Program "Saljut"

'*Program *Saljut'''* ( Ruski: Салют, što znači "pozdrav" ili "vatromet") bio je prvi program svemirske stanice koji je pokrenuo Sovjetski Savez . Uključivao je seriju od četiri naučno-istraživačke svemirske stanice s posadom i dvije vojne izviđačke svemirske stanice s posadom u periodu od 15 godina, od 1971. do 1986. godine. Pored ovoga, dva lansiranja *Saljuta* nisu uspjela. U jednom pogledu, *Saljut* je imao zadatak da sprovede dugoročna istraživanja problema života u svemiru i niz astronomskih, bioloških eksperimenata i eksperimenata sa zemaljskim resursima, a sa druge strane SSSR je ovaj civilni program koristio kao pokriće za tajne vojne stanice *Almaz*, koje su letele pod oznakom *Saljut*. Saljut 1, prva stanica u programu, postala je prva svemirska stanica u historiji svemirskih letova koja je imala posadu.

*Saljut* letovi oborili su nekoliko rekorda u svemirskim letovima, uključujući rekorde u trajanju misije, i postigli su prvu orbitalnu primopredaju svemirske stanice od strane jedne posade drugoj, te razne rekorde svemirskih šetnji. Program Sojuza koji je uslijedio bio je od vitalnog značaja za razvoj tehnologije svemirskih stanica od osnovne, inženjerske razvojne faze, od jednostrukih lučkih stanica do kompleksnih, višeportnih, dugoročnih orbitalnih ispostava sa impresivnim naučnim mogućnostima, čije se tehnološko naslijeđe nastavlja. Iskustvo stečeno na stanicama *Saljut* utrlo je put multimodularnim svemirskim stanicama kao što su *Mir* i Međunarodna svemirska stanica (ISS), pri čemu je svaka od tih stanica u srcu posjedovala jezgro izvedeno iz *Saljuta* .

DOS-8, konačna letjelica iz serije *Saljut*, postala je jedan od prvih modula ISS-a. Prvi modul ISS-a, *Zarja* ruske proizvodnje, u velikoj se mjeri oslanjao na tehnologije razvijene u programu *Saljut* .

## Historija svemirskih stanica Saljut 
Program se sastojao od civilnih stanica  i vojnih stanica  :
* Osnovni moduli (jezgra) svemirskih stanica Almaz-OPS su dizajnirani u oktobru 1964. godine od strane organizacije Vladimira Čelomeja NPO Mašinostrojenija (OKB-52) kao vojne svemirske stanice, mnogo prije početka programa Saljut . Za Saljut, male modifikacije su morale biti napravljene na priključnoj luci OPS-a kako bi se uz svemirske letjelice TKS smjestile svemirske letjelice Soyuz.
* Osnovni moduli (jezgra) civilne svemirske stanice DOS dizajnirala je organizacija OKB-1 Sergeja Koroljeva. Koroljev i Čelomej bili su u žestokoj konkurenciji u sovjetskoj svemirskoj industriji za vrijeme sovjetskog lunarnog programa sa posadom, ali dizajn trupa Almaz-OPS OKB-52 je kombinovan sa podsistemima izvedenim iz Sojuza OKB-1. To je učinjeno počevši od konceptualnog rada u augustu 1969. godine . DOS se razlikovao od OPS modula u nekoliko aspekata, uključujući dodatne solarne panele, prednje i (u Saljutu 6 i 7) stražnje priključke za svemirske letjelice Sojuz i TKS, i konačno više priključaka za priključivanje u DOS-7 i DOS-8 za pričvršćivanje daljih modula svemirskih stanica.

thumb|175px|desno|Razvoj sovjetskih svemirskih stanica:
a) Velike horizontalne strelice prikazuju evoluciju dva programa sovjetskih svemirskih stanica DOS (gore) i Almaz-OPS (dole);
b) Tamnosive strelice prate doprinose od programa Soyuz i OPS do DOS-a;
c) Pune i isprekidane crne strelice označavaju module namijenjene Miru, koji sadrže utjecaje OPS-a uz dodatak svemirskih tegljača.

Shvatilo se da kasnije civilne DOS-ove stanice ne samo da mogu ponuditi pokriće za vojni program Almaz, već mogu biti gotove u roku od godinu dana, što je bilo godinu dana ranije od Almaz stanica. Program Saljut je započeo 15. februara 1970. godine pod uslovom da lunarni program s posadom ne propadne. Međutim, inženjeri u OKB-1 su shvatili pokušaj L3 lunarnog slijetanja kao ćorsokak i odmah su prešli na rad na DOS-u. Na kraju se ispostavilo da sovjetska raketa N1 "Moon Shot" nikada nije uspješno letjela, pa se odluka OKB-1 da napusti lunarni program i izvede DOS svemirsku stanicu iz postojećih podsistema Sojuza i trupa Almaz/OPS pokazala ispravnom: Stvarno vrijeme od početka DOS stanice do lansiranja prve svemirske stanice Saljut 1 bazirane na DOS-u trajalo je samo 16 mjeseci; prvu svemirsku stanicu na svijetu lansirao je Sovjetski Savez, dvije godine prije nego što je poletjela američka stanica Skylab ili prva Almaz/OPS stanica.

U početku su svemirske stanice su trebale nositi ime Zarja, što je ruska reč za "Zora". Međutim, kako je pripremano lansiranje prve stanice u programu, shvatilo se da će to biti u suprotnosti sa pozivnim znakom Zarya iz Centra za kontrolu misije RKA (TsUP) u Koroljevu – stoga je naziv svemirskih stanica promijenjen u Saljut. malo prije lansiranja Saljut 1 . Drugo objašnjenje je da je ime možda uvrijedilo Kineze, koji su navodno pripremali novu raketu za lansiranje, koju su već nazvali Shuguang ili "Zora" . Programom Saljut upravljao je Kerim Kerimov , predsjedavajući državne komisije za misije Sojuza .

U programu Saljut lansirano je ukupno devet svemirskih stanica, a šest je uspješno primilo posadu i postiglo neke rekorde u ranim svemirskim letovima. Međutim, stanice Saljut 6 i Saljut 7 postale su predvodnice programa. Od ukupno 1.697 dana popunjenosti koje su postigle sve posade Saljuta, Saljut 6 i 7 su bili nastanjeni 1.499 dana. Dok je Skylab već imao drugi priključak za pristajanje, ove dvije stanice Saljut postale su prve koje su zapravo koristile dva priključka: to je omogućilo da dvije svemirske letjelice Sojuz pristanu u isto vrijeme za razmjenu posade stanice i da svemirski brod Progress ponovo snabdijeva stanicu, omogućavajući po prvi put kontinuirano („stalno“) zauzimanje svemirskih stanica.

Naslijeđe programa Saljut nastavilo je da živi u prvoj višemodulnoj svemirskoj stanici Mir sa jezgrom Mir ("DOS-7"), koja je akumulirala 4.592 dana popunjenosti, i na Međunarodnoj svemirskoj stanici (ISS) sa Modulom Zvezda ("DOS-8"), koji je na dan 21. augusta 2012. godine akumulirao 4.310 dana popunjenosti. Nadalje, modul svemirske stanice Funkcionalni teretni blok izveden je iz programa Almaz, a modul Zarya ISS je i dalje u funkciji zajedno sa Zvezdom.[1]

### Prva generacija – Prve svemirske stanice 
Prva generacija služila je kao testni poligon za inženjering svemirske stanice. Od ranih početaka Almaza cilj je bio da se izgrade dugovječne multimodularne stanice .

#### Saljut 1 (DOS-1) 
Saljut 1 (DOS-1) (ruski: Salût-1) je bila prva svemirska stanica na svijetu; lansirana je u nisku Zemljinu orbitu od strane Sovjetskog Saveza 19. aprila 1971. Program Saljut je nakon toga imao još pet uspješnih lansiranja, te još sedam stanica. Završni modul programa, Zvezda (DOS-8), postao je jezgro ruskog segmenta Međunarodne svemirske stanice i ostaje u orbiti.

Saljut 1 je modificiran iz jednog od avionskih okvira Almaza, a napravljen je od pet komponenti: prijenosnog odjeljka, glavnog odjeljka, dva pomoćna odjeljka i svemirske opservatorije Orion 1.
Saljut 1 su posjetili Sojuz 10 i Sojuz 11. Teško pristajanje Sojuza 10 nije uspjelo i posada je morala prekinuti ovu misiju. Posada Sojuza 11 postigla je uspješno čvrsto pristajanje i izvodila eksperimente u Saljutu 1 tokom 23 dana. Međutim, poginuli su od gušenja uzrokovane kvarom ventila neposredno prije povratka i ponovnog ulaska u Zemlju i jedini su ljudi koji su umrli iznad Karmánove linije. Misija Saljuta 1 je kasnije prekinuta i sagorjela je u Zemljinoj atmosferi 11. oktobra 1971. godine.

#### DOS-2 
DOS-2 je bila svemirska stanica, lansirana u okviru programa Saljut, koja je izgubljena u neuspješnom lansiranju 29. jula 1972. godine, kada je kvar drugog stepena njene rakete-nosača Proton-K spriječio stanicu da dostigne orbitu . Umjesto toga, pala je u Tihi okean. Stanica, koja bi dobila oznaku Saljut 2 da je stigla u orbitu, bila je strukturno identična Saljutu 1, jer je bila sastavljena kao rezervna jedinica za tu stanicu. Formirana su četiri tima kosmonauta za posadu stanice, od kojih su dva trebala letjeti:
* Aleksej Leonov i Valeri Kubasov
* Vasilij Lazarev i Oleg Makarov
* Aleksej Gubarev i Georgi Grečko
* Pjotr ​​Klimuk i Vitalij Sevastjanov

Dok su Saljut 1 pokušale da posjete dvije posade od tri osobe (Sojuz 10 i Sojuz 11), nakon modifikacija svemirske letjelice Sojuz 7KT-OK (koja je rezultirala novim modelom Sojuz 7K-T) nakon smrti posade Sojuz 11, letjelica je mogla da nosi samo dva kosmonauta, tako da je bilo u planu da DOS-2 ima dvije posade od po dvije osobe. Nakon gubitka stanice, posade su prebačene na program DOS-3 .

#### Saljut 2 (OPS-1, vojni) 
Saljut 2 (OPS-1) (ruski: Salût-2) je bila sovjetska svemirska stanica koja je lansirana 1973. u sklopu programa Saljut. Bila je to prva vojna svemirska stanica Almaz koja je letjela. U roku od dvije sedmice od lansiranja, stanica je izgubila visinu i smanjio joj se pritisak u unutrašnjosti, čime je postala neupotrebljiva. Izgubila je orbitalnu visinu i ponovo je ušla u atmosferu 28. maja 1973. godine, a da je nije posjetila posada.

#### Kosmos 557 (DOS-3) 
Kosmos 557 (ruski: Kosmos 557), prvobitno nazvan DOS-3, bila je treća svemirska stanica u programu Saljut. Prvobitno je planirano da bude lansirana kao Saljut-3, ali je zbog neuspjeha u orbiti 11. maja 1973., tri dana prije lansiranja Skylab-a, preimenovana u Kosmos-557.

Zbog grešaka u sistemu kontrole leta dok je bila izvan dometa zemaljske kontrole, stanica je upalila svoj potisnik položaja sve dok nije potrošila svo gorivo namijenjenu u te svrhe i ostala bez mogućnosti kontrole, još prije nego što je podigla svoju orbitu na željenu visinu. Pošto je letjelica već bila u orbiti i registrovana je od strane radara zapadnih zemalja, Sovjeti su lansiranje maskirali kao "Kosmos 557" i "tiho" joj dozvolili da ponovo uđe u Zemljinu atmosferu i izgori sedmicu kasnije. Tek mnogo kasnije otkriveno je da je to bila stanica Saljut.

#### Saljut 3 (OPS-2, vojni) 
Saljut 3 (ruski: Salût-3; engleski: Salute 3; poznat i kao OPS-2 ili Almaz 2) je bila sovjetska svemirska stanica lansirana 25. juna 1974. Bila je to druga vojna svemirska stanica Almaz, i prva takva stanica koja je uspješno pokrenuta. Uključen je u program Saljuta kako bi se prikrila njegova prava vojna priroda. Zbog vojne prirode stanice, Sovjetski Savez nije bio voljan da objavi informacije o njenom dizajnu i misijama koje se odnose na stanicu.

Postigao je visinu od 219 do 270&nbsp;km prilikom lansiranja, a NASA je izvijestila da je njegova konačna orbitalna visina bila 268 do 272&nbsp;km . Samo se jedna od tri predviđene posade uspješno ukrcala i upravljala stanicom, posadu je doveo Sojuz 14; Sojuz 15 je pokušao da dovede drugu posadu, ali nije uspio da pristane.
Iako je objavljeno malo zvaničnih informacija o stanici, nekoliko izvora navodi da je sadržavala više kamera za posmatranje Zemlje, kao i pištolj na brodu. Stanica je deorbitirana i ponovo je ušla u atmosferu 24. januara 1975. Sljedeća svemirska stanica koju je lansirao Sovjetski Savez bila je civilna stanica Saljut 4; sljedeća vojna stanica bila je Saljut 5, koja je bila posljednja svemirska stanica Almaz.

Saljut 3 je trebao izvesti prvu probnu paljbu konvencionalnog oružja u svemiru. Tokom trajanja misije Saljuta 3, kosmonauti bi ispalili ugrađeni top kalibra 23&nbsp;mm, za koji se navodi da je modifikovani avionski top Nudelman. Da bi upravljala topom, posada je morala manevrisati cijelom svemirskom stanicom u pravcu mete. Prema jednim izvorima na stanici su izvedena 3 testa pištolja kroz cijeli raspon misije Saljuta 3 .

#### Saljut 4 (DOS-4) 
Saljut 4 (DOS 4) (ruski: Salût-4) je bila svemirska stanica Saljut lansirana 26. decembra 1974. u orbitu sa apogejem od 355&nbsp;km, perigejem od 343&nbsp;km i nagibom orbite od 51,6 stepeni. Bila je to u suštini kopija DOS-a 3 (ili Kosmosa 557), i za razliku od svog nesrećnog brata bio je potpuni uspjeh. Tri posade su pokušale da ostanu na brodu Saljut 4 (Sojuz 17 i Sojuz 18 su pristali; Sojuz 18a je pretrpio prekid lansiranja). Drugi boravak je trajao 63 dana, a kapsula bez posade, nazvana Sojuz 20, ostala je usidrena u stanici tri mjeseca, što je dokazalo dugoročnu izdržljivost sistema uprkos određenom pogoršanju ekološkog sistema tokom misije Sojuza 18. Saljut 4 je napustio dotadašnju orbitu 2. februara 1977. i ponovo je ušao u Zemljinu atmosferu 3. februara.

#### Saljut 5 (OPS-3, vojni) 
Saljut 5 (ruski: Salût-5), poznat i kao OPS-3, bila je sovjetska svemirska stanica. Lansirana 1976. godine kao dio programa Saljut, bila je to treća i posljednja svemirska stanica Almaz koja je lansirana za sovjetsku vojsku. Dvije misije Sojuza posjetile su stanicu, sa po dva kosmonauta u svakoj posadi. Treća misija Sojuza je pokušala da posjeti stanicu, ali nije uspjela da pristane, dok je četvrta misija bila planirana, ali nikada nije pokrenuta.

### Druga generacija – prostor za dugotrajni boravak 
mini|Maketa svemirske letjelice Sojuz i Progres usidrena u Saljut 6, Moskovski politehnički muzej
Godine 1977. napravljen je još jedan značajan korak naprijed sa drugom generacijom stanica Saljut. Cilj je bio kontinuirano nastaniti svemirsku stanicu dugotrajnim ekspedicijama, po prvi put u svemirskim letovima.

#### Saljut 6 (DOS-5) 
Saljut 7 (ruski: Salût-7; engleski: Salute 7) (aka DOS-6, skraćeno od Durable Orbital Station) je bila svemirska stanica u niskoj Zemljinoj orbiti od aprila 1982. do februara 1991. godine. Njegovi prvi stanovnici bile su dvije posade Sojuza T-5 u maju 1982, a posljednji put ga je posjetio Soyuz T-15 u junu 1986. godine. Različite posade i moduli su korišteni tokom njegovog životnog vijeka, uključujući ukupno 12 lansiranja s posadom i 15 bez posade. Pomoćne svemirske letjelice uključivale su svemirske letjelice Soyuz T, Progress i TKS
]
Bio je dio sovjetskog programa Saljut, a lansiran je 19. aprila 1982. na raketi Proton sa lokacije 200/40 na kosmodromu Bajkonur u Sovjetskom Savezu. Saljut 7 je bio dio tranzicije sa monolitnih na modularne svemirske stanice, djelujući kao testna stanica za pristajanje dodatnih modula i proširene operacije stanice. Bila je to osma lansirana svemirska stanica bilo koje vrste. Saljut 7 je bio posljednja iz druge generacije svemirskih stanica iz serije DOS i iz monolitnog programa Saljut u cjelini, koja je zamijenjena Mirom, modularnom, proširivom stanicom, treće generacije.

#### Saljut 7 (DOS-6) 
mini|Model u punoj veličini svemirske stanice Saljut 7 i dvije usidrene svemirske letjelice. Na lijevoj strani se vidi da je Sojuz usidren u prednji luk, a na desnoj je Progres usidren u stražnji luk. Postavka je ispred jednog od paviljona Izložbe sovjetskih nacionalnih ekonomskih dostignuća .

Saljut 7 (ruski: Salût-7; engleski: Salute 7) (aka DOS-6, skraćeno od Durable Orbital Station) je bila svemirska stanica u niskoj Zemljinoj orbiti od aprila 1982. do februara 1991. godine. Prvi put je dobila posadu u maju 1982. i to dvije posade preko Sojuza T-5, a posljednji put ga je posjetio Soyuz T-15 u junu 1986. godine. Različite posade i moduli su korišteni tokom njegovog životnog vijeka, uključujući ukupno 12 lansiranja s posadom i 15 bez posade. Pomoćne svemirske letjelice uključivale su svemirske letjelice Soyuz T, Progress i TKS.

Bio je dio sovjetskog programa Saljut, a lansiran je 19. aprila 1982. na raketi Proton sa lokacije 200/40 na kosmodromu Bajkonur u Sovjetskom Savezu. Saljut 7 je bio dio tranzicije sa monolitnih na modularne svemirske stanice, djelujući kao testna stanica za pristajanje dodatnih modula i proširene operacije stanice. Bila je to osma lansirana svemirska stanica bilo koje vrste. Saljut 7 je bio posljednja od druge generacije svemirskih stanica iz serije DOS i od monolitnog programa Salyut u cjelini, koja je zamijenjena Mirom, modularnom, proširivom stanicom, treće generacije.

### Saljutova baština – modularne svemirske stanice 
Nakon druge generacije, planovi za sljedeću generaciju stanica Saljut zahtijevaju da jezgra **DOS-7** i **DOS-8** omoguće, po prvi put u svemirskim letovima, dodavanje nekoliko modula jezgru stanice i stvaranje modularne svemirske stanice. Za to su DOS moduli trebali biti opremljeni sa ukupno četiri priključna porta: jednim na krmi stanice kao u drugoj generaciji Saljuta, i zamjenom prednjeg priključnog porta sa "priključnom sferom" koja sadrži prednji i desni priključak za pristajanje.

Dok su jezgra stanica DOS-7 i DOS-8 bila izgrađena i letjela, nikada nisu dobila oznaku Saljut. Umjesto toga, DOS-7 je evoluirao u jezgro Mir modula, namijenjeno za svemirsku stanicu *Mir* koja je uslijedila nakon programa Saljut, a DOS-8 je korišten kao Zvezdin servisni modul za Međunarodnu svemirsku stanicu (ISS) koja je uslijedila nakon Mira.

Naslijeđe iz programa Almaz prisutno je i danas. Dok je posljednja svemirska stanica iz programa Almaz letjela kao Saljut 5 1976. godine, razvoj svemirske letjelice Almaz TKS evoluirao je u Funkcionalni teretni blok, koji je činio osnovu za nekoliko modula *Mir*, eksperimentalnu platformu orbitalnog oružja Polyus i modul *Zarya.* ISS-a.

#### *Zvezda* ISS servisni modul (DOS-8) 
mini|DOS-8 (ISS modul *Zvezda* )
**DOS-8** je evoluirao u projekt Mir-2, koji je trebalo da zamijeni *Mir* . Konačno, postao je servisni modul Međunarodne svemirske stanice (ISS)  i činio jezgro ranog ISS-a zajedno sa modulom *Zarya* (koji je izveden iz Almazovog funkcionalnog teretnog bloka).

## Tabela podataka 
Prva generacija stanica Saljut imala je nekoliko letjelica za spajanja i pristajanje. Nasuprot tome, stanice druge generacije programa, Saljut 6 i Saljut 7, imale su više letjelica s posadom i bez posade za spajanja, pokušaje pristajanja (bilo uspješne ili ne), boravak ljudi, prevoz posade i opskrbu. U tabeli su navedene letjelice koje su dostigle do svojih ciljeva, bez obzira da li su uspješno pristale.

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* 
* 
* "Diaries of the Salyut missions" na Zarya.info
* "Skylab-Salyut Space Laboratory (1972)" na *Wired.com''

Kategorija:Svemirski letovi u 1973.
Kategorija:Svemirske letjelice
Kategorija:Svemirske stanice