Raketoplan

mini|desno|Simbol američkog programa Space Shuttle

**Raketoplan** je svemirska letjelica namijenjena za transport astronauta i tereta u Zemljinu orbitu. Za razliku od ostalih svemirskih letjelica, raketoplan se može koristiti više puta, čime se smanjuju troškovi misija i omogućava veća fleksibilnost u istraživanju svemira. Koncept višekratne upotrebe letjelica razvio se sredinom 20. vijeka, a najpoznatiji programi koji su ostvarili ovu ideju su američki Space Shuttle program i sovjetsko-ruski program "Buran".

## Karakteristike raketoplana 
Raketoplani su dizajnirani da funkcionišu kao kombinacija rakete, svemirske letjelice i aviona. Tipično, lanisraju se vertikalno uz pomoć višestepene rakete ili dodatnih potisnika, a pri povratku na Zemlju slijeću kao jedrilice. Glavne karakteristike raketoplana uključuju:

* **Višekratna upotreba** – Ključna razlika u odnosu na tradicionalne svemirske kapsule.
* **Aerodinamički dizajn** – Omogućava kontrolisani povratak i precizno slijetanje na pistu.
* **Velika nosivost** – Pružaju mogućnost transporta velikih tereta, uključujući satelite, module za svemirske stanice i astronaute.
* **Modularna konstrukcija** – Omogućava kombinaciju raketnih i avionskih tehnologija.

## Američki Space Shuttle program 
NASA-in Space Shuttle program bio je prvi uspješan sistem višekratne upotrebe svemirskih letjelica. Program je pokrenut 1972. godine, a prvi operativni let obavljen je 1981. godine s raketoplanom *Columbia*. Ukupno je izgrađeno pet operativnih raketoplana:

* *Columbia* (prvi let 1981, uništen 2003)
* *Challenger* (prvi let 1983, uništen 1986)
* *Discovery* (prvi let 1984)
* *Atlantis* (prvi let 1985)
* *Endeavour* (prvi let 1992, zamijenio *Challenger*)

### Ključne misije:
* Lansiranje Hubbleovog svemirskog teleskopa (1990).
* Sastavljanje i održavanje Međunarodne svemirske stanice (ISS).
* Misije popravke satelita i izvođenja naučnih eksperimenata u niskoj orbiti Zemlje.

Space Shuttle program završen je 2011. godine, a posljednja misija, *STS-135*, obavljena je raketoplanom *Atlantis*.

## Sovjetsko-ruski program "Buran" 
Sovjetski Savez je krajem 1970-ih započeo razvoj vlastitog raketoplana, poznatog kao *Buran*. Program je bio odgovor na američki Space Shuttle i imao je sličan dizajn, ali s nekoliko ključnih razlika:

* *Buran* nije imao integrisane raketne motore kao američki shuttle, već je koristio raketu-nosač Energija za lansiranje.
* Imao je mogućnost potpuno automatskog slijetanja bez posade.
* Izveo je samo jedan orbitalni let (15. novembra 1988), nakon čega je program obustavljen zbog raspada Sovjetskog Saveza.

Glavni model *Burana* uništen je 2002. godine kada se srušio krov hangara u kojem je bio smješten, ali su određeni prototipovi sačuvani u muzejima.

## Ostali raketoplani 
Iako su Space Shuttle i *Buran* najpoznatiji raketoplani, postojali su i drugi slični projekti:

* **Boeing X-37** – Bespilotni raketoplan koji razvija SAD za dugotrajne misije u orbiti.
* **Dream Chaser** – Letjelica razvijena od strane kompanije Sierra Nevada Corporation za opskrbu ISS-a.
* **Shenlong** – Kineski eksperimentalni svemirski avion.

## Budućnost raketoplana 
Nakon završetka Space Shuttle programa, privatne kompanije preuzele su vodeću ulogu u razvoju svemirskih letjelica. SpaceX je sa svojim kapsulama *Dragon* demonstrirao mogućnost višekratne upotrebe, dok Blue Origin i Sierra Nevada Corporation razvijaju nove raketoplane za svemirske misije. Koncept višekratnih letjelica ostaje ključan za smanjenje troškova i dalju eksploraciju svemira.

## Vanjski linkovi 
* Informacije o ranim raketnim letjelicama
* NASA zvanična stranica

Kategorija:Raketoplani
Kategorija:Svemirske letjelice
Kategorija:Američki svemirski programi
Kategorija:Sovjetski svemirski programi
Kategorija:Njemački izumi