Abnormalna psihologija

, koja prikazuje osjećaj tjeskobe i egzistencijalne napetosti]]

**Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja** je grana psihologije koja se bavi proučavanjem neuobičajenih obrazaca ponašanja, emocija i mišljenja koji se mogu tumačiti kao psihički poremećaji. Iako se neka ponašanja mogu smatrati neobičnim ili odstupajućim, ova oblast psihologije se najčešće bavi takvim pojavama u okviru kliničke psihologije.

Stručnjaci već dugo pokušavaju razumjeti i objasniti ponašanja koja se smatraju aberantnim ili devijantnim. Takva ponašanja mogu uključivati statistički rijetke oblike ponašanja, kršenje društvenih normi, ličnu patnju ili poteškoće u svakodnevnom funkcionisanju. Različite kulture često imaju različite načine razumijevanja i objašnjavanja takvih pojava.

U ovom području psihologije polazi se od pretpostavke da psihička stanja mogu imati više različitih uzroka. U njihovom objašnjavanju koriste se različiti teorijski pristupi iz opće psihologije, ali i iz drugih naučnih disciplina. Ipak, među stručnjacima i dalje postoje rasprave o tome šta se tačno podrazumijeva pod pojmom „abnormalno“. 

Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja proučava dva osnovna tipa ponašanja: adaptivno i maladaptivno. Maladaptivno ponašanje ukazuje na to da osoba ima određene poteškoće i da se teško nosi sa stresom iz okoline. To može dovesti do problema u svakodnevnom životu, kao što su poteškoće s emocijama, mišljenjem, ponašanjem i komunikacijom. Adaptivno ponašanje, s druge strane, pomaže osobi da se uspješno prilagodi svom okruženju i da lakše komunicira i razumije druge ljude.

Klinička psihologija je primijenjena grana psihologije koja se bavi procjenom, razumijevanjem i tretmanom psihičkih stanja u kliničkoj praksi. Područje psihologije abnormalnog ponašanja i doživljavanja pruža teorijski okvir za takav rad.

Međutim, savremeni klinički psiholozi u svojoj praksi rijetko koriste izraz *abnormalno*, jer se on može smatrati pojednostavljenim ili stigmatizirajućim. Umjesto toga, u stručnoj literaturi i praksi češće se koriste termini koji preciznije opisuju psihička stanja i poremećaje.

Pojam psihopatologija uglavnom se koristi u sličnom značenju. On naglašava postojanje osnovne patološke promjene ili procesa bolesti, što je u skladu s medicinskim modelom objašnjavanja psihičkih poremećaja. Zbog toga se ovaj termin češće koristi u medicinskoj disciplini psihijatriji nego u psihologiji.

## Historija 
### Humoralna teorija 
U antičkoj medicini vjerovalo se da zdravlje tijela i uma zavisi od ravnoteže tjelesnih tečnosti. Jedan od prvih koji je razvio takvo objašnjenje bio je Hipokrat (460–377. p. n. e.), koji je smatrao da bolest nastaje kada se naruši ravnoteža takozvanih *humora*, odnosno vitalnih tjelesnih tečnosti.

Prema humoralnoj teoriji postojale su četiri osnovne tečnosti: krv, sluz, žuta žuč i crna žuč. Svaka od osnovnih tečnosti utječe na određene osobine ličnosti i emocionalna stanja, što je kasnije povezano s teorijom četiri temperamenta.

Na primjer, višak sluzi povezivao se s tromošću i umorom, višak crne žuči s melankolijom, žuta žuč s naglom naravi i razdražljivošću, dok se višak krvi povezivao s optimizmom, vedrinom i samopouzdanjem.

### Azili 
Praksa smještanja osoba s psihičkim poremećajima u posebne ustanove, poznate kao azili, započela je 1547. godine, kada je kralj Henrik VIII osnovao u Londonu ustanovu St. Mary of Bethlehem. Ova bolnica, kasnije poznata pod nadimkom ″Bedlam″, poznata je po veoma lošim uslovima i nehumanom tretmanu pacijenata.

Azili su ostali u upotrebi tokom srednjeg vijeka i renesanse. U mnogim od tih ranih ustanova uslovi života bili su izuzetno teški. Pacijenti su često smatrani teretom za društvo, bili su zatvarani i izolovani, a ponekad i tretirani više kao objekti nego kao osobe kojima je potrebna pomoć. U nekim od takvih ustanovama pacijentima je ipak pružana određena medicinska njega. Pored toga, postojalo je i naučno interesovanje za neuobičajena ponašanja, iako su takva istraživanja u ranim azilima bila rijetka. Pacijenti su ponekad bili izlagani javnosti radi zabave ili zarade, što odražava tadašnje društvene stavove prema osobama sa psihičkim poremećajima. Rani azili često su bili organizovani po uzoru na postojeće kaznene institucije, što dodatno naglašava njihov represivni karakter.

Krajem 18. stoljeća, rad Philippe Pinel u Francuskoj bio je osnova za razvoj humanijeg pristupa u tretmanu osoba sa psihičkim poremećajima. U isto vrijeme djelovao je i Pokret za mentalnu higijenu, koji je naglašavao važnost brige o fizičkom i općem blagostanju osoba s psihičkim poteškoćama. Zahvaljujući takvim inicijativama prikupljena su sredstva za izgradnju novih ustanova za smještaj i liječenje pacijenata.

Tokom 20. stoljeća broj psihijatrijskih bolnica znatno se povećao, a briga o osobama s psihičkim poremećajima postala je organizovanija. Do 1939. godine u državnim psihijatrijskim bolnicama u Sjedinjenim Američkim Državama bilo je više od 400.000 pacijenata. Boravak u tim bolnicama često je bio dugotrajan, a neki pacijenti ostajali su u ustanovama godinama. Iako su ove ustanove predstavljale određeni napredak u odnosu na ranije azile, metode liječenja ostale su ograničene. Uprkos reformama, pacijenti su u mnogim slučajevima i dalje bili izloženi grubom i nehumanom tretmanu.

Promjene u odnosu prema osobama s psihičkim poremećajima počele su 1946. godine, kada je Mary Jane Ward objavila roman Zmijsko gnijezdo (eng. *The Snake Pit*). Knjiga, prema kojoj je kasnije snimljen i istoimeni film, skrenula je pažnju javnosti na teške uslove u kojima su živjeli pacijenti u psihijatrijskim bolnicama. Djelo je potaknulo širu društvenu raspravu o potrebi humanijeg tretmana u prenapučenim psihijatrijskim ustanovama.

Ipak, deinstitucionalizacija je ponekad bila predmetom kritika. Pojedini autori smatrali su da je zatvaranje velikih psihijatrijskih bolnica u nekim slučajevima dovelo do povećanja broja osoba s teškim psihičkim poremećajima koje žive bez adekvatnog smještaja i odgovarajuće podrške, uključujući i porast beskućništva među osobama koje su ranije bile institucionalno zbrinute.

## Objašnjavanje odstupajućeg ponašanja 
Pokušaji razumijevanja odstupajućeg ili neuobičajenog ponašanja prisutni su kroz cijelu historiju ljudskog društva. Tokom vremena razvijala su se različita objašnjenja psihičkih poremećaja, koja se u literaturi najčešće svrstavaju u tri osnovna pristupa: natprirodni, biološki i psihološki.

### Natprirodna objašnjenja 
U najranijim objašnjenjima odstupajućeg ponašanja dominirala su natprirodna objašnjenja, koja se često naziva i demonološkim pristupom. Prema ovom shvatanju, neobična ili odstupajuća ponašanja objašnjavala su se djelovanjem sila izvan ljudskog tijela, kao što su demoni, duhovi ili drugi natprirodni utjecaji. U nekim vjerovanjima smatralo se da na ljudsko ponašanje mogu utjecati i Mjesec, planete i zvijezde. Jedna od najstarijih praksi koja seže do kamenog doba bio je postupak trepanacije u kojem se kod osoba koje su imale psihičke poremećaje pravio otvor na lobanji kako bi se, prema tadašnjim vjerovanjima, iz glave ″oslobodili″ zli duhovi. Slična uvjerenja postojala su u različitim civilizacijama. Stari Kinezi, Egipćani i Hebreji smatrali su da su psihičke poteškoće posljedica djelovanja zlih duhova te su kao način liječenja primjenjivali egzorcizam. Iako nije jednostavno precizno definirati psihologiju abnormalnog ponašanja i doživljavanja, jedno od mogućih određenja polazi od toga da se odstupanje može prepoznati kroz statističku rijetkost određenog ponašanja u populaciji.

Formalniji odgovor na duhovna objašnjenja odstupajućeg ponašanja bila je praksa egzorcizma. Ovaj ritual, koji su provodili vjerski autoriteti, imao je za cilj ″istjerivanje″ duhova za koje se vjerovalo da uzrokuju patološko ponašanje. U nekim historijskim periodima osobe s neobičnim mišljenjem ili ponašanjem bile su isključivane iz zajednice, protjerivane ili strogo kažnjavane. Na primjer, sumnja na vještičarstvo u pojedinim društvima kažnjavala se smrću.

U kasnom srednjem vijeku značajan utjecaj imalo je djelo Čekić protiv vještica (lat. *Malleus Maleficarum*), koje su napisala dvojica katoličkih inkvizitora, a koje su kao osnuvu svog postupanja koristili mnogi inkvizitori i progonioci vještica. Ova knjiga sadržavala je rane pokušaje klasifikacije ponašanja koja su smatrana devijantnim i smjernice za progon osoba optuženih za vještičarstvo.

### Biološka objašnjenja 
U biološkom ili medicinskom pristupu psihički poremećaji objašnjavaju se biološkim ili medicinskim uzrocima. Prema ovom shvatanju, odstupajuće ponašanje može biti povezano s genetskim faktorima, somatskim bolestima, infekcijama ili hemijskim neravnotežama u mozgu. Ovaj pristup polazi od ideje da se psihički poremećaji mogu razumjeti na sličan način kao i druge bolesti organizma.

### Psihološka objašnjenja 
Sigmund Freud je osmislio strukturu ličnosti na osnovu koje se psihičke funkcije dijele na tri dijela: id, ego i superego. Ovi dijelovi pomažu da razumijemo kako pojedinac reaguje na svijet oko sebe i na vlastite unutrašnje impulse.

Id predstavlja naše instinktivne impulse ili nagone, koji uglavnom ostaju nesvjesni. Superego funkcioniše kao unutrašnja savjest i sadrži društvene norme i moralne vrijednosti koje smo usvojili. Ego pokušava da poveže impulse ida sa zahtjevima superega na realan način, vodeći računa o stvarnosti. Ako superego nije pravilno razvijen ili je nesistematično formiran, osoba može razviti iracionalne ili neuobičajene misli i postupke koji su u suprotnosti s normama i vrijednostima društva.

Racionalno-emotivno-bihejvioralna terapija (REBT) je metoda koja pomaže ljudima da prepoznaju i zamijene iracionalna uvjerenja racionalnim i adaptivnijim načinom razmišljanja, čime se smanjuje psihička patnja i problematično ponašanje.

### Višestruki uzroci 
Psihički poremećaji rijetko se mogu objasniti samo jednim teorijskim pristupom, a takvo objašnjenje vodi redukcionizmu, odnosno pojednostavljenom tumačenju složenih pojava. naglašava višestruku uzročnost u psihopatologiji, objašnjavaći da poremećaji nastaju zbog kombinacije predisponirajućih i neposrednih uzroka. Neposredni uzrok je okidač, tj. događaj ili situacija koja izaziva određeno ponašanje, dok predisponirajući uzrok predstavlja osnovni faktor koji u interakciji s neposrednim uzrocima doprinosi razvoju poremećaja. Oba tipa uzroka imaju značajnu ulogu u nastanku psihičkog poremećaja.

### Savremeni koncepti abnormalnosti 
U savremenoj psihologiji abnormalnost se ne određuje samo jednim kriterijem. Istraživači i kliničari koriste različite pristupe kako bi procijenili da li određeno ponašanje ili psihičko stanje odstupa od uobičajenog. Nijedan od ovih pristupa sam po sebi nije dovoljan da objasni psihičke poremećaje, ali zajedno mogu pomoći u njihovom razumijevanju.

*Statistička abnormalnost* – odnosi se na osobine ili ponašanja koja se pojavljuju kod malog broja osoba u populaciji. U ovom pristupu abnormalnim se smatra ono što je statistički rijetko. Međutim, rijetkost sama po sebi ne znači da je riječ o psihičkom poremećaju. Na primjer, veliko bogadstvo ili fizička privlačnost statistički su rijetke pojave, ali se ne smatraju psihičkim poremećajima.

*Psihometrijska abnormalnost* – u okviru psihometrije abnormalnost se određuje kao odstupanje od statistički utvrđene norme, kao što je prosječan koeficijent inteligencije (IQ) od 100. Rezultat IQ testa koji je niži od prosjeka 70–75 IQ može ukazivati na određene poteškoće u učenju i svakodnevnom funkcionisanju. Ipak, stvarne poteškoće zavise od mnogih faktora i zavise od životnih okolnosti i podrške koju osoba ima. S druge strane, visok rezultat na testu inteligencije, iako predstavljaja odstupanje od prosjeka, obično se ne smatraja znakom psihičkog poremećaja.

*Devijantno ponašanje* – odnosi se na ponašanje koje odstupa od društvenih normi i očekivanja. Međutim, takvo ponašanje ne mora nužno značiti postojanje psihičkog poremećaja. S druge strane, osoba može imati psihički poremećaj i bez vidljivog odstupanja u ponašanju.

*Kombinovani kriteriji* – u savremenoj psihologiji abnormalnost se često procjenjuje na osnovu postojanja više faktora istovremeno, kao što su prisustvo psihičke patnje, poteškoće u svakodnevnom funkcionisanju, poremećeni psihički procesi, neprimjerene reakcije u određenim situacijama, kao i ponašanja koja mogu nanijeti štetu samoj osobi ili drugima.

Zbog složenosti psihičkih poremećaja, u psihološkoj praksi se obično kombinuju ovi pristupi kako bi se dobilo potpunije objašnjenje abnormalnog ponašanja i doživljavanja.

#### Primjeri 
Postoji veliki broj psihičkih poremećaja koji se u psihologiji proučavaju u okviru psihologije abnormalnog ponašanja i doživljavanja. Među njima su, između ostalih, sljedeći poremećaji:

##### Shizofrenija 
Shizofrenija je psihički poremećaj koji može dovesti do ozbiljnog poremećaja u percepciji stvarnosti. Psihotična priroda ovog poremećaja često se manifestuje kroz deluzije i halucinacije. Savremena istraživanja pokazuju da je nastanak shizofrenije povezan s više faktora. Među njima su genetska predispozicija, ali i biološki procesi koji utječu na razvoj i funkcionisanje mozga. Neki naučni radovi ukazuju da promjene u razvoju mozga mogu nastati već tokom prenatalnog perioda, što može povećati vjerovatnoću za razvoj ovog poremećaja kasnije u životu.

##### Poremećaj pažnje s hiperaktivnošću 
Poremećaj pažnje s hiperaktivnošću (ADHD) je perzistentan neurorazvojni poremećaj koji se najčešće identifikuje tokom ranog školskog uzrasta. Karakteriše ga razvojno neodgovarajući nivo pažnje, hiperaktivnost i impulsivnost koji direktno ometa funkcionalno prilagođavanje djeteta u socijalnom i akademskom okruženju. Osobe s ovim poremećajem često se suočavaju s poteškoćama u održavanju koncentracije, lako im se odvlači pažnja i mogu imati problema u organizovanju svakodnevnih aktivnosti. Također, često zaboravljaju obaveze ili gube predmete neophodne za rad i život. Hiperaktivnost i impulsivnost se manifestuju kroz stalni fizički ili unutrašnji nemir, nemogućnost mirnog sjedenja, pretjerano pričanje i prekidanje drugih u razgovoru ili aktivnostima. Također je česta ravnodušnost prema vlastitoj ili tuđoj sigurnosti.

##### Disocijativni poremećaj identiteta 
Disocijativni poremećaj identiteta (DID), u ranijim klasifikacijama poznat kao poremećaj podvojene ličnosti, predstavlja složen psihički poremećaj koji se često opisuje kao neurorazvojni i posttraumatski poremećaj. Karakteriše ga prisustvo dva ili više različitih identiteta ili stanja ličnosti koji naizmjenično preuzimaju kontrolu nad ponašanjem osobe. Svaki od tih identiteta može imati vlastite obrasce mišljenja, percepcije i ponašanja, a ponekad i različit stepen svijesti o drugim identitetima.

U naučnoj literaturi često se navode dva glavna modela koji pokušavaju objasniti nastanak ovog poremećaja: posttraumatski i sociokognitivni model.

Sociokognitivni model, s druge strane, smatra da se ponašanja povezana s više identiteta mogu razvijati pod utjecajem društvenih i kulturnih faktora. Prema ovom pristupu, pojedinci mogu nesvjesno usvajati obrasce ponašanja koji su povezani s idejom postojanja više identiteta, u skladu s očekivanjima okoline ili kulturnim predstavama o ovom poremećaju. Srž poremećaja predstavlja strah od negativne evaluacije, odnosno uvjerenje da će ponašanje osobe ili vidljivi znakovi anksioznosti biti ocijenjeni kao neprikladni ili ponižavajući.

Osobe sa socijalnim anksioznim poremećajem često osjećaju snažan strah u većini, a ponekad i u gotovo svim društvenim situacijama, posebno u okolnostima koje uključuju javni nastup, upoznavanje novih ljudi ili interakciju s nepoznatim osobama.

##### Specifična fobija 
Specifična fobija predstavljaja anksiozni poremećaj koji karakteriše intenzivan i iracionalan strah povezan s određenim objektom ili situacijom. Osobe sa ovim poremećajem doživljavaju izrazit strah i izraženu potrebu za izbjegavanjem fobičnog podražaja, iako često prepoznaju da je njihov strah pretjeran u odnosu na stvarnu opasnost.

Specifične fobije ubrajaju se među najčešće psihičke poremećaje u općoj populaciji, a istraživanja pokazuju da se češće javljaju kod žena nego kod muškaraca.

Među najčešće opisanim oblicima specifičnih fobija u kliničkoj literaturi ubrajaju se:

* arahnofobija (*arachnophobia*) – strah od pauka i drugih sličnih zglavkara,  
* ofidiofobija (*ophidiophobia*) – strah od zmija,  
* kinofobija (*cynophobia*) – strah od pasa,  
* akrofobija (*acrophobia*) – strah od visine,  
* astrafobija (*astraphobia*) – strah od grmljavine i munja,  
* niktofobija (*nyctophobia*) – strah od mraka ili noći,  
* klaustrofobija (*claustrophobia*) – strah od zatvorenih ili uskih prostora,  
* aerofobija (*aerophobia*) – strah od letenja avionom,  
* tripanofobija (*trypanophobia*) – strah od medicinskih igala i injekcija,  
* hemofobija (*hemophobia*) – strah od krvi,  
* dentofobija (*dentophobia*) – strah od stomatoloških zahvata,  
* emetofobija (*emetophobia*) – strah od povraćanja,  
* kulrofobija (*coulrophobia*) – strah od klaunova,  
* glosofobija (*glossophobia*) – strah od javnog govora.

Kliničke manifestacije specifičnih fobija uključuju snažne fiziološke i emocionalne reakcije pri susretu s izvorom straha ili čak pri samoj pomisli na takvu situaciju. Među najčešće simptome ubrajaju se ubrzan rad srca, otežano disanje, drhtanje, osjećaj panike i snažna potreba za bijegom iz situacije koja izaziva strah. Jedan od osnovnih mehanizama održavanja poremećaja jeste izbjegavanje. Kada osoba izbjegne kontakt s fobičnim podražajem, anksioznost se privremeno smanjuje, što dodatno učvršćuje uvjerenje da je izbjegavani objekt ili situacija opasna. U težim slučajevima čak i iščekivanje mogućeg susreta s izvorom straha može značajno utjecati na planiranje svakodnevnih aktivnosti i kvalitet života.

Simptomi se obično javljaju unutar tri mjeseca od traumatičnog iskustva, ali u nekim slučajevima može doći do odloženog početka, mjesecima ili godinama nakon događaja. 

## Teorijski pristupi 
Razumijevanje abnormalnog ponašanja i doživljavanja kroz historiju se mijenjalo u zavisnosti od dominantne paradigme. Savremena psihologija i psihijatrija prepoznaju tri glavna pristupa:

### Somatogeni pristup 
Somatogeni pristup smatra da su psihički poremećaji direktna posljedica bioloških i fizioloških poremećaja u mozgu. Emil Kraepelin, pionir ovog pristupa, postavio je temelje modernoj psihijatrijskoj klasifikaciji posmatrajući psihičke bolesti kao organske procese . Historijski gledano, razvoj ovog pristupa doveo je do primjene radikalnih bioloških tretmana, poput lobotomije, ali je istovremeno postavio temelje za savremenu psihofarmakologiju i genetička istraživanja u psihologiji.

### Psihogeni pristup 
Psihogeni pristup naglašava da abnormalno ponašanje i doživljavanje nastaje kao posljedica psiholoških procesa, emocionalnih konflikata ili neadekvatnog učenja. Unutar ovog pristupa razvile se se značajne škole i terapijski pravaci, uključujući:

* Psihoanalitički pravac (Sigmund Freud): Fokusira se na nesvjesne konflikte i potisnuta sjećanja iz ranog djetinjstva. Rani tretmani uključivali su katarzu i hipnozu radi oslobađanja potisnutih emocija.

* Humanistički pravac (C. Rogers, A. Maslow): Naglašava ljudsku težnju ka samoostvarenju. Abnormalno ponašanje i doživljavanje nastaje kada su prepreke u okruženju toliko snažne da ometaju lični rast i razvoj potencijala.

### Biopsihosocijalni pristup 
Biopsihosocijalni model integriše prethodne pristupe i sugeriše da psihički poremećaji nastaju složenom interakcijom biološke ranjivosti, psiholoških faktora (poput ličnosti i načina suočavanja) i socijalnog okruženja (porodica, kultura, stresni događaji).

## Reference 
## Vanjski link 
* 

Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja
Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja