Srez

[desno|mini|200x200piksel|Srezovi [Administrativna podjela Kraljevine Srbije|Kraljevine Srbije 1914.]]
**Srez** jest bivši naziv za drugi nivo administrativno-teritorijalne i samoupravne jedinice. Naziv se koristio u Kneževini Srbiji i Kraljevini Srbiji, a zatim u Kraljevini Jugoslaviji i kasnije u FNR Jugoslaviji. U strukturi državne uprave, srezovi su bili niže jedinice od okruga ili oblasti, a više od bivših općina. U praksi, svaki srez je obuhvatao jedan grad sa okolnim selima. Na čelu sreza bio je sreski načelnik, koji je bio predstavnik državne uprave u srezu.

## Historija 
Srezovi su u Kneževini Srbiji uvedeni nakon sprovođenja niza administrativnih reformi (1830-1835). Tada su ustanovljeni: srezovi (umjesto dotadašnjih knežina, odnosno kapetanija) i okruzi (umjesto dotadašnjih nahija). Nakon osvajanja i pruključenja južnih oblasti (1878), srezovi su ustanovljeni i na tim područjima. Isti položaj u administrativnoj strukturi srezovi su zadržali i u Kraljevini Srbiji, a nakon osvajanja i priključenja Stare Srbije (1912), ustanovljeni su i na tim područjima.

### Jugoslavija 
Nakon stvaranja Kraljevine SHS, odnosno Jugoslavije (1918), srezovi su zadržani u administrativnoj strukturi istočnih pokrajina, dok su teritorijalne jedinice istog nivoa uprave u zapadnim oblastma nazivane kotarima. Isti položaj srezovi su zadržali i u FNR Jugoslaviji (1945-1963), a potom se tokom narednih godina pristupilo njihovom postepenom ukidanju u SFR Jugoslaviji.

#### Srbija 
[desno|mini|250x250piksel|Podjela [Socijalistička Republika Srbija|Narodne Republike Srbije na srezove i oblasti 1950.]]
Na području NR Srbije, srezovi su nakon oslobođenja (1944) nastavili da postoje u strukturi nove vlasti, prvo u okviru okruga, a potom u sastavu oblasti. Novim zakonom iz 1947, pored dotadašnjih srezova ustanovljeni su i *gradovi*, kao nova kategorija u koju je svrstano tridesetak najvećih mesta u Srbiji, dok je preostali dio teritorije ostao podeljen na srezove. Novom administrativnom reformom iz 1952, broj *gradova* je sveden na sedam (Beograd, Zrenjanin, Kragujevac, Niš, Novi Sad, Priština, Subotica), dok je sav preostali dio teritorije ostao podijeljen na srezove. Upravnom reformom iz 1955. izvršeno je ukrupnjivanje administrativnih jedinica, uz potpuno ukidanje *gradova*, čime je cjelokupna teritorija Srbije podijeljena na 42 velika sreza. Potom su 1965. ukinuti na području Autonomne Pokrajine Vojvodine, a zatim (tokom 1966) i na središnjem području SR Srbije.

#### Crna Gora 
[mini|240x240piksel|Srezovi i općine u [Socijalistička Republika Crna Gora|NR Crnoj Gori 1955.]]
Na području NR Crne Gore, takođe su postojali srezovi, ali njihov broj je putem ukrupnjivanja postepeno smanjivan, od 17 (1945), na 14 (1946), a zatim na 13 (1947), odnosno 11 (1952) i najzad na 5 (1955). Potpuno ukidanje srezova sprovedeno je u Crnoj Gori početkom 1958.

#### Bosna i Hercegovina 
[mini|Područja [Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina#Administrativna podjela|srezova i općina u NR Bosni i Hercegovini 1955.|257x257piksel]]
Na području Bosne i Hercegovine također su za vrijeme Kraljevine Jugoslavije postojali srezovi, kao niže administrativne jedinice u odnosu na oblasti i potonje banovine. Nakon 1945, izvršena je nova administrativna podjela BiH na srezove, koji su bili u sastavu okruga i potonjih oblasti. Između 1953. i 1955. (kada je uveden novi zakon o općinama i srezove) 880 mjesnih narodnih odbora transformisano je u 363 općine, dok je broj srezova smanjen na 15: Banja Luka, Bihać, Brčko, Derventa, Doboj, Goražde, Jajce, Livno, Mostar, Prijedor, Sarajevo, Trebinje, Tuzla, Zenica i Zvornik. Godine 1957. ukinuta su 3 kotara (Derventa, Trebinje i Zvornik) i pripojena susjednim srezovima. Tokom narednih godina, izvršeno je dalje ukrupnjivanje srezova, tako da je njihov broj smanjen na šest. Posebnim "*Ustavnim zakonom o ukidanju srezova*", od 27. aprila 1966, ukinuti su srezovi u BiH.

## Ostali srezovi 
Pored upravnih srezova, postojali su i katastarski srezovi, kao posebna kategorija koja se koristi pri katastarskom klasifikovanju zemljišta. U okviru prosvjetnog sistema, postojali su i *školski srezovi*, na čelu sa nadzornicima, koji su bili nadležni za nadgledanje rada lokalnih škola, a teritorijalni opseg školskih srezova nije se uvijek poklapao sa područjima upravnih srezova. Takođe su postojali i *izborni srezovi*, koji su formirani u sklopu sprovođenja izbora i predstavljali su izborne jedinice, čija se područja nisu uvijek poklapala sa teritorijama upravnih srezova.

U komparativnom kontekstu, srezovi su bili slični administrativno-terititorijalnim jednicama istog nivoa u drugim državama, kao što su nekadašnji *kotari* u Austro-Ugarskoj i zapadnim pokrajinama Kraljevine SHS, odnosno nekadašnji *ujezdi* (rus. *уезд*) u carskoj Rusiji.

## Također pogledajte 
* Administrativne podjele Jugoslavije
* Administrativna jedinica
* Grad
* Općina
* Regija
* Kotar

## Reference 
## Literatura 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Kategorija:Administrativna podjela Jugoslavije
Kategorija:Bivše vrste administrativnih podjela u Bosni i Hercegovini
Kategorija:Bivše vrste administrativnih podjela u Srbiji
Kategorija:Vrste administrativnih jedinica