Bistuensium (srednja Bosna)

**Municipij Bistuensium** je rimski municipium na području nekadašnje rimske Dalmacije, na teritoriji današnje srednje Bosne i Hercegovine. 
## Izvorna građa 
Do sada poznata izvorna građa sa područja srednje Bosne spominje dva naselja koja nose naziv *Bistue Vetus* i *Bistue Nova*, koja se smatraju urbanim središtima municipija. Lokalizacija naselja nije još uvijek tačno i jedinstveno utvrđena, niti je sigurno da li je postojalo jedno ili dva naselja. Nejasna je i veličina i granice municipija.

* Ukupno je do danas poznato 6 natpisa koji spominju ili se naslućuje naselje sa imenom Bistue, izvedenih iz osnovnog oblika, kako bi se ukazalo na municipij, odnosno na funkcije koje je neko nosio u konkretnom municipiju.
* Pojtingerova karta, na cesti Salona-Argentaria (Domavia), dugoj CXXII rimskih milja (180 km), označava dvije poimenično navedene lokacije, *Bistue Vetus i Bistue Nova*, međusobno udaljene 45 rimskih milja (66 km.). Između njih navodi se lokacija *Ad Matricem*. Ova karta je šematskog karaktera, ali ima vrijednost zbog naziva mjesta i njihove udaljenosti od nultog miljokaza u Saloni.
* Cesta Salona-Argentarium (Domavia) bila je uklesana u kamenu uzidanom u toranj katedralne crkve u Splitu.
* Geograﬁja Ravenskog Anonima navodi Bistue Betus, vjerovatno Vetus, te lokacija Ibisua ili Bisua, možda Bistue Nova.
* Zapisi sa salonitanskih sabora iz 530. I 533. godine, navode ranokršćansku biskupiju Bistoensis  (*Bestoensis ecclesia*) na području nekadašnje rimske Dalmacije, na teritoriji današnje srednje Bosne i Hercegovine.
* Opeka sa žigom Bistues pronađena u Bugojnu. odnosno u porječja gornjeg Vrbasa.
 

## Arheološki lokaliteti 
Postoji obimna arheološka građa, a svakako pronađeni ostaci 16 ranokrščanskih bazilika su značajni za historiju rimskog perioda:
* Ranokršćanska bazilika u Čipuljiću
* Arheološki lokalitet Turbe
* Ranokršćanska bazilika u Malom Mošunju kod Viteza
* Ranokršćanska bazilika u Zenici
## Prva naučna tumačenja 
Izvorna građa i arheološki nalazi izazivaju kod naučnika konfuziju u tumačenjima. U posljednjih 120 godina  predlagana su najrazličitija rješenja za lokaliziranje municipalnih/municipalnog središta Bistua.

Prvi historičari smještaju Bistue u Šuicu kod Kupresa, u Eminovo Selo, Fojnicu, oko Konjica (engleski arheolog Artur Evans).
 
Nakon toga sarajevski arheolozi predvođeni Ćirom Truhelkom i Karlom Pačom, Bistue Vetus lociraju u Varvaru, u Gornjoj Rami, a Bistue Nova u Bilimišće u Zenici. Na obe lokacije su pronađene ranokršćanske bazilike.

Ad Matricem se smješta u Gornji Vakuf, Vrhbosnu, Travničko polje i Otinovce kod Kupresa.

Ivan Kujundžić, Dimitrije Sergejevski i Esad Pašalić smještaju Bistue Novu u Mali Mošunj kod Viteza.
## Novija tumačenja 
Sistematska istraživanja antičkih komunikacija, naselja, ranokršćanskih bazilika, crkvenog namještaja, epigrafskih i numizmatičkih nalaza, koja su proveli sarajevski arheolozi Esad Pašalić, Ivo Bojanovski i Veljko Paškvalin dovela su do teza o jedinstvenom bistuenskom municipiju u čijim se granicama nalazilo područje Rame, gornjeg Vrbasa, Lašvanska dolina te zenička kotlina. Upravno, privredno i crkveno središte nalazilo se u antičkom naselju  Bistues u Čipuljiću, Bugojno. Podloga za ovakav zaključak je značaj antičkog naselja s Grudina (Crkvina) u Čipuljiću, važnost žiga  Bistues s rimske tegule iz istog naselja, ranokršćanske bazilike i baptisterija te dekorativna plastike njenog interijera.
 
Rezultate istraživanja do kojih je u pitanju bistuenskog municipija odnosno  Bistue nova i  Bistue Vetus, došao Bojanovski uvršteni su i u savremenu stručnu literaturu, posredstvom slovenske historičarke Marjete Šašel Kos, koja bistuenski municipij poistovjećuje s putnom stanicom  Bistue nova, te ga locira na etničko područje Desitijata odnosno u porječja gornjeg Vrbasa, Rame i Lašve gdje su se nalazili rudnici zlata i željeza. Bistue vetus locira na područje Tomislavgrada (Duvna). Sličnog je mišljenja i francuski arheolog Pascale Chevalier.
## Posljednji stavovi 
Komisija za nacionalne spomenike Bosne i Hercegovine posredno je iznijela svoj stav proglašavajući arheološki lokalitet Čipuljić u Bugojnu za nacionalni spomenik. U svojoj odluci Komisija navodi
*...navode na pretpostavku da je ovdje bio jak civilni i vjerski centar MUN(icipium) BISTVES, a u 6. stoljeću i sjedište biskupije.*

Historičar Salmedin Mesihović smatra da municipalno (i vjersko) središte municipiuma Bistuensium treba tražiti u dolini rijeke Lašve i na području Zenice

## Literatura 
* Alojz Benac-Đuro Basler-Borivoj Ćović-Esad Pašalić-Nada Miletić-Pavao Anđelić -Sarajevo, 1966- KULTURNA ISTORIJA BOSNE I HERCEGOVINE
* Ivo Bojanovski, Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, 1988 - BOSNA I HERCEGOVINA U ANTIČKO DOBA
* Ivo Bojanovski, Sarajevo 1974 -DOLABELIN SISTEM CESTA U RIMSKOJ PROVINCIJI DALMACIJI 
* Salmedin Mesihović, Dezitijati, 2007
* Radoslav Dodig - Ante Škegro, Akti crkvenih sinoda održanih 530. i 533. u Saloni, Povijesni prilozi, 35 (2008.) 18:
* Ante Škegro, Bestoenska biskupija u svjetlu dosadašnjih istraživanja, Zbornik o Pavlu Anđeliću, Sarajevo 2008, 111-141;
* Ante Škegro NOVE SPOZNAJE O NEKIM RANOKRŠĆANSKIM DIJECEZAMA NA ISTOČNOJADRANSKIM PROSTORIMA
* Ivan Kujundžić, O položaju rimskoga municipija Bistue nova u Bosni, Vrhbosna: svećenićka revija XLVII, Sarajevo, listopad-studeni 1933, 253-261; 
* Veljko Paškvalin, Pojava kršćanstva u srednjoj Bosni i njegova hijerarhija u svjetlu novijih arheoloških iskopavanja,

## Reference 
Kategorija:Zenica
Kategorija:Bugojno
Kategorija:Vitez
Kategorija:Rimska naselja u Bosni i Hercegovini