open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anders Jonas Ångström

**Anders Jonas Ångström** (čit. *Ongstrem*) bio je švedski fizičar. Jedan je od osnivača spektroskopije.

Poznat je i po proučavanju astrofizike, prijenosa toplote, magnetizma Zemlje i polarne svjetlosti. Godine 1852. u djelu *Optička istraživanja* (*Optiska undersökningar*) formulirao je zakon apsorpcije, koji je donekle modificiran i postao poznat kao Kirchhoffov zakon toplotnog zračenja.

## Biografija 
Rođen je u Medelpadu u porodici Johana Ångströma, a školovao se u Härnösandu. Preselio se u Uppsalu 1833. i školovao se na tamošnjem univerzitetu, gdje je 1839. postao docent fizike. Godine 1842. otišao je u Stokholmsku opservatoriju kako bi stekao iskustvo u praktičnom astronomskom radu, a sljedeće godine imenovan je čuvarom Astronomske opservatorije u Uppsali.

Zaintrigiran magnetizmom Zemlje, zabilježio je opažanja fluktuacija magnetnog intenziteta u raznim dijelovima Švedske, a Stokholmska akademija nauka zadužila ga je za zadatak, koji je dovršen tik pred njegovu smrt, da obradi podatke o magnetizmu koje je brod *Eugenie* prikupio na putovanju oko svijeta od 1851. do 1853.

Godine 1858. naslijedio je Adolpha Ferdinanda Svanberga na katedri za fiziku u Uppsali. Njegov najvažniji rad odnosio se na provođenje toplote i spektroskopiju. U *Optičkim istraživanjima*, predstavljenim Kraljevskoj švedskoj akademiji nauka 1853, ne samo da je istakao da električna iskra daje dva superponirana spektra, jedan od metala elektrode i drugi od plina kroz koji prolazi, nego je iz teorije rezonance Leonharda Eulera zaključio da usijani plin emitira svjetlosne zrake jednake lomljivosti kao one koje može apsorbirati.

Njegov sin Knut također je bio fizičar.

## Priznanja 
Po njemu je nazvana jedinica *ongstrem* (1 Å = 10−10 m), kojom se ponekad mjere talasne dužine svjetlosti i međuatomski razmaci u kondenziranoj tvari. Jedinica se također koristi u kristalografiji i spektroskopiji.

Krater Ångström na Mjesecu nazvan je u njegovu čast.

Jedan od glavnih kompleksa zgrada Univerziteta u Uppsali (čiji je bio i rektor 1870–1871), Laboratorija "Ångström", također je nazvana po njemu. U njoj su, između ostalih, smješteni odjeli za fiziku i astronomiju, matematiku, inženjerske nauke, hemiju te Institut za svemirsku fiziku.

## Također pogledajte 
* Johann Balmer
* Gustav Kirchhoff
* Theodore Lyman
* Friedrich Paschen
* Janne Rydberg

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* Anders Jonas Ångström u arhivi Kraljevskog društva

Kategorija:Rođeni 1814.
Kategorija:Umrli 1874.
Kategorija:Biografije, Timrå
Kategorija:Švedski fizičari
Kategorija:Švedski astronomi
Kategorija:Spektroskopičari
Kategorija:Inozemni članovi Kraljevskog društva
Kategorija:Članovi Francuske akademije nauka
Kategorija:Članovi Kraljevske švedske akademije nauka
Kategorija:Članovi Kraljevskog društva nauka u Uppsali
James Van Allen

mini|Van Allen
**James Alfred Van Allen** (7. septembra 1914 – 9. augusta 2006.) bio je američki svemirski naučnik na Univerzitetu u Iowi. Bio je ključan u uspostavljanju polja istraživanja magnetosfere u svemiru.

Van Allenovi radijacijski pojasevi su nazvani po njemu, nakon njegovog otkrića pomoću Geiger-Müllerovih cijevnih instrumenata na satelitima iz 1958. (Explorer 1, Explorer 3 i Pioneer 3)  tokom Međunarodne geofizičke godine. Van Allen je predvodio naučnu zajednicu u postavljanju instrumenata za naučno istraživanje na svemirske satelite.
desno|mini| Komemorativno izdanje USPS druge antarktičke ekspedicije Byrd iz 1933
desno|mini|248x248piksel| James Van Allen drži (Loki) instrumentiran Rockoon, Slik: JPL
desno|mini|200x200piksel| Model Van Allen radijacionih pojaseva, zasluga: NASA

## Bilješke 
Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Nizozemske
Kategorija:Umrli 2006.
Kategorija:Rođeni 1914.
Arthur Eddington

**Sir Arthur Stanley Eddington** OM FRS  (28. decembar 1882 – 22. novembar 1944) je bio engleski astronom, fizičar i matematičar. Bio je i filozof nauke i popularizator nauke. Eddingtonova granica, prirodna granica sjaja zvijezda, ili radijacija stvorena akrecijom na kompaktnom objektu, nazvana je u njegovu čast.

Oko 1920. godine nagovijestio je otkriće i mehanizam procesa nuklearne fuzije u zvijezdama, u svom radu "Unutrašnja konstitucija zvijezda". U to vrijeme, izvor zvjezdane energije bio je potpuna misterija; Eddington je bio prvi koji je ispravno spekulisao da je izvor fuzija vodika u helij.

Eddington je napisao niz članaka koji su najavili i objasnili Einsteinovu teoriju opće relativnosti engleskom govornom području. Prvi svjetski rat je prekinuo mnoge linije naučne komunikacije, a novi razvoji u njemačkoj nauci nisu bili dobro poznati u Engleskoj. On je također vodio ekspediciju za promatranje pomračenja Sunca 29. maja 1919. godine, što je pružilo jednu od najranijih potvrda opće teorije relativnosti, a postao je poznat po svojim popularnim izlaganjima i tumačenjima teorije.

Oko 1920. godine anticipirao je otkriće i mehanizam procesa nuklearne fuzije u zvijezdama, u svom radu "Unutrašnja konstitucija zvijezda".

Uprkos nekim neslaganjima, Eddingtonovi modeli su na kraju prihvaćeni kao moćno oruđe za dalja istraživanja, posebno u pitanjima evolucije zvijezda. Potvrda njegovih procijenjenih zvjezdanih prečnika od strane Michelsona 1920. godine pokazala se ključnom u uvjeravanju astronoma koji nisu navikli na Eddingtonov intuitivni, istraživački stil.

Edingtonova teorija pojavila se u zrelom obliku 1926. godine kao *The Internal Constitution of the Stars*, koja je postala važan tekst za obuku cijele generacije astrofizičara.

## Reference 
Kategorija:Članovi Kraljevskog društva
Kategorija:Umrli 1944.
Kategorija:Rođeni 1882.
Logaritamska distribucija

{{Logaritamska distribucija
|ime       =Logaritamska
|tip       =masena|
 Funkcija je definirana samo na cjelobrojnim vrijednostima. Vezne linije su samo vodiči za oko.
|
  parametetri =0 |
  podrška    =k \in \{1,2,3,\ldots\}|
  pdf        =\frac{-1}{\ln(1-p)} \frac{p^k}{k}|
  cdf        =1 + \frac{\Beta(p;k+1,0)}{\ln(1-p)}|
  mean       =\frac{-1}{\ln(1-p)} \frac{p}{1-p}|
  median     =|
  mode       =1|
  variance   =- \frac{p^2 + p\ln(1-p)}{(1-p)^2(\ln(1-p))^2}|
  skewness   =|
  kurtosis   =|
  entropy    =|
  mgf        =\frac{\ln(1 - pe^t)}{\ln(1-p)}\text{ for }t |
  char       =\frac{\ln(1 - pe^{it})}{\ln(1-p)}|
  pgf       =\frac{\ln(1-pz)}{\ln(1-p)}\text{ for }|z| |
}}
 
U vjerovatnoći i statistici, **logaritamska distribucija** (također poznata kao **distribucija logaritamskih serija** ili **distribucija log-serije**) je diskretna distribucija vjerovatnoće izvedena iz ekspanzije Maclaurinove serije: 
 -\ln(1-p)  = p + \frac{p^2}{2} + \frac{p^3}{3} + \cdots.

 
Iz ovoga dobijamo identitet
:\sum_{k=1}^{\infty} \frac{-1}{\ln(1-p)} \; \frac{p^k}{k} = 1. 
 
Ovo vodi direktno do funkcije mase vjerovatnoće Log(*p*)-distribuirane slučajnom varijaclom:
: f(k) = \frac{-1}{\ln(1-p)} \; \frac{p^k}{k}
 
za *k*&nbsp;≥&nbsp;1, i gdje je 0&nbsp; F(k) = 1 + \frac{\Beta(p; k+1,0)}{\ln(1-p)}
 
gdje je *B* nepotpuna beta funkcija.
 
Poissonov spoj sa Log(*p*)-distribuiranim slučajnim varijablama ima negativnu binomnu distribuciju. Drugim riječima, ako je *N* slučajna varijabla sa Poissonovom distribucijom, a *X**i*, *i* = 1, 2, 3, ... je beskonačan niz nezavisnih identično raspoređenih slučajnih varijabli od kojih svaka ima Log(*p*) distribuciju, tada
:\sum_{i=1}^N X_i
ima negativnu binomnu distribuciju. Na ovaj način, negativna binomna distribucija se vidi kao složena Poissonova distribucija.
 
R. A. Fisher opisao je logaritamsku distribuciju u radu koji ju je koristio za modeliranje relativne brojnosti vrsta.
 
## Također pogledajte
* Poissonova distribucija (također izvedena iz Maclaurinove serije)
 
## Reference
## Dopunska literatura
*
*
 

Kategorija:Diskretne distribucije
Kategorija:Logaritmi
Jurinko Rajič

**Jurinko Rajič** (1954. – 2019, Čapljina, BiH) bio je animator, pedagog, poduzetnik i nagrađivani kulturni djelatnik.

Rajič je rođen u Čapljini. Diplomirao je na Građevinskom fakultetu u Zagrebu, a kao animator u Croatia filmu radi na cjelovečernjim projektima *Čudnovata šuma, Čarobnjakov šešir* i *Čudnovate zgode šegrta Hlapića* od 1985. godine.

Autor je animiranih filmova *Emina*, *Spomenik*, *Paparazzo*, *Naša mala vala*, *Linđo*, *Naša posla*, *Jorgovan* i *Mostarski letači*, te je bio osnivač i voditelj Udruge animatora KAN, kampova i škola animiranog filma za mlade u Neumu, Stonu i Mostaru, a najpoznatiji je kao osnivač i prvi direktor NAFFa - Festivala animiranog filma u Neumu.

## Izvori 
Kategorija:Hrvatski umjetnici
Kategorija:Biografije, Čapljina
Kategorija:Bosanskohercegovačka kultura
Jasmin Repeša

**Jasmin Repeša** (Čapljina, 1. lipnja 1961.) je bivši hrvatski košarkaš, a sada košarkaški trener.

## Karijera 
mini|left|140px|Repeša na klupi Lottomatice

Igračku karijeru proveo je u bosanskohercegovačkoj Čapljini s tim da je od 1986. do 1988. godine ujedno bio i trener. Od 1990. godine postaje pomoćni trener u KK Zagreb odakle prelazi u Cibonu u kojoj je bio pomoćnik prvom treneru Aleksandru Petroviću (1992. – 1994.). Samostalnu trenersku karijeru započeo je 1995. u zagrebačkoj Doni odakle prelazi u Cibonu i ondje ostaje dvije sezone. Potom 1997. prelazi u turski Tofas. U Turskoj je proveo 3 sezone i vraća se natrag u Hrvatsku, točnije u KK Split. Kasnije je trenirao poljski Śląsk Wrocław, Cibonu, talijanske klubove Fortitudo, Pallacanestro Virtus Rim i Benetton Treviso. Nakon toga slijedi njegov treći dolazak u Cibonu s kojom senzacionalno osvaja naslov prvaka Hrvatske, s obzirom na to da je Cibona bila u to vrijeme u velikim problemima i imala poprilično mladu i neiskusnu momčad. Nakon velikog uspjeha s Cibonom, ponovno odlazi u inozemstvo i to u Španjolsku, preuzevši Unicaju iz Malage. Nakon jedne sezone u kojoj nisu ispunjena očekivanja, Repeša odlazi iz Španjolske i opet se vraća u domovinu te postaje trener zagrebačke Cedevite. Do sezone 2013./14. osvojio je 12 klupskih trofeja, a najviše ih je osvojio s Cibonom (6).

Jasmin Repeša bio je izbornik Hrvatske košarkaške reprezentacije od 2005. do 2009. godine, a na izborničku klupu ponovno je sjeo 2012. godine. S Hrvatskom košarkaškom reprezentacijom tri puta je došao do četvrtfinala Eurobasketa s tim da je na Eurobasketu 2013. u Sloveniji uveo Hrvatsku u polufinale te u konačnici osvojio 4. mjesto što je bio najbolji rezultat Hrvatske košarkaške reprezentacije još od 1995. godine i europske bronce u Ateni.

Od lipnja 2015. do lipnja 2017. vodio je talijansku Olimpiju iz Milana.

## Izvori 
## Vanjski linkovi 
* Profil na sajtu Eurolige

Kategorija:Rođeni 1961.
Kategorija:Živi ljudi
Kategorija:Biografije, Čapljina
Kategorija:Bosanskohercegovački košarkaši
Kategorija:Hrvatski košarkaški treneri
Kategorija:Selektori košarkaške reprezentacije Bosne i Hercegovine
Aldeyjarfoss

**Aldeyjarfoss** je vodopad na području Islandske visoravni, na sjeveru Islanda. Smješten je na sjevernom kraju Ceste F26.

Pokazao se vrlo privlačnim zbog kontrasta između crnih bazaltnih stupova koji ga uokviruju i zapjenjene bijele vode. U tom smislu podsjeća na mnogo manji Svartifoss u Nacionalnom parku Skaftafell.

Rijeka Skjálfandafljót ovdje pada približno 20 m. Bazalt pripada polju lave zvanom *Frambruni*, koje se ovdje u južnom dijelu zove *Suðurárhraun*. Rijeka je također usjekla pseudokrater.

Nizvodno je još jedan veliki vodopad, Goðafoss.

## Također pogledajte 
* Spisak vodopada
* Vodopadi na Islandu

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* Aldeyjarfoss na Flickru
* Aldeyjarfoss na *WorldofWaterfalls.com*
* Aldeyjarfoss na YouTubeu

Kategorija:Vodopadi na Islandu
Slavko Rodić Bugojno

**Slavko Rodić Bugojno** je bila vojna fabrika u Bugojnu, Bosna i Hercegovina. Osnovana je rješenjem Josipa Broza Tita 27. marta 1950. godine kao dio vojno-industrijskog kompleksa Jugoslavije. Ime je dobila po narodnom heroju Slavku Rodiću koji je preminuo godinu dana ranije. Podignuta je na livadama između naselja Čipulić i Poriče za 16 mjeseci na osnovu međunarodnog ugovora o tehničkoj saradnji sa firmom "Olympia" iz Zapadne Njemačke. Sa 7000 radnika, fabrika je bila jedna od najvećih u lancu vojne industrije Jugoslavije.

Proizvodnja je započela u maju 1951. godine i u njoj je tada radilo 50 radnika, od kojih je 6 mašinskih i hemijskih tehničara bilo u direktnoj proizvodnji. Stručni kadar se u međuvremenu osposobljavao u "Zastavi" u Kragujevcu, "Krušiku" u Valjevu i Čehoslovačkoj. Proizvodni program se sastojao od 6 proizvoda iz vojnog programa: minsko-eksplozivna sredstava, minobacački i topovski upaljači i kapsule, mine, kasetne i ručne bombe.

## Civilni program 
Sredinom 1950-ih godina, fabrika je počela i sa civilnim programom, te je otvoren pogon za proizvodnju pisaćih mašina "Biser". Kasnije je ovaj pogon prerastao u potpuno izdvojenu "Fabriku biro mašina" koja je sa radom započela 1971. godine.

Civilni dio programe je bio proširen otvaranjem pogona za proizvodnju opruga, od opruga za hemijske olovke do opruga za željezničke vagone. Najveći dio ove proizvodnje bio je izvozno orijantisan. Kasnije je, 1973. god, ovaj pogon premješten u Gornji Vakuf i postao najveća fabrika opruga u SFRJ. "Slavko Rodić" je znatno pomogao u podizanju Fabrike građevinskih okova u Kupresu, i prebacio u Prozor proizvodnju kočionih sistema za bicikle, tipa "monitar".

Vlastiti program u Bugojnu je proširen proizvodnjom motornih pila, plastičnih dijelova za automobile i akumulatore, skijaških vezova i krampona za kopačke.

Fabrika "Slavko Rodić" je 1969. godine zajedno sa "Pretisom" iz Vogošće, "Igmanom" iz Konjica i "Pobjedom" iz Goražda ušao u sastav "UNIS-a" - Sarajevo, jednog od najvećih metalskih firmi u Jugoslaviji. 

## Reference 
Kategorija:Bugojno
Kategorija:Kompanije u Jugoslaviji
Jean-Léonard-Marie Poiseuille

**Jean-Léonard-Marie Poiseuille** (čit. *Žan-Leonar-Mari Poazej*) bio je francuski fizičar i fiziolog.

## Biografija 
Studirao je na École polytechnique 1815. i 1816. Obučavan je u fizici i matematici. Godine 1828. odbranio je doktorsku disertaciju na temu *Recherches sur la force du coeur aortique* (*Istraživanja o sili u srčanoj aorti*). Zanimao ga je tok ljudske krvi u uskim cjevčicama.

Deset godina nakon stjecanja doktorske titule eksperimentalno je izveo, a 1840. i 1846. formulirao i objavio Poiseuilleov zakon (danas poznat kao Hagen–Poiseuilleova jednačina, gdje se zasluge pripisuju i Gotthilfu Hagenu), koji se primjenjuje na laminarno strujanje, tj. neturbulentni tok tečnosti kroz cijevi ravnomjernog presjeka, kao što je tok krvi u kapilarima i venama. Njegova prvobitna formulacija za vodu iz 1846. malo sliči današnjoj, a prikazana je na sljedeći način:
: 
\dot{m} = \left(135.282 \mathrm{\frac{mg}{ mm^3\; s \; mm H_2O}}  \right) \frac{\Delta P d^4}{L} \left(1+\frac{3.36793\times10^{-2}}{^\circ \mathrm{C}}\,T +\frac{2.209936\times10^{-4}}{^\circ \mathrm{C}^2}\,T^2\right)
.

Međutim, može biti transformirana u podložniji oblik. Koristeći se modernim SI jedinicama, može biti napisana ovako:

: 
\dot{m} = \left(13\,795 \mathrm{\frac{kg}{ m^3\; Pa  \; s}}  \right) \frac{\Delta P d^4}{L} \left(1+\frac{T}{26.6918\, ^\circ \mathrm{C}} +\frac{T^2}{4525.02^\circ \mathrm{C}^2}\right)
.

Upotreba gustoće vode kao \mathrm{\rho=\frac{999\,kg}{m^3}} i \dot{m}= \rho\overline{V}\frac{\pi d^2}{4} te zatim rješavanje razlike u pritisku daje sljedeće:

: 
\Delta P =\left(\frac{5.68769 \times10^{-2} \mathrm{Pa\,s}}
{1+\frac{T}{26.6918\, ^\circ \mathrm{C}} +\frac{T^2}{4525.02^\circ \mathrm{C}^2}}\right) \frac{L\overline{V}}{d^2}
.

Izraz u zagradama, konstanta i korekcija temperature, jest funkcija viskoznosti. Na kraju, korištenje viskoznosti vode na T= 0 ^\circ \mathrm{C}, \mu = 1.789548 \times10^{-3}\,\mathrm{Pa\,s}, omogućuje da se u obzir uzme viskoznost različitih fluida, što daje sljedeće:

: 
\Delta P = \left(\frac{5.68769 \times10^{-2} \mathrm{Pa\,s}}{1.789548 \times10^{-3}\,\mathrm{Pa\,s}}\right) \frac{\mu L\overline{V}}{d^2} = 31.78 \frac{\mu L \overline{V}}{d^2}
.

Jednačina zapisana standardnim načinom u dinamici fluida jest:
: \Delta P = \frac{8 \mu L Q}{\pi r^4}, 
ili
: \Delta P = \frac{128 \mu L Q}{\pi d^4}, 
ili

: \Delta P = \frac{32 \mu L \overline{V}}{d^2}, 

gdje su:
:\Delta P  – gubitak pritiska,
:L – dužina cijevi,
:\mu – dinamička viskoznost,
:Q – zapreminski protok,
:r – poluprečnik,
:d – prečnik,
:\pi – matematička konstanta π,
:\overline{V} – prosječna brzina.

Poaz, jedinica za viskoznost u CGS-sistemu, nazvana je po Poiseuilleu. Pokušaji da se "poazej" uvede kao ime za SI jedinicu Pa · s bili su neuspješni.

## Reference 
* 
*
*
*
*
*
* 

## Vanjski linkovi 
* Literatura o Poiseuilleu u bibliografskoj bazi podataka WorldCat

Kategorija:Rođeni 1797.
Kategorija:Umrli 1869.
Kategorija:Biografije, Pariz
Kategorija:Francuski fizičari
Kategorija:Francuski fiziolozi
Kategorija:Dinamičari fluida
Heinrich Kayser

**Heinrich Kayser** bio je njemački fizičar i spektroskopičar.

## Biografija 
U ranijim radovima bavio se karakteristikama akustičnih talasa. Otkrio je pojavu helija u Zemljinoj atmosferi prilikom pomračenja Sunca, kada je također otkrio novu spektralnu liniju u solarnom spektru. Godine 1881. skovao je riječ "adsorpcija". S Carlom Rungeom ispitivao je spektre hemijskih elemenata. Godine 1905. napisao je rad o teoriji elektrona.

Jedinica *kajzer* u CGS-sistemu, povezana s talasnim brojem, nazvana je po njemu.
[center|mini|350x350px|Kayser na Četvrtoj konferenciji Međunarodne unije za saradnju u solarnom istraživanju u [Opservatorija Mount Wilson|opservatoriji Mount Wilson (1910)]]

## Radovi 
* *Lehrbuch der Physik für Studierende*, treće izdanje, "Enke", Stuttgart, 1900; digitalno izdanje Univerzitetske i državne biblioteke u Düsseldorfu

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* Literatura o Heinrichu Kayseru u Katalogu Nacionalne biblioteke Njemačke 
* Heinrich Kayser na Projektu "Matematička genealogija" 

Kategorija:Rođeni 1853.
Kategorija:Umrli 1940.
Kategorija:Biografije, Bingen na Rajni
Kategorija:Njemački fizičari
Kategorija:Spektroskopičari
Kategorija:Inozemni članovi Kraljevskog društva
Peti krajiški partizanski odred

, narodni heroj, komandant Petog krajiškog partizanskog odreda]]
**Peti krajiški partizanski odred** je jedinica Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije tokom Drugog svjetskog rata. Osnovan je 23. februara 1942. god.

Nakon savjetovanja u Stolicama, održanog 26. septembra 1941. godine nedaleko Krupnja u Srbiji, odlučeno je da se stvaraju veće slobodne teritorije i osnivaju vojne jedinica jedinstvene po ustrojstvu na čitavoj teritoriji Jugoslavije. Nazvane su - narodnooslobodilački partizanski odredi (NOPO), i u svom sastavu imale su bataljone i čete (80-120 boraca), kao osnovne vojne jedinice.

## Formiranje štaba 
Prilikom povratka sa savjetovanja iz Skender Vakufa, 23. februara 1942, veći broj delegata susreo se u Bočcu sa Lepom Perović, članom Povjerenstva PK KPJ za Bosansku krajinu, a sutradan i s Kostom Nađom, novoimenovanim komandantom Operativnog štaba za Bosansku Krajina. U Bočcu je tada donijeta odluka da se izdvajanjem jedinica iz Prvog krajiškog partizanskog odreda sa područja petrovačkog i drvarskog sreza i osnivanjem novih bataljona na grahovskom i glamočkom srezu formira poseban - Peti krajiški partizanski odred.

U štab odreda su određeni: 
* Slavko Rodić, komandant,  
* Ilija Došen, politički komesar,   
* Milutin Morača, zamjenik komandanta,  
* Nikola Kotle, zamjenik političkog komesara.

## Jedinice 
Na dan formiranja odred se sastojao od dva bataljona:
* Prvi bataljon - Petrovački, komandant Milan Zorić, a zamjenik komandanta Vlado Bajić.
* Drugi bataljon - Drvarsko-grahovski, sa pet četa.
Kasnije su u sastav odreda ušli i
* Bataljon "Gavrilo Princip" osnovan 27. marta 1942. i
* Bataljon "Starac Vujadin"

Od jedinica Petog krajiškog partizanskog odreda formirana je Treća krajiška proleterska udarna brigada.

## Reference 
Kategorija:Jedinice Narodnooslobodilačke vojske i partizanskih odreda Bosne i Hercegovine
Kategorija:Drvar
Kategorija:Bosanski Petrovac u Narodnooslobodilačkoj borbi
Kategorija:Petrovac
Kategorija:Bosansko Grahovo
Kategorija:Glamoč
Encefalopatija

**Encefalopatija** (od grč. ἐνκέφαλος - *encefalos*  = "mozak" + πάθος  - *patos* = patnja) znači bilo koji poremećaj ili bolest mozga, posebno hronična degenerativna stanja. U modernoj upotrebi, encefalopatija se ne odnosi na jednu bolest, već na sindrom ukupne moždane disfunkcije; ovaj sindrom ima mnogo mogućih organskih i neorganskih uzroka.
## Znakovi i simptomi
Obilježje encefalopatije je izmijenjeno mentalno stanje ili delirij. Karakteristika promijenjenog mentalnog stanja je oštećenje kognicije, pažnje, orijentacija, ciklus spavanje-budnost i svijesti.

Ovisno o tipu i težini encefalopatije, uobičajeni neurološki simptomi su gubitak kognitivnih funkcija, suptilne promjene ličnosti i nemogućnost koncentracije. Ostali neurološki znaci mogu uključivati disarteiju, hipomiju, probleme s pokretima (mogu biti nespretni ili spori), ataksiju, tremor. Ostali neurološki znakovi mogu uključivati nevoljne pokrete hvatanja i sisanja, nistagmus (brzo, nevoljno pomicanje oka), jaktaciju (nemir dok ste u krevetu)  i respiratorne abnormalnosti kao što su Cheyne-Stokesovo disanje (ciklično povećanje i smanjenje plimnog volumena), apneustično disanje i posthiperkapniju apneje. Fokusni neurološki deficiti su rjeđi.
Anti-NMDA encefalitisnio receptor je najčešći autoimunski encefalitis. Može uzrokovati paranoične i grandiozne deluzije, uznemirenost, halucinacije (vizualne i slušne), bizarno ponašanje, strah, kratkoročni gubitak pamćenja i konfuziju.
Neurokognitivni poremećaj povezan sa HIV-om, tj HIV encefalopatija može dovesti do demencije.

## Također pogledajte
* Oštećenja mozga
* Neuroznanost
* Neurološki poremećaj
* Psihoorganski sindrom

## Reference
* Adapted from: 

## Dopunska literatura 
* *The Diagnosis of Stupor and Coma* by Plum and Posner, , remains one of the best detailed observational references to the condition.
## Vanjski linkovi
Kategorija:Mozak
Kategorija:Moždani poremećaji
Urez (DNK)

**Hifenacija** ili jednolančani **urez**, ili haplotomski prelom, ili lomljenje lanca, je rez fosfodiesterske veze između dva susjedna nukleotida na jednom od dva lanca nukleinske kiseline.
U genetičkom inženjerstvu ili tokom mutacija, urez je mehanizam koji omogućava  inserciju sekvence nukleotida, ili prenosivog ili transpozonskog elementa, u genom ćelije domaćina.

To je diskontinuitet u dvolančanoj molekuli DNK gdje nema fosfodiesterske veze između susjednih nukleotida jednog lanac, obično oštećenjem ili djelovanjem enzima. Urezi dozvoljavaju lancima DNK da se odmotaju tokom replikacije, a takođe se smatra da imaju ulogu u mehanizmima popravka neusklađenosti DNK koji popravljaju greške i na vodećim i na zaostalim lancima kćerima.

## Formiranje 
Dijagram prikazuje efekte ureza na DNK koja se ukršta u uvrnutom plazmidu. Urezivanje se može koristiti za rasipanje energije koju zadržavaju stanja koja se ukrštaju. Urezi omogućavaju&nbsp;DNK da poprimi kružni oblik.
[280px|thumb|Dijagram prikazuje efekte ureza na DNK forme koje se ukrštaju. Plazmid je čvrsto namotan u negativni superheliks (a). Da bi se oslobodila stanja koja se sijeku, torzijska energija se mora osloboditi korištenjem ureza (b). Nakon uvođenja ureza u sistem, negativna superzavojnica se postepeno odmotava (c) sve dok ne dostigne svoje konačno, kružno, plazmidno stanje (d).

## Popravka ureza
[ligaza|Ligaze su svestrani i sveprisutni enzimi koji spajaju 3’ hidroksilne i 5’ fosfatne krajeve kako bi formirali fosfodiestersku vezu, što ih čini neophodnim za popravku urezane DNK i na kraju za vjernost genoma. Ova biološka uloga je također bila izuzetno vrijedna u zatvaranju ljepljivih krajeva plazmida u molekulskom kloniranju.  Njihov značaj je potvrđen činjenicom da većina organizama ima višestruke ligaze posvećene specifičnim putevima popravljanja DNK. U eubakterijama ove ligaze pokreću NAD+, a ne ATP. Svaka ureu+zna lokacija zahtijeva 1 ATP ili 1 NAD+ za napajanje popravke ligaze.
Jedan poseban primjer zatvaranja ureza koji katalizira ligazu je *E. coli* NAD+ zavisna DNK ligaza, LigA. LigA je relevantan primjer jer je strukturno sličan grupi enzima koji se nalazi u svim vrstama bakterija.

Ligaze imaju metalno mjesto vezanja koje je sposobno prepoznati ureze u DNK. Ligaza formira DNK-adenilatni kompleks koji pomaže pri prepoznavanju. Sa ljudskom DNK ligazom, ovo formira kristalizirani kompleks. Kompleks, koji ima DNK-adenilat intermedijer, omogućava DNK-ligazi I da uvede konformacijsku promjenu u DNK za izolaciju i naknadnu popravku ureza DNK.

## Reference
Kategorija:DNK
Urezni enzim

: Vodikova veza između ključnih aminokiselinskih ostataka u aktivnom mjestu APE1 pomaže u stabilizaciji jedno drugog, kao i AP mjesto koje treba urezati. U međuvremenu, negativno nabijeni ostatak (Glue 96) pomaže da se zadrži Mg2+ koji je također potreban za stabilizaciju AP mjesta na datoj lokaciji. (Iz PDB 1de9.)]]

**Urezujući enzim** (ili **urezna endonukleaza**) je enzim koji presijeca jedan lanac dvolančane DNK specifičnim prepoznavanjem nukleotidne sekvence poznate kao restrikcijsko mjesto. Takvi enzimi hidroliziraju (presijeku) samo jedan lanac DNK dupleksa, da bi proizveli molekule DNK koje su „urezane“, a ne cijepane.

Mogu se koristiti za pojačanje pomaka lanca, urezujuća enzimska reakcija amplifikacije, egzonukleolitska degradacija, stvaranje malih praznina ili urezna translacija. Potonji proces je uspješno korišten za inkorporiranje i radioaktivno označenih  i fluorescentnih nukleotida omogućavajući proučavanje specifičnih regija na dvolančanoj DNK. Proučeno je više od 200 enzima za urezivanje, a 13 od njih je komercijalno dostupno  i rutinski se koriste za istraživanje i u komercijalnim proizvodima.

## Reference 
## Vanjski linkovi
*New England Biolabs Nicking Enzymes
*Fermentas Nicking Enzymes

Kategorija:Molekularna biologija
Kategorija:Biotehnologija
Kategorija:Enzimi
Kemal Bašić

**Kemal Bašić** (rođen u Tuzli, 1989.) je bosanskohercegovački dramaturg i teatrolog.

## Biografija 
Osnovnu školu završio je u Živinicama, gimnaziju u Tuzli, a na Filozofskom fakultetu u Sarajevu magistrirao je na studiju komparativne književnosti i bibliotekarstva. Bio je jedan od urednika na portalu Kritika.ba za pozorišnu, književnu i filmsku kritiku. Kao dramaturg sarađivao je sa Narodnim pozorištem u Tuzli na nekoliko nagrađivanih predstava.

Prva predstava na kojoj je radio kao dramaturg (Posljednja ljubav Hasana Kaimije, NP Tuzla, režija Goran Damjanac) nagrađena je Grand Prixom na Susretima pozorišta Bosne i Hercegovine u Brčkom (2018), a Bašić je za istu predstavu na Pozorišnim igrama u Jajcu dobio nagradu za dramatugiju.

Na predstavi "Pijana noć 1918" Narodnog pozorišta u Tuzli sarađivao je sa Gradimirom Gojerom. Predstava je na Pozorišnim igrama u Jajcu dobila šest nagrada.

Radio je kao dramaturg na predstavi "Putovanje", autora Vahida Klopića, režija Midhat Kušljugić, kojom je glumica Remira Osmanović obilježila 40 godina glumačkog rada.

Dramaturški angažaman u Narodnom pozorištu Tuzla imao je na predstavi "Kreketanje" rađene po tekstu Almira Bašovića, u režiji Aleše Kurta, za koji je na Pozorišnim igrama u Jajcu 2021. godine dobio nagradu za dramaturgiju.

Ponovnu saradnju sa režiserom Damjancem imao je na predstavi "Heroj nacije" (Ivan M. Lalić) u Narodnom pozorištu u Mostaru, za koju su dobili nagradu Mostarska liska.

Trenutno je glavni i odgovorni urednik na RTV Živinice.

## Nagrade 
* **2019.** Pozorišne igre Jajce - nagrada za dramaturgiju
* **2021.** Pozorišne igre Jajce - nagrada za dramaturgiju

## Vanjski linkovi 
*Bašić: tetarom se bez emocije ne možete baviti Pristupljeno 10.12.2022.
*Bašić o svijetu teatra kroz pobjede i poteškoće  Pristupljeno 10.12.2022.
*Tuzlarije: Kemal Bašić Pristupljeno 10.12.2022.

## Reference 
Kategorija:Bosanskohercegovački dramaturzi
Kategorija:Biografije, Tuzla
Kategorija:Rođeni 1989.
80. dodjela "Zlatnog globusa"

**80. dodjela Zlatnog globusa** obilježila je najbolja ostvarenja u filmu i američkoj televiziji tokom 2022. godine, po izboru Udruženja holivudskih stranih novinara. Dodjela je održana 10. januara 2023. godine. Ceremonija se održala 10. januara 2023. u hotelu The Beverly Hilton na Beverly Hills, Kalifornija, s tim da će se emitirati uživo u SADu na mreži NBC i Peacocku.Jerrod Carmichael je bio domaćin ceremonije. Spisak nominiranih je objavljen 12. decembra 2022. Dvojac otac i kćer George i Mayan Lopez prvotno su trebali zajedno objaviti nominacije, ali je otac odustao nakon što je bio pozitivan na COVID-19; zamijenila ga je Selenis Leyva.Eddie Murphy i Ryan Murphy proglašeni su dobitnicima Nagrade Cecil B. DeMille i Carol Burnett respektivno.

*The Banshees of Inisherin* je dobio osam vodećih nominacija, uključujući one za najbolji film – mjuzikl ili komedija i najbolju režiju, što je najveće dostignuće još od filma *Hladna planina* na 61. dodjeli Zlatnih globusa.

## Pobjednici i nominirani 
### Film
### Filmovi sa najviše nominacija
Sljedeći filmovi dobili su višestruke nominacije:

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* http://www.goldenglobes.org/ 
*

Kategorija:2023. u Sjedinjenim Američkim Državama
80
AP-mjesto

U biohemiji i molekulskoj genetici, **AP-mjesto** (**apurinsko/apirimidinsko mjesto**), također poznato kao **abazno mjesto**, je lokacija u DNK (takođe u RNK, ali mnogo manje vjerovatno) koja nema ni purinsku ni pirimidinsku  bazu, bilo spontano ili zbog oštećenja DNK . Procijenjeno je da se u fiziološkim uvjetima u ćeliji dnevno može stvoriti 10.000 apurinskih mjesta i 500 apirimidinskih.

AP-mjesta se mogu formirati spontanim depurinacijama, ali se mogu pojaviti i kao intermedijari u baznom ekscizijskom popravku. U ovom procesu, DNK-glikozilaza prepoznaje oštećenu bazu i cijepa N-glikozidnu vezu kako bi oslobodila bazu, ostavljajući AP-mjesto. Postoje razne glikozilaze koje prepoznaju različite tipove oštećenja, uključujući oksidirane ili metilirane baze, ili uracil u DNK. AP mjesto se zatim može otcijepiti pomoću AP-endonukleaze, ostavljajući 3'-hidroksil i dezoksiriboza-5-fosfatne  krajeve (vidi struktura DNK). Na alternativni način, bifunkcionalne glikozilaze-lijaze mogu cijepati AP-mjesto, ostavljajući 5' fosfat uz 3' α,β-nezasićeni aldehid. Oba mehanizma formiraju jednolančani prekid, koji se zatim popravlja bilo kratkom ili dugom popravkom bazne ekscizije.

Ako se ne poprave, AP-mjesta mogu dovesti do mutacija tokom polukonzervativne replikacije. Oni mogu uzrokovati zastoj replikacijskih viljuški i zaobilaze se pomoću translezijske sinteze. U *E. coli*, adenin se prvenstveno ubacuje preko AP-mjesta, poznato kao "pravilo A". Situacija je složenija kod viših eukariota, s različitim nukleotidima koji pokazuju preferenciju u zavisnosti od organizma i eksperimentalnih uslova. U ograničenju kalorija  kod pacova, za poređenje, aktivnost AP-endonukleaze u ovim regijama mozga ostaje veća s godinama. Ovi nalazi sugeriraju da povišena popravka AP-mjesta kod životinja s ograničenim unosom kalorija može odgoditi proces starenja.

## Reference
Kategorija:Molekularna genetika
Kategorija:Popravak DNK
William Rowan Hamilton

**Sir William Rowan Hamilton** LL. D, DCL, MRIA, FRAS (3/4. august 1805. – 2. septembar 1865.)  je bio irski matematičar, astronom i fizičar. Bio je Andrews profesor astronomije na Triniti koledžu u Dablinu i kraljevski astronom Irske, koji je živio u opservatoriji Dunsink.

Hamiltonova naučna karijera uključivala je proučavanje geometrijske optike, ideje iz Fourierove analize i njegov rad na kvaternionima što ga je učinilo jednim od osnivača moderne linearne algebre. Dao je veliki doprinos u optici, klasičnoj mehanici i apstraktnoj algebri . Njegov rad je bio fundamentalan za modernu teorijsku fiziku, posebno njegovu preformulaciju Njutnove mehanike, koja se danas naziva Hamiltonova mehanika. Sada je centralna i za elektromagnetizam i za kvantnu mehaniku .

Hamilton je dao značajan doprinos optici i klasičnoj mehanici.

Njegovo prvo otkriće bilo je u ranom radu koji je 1823. prenio Johnu Brinkleyju, koji ga je 1824. predstavio pod naslovom *Kaustika* Kraljevskoj irskoj akademiji . Kao i obično, upućen je odboru, koji je preporučio dalji razvoj i pojednostavljenje prije objavljivanja. Između 1825. i 1828. rad je proširen i postao jasnije izlaganje nove metode. Tokom ovog perioda, Hamilton je stekao priznanje za prirodu i važnost optike.

Godine 1827. Hamilton je predstavio teoriju jedne funkcije, sada poznatu kao Hamiltonova glavna funkcija, koja spaja mehaniku i optičku teoriju. To je pomoglo da se postave osnove talasne teorije svjetlosti u matematičkoj fizici. Predložio ga je kada je prvi put predvidio njegovo postojanje u trećem dodatku svojim *Sistemima zraka*, pročitanom 1832.

Hamiltonova mehanika bila je moćna nova tehnika za rad sa jednačinama kretanja. Hamiltonov napredak proširio je klasu mehaničkih problema koji su se mogli riješiti. Njegov princip "Varijabilne akcije" zasnivao se na varijacionom računu, u opštoj klasi problema uključenih pod princip najmanje akcije koji su ranije proučavali Pierre Louis Maupertuis, Euler, Joseph Louis Lagrange i drugi. Hamiltonova analiza otkrila je dublju matematičku strukturu nego što je ranije bilo shvaćeno, posebno simetriju između momenta i položaja. Zasluge za otkrivanje onoga što se danas zove Lagranžijan i Lagranževa jednačina pripada i Hamiltonu.

I Lagranževa mehanika i Hamiltonov pristup pokazali su se važnim u proučavanju kontinuiranih klasičnih sistema u fizici i kvantnih mehaničkih sistema: tehnike nalaze upotrebu u elektromagnetizmu, kvantnoj mehanici, teoriji relativnosti i kvantnoj teoriji polja.

## Reference 
Kategorija:Matematički fizičari
Kategorija:Teorijski fizičari
Kategorija:Optički fizičari
Kategorija:Irski fizičari
Kategorija:Irski matematičari
Kategorija:Britanski fizičari
Kategorija:Umrli 1865.
Kategorija:Rođeni 1805.
Furanoza

**Furanoza** je skupni termin za ugljikohidrate koji imaju hemijsku strukturu sa petočlanim sistemom prstena koji se sastoji od četiri atoma ugljika i jednog atoma kisika. Ime potiče od njegove sličnosti sa heterociklom kisikovog furana, ali furanski prsten nema dvostruke veze.

## Strukturna svojstva
 u njegovom obliku furanoze. Talasasta veza ukazuje na mješavinu β-ribofuranoze i α-ribofuranoze.]]

Furanski prsten je ciklični hemiacetal aldopentoze ili ciklički hemiketal ketoheksoze.

Prstenasta struktura furanoze sastoji se od četiri ugljikova i jednog kisikovog atoma sa anomernim ugljikom desno od kisika. Najveći broj hiralni ugljik (obično lijevo od kisika u Hawortovoj projekciji) određuje da li struktura ima -konfiguraciju ili L-konfiguracija. U furanozi -konfiguracije, supstituent na hiralnom ugljiku s najvišim brojem usmjeren je prema dolje van ravnine, a u D-konfiguraciji furanozi, hiralni ugljik s najvišim brojem je okrenut prema gore.

Furanozni prsten će imati alfa ili beta konfiguraciju, u zavisnosti od toga u kom pravcu anomerna hidroksi grupa pokazuje. U -konfiguraciji furanoze, alfa konfiguracija ima hidroksi prema dolje, a beta ima hidroksi usmjerenu prema gore. To je suprotno u -konfiguraciji furanoze. Tipski, anomerni ugljik podliježe mutarotacijama u rastvoru, a rezultat je ravnotežna mješavina α i β konfiguracija.

## Također pogledajte
* Piranoza

## Rference
Kategorija:Hemija ugljikohidrata
Kategorija:Ugljikohidrati
Kategorija:Tetrahidrofurani
Kategorija:Heksoze
Kategorija:Furanoze
Furan

**Furan** je heterociklični organski spoj, koji se sastoji od petočlanog aromatskog prstena sa četiri ugljikova atoma i jednog atoma kisika. Hemijski spojevi koji sadrže takve prstenove takođe se nazivaju furani.

Furan je bezbojna, zapaljiva, visoko isparljiva tečnost sa tačkom ključanja bliskoj sobnoj temperaturi. Rastvorljiv je u uobičajenim organskim rastvaračima, uključujući alkohol, eter i aceton, a slabo je rastvorljiv u vodi.  Its odor is "strong, ethereal; chloroform-like". Toksičan  je i može biti kancerogen kod ljudi. Furan se koristi kao polazna tačka za druge specijalne hemikalije.

:

U laboratoriji, furan se može dobiti iz furfurala, oksidacijom u 2-furonsku kiselinu, nakon čega slijedi dekarboksilacija. Također se može pripremiti direktno termičkim razlaganjem materijala koji sadrže pentozu i celulozne čvrste materije, posebno borovo drvo.

### Sinteza furana
Feist-Benarijeva sinteza je klasičan način za sintezu furana, iako su razvijene mnoge sinteze. Jedan od najjednostavnijih metoda sinteze furana je reakcija 1,4-diketon sa fosfor-pentoksidom (P2O5) u Paal-Knorrovoj sintezi. Reakcija formiranja tiofena 1,4-diktona sa Lawessonovim reagensom također formira furane kao nusproizvode. Postoje mnogi putevi za sintezu supstituiranih furana.

## Također pogledajte
* BS 4994 – Furanska smola kao termoset FRP za opremu hemijskih postrojenja
* Furanokumarin
* Furanoflavonoid
* Furanoza
* Furantetrakarboksilna kiselina
* Jednostavni aromatski prstenovi
* Furanske masne kiseline
* Tetrahidrofuran

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* Recent synthetic methods


Kategorija:Karcinogene grupe 2B po IARC
Kategorija:Jednostavni aromatski prstenovi
Superračunar

[mini|[IBM Blue Gene/P superkompjuter "Intrepid" u Argonne National Laboratory pokreće 164.000 procesorskih jezgara koristeći normalne klima uređaje u podatkovnom centru, grupisanih u 40 rekova/ormana povezanih brzom 3D torus mrežom .]]
[mini| Računska snaga 1 najboljeg superkompjutera svake godine, mjerena u [FLOPS]]
**Superkompjuter** je računar sa visokim nivoom performansi u poređenju sa računarom opće namjene. Performanse superračunara se obično mjere u operacijama s pomičnim zarezom u sekundi (FLOPS) umjesto u milion instrukcija u sekundi (MIPS). Od 2017. postoje superračunari koji mogu da rade preko 10 17&nbsp;FLOPS (sto kvadriliona FLOPS-a, 100&nbsp;petaFLOPS ili 100&nbsp;PFLOPS).

Poređenja radi, desktop računar ima performanse u rasponu od stotina gigaflopsa (1011 ) do desetina teraFLOPS (1013 ).

Od novembra 2017. svih 500 najbržih superračunara na svijetu radi na operativnim sistemima baziranim na Linuxu. Dodatna istraživanja se provode u Sjedinjenim Državama, Evropskoj uniji, Tajvanu, Japanu i Kini kako bi se izgradili brži, moćniji i tehnološki superiorniji superkompjuteri eksa skale.

Superračunari igraju važnu ulogu u oblasti računarske nauke i koriste se za širok spektar računarski intenzivnih zadataka u različitim oblastima, uključujući kvantnu mehaniku, vremensku prognozu, istraživanje klime, nafte i gasa, molekularno modeliranje (izračunavanje struktura i svojstava). hemijskih spojeva, bioloških makromolekula, polimera i kristala) i fizičke simulacije (kao što su simulacije ranih trenutaka svemira, aerodinamika aviona i svemirskih letjelica, detonacija nuklearnog oružja i nuklearna fuzija). Bili su neizostavni u polju kriptoanalize.

Superkompjuteri su predstavljeni 1960-ih, a nekoliko decenija najbrže su pravili Seymour Cray iz Control Data Corporation (CDC), Cray Research i kasnije kompanije koje su nosile njegovo ime ili monogram. Prve takve mašine bile su visoko podešene konvencionalne konstrukcije koje su radile brže od njihovih savremenika opće namjene. Tokom decenije, dodavane su sve veće količine paralelizma, a tipično su imali jedan do četiri procesora. U 1970-im, vektorski procesori koji rade na velikim nizovima podataka počeli su da dominiraju. Značajan primjer je vrlo uspješan Cray-1 iz 1976. godine. Vektorski računari su ostali dominantni dizajn sve do 1990-ih. Od tada do danas, masovni paralelni superračunari sa desetinama hiljada standardnih procesora postali su norma.

SAD su dugo bile lider na polju superkompjutera, prvo kroz Cray-ovu gotovo neprekidnu dominaciju u ovoj oblasti, a kasnije i kroz razne tehnološke kompanije. Japan je napravio velike iskorake na tom polju 1980-ih i 90-ih, a Kina je postajala sve aktivnija na tom polju. Od maja 2022. najbrži superkompjuter na TOP500 listi superkompjutera je Frontier, u SAD, sa LINPACK referentnim rezultatom od 1,102 ExaFlop/s, a prati ga Fugaku. SAD ima pet od 10 najboljih; Kina ima dva; Japan, Finska i Francuska imaju po jedan. U junu 2018., svi kombinovani superkompjuteri na listi TOP500 probili su 1&nbsp;exaFLOPS oznaku.

## Reference 
Kategorija:Istovremeno računanje
Kategorija:Američki izumi
Kategorija:Superračunari
ChatGPT

**ChatGPT** je čet-bot kojeg je OpenAI predstavio u novembru 2022. Napravljen je na temelju OpenAI GPT-3 i GPT-4 porodice velikih jezičkih modela, a dotjeran je i fino podešen pomoću nadziranog i podržanog mašinskog učenja.

ChatGPT je predstavljen kao prototip 30. novembra 2022. i brzo je dostigao popularnost zbog svojih detaljnih i artikulisanih odgovora u raznim domenama znanja. Njegova neujednačena činjenična preciznost je ipak označena kao značajna mana. Nakon predstavljanja ChatGPT-a, OpenAI je dostigao vrijednost od 29 milijardi američkih dolara.

Jedna od glavnih karakteristika je davanje prirodnih odgovora na postavljenja pitanje i generiranje programskog koda, članaka, pjesama, priča ili otklanjanje grešaka u kodu.

Izvorna verzija ChatGPT-a bazirana je na verziji GPT-3.5. Verzija bazirana na GPT-4, najnovijem OpenAI modelu, objavljena je 14. marta 2023. i dostupna je za plaćene pretplatnike.

## Treniranje 
ChatGPT je član porodice jezičnih modela generativno predtreniranih transformatora (). Prilagođen je nad poboljšanom verzijom OpenAI GPT-3, poznatom kao GPT 3.5, putem procesa finog podešavanja.

Proces finog podešavanja koristio je i nadzirano učenje i podržano učenje u procesu nazvanom podržano učenje uz ljudske povratne informacije (). Oba pristupa koriste ljudske trenere kako bi poboljšali performanse modela. U slučaju nadziranog učenja, modelu su dostavljeni razgovori u kojima su treneri imali ulogu korisnika i asistenta. U podržanom učenju, ljudski treneri su prvo rangirali odgovore koje je model stvorio u prethodnom razgovoru. Ti su rangovi korišteni za stvaranje "modela nagrade" kojim se model dodatno fino podešavao korištenjem nekoliko iteracija PPO-a ().

ChatGPT je u početku koristio superkompjutersku infrastrukturu Microsoft Azure, pokretanu pomoću NVIDIA grafičkih procesora, koju je Microsoft izgradio posebno za OpenAI, a koja je navodno koštala "stotine miliona dolara". Nakon uspjeha ChatGPT-a, Microsoft je 2023. značajno nadogradio OpenAI infrastrukturu.

OpenAI prikuplja podatke od korisnika ChatGPT-a kako bi dalje trenirao i prilagođavao uslugu. Korisnici mogu glasati za ili protiv odgovora koje dobiju od ChatGPT-a i popuniti tekstualno polje s dodatnim povratnim informacijama.

## Također pogledajte 
* Turingov test
* Virtuelni asistent

## Bilješke 

## Reference 
## Vanjske veze 
* ChatGPT OpenAI

Kategorija:Primjena vještačke inteligencije
Kategorija:Čet-botovi
Giro d'Italia 1975.

'''Giro d'Italia 1975.'* bilo je 58. izdanje Gira, jedne od tri najveće biciklističke utrke na svijetu. Krenula je 17. maja iz Milana nizom podijeljenih etapa, a završena 7. juna usponom na planinski prijevoj Stelvio, još jednom podijeljenom etapom, koja se sastojala od pojedinačnog hronometra i etape s masovnim startom. Ukupni pobjednik bio je domaći predstavnik Fausto Bertoglio iz tima Jolly Ceramica. Drugo i treće mjesto osvojili su Španac Francisco Galdós i još jedan Italijan, Felice Gimondi.

U ostalim kategorijama Belgijanac Roger De Vlaeminck iz tima Brooklyn pobijedio je u poretku sprintera, a Galdós i njegov zemljak Andrés Oliva iz tima Kas slavili su u poretku penjača. Najbolja ekipa bio je Brooklyn. De Vlaeminck je pobijedio u sedam etapa.

## Timovi 
Devet timova dobilo je pozivnicu za učešće, a svaki je poslao po deset vozača. Od 90 vozača utrku je kompletiralo njih 70.

## Razvoj poredaka 
[mini|Prikaz 48 oštrih serpentina blizu vrha istočnog dijela prijevoja Stelvio, tzv. *[Cima Coppi'' (najviša tačka) na Giru 1975.]]
Tri su glavna poretka bila na Giro d'Italiji 1975, uz ekipni. Najvažniji je generalni, koji se računa tako što se završna vremena svih biciklista sabiraju nakon svake etape. Biciklist s najkraćim ukupnim vremenom vodeći je u utrci i oblači ružičastu majicu; pobjednik u ovom poretku smatra se pobjednikom cijelog Gira. Vodeći je nosio plavu majicu s raznobojnim vertikalnim prugama.

## Pobjednici 
### Generalni poredak 
### Sprinteri 
### Penjači 
### "Regionalni šampionat" 
### Kombinacija 
### Timski poredak 
## Napomene 
## Reference 
## Vanjski linkovi 
* Giro d'Italia 1975. na *BikeRaceInfo.com*

Kategorija:Giro d'Italia po godinama
Kategorija:1975. u Italiji
Kategorija:1975. u biciklizmu
Popravak ekscizije unakrsnom komplementacijom

**Unakrsni popravak ekscizije** (**ERCC**) je skup proteina koji su uključeni u popravak DNK.

Kod ljudi, ERCC proteini se transkribiraju iz sljedećih gena:

ERCC1, ERCC2, ERCC3, ERCC4, ERCC5, ERCC6 i ERCC8.

*Članovi od 1 do 5 su povezani sa *Xeroderma pigmentosum*.
*Članovi 6 i 8 su povezani sa Cockayneovim sindromom.
:U studiji iz  2004. nađeno je da popravak DNK je kritičan mehanizam otpornosti na hemoterapiju baziranu na platini. Grupa 1 unakrsne komplementarne popravke ekscizije (ERCC1) je vodeći enzim u procesu popravka ekscizije nukleotida. Povećani nivoi ERCC1 iRNK su direktno povezani sa rezistencijom na platinu kod različitih karcinoma. Ispitivali su povezanost između dva polimorfizma ERCC1, kodona 118 C/T i C8092A, koji su povezani sa izmijenjenim nivoima ERCC1 iRNK i stabilnošću iRNK, i ukupnim preživljavanjem (OS) kod 128 pacijenata s uznapredovalim [karcinomom pluća nemalih ćelija liječenih platinom. na bazi hemoterapije. Dva polimorfizma su bila u neravnoteži veze. Postojala je statistički značajna povezanost između polimorfizma C8092A i OS (P = 0,006, prema log-rank testu), sa srednjim vremenom preživljavanja od 22,3 (C/C) i 13,4 (C/A ili A/A) mjeseca, što sugerira da su sve kopije [alela A bile povezane sa lošim ishodom. Nije pronađena statistički značajna povezanost za polimorfizam kodona 118 i OS (P = 0,41, testom log ranga), sa srednjim vremenom preživljavanja od 19,9 (T/T), 16,1 (C/T) i 13,3 (C/C) ) mjeseci, redom. U zaključku, polimorfizam ERCC1 C8092A može biti koristan prediktor OS kod uznapredovalih pacijenata s karcinomom pluća nemalih ćelija koji se liječe hemoterapijom na bazi platine.
## Reference 
## Vanjski linkovi
Kategorija:Popravak DNK
Popravak ekscizijom nukleotida

thumb|400px| Dijagram i TC-NER i GG-NER puteva. Ova dva puta se razlikuju samo u početnom prepoznavanju oštećenja DNK.
**Nukleotidni ekscizijski popravak** je mehanizam popravka DNK. Oštećenje DNK nastaje konstantno zbog hemikalija (npr. interkalacijski agensi), zračenje i drugi mutageni. Postoje tri puta ekscizijskog popravka za popravku jednolančanog oštećenja DNK: popravak ekscizijom nukleotida (NER), bazni ekscizijski popravak (BER) i popravak neslaganja DNK (MMR). Dok BER put može prepoznati specifične neglomazne lezije u DNK, može ispraviti samo oštećene baze koje su uklonjene specifične glikozilaze . Slično tome, MMR put cilja samo neusklađene Watson-Crickovr bazne parove.

Nukleotidna eksciziona popravka (NER) je posebno važan mehanizam ekscizije koji uklanja oštećenje DNK izazvano ultraljibičastim svjetlom (UV). UV DNK oštećenje rezultira glomaznim DNK-aduktom – ovi adukti su uglavnom timinski dimeri i 6,4-fotoproizvodi. Prepoznavanje oštećenja dovodi do uklanjanja kratkog jednolančanog segmenta DNK koji sadrži leziju. Neoštećena jednolančana DNK ostaje i DNK-polimeraza je koristi kao šablon za sintetiziranje kratke komplementarnih sekvenci. Konačna ligacija za kompletiranje NER-a i formiranje dvolančane DNK izvodi se pomoću DNK-ligaze. NER se može podijeliti na dva potputa: globalni genomski NER (GG-NER ili GGR) i NER povezan s transkripcijom (TC-NER ili TCR). Dva potputa se razlikuju po tome kako prepoznaju oštećenje DNK, ali dijele isti proces za inciziju, popravak i ligaciju lezija.

O važnosti NER-a svjedoče teške ljudske bolesti koje su rezultat urođenih genetičkih mutacija NER proteina. Xeroderma pigmentosum i Cockayneov sindrom su dva primjera bolesti povezanih s NER-om.

## Povezani geni s NER-om 
## Također pogledajte
*Popravak ekscizije baze (BER)
*Popravak neusklađenosti (MMR)

## Reference 
## Dopunska literatura
*
* Article on the relation between TFIIH and NER
*
*

## Vanjski linkovi
*

Kategorija:Popravak DNK
XPA

**Protein za popravku DNK koji nadopunjuje ćelije XP-A** je protein koji je kod ljudi  kodiran genom **XPA** , sa hromosoma 9.

## Aminokiselinska sekvenca
Dužina polipeptidnog lanca je  273 aminokiseline, а molekulska masa — 31.368 Da.  Među proteinima za popravak s kojima XPA stupa u interakciju je proteinski kompleks (uključujući ERCC1 protein) koji je sposoban urezati DNK na mjestima oštećenja. replikacijskim proteinom A1 i XAB2.

## Reference
## Dopunska literatura 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Vanjski  linkovi 
* GeneReviews/NIH/NCBI/UW entry on Xeroderma Pigmentosum

Kategorija:Ljudski proteini
Kategorija:Geni na hromosomu 9
Kategorija:Proteomika