Umjetnost Irana

desno|mini| Medijanac u Persepolisu .
[desno|mini| Perzijski realist [Gvaš slika dinastije Qajar i vojnika 1850-1851.]]
**Umjetnost Irana** spada među najbogatije umjetničke baštine u svjetskoj historiji i obuhvata mnoge tradicionalne discipline, kao što su: arhitektura, slikarstvo, književnost, muzika, tkanje, keramika, kaligrafija i obrada metala. Danas postoji vrlo živahna iranska moderna i savremena umjetnička scena, na kojoj se posebno ističu fotografija i filmska umjetnost. Mnogi iranski filmovi osvojili su prestižne nagrade na najznačajnijim svjetskim filmskim festivalima. Bogatstvo  perzijske vizualne umjetnosti do početka 20. stoljeća najbolje se ogleda u perzijskoj umjetnosti i arhitekturi. Ovako bogata i raznovrsna umjetnička tradicija do danas imala je utjecaja na mnoge druge svjetske umjetničke tradicije.

## Perzijska likovna umjetnost 
### Perzijski tepih 
mini|Svaki dio perzijskog tepiha tradicionalno je ručno izrađen od prirodnih sastojaka tokom više mjeseci, od vlakana pređe do boja.

Umjetnost tkanja tepiha ima svoje korijene u kulturi i običajima naroda te u njihovim instinktivnim osjećajima. Tkalci miješaju elegantne uzorke s mnoštvom boja. Iranski tepih je sličan perzijskom vrtu: pun flore, ptica i životinja.

Boje su obično napravljene od divljih cvjetova i bogate su bojama kao što su bordo, tamno plava, te naglasci u boji slonovače. Proto-tkanina se često pere u čaju kako bi se omekšala tekstura, dajući joj jedinstvenu kvalitetu. Ovisno o tome gdje se tepih pravi, uzorci i dizajni se razlikuju. Također, neki tepisi, kao što su Gabbeh i Gelim, imaju varijacije u teksturi i broju čvorova. Od oko 2 miliona Iranca koji rade u ovoj industriji, 1,2 miliona su tkalci koji proizvode najveću količinu ručno tkanih umjetničkih tepiha na svijetu. U 2002. godini izvezli su tepihe u vrijednosti od 517 miliona dolara.

Izuzetno umijeće u tkanju ovih tepiha i svilenog tekstila privuklo je pozornost ljudi kao što su Xuanzang, Jean-Baptiste Tavernier i Jean Chardin.

### Slikarstvo i minijatura 
mini|Mule u kraljevskom prisustvu. Slikarski stil je izrazito Qjari.

Orijentalni historičar Basil Grey vjeruje da Iran (Perzija) "ima jedinstvenu umjetnost u svijetu koja je izvrsna u svojoj vrsti".

Špilje u iranskoj pokrajini Lorestan izlažu naslikane slike životinja i scene lova. Neke poput onih u pokrajini Fars i Sialku stare su najmanje 5000 godina.

Smatra se da je slikarstvo u Iranu doseglo vrhunac tijekom Tamerlanove ere kada su izvanredni majstori poput Kamaleddina Behzada rodili novi stil slikanja.

Slikarstvo iz perioda Kadžara predstavlja kombinaciju evropskih uticaja i safavidskih škola minijature, poput onih koje je uveo Reza Abbasi. Majstori poput Kamal-ul-mulka dodatno su unaprijedili evropski uticaj u Iranu. Tokom Kadžarskog perioda pojavila se "slika iz kafića". Tematika ovog stila često je bila religijske prirode, prikazujući scene iz šiitskih epova i slične motive.

### Lončarstvo i keramika 
[desno|mini| Keramička posuda, četvrti milenijum prije Krista. Zbirka Sialka [Teheranskog Nacionalnog muzeja Irana]]

Poznati arheolog Roman Ghirshman vjeruje da se "ukus i talent ovog naroda [Iranaca] može vidjeti kroz dizajne njihovih zemljanih predmeta".

Od hiljada arheoloških lokaliteta i historijskih ruševina u Iranu, gotovo svaki od njih je u nekom trenutku bio ispunjen zemljanim posudama izuzetnog kvaliteta. Samo na lokalitetima Sialk i Jiroft pronađeno je hiljade jedinstvenih posuda.

Zanat keramičara ("kuzeh gar") ima posebno mjesto u perzijskoj literaturi.

### Muzika 
Tokom zabilježene historije Irana, razvila se jedinstvena i prepoznatljiva muzika uz brojne muzičke instrumente, od kojih su neki postali prvi prototipovi modernih muzičkih instrumenata koji se koriste danas.

Najranije reference na muzičare u Iranu nalaze se u Susi i Elamu u 3. mileniju prije nove ere. Reljefi, skulpture i mozaici, poput onih u Bišapuru iz perioda antike, prikazuju živahnu muzičku kulturu.

Perzijska muzika u svom savremenom obliku počinje u eri Nasera, koji je naredio otvaranje "Kuće zanata", gdje bi se svi majstori zanatlije okupljali kako bi dizajnirali instrumente i vježbali svoju umjetnost.

### Književnost 
desno|mini| Iran je prepun grobnica pesnika i muzičara, kao što je ova koja pripada Rahi Mo'ayeriju.

Perzijska literatura je do sada najizrazitiji izraz iranskog genija. Iako postoje interesantna djela u prozi, poezija je ono u čemu perzijska literatura najviše zasvijetli. Cvjetajući tokom više od milenijuma, bila je cijenjena i oponašana daleko izvan granica iranske domovine. Književnost Irana i direktnih, nedavno izgubljenih teritorija na Kavkazu (najistaknutiji Azerbejdžan), kao i Turske, te indirektno Mugalskog carstva, razvijala se pod njenim uticajem.

Neki od značajnih iranskih pjesnika bili su:Ferdowsi, Khayyam, Hafiz, Attar, Sa'di, Nizami, Sanai, Rudaki, Rumi, Jami, Nima Yushij i Shahriar .

### Dizajn okoliša 
#### Arhitektura 
Arhitektura Irana ima izuzetno drevnu perzijsku tradiciju i nasljeđe. Kao što je rekao Arthur Pope, "značajan utjecaj perzijske arhitekture je svestran. Nije neodoljiv, ali dostojanstven, veličanstven i impresivan".

#### Perzijski vrtovi 
Tradicija i stil u dizajnu perzijskih vrtova (*perz. باغ ایرانی*) utjecali su na dizajn vrtova od Andaluzije do Indije i šire. Vrtovi Alhambre pokazuju utjecaj filozofije i stila perzijskog rajskog vrta u mjerilu maurske palače iz doba Andaluizije u Španiji, Tadž Mahal jedna je od najvećih interpretacija Perzijskog vrta na svijetu, iz doba mogulskog carstva u Indiji.

### Kaligrafija 
[mini| Perzijska kaligrafija ima nekoliko stilova. Ovdje se vidi rukopis " šekasteh " iz 1894., autora [Seyed Ali Akbar Golestaneh (سید علی اکبر گلستانه). Sljedbenik Darvišovog stila, njegovi savremenici bili su Mirza Hasan Isfahani (میرزا حسن اصفهانی), Mirza Kuchek Isfahani (میرزا کوچک اصفهانی). Nakon njegove smrti, Shekasteh stil je pao u stagnaciju dok nije ponovo oživljen kasnije 1970-ih.]]

Pisac Will Durant izjavio je: "Drevni Iranci, s alfabetom od 36 slova, koristili su kože i pero za pisanje, umjesto glinenih ploča". Takva je bila kreativnost uložena u umjetnost pisanja. Značaj umjetnosti kaligrafije u radovima keramike, metalnim posudama i historijskim zgradama je takav da se smatraju nepotpunim bez ukrasne dekorativne kaligrafije.

Iluminacije, a posebno Kur'an i djela poput Šahname, Divana Hafiza, Golestana, Bustana i drugih, prepoznata su kao izuzetno dragocjena zbog svoje delikatne kaligrafije. Ogromne količine ovih djela raspršene su i sačuvane u muzejima i privatnim kolekcijama širom svijeta, kao što su Hermitažski muzej u Sankt Peterburgu i Freer Gallery of Art u Washingtonu, među mnogim drugim. Stilovi:

* Šekasteh
* Nasta'lik
* Naskh
* Mohakak

### Popločavanje 
Keramički rad je jedinstvena karakteristika plavih džamija. U prošlim vremenima, Kašan (*kaš + an što doslovno znači "zemlja pločica"*) i Tabriz bili su dva poznata centra iranskog mozaika i keramičke industrije.

### Film 
S 300 međunarodnih nagrada u poslednjih 25 godina, filmovi iz Irana i dalje se slave širom svijeta. Neki od najpoznatijih režisera su Abbas Kiarostami, Mohsen Makhmalbaf i Mađid Mađidi.
mini|Uzorak Tabriz ćilima
mini|Perzijski svileni brokat. Perzijski tekstil (Zlatne Zarijeve pređe - Brokat). Svileni brokat sa zlatnim koncem (Golabetoon)

### Obrada metala (Ghalam-zani) 
mini|Iranski novi astrolab
Luristanske bronze, vjerovatno iz perioda oko 1000-650. godine pne, predstavljaju prepoznatljivu grupu malih predmeta ukrašenih figurama životinja i ljudi u inventivnim i energičnim pozama.

#### Khatam-kari 
[desno|mini| Primjer "[Hatam|Hatam-kari"]]
Delikatna i pažljiva marqueterija, koja se proizvodi od Safavidskog perioda: u to vrijeme, hatam je bio toliko popularan na dvoru da su prinčevi učili ovu tehniku na istom nivou kao i muziku ili slikarstvo. U 18. i 19. stoljeću, Hatam je opao, da bi bio ponovo oživljen pod vlašću Reze Šaha, stvaranjem škola zanata u Teheranu, Isfahanu i Širazu. "hatam" znači "intarzija", a "Hatam-kari" (*persijski: خاتم‌کاری*) znači "rad intarzije". Ovaj zanat se sastoji u proizvodnji intarziranih uzoraka (obično u obliku zvijezde), sa tankim štapovima od drveta (ebonit, tikovina, zizifus, narandža, ruža), mesinga (za zlatne dijelove), kostiju od deve (za bijele dijelove). Slonovača, zlato ili srebro mogu se koristiti i za kolekcionarske predmete. Štapovi se sastavljaju u trokutaste grede, koje se potom sastavljaju i lijepe u strogom redu kako bi se stvorio cilindar prečnika 70&nbsp;cm, čiji poprečni presjek čini glavni motiv: zvijezdu sa šest grana unutar heksagona. Ovi cilindri se režu na kraće cilindre, zatim se kompresuju i suše između dvije drvene ploče, prije nego što se posljednji put narežu na trake široke 1&nbsp;mm. Ove sekcije su spremne za oblaganje i lijepljenje na predmet koji treba biti ukrašen, prije završnog lakiranja. Traka se također može omekšati zagrijavanjem kako bi se omotala oko predmeta. Mnogi predmeti mogu biti ukrašeni na ovaj način, kao što su: nakit/dekorativne kutije, šahovske ploče, okviri, lule, stolovi, okviri ili neki muzički instrumenti. Hatam se može koristiti na perzijskoj minijaturi, stvarajući pravo umetničko delo.

Potekla iz tehnika uvezenih iz Kine i unaprijeđenih perzijskim zanatstvom, ova umjetnost postoji više od 700 godina i još uvijek je prisutna u Širazu i Isfahanu.

#### Mina-kari 
[mini| Primjer [Minakarija iz Irana.]]
Rad sa emajlom i ukrašavanje metala šarenim i pečenim slojevima jedan je od istaknutih pravaca umjetnosti u Isfahanu. Minakari se definiše kao neka vrsta staklastog obojenog sloja koji se može stabilizovati toplinom na različitim metalima, posebno bakru. Iako je ova tehnika široko korišćena u industriji za proizvodnju metalnih i higijenskih posuda, još od davnina je bila veoma cenjena od strane slikara, zlatara i metalnih klesara.

U svijetu, klasificira se u tri vrste:

# Slikarski emajl
# Čarhaneh ili šahovski emajl
# Emajl sa šupljinama

U pogledu dostupnosti u Isfahanu, najpoznatiji je slikarski emajl, od kojeg je nekoliko primjeraka sačuvano u muzejima Irana i inostranstva, što ukazuje na to da su iranski umjetnici bili zainteresovani za ovu umjetnost i koristili je u svojim metalnim radovima još od Ahemenidske i Sasanidske dinastije. Pošto su emajli vrlo delikatni, ne postoji sačuvani emajli iz drevnih vremena. Neki dokumenti ukazuju da su tokom islamske civilizacije, a naročito za vrijeme Seldžuka, Safavida i Zand dinastije, postojali izuzetni emajlirani predmeti i materijali. Većina emajliranih posuda koje pripadaju prošlim vremenima potiče iz Kadžarskog perioda između 1810. i 1890. Također su sačuvane neke naušnice, narukvice, kutije, glave vodovodnih cijevi, vaze i zlatni predmeti sa slikama u plavim i zelenim bojama iz tog vremena. Kasnije, nastupilo je pedeset godina stagnacije izazvane Prvim svjetskim ratom i društvenom revolucijom. Međutim, ponovo je crvena boja za emajl bila pripremljena, a ova umjetnost je unapređena kroz napore Ostad Šokrollaha Sani'e zadeha, slikara iz Isfahana, 1935. godine, i do tada tokom četrdeset godina.

Nakon nekoliko godina stagnacije od 1992. godine, ova umjetnost je ponovo počela napredovati, a mnogi istaknuti umjetnici sada rade u ovom polju. Da bi se pripremila emajlirana posuda, koriste se sljedeći koraci. Prvo se bira odgovarajuća posuda prema potrebnoj veličini i obliku, koja je obično izrađena od strane majstora za bakar. Zatim se posuda izbjeljuje kroz rad sa emajlom, što je poznato kao prvi sloj. Nakon toga, stavlja se u pećnicu zagrijanu na sedam stotina i pedeset stepeni. U ovoj fazi, emajlirani metal se nekoliko puta prekriva boljim emajlima i ponovo zagrijava. Posuda je zatim spremna za slikanje. Umjetnici iz Isfahana, inspirisani svojim tradicionalnim planovima poput arabeske, khataii (cvijeća i ptica), koristeći vatrootporne boje i posebne četke, slikaju spomenike Isfahana, kao što je stepenik, a zatim emajlirani materijal ponovo stavlja u pećnicu i zagrijava na pet stotina stepeni. Ovo uzrokuje da emajlirani crtež bude stabilizovan na podložnom sloju, stvarajući poseban "sjajni" efekat. Većina današnjih emajliranih radova izvodi se na posudama, vazama, kutijama i okvirima različitih veličina.

### Reljef i skulptura 
desno|mini| Kadžaridski reljefi Tangeh Savashija napravljeni su po nalogu Fath Ali Shaha.

Reljefno klesanje ima historiju koja datira hiljadama godina, posebno u kamenim reljefima. Elamski reljefi još uvijek se mogu pronaći u Iranu, a Persepolis je meka reljefnih stvaralaštava iz antike.

### Ostale rukotvorine 
* Galesh
* Giveh
* Iranian Termeh
* Persian Jewels
* Kalamkari

## Galerija 

Datoteka:مسجد_جامع_کرمان15.jpg|alt=Iranian Architecture, Jameh Mosque of Kerman| Iranska arhitektura, Jameh džamija u Kermanu
Datoteka:Parthian_Man_Statue,_National_museum_of_Iran.jpg|alt=Parthian Man Statue, National museum of Iran| Statua Parthian Man, Nacionalni muzej Irana
Datoteka:تخت_جمشید_1.jpg|alt=Achaemenid Architecture| Ahemenidska arhitektura
Datoteka:باغ_دلگشا،_شیراز_1.jpg|alt=Persian gardens, Delgoshah Garden| Perzijski vrtovi, Delgoshah Garden
Datoteka:Shazdeh_Mahan_Garden,_Kerman,_Iran_(42852081561).jpg|alt=Persian Gaedens, Shazdeh Garden| Perzijski Gaedens, Shazdeh Garden
Datoteka:هنر_سوزندوزی_زن_بلوچ.jpg|alt=Suzani (textile)| Suzan Doozi
Datoteka:Kirmanrug.jpg| Kerman Carpet
Datoteka:Laver_Kirman_“Tree_of_Life”,_4ft_4in_x_7ft_0in._Circa_1800.jpg|alt=Carpet| Tepih
Datoteka:Persian-suzani-Pateh.jpg| Pateh, Kerman
Datoteka:مجموعه_ابراهیم_خان9.jpg|alt=Tiles, Ibrahim Khan Complex, Kerman| Pločice, Ibrahim Khan kompleks, Kerman
Datoteka:بازار_سردار3.jpg| Sardar Bazar, Kerman
Datoteka:20180426_141709Abanbar_Ganjalikhan.jpg|alt=Ganjali Khan Complex, Kerman| Kompleks Ganjali Khan, Kerman
Datoteka:Behzad_advice_ascetic.jpg|alt=Painting, Kamāl ud-Dīn Behzād| Slikarstvo, Kamāl ud-Dīn Behzād

## Reference 
## Dalje čitanje 
* 
* 

## Eksterne veze 
* Iranski umjetnici i izvori perzijske umjetnosti  Archived  
* Iranski podzemni umjetnički mediji
* Iranski imenik umjetnosti i zabave
* Srednjeazijsko minijaturno slikarstvo 

Kategorija:Stranice s nepregledanim prevodom
Kategorija:Umjetnost u Iranu