Berzovni krah 1929.

[mini|220px|desno| Marš nezaposlenih u [Toronto|Torontu]]
**Crni utorak** (Crni četvrtak ili Crni petak) je naziv za krah berze dionica u New Yorku 25. oktobra 1929. Pojam je različit jer je zbog geografske udaljenosti na drugim berzama (London, Berlin) i tadašnjih mogućnosti komunikacija krah se par dana kasnije proširio. Nastala je Velika depresija, dolazi do masovnog zatvaranja fabrika i otpuštanja radnika. Reakcije zemalja su bile različite. Dok je vlada SAD-u pod Rooseveltom uvela program zapošljavanja pod imenom New Deal, vlada Vajmarske republike (današnje Njemačke) pod kancelarom Brüningom uvela je mjere štednje (vidi Deflacija) što je pogoršalo situaciju.

## Uvod
Nakon završetka Prvog svjetskog rata SAD-a masovno daje kredite inostranstvu, posebno evropskim zemljama koje su snosile njegove posljedice. Konjunktura je u SAD-u rasla zahvaljujući novim otkrićima (radio, putnički avion, telefon) i lančanoj proizvodnji. Nova revolucija u industriji omogućila je samo u SAD-u proizvodnju oko 15 miliona automobila godišnje.  Prosperitet i euforija su doveli do ulaganja na tržištu kapitala, tj. berzi. Kako su rasli dobici dioničkih društava tako su rasli i kursevi njihovih dionica. Primjera radi cijena dionice proizvođača aviona *Wrigth Aeronautics* je od početka 1928. pa do kraja iste godine narasla od 69 na 290 dolara. Dionice *RCA* (Radio Corporation od America) su u istom periodu narasle od 85 na 420 dolara. U prosjeku dionice su narasle u toku od 1921-1929 za oko 400 %. Vladala je opšta euforija. Berzovni indeks Dow Jones je 1923. po prvi put u historiji prešao 100 poena. Tadašnji predsjednik Herbert Hoover je izjavio:

Američki ekonom James K. Galbraith opisuje berzovnu euforiju 20-tih: Mnoga preduzeća, čak i ona koja su poslovala s gubitkom, plasirala su dionice na berzi. Mnogi ulagači su kupovali dionice na kredit, samo  s 10% vlastitog kapitala. Do augusta 1929. oko 8,5 milijardi dolara je iznosilo zaduženje ulagača koji su kupovali dionice na kredit.

## Berzovni krah
Konjunktura je u ljeto 1929. počela da se smanjuje. U početku na Wall Streetu je zabilježeno samo manje padanje Dow Jones indeksa. Pred sami krah indeks je narasato na 381 poen.

[220px|mini|Panika na [Wall Streetu dan nakon kraha berze]]
Američki ekonom Galbraith je opisao tadašnje stanje sljedećim riječima:

Dnaa 25. oktobra zavladao je opšti metež na Wall Streetu, glavni indeks Dow Jones je prestao da raste, zaduženi policijski komesar Grover Whalen doveo je pojačanje u slučaju da eskalira situacija. Taj dan je već 11 ljudi, koji su radili na berzi, bacanjem s obližnjih zgrada oduzelo sebi život. Taksista je tokom vožnje upitao John Kennedya (djed John F. Kennedyja kasnijeg predsjednika), koji je bio imućan i raspolagao s 400 miliona dolara, ima li kakvu preporuku za kupovinu dionica.

## Posljedice i reakcije pojedinih zemalja
Na globalnom nivou opticaj robe je pao za 66%. Čak i zdrava preduzeća su otišla u stečaj jer banke nisu više nikom davale kredite, plaće su pale za oko 60%. Zavladala je nestašica i glad, dok starije osobe nisu imale nikakve šanse na tržištu rada mlađi su radili za najniže plate. U javnim kuhinjama je porastao broj korisnika, ispred biroa za zapošljavanje su bili dugi redovi ljudi koji su tražili posao. Raširilo se prosjačenje, prostitucija i krađa. 
### Sjedinjene američke države
[120px|desno|mini|[John Maynard Keynes|Keynes 1933.]]
Od 120 miliona Amerikanaca je učestvovalo samo oko 1,5 milion na berzi. Pored toga potojao je višak robe (poljoprivreda, drvo i druge sirovine) i proizvoda (automobili, radioaparati, frižideri, gramofoni, fotoaparati) što je dovelo i do pada cijena u realnom sektoru. Nakon što je dobio izbore 1932. Roosevelt je uveo, pod utjecajem John Keynesa, program New Deal.

### Vajmarska republika
[120px|desno|mini|[Heinrich Brüning, oko 1930.]]
Broj nezaposlenih je narasto na 6 miliona. Zemlja je, nakon izgubljenog Prvog svjetskog rata, morala plaćati Francuskoj i Engleskoj odštetu (reparacije). Uz to je 13. jula 1931 *Danat bank* (njem. Darmstadtbank und Nationalbank) zatvorila šaltere. Opšte nezadovoljstvo je pogoršano reakcijom kancelara Brüninga, čija je vlada uvela mjere štednje. Srezane su plaće državnih službenika, znatno je smanjena pomoć za nezaposlene. Ovim činom je Brüning pokušao dokazati inostranstvu da nisu u stanju plaćati dalje reparacije. Mnoga preduzeća su zatvorena. Drastično je smanjen opticaj novca, to je olakšalo Hitlerovom NSDAP-u kao i KPD, da dođu na vlast.

## Analize
Ekonomi su se usaglasili da su sljedeći uzroci izazvali Veliku depresiju:
*Centralne banke koje su, neposredno nakon izbijanja krize, umanjile tok novca;
*Veliki dugovi evropskih zemalja, pretežno Francuske i Njemačke nakon Prvog svjetskog rata, u dolarima;
*Opšti pad konjunkture zbog već prezasićenog tržišta;

## Također pogledajte
*Misisipijevska prevara
*Berzovni krah Južnomorske kompanije
*Osnivački krah 1873.
*Vajmarska hiperinflacija
*Velika depresija
*Svjetska finansijska kriza 2007.
*Privreda Trećeg rajha

## Literatura
*
*

## Reference
## Vanjski linkovi
*Centralna banka SAD-a
*Centralna banka Njemačke 
*Švicarska nacionalna banka (SNB)
*Centralna banka Austrije (OeNB)

Kategorija:1929. u Sjedinjenim Američkim Državama
Kategorija:1929. u Njemačkoj