Moderna arhitektura u Bosni i Hercegovini

**Moderna arhitektura u Bosni i Hercegovini** je naziv za arhitektonsko i urbanističko stvaralaštvo u Bosni i Hercegovini tokom XX. stoljeća.
  
Na razvoj novoga pristupa arhitektonskom stvaralaštvu u svijetu uticali su avangardni umjetnički pravci i skupine (futurizam, kubizam, ekspresionizam, purizam) te primjena novih industrijskih materijala (lijevano željezo, beton, staklo).

Najveći utjecaj na razvoj moderne arhitekture i urbanizma izvršili su:  
* Bauhaus, prva moderna visoka škola za gradnju i umjetničko oblikovanje, osnovana  u Wajmaru 1919,   
* Korbizije, začetnik i idejni tvorac funkcionalizma oko 1920-ih i  
* Međunarodno udruženje arhitekata CIAM, osnovano 1928. godine

## Moderna arhitektura u Bosni i Hercegovini 
### Period Kraljevine Jugoslavije 
Među prvima koji su u godinama neposredno po završetku I svjetskog rata donijeli u Sarajevo ideje moderne arhitekture bili su Dušan Smiljanić i Helen Baldasar, koji su od 1924.godine radili kao učitelji Tehničke srednje škole u Sarajevu. Kasnije D. Smiljanić je  postao za kratko vrijeme opštinski arhitekt, i do 1939.godine je imao vlastiti arhitektonski ured. Helen Baldasar projektovao je objekte koji predstavljaju prve izgrađene objekte moderne arhitekture u Sarajevu:
* Kupalište Bembaša, 
* Zgradu Društva Crvenog krsta, 
* Stambenu višespratnicu Bratinske blagajne i porodice Rašidagić,

Muhamed i Reuf Kadić, još u Pragu, kao mladi studenti, na bazi dostignuća kubizma i neoplasticizma, teže kreaciji slobodne i čiste geometrijske arhitektonske forme.,
* Stambeno-poslovni objekat Vakufa Hovadža Kemaludina u ulici Ferhadija, na mjestu nekadašnjeg mekteba (Muhamed i Reuf Kadić) Na lokaciji nekadašnje džamije projektovali su stambeno poslovni objekat, u okviru kojeg je Neboder JAT-a, prvi objekat te vrste u Sarajevu.
* Zgrada Penzionog fonda izgrađena 1943. godine (Muhamed i Reuf Kadić)

Juraj Najdhart  došao je 1939. u Bosnu i Hercegovinu iz Le Corbusierovog ateljea, i zajedno sa teoretičarom arthitekture Dušanom Grabrijanom radio na sintezi univerzalnog i domaćeg (bosanskohercegovačkog), uvijek čisto stojeći na pozicijama moderne arhitekture. Oblikovao je radnička naselja na području Zenice, Ilijaša i Radničko naselje Majdan u Varešu (realizovano poslije rata)
#### Ostali objekti 
* Kuća Damić u ulici Radićeva broj 10 u Sarajevu, izvedena je prema projektu iz 1926. godine Helena Baldasara i Dušana Smiljanića.
* Zgrada Narodne banke Bosne i Hercegovine, izgrađena je 1932. godine po projektu beogradskog arhitekte Milana Zlokovića.
* Zgrada Doma društva Gajret u Sarajevu izgrađena je 1934/35. godina prema arhitektonskom rješenju Dušana Smiljanića
* Sportski centar FIS u Sarajevu izrađen je prema prvonagrađenom idejnom projektu iz 1936. godine zagrebačkih arhitekata Hinka Bauera i Marijana Haberlea
* Neboder Željezničarsko-štedne zadruge u Sarajevu, izgrađen 1938. god, projektant Isidor Rajs.
* Zgrada socijalnog osiguranja u Mostaru (arhitekt Drago Ibler, član progresivne zagrebačke grupa "Zemlja", osnovane 1929.godine.)
* Palača Defterder Pašinog vakufa u Banjaluci (Stjepan Planić, član grupe "Zemlja“)
* Banka Gradske štedionice u Sarajevu, (Mate Bajlon, školovan u Beču, sagradio je brojne škole i stambene zgrade)
* Zgrada Burze rada u Sarajevu, (Mate Bajlon)
* Stambeno naselje Crni Vrh u Sarajevu

Datoteka:Sarajevo, Red Cross.jpg|Zgrada Crvenog krsta u Sarajevu, izgrađena  po projektu Helena Baldasara
Datoteka:Sarajevo - Radićeva 10.jpg|Zgrada u Radićevoj 10 u Sarajevu
Datoteka:Gajretov dom, Sarajevo.jpg|Zgrada Doma društva Gajret u Sarajevu
Datoteka:Sarajevo - Ferhadija ulica, Stambeno-poslovni objekat Vakufa Hovadža Kemaludina.jpg|Stambeno-poslovni objekat Vakufa Hovadža Kemaludina, prema projektu Reufa Kadić
Datoteka:Hotel hecco deluxe (3826498302).jpg|Neboder u ulici Ferhadija u Sarajevu, djelo braće Kadić
Datoteka:Sarajevo - FIS 1.jpg|Sarajevo - sportski centar FIS, Hinka Bauera i Marijana Haberlea
Datoteka:Kuca Stricevica 1939 Banja Luka.jpg|Kuća Stričevića, 1939, Banja Luka
Datoteka:Zgrada Amalije Licitar 1940 Banja Luka.jpg|Zgrada Amalije Licitar, 1940, Banja Luka

### Period SFRJ 
Stambeni kompleks na Džidžikovcu u Sarajevu iz 1947. godine, po projektu braće Kadić prva je značajna izvedba poslije Drugog svjetskog rata. U neposrednoj  blizini arhitekta Husref Redžić, jedan od ključnih nosilaca razvoja Arhitektonskog fakulteta u Sarajevu, gradi Dom milicije. Nešto kasnije, profesor Muhamed Kadić daje značajan doprinos izgradnjom niza privrednih zgrada. Željeznička stanica u Sarajevu, rad skupine arhitekata iz Čehoslovačke, završena je 1952.godine (arhitekt B. Stojkov).

U obnovi Banja Luke nakon katastrofalnog potresa 1969, nastalo je i nekoliko vrijednih ostvarenja: Spomen škola kao simbola solidarnosti u rekonstrukciji (arhitekt N.  Nešković), Sportski centar Borik (arhitekt S. Zahirović), Hotel Bosna u Banjoj Luci (A. Džeba i P. Bulović) i Medicinski centar (B. Kurpjel, R. Mandić, V. Hamsic i Z.Broz), rezultati su izuzetno intenzivnog stvaralaštva.

U tako dugom periodu i ogromnom arhitektonskom opusu, razlike u kvaliteti pojedinih objekata bile su iznimno velike, krećući se od vrhunskih remek-djela svjetske arhitekture do potpunih promašaja. Iz prošlog vremena ostao je jako upotrebljiv izgrađeni prostor sa manje i više uspješnim arhitektonskim rješenjima i istovremeno sa dosta neuređenih zelenih površina u novim naseljima.

Neki od objekata bosanskohercegovačkih projektanata postali su simboli moderne arhitekture u primjeni savremenih materijala, funkcionalnim i humanim rješenjima prostora, kao i odnosom prema okolini i tradiciji. Takvi su:
 
* Kulturno-sportski centar Skenderija (Živorad Janković, Halid Muhasilović), 
* Hotel Ruža Mostar (Zlatko Ugljen), 
* Poslovno-administrativna zgrada Oslobođenja (Ahmet Kapidžić)
* Šerefudinova Bijela džamija u Visokom (Zlatko Ugljen)
* Muzej Vojnog Vazduhoplovstva u Beograduu (Ivan Štraus),
* Univerzalna dvorana Gripe s trgovačkim centrom "Koteks" u Splitu (Ž. Janković, S. Rožić), 
* Sportski centar Vojvodina u Novom Sadu (Ž. Janković, B. Bulić), 
* Društveno-sportski centar Boro i Ramiz u Prištini (Ž. Janković, H. Muhasilović).

Arhitektonska rješenja škola i školskih objekata proizašla su iz akcije 1.000 škola u BiH i raspisanog arhitektonskog natječaja, nakon dobro prostudiranog programa i sadržaja svakog karakterističnog tipa škole. Znanje i arhitektonsko projektovanje bilo je stiglo do takozvanih **otvorenih škola**. To su bili koncepti koji su u to vrijeme zaživjeli i u evropskim zemljama.
 
Većina objekata koja je tada napravljena sada ne samo da se koristi nego čini i okosnicu razvoja države. Bez hidro i termoelektrana o kojima se često ne razmišlja kao o arhitektonskim objektima i vrijednom naslijeđu, današnja država ne bi mogla funkcionirati.

Apartment buildings Sarajevo.jpg|Primjer Brutalne arhitekture u Sarajevu
Sarajevo Novo Sarajevo - Otoka.jpg|Stambeno naselje Otoka u Sarajevu
Sarajevo Street (117563617).jpeg|Sarajevsko naselje Alipašino polje, izgrađeno sredstvima solidarnosti zaposlenih
Holiday_Inn_Sarajevo_in_2011.jpg|Hotel Holidej In, projektant Ivan Štraus
Sarajevo Historical Museum of BiH 3.jpg|Projekat za zgradu Historijskog muzeja u Sarajevu uradili su Boris Magaš, Edo Šmidihen i Radovan Horvat.
Šerefudin's_White_Mosque.jpg|Bijela Džamija u Visokom, Rad Zlatka Ugljena
Спортска_дворана_Борик.jpg|Sportska dvorana Borik u Banjoj Luci

## Izložba u New Yorku 
Dešavanja u arhitekturi socijalizma, u posljednjih nekoliko godina postaju predmet interesovanja za arhitekte i arhitekturu Evrope. Oni otkrivaju promišljene projekte, vrednuju ih i daju im značajno mjesto u evropskoj arhitekturi.

Jedan od najuglednijih svjetskih muzeja *Museum of Modern Art (Muzej moderne umjetnosti u New Yorku)* otvorio je 15. jula 2018. godine izložbu pod nazivom *Toward a Concrete Utopia: Architecture in Yugoslavia, 1948-1980 (Ka betonskoj utopiji: Arhitektura u Jugoslaviji, 1948-1980)*. To je prvo predstavljanje izuzetnih djela vodećih arhitekata socijalističke Jugoslavije američkoj i međunarodnoj javnosti i najobuhvatnija retrospektiva svih značajnih crteža, planova, fotografija, nacrta, videosnimaka i ostalih artefakata koji govore o značajnom opusu modernističke arhitekture.. Postavka obuhvata radove najvažnijih jugoslovenskih arhitekata, među kojima su Bogdan Bogdanović, Svetlana Kana Radević, Edvard Ravnikar, Vjenceslav Richter i Milica Šterić.

Bosanskohercegovačka arhitektura je reprezentirana radovima Juraja Najdharta, posebno njegovo iskonsko djelo “Arhitektura Bosne i put u savremeno”. Izložba je pokazala Najdhartovo traganje za proto-modernitetom skrivenim u tradicionalnoj bosanskoj arhitekturi. Njegovi komplicirani dijagrami i nježne vizure Mostara i malih bosanskih sela jedva su preživjeli – spasila ih je Neidhardtova kći Sonja koja ih je iznijela iz kuće u opkoljenom Sarajevu, prije nego što je neprijateljska paljba razorila sve preostalo. Prikazani su i radovi Zlatka Ugljena sa Bijelom džamijom u Visokom kao glavnim projektom unutar prezentacije. Nekoliko građevina Ivana Štrausa je posebno naglašeno na poseban način kako bi se istakle njihove strukturalne inovacije.
## Literatura 
* Nedžad Kurto - Sarajevo 1492-1992, Oko, Sarajevo.
*
*

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* Sarajevske sveske - Danas u arhitekturi više nema vizionara
* Odlazak Ivana Štrausa (i ostanak tvrdokornog problema centra i periferije) AA ASOCIJACIJA AEHITEKATA U BOSNI I HERCEGOVINI 
* Amir Pašić: Arhitektura Bosne i Hercegovine  UVOD

Kategorija:Arhitektura u Bosni i Hercegovini