u njegovoj historiji. Gradnja stanova nije više mogla pratiti potražnju. Za vrijeme Drugog svjetskog rata grad je od juna 1940. do oslobođenja 25. augusta 1944. bio pod njemačkom opsadom, ali je ostao pošteđen velikih razaranja.

Studentska revolucija i masovni štrajkovi trajali su u maju 1968. Godine 2005. dogodili su se sukobi između mladih useljenika u predgrađima Pariza. Nemiri su se kasnije raširili na druge gradove u Francuskoj.

## Grb 
Opis: Ispod plave glave štita, ukrašene zlatnim ljiljanima, plovi na plavom dnu štita i crvenoj pozadini srebrni brod s punim, srebrnim jedrom.

Žig iz 1210. prikazuje jedrenjak, što upućuje na osnivanje grada na ostrvu Île de la Cité. Grb je poznat od 1358. Glava štita s burbonskim ljiljanima predstavljala je širenje grbova *dobrog grada*. Poznate su različite varijante grba: sa zidinama, s izrekom *Fluctuat nec mergitur* (*"Bacan/a/ valovima, on/a/ ne tone"*) na zlatnoj traci ispod štita. Poznat je i grb s tri jedrenjaka.

## Stanovništvo 
### Razvoj stanovništva 
Broj stanovnika u Parizu u antičko doba i u srednjem vijeku, zbog mnogobrojnih ratova, epidemija i nedostatka hrane povremeno se smanjuje. Tako je 1832. zbog epidemije kolere u Parizu umrlo 20.000 ljudi. Tek industrijalizacijom u 19. stoljeću dolazi do porasta broja stanovnika. 1846. godine u Parizu živi oko milion stanovnika. Broj se do 1876. udvostručio, a 1921. prelazi 3 miliona, što je, historijski gledano, najveći broj stanovnika u Parizu.

Na popisu iz 1999. bilo je 2.125.246, stanovnika, što je najmanji broj stanovnika od historijskog maksimuma od 2,9 miliona iz 1921. Gubitak gradske populacije odražava iskustvo i drugih središnjih gradova u razvijenom svijetu koji nisu širili svoje granice. Glavni faktori u procesu jesu značajno smanjenje veličine porodice i dramatične migracije prema predgrađima od 1962-75. Emigraciju su uvjetovali deindustrijalizacija, visoke stanarine, gentrifikacija mnogih unutrašnjih četvrti, transformacija stambenih prostora u urede i veće obilje u zaposlenim porodicama. Gubitak gradskog stanovništva u Parizu jedan je od najvećih u međunarodnim okvirima i najveći među svim gradovima koji imaju više od 2.000.000 stanovnika. Gubici gradskog stanovništva za grad generalno su negativno percipirani. Gradska uprava nastoji preokrenuti trend s ponešto uspjeha, te je procjena populacije u julu 2004. pokazala porast, prvi put nakon 1954, dosegnuvši ukupno 2.144.700 stanovnika.

Danas u Parizu živi oko 2 miliona ljudi, dok je broj stanovnika u okolini Pariza 2007. godine iznosio 11,8 miliona.

### Gustoća 
Pariz je jedan od najgušće naseljenih gradova na svijetu. Gustoća, bez vanjskih šumovitih parkova (Bulonjska šuma i Vensenska šuma), na službenom popisu 1999. iznosila je 24.448 stanovnika po km2, što se može uporediti samo s nekim azijskim megalopolisima. Čak i uključivši dva šumska područja gustoća je 20.164 stanovnika po km2, kao peta najgušće naseljena općina u Francuskoj iza Le Pré-Saint-Gervaisa, Vincennesa, Levallois-Perreta i Saint-Mandéa, sve rubna područja središta Pariza. Najrjeđe naseljene četvrti su zapadni i središnji uredsko-administrativni arondismani. Gradsko stanovništvo najgušće je u sjevernim i istočnim arondismanima. 11. arondisman imao je 1999. gustoću od 40.672 stanovnika po km2, dok su neke istočne četvrti istog arondismana imale gustoću blizu 100.000/km2.

### Pariska aglomeracija 
Grad Pariz pokriva područje mnogo manje od cijele urbane zone kojoj je središte. Trenutno, pariska stvarna urbanizacija, koju definira *pôle urbain* (gradsko područje) statistička zona, pokriva 2.723&nbsp;km2, ili područje oko 26 puta veće od samoga grada. Uprava pariskog urbanog rasta podijeljena je između samoga grada i okolnih departmana. Parizu najbliži prsten sa tri susjedna departmana ili *Petite couronne* ("mali prsten"), potpuno je zasićen rastom grada, dok je daljni vanjski prsten sa četiri departmana, *Grande couronne*, pokriven urbanizacijom samo u unutrašnjim područjima. Tih osam departmana stvaraju veću administrativnu regiju Île-de-France, koja je većinom ispunjena pariskim urbanim područjem.

Pariska aglomeracija pokazala je stalan rast od kraja francuskih vjerskih ratova, kasnog 16. stoljeća, uz povremena opadanja za vrijeme Francuske revolucije i Drugog svjetskog rata. Prigradski razvoj ubrzao se u zadnje vrijeme: s procjenom od ukupno 11,4 miliona stanovnika 2005, regija Île-de-France pokazuje dvostruko veću stopu rasta u odnosu na 1990. Danas je to jedna od najvećih aglomeracija na svijetu.

### Imigracija 
Prema zakonu, francuski popisi ne postavljaju pitanja o etničkoj pripadnosti i religiji, ali zahtijevaju podatke o zemlji rođenja. Iz tih podataka moguće je odrediti da su Pariz i metropolitansko područje jedno od kulturno najraznolikijih područja u Europi. U popisu 1999, 19,4% ukupne populacije rođeno je izvan kontinentalne Francuske. Na istom popisu, 4,2% populacije urbanog područja Pariza bili su nedavni imigranti (osobe koje su se uselile u Francusku između 1990. i 1999), većinom iz kontinentalne Kine i Afrike.

Prvi val međunarodne migracije prema Parizu započeo je najranije 1820-ih godina, s dolaskom njemačkih seljaka koji su bježali od poljoprivredne krize u Njemačkoj. Slijedilo je nekoliko valova imigracije koji se nadovezuju do danas: Italijani i srednjoevropski Jevreji za vrijeme 19. stoljeća, Rusi nakon Ruske revolucije 1917, Armeni u bijegu od genocida u Osmanskom Carstvu, građani francuskih kolonija za vrijeme Prvog svjetskog rata i kasnije Poljaci između dvaju ratova, Španci, Italijani, Portugalci i sjeverni Afrikanci od 1950-ih do 1970-ih, sjevernoafrički Jevreji, nakon stjecanja nezavisnosti država u kojima su živjeli, te otad Afrikanci i Azijci.

### Religija 
[mini|desno|[Velika pariska sinagoga]]
Oko 80% stanovnika grada je kršteno, a oko 75% izjašnjava se katolicima. To su najvećim dijelom rimokatolici, a manji dio čine pripadnici Armenske i Ukrajinske crkve. Pariski biskup nadležan je i za katolike istočnog obreda.

U Parizu su 94 katoličke župe, 15 grčko-pravoslavnih i ruskih pravoslavnih crkava, 6 rumunskih crkava, 7 sinagoga za oko 220.000 Židova i 19 džamija za oko 50.000 muslimana (uglavnom sunita). Nešto oko 12% katolika i 15% Jevreja prakticira vjeru.

## Politika 
Pariz, sa svojim nepromijenjenim administrativnim granicama od 1860. godine, jedan je od rijetkih gradova koji se nije razvio politički u skladu s demografskim rastom. O tome se trenutno raspravlja u planovima za *Grand Paris* (Veliki Pariz), koji bi svoje administrativne granice proširio na veći dio svoje urbanizirane zone.

### Glavni grad Francuske 
mini|lijevo|180px|Elizejska palača
Kao glavni grad, Pariz je sjedište francuske vlade. Za izvršnu vlast, dva glavna službenika imaju svaki svoju službenu rezidenciju, gdje su im smješteni i uredi.
Predsjednik Francuske boravi u Elizejskoj palači u 8. arondismanu, dok premijer ima sjedište u Hôtel Matignon u 7. arondismanu. Vladina ministarstva smještena su u raznim dijelovima grada, mnoga u 7. arondismanu.
Dva doma francuskog parlamenta na lijevoj su obali. Gornji dom, ili Senat, smješten je u *Palais du Luxembourg* u 6. arondismanu, dok je značajniji donji dom, Nacionalna skupština, u *Palais Bourbonu*, u 7. arondismanu. Predsjednik senata, druga najviša funkcija nakon predsjednika republike, ima ured u *Petit Luxembourg*, manjoj palači koja je aneks palače *Luxembourg*.

U Parizu su, također, i najviši francuski sudovi. Francuski kasacijski sud, najviši sud u pravosudnom sistemu, koji preispituje krivične i civilne postupke, smješten je u Palači pravde na Île de la Citéu, dok je Državni savjet, koji pruža pravne savjete izvršnoj vlasti i djeluje kao najviši sud u upravnom sistemu, smješten u *Palais Royalu* u 1. arondismanu.
Ustavno vijeće, savjetodavno tijelo s konačnim ovlastima za ustavnost zakona i vladinih dekreta, također djeluje u *Palais Royalu*.

### Gradska vlada 
mini|300px|Arondismani Pariza

Pariz je bio općina od 1834. godine (također i nakratko između 1790-95). Pri podjeli Francuske na općine 1790. (za vrijeme Francuske revolucije), i ponovo (1834), Pariz je bio grad upola manji u odnosu na danas, ali su 1860. pripojene susjedne općine, neke potpuno, radi stvaranja nove administrativne karte s 20 arondismana, koje grad ima i danas. Takva općinska podjela stvara spiralu u smjeru kazaljke na satu, s 1. arondismanom u samom središtu.

1790. Pariz je postao prefektura (sjedište) departmana Seine, koji je pokrivao veći dio pariske regije. 1968. podijeljen je na četiri manje: grad je postao zasebni departman i zadržao broj departmana Seine (75) (koji vuče porijeklo od pozicije departmana Seine u abecednom redu), dok su stvorena tri nova departmana: Hauts-de-Seine, Seine-Saint-Denis i Val-de-Marne i dodijeljeni su im brojevi 92, 93 i 94. Posljedica tih podjela jesu identične granice pariskog departmana i općine, što je jedinstvena situacija u Francuskoj.

### Općinski uredi 
mini|desno|*Hôtel de Ville*, pariska gradska vijećnica
Svaki od 20 pariskih arondismana ima direktno izabrano vijeće (''conseil d'arrondissement*), koje bira načelnika arondismana. Izbor članova iz savjeta svakog arondismana stvara Vijeće Pariza (*Conseil de Paris*), koje bira gradonačelnika Pariza.

U srednjevjekovno doba Parizom je upravljala općina koju su birali trgovci, čiji je glavar bio vođa trgovaca. Osim što je regulirao gradski promet robom, on je bio odgovoran i za neke javne dužnosti, kao nadgledanje gradskih zidina i čišćenje ulica. Kreiranje funkcije pariskog civilnog upravitelja u 13. stoljeću znatno je smanjilo dužnosti i ovlasti vođe trgovaca. Kao direktni predstavnik kralja, u ulozi koja donekle podsjeća na prefekta kasnijih godina, upravitelj Pariza (*prévôt*) nadgledao je primjenu i izvršenje zakona i reda u gradu i okolnom okrugu (*prévôté*) iz svog ureda u *Grand Châteletu*. Mnoge ovlasti iz ureda obaju upravitelja prebačene su nakon osnivanja, 1667. godine, na ured generalnog namjesnika policije. Stoljećima su se *prévôt* i upravitelji Châteleta sukobljavali s upraviteljima Hôtel de Villea oko jurisdikcije, tj. s gradskom upravom koja je obuhvatala i kartinijere (*quartiniers*), od kojih je svaki bio odgovoran za jednu od 16 četvrti (koje su bile podijeljene na četiri *cinquantaines*, svaka sa svojim senkantenijerom /*cinquantainier/* na čelu, a one su dalje podijeljene na dizene /*dizaines*/, kojima su upravljali dizenijeri /*dizainiers*/): 
Iako su kroz 18. stoljeće takvi izbori postali samo ceremonijalni, birajući kandidate koje je već izabrala kraljevska vlada, sjećanje na stvarnu općinsku neovisnost ostalo je snažno: *Hôtel de Ville* nastavio je biti značajan u svijesti buržujskih Parižana, sa znatno većim utjecajem od stvarne uloge u upravi grada.

Posljednji pariski upravitelj trgovaca (*prévôt des marchands*) ubijen je 14. jula 1789, nakon pada Bastilje. Pariz je službeno postao općina stvaranjem administrativne podjele 14. decembra
1789, te je 9. oktobra 1790. privremena revolucionarna gradska uprava zamijenjena prvim općinskim ustavom i vladom. Kroz nemire tokom Termidorskog prevrata 1794. postalo je jasno da je revolucionarna nezavisnost Pariza prijetnja bilo kojoj vladajućoj snazi. Ured gradonačelnika ukinut je iste godine, a općinsko vijeće godinu dana kasnije.

Premda je ono obnovljeno 1834, dobar dio 19. i 20. stoljeća Pariz je, zajedno s većim departmanom Seine, kojem je tada bio centar, bio pod direktnom kontrolom državnog prefekta Seine, nadležnog za generalne poslove. Državni prefekt policije bio je nadležan za policiju u istoj jurisdikciji. Osim u nekoliko kratkih slučajeva, grad nije imao gradonačelnika do 1977, pa je pariska policijska prefektura i danas pod državnom kontrolom.

Unatoč svojoj dvojnoj egzistenciji kao općina i departman, Pariz ima jedinstveno vijeće koje upravlja obama subjektima. Vijeće Pariza, kojim predsjedava gradonačelnik Pariza, zasjeda i kao općinsko vijeće (*conseil municipal*) ili kao vijeće departmana (*conseil général*), ovisno o predmetu rasprave.

Pariska savremena administrativna organizacija još uvijek sadrži tragove jurisdikcije bivšeg departmana Seine. Prefektura policije (koja upravlja i vatrogasnim brigadama), npr, još uvijek ima nadležnost na *petite couronne*, susjedna tri departmana za neke operacije, kao što su protivpožarna zaštita ili spašavanja, i još je pod upravom francuske vlade. Pariz nema općinske policijske snage, premda ima vlastitu brigadu kontrolora prometa.

### Glavni grad regije Île-de-France 
[mini|lijevo|190px|Departmani regije [Île-de-France]]
Kao dio općenacionalnih administrativnih nastojanja konsolidacije regionalnih ekonomija 1961, Pariz je kao departman postao glavni grad nove regije, Distrikta Pariza, preimenovane u regiju Île-de-France 1976, koja obuhvata pariski i još 7 najbližih departmana. Članovi regionalnog vijeća od 1986. biraju se na direktnim izborima. Prefekt pariskog departmana (koji je do 1968. služio kao prefekt departmana Seine) također je i prefekt regije Île-de-France, premda je ta funkcija izgubila mnoge ovlasti stvaranjem ureda gradonačelnika Pariza 1977.

### *Intercommunalité* 
Tek rijetke od nabrojenih promjena uzele su u obzir postojanje Pariza kao aglomeracije. Za razliku od većine francuskih većih urbanih područja, kao što su Lille i Lyon, u Parizu nema međuopćinskog (*intercommunal*) entiteta u pariskom urbanom području, niti međuopćinskog vijeća koji bi rješavali probleme gustog urbanog jezgra regije u cjelini. Parisko otuđenje od svojih predgrađa i danas je problem, te prema mnogima, glavni razlog građanskih nemira, kao što je pobuna u predgrađima 2005. Direktna posljedica tih nesretnih događaja jesu prijedlozi za efikasniju metropolitansku strukturu, koja bi pokrila Pariz i neka od predgrađa, od socijalističke ideje o labavoj "metropolitanskoj konferenciji" (*conférence métropolitaine*) do desničarske ideje o više integriranom "Velikom Parizu" (*Grand Paris*).

## Kultura i znamenitosti 
Pariz je grad znamenitosti, prepun vrijednih vjerskih i svjetski poznatih građevina, ulica, trgova i parkova. Ima oko 160 muzeja, oko 200 umjetničkih galerija, 100 pozorišta, preko 650 kina i više od 10.000 restorana. Kulturna ponuda je raznovrsna: od brojnih koncerata, izložbi, muzičkih i filmskih festivala i modnih revija do sportskih takmičenja. Kompleks dvorca Fontainebleau, dvorac Versailles i obala Seine u Parizu stavljeni su na UNESCO-ovu listu spomenika svjetske kulturne baštine (1979, 1981. i 1991. godine, respektivno). Pariz je 1989. godine bio proglašen za Evropski glavni grad kulture.

### Opere i pozorišta 
[mini|desno|*[Opéra Garnier*]]
[mini|desno|*[Opéra Bastille*]]
[mini|desno|*[Comédie-Française*]]

Uvjetovano tradicijom centralizma, sve važnije pozorišne i baletne kuće imaju svoje sjedište u Parizu. Program se objavljuje u *Pariscopeu* ili u *Officiel des Spectacles*, koji se mogu dobiti u svakom kiosku. Ulaznice za predstave mogu se dobiti s velikim popustom od 13 sati na sami dan predstave na pozorišnim kioscima (*Kiosque Théâtre*) kod željezničke stanice Gare Montparnass ili crkve La Madeleine).

*Opéra Garnier* ili *Palais Garnier* (danas *Opéra National de Paris*) najveća je pariska i ujedno najveća svjetska operna kuća (11.237 m2), otvorena 1875 (historijska pariska opera), koja teži klasičnom repertoaru i baletskim predstavama. U njenom sastavu djeluje i *Ballet de l'Opéra de Paris* i baletna škola.

Savremena *Opéra Bastille*, s miješanim moderno-klasičnim programom, otvorena je 1989. Ističe se modernom scenografijom i tehnikom. Sredinom 19. stoljeća bile su aktivne još dvije operne kuće: *Opéra-Comique* (koja postoji i danas) i *Théâtre Lyrique* (koja je u moderno doba promijenila profil i naziv u *Théâtre de la Ville*).

*Comédie-Française* ili *Théâtre Français* sa svojim pozorišnim ansamblom čine bivši Moliereov *"Illustre Théâtre"* i druge glumačke grupe sa dugom tradicijom. Igra se klasični repertoar.

*Théâtre des Champs-Élysées* koji je od 1911. do 1913. sagradio Auguste Perret po planovima Henryja van de Veldea, pobudio je početkom 20. stoljeća veliko interesovanje svojom arhitekturom i skandaloznim predstavama. U muzičkom i koncertnom pogledu to je sjedište velikih orkestara, Orchestre National de France i Orchestre Lamoureux, kao i baza Bečke filharmonije u Francuskoj.

Pažnju privlače i programi *Théâtre du Châteleta* na Place du Châteletu i njemu nasuprot smještenog gradskog pozorišta, *Théâtre de la Villea*.

Savremene komedije u sklopu tzv. bulevarskog pozorišta i vodvilji izvode se u bezbrojnim malim teatrima, kao što je *Théâtre des Bouffes-Parisiens*, koji je osnovao Jacques Offenbach 5. jula 1855. Teatar je ime dobio po *Opéri bouffe – komičnoj operi*, kako je Offenbach nazivao mnoga svoja djela.

Ljubiteljima revijskog pozorišta preporučuju se predstave u *Moulin Rougeu*, *Lidu* i *Paradis Latinu*.

*Moulin Rouge* je 6. oktobra 1889. otvorio Joseph Oller, vlasnik varijetea *L’Olympia*. Ime je dobio po markantnoj izvedbi crvenog mlina na krovu. Postao je poznat po svojim kankan i *chahut* plesačicama. Jednostavnije, ali erotičnije jesu performanse u Folies Bergèreu.

Rok koncerti organiziraju se u dvoranama *Zénith* u Parc de la Villetteu i dvorani *Bercy*. *Zénith* je građena 1983. inicijativom tadašnjeg ministra kulture Jacka Langa po planu arhitekata Philippea Chaixa i Jean-Paula Morela. Otvorena je 12. januara 1984. koncertom francuskog pjevača Renauda.

*Arènes de Lutèce* važi za najstariju građevinu u Parizu. Rimski amfiteatar nalazi se u ulici Rue Monge u 5. arondismanu. Arena potječe iz 1. stoljeća i bila je u upotrebi do 3. stoljeća. Predstave je moglo gledati oko 17.000 ljudi, kao i borbe na život i smrt. Dolaskom kršćanstva rimski cirkusi gube značaj. U 3. i 4. stoljeću, s upadima germanskih plemena u Galiju, *Arenes de Lutèce* je zatvorena, a kamen njenih lukova iskorišten za gradnju gradskih zidina i drugih utvrda.

Pozorište tradicionalno zauzima istaknuto mjesto u pariskoj kulturi, što se nastavlja i danas. Najpoznatiji pozorišni glumci također su zvijezde francuske televizije i filma. Neka od najvećih pariskih pozorišta jesu i *Bobino*, *Théâtre Mogador* i *Théâtre de la Gaîté-Montparnasse*. Neki od pariskih teatara koriste se i kao koncertne dvorane. Najveća imena francuske šansone, kao Edith Piaf, Maurice Chevalier, Georges Brassens i Charles Aznavour, proslavili su se u čuvenim pariskim koncertnim dvoranama: *Lido*, *Bobino*, *Olympia*, *La Cigale* i *Le Splendid*.

*Élysées-Montmartre*, znatno smanjen u odnosu na svoju izvornu veličinu, danas je koncertna dvorana. *New Morning* jedan je od još nekoliko pariskih klubova gdje se održavaju *jazz*-koncerti, ali i koncerti *"indie"* muzike.

### Muzeji 
mini|desno|Muzej *Louvre* s piramidom, jedan od najpoznatijih muzeja na svijetu
mini|desno|*Musée d’Orsay*
desno|mini|Muzej *Picasso*
Muzej *Louvre* otvoren je 1793. godine u bivšoj rezidenciji francuskih kraljeva. U njemu se nalazi svjetski najznačajnija zbirka umjetnina s preko 380.000 djela, od kojih su 35.000 izložene. Izložene umjetnine prikazuju vremenski period od antičkih vremena do kraja 19. stoljeća. U *Louvreu* se izlažu i djela modernih umjetnika, mada su te izložbe povremenog karaktera. Zgrada *Louvrea* nalazi se u prvom arondismanu na desnoj obali Seine u ulici Rue de Rivoli. Ulaz je iz piramide, koju je projektirao američki arhitekt Ieoh Ming Pei, a koja je otvorena 29. marta 1989. Dvorište *Louvrea* nalazi se u liniji s Avenijom Champs-Élysées, koja tvori tzv. *historijsku osu* Pariza.

Muzej *Orsay* otvoren je 1986. u zgradi bivše željezničke stanice *Gare d’Orsay*. Muzej se nalazi u sedmom pariskom arondismanu na južnoj obali Seine, prekoputa vrtova Tuileries. Stanicu je 1900. godine otvorio Victor Laloux, za vezu Pariza s Orléansom. Zbog preopterećenosti i niskog kapaciteta zatvorena je 1939, a 1978. proglašena je zaštićenom historijskom građevinom. Pod upravom francuske arhitektice Gae Aulenti, pod uvjetom očuvanja historijske arhitekture, od 1980-86. godine preuređena je u muzej. Muzej je poznat po eksponatima francuskih impresionista. Osim tih djela, izložene su slike, skulpture, fotografije i namještaj iz perioda od 1848. do 1914. Zastupljeni su mnogi umjetnici i svi umjetnički smjerovi iz tog vremena.

Po planovima arhitekata Renza Piana, Richarda Rogersa i Gianfranca Franchinija 1977. godine otvoren je umjetnički i kulturni centar "Georges Pompidou" (). Odlika ovog centra je čelična konstrukcija s vanjskim zidovima od stakla, a svi instalacijski vodovi izvedeni su napolju specifičnom konstrukcijom u cijevima raznih boja. Centar se nalazi u četvrtom pariskom arondismanu. Zamišljen je kao informativni centar sa slobodnim i neograničenim pristupom. U njemu se nalazi *Bibliothèque Publique d'Information* i *Muzej moderne umjetnosti'' (Musée National d'Art Moderne), sa zbirkom umjetničkih djela modernih umjetnika iz nadrealizma, fovizma, kubizma te predstavnika apstraktne umjetnosti. Muzički institut *IRCAM* (*Institut de Recherche et Coordination Acoustique/Musique*) priključen je centru iz organizacijskih razloga.

Muzej *Picasso* nalazi se u trećem arondismanu u bivšem *"Hôtel Saléu*. Hotel je građen od 1656–59. godine u pariskoj četvrti Marais. U njemu se nalazi oko 250 Picassovih slika i skulptura, kao i dijelovi njegove osobne zbirke djelâ Georgesa Braquea, Paula Cézannea, Henrija Matissea, Joana Miróa i Amedea Modiglianija.

*Musée des arts et métiers* nastao 1794. godine, posvećen nauci i tehnologiji.

*Musée national du Moyen Âge* (do 1980: *Musée de Cluny*) nalazi se u kasnogotičkoj palači *Hôtel de Cluny* (1485-90). U njemu se nalazi značajna riznica umjetničkih djela nastalih u srednjem vijeku.

Palača *Grand Palais* nastala je po planovima arhitekata Henrija Deglanea i Albeta Louveta kao izložbeni paviljon povodom Svjetske izložbe u Parizu 1900. godine. Na prednjoj strani *Grand Palaisa* nalazi se 240 metara duga i 20 metara visoka fasada s jonskim stubovima. U zgradi se nalaze značajne umjetničke i slikarske izložbe. U zapadnom krilu nalazi se *Palais de la Découverte*, prirodoslovni muzej s planetarijem.

Prekoputa, izgrađena u isto vrijeme i za istu svrhu, nalazi se *Petit Palais*, koju je projektirao Charles Girault u neobaroknom stilu *Belle Époque*. S pozlaćenim kovanim ulaznim vratima te brojnim prozorima i kupolom, prepoznatljivi je simbol Pariza. Od 1902. godine u njoj se nalazi *Muzej lijepih umjetnosti grada Pariza* (*Musée des Beaux-Arts de la Ville de Paris*).

### Građevine 
#### Mostovi 
[mini|desno|400px|[Pont Neuf na Île de la Citéu]]

Sena protječe kroz Pariz od ušća Marne kod Vincennesa velikom lijevom krivinom od jugoistoka prema centru, a onda nadesno prema Boulogne-Billancourtu, te kod Saint Denisa na sjeveru obilazi grad. Na Seni se nalazi 40 mostova, koji povezuju pariske arondismane. Otok Île de la Cité u središtu Pariza povezan je s objema obalama Sene sa 7 mostova: Pont de l'Archevêché (prema lijevoj obali), Pont au Double (prema lijevoj obali), Pont d'Arcole (prema desnoj obali), Petit-Pont (prema lijevoj obali), Pont Notre-Dame (prema desnoj obali), Pont Saint-Michel prema lijevoj obali), Pont au Change (prema desnoj obali). Most Pont Neuf preko zapadnog jezička otoka povezuje otok s objema obalama. To je ujedno i najstariji pariski most. Najmlađi pariski most jest Passerelle Simone de Beauvoir, izgrađen 2006. Većina mostova izgrađena je u 19. stoljeću i željezne je konstrukcije. Mostovi su noću osvijetljeni, zavisno od konstrukcije, te time doprinose posebnom noćnom izgledu Pariza.

#### Trgovi i ulice 
[mini|[Luksorski obelisk na Place de la Concorde]]
[mini|Pogled na [Avenue de la Grande Armée u pravcu La Défensea]]

Početkom 17. stoljeća francuski kralj Henrik IV započinje urbanizaciju Pariza planiranjem i izgradnjom dvaju od ukupno pet tzv. kraljevskih trgova.

Place des Vosges, kvadratičnog izgleda i građen između 1605–11. godine, prvi je trg u 4. arondismanu u četvrti Marais, ranije nazvan *Place Royale*. Okružen je građevinama iz ranog 17. stoljeća. U sredini trga nalazi se kip Luja XIII na konju. Trg je veličine 140 x 140 m.

U isto vrijeme izgrađen je Place Dauphine (1607-12) u sličnom stilu trokutastog oblika na istočnom jezičku île de la Citéa u 1. arondismanu, po planovima Louisa Métezeaua i Jacquesa II Androueta du Cerceaua. Kasnije je jedan dio prerađen, te se time otvorio prema zapadnom dijelu otoka s pogledom na Pont Neuf, na kojem se nalazi skulptura Henrika IV na konju.

Place des Victoires s okruglim tlocrtom izgrađen je 1675. na inicijativu Françoisa d’Aubussona de la Feuilladea po planovima Julesa Hardouin-Mansarta u čast Luja XIV, kako bi se postavila njegova statua. Statua je srušena u Francuskoj revoluciji i 1822. zamijenjena statuom Luja XIV na konju, izrađenom po nacrtu francuskog kipara Françoisa Josepha Bosioa.

Place Vendôme (1690–1720) ostao je nepromijenjen u svom izgledu, a izgrađen je u čast Luja XIV. Planove je izradio Hardouin-Mansart. Tada izgrađene skulpture kralja na konju, kao i skulpture ostalih članova kraljevske porodice, srušene su u vremenu Revolucije, a Napoleon je 1806. godine u spomen na bitku kod Austerlitza dao izgraditi trijumfalni stub visok 44 m. Trg se nalazi u 1. arondismanu u blizini Pariske opere.

#### Poznate građevine 
##### Antičko doba 
mini|desno|*Arènes de Lutèce*

Najstarije građevine u Parizu nalaze se u četvrti Quartier Latin, na obroncima Montagne-Sainte-Geneviève, koje su od 52. p. n. e. naseljavali Rimljani. Restaurirani ostaci u 1. stoljeću izgrađene *Arènes de Lutèce* i ostaci termi Cluny iz perioda oko 200. godine jedini su vidljivi ostaci iz galsko-rimske epohe.

##### Srednji vijek 
Nakon raspada Rimskog Carstva nastaju najprije sakralni objekti. Palaču rimskih vlasti u Parizu na Île de la Citéu prisvajaju franački kraljevi i u narednim je stoljećima proširuju i dograđuju. Danas je ona poznata kao *Palais de la Cité*. Najstariji sačuvani dijelovi ove palače izgrađeni su u prvoj polovici 13. stoljeća, pod Lujem IX i majstorom Pierrom de Montreuilom, a to su kapela *Sainte-Chapelle* i donji dijelovi kule *Bonbec* na sjevernoj fasadi. Obližnje kapijske kule, *Tour d’Argent* (Srebrna kula),*Tour de César*, kao i u 19. stoljeću izmijenjena ugaona kula *Tour de l’Horloge*, nastale su nešto kasnije pod Filipom IV. Iza masivnih kula nalazila se rana uprava (*Conciergerie*), koja je već oko 1400. godine služila kao zatvor, a za vrijeme revolucije bila "čekaonica za giljotinu".

Već nakon 1358. godine kraljevska rezidencija biva prebačena iz Palais de la Citéa u danas nestali *Hôtel Saint-Pol*, na istoku Pariza nastali gradić Vincennes i već 1190. pod Filipom II nastalu utvrdu ranog *Louvrea*, čija je masivna okrugla kula dominirala desnom obalom.

Dvorac *Louvre*, kakvog danas poznajemo, rezultat je različitih gradnji pod mnogim francuskim kraljevima i obuhvata dijelove iz srednjeg vijeka, renesanse, baroka, Drugog carstva, kao i značajne "podzemne odaje", izgrađene nakon 1981. na inicijativu predsjednika Françoisa Mitterranda i arhitekte Ieoha Minga Peia, koji danas služe u svrhu nedostatne infrastrukture muzeja.

##### 15. i 16. stoljeće 
[desno|mini|*[Hôtel de Sully*]]
[desno|mini|*[Fontaine des Innocents*]]
[desno|mini|*[Hôtel de Ville*]]

Iz druge polovine 15. i 16. stoljeća potječe više interesantnih tzv. *hôtels particuliers* - gradskih palača u četvrti Marais, kao:
* *Hôtel de Sens*, izgrađena po nalogu biskupa od Sensa, Tristana od Salazara, između 1475. i 1507.
* *Hôtel Carnavalet*, izgrađena 1548. za predsjednika suda Jacquesa de Lignerisa
* *Hôtel Lamoignon*, 1585. izgrađena za Dijanu od Francuske, graditelja Louisa Métezeaua
* *Hôtel de Sully*, gradska palača inspektora finansija Mesmea Galleta, koju je 1630. po planovima Jeana I Androueta du Cerceaua završio Roland de Neufbourg. Danas je tu sjedište Udruge za zaštitu spomenika.

Na lijevoj obali je za to vrijeme Jacques d’Amboise ponovo izgradio *Hôtel de Cluny*, od 1485. do 1510, pored ruševina rimskih termi, koji je opatiji Cluny služio kao sjedište od 1330. Danas je tu smješten *Musée National du Moyen Âge* (Muzej srednjeg vijeka) s jedinstvenom tapiserijom sa scenama na temu "Dama s jednorogom".

Pierre Lescot i Jean Goujon od 1547. do 1549. grade bunar *Fontaine des Innocents*, koji je danas najvažniji sačuvani spomenik rane renesanse u Parizu. Prvobitno trostrani bunar s tribinom, potpuno je preuređen u prvoj polovini 19. stoljeća, kada su mu Pajou i Houdon dodali i četvrtu stranu.

Prvobitna pariska vijećnica (Hôtel de Ville) izgrađena je na zahtjev kralja Franje I po planovima italijanskog arhitekte Domenica da Cortone između 1551. i 1628. godine. Nastala je u stilu renesansnih dvoraca na rijeci Loirei pod imenom *Il Boccador(o)*. Izgorjela je 1871, za vrijeme Pariske komune. Današnja vijećnica kopija je prethodne građevine.
Od 1874. do 1882. izgrađena je u stilu klasicizma sa 146 kipova na fasadi po planovima arhitekata Théodorea Ballua (1817–1885) i Pierrea Deperthesa (1833–1898). Nalazi se u po njoj nazvanom 4. arondismanu, na bivšem Place de Grèveu (danas Place de l'Hôtel-de-Ville).

##### 17. stoljeće 
Palača Luxembourg zamišljena je 1615. godine kao ladanjski dvorac izvan granica tadašnjeg Pariza. Marija Medici daje nalog za njegovu gradnju, koju vodi arhitekt Salomon de Brosse. U osnovi je slična firentinskoj palači Palazzo Pitti, u kojoj je Marija provela svoje djetinjstvo. Palača, naročito njeno vrtno pročelje, bitno je izmijenjena u 19. stoljeću. Od 1852. godine u njoj zasjeda Francuski senat. Kraljevski park uz ovu palaču (*Jardin du Luxembourg*) nekada je bio u vlasništvu kralja, a danas je pod okriljem države i otvoren je za javnost.

Kraljevska palača sjeverno od *Louvrea*, izgrađena je između 1627. i 1629. godine za prvog ministra Luja XIII, kardinala Richelieua. Nakon njegove smrti preuzima je kraljevska kuća i palača dobija današnje ime. U njoj odrasta Luj XIV. Danas se u njoj nalaze Savezno vijeće, Ustavno vijeće, Ministarstvo kulture, kao i *Comédie-Française*. Na dvorište, u kojem je Daniel Buren postavio interesantno prohodno umjetničko djelo, nadovezuje se lijep vrt.

Važna djela iz 17. stoljeća jesu i barokna crkva Val-de-Grâce sa samostanom, *Collège des Quatre-Nations*, danas sjedište ustanove *Institut de France*, *Hôtel des Invalides* i opservatorij.

##### 18. stoljeće 
[desno|mini|*[École Militaire*]]
[desno|mini|*[Panteon (Pariz)|Panteon*]]

Elizejska palača prvobitno je nosila ime *Hôtel d’Évreux*, po nalogodavcu za njenu gradnju. Kasnije je dobila ime po obližnjoj Avenue des Champs-Élysées. Danas je sjedište francuskog predsjednika. Građena je od 1718. do 1722. godine po planovima arhitekte Armand-Clauda Molleta, koji je grofu Évreuxu prodao susjedni posjed, a ovaj mu je povjerio plan gradnje palače. Nakon grofove smrti 1753. godine palaču nasljeđuje Jeanne-Antoinette Poisson, poznata kao markiza De Pompadour i preuređuje je s puno stila. Vrt je proširen i dograđen, prema njenim zamislima, sa stubovima, paviljonima i labirintom. Palača je sjeverno od Seine u nekadašnjem predgrađu *Faubourg Saint-Honoré*, par koraka od Elizejskih polja i nekoliko minuta šetnje od trga Concorde.

U doba Luja XIV nastaju veličanstvene građevine na sjevernoj strani trga Concorde koje projektira Ange-Jacques Gabriel: *La Monnaie* ili *Hôtel des Monnaies*, kovnica novca (1771-77), koju je sagradio Jacques-Denis Antoine), i Vojna škola (*École Militaire*). Najimpozantnija građevina, koja se vidi iz daleka, svakako je *Panteon*, građevina s kupolom, koja se može uvrstiti kako u sakralne, tako i u svjetovne objekte, jer je više puta mijenjala svoju namjenu.

*Panteon* je izgrađen između 1764-90. godine. Vodeći arhitekt Jacques-Germain Soufflot sa svojim učenicima gradi samostan za benediktinsku opatiju, čije su trpezarija i kula, u kojoj je smještena škola *Lycée Henri IV* (inače najstarija i najpoznatija škola u Francuskoj), i danas očuvani. Nakon Francuske revolucije crkva je proglašena nacionalnom dvoranom slave. Poslije više preimenovanja u 19. stoljeću, od 1885. godine ponovno je dvorana slave Francuske. U njoj su sahranjene poznate ličnosti kao Voltaire, Victor Hugo, Émile Zola, Jean-Jacques Rousseau, Marie Curie. 1849. godine ovdje je fizičar Foucault empirijski dokazao Zemljinu rotaciju svojim klatnom. Klatno se danas čuva u kapeli bivše opatije St-Martin-des-Champs, koja je postala dio muzeja *Musée des Arts et Métiers*.

##### 19. stoljeće 
desno|mini|*Arc de Triomphe du Carrousel*
[desno|mini|[Trijumfalna kapija u Parizu]]
desno|mini|Eiffelov toranj

Najljepše, ali ne i najreprezentativnije djelo Prvog carstva grade Charles Percier i Fontaine između 1806. i 1808. u tzv. *Cour Napoléon* Louvrea - *Arc de Triomphe du Carrousel*.

Još za vrijeme gradnje ovog luka 1806. godine Napoleon izdaje naredbu za gradnju druge, velike Trijumfalne kapije na trgu Place de l’Etoile, koja je završena tek 1836. godine, za vrijeme Louis-Philippea. Kao inspiracija poslužila je puno manja Titusova kapija u Rimu. Trijumfalna kapija stoji u središtu trga, koji se od 1970. zove *Place Charles de Gaulle - Étoile*, na zapadnom kraju avenije Avenue des Champs-Élysées i dio je *historijske ose*, niza spomenika i velikih ulica, koji se nastavlja dalje prema zapadu i četvrti La Défense.

Iste godine planirana je gradnja hrama slave u čast Napoleonove Velike armije. Gradnja je okončana tek 1842, a danas je poznat kao *La Madeleine*. 1808. godine započinje se s gradnjom burze koju vodi Alexandre-Théodore Brongniart. Nakon njegove smrti završava je Éloi de Labarre 1828.

Od sredine 19. stoljeća grad srednjevjekovnog izgleda pretvara se u prestižni, moderni grad, koji je trebao privući pažnju i oduševljenje hiljada posjetitelja svjetske izložbe. Sveobuhvatne sanacije koje je po nalogu Napoleona III izveo baron Haussmann, donijele su Parizu široke ulice, brojne mostove, trgove i parkove, a uređene su i obje gradske šume i napravljene nove ulice sa zgradama tipičnim za Pariz, u tzv. "Haussmannovom stilu".

Charles Marville bilježi svojim objektivom tadašnje preuređenje, kojim stare ulice i zgrade dobijaju novi izgled. Vrhunac ovog doba čini gradnja sjedišta Pariske opere, palače Garnier (1861–75), koju vodi Charles Garnier.

1885. otvara se najveće gradilište 19. stoljeća, koje rezultira gradnjom nove zgrade univerziteta *Sorbonne*, ako se izostavi gradnja konstrukcije Eiffelovog tornja. Radovi su okončani tek 1901. godine. *Sorbonne* je najstariji univerzitet sjeverno od Alpa, osnovan još u 13. stoljeću u Quartier Latinu, čiji su studenti bili najznačajniji filozofi srednjeg vijeka.

Simbol grada je 300.51 m visok Eiffelov toranj (s antenom visina iznosi 324.8 m), konstrukcija iz 1889. godine, privremeno izgrađen za Svjetsku izložbu. Toranj je projektirao Alexandre Gustave Eiffel, po kome je dobio ime. Najveća je turistička atrakcija Pariza i godišnje ga posjeti više od 6 miliona ljudi. 2002. godine zabilježen je 200-milioniti posjetitelj.

Po cijelom gradu, naročito u pješačkim zonama, nalaze se Wallaceove fontane - javne česme u obliku malih skulptura od lijevanog željeza. Ime nose po Englezu Richardu Wallacu, koji je finansirao njihovu gradnju. Zbog svoje izuzetne ljepote postale su simbolom grada.

##### 20. stoljeće 
[mini|desno|*[Grande Arche*]]

Svoj razvoj u drugoj polovini 20. stoljeća Pariz može zahvaliti, između ostalog, tzv. *velikim projektima* (*grands projets*) francuskih predsjednika.

Georges Pompidou (predsjednik od 1969-74) bio je inicijator gradnje novog kulturnog i umjetničkog centra *Centre Georges Pompidou*. Na međunarodnom natječaju za ovaj projekt pobjednici su bili Renzo Piano i Richard Rogers, koji su od 1972. do 1977. konstruirali i sagradili spektakularnu metalnu konstrukciju.

Konzervativniji Valéry Giscard d’Estaing (predsjednik od 1974-81) zadovoljio se renoviranjem postojećih građevina i preuređenjem zatvorene stanice Orsay u muzej i izgradnjom Cité des sciences et de l’industrie na ruševinama klaonice La Villette. 1980. godine inicirao je osnivanje *Instituta arapskog svijeta*, kao i centra za kulturu i umjetnost, u kojem su muzej, biblioteka i teatar. Izgradnja je okončana između 1983-87, za vrijeme njegovog nasljednika, Mitterranda, s grupom arhitekata (Jean Nouvel, Pierre Soria i *Architecture Studio*).

François Mitterrand (predsjednik od 1981-95) već je u svojoj prvoj konferenciji za štampu nakon dolaska na mjesto predsjednika najavio preuređenje Louvrea u "muzej dostojan Francuske". Posao je dobio, bez prethodnog natječaja, poznati američki arhitekt kineskog porijekla Ieoh Ming Pei.

Kako su ministarstva finansija bila u sjevernom krilu *Louvrea*, njegovom obnovom pojavila se potreba za gradnjom novog ministarstva. Novo Ministarstvo finansija (1984-89) zajednički je rad dvojice arhitekata, Paula Chemetova i Borje Hidobra. Sagrađeno je u istočnom dijelu grada, gdje je istovremeno nastao novi Parc de Bercy sa sportskom dvoranom *Bercy*, koju su gradili Pierre Parat i Michel Andrault.

Najprestižniji objekat izgrađen za vrijeme Mitterranda jeste nova Opéra Bastille (1983-89) na istoimenom trgu, na kojem je 14. jula 1789. godine padom Bastilje započela Francuska revolucija, a 1981. godine Mitterrand slavio svoju pobjedu na predsjedničkim izborima. Simbolikom je ispunjen i dan otvaranja, 13. juli 1989, predvečerje 200-godišnjice pada Bastilje. Arhitekt Carlos Ott kreirao je planove za neobičnu formu od stakla i aluminija.

*Grande Arche* planirao je Johan Otto von Spreckelsen. Otvoreni kubus u obliku kapije, veličanstvenih dimenzija, smješten u četvrti La Défense u predgrađu Pariza, otvoren je 1989. Te godine započinje Mitterrandov drugi mandat. Nekoliko mjeseci prije započeo je projekat renoviranja Nacionalne biblioteke (1990-96). Taj projekt izradio je Dominique Perrault. Uglove zgrade čine 79 m visoke kule sa staklenim pročeljem. Kule imaju oblik slova *L* i simboliziraju otvorene knjige. Jacques Chirac nastavlja tradiciju "predsjedničke gradnje". 20. juna 2006. otvara novi *Musée du quai Branly*, koji je projektira Jean Nouvel. Pored toga, u drugoj polovini 20. stoljeća nastaju brojne manje znamenitosti, kao *Fondation Cartier* (1994, Jean Nouvel) i *Američki centar* (1994, Frank Gehry), sada kino-muzej.

Pariz je poznat po svojim elegantnim i prefinjenim hotelima, kao što su oni u Rue de Rivoli nasuprot vrtovima Tuileries, u Rue Castiglione ili na Place Vendômeu. Tu su hoteli *Meurice*, *Westin* (prije *Intercontinental* s reprezentativnim patiom), *Lotti* i poznati *Ritz*.

#### Crkve 
##### Srednji vijek 
[desno|mini|[Notre-Dame de Paris]]
[desno|mini|*[Saint-Germain-l’Auxerrois*]]

Bivša opatska crkva St. Germain-des-Prés na Boulevard Saint-Germainu (6. arondisman) podsjeća na to da je francuski kralj Hilderik I, sin Klodviga I iz roda Merovinga, 557. godine ovdje osnovao kasnije važnu opatiju. Portal zvonika današnje crkve i crkveni lukovi potječu iz 11. stoljeća. Hor crkve je 1163. posvetio papa Aleksandar II. Do 17. stoljeća građevina je doživjela mnogobrojne izmjene. Freske u crkvi slikao je u 19. stoljeću Hippolyte Flandrin.

Katedrala Notre-Dame de Paris na Île de la Citéu (4. arondisman) jedna je od ranih gotičkih katedrala. Posvećena je Mariji (fra. *Notre Dame* = *naša Gospa*). Gradnja je započela 1163. godine, a okončana tek 1345. Dimenzije crkve su 130 x 48 m, pri visini od 35 m. Nudi zatvoren prostor kapaciteta oko 9.000 ljudi. Oba zvonika visoka su po 69 m. Svjetlarnik dostiže 90 m.

Župna crkva Saint-Germain-l’Auxerrois leži nasuprot zapadnog portala *Louvrea* (1. arondisman), na zapadnom kraju *Avenue des Champs-Élysées*. Temelji crkve potječu još iz vremena romanike, tj. 12. stoljeća. Posjeduje gotičku gradnju i neogotički portal. Nadogradnja i zvonici su iz baroka. Posvećena je svetom Germanusu od Auxerrea.

Župna crkva Saint-Sulpice južno od *Boulevard Saint-Germaina* (6. arondisman) posvećena je svetom Sulpiciju II od Bourgesa. Zamijenila je romaničku gradnju s početka 13. stoljeća. Radovi na današnjoj crkvi počeli su 1649. godine, ali su iz političkih i finansijskih razloga obustavljeni i okončani tek u 18. stoljeću. Klasicističku fasadu projektirao je Giovanni Servandoni 1732. godine. Crkva je poznata po orguljama Cavaillé-Coll , najvećim orguljama Francuske.

Dvorska kapela *Sainte-Chapelle* u *Palais de la Citéu* (1. arondisman) nedaleko od katedrale, sagrađena je pod Lujom IX 1240. godine, da bi sačuvala vrijedne relikvije: Kristovu krunu i dijelove križa. Kapela je primjer gotičkog *radijalnog stila* iz 13. stoljeća. Veliki dio zidova ukrašavaju vitraži, čime unutrašnjost dobija osvjetljenje koje djeluje izvanzemaljski.

##### Savremeno doba 
[desno|mini|*[La Madeleine*]]
desno|mini|Bazilika *Sacré-Cœur*

*Palaču invalida* sagradio je Hardouin-Mansart od 1670. do 1691. godine na lijevoj obali Seine u (7. arondismanu). Crkva s veličanstvenom kupolom dio je *Hôtel des Invalides*, s obližnjom vojnom crkvom *Saint-Louis des Invalides* i ubraja se u građevine klasicističkog baroka u Francuskoj. Unutrašnjost je u 19. stoljeću preuređena u Napoleonovu grobnicu. Njegovi ostaci su 1840. godine prebačeni s ostrva Sveta Helena, zajedno s ostacima drugih važnih ličnosti.

Gradnja crkve *La Madeleine* sjeverno od Place de la Concordea u (8. arondismanu) počela je 1764. po nacrtima Pierrea Contanta. Zbog Francuske revolucije radovi bivaju obustavljeni. Arhitekt Jacques-Marie Huvé 1842. godine okončava gradnju. Crkva je posvećena 9. oktobra 1845. Unutrašnjost je nastala uglavnom između 1830. i 1840. Naročito je poznata statua Marije Magdalene, skulptora Carla Marochettija. Orgulje poznatog orguljara Aristidea Cavaillé-Colla (1811–1899) važe za orgulje s najljepšim sazvučjem u Parizu.

Bazilika Sacré-Cœur *(Bazilika Svetog srca)* jedna je od hodočasnih rimokatoličkih crkava na brežuljku Montmartre i čini drugu po visini tačku u gradu, nakon Eiffelovog tornja. Gradnja crkve u stilu *Zuckerbäcker* započela je pod arhitektom Paulom Abadiejem 1875. godine. Abadie je za taj projekat imao 78 konkurenata. Njegov plan u rimsko-bizantijskom stilu bio je inspirisan starim crkvama kao što su Aja Sofija ili Bazilika svetog Marka u Veneciji. Umro je već 1884, pa ga nasljeđuje 6 arhitekata, koji učestvuju u gradnji do 1914.

### Zelene površine 
desno|mini|Bulonjska šuma
Pariske ulice ozelenjene su s oko 89.000 stabala. Gradske službe za zelene površine održavaju preko 2.437 ha zelenih površina, kojima pripadaju obje gradske šume (Vensenska - 995 hektara i Bulonjska - 846 hektara), 14 gradskih grobalja (92 ha), rasadnik *École Horticulture Du Breuil* (22 ha) i vrtni centar *Centre Horticole Auteuil-Longchamps* (8.5 ha).

Oaze za odmor jesu zasađene zelene površine u blizini prstenastog autoputa *Boulevard périphérique* (51 ha). Na zelene površine igrališta, sportskih terena, škola, vrtića i jaslica otpada 36 ha. Ostatak (386 ha) čine javne promenade, parkovi, vrtovi, tzv. *squares* (ozelenjeni trgovi) i cvijetnjaci. Grad izvan svojih granica ima 6 ostalih groblja, šumu Beauregard kod La-Celle-Saint-Clouda i rasadnike u Rungisu, Fresnesu i Achèresu (ukupno 477 ha).

Osim gradskih područja, stanovnicima i gostima stoje na raspolaganju i održavani vrtovi i parkovi s ukupno 118 ha površine.

#### Parkovi i šetališta 
desno|mini|Vrtovi *Tuileries*
[desno|mini|*[Jardin du Luxembourg*]]

U najstarije i najpoznatije pariske parkove ubrajaju se vrtovi Tuileries, na desnoj obali Seine, napravljeni u 16. stoljeću za palaču između *Louvrea* i trga Concorde, koje krase mnoge statue. Podsjeća na prijašnji dvorac Katarine Medici, koji je poslije nje imao različite vlasnike dok nije uništen za vrijeme Pariske kommune. U zapadnom dijelu parka nalazi se bivša zgrada za balove *Jeu de Paume*, u kojoj je danas *Galerie nationale du Jeu de Paume* i *Orangerie*.

Park *Jardin du Luxembourg* nalazi se na lijevoj obali Seine u četvrti Quartier Latin. To je bio privatni vrt koji je pripadao dvorcu izgrađenom 1612. za Mariju Medici. Danas pripada *Palais du Luxembourg* sa geometrijski strogo zasađenim alejama, ali i slobodnim površinama. U parku je 2 m visoka kopija Kipa slobode. Na ogradi parka redovno se mogu vidjeti fotoizložbe.

*Jardin des Plantes*, napravljen za Guya de La Brossea, liječnika Luja XIII, kao uzgajalište ljekovitog bilja, bio je prvi pariski javni park.

Nekoliko ostalih velikih parkova kreacije su Drugog Carstva: bivši parkovi u predgrađima Montsouris, Parc des Buttes Chaumont i Parc Monceau, kreacije su Jeana-Charlesa Alphanda, inženjera Napoleona III. Još jedan projekt koji je ostvario baron Haussmann bilo je uređivanje Bulonjske šume, dok je Vensenska, na istočnom kraju grada, slično uređena idućih godina.

Novo ostvarenje među gradskim parkovima jeste *Parc de la Villette*, koji je izgradio Bernard Tschumi 1986. godine, na lokaciji bivše klaonice, kroz kojeg protječe *Canal de l’Ourcq*. Sa 25 hektara to je najveći pariski park. 1984. otvoren je Zénith, po kojem su se ravnale kasnije izgrađene zgrade. Elementi parka su u futurističkom stilu. U samom parku nalaze se *Cité des sciences et de l’industrie* (tehnički muzej, sličan švicarskoj *Technorami*), kino *IMAX* u obliku kugle, *Géode*, *Cité de la musique*, *Zénith* i podvodni brod *L’Argonaute*. Tu su još i *Parc André Citroën* i vrtovi posađeni na periferiji duž bivše kružne željeznice *Petite Ceinture* (*Promenade Plantée*).

Bulonjska šuma u zapadnom dijelu grada kod Boulogne-Billancourta s površinom od 8.5&nbsp;km2 najveća je gradska oaza za odmor. Tamo su se prije nalazile velike šume, *Bois de Rouvray*. Već je francuski kralj Dagobert I u 7. stoljeću dolazio tu u lov. 1848. godine šumu je preuzela država, a 1852. grad Pariz. Za vrijeme preuređenja Pariza pod Napoleonom III koje je vodio Haussmann, arhitekt Jacques Hittorff preuredio je šumu u šumoviti park. Nastali su puteljci i vještačka jezera, od kojih su neka ležala na padini, što je predstavljalo problem koji su riješili nasljednici smijenjenog Hittorffa, inženjer Alphand i vrtlar Jean-Pierre Barillet-Deschamps, uvodeći vještačke vodopade.

Vensenska šuma druga je po veličini u Parizu. Uređena je u stilu engleskog parka. I ova je šuma prije bila lovište francuskih kraljeva, gdje se prije nalazio i dvorac za lov. Kasnije je na njegovom mjestu nastala tvrđava koju danas znamo kao dvorac Vincennes. Napoleon III je 1860. šumu prepustio gradu s uputom da se i ona preuredi slično kao i Bulonjska šuma. Alphand je oblast pošumio i obogatio vještačkim brežuljcima i jezerima. Za Ljetne olimpijske igre 1900. godine izgrađeni su sportski objekti i putevi koji ih povezuju.

#### Groblja 
[desno|mini|[Groblje Père-Lachaise]]

Vrijedna posjete jesu i pariska groblja. Početkom 19. stoljeća , van tadašnjih rubova grada, nastala su groblja *groblje Montmartre* na sjeveru, *groblje Père-Lachaise* na istoku, *groblje Montparnasse* na jugu, kao i *groblje Passy*. Zbog mira koji u njia vlada i ugleda ljudi koji su na njima sahranjeni postala su odredišta šetača i turista.

*Père-Lachaise* najveće je groblje Pariza i jedno od najpoznatijih u svijetu. Ime je dobilo po vlasniku vrta na kojem je groblje uređeno, Françoisu d’Aix de Lachaiseu. 1808. godine koncept groblja povjeren je arhitektu Alexandre-Théodoreu Brongniartu, koji je u to vrijeme bio glavni visoki inspektor druge sekcije za javne radove u departmanu Seine i gradu Parizu. Brongniart je isplanirao dosta nadgrobnih spomenika, ali je od njih izgrađen samo spomenik porodice Greffuhle u neogotičkom stilu.

### Znamenitosti u okolini Pariza 
U La Défenseu, privrednoj i uredskoj četvrti, nastaloj krajem 1950-ih u zapadnim predgrađima Courbevoie, Nanterre i Puteaux, u kojoj dominiraju neboderi, nalazi se zapadni nastavak poznate Pariske osovine, tzv. *Grande Arche*. 110 m visok kubus projekt je arhitekte Johan Otto von Spreckelsen, koji je izveo Paul Andreu. Zajedno s Trijumfalnom kapijom i *Arc de Triomphe du Carrouselom* kod *Louvrea* čini jedan pravac. Otvoren je 14. jula 1989. na 200-godišnjicu Francuske revolucije, susretom državnika grupe G7. Danas je zgrada francuskog trgovinskog i prometnog ministarstva.

Dvorac Fontainebleau nalazi se u istoimenom mjestu, 65&nbsp;km južno od Pariza. Izgrađen je u 16. stoljeću za vladavine Franje I i Henrika II na mjestu dvorca za lov. Arhitekta je bio Philibert Delorme (1510–1570). Poznat je po svom renesansnom uređVersailles]] ubraja se u najveće dvorce Evrope. Smješten je zapadno od Pariza i uzor je mnogim evropskim dvorcima. Zbog proširenja dvorca za lov Luja XIII, Luj XIV 1661. angažira arhitektu Le Vaua, dvorskog slikara Le Bruna i arhitektu za parkove Le Nôtrea. Srednjem krilu 750 m dugog baroknog vrtnog pročelja pripadaju *Galerija ogledala*, kao i ugaoni *Salon rata i mira*. Na njega se sa sjevera nadovezuju kraljeve, a na jugu kraljicine odaje. U središtu dvorca su spavaće sobe, kapela, opera i, od 19. stoljeća, galerija bitaka.

Bazilika Saint-Denis bivša je opatska crkva u Saint-Denisu, sjeverno od Pariza, i grobnica skoro svih francuskih monarha, od kraja 10. stoljeća naovamo. Još u 5. stoljeću ovdje se nalazio samostan iznad grobnice sv. Denisa, koji je u 7. stoljeću pod Dagobertom I proglašen opatijom. U horu crkve 1142. godine izgrađen je svod. Time je ova bazilika postala prva gotička građevina na svijetu. Od 1966. ima status katedrale.

*Disneyland Resort Paris* u planskom gradu Marne-la-Vallée, oko 30&nbsp;km od Pariza, jeste zabavni park površine 1.943 ha, sa dva tematska dijela (*Disneyland Park* i *Walt Disney Studios Park*), golf-igralištem, zabavnom i kupovnom zonom, 10 hotela i kampom za kamp-prikolice.

### Film 
desno|mini|Braća Lumière
[desno|mini|[Claude Chabrol, poznati francuski režiser]]
Pariz ima dugu filmsku historiju. Pariski umjetnici i udruženja kao braća Lumière, *Pathé* ili *Gaumont* jesu oni koji su film prenijeli u svijet. Braća Lumière su 1895. godine pronašla kinematograf, uređaj kojim se moglo snimati i reproducirati filmove. Premijera njihovog filma *Izlazak radnika iz fabrike Lumière u Lyonu*, koja važi za prvo prikazivanje filma u svijetu, bila je 22. marta 1895. u pariskom *Société d’Encouragement à l’Industrie Nationale*. Nakon toga će braća Lumière posjetiti najveće gradove Evrope, uspješno promovirajući svoj izum. U narednim godinama Parizom se brzo širi konkurencija. Braća Pathé postaju jedni od najvećih filmskih producenata u Evropi i izvoze svoje nijeme filmove u svijet. U najvećim evropskim gradovima grade se ekspoziture i kina.

Pariz je mjesto snimanja mnogih filmova. Osim brojnih snimaka iz ere nijemog filma, često dokumentarne prirode, grad je bio čest motiv u domaćoj i svjetskoj filmskoj produkciji.

Film *Hôtel du Nord* (1938), režisera Marcela Carnéa po istoimenom romanu Eugèna Dabita, snimljen je u blizini kanala Sveti Martin i pokazuje život Pariza 1930te|1930-ih]] godina.

U *Smiješnom licu* (1957) režisera Stanleya Donena Audrey Hepburn i Fred Astaire pjevaju *Bonjour Paree* kod Eiffelovog tornja, na *Avenue des Champs-Élysées* i drugim mjestima u gradu.

U filmu *Do posljednjeg daha* (1960) Jean-Luca Godarda, Jean-Paul Belmondo igra Michela, koji preživljava vršeći sitne krađe. Bježi u Pariz i sprijateljuje se s američkom studenticom. Mjesto snimanja je Rue de Berri 21, u blizini Elizejskih polja i u ulici Rue de Campagne-Première na Montparnasseu.

*Zazie u metrou* (1960), režija Louis Malle, prikazuje posjetu djevojke Zazie Parizu. U *Ljepotici dana* (1967) Luisa Buñuela Catherine Deneuve prekida sa buržoaskim životom i odaje se prostituciji. U *Posljednjem tangu u Parizu* (1972) Bernarda Bertoluccija Marlon Brando i Maria Schneider susreću se slučajno pri razgledanju praznog apartmana s pogledom na metro-stanicu Passy i most Bir-Hakeim i započinju pogubnu aferu. *Posljednji metro* (1980), koji je režirao François Truffaut, prikazuje Pariz 1942. godine, za vrijeme okupacije.

U filmu *Diva* (1981) Jean-Jacquesa Beineixa jedan poštar snima koncert svoje najdraže pjevačice. U susretu s jednom ženom sljedećeg dana, ne znajući, dolazi u posjed otežavajućeg dokaza protiv korumpiranog visokorangiranog policajca, zbog čega ga slijede gangsteri. Film je sniman na mjestima kao što su *Théâtre des Bouffes du Nord*, stanica Saint-Lazare, Rue de Rivoli i metro-stanica *Concorde*.

U *Podzemlju* Luca Bessona (1985) glume Christopher Lambert i Isabelle Adjani, a više scena snimljeno je u RER-stanicama *La Défense* i *Les Halles*. Film *Mržnja* Mathieua Kassovitza (1995) sniman je u Chanteloup-les-Vignesu, predgrađu Pariza. U tamošnjoj galeriji *Gilbert Brownstone* redovno se susreću umjetnici iz Pariza.

Ostali filmovi snimljeni u Parizu:

* *Djeca raja* (*Les enfants du paradis*, 1943-45), Marcel Carné
* *Landru* (1962), Claude Chabrol
* *Parižanke* (*Les Parisiennes*, 1962), Marc Allégret
* *Samuraj* (1967), Jean-Pierre Melville
* *La Boum* (1980) i *La Boum 2* (1982), Claude Pinoteau
* *Dama s kamelijama* (*La Dame aux camélias*, 1981), Mauro Bolognini
* *Police* (1985), Maurice Pialat
* *Ljubavnici s Pont Neufa* (*Les amants du Pont Neuf*, 1991), Leos Carax
* *Gorki mjesec* (*Bitter Moon*, 1992), Roman Polanski
* *Zaboravi Pariz* (*Forget Paris*, 1995), Billy Crystal

* *Pariz je bio žena* (*Paris was a Woman*, 1995), Greta Schiller
* *Ljubav u Parizu* (*Love in Paris*, 1997), Anne Goursaud
* *Američki vukodlak u Parizu* (*An American Werewolf in Paris*, 1998), Anthony Waller
* *Amélie* (*Le fabuleux destin d’Amélie Poulain*, 2001), Jean-Pierre Jeunet
* *Moulin Rouge* (2001), Baz Luhrmann
* *Prije sumraka* (2004), Richard Linklater
* *Pariz, s ljubavlju* (2006), omnibus o arondismanima
* *Dva dana u Parizu* (2007), Julie Delpy
* *Pariz* (2008), Cédric Klapisch
* *96 sati* (*96 Hours*, 2009), Luc Besson

### Literatura i beletristika 
* Honoré de Balzac: *Paris*
* Dan Brown: *Sakrileg* (poznatiji kao *Da Vincijev kod*)
* Pierre Gripari: *Priče iz ulice Broca*, 13 priča za djecu o jednoj pariskoj ulici
* Ernest Hemingway: *Pokretni praznik* (*Paris - A Moveable Feast*)
* E. T. A. Hoffmann: *Gospođica De Scudéry*
* Victor Hugo: *Zvonar Bogorodične crkve* (*Notre-Dame de Paris*)
* Leslie Kaplan: *Fever*
* Dominique Lapierre, Larry Collins: *Gori Pariz?* (*Paris brule-t-il?*), izvještaji o oslobođenju Pariza 1944.

* Léo Malet: *Nestor Burma* (ciklus romana o privatnom detektivu; radnja svakog romana zbiva se u drugom arondismanu)
* Conrad Ferdinand Meyer: *Amulet*
* Henry Miller: *Mirni dani u Clichyju* (*Quiet Days in Clichy*)
* Emmuska Orczy: *The Scarlet Pimpernel*
* Éric-Emmanuel Schmitt: ''Gospodin Ibrahim i cvijeće Kur'ana* (*Monsieur Ibrahim et les fleurs du Coran*)
* Georges Simenon: romani o inspektoru Maigretu
* Patrick Süskind: *Parfem: Hronologija jednog zločina*
* Émile Zola: *Thérèse Raquin*

### Mediji 
#### Štampa 
Parisku štampu predstavlja više dnevnih novina. *Le Parisien* su vodeće gradske novine, koje danas izlaze u nekoliko verzija za prigradske općine. *20 minutes* i *Métro* su slobodne dnevne novine, koje se naročito rado čitaju, iako nemaju parisko porijeklo. Prve se objavljuju u Île-de-Franceu u tiražu 510.000 primjeraka, što je najveće nacionalno izdanje. Parižani, čitajući njegove "besplatne" primjerke u javnim prijevoznim sredstvima tokom špica, čine tipičnu sliku grada. *L'Officiel des spectacles*, *Pariscope* i *Zurban* (koji više ne izlazi) nude opsežni kulturni program u metropoli. *Paris frimousse* je mjesečnik s popisom kulturnih aktivnosti za djecu.

#### Televizija 
Lokalna televizija, pored regionalnog programa nacionalnog kanala *Francuska 3*, uključuje neke pridružene kanale ili lokalne vlasti. *Télif'' u jedan kanal okuplja lokalne kanale u regiji: VOTV (Val-d 'Oise), Télessonne (Essonne), TVM Est parisien (Seine-Saint-Denis), TVFil78 (Yvelines) i RTV (Rosny-sous-Bois) i emitira ih kablovski, na internetu ili satelitski. ZALEA TV, asocijativni pariski kanala, povremeno je svoj program emitirao "piratski" zbog problema oko dozvole za emitiranje. Teleplaisance.org, drugi pridruženi kanal, emitira samo amaterski program. Od 2007. oba kanala dostupna su preko interneta.

U Parizu se od 2008. emitira sedam lokalnih kanala (digitalna zemaljska televizija), kao i NRJ Paris, IDF-1 i CAP 24. Četiri druge stanice dijele isti kanal: *IDF Demain* ("televizija otmjenosti i raznolikosti"), *BDM TV*, *CINAPS TV* i *Télé Bocal*, koja djeluje u četvrtima koje imaju određenih problema.

### Sport 
#### Sportski klubovi 
Najpopularniji pariski sportski klubovi jesu nogometni klub *Paris Saint-Germain FC*, košarkaški tim *Paris Basket Racing* i ragbi-klub *Stade Français*.

*Stade de France*, s 80.000 mjesta, izgrađen je za Svjetsko prvenstvo 1998. i nalazi se u Saint-Denisu, sjevernom predgrađu Pariza. Koristi se za nogomet, ragbi i atletiku. Svake se godine održavaju domaće utakmice francuske ragbi reprezentacije u Prvenstvu šest nacija, prijateljske ili važnije kvalifikacijske utakmice francuske nogometne reprezentacije i nekoliko važnijih mečeva ragbi tima *Stade Français*.

Stadion *Park prinčeva* tradicionalni je stadion na kojem svoje utakmice igra *PSG*. Stadion prima oko 49.000 gledalaca i ubraja se u modernije stadione u Evropi sa četiri zvjezdice prema UEFA-inoj klasifikaciji.

Osim *PSG-a*, grad ima nekoliko amaterskih nogometnih klubova: *Paris FC*, *Red Star*, *RCF Paris* i *Stade Français Paris*. Ovaj posljednji je nogometni ogranak ragbi tima.

Glavni gradski ragbi tim je *Stade Français*. *Racing Métro 92 Paris* (koji sada igra u *Rugby Pro D2*) drugi je ragbi tim koji je sudjelovao u prvom rugby finalu protiv *Stade Françaisa* 1892.

Staze za konjske trke *Longchamp* najvažnije su staze u Parizu. Hipodrom je sagrađen 1857. na ruševinama u francuskoj revoluciji srušene opatije Longchamp i domaćin je i drugih sportskih manifestacija.

#### Sportske manifestacije 
Pariz je bio domaćin Olimpijskih igara 1900. i 1924, kao i jedna od lokacija svjetskih prvenstava u nogometu 1938. i 1998.

Premda startno mjesto čuvene biciklističke trke *Tour de France* varira svake godine, posljednja etapa uvijek završava u Parizu, a od 1975. na Elizejskim poljima. Tu su još pariski maraton, *Roland Garros* u tenisu, atletski miting iz Dijamantske (bivše Zlatne) lige, *Trophée Lalique* u umjetničkom klizanju ili *Turnir 6 nacija* u ragbiju.

U konjičkom sportu poznata je *Prix de l’Arc de Triomphe*, prestižna međunarodna galopska trka, koja se od 3. oktobra 1920. tradicionalno održava prve nedjelje u oktobru u čast završetka Prvog svjetskog rata.

Tenis je, također, popularan sport u Francuskoj. Otvoreno prvenstvo Francuske kao jedan od četiri *Grand Slama* u profesionalnom tenisu, svake se godine održava na zemljanim terenima nacionalnog teniskog centra *Roland Garros*, pokraj Bulonjske šume. Finale UEFA Lige prvaka 2006. između Arsenala i Barcelone održano je na *Stade de Franceu*, kao i finale Svjetskog kupa u ragbiju 2007.

### Festivali 
U januaru je Pariz tradicionalno domaćin međunarodne modne revije *Prêt à Porter* u Porte de Versaillesu i *Festival de création musicale* (*Festivala savremene muzike*) sa brojnim koncertima u *Maison de Radio France*.

Februar, mjesec Valentinova, zahvaljujući inicijativi pariskog turističkog biroa, poznat je po akciji "Paris Romantique", a u tome učestvuju turistički vodiči, muzeji (kao *Musée de la Vie Romantique*), hoteli i ugostitelji. U *Parc Floralu* kod dvorca Vincennes, u martu startuje pariski polumaraton, kao i *Pariski sajam knjige*. U Saint-Denisu, na sjeveru Pariza, održava se *blues* i *jazz* festival *Banlieues Bleues*, kao i *Festival du Film de Paris* u *Cinéma Gaumont Marignan*.

U aprilu se održava Pariski maraton s preko 30.000 učesnika; start je u *Aveniji Champs-Élysées*. Krajem mjeseca Pariz nudi posebnu sliku opjevanu u pjesmi Elle Fitzgerald "April in Paris" - procvala stabla kestena.

Maj je mjesec najrenomiranije konjske utrke u Francuskoj, *Grand Steeplechase de Paris*, koja se održava na hipodromu Auteuil. Krajem maja na terenima teniskog kompleksa *Roland Garros* počinje *French Open*, drugi teniski Grand Slam turnir u godini. Od početka maja do juna održava se već zadnjih stotinu godina takmičenje uzgajivača ruža u *Parc de Bagatelleu*.

Početkom ljeta, tj. 21. juna organizira se *Fête de la Musique*. Seriju besplatnih koncerata u cijeloj zemlji inicirao je Jack Lang. Krajem juna je *Gay Pride Parade* na *Place de la République*, kao i na drugim mjestima. Vrhunac manifestacija povodom 14. jula, francuskog nacionalnog praznika, jeste vojna parada na *Aveniji Champs-Élysées*, koja počinje i završava na *Place de la Concordeu*.

U ljetnim mjesecima, od sredine jula do sredine augusta, u kojima veliki dio stanovnika Pariza napušta grad, putujući na ljetovanje, od 2002. godine organizira se *plaža u Parizu* (Paris-Plage) od *Quai du Louvrea* do mosta Pont de Sully, na *Port de la Gareu* i *Bassin de la Villetteu*. Tako i oni koji su ostali u gradu imaju ugođaj plaže nadohvat ruke na nekoliko kilometara za promet zatvorenih obala Seine.

U septembru svoja vrata otvaraju inače teško dostupne, privatne gradske palače, kao Elizejska palača ili *Hôtel Matignon*, a sve to u okviru manifestacije *Journées du Patrimoine* (*Dani kulturnog naslijeđa*). U okviru *Fête des Jardins de Paris* u pariskim parkovima nude se besplatni koncerti, izložbe, pozorišne ili kino-predstave. Pozorišnu sezonu otvara *Jesenji festival* (*Festival d’Automne à Paris*).

U oktobru, u vinogorju Montmartre sa početkom berbe počinju i vesele parade, zabave i degustacije vina. Od 2002. u programu je *Nuit Blanche* ("Duga noć umjetnosti"), a svake druge godine održava se poznati salon automobila, ''Mondial de l'Automobile*. 1. novembra, na dan Svih svetih, preporučuje se posjeta nekom od pariskih grobalja.

U decembru se u prestižnom hotelu *Crillon* održava elegantni bal debitantica (*Le Bal Crillon des Débutantes*). Nažalost, ulaz je moguć samo pripadnicima "visokog društva". Oni koji nemaju pristup balu mogu uživati u jedinstvenoj igri boja i svjetla na Elizejskim poljanama. Tamo se od sredine decembra do sredine januara na krošnji svakog stabla nalazi kruna od lampica.

Kroz cijelu godinu, zahvaljujući povoljnim klimatskim uvjetima, svakih 15 minuta diže se *Eutelsatov* balon iz parka *André Citroën*. Sa 150 m visine, iz "košare" koja prima 30 putnika, nudi se nezaboravan pogled na zapadni dio grada.

### Gastronomija 
Prvi restorani na svijetu, kakve danas poznajemo, nastali su u Parizu za vrijeme Francuske revolucije. Tada prestaje važiti i stari esnafski zakon, po kojem su kuhinje u kojima se služila supa bile strogo odvojene od pekara. Nazivu *restoran* kumovao je jedan kuhar, Boulanger, koji je služio naročito snažne bujone u svom "božanskom restoranu". 1765. godine dobio je dozvolu, usprkos ograničenosti esnafskim zakonom, da pored supa može služiti janjetinu u umaku. Otada sebe naziva "restaurateur", a njegov bujon daje ime restoranu u kojem se nude različita jela.

Prije revolucije u Parizu je bilo manje od 100 restorana, ali već oko 1800. godine bilo ih je oko 600. Doseljeni narodni poslanici, koji su često živjeli odvojeno, i bogati građani sretali su se u restoranima radi poslovnih razgovora i privatnih sastanaka. Pariske restorane mahom su vodili kuhari i njihove brigade, kojima, nakon bijega njihovih plemićkih poslodavaca, nije preostalo drugo nego se osamostaliti. Time su donijeli složen kuharski stil, koji običnim građanima nije bio dostupan, povezujući "haute cuisine" (visoku kuhinju) u restoranima s nezvaničnim, od plemića omalovažavanim, građanskim pravilima. Danas su u Parizu hiljade restorana, koji nude kako francuske, tako i međunarodne specijalitete.

### Trgovine 
desno|mini|Tržni centar *Galeries Lafayette*
desno|mini|Tržni centar *Le Bon Marche*

Pariz je grad mnogobrojnih prodavnica, trgovačkih centara i tržnica. Jedna od najpoznatijih je *Galeries Lafayette*. Velika centralna dvorana sa staklenom kupolom jeste spomenik. Svi poznati kreatori mode, parfema kao Ungaro, Thierry Mugler, Jean-Paul Gaultier ili Fiorucci zastupljeni su ovdje. Nedaleko od *Galeries Lafayette* nalazi se *Au Printemps*, čija je centralna dvorana također prekrivena ukrašenom staklenom kupolom. Obje robne kuće nude jedinstven i raznovrstan izbor. Na Rive gauche je luksuzna *Le Bon Marche* koja, pored mode, nudi poslastice iz cijelog svijeta.

U blizini nove *Opere Bastille* jeste buvlja pijaca *Marche d’Aligre*. Nudi se sve: od odjeće, plodova, keramike i slika, do namirnica i cvijeća. Pijaca je otvorena ujutro, svakim danom osim ponedjeljka. Pretežno odjeću, ali i umjetnine nudi *Puces de la Porte de Montreuil* u blizini metro-stanice linije  Porte de Montreuil. Odjeća i kućne potrepštine mogu se nabaviti na pijaci Marche de la Porte Vanves blizu metro-stanice linije  Porte de Vanves. Puces de Saint-Ouen-Clignancourt čini više povezanih tržnica. Tamošnji trgovci specijalizirali su se za skupocjene umjetnine, ali se nude i cijenom pristupačni artikli.

*Le Louvre des Antiquaires* u blizini *Palais Royala* jedna je od najvećih i najpoznatijih trgovina antikvitetima u Parizu. U 250 prostorija na tri sprata nudi se roba iz cijelog svijeta. Pored namještaja, slika i tepiha, može se kupiti kristal, oružje, igračke, satovi i nakit. Stare i korištene knjige mogu se kupiti na štandovima (*bouquinistes*) uz Seinu.

U Parizu su bezbrojni modni butici, koji prodaju *prêt-à-porter* odjeću poznatih modnih kuća. Visoka moda može se nabaviti u trgovinama *Chanel* u Rue Cambon, *Dior* u Aveniji Montaigne i *Christian Lacroix* u Rue du Faubourg-St-Honore ili Aveniji Montaigne. Moda s modnih pista može se dobiti u trgovini *Gianni Versace* u Rue des Saint Peres, *Jean-Paul Gaultier* blizu metro-stanice linije  Bourse i *Cerruti 1881* blizu metro-stanice linija   Madelaine. Elegantna odjeća može se dobiti i u Saint-Germainu, Maraisu ili u *Galerie Vivienne* (kod Les Hallesa).

## Privreda i infrastruktura 
### Privreda 
[mini|desno|Linija  pariskog metroa na stanici [Châtelet (Metro Pariz)|Châtelet]]
S BDP-om od 533.6 milijardi eura 2007. godine pariska regija ima jedan od najvećih BDP-a u Evropi, koji je čini glavnim pokretačem svjetske privrede. Pod pretpostavkom da se radi o zasebnoj državi, bila bi to 17. najveća ekonomska sila na svijetu, velika skoro kao i holandska. Pariska regija glavno je francusko ekonomsko središte. Dok stanovništvo regije čini 18.8% od ukupnog broja stanovnika Francuske, BDP čini 29.5% francuskog BDP-a. Privreda grada, iako raznovrsna, nema vodeću specijaliziranu industriju kao Los Angeles, London ili New York. U novije vrijeme privreda Pariza preusmjerava se na servisni sektor visoke dodane vrijednosti (finansije, informatičke tehnologije itd.) i visokotehnološku proizvodnju: elektronika, optika, avio-svemirska industrija itd.

Najintenzivnija ekonomska djelatnost pariske regije kroz središnji departman Hauts-de-Seine i prigradsku poslovnu četvrt La Défense smješta ekonomsko središte Pariza u zapadni dio grada, u trokutu između *Opere Garnier*, La Défensea i Val de Seine. Administrativne granice grada nemaju mnogo utjecaja na granice ekonomskih aktivnosti. Iako većina zaposlenih putuje na posao iz predgrađa u centar, mnogi putuju i iz centra u predgrađa. Premda je ekonomija Pariza uglavnom u uslužnim djelatnostima, grad ostaje važno proizvodno uporište u Evropi, posebno u oblasti automobilske industrije, avijacije i elektronike.

Popis stanovništva 1999. pokazao je da od 5.089.170 zaposlenih u pariskoj gradskoj zoni 16.5% radi u poslovnim uslugama, 13% u trgovini, 12.3% u proizvodnji, 10% u javnoj upravi i vojnoj industriji, 8.7% u zdravstvu, 8.2% u transportu i komunikacijama, 6.6% u obrazovanju i preostalih 24.7% u mnogim drugim ekonomskim sektorima. U proizvodnji je najviše zaposlenih bilo u elektroničkoj i elektrotehničkoj industriji (17.9% od ukupne radne snage 1999) i izdavaštvu i štamparskoj industriji (14% od ukupne radne snage), s preostalih 68.1% radne snage raspoređenih kroz mnoge druge industrije. Turizam i odgovarajuće turističke usluge zapošljavaju 6.2% radne snage i 3.6% svih zaposlenih u pariskoj regiji.

### Promet 
desno|mini|Aerodrom Charles de Gaulle
Grad okružuje gradski autoput *Boulevard périphérique* s 8 voznih traka i povezuje skoro sve važnije francuske autoputeve. Preko autoputeva A1 iz pravca Lillea, A4 iz Reimsa, A5 iz Dijona, A6 iz Lyona, A77 iz Neversa, A10 iz Orléansa, A13 iz Rouena i A16 iz Amiensa, Pariz je povezan s unutrašnjošću Francuske. U okolini Pariza nalaze se tri aerodroma: *Charles de Gaulle*, *Paris-Orly* i manji, *Paris-Beauvais*, koji služi za slijetanje niskotarifnih avionskih kompanija.
Najprometnije željezničke linije Francuske počinju u Parizu. Iz pravca Lillea sa sjevera, Rennesa i Bordeauxa na zapadu, Lyona i Marseillea na jugu, te Strasbourga na istoku u Pariz saobraćaju moderni brzi vozovi TGV. Pariz je povezan s Londonom, Kölnom, Amsterdamom i Bruxellesom linijama *Eurostara*. Važnije željezničke stanice u Parizu jesu *Gare d'Austerlitz*, *Gare de l'Est*, *Gare de Lyon*, *Gare Montparnasse*, *Gare du Nord* i *Gare Saint-Lazare*. U gradu je moguć i promet Seinom, kao i pariskim kanalima.

#### Gradski promet 
mini|desno|mini|Tabla pariskog metroa
mini|desno|mini|Kompozicija TGV-voza

Javni promet u Parizu odvija se uglavnom podzemnom željeznicom. Pariski metro, nakon metroa u Londonu, Glasgowu i Budimpešti, četvrti je najstariji metro u Evropi. Prva metro linija otvorena je 19. 7. 1900. Mreža pariskog metroa sastoji se od 16 linija, od kojih su dvije dodatne linije, s ukupnom dužinom od 212.5&nbsp;km. Oznake metro linija su brojčane i simbolički su predstavljene različitim bojama od  do . Metro dnevno koristi oko 5 miliona putnika.

Osim metroa, kroz grad prolazi i željeznica *Réseau Express Régional* (RER), koja Pariz povezuje s okolinom, s ukupno 5 linija, označenih slovima od  do .

Šire područje Pariza povezano je prometnim sistemom *Transilien*. Za razliku od RER-vozova, vozovi *Transilien* linija ne prolaze kroz grad, nego završavaju na jednoj od centralnih željezničkih stanica.
U predgrađima Pariza voze tramvaji, s 8 linija označenih oznakama  do .
U Parizu postoje i mnogobrojne autobuske linije, koje su pod upravom više firmi, te noćne linije *Noctilien*, koje voze po posebnom voznom redu. Oznake autobusâ su dvocifrene za linije unutar Pariza, a trocifrene za vezu s predgrađima Pariza.

### Obrazovanje i nauka 
Razlike između grada Pariza i ostatka zemlje naročito su vidljive u oblasti obrazovanja, jer se čuveni univerziteti nalaze upravo tu. Najbolje visoke škole (*Grandes écoles*) imaju svoja sjedišta u Parizu, kao, npr., *École Polytechnique* (1794), *HEC*, *Sciences Po Paris* i *ENS*. Nakon 13-godišnjih rasprava elitna škola *ENA* prebačena je 2005. godine u Strasbourg. U njenoj zgradi danas je *Sciences Po Paris*.

Danas obrazovanje u pariskoj regiji (*Île-de-France*) zapošljava približno 330.000 ljudi, od kojih su 170.000 profesori i učitelji za približno 2.9 miliona učenika i studenata u 9.000 osnovnih, srednjih, viših škola i obrazovnih ustanova.

mini|180px|*Lycée Louis-le-Grand*
#### Osnovno i srednje obrazovanje 
U Parizu se nalaze neke od najprestižnijih francuskih visokih (srednjih) škola, kao *Lycée Louis-le-Grand* i *Lycée Henri-IV*, Ostale visoke škole međunarodnog renomea u Parizu jesu *Lycée International de Saint Germain-en-Laye* i *École Active Bilingue Jeannine Manuel*.

#### Više obrazovanje 
Do akademske godine 2004/05. Pariz je sa 17 javnih univerziteta u regiji i 359.749 prijavljenih studenata imao najveći broj studenata u Evropi. Prestižne *grandes écoles* pariske regije i mnoštvo privatnih i javnih škola, neovisnih o univerzitetima, imaju dodatnih 240.778 prijavljenih studenata, koji su zajedno s univerzitetskom populacijom činili brojku od ukupno 600.527 studenata te godine. Još 2 vrhunske pripremne škole (*Lycée Hoche* i *Lycée Privé Sainte-Genevieve*) nalaze su u Versaillesu, kraj Pariza. Izbor studenata bazira se na ocjenama i primjedbama učitelja. Pripremne škole privlače mnoge među najboljim studentima u Francuskoj i poznati su kao vrlo zahtjevne po obimu rada i psihološkom naporu.

#### Biblioteke 
Francuska nacionalna biblioteka (*Bibliothèque nationale de France*) najveća je biblioteka u Parizu. Osnovao ju je kralj Karlo V s 911 osobnih knjiga i rukopisa u *Louvreu*. Kako je tada bio običaj uništiti sve dokumente nakon kraljeve smrti, bibliotečka zbirka nadograđena je tek sa kraljem Luj XI, koji je prestao s ovom tradicijom.

14. 7. 1988. godine francuski predsjednik François Mitterrand najavio je izgradnju nove zgrade Francuske nacionalne biblioteke, koja je započela 1990. po planovima arhitekte Dominiquea Perraulta. Biblioteka je otvorena 20. 12. 1996. i sadrži sve publikacije objavljene u Francuskoj, s preko 10 miliona naslova.

Francuska nacionalna biblioteka upravlja bibliotekama u Parizu, među kojima su *François-Mitterrand*, *Richelieu*, *Louvois*, *Opéra* i *Arsenal*.

*Američka biblioteka u Parizu* otvorena je 1920. kao dio privatne neprofitne organizacije. Savremena knjižnica vuče porijeklo od knjiga poslanih od *Američkog udruženja biblioteka* američkim vojnicima u Francuskoj.

### Vodovod 
mini|180px|Kanal Saint-Martin

U prošlosti je Pariz za vodoopskrbu imao samo rijeke Seine i Bievre. Kasniji oblici navodnjavanja bili su rimski akvadukt iz 1. stoljeća iz Wissousa (kasnije napušten), izvori s desne obale od kasnog 11. stoljeća, akvadukt izgrađen približnom putanjom napuštenog rimskog akvadukta, od 15. stoljeća i od 1809. kanal *L'Ourcq*, koji Pariz opskrbljuje vodom iz manje zagađenih rijeka sa sjeveroistoka. Svoj prvi stalni i obilni izvor vode Pariz je dobio tek u drugoj polovini 19. stoljeća. Od 1857. inženjer Eugene Belgrand, pod prefektom Napoleona III, baronom Haussmannom, nadgledao je izgradnju niza novih akvadukata, koji su doveli vodu s izvorâ oko grada u nekoliko rezervoara, izgrađenih na najvišim uzvišenjima u gradu. Otada je novi sistem rezervoara postao glavni izvor pitke vode u Parizu, dok se ostaci starog sistema, koji vodu crpe iz nižih nivoa istih rezervoara, koriste za čišćenje ulica.

Pariz ima oko 2.400&nbsp;km podzemnih prolaza namjenjenih odvodu otpadnih voda. Većina ih datira s kraja 19. stoljeća, kao posljedica kombiniranih planova prefekta Haussmanna i inženjera Belgranda na poboljšanju tada vrlo nezdravih uvjeta u gradu. Stalno održavan od same izgradnje, samo manji postotak mreže pariskih kanala zahtijevao je potpunu obnovu. Cijelom mrežom kanala i kolektora od kraja 20. stoljeća upravlja kompjuterizirani sistem, poznat po akronimu "G.A.AS.PAR", koji kontrolira svu distribuciju vode u Parizu, te čak i protok Seine kroz glavni grad.

### Zdravstvo 
Zdrastvenu njegu i interventnu zdrastvenu pomoć u Parizu i predgrađima pruža *Assistance publique - Hôpitaux de Paris (AP-HP)*, javni bolnički sistem koji zapošljava više od 90.000 ljudi (zdrastveno osoblje i administracija) u 44 bolnice. To je najveći bolnički sistem u Evropi..

Među 44 bolnice kojima upravlja AP-HP, najznačajnije su:
* Hôtel-Dieu, osnovana 651, najstarija bolnica u Parizu
* Hôpital de la Pitié-Salpetriere, najveća pariska i evropska bolnica
* Hôpital Necker - Enfants malades, najstarija pedijatrijska bolnica na svijetu
* Hôpital Européen Georges-Pompidou, posljednja izgrađena bolnica u Parizu
* CHU Kremlin-Bicetre
* Hôpital Paul-Brousse
* Hôpital Tenon
* Hôpital Saint-Louis
* Hôpital Saint-Antoine.

Čuvena vojna bolnica *Val-de-Grâce* nije dio AP-HP sistema.

## Poznate osobe 
### Kćeri i sinovi Pariza 
Pariz je rodni grad brojnih poznatih ličnosti. Između ostalih, tu su rođeni kompozitor Georges Bizet, šansonjerka Édith Piaf, slikar François Boucher, pedagog, historičar i sportski funkcioner Pierre de Coubertin, političar Jacques Chirac, šansonjer, kompozitor i pisac Serge Gainsbourg, arhitekt Charles Garnier, upravitelj i planer Georges-Eugène Haussmann, glumac i režiser Mathieu Kassovitz, režiseri Claude Chabrol, François Truffaut i Roman Polanski, glumica Sophie Marceau kao i glumica i pjevačica Caterina Valente.

### Ličnosti koje su živjele i radile u Parizu 
Među ličnostima koje su živjele i radile u Parizu nalaze se, pored ostalih, pisac Honoré de Balzac, poljski kompozitor Frédéric Chopin, glumica Marlene Dietrich, inženjer Gustave Eiffel, njemački pisac Heinrich Heine, američki pjevač Jim Morrison (grupa *The Doors*), njemačko-francuski kompozitor Jacques Offenbach i irsko-engleski pisci Oscar Wilde i James Joyce.

Od 1950-ih godina Pariz privlači afroameričke *jazz*-muzičare, koji su se u Parizu mogli osjetno slobodnije kretati, nego u SAD-u, gdje je još bio osjetno prisutan rasizam. Sidney Bechet preselio se u Francusku *jer je tu bliže Africi*. Na *jazz*-festivalu 1948. u Nici i Parizu trijumfira mladi Miles Davis, koji je na Seinei upoznao i zavolio Juliette Gréco. Pariz je nadahnuo i Buda Powella, Idreesa Suliemana i Bennyja Watersa. Režiseri kao Louis Malle (*Lift za vješala*) i Roger Vadim eksperimentiraju 1950-ih sa spontanim *jazz-soundtrackom*. Krajem 1960-ih u Pariz emigriraju muzičari kao Anthony Braxton, *Art Ensemble of Chicago* ili Frank Wright, a tu je do 2007. živio i saksofonist David Murray.

### Počasni građani 
Slikar, grafičar i kipar Pablo Picasso proglašen je počasnim građaninom Pariza 1971. Nakon toga ova titula nije više dodijeljena sve do 2003, a otada su je dobili:

* 2003 - američki novinar i politički aktivist Mumia Abu-Jamal i francusko-kolumbijski borac protiv korupcije i kandidatkinja za predsjednika Kolumbije Íngrid Betancourt;
* 2004 - mjanmarska političarka, dobitnica Nobelove nagrade za mir, Aung San Suu Kyi;
* 2006 - nigerijski advokat i borac za ljudska prava Hauwa Ibrahim;
* 2008 - Dalai Lama i kineski borac za ljudska prava Hu Jia;

## Međunarodni odnosi 
Pariz ima jedan bratimljeni grad i brojne gradove partnere.

### Bratimljeni grad 
* Rim, Italija, od 1956 (*Seule Paris est digne de Rome; seule Rome est digne de Paris* / *Solo Parigi e degna di Roma; Solo Roma e degna di Parigi'' / "Samo je Pariz dostojan Rima; Samo je Rim dostojan Pariza").

### Gradovi partneri 
* Alžir, Alžir, od 2003.
* Amman, Jordan, od 1987.
* Atena, Grčka, od 2000.
* Peking, Kina, od 1997.
* Bejrut, Libanon, od 1992.
* Berlin, Njemačka, od 1987.
* Buenos Aires, Argentina, od 1999.
* Kairo, Egipat, od 1985.
* Casablanca, Maroko, od 2004.
* Chicago, SAD, od 1996.
* Kopenhagen, Danska, od 2005.
* Ženeva, Švicarska, od 2002.
* Jakarta, Indonezija, od 1995.
* Kyoto, Japan, od 1958.
* Lisabon, Portugal, od 1998.
* London, Ujedinjeno Kraljevstvo, od 2001.
* Madrid, Španija, od 2000.
* Mexico City, Meksiko, od 1999.
* Montreal, Kanada, od 2006.
* Moskva, Rusija, od 1992.
* Porto Alegre, Brazil, od 2001.
* Prag, Češka, od 1997.
* Québec City, Kanada, od 2003.
* Rabat, Maroko, od 2004.
* Rijad, Saudijska Arabija, od 1997.
* Sankt Peterburg, Rusija, od 1997.
* Sana'a, Jemen, od 1987.
* San Francisco, SAD, od 1996.
* Santiago de Chile, Čile, od 1997.
* Sao Paulo, Brazil, od 2004.
* Seul, Južna Koreja, od 1991.
* Sofija, Bugarska, od 1998.
* Sydney, Australija, od 1998.
* Tbilisi, Gruzija, od 1997.
* Tirana, Albanija
* Tokio, Japan, od 1982.
* Tunis, Tunis, od 2004.
* Varšava, Poljska, od 1999.
* Washington, D.C., SAD, od 2000.
* Jerevan, Armenija, od 1998.

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* Službeni sajt grada Pariza

*
Kategorija:Glavni gradovi evropskih država
Kategorija:Gradovi u Francuskoj
Kategorija:Departmani Francuske
Kategorija:Île-de-France