Džohar Dudajev

**Džohar Musajevič Dudajev** (15. februar 1944 – 21. april 1996) bio je čečenski političar, državnik i vojni vođa pokreta iz 1990-ih tokom koje je vođena borba za nezavisnost Čečenije  od Rusije. Bio je i prvi predsjednik Čečenske Republike Ičkerije od 1991. do njegovog ubistva 1996. Prethodno je bio general-major avijacije u Oružanim snagama Sovjetskog Saveza. On predstavlja simbol otpora ruskoj okupaciji Čečenije, a danas jedna od čečenskih vojnih jedinica koja se bori se u Ukrajini nosi ime Džohara Dudajeva.

Džohar i njegova porodica, zajedno sa čitavom čečenskom nacijom, deportovani su u Sibir 1944. od strane sovjetskog režima kao dio genocidnog programa etničkog čišćenja koji je pogodio nekoliko miliona pripadnika etničkih manjina u Sovjetskom Savezu (Inguša, Balkaraca, Kalmika, Krimskih Tatara) između 1930-ih i 1950-ih. Njegovoj porodici je dozvoljeno da se vrati u rodnu Čečeniju 1956. nakon Staljinove smrti. Od 1962. služio je u Sovjetskom ratnom vazduhoplovstvu, dostigavši čin general-majora. Komandovao je divizijama strateških nuklearnih bombardera lociranih u Poltavi i Tartuu. Za svoje zasluge odlikovan je s nekoliko državnih ordena SSSR-a, među kojima se izdvajaju Orden Crvene zastave i Orden Crvene zvijezde.
Godine 1991. Dudajev je odbio naređenja Moskve da uguši želju građana Estonije za nezavisnošću i nakon toga je dao ostavku iz Sovjetskih oružanih snaga prije nego što se vratio u Čečeniju. Po njemu su nazvane brojne ulice, trgovi i ulice u raznim zemljama, kao što su: Bosna i Hercegovina, Ukrajina, Turska, Poljska, Estonija, Gruzija, Litvanija i Latvija.

## Biografija i vojnopolitička karijera 
Dudajev je rođen u Jalhoroju u Cečojskoj porodici/klanu (teipu) u Čečensko-Inguškoj Autonomnoj Sovjetskoj Socijalističkoj Republici (ASSR), samo nekoliko dana prije prisilne deportacije njegove porodice zajedno sa cjelokupnim čečenskim stanovništvom po naredbi Josifa Staljina. Bio je trinaesto i najmlađe dijete veterinara Muse i Rabije Dudajeve. Prvih 13 godina života proveo je u unutrašnjem izgnanstvu u Kazaškoj Sovjetskoj Socijalističkoj Republici. Njegova porodica se mogla vratiti u Čečeniju tek 1957. nakon čega je studirao u večernjoj školi u Čečeno-Ingušetiji i stekao kvalifikaciju za električara. Godine 1962. nakon dvije godine studija elektronike u Vladikavkazu, upisao je Tambovsku Višu vojnu vazduhoplovnu školu za pilote koju je diplomirao 1966. Dudajev se 1968. pridružio Komunističkoj partiji Sovjetskog Saveza, a od 1971. do 1974. studirao je na prestižnoj Vazduhoplovnoj Akademiji Jurij Gagarin. Oženio se Alom, ruskom pjesnikinjom i kćerkom sovjetskog oficira, sa kojom je imao troje djece (kćerku i dva sina).  Navodno je od 1986. do 1987. učestvovao u bombardovanju zapadnog Afganistana, a Dudajev je jednom prilikom izjavio da je on lično "predani musliman". Tokom predsjedničkog mandata politički je naglašavao čečenski nacionalizam i sekularizam umjesto šerijatskog zakona (koji su opozicione frakcije podržavale). Mnogi od njegovih vojnih i političkih protivnika koji su dovodili u pitanje njegovu muslimansku vjeru često su spominjali njegove akcije protiv snaga mudžahedina. 
Jedan od njih je bio i Sergej Stepašin, koji je tvrdio da je Dudajev učestvovao u tepih bombardovanju (izjava vjerovatno motivisana inatom). Ove navode je demantovao sám Dudajev. Tokom svoje vojne službe stalno je napredovao u ratnom vazduhoplovstvu, preuzimajući komandu 326. divizije teških bombardera sovjetske avijacije dugog dometa u estonskoj vojnoj bazi u Tartuu, stekavši 1987. čin general-majora. Od 1987. do marta 1990. komandovao je nuklearnim naoružanim strateškim bombarderima dugog dometa.

Bio je i komandant garnizona u Tartuu. Naučio je estonski i pokazao veliku toleranciju za obnovu estonske nezavisnosti kada je u jesen 1990. ignorisao naređenja (kao komandant garnizona Tartu) o gašenju estonske televizije i parlamenta.  Godine 1990. njegova vazduhoplovna divizija povučena je iz Estonije, a Dudajev je dao ostavku na položaj generala u sovjetskoj vojsci i vratio se u Grozni.

### Ratni vođa 
Čečenski parlament je 1993. pokušao da organizuje referendum o povjerenju javnosti Dudajevu na osnovu toga što on nije uspio da učvrsti nezavisnost Čečenije. On je uzvratio raspuštanjem parlamenta i drugih organa vlasti. Počevši od ranog ljeta 1994. naoružane čečenske opozicione grupe uz rusku vojnu i finansijsku podršku pokušavale su u više navrata bez uspjeha da silom svrgnu Dudajeva. Dana 10. augusta u Groznom je održan Nacionalni kongres u organizaciji Dudajevljevih pristalica na kom se zagovarala ideja o mobilizaciji i objavi "svetog rata" Rusiji. 
Vođa čečenske opozicije Umar Avturkhanov je 20. septembra 1994. izjavio da su iscrpljeni svi mirni načini za rješavanje čečenskog problema. Deset dana kasnije, helikopteri opozicionog Privremenog vijeća izvršili su napad na aerodrom Grozni, uništivši dio Dudajevih aviona. Opozicija je tokom septembra i oktobra imala podršku od strane ruskih vlasti, ali je doživjela niz neuspjeha, koji su kulminirali velikim porazom prilikom pokušaja osvajanja Groznog. Tom prilikom 100 boraca na strani opozicije su poginula, dok je više desetina zarobljeno, a među njima je bilo 20 ruskih vojnika i oko 50 ruskih civila vrbovanih da rade za rusku vojsku.

Dana 11. decembra 1994, pet dana nakon dogovora između Dudajeva i ministra odbrane Rusije Pavela Gračeva o izbjegavanju daljnje upotrebe sile, ruske trupe su izvršile invaziju na Čečeniju. Ruske kopnene jedinice, koje su brojale oko 35.000 vojnika zajedno s vojnim snagama Privremenog vijeća ušle su u Čečeniju iz tri pravca ne nailazeći praktično na neki veliki otpor. Međutim, prilikom prvog pokušaja da zauzmu Grozni tokom novogodišnje noći doživjeli su veliki neuspjeh, pri čemu je poginulo oko 2.000 ruskih vojnika i veliki broj oficira uz 20 uništenih tenkova i 102 oklopna transportera. Ruske vojne snage su se pregrupisale i organizovale masovni artiljerijski i vazdušni napad, prije upada pješadijskih i specijalnih jedinica s ciljem osvajanja Groznog. Veliki dijelovi grada su zbog žestokih borbi pretvoreni u ruševine, a civilne žrtve su bile velike. Prije pada Groznog, Dudajev je napustio predsjedničku palatu, preselio se na jug sa svojim borcima i nastavio da vodi rat tokom 1995. navodno iz raketnog silosa u blizini historijskog glavnog grada Čečenije Vedena. On je nastavio da insistira da će njegove snage prevladati nakon što se konvencionalni rat završi, a čečenski gerilski borci nastavili su da djeluju širom Čečenije. Ruski napad zajedno sa ratnim zločinima koje je njihova vojska počinila nad civilnim stanovništvom dovela je do toga da se mnogi protivnici Dudajeva priklone njegovim snagama zajedno sa hiljadama dobrovoljaca povećavajući redove mobilnih vojnih jedinica. To mu je omogućilo da uz dobro osmišljenu vojnu taktiku u augustu 1996. pokrene vojnu ofanzivu istjeravši rusku vojsku iz velikh dijelova Čečenije, a i sám Grozni je bio skoro potpuno oslobođen. Sve veće haotično stanje i veoma nizak moral u ruskoj vojsci, kao i neuspjeh da se ponovo zauzme Grozni i Čečenija natjerala je Borisa Jeljcina na traženje mirovnih pregovora.

### Atentat 
Dana 21. aprila 1996. dok je koristio satelitski telefon, Dudajev je ubijen sa dvije laserski navođene rakete, nakon što je njegovu lokaciju otkrio ruski izviđački avion, koji je presreo njegov telefonski razgovor sa Konstantinom Borovojem, poslanikom Državne dume u Moskvi. Razgovor su prisluškivale ruske tajne službe koje su pomoću signala locirale Dudajeva, koji se u to vrijeme krio u selu Gekhi-Ču, oko 30&nbsp;km udaljenog od Groznog. Ruski izviđački avioni u tom području već neko vrijeme pratili su satelitske komunikacije pokušavajući da uporede Dudajevljev glasovni potpis sa postojećim uzorcima njegovog govora. 
Dodatni jurišni avioni (Su-24 i Su-25) poslati su za lociranje Dudajeva i ispaljivanje navođene rakete. Tačne detalje ove operacije ruska vlada do danas nije objavila. Tvrdilo se da je Dudajev ubijen kombinacijom zračnog napada i mine.

Smrt Dudajeva je u prekinutoj televizijskoj emisiji objavio Šamil Basajev, čečenski gerilski komandant. Dudajeva je naslijedio njegov potpredsjednik Zelimkan Jandarbijev (kao vršilac dužnosti predsjednika), a zatim nakon izbora 1997. njegov ratni načelnik generalštaba Aslan Mašhadov. 
Imao je 52 godine kad je ubijen, a iza Dudajeva je ostala supruga Ala i njihovi sinovi Degi i Avlur. U kući se sada nalazi Hotel Barclay, a njegov bivši ured pretvoren je u Dudajevu sobu.
*  Gruzija – U glavnom gradu Gruzije Tbilisiju postoji ulica koja nosi ime Džohara Dudajeva.
* Latvija – 1996. jedna ulica u glavnom gradu ove zemlje Rigi dobila je ime *Džohara Dudajeva gatve* (Ulica Džohara Dudajeva). U svjetlu predstojećih parlamentarnih izbora u Latviji, poduzeto je nekoliko inicijativa za lobiranje za preimenovanje ili očuvanje imena ulice od strane proruskih i antiruskih političkih partija.
* Litvanija – *Džocharo Dudajevo skveras* (Trg Džohara Dudajeva) u okrugu Žvėrynas u Vilniusu. 
* Poljska – 17. marta 2005. kružni tok u glavnom gradu Poljske Varšavi dobio je naziv *Rondo Dżochara Dudajewa* (Kružni tok Džohar Dudajev).
* Turska – Nakon Dudajeve smrti, razne lokacije u Turskoj su preimenovane po njemu, kao što su: 
*Şehit Cahar Dudayev Caddesi* (Ulica mučenika Džohara Dudajeva) i *Şehit Cahar Dudayev Parkı* (Park mučenika Džohara Dudajeva) u Istanbulu
*Ataşehir-Örnek*, *Cahar Dudayev Mezhok Dudayev* Dudayev Square) u Ankari, *Şehit Cahar Dudayev Parkı* (Park mučenika Dzhokhar Dudaev) u Adapazarı, Sakarya i *Şehit Cevher Dudayev Parkı* u Sivasu.
* Ukrajina – 1996. ulica u Lavovu je nazvana вулиця Джохара Дудаєва (Ulica Džohara Dudajeva), a kasnije je uslijedila ulica u Ivano-Frankivsku i ulica u Hmeljnickom. Tokom rata u Donbasu, koji je počeo u proljeće 2014. proukrajinski dobrovoljački bataljon dobio je ime po Dudajevu, koji je predvodio bivši čečenski general Isa Munajev. U decembru 2022. tokom Harkivske ofanzive oslobođeni (od ruskih snaga) grad Izjum je odlučio da preimenuje ulicu Turgenjeva u ulicu Džohara Dudajeva. U maju 2023. grad Poltava je preimenovao ulicu Nikičenko u čast Džohara Dudajeva.

## Citati 
Dudajev je predvidio rusku invaziju na Ukrajinu u svom intervjuu 1995.

## Reference 
Kategorija:Rođeni 1944.
Kategorija:Umrli 1996.
Kategorija:Čečenski političari
Kategorija:Sovjetski generali
Kategorija:Biografije, Jalhoroj