Bitka za Doboj 1944.

Najveća **bitka za Doboj** u Drugom svjetskom ratu  odvijala se u augustu 1944., kada su partizani napali  garnizon vojske NDH. Glavninu partizanskih snaga činile su 14. SNOUB i 21. slavonska brigada NOVJ.

## Historija pokreta otpora u Doboju
Razvoj industrije u Doboju je naglo povećao broj  radnika na željeznici,  uz paralelno jačanje radničkog pokreta, što se  posebno  očituje u djelovanju od 1919. godine. Angažman   KPJ jača od 1938., a  njena snažnija  i organizovanija aktivnost je počela nakon dolaska u Doboj Josipa Jovanovića.  Dobojska partijska ćelija je formirana je marta 1941., dok je SKOJ profunkcionirao 5 – 6 mjeseci ranije. Obje  organizacije su bile vezane za Oblasni komitet KPJ u Tuzli, koji je rukovodio i  napadom  na Doboj,  augusta 1941. godine.

## Borbene operacije
Zadnjeg dana augusta 1944. godine,  14. brigada (bez 4. bataljona)  se premještala u pravcu  Doboj – Teslić. Dio njenih snaga je  1. septembra već bio u  Čečavi.  U okolini Teslića tada su djelovali Tešanjsko-teslićki odred, a prema Doboju  i 21. slavonska brigada.

Tokom noći  2/3. septembra borci 14. brigade su napali  željezničku stanicu Tešanjka na pruzi  Doboj – Teslić, rastjerali  posadu i razrušili  oko  2&nbsp;km uskotračne pruge.  Budući da je time bio odsječen, teslićki garnizon  pa je tražio odobrenje za povlačenje prema  Doboju. Da su i četnici o  tome bili najbolje informirani, svjedoči njihova obavijest  (od 3. septembra) štaba  Tesličke četničke brigade pretpostavljenoj komandi: 

Štab 5. njemačkog brdskog korpusa je, 4. septembra, izdao naredbu da se Teslić toga dana evakuira, ali da se prethodno unište svi vojnički  uređaji i jedna bojna ostavi na Križu, a štab 4. Lovačke pukovnije, čije su  1. i 3. bojna činile posadu Teslića, otpočeo je evakuaciju u 12:00  sati. Teslić su prvo napustili štab 4. lovačke pukovnije sa prištapskim četama i 1. bojna, a oko 14:00 sati i 3. bojna.

Partizanskim  jedinice oko Teslića nisu imale informaciju  da oružane snage NDH zauvijek napuštaju grad,  pa su ovi dijelovi 4. lovačke pukovnije bez gubitaka stigli  do Jelaha. Sutradan su produžili prema  Doboju, gdje su prema naređenju zapovjednika sjeverozapadne Bosne Ober-sturmfuhrera Hedricha, raspoređeni  za spoljnu odbrambenu liniju grada.

Od 4. septembra 14. brigada je sa svoja dva bataljona opsjedala Tešanj, uz Istovremene diverzantske akcije  na komunikaciji Maglaj – Doboj.  Uz  puščanu  i puškomitraljesku vatru,  borce su tukli i  topovi i flakovi. Umjesto očekivane  slabije domobranske posade,  sukobili su se sa njemačkom  jedinicom  koja se sa afričkog fronta povlačila za Njemačku.

U om napadu na Maglaj  poginuli su: Stojan Stojković iz Vijačana, Nasko Mamić iz  Lišnje i Ljubo Malić iz okoline Prnjavora.
 
Neprijateljska artiljerijska vatra tukla je istovremeno brdo Sikola na kome su se bataljoni zadržali, pa su ga morali napuštati. Borci i rukovodioci 2. bataljona taj slučaj sa Šljivićem dugo nisu mogli da zaborave. Četvrti bataljon brigade, koji je ostao u rejonu Šipraga,  bio je u stalnom pokretu, a od  1. do 7. septembra prokrstario je selima  od Gostilja (prijevoja ka Babanovcu), Šišave i Korićana  do muslimanskog sela Dub i katoličkog  manastira Guča Gora. Nakon toga, 8. septembra se  vratio na područje Teslić – Jelah – Tešanj.

Na području  zapadno od Doboja,  ustanak je imao jači zamah  od kraja septembra 1941. godine. 
Ustanička aktivnost je privremeno zaustavljena u četničkim pučevima april-maj 1942. godine,  dok od početka ljeta 1943. godine se ponovo intenzivita. Krajem ljeta iste godine u Prnjavorski partizanski odred , a polovinom jeseni, u 14. srednjobosansku udarnu brigadu  sa tog prostora se uključio gotovo čitav bataljon boraca.

U Doboju, kao jednom od najvažnijih svojih punktova na pruzi Bosanski Brod – Sarajevo, okupator je za sve to vrijeme držao jake garnizone. Prema slobodnoj teritoriji Srednje Bosne imao je po selima organizovanu ustašku miliciju. Odatle su dijelom kretale i sve ofanzive na srednjobosansku slobodnu teritoriju, pa i posljednja koncem jula i početkom augusta 1944. godine. Kada je okupator bio prisiljen da napusti Teslić, a 14. brigada opsjela i počela sa napadima na Tešanj, štab 53. divizije je donio odluku da izvrši napad na Doboj.

Obavještajna služba 11, a zatim 53. divizije imala je ilegalni  punkt i u neprijateljskom garnizonu Doboj. Ovu vezu je uspostavio Vojo Oljača, obavještajni oficir  11. NOU divizije, a zatim je održavao njegov pomoćnik Vojo Zujić (šifre: Vojo 11 i Vojo 5).  Radeći na tom poslu preko pouzdanog izvora  znali su da pojedini oficiri nisu još bili svjesni očekuvane propasti  Njemačke i NDH.  Suradnik nije uspijevao da pridobije zapovjednika 2. jurišne bojne 4. lovačke pukovnije.  O tome je izvijestio Voju 5, tražeći od njega pomoć. 

Na ugovorenom sastanku,  održanom  7. septembra u Tešanjci, domobranski predstavnici su tražili da se po prelasku na stranu NOVJ ne razoružavaju već da ostanu kao kompletne jedinice. Dogovoreno je  da prije početka napada  (koji je bio predviđen za 9. septembar u 21:30), domobrani razoružaju ustaše i Nijemce – garnizonske instruktore.

Nakon  povratka u Teslić,  komandant 53. divizije želio je da cijelu stvar ubrza i promijeni ono što je dogovoreno, pa je poslao preko obavještajnog oficira divizije, domobranskom pukovniku Tanoviću poruku da se dsogovor realizira dan ranije, 8. septembra u 21:30 časova. Obavještajni oficir je obukao uniformu domobranskog oficira i na motciklu se odvezao prema Doboju, gdje je uspostavio vezu sa Tanovićem i Telarevićem i prenio odluku štaba 53. divizije.

U  Doboju i okolnim selima se tada nalazio štab 1. lovačkog zdruga sa prištapskim jedinicama i 4. lovačkom pukovnijom.  Unutrašnja linija odbrane Doboja protezala se od  rijeke Bosne (bunker na željezničkoj pruzi)  u pravcu  pravoslavna crkva – bolnica – muslimansko groblje – Stari grad (tvrđava) – Dom poglavnika – naselje Feld-žandarmerije, do prehrambenog skladišta. Te pozicije su zaposjeli  dijelovi 2. rezervne ustaške bojne 11. stajaćeg zdruga, Nijemci iz jedinice odsjeka za osiguranje »D« i vojni instruktori iz 1. bojne 4. lovačke pukovnije.  Svi su bili  pod komandom njemačkog pukovnika Steinheisera.

U Doboju su bili i 
*štab 6. posadnog zdruga, 
*jedna baterija 16. artiljerijskog puka, 
*7. SS samostalni (jurišni) protutenkovski divizion, 
*štab njemačkog Nastavnog bataljona i 
*Komanda sjeverozapadne Bosne.

Garnizon je napala  53. divizija  sa  21. slavonskom  i 14. srednjobosanskom brigadom, bez 4. bataljona. Dvadeset i prva slavonska imala je zadatak da nastupa sa sjevera, a 14. srednjobosanska od juga i zapada. Zadatak je bio da se poslije predaje jedinica na spoljnjoj liniji odbrane produži nastupanje, razbije unutrašnji sistem odbrane i zauzme grad.

Više oficire dobojskog garnizona,  8. septembra oko 17:00  sati  je pokrenula vijest da je komandant 1. lovačkog zdruga, pukovnik Luka Sarić, napustio komandno mjesto i prešao u Trebavski četnički odred. Oficiri koji nisu znali za dogovor o predaji potražili su Asima Tanovića, 
komandanta 6. posadnog zdruga, i Slavka Telarevića, komandanta 5. artiljerijskog puka, da neko od njih privremeno preuzeo komandu nad 1. lovačkim zdrugom. Ustanovljeno je da njih nema i da su prešli na stranu partizana.

U određeno vrijeme, napad je otpočela 14. srednjobosanska brigada napadom na  kotu 258:

,  pisalo je  o tome kasnije u izvještaju  štaba 1. lovačkog zdruga.

Odmah nakon ovog napada,  Druga bojna je  prešla je na stranu jedinica partizanske 53. divizije.  Kada  je 21. slavonska brigada  pošla u napad, pred njom je bio otvoren put sve do druge linije odbrane.

Prvi bataljon  14. srednjobosanske udarne brigade je nastupao prema gradu, iz  prava južnije od Denkovače, a 3. bataljon između rijeke Bosne i  Makljenovca, prema tvornici  šećera.  Treći i 1. bataljon su došli su do unutrašnje linije odbrane Doboja i djelimično su upali u grad i iza ove linije,  što dokazuju neprijateljska  dokumenta:

To je primoralo ostatke štaba 1. lovačkog zdruga da se skloni u zgradu gdje se nalazio njemački štab. 
Posebne teškoće  je  imao 2. bataljon 14. brigade, koji je napadao preko Makljenovca, kada je zbog zabune u koordinaciji akcije ranjeno nekoliko boraca, a bilo je i poginulih.  Počela je bitka  koja je trajala do oko  5:00  sati.

Te noći je u partizane je  prešla velika većina oficira  1. lovačkog zdruga i sve njegove prištapske jedinice sa svojim komandnim kadrom (izuzev sanitetske čete),  kao i  dompobrani 6. posadnog zdruga, a pred zoru se na Denkovaču izvukao i 5. artiljerijski puk i baterija 16. artiljerijskog puka. Pošto se 3. bojna još branila na Makljenovcu, na nju je 9. septembra, domobranski artiljerijski puk sa Denkovače otvorio vatru.  Ta bojna se zatim počela  naglo  povlačiti, a dijelovi 2. bataljona bili su upali u njihove rovove, ali se  pozicijska  borba nastavila sve do 8:00 sati. Tada je 2. bataljon, uz pomoć 1. bataljona i  pomoć  partizanima pridošle domobranske artiljerije, izvršio novi napad i sa 1. bataljonom potisnuo 3. bojnu.  Partizani su prodrli sve do katoličke crkve.

## Epilog
Unatoč punom angažmanu svih snaga,  partizanske  jedinice , nisu uspjele slomiti otpor neprijatelja koji se ogorčeno branio. Glavnu ulogu u odbrani su imali Nijemci, koji su se povukli u  srednjovjekovnu dobojsku utvrdu i odatle se žestoko branili.

Po pristizanju pomoći  neprijatelju, partizani su bili prisiljeni na povlačenje, skupa sa svim domobranima i njihovim  jedinicama koje su u toj borbi prešle na stranu NOB-a.  Tada je iz grada  izašlo ukupno  oko 1.150 domobrana i domobranskih starješina. Kao plijen, donijeli su 4  haubice  i 6 brdskih topova,  ruske proizvodnje (ZIS).  Nakon toga,  Nijemci i ustaše su (10. septembra) uspostavili  svoju  vlast u Doboju. Ostaci 1. lovačkog zdruga su, i pored pokazane odanosti Nijemcima i ustaškoj državi NDH, istjerani iz Doboja i to samo naoružani puškama.

Ovi neprijateljski  dijelovi su  pješice otišli za Gračanicu, gdje se već nalazila 3. bojna 4. lovačke pukovnije. Ukupno je bilo  29 oficira, 73 podoficira i oko 700 domobrana.  Od teškog oružja imali su: 1 ručni bacač, 1 teški mitraljez i 18 puškomitraljeza.

Iz 21. slavonske brigade u ovim borbama teško je ranjen komesar brigade Franjo Srempf. Otpremljen je kolima za Prnjavor. Teška rana i loš put doprinijeli su da 19. septembra umre u Prnjavoru, gdje je i sahranjen.

U ovom napadu,  Doboj  nije zauzet, ali se u svijesti boraca i stanovništva javio još veći animozitet prema neprijatelju  i uvjerenje da  se uskoro može očekivati  i oslobođenje.

## Reference
## Također pogledajte 
* Doboj
* Bitka za Teslić 1944.
* Oslobađanje Tešnja 1944.

Kategorija:Bosna i Hercegovina u Narodnooslobodilačkoj borbi
Kategorija:14. srednjobosanska udarna brigada
Doboj
Kategorija:1944. u Jugoslaviji
Kategorija:1944. u Bosni i Hercegovini
Kategorija:Nezavisna Država Hrvatska
Kategorija:Sukobi u 1944.