Ratovanje u doba baruta

iz 1913. koja prikazuje Bitku kod Hohenfridberga 1745.]]

**Rano moderno ratovanje** je era ratovanja nakon srednjovjekovnog ratovanja. Povezano je sa početkom široke upotrebe baruta i razvojem odgovarajućeg oružja za upotrebu eksploziva, uključujući artiljeriju i vatreno oružje; iz tog razloga ovo doba se naziva i doba **barutnog ratovanja** (koncept koji je uveo Michael Roberts 1950-ih). Cijeli ovaj period sadržan je u dobu jedra, koja je karakteristika dominirala u eri pomorske taktike, uključujući upotrebu baruta u pomorskoj artiljeriji.

Sve Velike sile Evrope i Islamskih barutnih imperija su se aktivno vbodili brojni ratovi tokom ovog perioda, grupirani u grubim geografskim i hronološkim terminima kao:
*Evropski religijski ratovi između 1520-ih i 1640-ih (uključujući Tridesetogodišnji rat, Osamdesetogodišnji rat i Ratove tri kraljevstva), Francusko-španski rat (1635–1659), Sjeverne ratove, Poljsko-švedske ratove i Rusko-švedske ratove;
* Rusko-turski ratovi, Otomansko-habzburški ratovi i drugi Otomanski ratovi u Evropi.
*Na Rogu Afrike, Adalsko osvajanje Etiopije i uključivanje Osmanlija, Mameluka i Portugalaca.
*U Aziji, Perzijsko-portugalski rat, Naderove kampanje, mogulska osvajanja, Anglo-misorski ratovi, Japanske invazije na Koreju (1592-1598), i kineski prijelaz od Minga do Qinga nakon koje je uslijedilo Deset velikih kampanja
*Tokom 18. stoljeća "Drugi stogodišnji rat", krovni izraz koji uključuje Devetogodišnji rat, Sedmogodišnji rat, Rat za špansko nasljeđe, Rat za austrijsko naslijeđe, Američki rat za nezavisnost (Američki revolucionarni rat), Francuski revolucionarni ratovi i Napoleonovi ratovi od kasnog 18. do ranog 19. stoljeća koji označava kraj ove ere.

## Evropa
### Početak poligonskih utvrđenja
U periodu od 1501. do 1800. godine došlo je do brzog napretka u tehnikama utvrđivanja u Evropi. Dok su se srednjovjekovni zamkovi oslanjali na visoke zidove kako bi spriječili napadače, ranomoderna utvrđenja morala su izdržati artiljerijsko bombardiranje. Da bi to učinili, inženjeri su razvili stil tvrđave poznat kao "italijanski stil" ili "trace Italienne". Imale su niske, debele, nagnute zidove, koji su ili apsorbovali ili odbijali topovsku vatru.

Osim toga, bili su u obliku zvijezda, sa bastionima koji su stršili pod oštrim uglovima. Ovo je trebalo osigurati da svaki bastion može biti podržan vatrom sa susjednog bastiona, ne ostavljajući "mrtvo tlo" za napadača da se skloni. Ova nova utvrđenja brzo su negirala prednosti koje je top nudio opsadnicima.

Poligonska tvrđava je utvrđenje u stilu koji se razvio sredinom 18. stoljeća, kao odgovor na razvoj eksplozivnih granata.

Složeni i sofisticirani dizajni zvjezdastih tvrđava koji su im prethodili bili su vrlo efikasni protiv topovskog napada, ali su se pokazali mnogo manje efikasnim protiv preciznije vatre nabijenih topova i razorne moći eksplozivnih granata. Poligonski stil utvrđenja je također opisan kao "tvrđava bez bokova". Mnoge takve utvrde izgrađene su u Ujedinjenom Kraljevstvu i Britanskom Carstvu za vrijeme vlade Lord Palmerston, pa su se također često nazivaju palmerstonske utvrde. Njihov nizak profil čini ih lahkim za previdjeti.

Kao odgovor na ranjivost zvjezdastih utvrda, vojni inženjeri razvili su mnogo jednostavniji, ali robusniji stil utvrđenja.

Primjer ovog stila može se vidjeti u Fort McHenryju u Baltimoreu u Sjedinjenim Američkim Državama, gdje se odigrala čuvena bitka zvana *Zvijezda-sjajni baner* napisao je Francis Scott Key.

### Vatreno oružje
Moć aristokratije „vis à vis“ država je u tom periodu smanjena širom Zapadne Evrope. Dvorci predaka aristokrata od 200 do 400 godina više nisu pružali korisnu odbranu od artiljerije. Važnost plemstva u ratovanju također je nagrizala jer je srednjovjekovna teška konjica izgubila svoju središnju ulogu u bitkama. Teška konjica – sastavljena od oklopljenih vitezova – počela je da gubi na značaju u kasnom srednjem veku. I Englezi dugi luk i Švajcarci štuka dokazali su svoju sposobnost da unište veće oružane snage vitezova na konju. Međutim, pravilna upotreba dugog luka zahtijevala je od korisnika da bude izuzetno jak, što je onemogućilo prikupljanje vrlo velikih snaga strijelaca.

Pravilna upotreba štuke zahtijevala je složene operacije u formaciji i veliku snagu i koheziju od strane štulara, što je opet otežavalo prikupljanje velikih snaga. Počevši od ranog 14. stoljeća, oklopnici su dodavali oklopne dijelove tradicionalnom zaštitnom povezanom oklopu vitezova i vojnika kako bi se zaštitili od strijela dugog luka i samostrela. Do 1415. godine, neki pješaci su počeli da postavljaju prve „ručne topove“, a najraniji arkebuza male cijevi, sa zapaljenim „bravama šibica“, pojavili su se na bojnom polju u kasnijem 15. stoljeću.

#### Opadanje upotrebe pločastog oklopa
thumb|300px| Napad na grad, početak 17. stoljeća
U gotovo svim velikim evropskim bitkama tokom perioda od 250 godina (1400. do 1650.), mnogi vojnici su nosili široke pločaste oklope; ovo uključuje pješadiju (obično konjanike) i gotovo sve konjičke trupe. Očekivalo se da će pločasti oklop odbiti oštrice oružja i zaustaviti arkebuzu ili kuglu iz pištolja ispaljene iz daljine, što je obično i činilo. Upotreba pločastog oklopa kao odbrane za vatreno oružje imala je tendenciju da djeluje sve dok su brzina i težina lopte ostale prilično niske, ali s vremenom je sve veća snaga i djelotvornost vatrenog oružja prestigla razvoj odbrane da im se suprotstavi, tako da Muškete od kremenjače (u upotrebu su ušle nakon 1650.) mogle su ubiti oklopljenog čovjeka na udaljenosti od čak 100 jardi (iako s ograničenom preciznošću), a oklop neophodan za zaštitu od ove prijetnje bio bi previše težak i nezgrapan da bi bio praktičan.

Mušketa s kremenom, koju je nakon 1650. nosila većina pješadinaca, osim pilađa, ispaljivala je teže punjenje i kuglu od šibica arkebuza. Regrut bi se mogao obučiti da koristi mušketu za nekoliko sedmica. Rukovanje mušketom nije zahtijevalo veliku fizičku snagu pikemana ili strelca ili prilično rijetke vještine konjanika. Za razliku od svojih prethodnika s arkebuzom, muškete s kremenom mogle su neutralizirati čak i najteže oklopne konjičke snage.

Pošto vatreno oružje zahtijeva malo obuke za rukovanje, seljak sa pištoljem sada bi mogao da potkopa red i poštovanje koje održava konjica u Evropi i njeni istočni ekvivalenti. Iako je dobro iskovani pločasti oklop još uvijek mogao spriječiti prodor barutnog oružja, do 1690. nije bio dorastao masovnom vatrenom oružju u frontalnom napadu i njegova je upotreba prestala, čak i među konjicom. Do kraja 17. stoljeća, vojnici u pješadiji i većini konjičkih jedinica preferirali su veću pokretljivost potpuno neoklopa u odnosu na blagu zaštitu, ali znatno smanjenu pokretljivost, ponuđenu nošenjem teškog pločastog oklopa iz tog perioda.

#### Prelazak na muskete s kremenim bravom
Arkebus, koji se koristio od 1410. godine, bio je jedno od prvih ručnih vatrenih oružja koje je bilo relativno lagano (i dalje je zahtijevalo postolje za balansiranje) i jedna osoba je njime mogla upravljati. Jedno od ovih oružja je prvi put zabilježeno kao korišteno u Bici kod Agincourta 1415. godine, iako je ovo još uvijek bila srednjovjekovna bitka. Izraz "mušketa" prvobitno se odnosio na teži oblik arkebusa, koji je ispaljivao hitac koji je mogao probiti pločasti oklop, ali samo iz neposredne blizine. U 16. stoljeću još uvijek je morao biti postavljen na potporni štap da bi bio stabilan. Kaliver je bio lakši oblik arkebusa. Do 1600. godine, vojske su postupno ukinule ovo vatreno oružje u korist nove lakše muškete. Tokom 16. stoljeća pa sve do 1690. godine, muškete su koristili dizajn šibica.

Međutim, dizajn brave šibica zamijenjen je 1690-ih musketom s kremenom, koja je bila manje sklona zastojima i imala je bržu stopu ponovnog punjenja. Do tog vremena, samo izviđačke jedinice lahke konjice, "oči vojske", nastavile su da nose prednje i zadnje oklopne ploče kako bi se zaštitile od udaljenih ili nedisciplinovanih trupa opremljenih musketama.

Dok su vojnici naoružani vatrenim oružjem mogli nanijeti veliku štetu konjici na umjerenoj udaljenosti, na bližoj udaljenosti konjica bi mogla zaklati pješadiju naoružanu mušketom ako bi mogla razbiti formaciju i ući u bližu borbu. Dugi niz godina pješadijske formacije uključivale su mješavinu trupa naoružanih i vatrenim oružjem za pružanje udarne snage i štukama koje su omogućile odbranu arkebuzijara ili mušketira od juriša konjice. Izum bajoneta omogućio je kombinovanje ova dva oružja u jedno 1690-ih, što je pretvorilo pešadiju u najvažniju granu vojske ranog modernog doba – onu koja je jednolično koristila muskete od kremenjače sa bajonetima.

### Priroda rata
 1645. (koji se nalazi u holandskoj provinciji Zeeland) od strane Frederika Henrija. Opsade su dominirale ratovanjem ove ere]]

U ovom periodu došlo je do značajnog povećanja veličine i razmjera ratovanja. Broj uključenih boraca stalno je eskalirao od sredine 16. stoljeća i dramatično se povećao nakon 1660-ih. Na primjer, kralj Francuske mogao je izvesti oko 20.000 ljudi ukupno za svoje ratove protiv Španije 1550-ih, ali je mogao mobilizirati do 500.000 ljudi na teren do 1700. godine u Ratu za špansko nasljeđe. Štaviše, ratovi su u ovom periodu postajali sve smrtonosniji. Ovo se dijelom može pripisati poboljšanjima u tehnologiji oružja i tehnikama korištenja (na primjer pješadijska odbojna vatra).

Međutim, glavni razlog je bio to što su vojske sada bile mnogo veće, ali im je logistička podrška bila neadekvatna. To je značilo da su vojske imale tendenciju da pustoše civilna područja u nastojanju da se prehrane, uzrokujući glad i raseljavanje stanovništva. Ovo je pogoršano sve dužim sukobima, kao što su Tridesetogodišnji rat i Osamdesetogodišnji rat, koji su se vodili na područjima koja su bila izložena stalnom razaranju. Iz tog razloga, ratovi ovog doba bili su među najsmrtonosnijim prije modernog perioda.

Naprimjer, Tridesetogodišnji rat i savremeni Ratovi tri kraljevstva, bili su najkrvaviji sukobi u historiji Njemačke i Britanije prije Prvog svjetskog rata. Još jedan faktor koji je doprinio krvoproliću u ratu bio je nedostatak jasnih pravila u vezi sa tretmanom zarobljenika i neboraca. Dok su zatvorenici obično bili otkupljeni za novac ili druge zatvorenike, ponekad su klani iz ruke – kao u bici kod brda Dungans 1647.

Jedan od razloga povećanog uticaja ratovanja bila je njegova neodlučnost. Vojske su se sporo kretale u eri prije dobrih puteva i kanala. Bitke su bile relativno rijetke jer su vojske mogle manevrirati mjesecima, bez direktnog sukoba. Osim toga, bitke su često postale irelevantne zbog proliferacije naprednih, bastioniranih utvrđenja. Da bi kontrolisale neko područje, vojske su morale da zauzmu utvrđene gradove, bez obzira na to da li su porazile terenske armije svojih neprijatelja. Kao rezultat toga, daleko najčešće bitke tog doba bile su opsada, dugotrajne i skupe aktivnosti. Oluja na utvrđeni grad mogla bi rezultirati velikim žrtvama i gradovi koji se nisu predali prije napada obično su bili brutalno opljačkani – naprimjer Magdeburg 1631. ili Droghede 1649. godine. Osim toga, i garnizoni i opsadnici često su teško patili od bolesti.

[thumb|desno|uspravno|Gustavus Adolphus u [Bitka kod Breitenfelda (1631.)|Bitke kod Breitenfelda. Adolphus je bio možda najveći vojni inovator ovog doba]]

Neodlučna priroda sukoba značila je da su ratovi bili dugi i endemski. Sukobi su se protezali decenijama i mnoge su države provele više godina u ratu nego u miru. Španski pokušaj da ponovo osvoje Holandije nakon holandske pobune zaglavio je u beskrajnom opsadnom ratu. Troškovi su doveli do toga da je španska monarhija nekoliko puta proglasila bankrot, počevši od 1577.

Promjene u ratovanju su na kraju učinile plaćeničke snage renesanse i srednjeg vijeka zastarjelim. Međutim, ovo je bila postepena promjena. Još tokom Tridesetogodišnjeg rata (1618–1648), većina trupa su bili plaćenici. Međutim, nakon ovog sukoba, većina država je investirala u bolje disciplinovane i ideološki inspirisane trupe. Jedno vrijeme plaćenici su postali važni kao treneri i administratori, ali ubrzo je i ove poslove preuzela država. Ogromna veličina ovih armija zahtijevala je veliku podršku administratora. Nove centralizovane države bile su prisiljene da uspostave ogromne organizovane birokratije da upravljaju ovim vojskama, za koje neki historičari tvrde da je osnova moderne birokratske države. Kombinacija povećanih poreza i povećane centralizacije vladinih funkcija izazvala je niz pobuna širom Evrope kao što su Engleski građanski rat i Fronda u Francuskoj. U mnogim zemljama, rješenje ovog sukoba bilo je uspon monarhijskog apsolutizma. Samo u Engleskoj i Holandiji predstavnička vlada je evoluirala kao alternativa. Od kasnog 17. stoljeća, države su počele da finansiraju ratove kroz dugoročne kredite sa niskim kamatama od nacionalnih bankarskih institucija kao što je *Bank of England*. Prva država koja je u potpunosti iskoristila ovaj proces bila je Holandska Republika. 
[thumb|right|300px|[Bitka kod Heiligerleea (1568.)|Bitka kod Heiligerleea 1568. godine, prikazuje raspored artiljerije, konjice i pješadije s štukama i musketama]]

Ova transformacija u evropskim vojskama imala je veliki društveni uticaj. J. F. C. Fuller je čuveno izjavio da je "mušket napravio pješadiju, a pješadijac demokratu". Ovaj argument kaže da je odbrana države sada počivala na običnom čovjeku, a ne na aristokratama. Pobune niže klase, koje su rutinski poražene u srednjem vijeku, sada bi mogle ugroziti moć države. Međutim, aristokrate su nastavile da monopoliziraju oficirski korpus gotovo svih armija ranog modernog doba, uključujući njihovu vrhovnu komandu.

Štaviše, narodne pobune su gotovo uvijek propale osim ako nisu imale podršku i pokroviteljstvo plemićkih ili aristokratsih klasa. Nove vojske, zbog svojih ogromnih troškova, takođe su zavisile od poreza i komercijalnih klasa koje su takođe počele da zahtijevaju veću ulogu u društvu. Velike trgovačke moći Holanđana i Engleza odgovarale su mnogo većim državama po vojnoj moći.
Kako je svaki čovjek mogao brzo biti obučen u korištenju mušketa, postalo je mnogo lakše formirati ogromne vojske. Zbog nepreciznosti oružja bile su potrebne velike grupe masovnih vojnika. To je dovelo do naglog povećanja veličine armija.

Po prvi put su ogromne mase stanovništva mogle da uđu u borbu, a ne samo visokokvalifikovani profesionalci. Tvrdilo se da je uvlačenje ljudi iz cijele nacije u organizirani korpus pomoglo uzgoju nacionalnog jedinstva i patriotizma, a tokom tog perioda rođen je moderni pojam nacionalne države. Međutim, to će postati očigledno tek nakon Francuskih revolucionarnih ratova. U ovom periodu, masovni ustanak i regrutacija će postati paradigma modernog ratovanja.

Prije toga, međutim, većina nacionalnih armija je zapravo bila sastavljena od mnogih nacionalnosti. Naprimjer, iako je švedska vojska pod Gustavusom Adolphusom prvobitno bila regrutovana putem nacionalne regrutacije, gubici tridesetogodišnjeg rata značili su da su do 1648. godine preko 80% njenih trupa bili strani plaćenici. U Španiji su se regrutovale vojske sa svih španskih evropskih teritorija, uključujući Španiju, Italiju, Valoniju i Njemačku. Francuzi su regrutirali vojnike iz Njemačke, Švicarske i drugdje, kao i iz Francuske. Britanija je regrutovala hesenske trupe do kasnog 18. stoljeća. Irski katolici su sami sebi napravili karijere u vojskama mnogih evropskih država (vidi Let divljih gusaka).

### Pješadija 
[thumb|350px|right| [Bitka kod Bijele planine u Bohemiji (1620), jedna od odlučujućih bitaka Tridesetogodišnjeg rata]]

**Kolona** – Ova formacija se obično koristila tokom marša, iako je sa dovoljno volje i mase bila efikasna u probijanju formacija linija, iako sa velikim gubicima.

**Linija** – Jednostavna formacija dubokih linija od dva ili tri ranga omogućila je da se većina mušketa dovede u pogon i bila je najčešće korištena borbena formacija. Često bi prvi stroj kleknuo nakon pucanja kako bi dozvolio drugoj liniji da puca.

**Strijelci** – nisu bili uobičajena pješadijska jedinica sve do kasnog 18. stoljeća. Laka pješadija bi napredovala i bila prva koja bi pucala kako bi privukla neprijatelja u napad, dok bi istovremeno provjeravala bokove. U kasnijim epohama, strijelci nisu ciljali samo obične vojnike, već i oficire, tako da su mušketiri bili bez vođstva.

**Kvadrat** – Ova formacija korištena je protiv konjice. Bajoneti bi bili učvršćeni, prva linija bi klečala sa svojim musketama okrenutim prema gore (slično kao štuka). Druga i treća linija bi pucale na konjicu kada bi se približila. Ova formacija je bila vrlo neefikasna kada je bila suočena sa kombinovanom vatrom konjice i pešadije, ili artiljerijskom vatrom u slučaju običnih kvadrata.

### Konjica
thumb|Smrt kralja Gustava II Adolfa u sukobu konjice 16. novembra 1632. u bici kod Lützena
thumb|Krilati husar

Porast upotrebe baruta smanjio je značaj nekada dominantne teške konjice, ali je ostao efikasan u novoj ulozi u 19. stoljeću. Konjica je, zajedno sa pješadijom, postala profesionalnija u ovom periodu, ali je zadržala veći društveni i vojni prestiž od pješaštva. Lahka konjica je uvedena za okršaje i izviđanje zbog svoje prednosti u brzini i pokretljivosti. Novi tipovi konjičkih jedinica koje su uvedene u ovom periodu bile su draguni ili konjička pješadija.

Draguni su trebali da putuju na konjima, ali da se bore pješice i bili su naoružani karabinima i pištoljima. Čak je i ortodoksna konjica nosila vatreno oružje, posebno pištolj, koji su koristili u taktici poznatoj kao karakola. Konjički napadi mačevima na nedisciplinovanu pješadiju i dalje su mogli biti presudni, ali frontalni napad na dobro uređene mušketire i konjače bio je uzaludan. Konjičke jedinice, od 16. stoljeća pa nadalje, češće su napadale drugu konjicu na bokovima pešadijske formacije i pokušavale da probiju put iza neprijateljske pešadije. Kada su to postigli i progonili neprijatelja koji je bježao, teška konjica je još uvijek mogla uništiti neprijateljsku vojsku. Samo specijalizovane konjičke jedinice poput krilatih husara, naoružane dugim kopljima, mogle su da razbiju kolone, ali ovo je bio izuzetak. Nakon ratova sa Poljsko-litvanskom komonvealtom, kada se često borio protiv nadmoćnijih konjičkih trupa, kralj Gustavus II Adolf počeo je češće koristiti uspješno konjički napad borba prsa u prsa umjesto karakole kao tokom Bitke kod Breitenfelda. Konjički napad ostao je važan dio borbene taktike do kraja 17. stoljeća pa sve do modernog područja, a njegova udarna vrijednost mogla je biti odlučujuća kada se pravilno provede kao tokom Bitke kod Beča (1683).

Međutim, moć koju je ranije imala teška konjička vojska bila je pri kraju. Po prvi put u milenijima, naseljeni ljudi poljoprivrednih krajeva mogli su u otvorenoj borbi poraziti konjičke narode stepe. Moć Mongola je slomljena u Rusiji i, više nije bila ugrožena sa istoka, Rusija je počela da se afirmiše kao glavna sila u evropskim poslovima. Nikada više nomadi sa istoka ne bi prijetili da pregaze Evropu ili Bliski istok. U opsadi Kazana (1552), Rusija je koristila artiljeriju, sapere, konjicu i pešadiju naoružanu arkebuzama (strijelci), dok je Kazanski kanat koristio samo konjicu. Upotreba sapera pokazala se odlučujućom.

Jedini izuzetak od ovoga bilo je Osmansko carstvo, koje su osnovali turski konjanici. Osmanlije su bili jedni od prvih koji su prihvatili barutnu artiljeriju i vatreno oružje i integrisali ih u svoje već strašne borbene sposobnosti. Kako je evropska pješadija postajala bolje naoružana i disciplinovanija, oko 1700. godine osmanske snage su počele redovno biti poražene od trupa Austrije i Rusije.

### Pomorski rat 
 1702., dio Bitka kod zaliva Vigo 1702., dio rata za špansko nasljeđe (anonimno savremeno slikarstvo)]]

Doba jedra (obično datirano kao 1571–1862) bio je period koji je otprilike odgovarao ranom modernom periodu u kojem su međunarodnom trgovinom i pomorskim ratovanjem dominirali jedrenjaci  i barutno ratovanje, koje traje od sredine 16. do sredine 19. stoljeća.

Širenje evropske moći širom svijeta bilo je usko povezano s pomorskim razvojem u ovom periodu. karavela je po prvi put učinila neobuzdana mora poput Atlantskog okeana otvorena za istraživanje, trgovinu i vojna osvajanja. Dok su u svim prethodnim erama, evropske mornarice bile uglavnom ograničene na operacije u obalnim vodama i uglavnom su se koristile samo kao podrška snagama na kopnu, to se promijenilo uvođenjem novih brodova poput karavela, carrack, i galeon, i sve veći značaj međunarodne trgovine vodom u šesnaestom i sedamnaestom veku. Nove karavele bile su dovoljno velike i dovoljno moćne da budu naoružane topovima s kojima su mogli bombardovati i odbranu obale i druga plovila.

## Afrika
### Somalija
280px|Otomanski top kraja 16. stoljeća dužina 385 cm kal 178 mm, težina 2910 kameni projektil
U pionirskoj upotrebi  istaknutu ulogu  imao je  Ahmed Gurey kod Otomanskog carstva  u njegovom osvajanju Etiopije.

Etiopsko-adalski rat bio je vojni sukob između Etiopskog carstva i Adal sultanata od 1529. do 1543. godine. Imam Ahmad ibn Ibrihim al-Gazi (nadimak Gurej Somalija i Gragn na amharskom (ግራኝ Graññ), oba znače "ljevoruki") bili su blizu gašenja drevnog carstva Etiopije i preobraćenja svih njenih podanika u islam; intervencija Evropljanina Cristóvão da Gama, sina poznatog moreplovca Vasco da Gama, pomogla je da se spriječi ovaj ishod. Mnogi istoričari uzrokuju neprijateljstvo između Somalije i Etiopije u ovom ratu. Neki historičari također tvrde da je ovaj sukob dokazao, korištenjem na obje strane, vrijednost vatrenog oružja kao što su mušketa sa šibicom, topovi i arkebuza u odnosu na tradicionalno oružje. Imam Ahmed je bio prvi afrički komandant koji je koristio topovski rat na kontinentu tokom Adalovog osvajanja Etiopskog carstva pod Dawitom II.

## Azija
### Kina
Od 15. do 18. stoljeća došlo je do širokog napretka u tehnologiji baruta. Dok su Evropljani bili pod pritiskom baruta zbog tehnološkog napretka i vojnog razvoja, Kinezi su nazadovali u pogledu daljeg razvoja vojne tehnologije. To je bilo zbog činjenice da Kinezi nisu bili toliko angažirani u ratovima ili osvajanjima kao Evropljani. Naime, kada su Kinezi bili u ratu s Portugalcima, naprimjer, oni su se brzo prilagodili vojnoj tehnologiji i usvojili oružje u zapadnom stilu.

Kinezi su bili pioniri upotrebe barutnog oružja, samostrela, naprednih oblika oružja i oklopa, pomorske i nomadske konjice. Tako su Kinezi čak usvojili zapadnu vojnu tehnologiju. Zanimljivo je da su Kinezi imali mnogo opisa kako koriste svoju tehnologiju. Za Ming Kinu, imali su iskustva na bojnom polju: protiv kineskih pobunjenika, šanskih slonova i mongolskih konjanika. Ipak, pod dinastijom Ming, intenzivno su praktikovali taktičke strategije zasnovane na upotrebi vatrenog oružja. Qi Jiguang i njegove trupe koristile su inovativne borbene tehnike kao što su kontramarširanje, podjela trupa, kao fleksibilan način prilagođavanja bojnom polju. Ova taktika pokazala se efikasnom tokom kinesko-holandskog rata koji je počeo 1661. Dok su Kinezi bili potkopani kao inferiorno carstvo zbog nedostatka oružja, njihova stroga disciplina pridržavanja i taktička strategija doveli su do toga da su porazili Holanđane. Ovo povlači paralelu sa kinesko-portugalskim sukobom. Tokom prvog rata, 1521. godine, portugalska vatrena moć bila je daleko efikasnija od kineske. Kako su svjedočili snazi portugalske artiljerije, Kinezi su se bolje pripremili za rat 1522. Modificirali su, adaptirali, inovirali i poboljšali. Kinezi su bili demonstracija brze militarizacije, jer su u svoje znanje artiljerije i ratne taktičke strategije usadili učenja zapadnog stila.

vatrene strijele (raketne strijele) prvi put upotrijebio je Southern Wu 904. godine tokom opsade Yuzhanga.

### Iran
Ubrzo nakon Osmanskog carstva, pojavila su se još dva muslimanska barutana carstva: Safavidsko carstvo u perzijsko i Mogulsko carstvo u Indija. Oboje su započeli početkom 16. stoljeću, ali su kasnije propali u 18. stoljeću.

Odbijanje njihovih Qizilbash snaga da koriste vatreno oružje doprinijelo je porazu Safavida u Čaldiranu 1514. godine.

Nakon toga, Perzijanci su aktivno nastojali da steknu vještine izrade i upotrebe vatrenog oružja. U izvještaju datom Vijeću desetorice 24. septembra 1572, venecijanski izaslanik Vincenzo di Alessandri je primijetio kako je vatreno oružje postalo integrirano u perzijsku vojsku:

### Japan
Japanci su se upoznali sa ranim vatrenim oružjem od  portugalskih trgovaca koji su stigli sa evropskim stilom arkebuuza na ostrvo Tanegashima, blizu ostrva Kyushu u septembru 1543. Uticaj ovog događaja će revolucionirati japansku strategiju kroz Sengoku-jidai, koja se vrti oko taktike koja se usredsređuje na upotrebu vatrenog oružja.

Dok memoari Fernãoa Mendesa Pintoa sebe i Dioga Zeimota pripisuju kao trgovce koji su prvobitno predstavili vatreno oružje Japanu, studije pomenutih memoara ovu tvrdnju nazivaju veoma uljepšanom, pa stoga valjanost ove tvrdnje dolazi u pitanje.

### Kraljevstvo Misore
Prve gvozdene rakete razvio je Tipu Sultan, muslimanski vladar južnoindijske Kraljevine Misore. Oni su uspješno koristili ove željezne rakete protiv većih snaga Britanske istočnoindijske kompanije tokom Anglo-misorskih ratova. Misorske rakete tog perioda bile su mnogo naprednije od onoga što su Britanci vidjeli, uglavnom zbog upotrebe željeznih cijevi za držanje pogonskog goriva; ovo je omogućilo veći potisak i veći domet za raketu (domet do 2&nbsp;km). Nakon Tipuovog konačnog poraza u Četvrtom Anglo-misorskom ratu i zarobljavanju gvozdenih misorskih raketa, one su bile utjecajne u razvoju britanskih raketa i ubrzo su stavljene u upotrebu u Napoleonovim ratovima.

### Mogulsko Carstvo
Babur, osnivač Mogulskog Carstva na Indijskom potkontinentu, koristio je vatreno oružje, kolica i pokretnu artiljeriju u borbi. Konkretno, koristio ih je u prvoj Bici kod Panipata (1526.) da porazi mnogo veće snage Ibrahima Lodhija, posljednjeg vladara Delhi Sultanata. Druge bitke koje je vodio koristeći barutno oružje su Bitka kod Khanwa 1527. protiv Rana Sanga i Bitka kod Ghaghra 1529. godine.

Njegovi potomci su takođe koristili barutno oružje u svojoj ekspanziji Mogulskog carstva, kao što je Akbar Veliki u drugoj Bici kod Panipata (1556) protiv Adil Shah Surija i Hemua iz Dinastije Sur. Godine 1582, Fathullah Shirazi, Perzijanac–Indijac razvio je top sa sedamnaest cijevi, ispaljen šibicom.

Officer of the Mughal Army, c.1585 (colour litho).jpg| Mogulska šibica puška
Mughal musket.png| Mogulski mušketir
The Adventures of Akbar artillery.jpg|Artiljerija  mogulske vojske tokom vladavine Akbara

### Otomansko carstvo 
[thumb|right| Bronzani top Dardanel, koje su koristili [Osmansko carstvo|Osmanski Turci u opsadi Carigrada 1453.]] [thumb|right|upright| Muškete i [bajoneti na fregati Grand Turk]] 
[thumb| Tarašnice iz [Husitski ratovi|Husitskih ratova (1419–1434)]]

Osmansko carstvo je bilo jedna od prvih bliskoistočnih država koja je efikasno koristila barutno oružje i koristila ga sa velikim efektom osvajajući veći dio Bliskog istoka, sjeverne Afrike i Balkana. U 17. stoljeću država je počela stagnirati jer modernije tehnologije i strategije nisu bile usvojene. Konkretno, Otomansko carstvo je sporo usvajalo inovacije kao što su posadni topovi (umjesto da ih izlivaju u kalup), pretvarajući vatreno oružje šibica u brave na kremen, i olakšavanje poljskih pušaka i kočija.

Djelimično je to bilo zato što je vojna elita postala moćna sila u carstvu i promjene su ugrozile njihove pozicije. David Nicolle teoretizira da je jedan od faktora koji je doprinio nespremnosti Osmanlija da usvoje mušketu s kremenom, uprkos njenoj superiornosti nad sistemom paljenja šibicama, bila prašnjava klima većeg dijela Bliskog istoka koja bi mogla uzrokovati probleme s pouzdanošću.

Sve u svemu, Otomansko carstvo između 15. i 18. stoljeća ocijenjeno je kao vojni proizvođač koji kopira postojeće tehnologije, ali ne obuhvata osnovni proces inovacija ili prilagođavanja. Druga istraživanja, međutim, komplikuju to gledište. Kineski vojni priručnik objavljen 1644. upoređivao je otomansko i evropsko vatreno oružje na sljedeći način:

Činjenica da su otomansko vatreno oružje kineski pisci iz 17. stoljeća smatrali superiornijim od evropskog vatrenog oružja pokazuje da je Otomansko carstvo bilo barem drugi proizvođač mušketa u ovom periodu. Međutim, neki tvrde da su "evropsko" vatreno oružje koje je kineski istraživač testirao zapravo japanske arkebuze zasnovane na pedeset godina starim portugalskim modelima. Dizajn otomanske šibice se bitno razlikuje od evropskog tipa i zauzvrat je uticao na šibice proizvedene u Safavidskoj Perziji i Mogalskoj Indiji.

### Vijetnam
u tokom 17. stoljeća]]

Zapadne šibičaste arkebuze uvezene su u Vijetnam tokom ranog 16. stoljeća. Bijesni i dugotrajni ratovi između dinastija Le i Mac, a kasnije i klanova Trinh i Nguyen, izazvali su trku u naoružanju između suprotstavljenih frakcija. Streljaštvo i gađanje brzo su se proširili širom zemlje i ubrzo su vijetnamski musketari postali poznati u Aziji kao majstori vatrenog oružja.

## Također pogledajte
*Kabinetski ratovi
*Bitka kod Caishija
*Bitka za Tangdao
*Tehnologija dinastije Song
*Rani moderni period

## Reference
## Dopunska literatura
*.
*.
*Gartz, Jochen, "Vom Griechischen feuer zum dynamit. Eine kulturgeschichte der explosivstoffe.", E. S. Mittler & Sohn, Hamburg (Germany) 2007, .
*
*John Keegan, "The face of battle: a study of Agincourt, Waterloo, and the Somme", London: Barrie & Jenkins, 1988.
*.
*.
*Needham, Joseph (1986), "Science and civilization in China: Volume 4, Part 3", Taipei: Caves Books, Ltd.
*.
*Parker Geoffrey, "The military revolution and the rise of the West".
*Parker Geoffrey, "Empire war and faith in early modern Europe", Penguin Books, London 2003.
*Peter Paret, Gordon A. Craig, Felix Gilbert, ed. "Makers of modern strategy: from Machiavelli to the nuclear age", Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1986.
*Schürger, André (2015), "The battle of Lützen: an examination of 17th century military material culture", University of Glasgow http://theses.gla.ac.uk/6508
*Sturdy, David, "Fractured Europe, 1600–1721", Blackwell, Oxford 2002.
*Tallet, Frank, "War and society in early modern Europe 1495–1715", Routledge, London 1992.
*Townsend, Charles. "The Oxford history of modern war", Oxford University Press, 2000.
*

## Vanjski linkovi
*Military Science in Western Europe in the 16th Century. Prologue: The Nature of Armies in the 16th Century (PDF).
*From Gunpowder to World Domination

Kategorija:Ratovanje u ranom modernom periodu