Galipoljski sporazum

**Galipoljski sporazum**, zaključen u januaru ili početkom februara 1403, bio je mirovni sporazum između Sulejmana Čelebija, vladara osmanlijskih teritorija na Balkanu, i glavnih hrišćanskih regionalnih sila: Bizantijskog Carstva, Mletačke Republike, Republike Đenove, Malteškog Viteškog Reda i Egejsko Vojvodstva. Zaključen nakon bitke kod Ankare, dok je Sulejman pokušavao da ojača svoju poziciju u borbi za nasljedstvo sa svojom braćom, Sporazum je donio velike ustupke hrišćanskim državama, posebno Bizantiji, koji su povratili izgubljene teritorije i postigli položaj nominalnog superiornost nad osmanlijskim vladarom. Njegove odredbe su poštovali Sulejman kao i Mehmed I, pobjednik u borbi za osmanlijski prijesto, ali je Sporazum propao nakon Mehmedove smrti 1421.

## Pozadina 
Dana 26. 7. 1402, u bici kod Ankare, tursko-mongolski vojskovođa Timur je porazio i zarobio osmanlijskog sultana Bajazida I. Ovaj značajan događaj preokrenuo je ravnotežu snaga u regionu, pošto je Timur podijelio osmanlijske teritorije u Anadoliji, koji je obnovio mnoge nezavisne turske begluke koje je ranije preuzeo Bajazid. Timur se nije miješao na Balkan, gdje je osmansko osvajanje također bilo daleko odmaklo: prije Ankare, Konstantinopolj, gotovo posljednji ostatak Bizantijskog Carstva, bio je odsječen i na rubu pada Bajazidu. Kao i u Anadoliji, iznenadni slom osmanlijske moći ostavio je vakuum moći, u kojem su različite kršćanske sile u regiji - Bizantijsko Carstvo, Mađari, Mletačka Republika i brojni manji vladari - pokušavali da osiguraju svoje interese, dok su bili preslabi da bi stvarno osporili osmanlijsku moć.

Sulejman Čelebija, najstariji Bajazitov sin, izbegao je katastrofu u Ankari i stigao u Galipolje 20. augusta. Dok su njegova druga braća ostala u Anadoliji da se obračunaju sa Timurom i pokušaju da spasu ono što su mogli, Sulejman je preuzeo kontrolu nad osmanlijskim teritorijama na Balkanu ("Rumelijom"). Njegov položaj tamo je, međutim, bio nesiguran, a prvi mu je prioritet bio da kontaktira s kršćanskim silama u regiji i dogovori primirje s njima, posebno obzirom na nužnost da se jednog dana vrati u Anadoliju gdje će se boriti sa svojom braćom i drugim suparnicima. Već 22. 9. Mletački senat je raspravljao o tome i nadao se da će dobiti kontrolu nad Galipoljem. Mlečani su kontaktirali i Bizantijskog cara Manuela II Paleologa, koji je u to vrijeme bio u Parizu na velikom putovanju tražeći pomoć na Zapadu, pozivajući ga da se vrati kući, jer je poznato da je Manuelov nećak i namjesnik, Jovan VII Paleolog, simpatizirao Mletačku Republiku. pomorske i komercijalne rivale, Republike Genove.

Ubrzo su počeli pregovori i Sulejman je poslao izaslanike u Veneciju i Manuelu, nudeći značajne ustupke. Manuel se, međutim, vraća u Konstatinopolj tek 9. 6. 1403, a dogovor je postignut tokom njegovog odsustva, nakon pregovora koji su trajali tri i po mjeseca. Mlečani, koji su, između ostalog, željeli da iskoriste osmanlijski uticaj kako bi riješili svoje rivalstvo s Firentincem Antoniom I Acciaiolijem, koji je zauzeo Atinu, poslali su svog najiskusnijeg diplomatu, gospodara Androsa, Pietra Zenona, kao svog pregovarača, zajedno s Markom Grimanijem, dok je Genova imenovala Jeana de Chateaumoranda za svog izaslanika kod istočnih vlastodržaca. Sačuvan je samo jedan primjerak, loš venecijski prijevod s turskog originala. Pietro Zeno je također ostavio izvještaj o pregovorima sa osmanlijama, gdje navodi da je sporazum potpisan u Galipolju.
* Bizantijskom caru, sultan Sulejman je ustupio "Solun i Kalamariju sa svom povezanom teritorijom", obalu od "Galikosa do rijeke Paravardaro", kao i svu zemlju od Panidosa (na Mramornom moru) do Mesembrije (na Crnom moru) i region Palateoria sa svim svojim tvrđavama. Od Bizantinaca se više nije tražilo da plaćaju danak, i mogli su slobodno podizati tvrđave kako su htjeli. Savremeni bizantijski historičar Doukas daje nešto drugačiji prikaz, bilježeći da je Sulejman predao "područje Strimona do Zetoniona, Peloponeza i zemlje koje okružuju (Konstantinopolj) od Panidosa do Hierona Stomiona [tj. Bosfora], i sve primorske tvrđave koje se nalaze duž Crnog mora od Hijeron Stomiona do Varne". Ovi odlomci su protumačeni kao da impliciraju da je Sulejman prepustio kontrolu nad svim obalnim teritorijama od rijeke Strymon do Zetuniona (moderna Lamija), odnosno većim dijelom obalne Makedonije (uključujući Halkidiku) i obalom Tesalije do Malijačkog zaljeva. Nemoguće je sa sigurnošću reći koliko se daleko ta kontrola prostirala u unutrašnjosti.
* Sulejman je dalje ustupio "sve dvorce koje je car posjedovao u Turskoj". Povratak nekih tvrđava na obalama Anadolije potvrđuje bizantijski historičar Laonikos Chalkokondyles, ali iz bizantijskih izvora nisu poznati detalji. Identitet barem nekih od ovih dvoraca daje osmanski historičar Ašikpašazade, koji izvještava da je 1419. Sultan Mehmed I povratio utvrde Hereke, Gebze, Darıca, Pendik i Kartal, na sjevernoj obali Nikomedijskog zaljeva, koje su do tada bile u vizantijskim rukama. Međutim, Ašikpašazadezova fraza također sugeriše da su ove tvrđave ostale u sukobu sa Bizantincima i nakon toga, a tek za vrijeme vladavine Mehmeda II (1444–1446, 1451–1481) Osmanlije su ih definitivno osvojile.
* Ako Timur napadne Konstantinopolj, Sulejman se obavezao da će pomoći u njegovoj odbrani svojim galijama i mornarima.
* Svim građanima Konstantinopolja (tj. bizantijskog cara) bilo je dozvoljeno da se vrate svojim kućama bez ikakvih nameta.
* Svi zarobljenici iz Đenove koju je držao Sulejman ili bilo koji od njegovih podređenih lordova trebali su biti oslobođeni.
* Ako bi rob iz Đenove pobjegao na osmanlijsku teritoriju, on bi bio vraćen. Svaki musliman kojeg su Đenovljani držali nakon Timurovog napada bi bio oslobođen.
* Mlečani su dobili pojas zemlje, širok pet milja, na grčkom kopnu nasuprot cijeloj dužini otoka Eubeje (mletački posjed), ali su Osmanlije trebali zadržati solane i luke u tom području. Mlečani su se također obavezali da će kazniti svakoga koji uzima žito sa osmanlijske teritorije bez plaćanja carine.

## Značaj i posljedice 
Sporazum (ili drugi sporazum sa sličnim odredbama) je ponovo ratifikovan kada se car Manuel II vratio sa Zapada kasnije u toku godine. Sporazum je bio vrlo nepopularan među Osmanlijama zbog svojih ustupaka, ali potreba da zaštiti pozadinu dok je bio uključen u građanski rat sa svojom braćom prisilila je Sulejmana da ga se pridržava sve do vlastitog svrgavanja 1411. Ipak, protivljenje moćnih osmanlijskih pograničnih vojskovođa (uč-bega), poput Evrenos-bega, moglo je rezultirati barem jednim velikim propustom u Sporazumu: samo Galipolje je ostao u osmanlijskim rukama, čime je izbjegnut krajnje nepovoljan položaj koji je proizašao iz njegovog privremenog gubitka od savojskog krstaškog pohoda 1366, kada su osmanlijski domeni u Anadoliji i Evropi zapravo bili razdvojeni.

Historičar Nevra Necipoğlu ističe spominjanje bizantijskog cara kao "oca" od strane Sulejmana tokom cijelog Sporazuma, ukazujući na izuzetan preokret položaja koji je dovela bitka kod Ankare: od pritočnih osmanlijskih vazala koji se klate na ivici izumiranja, nakon Ankare, Bizantinci su stekli određenu prednost nad Osmanlijama i uspjeli je zadržati nekoliko godina vještom upotrebom diplomatije i zamjenom podrške između suparničkih osmanlijskih prinčeva. Godine 1411. Sulejmana je svrgnuo i ubio njegov brat Musa, koji je zauzeo većinu teritorija ustupljenih Bizantincima u Makedoniji, Tesaliji i Trakiji. Međutim, nakon što je Musa poražen od Mehmeda I 1413, čime je okončan Osmanlijski građanski rat, novi sultan je iznova potvrdio odredbe Galipoljskog sporazuma i svoj položaj "poslušnog sina" cara Manuela i zadržao ih do svoje smrt 1421.

Nakon uspona Murata II na prijestolje i uspona Manuelovog sina Ivan VIII Paleologa, prekinuti su prijateljski bizantijsko-osmanlijski odnosi: Murat je pokrenuo kratku opsadu Konstantinopolja 1422. i započeo dugu blokadu Soluna, što je prisililo Bizantijce da ga predaju Mletačkoj Republici 1423. U mirovnom sporazumu zaključenom u februaru 1424, Bizantijci su ponovo izgubili većinu teritorija stečenih na Galipolju i ponovo su svedeni na status tributarnih vazala.

Na mletačkoj strani, nakon Sulejmanove zaokupljenosti poslovima u Anadoliji od 1406, odnosi su se pogoršali, jer su lokalni pogranični vojskovođe bili slobodni da djeluju, dok se i Mletačka Republika uplela u rat ekspanzije protiv lokalnog kršćanskog vladara Balše III, osmanlijskog vazala, na zapadnom Balkanu. Mletačka Republika je slala ambasade Sulejmanu 1406–1409. bez uspjeha. Tokom ovog perioda, Mlečani su direktno pregovarali sa pašom Jigit begom, vladarom Skoplja, kao i sa Sulejmanom. Ipak, venecijanski ambasador Francesco Giustinian uspio je sklopiti Sporazum sa Sulejmanom 1409, a nakon njegovog propasti, sličan sporazum, Selembrijski sporazum je zaključen sa Musom u septembru 1411.

## Također pogledajte 
* Spisak sporazuma Osmanskog Carstva
* Spisak sporazuma Turske

## Reference 
Kategorija:Historijski dokumenti
Kategorija:Sporazumi potpisani 1403.
Kategorija:Gelibolu
Kategorija:Historija međunarodne trgovine
Kategorija:Vojni savezi
Kategorija:Sporazumi Mletačke Republike
Kategorija:Sporazumi Bizantijskog Carstva
Kategorija:Sporazumi Republike Genove
Kategorija:1403. u Osmanskom Carstvu
Kategorija:1403. u Mletačkoj Republici
Kategorija:1403. u Republici Genovi
Kategorija:1403. u Bizantijskom Carstvu