Bizantijska umjetnost

[mini|240px|Detalj iz [Deisis (Aja Sofija)|deisisa na jednom od najpoznatijih sačuvanih bizantijskih mozaika sa prikazom Isusa Hrista (grčki, Hristos Pantocrator) iz druge polovine 13. vijeka, gornja južna galerija u Haja Sofiji, Konstantinopolj (današnji Istanbul).]] 
**Bizantijska umjetnost** je naziv za umjetničko stvaralaštvo istočnog dijela Rimskog Carstva koje je pored  antičke Grčke u kulturnom kontekstu povezivalo i područja istočnog Sredozemlja, Balkanskog poluostrva, Sirije, Sjeverne Afrike, Italije, a kasnije i veliki dio Istočne Evrope (Bugarska, Rusija, Ukrajina). 
Tokom 11 vijekova postojanja Bizantijskog Carstva ova vrsta umjetnosti je započela kao rana hrišćanska umjetnost tokom kasne antike pa sve do pada Konstantinopolja 1453. godine u ruke Osmanlijskog Carstva. 
Međutim, bizantijska umjetnost je nastavila sa svojom aktivnošću i nakon ovog događaja, vjerno slijedeći bizantijsku tradiciju, samo što je njeno okruženje tada bilo islamsko. Tokom svog razvoja u Srednjem vijeku bizantijska umjetnost je bila važan činilac u ukupnom procesu stvaranja posebnog istočnjačkog identiteta Bizantijskog Carstva u odnosu na Rim.
 
## Historijski okvir 
mini|350px|lijevo|Rimska imperija za vrijeme vladavine Konstantina Velikog.
Godine 323. n. e. Konstantin Veliki je donio odluku o premještanju sjedišta Rimskog carstva u grčki grad Bizantijum na Bosforu, a koji će kasnije biti poznat pod nazivom Konstantinopolj. 
Izvorni naziv grada je bio na grčkom jeziku Kōnstantinoúpolis (bos. Konstantinov grad), a zvanična titula je bila na latinskom jeziku Nova Roma (bos. Novi Rim).
Ova sudbonosna odluka Konstantina Velikog će imati dalekosežne posljedice koje se osjećaju i do danas. Za samo 6 godina nevjerovatno brzinom izgrađen je veliki grad koji je će postati najbogatiji i najsjajniji grad u Evropi tokom cijelog Srednjeg vijeka. Preduzimanjem ovog koraka novi rimski car je potvrdio rastuću ekonomsku i stratešku važnost istočnih provincija (čiji uspon se odvijao već duže vremena). Novi glavni grad je oličavao hrišćanske osnove rimske države, jer se već nalazio u središtu područja koje je bilo najviše hristijanizirano u odnosu na ostale krajeve carstva.
 
Konstantin jedva da je i mogao predvidjeti da će svojom odlukom o premještanju središta carstva uzrokovati potpunu podjelu carstva na istočni i zapadni dio. Vladari zapadnog dijela Rimskog Carstva su ubrzo nakon toga bili žrtve osvajačkih pohoda germanskih plemena Istočnih Gota, Vandala, Langobarda i Zapadnih Gota.
Do kraja 6. vijeka n. e. nestao je i zadnji trag središnje vlasti zapadnog dijela Rimskog Carstva.
Nasuprot tome, Bizantijsko Carstvo je preživjelo ove napade i za vrijeme vladavine Justinijana I (527-565 n. e.) dostiglo je svoj vrhunac moći i stabilnosti.

Podjela Rimskog Carstva ubrzo je dovela i do vjerske podjele. Za vrijeme vladavine Konstantina Velikog rimski biskup je bio (zasnivajući svoj autoritet od apostola Svetog Petra) vođa (papa) jedinstvene hrišćanske crkve.
Njegova nadmoćnost u crkvenim poslovima je ubrzo bila negirana od strane patrijarha iz Konstantinopolja, a razlike u crkvenim doktrinama su počele da se produbljuju što će u završnici dovesti do podjele ovog religijskog pokreta na zapadno (katoličanstvo) i istočno (pravoslavlje).  
   
Razlike su postale veoma duboke pri čemu je rimski katolicizam održavao svoju nezavisnost od carskog ili bilo kog državnog autoriteta, time postajući međunarodna institucija koja je odslikavala svoj karakter kao jedinstvena crkva.
Pravoslavna crkva je nasuprot tome bila zasnovana na jedinstvu duhovnog i sekularnog autoriteta oličenog u caru koji je birao i postavljao patrijarha u Konstantinopolju. Zbog toga je bila zavisna od moći države kojoj je bila strogo odana kao i samim svojim vjernicima, a istovremeno je crkvena hijerarhija uživala blagodeti političke moći. Ovakva ideja o položaju Pravoslavne crkve u okviru Bizantijskog Carstva je hrišćanska prilagodba starog antičkog naslijeđa, a koje se može pratiti još od vremena Starog Egipta i koje je bilo rasprostranjeno širom Bliskog istoka. Za razliku od božanskog karaktera egipatskih faraona i drugih vladara širom Bliskog istoka, bizantijski carevi su bili smatrani od boga postavljenim vođama crkve i države.
Ovu istu ideju su preuzeli i ruski carevi pokušavajući da iskoriste ugled Bizantijskog Carstva i da se narodu predstave kao nastavljači stare tradicije, novog "trećeg Rima." Ruska pravoslavna crkva je u to vrijeme također bila blisko povezana sa drżavom kao davno nekad bizantijska crkva. Zbog svih ovih vjerskih razloga (čak više nego političkih) historičarima umjetnosti je nemoguće govoriti o jedinstvenom razvoju hrišćanske umjetnosti u okviru cijelog Rimskog Carstva. 

  
## Razdoblja nastanka i razvoja bizantijske umjetnosti 
Rana hrišćanska umjetnost ne označava samo stil, nego više označava bilo koje umjetničko djelo stvarano od strane hrišćana tokom otprilike 500 godina od nastanka hrišćanstva pa sve do odvajanja Pravoslavne crkve. Za razliku od nje, bizantijska umjetnost označava ne samo umjetnost istočnog dijela Rimskog Carstva nego i poseban kvalitet ovog stila. Bizantijska umjetnost je bila razvijana u okviru određenih tendencija koje se mogu ustanoviti još od vremena Konstantina Velikog, pa čak i ranije.
Zvanična podjela bizantijske umjetnosti na stvaralačka razdoblja:
* **Rana bizantijska umjetnost** - od 330. n. e. sa premještanjem sjedišta Rimskog Carstva iz Rima u Konstantinopolj pa do dolaska na vlast Justinijana I 527. n. e.
* **Zlatno doba** - vrhunac ove umjetnosti ostvaren za vrijeme vladavine Justinijanove i Heraklijeve dinastije do 726. n. e. 
* **Doba ikonoklazma (ikonoborstva)** - od 726. n. e. pa sve do 843. n. e.
* **Makedonska renesansa** - od 843. n. e. do 1056. n. e. jedno od klasičnih perioda bizantijske umjetnosti u kojem je uspješno nastavljeno stvaralaštvo iz zlatnog doba ove umjetnosti.
* **Komnensko doba** - od 1081. n. e. do 1185. n. e. umjetnost za vrijeme dinastije Komnena.
* **Doba Paleologa** - od 1261. n. e. do 1453. n. e. umjetnost za vrijeme dinastije Paleologa sve do pada Konstantinopolja.

## Rana bizantijska umjetnost 
[mini|lijevo|Dio diptiha napravljenog od slonovače na kojem je prikazan [Areobind Dagalaif Areobind, konzul Konstantinopolja iz 506. godine., koji predsjedava igrama na Hipodromu, prikazanima ispod. (Musée national du Moyen Âge).]]  
Tokom prvih 200 godina od nastanka Bizantijskog Carstva, umjetnici su radili u istom stilu kao i umjetnici iz antičke Grčke i Rima. 
Zbog činjenice da je ova vrsta umjetnosti bila i dalje zasnovana na umjetnosti starog klasičnog svijeta, ovaj period se još naziva i Kasna antika. Tokom tih godina novi bizantijski umjetnički stil postepeno je izrastao iz propadanja umjetnosti klasičnog svijeta.

U to vrijeme Rimsko Carstvo je izgubilo velika područja od strane varvarskih osvajača sa sjevera. Najveći dio umjetnosti u ovo doba nasilja i nereda pokazuje gubitak vještine i kvaliteta izrade umjetničkih djela. Umjetnici više nisu bili u stanju da u svojim umjetničkim djelima vjerno prikažu izgled ljudskog tijela, a više nisu ni mogli postići onaj realizam ili ideal ljepote koji su ranije ostvarili grčki i rimski umjetnici. Umjesto toga, prilikom predstavljanja glave i tijela u svojim umjetničkim djelima, koristili su određena pravila gdje ljudske figure izgledaju nestvarno krute i drvene. Ova nestvarnost je napravljena u svrhu izražavanja duhovnih ideala hrišćanstva. 
Religija je bila duša bizantijske kulture koja je prožimala sve aspekte života. Dani u godini brojali su se blagdanima svetaca; svaki važan orijentir u nečijem životu, od rođenja do smrti, bio je blagoslovljen sakramentom; posao se obavljao s novčićima koji su nosili pečat Hristovog lica; a bitke su se vodile iza ikona s likom Bogorodice.

U središtu pažnje bizantijskog vjerskog iskustva bila je crkvena građevina, koja je ujedno bila i najvažnija arena za bizantijsku umjetnost, a umjetnost u okviru same crkvene građevine je bila blisko vezana sa vjerskim iskustvom koje se tamo upražnjavalo.

Od samog početka razvoja ove vrste umjetnosti korišten je bazilikalni tip crkve. Od prvog zlatnog razdoblja bizantijske umjetnosti u prvoj polovini 6. vijeka su uglavnom građene crkve sa centralnim planom, a ta praksa biće nastavljena sve do danas.  
Danas se crkve sa centralnim planom mogu veoma često vidjeti na područjima današnje Srbije i Grčke. 
[mini|250px|desno|[Minijatura iz 6. vijeka poznata pod nazivom Rabula gospel (bizantijski gospel pisan na sirjačkm jeziku) na kojoj je prikazana apstraktnija i više simbolička priroda bizantijske umjetnosti.]]
Obje vrste već navedenih crkvi nudile su razne vrste niša, sve vrste prostora unutar njih koje će ranim hrišćanskim umjetnicima omogućiti da ih ukrase sa mozaicima ili freskama. Izrada mozaika je također preuzeta od Rimljana, koji su ih koristili kao podne ukrase.
Rani hrišćanski umjetnici su preuzeli ovaj umjetnički oblik i stavili su ih na unutrašnje zidove crkvenih građevina mijenjajući tako medijum. Stvorili su novu vrstu mozaika na kojima su bili prikazani izduženi likovi, koristeći pri tom zlatnu podlogu koja je predstavljala svjetlost duhovnog svijeta. Naglasak je bio na predstavljanju ozbiljnih i strogih likova sa stopalima koja kao da lebde, sa velikim očima, koji su bili visoko iznad na zidovima, a koji su trebali da izazovu divljenje vjernika. Svrha svega ovoga je da se prenese vjerska poruka, a ne predstavljanje likova u njihovom prirodnom obliku kao što su to ranije radili klasični umjetnici.
Središnja kupola u bilo kojoj bizantijskoj crkvi ima glavni mozaik sa likom Hrista vladara svijeta (Hristos Pantokrator).
Izrada skulptura je bila najzastupljenija u ovom ranom periodu bizantijske umjetnosti, ali će se njena zastupljenost u kasnijim periodima smanjiti i ustupiti mjesto zanatskoj umjetnosti i izradi manjih umjetničkih predmeta: sarkofag reljefa, spomen ploča rađenih od slonovače (diptih), metalnih predmeta, crkvenog namještaja i pribora, ukrašavanje korica od knjiga, i sl.
Tokom ovog perioda rani hrišćanski umjetnici imali su priliku da ilustruju cjelokupnu ikonografiju vizuelne strane hrišćanske religije.
Zbog toga je iluminacija rukopisa bio jedan od glavnih žanrova bizantijske umjetnosti. 
Tekstovi koji su najčešće ilustrirani bili su religiozni, te sami spisi (posebno psalmi) i pobožni ili teološki tekstovi poput: *"Ljestvica božanskog uspona"* Jovana Klimaka ili *"Besjede"* (homilije) Grigorija Nazijanskog, te *"Kvedlinburška Itala"*. Iluminirani su i sekularni tekstovi, a važni primjeri su: *"Kratka historija"* Jovana Skilice, te *"Aleksandrida"* kao i sekularni tekstovi djela klasičnih autora poput Vergilija (zastupljen sa *"Vergilius Vaticanus"* i *"Vergilius Romanus"*) i Homera (zastupljen sa *"Ambrozijskom Ilijadom"*) koji su ilustrirani narativnim slikama.
Najraniji sačuvani primjer iluminacije hrišćanskih rukopisa u svijetu predstavljaju Garima gospeli (390 - 660 n. e.) koji se nalaze u Abba Gariba manastiru u Etiopiji.

## Prvo zlatno doba 527-726. n. e. 
Sve ove promjene u arhitekturi, likovnoj umjetnosti i književnosti koje su trajale približno 200 godina dovešće do stvaranja prepoznatljive bizantijske umjetnosti. Tokom vladavine Justinijana I ova vrsta umjetnosti će ostvariti svoju punu zrelost i postaviti kulturne standarde koji će biti upražnjavani u narednih 9 vijekova postojanja Bizantijskog Carstva, pa sve do danas.
 
 
### Bizantijska umjetnost za vrijeme vladavine Justinijana I (527-565) 
mini|250px|Unutrašnji izgled nekadašnje crkve sv. Sergiusa i Vaha, a danas džamija *Mala Aja Sofija*. Pogled sa galerije. 
Iako je ostvaren dobar kvalitet umjetničkih djela proizvedenih u gradovima Antiohiji i Aleksandriji i iako je mnogo toga zasigurno bilo od estetskog interesa proizašlog iz regiona kojima su oni bili centri, nema sumnje da je Konstantinopolj bio najvažnije središte umjetničkog stvaralaštva. To se sa punim pravom može reći za vrijeme vladavine Justinijana I, tokom čije vladavine bizantijska umjetnost se protezala daleko izvan Konstantinopolja dostigavši svoj najveći geografski opseg. Tokom njegove vladavine Bizantijsko Carstvo se prostiralo od Sirije pa sve do Španije. Također je postavio temelje carskog apsolutizma bizantijske države, kodificirajući njene zakone (Bizantijsko pravo) i putem istih zakona (Justinijanov kodeks) nametnuo svoje religiozne poglede svim svojim podanicima.
U cjelokupnoj historiji nije zabilježen veći ili prosvjećeniji pokrovitelj umjetnosti od Justinijana.
Njegova vladavina često se naziva i prvo zlatno doba bizantijske umjetnosti, zbog njegove namjere da obnovi (lat. *renovatio*) Rimsko Carstvo u njenom nekadašnjem punom sjaju.
U tu svrhu dao je da se izgrade mnoge građevine i naprave mnogobrojna umjetnička djela.
Prema njegovom historičaru Prokopiju koji je napisao knjigu o njegovim građevinskim aktivnostima pod nazivom *O građevinama* (lat. De Aedificiis, grč. Περὶ Κτισμάτων), Justinijan je samo u Konstantinopolju dao da se izgradi ili obnovi više od 30 crkava. 
Bizantijske crkve u Konstantinopolju bile su opljačkane, a njihovi ukrasi oduzeti nakon što su Turci vojnički osvojili grad 29. maja 1453. Mnoge od ovih crkava sada nemaju svoje bogate mozaičke i liturgijske ukrase. Nasuprot tome, u Ravenni postoji nekoliko bizantijskih crkava, a njihovi ukrasi su gotovo netaknuti.

Mozaici u mauzoleju Galle Placidije (koji su napravljeni skoro jedan vijek prije dolaska Justinijana I na vlast) su početna tačka nastanka umjetničke škole mozaika, a tu je također definisana hrišćanska umjetnost mozaika, čiji razvoj će na kraju dovesti do izrade velikih mozaika u bazilici sv. Vitale iz 6. vijeka. Mauzolej Galle Placidije koji je potpuno prekriven mozaicima, jedna je od najljepših kolorističkih mozaičkih grupa drevnog svijeta.
Nekoliko drugih najznačajnih crkava iz ovog doba sagradili su u provincijama lokalni biskupi, oponašajući novi stil iz Konstantinopolja.
Naprimjer, baziliku sv. Vitale dao je da se sagradi biskup Maksimijan od Ravenne. Dekoraciji u ovoj bazilici pripadaju i važni mozaici Justinijana i njegove carice Teodore, iako niti jedno od njih nikada nije posjetilo ovu crkvu.
Do danas sačuvana i gotovo netaknuta od svog posvećenja, u unutrašnjosti bazilike sv. Vitale bizantijski umjetnici su napravili efekt zamršenog sjaja, a svaki centimetar njenih unutrašnjih zidova i svodova bogato je ukrašen. Veliki mozaici koji prikazuju cara Justinijana I i caricu Teodoru uspostavili su bizantijsku kompoziciju i figurativne tehnike, jer su realistički prikazi klasične umjetnosti napušteni u korist naglašavanja ikonografske formalnosti. Visoke, tanke i nepomične figure bademastih lica i širokih očiju, postavljene frontalno, na zlatnoj pozadini, odmah su postale prepoznatljiva definicija bizantijske umjetnosti.

#### Manastir svete Katarine na Sinaju 
thumb|1100px|desno|Manastir svete Katarine na Sinaju, Egipat. 
Manastir svete Katarine jedan je od mnogobrojnih sakralnih objekata izgrađenih po naredbi cara Justinijana I, koji se nalazi u podnožju planine Sinaj u Egiptu, jednom od važnih hodočasničkih mjesta. Predstavlja najstariji hrišćanski manastir koji i do danas služi svojoj svrsi.
U manastirskom kompleksu nalaze se umjetnička djela neprocjenjive vrijednosti. Osim mozaika, tu je i najbolja zbirka ranih ikona na svijetu, mnoge urađene na drvenoj podlozi (enkaustika), kao i liturgijski predmeti, kaleži i relikvijari te crkvene građevine. Velika zbirka ikona sadrži nekolicinu koje potječu iz 5. i 6. vijeka, što je jedinstven slučaj u svijetu. Ovaj manastir bio je netaknut čak i za vrijeme bizantijskog ikonoklazma i nikada nije opljačkan. Tamo je sačuvana i najstarija ikona na temu Starog zavjeta, a projekt katalogizacije zbirki traje od 1960-ih. Sa svojih 4.500 starih dragocjenih knjiga manastirska biblioteka druga je po broju iluminiranih knjiga u svijetu, odmah iza Vatikanske biblioteke. Manastir je bio važno središte za razvoj hibridnog stila krstaške umjetnosti i još uvijek čuva preko 120 ikona nastalih u tom stilu, daleko najveću zbirku koja postoji. Mnoge su očigledno naslikali latinski monasi, sa sjedištem u manastiru ili oko njega u 13. vijeku.

### Kriza 7. vijeka 
[mini|Mozaik iz crkve sv. Dimitrije u Solunu (kasni 7. ili rani 8. vijek), na kojem su prikazani [sveti Dimitrij Solunski (u sredini) sa biskupom i eparhom.]]
Nakon vladavine Justinijana uslijedio je politički pad, jer je većina njegovih vojnih svajanja izgubljena, a Bizantijsko Carstvo se suočilo sa akutnom krizom s invazijama Avara, Južnih Slavena, Perzijanaca i Arapa u 7. vijeku. Konstantinopolj je također bio zahvaćen vjerskim i političkim sukobima.
Međutim, Bizantijsko Carstvo najviše je trpjelo zbog unutrašnjih problema, jer se uloga vjerske umjetnosti u društvu koja je tokom 4 vijeka imala sve značajniju vrijednost suočila s velikom dilemom. Svi ovi događaji kulminirali su razdobljem poznatim kao "Kriza sedmog vijeka."
Trendovi unutar bizantijske umjetnosti, kako po svom religioznom značenju, tako i društvenim trendovima, uglavnom su ostali netaknuti tokom krize u 7. vijeku. Iako nije bilo značajnih podizanja velikih spomenika u slavu Istočne pravoslavne crkve i njenog utjecaja, nastavljene su aktivnosti obnavljanja i očuvanja postojećih građevina usljed raširenih sukoba koji su se i dalje dešavali izvan Konstantinopolja.

Najznačajniji sačuvani monumentalni projekti iz ovog razdoblja započeti su izvan carskog grada. Crkva sv. Dimitrija u Solunu obnovljena je između 629-34 nakon požara sa novim mozaicima koji prikazuju svetog Dimitrija i zvaničnike. Ovi mozaici blistaju kao rijetki primjeri umjetnosti koji su preživjeli krizu kao i razdoblja koja su uslijedila. Novi odjeljci u ovoj crkvi posjeduju mozaike izvedene u veoma apstraktnom stilu. Crkva Koimesis u Nikeji (današnji Iznik), porušena je početkom 20. vijeka, ali dokumentovana fotografijama, pokazuje istodobni opstanak klasičnih stilova uređenja crkve. Rimske crkve, koje su u ovom historijskom razdoblju još uvijek pripadale bizantijskoj teritoriji, također su imale važne sačuvane ukrasne mozaike i mnoge slike vjerskog značaja. Posebno je to slučaj sa crkvom Santa Maria Antiqua, koja se smatra najstarijim spomenikom hrišćanstva na Rimskom forumu. Bizantijski umjetnici koji su izrađivali mozaike bili su u to vrijeme toliko poznati po svom radu, da ih je arapski Umejadski halifat (661.-750. P. CE.) zaposlio da ukrase džamije Kupola na stijeni u Jerusalemu i Veliku džamiju u Damasku, čime su dali svoj doprinos prilikom izgradnje ovih ranih spomenika Umejada.

Luksuzna umjetnost opstala je neko vrijeme i u 7. vijeku, te predstavlja jedan od većih doprinosa kasnijim razdobljima u historiji bizantijske umjetnosti.
Srebrne ploče su i dalje bile od velike vrijednosti u društvu i nastavljeno je sa njihovom izradom i tokom kasnijeg perioda. Međutim, Londonske kanonske tablice svjedoče o kontinuiranoj proizvodnji raskošnih knjiga evanđelja na grčkom jeziku.

Tokom razdoblja između vladavine Justinijana I i ikonoklazma ostvarene su velike promjene u društvenim i vjerskim ulogama slikarskih djela unutar Bizantije. Duboko poštovanje naspram acheiropoieta ili svetih slika, "koje nisu napravile ljudske ruke" postalo je značajna pojava, a u nekim su slučajevima ove slike zaslužne za spašavanje gradova od vojnih napada. Do kraja 7. vijeka određene slike svetaca su bile shvaćene kao "prozori" kroz koje se moglo komunicirati s prikazanom figurom. Proskineza ispred slika objašnjena je i u tekstovima s kraja 7. vijeka. Sva ova kretanja označavaju početke teologije ikona.

Istovremeno, pojačana je i rasprava o pravilnoj ulozi umjetnosti u ukrašavanju crkava. *Tri kanona* sa Trulskog sabora iz 692. bavili su se kontroverzama iz ovog područja: zabrana prikazivanja krsta na crkvenim pločnicima (Kanon 73), zabrana predstavljanja Hrista kao jagnjeta (Kanon 82), opća zabrana protiv upotrebe "slika, bilo da su prikazani likovi na slikama ili na bilo koji način kao do sada, koji privlače oko i korumpiraju um, te potječu čovjeka na razmišljanje o ovozemaljskim uživanjima" (Kanon 100).
Kako je vrijeme prolazilo, jačina ovih rasprava o ulozi umjetnosti i slika u religioznom kontekstu rasla je i ustupila mjesto razdoblju u historiji bizantijske umjetnosti poznatom kao ikonoklazam (ikonoborstvo). Sporadični napadi ikonoklazma lokalnih biskupa desili su se u Maloj Aziji tokom 720-ih. Godine 726. podvodni potres između ostrva There (današnji Santorini) i Therasia car Lav III Isavrijac protumačio je kao znak božijeg gnjeva i možda ga je upravo taj događaj naveo da ukloni poznatu Hristovu ikonu s Halka kapije ispred carske palate.
Iste godine on je započeo kampanju ikonoklazma proglašavajući svako predstavljanje vjerskih likova na ikonama i mozaicima idolatrijom.
U desetljećima koja su slijedila, pristalice ikonoklazma su preduzeli veliku kampanju uništavanja molitvenih slika Isusa, bogorodice i svetaca, a pristalice upotrebe ikona i mozaika bili su progonjeni. kao i nekoliko spomenika čiji datumi izrade se sa sigurnošću mogu navesti da pripadaju tom razdoblju, (ponajviše rukopis Ptolemejeve "Priručne tablice" danas se čuva u Vatikanu) pokazuju da su mitropolitski umjetnici održavali visok kvalitet proizvodnje. Crkva sv. Sofije u Solunu također je obnovljena krajem 8. stoljeća.

Određene crkve sagrađene izvan Bizantijskog Carstva u ovom periodu, ali ukrašene figurativnim, "bizantijskim" stilom, također mogu svjedočiti o nastavku aktivnosti bizantijskih umjetnika. U tom su pogledu posebno važni originalni mozaici dvorske kapele u Aachenu (budući da su bili uništeni ili jako obnovljeni) i freske u *crkvi Maria foris portas* u Castelsepriu.

## Makedonska umjetnost 
mini|lijevo|Mozaici iz 11. vijeka u manastiru Nea Moni na ostrvu Hios.
[mini|desno|[Četrdeset mučenika u Sebasteji predstavlja primjer umjetničkog rada u bjelokosti iz makedonskog perioda, Konstantinopolj. Danas se čuva u Muzeju Bode, Berlin.]]
Odluke sa Ikonoborskog sabora u Hijeriji promijenjene su na novom crkvenom saboru 843. godine, koji se do danas u Istočnoj pravoslavnoj crkvi slavi kao "Trijumf pravoslavlja". Godine 867. postavljanjem novog mozaika na apsidi u Aja Sofiji s prikazom Bogorodice i djeteta patrijarh Focije I proslavio je u poznatoj homiliji kao pobjedu nad zlima ikonoklazma. Kasnije iste godine na prijesto je stupio car Bazilije I Makedonac, nazvan "Makedonac." Zbog toga se naredno razdoblje bizantijske umjetnosti ponekad naziva "makedonska renesansa", mada je taj naziv dvojako problematičan (nije bio "makedonska", niti, strogo rečeno, "renesansa").

U 9. i 10. vijeku vojna situacija u Bizantijskom Carstvu se poboljšala, a pokroviteljstvo umjetnosti i arhitekture povećalo se. Naručena je izgradnja novih crkvi, a standardni arhitektonski oblik ("grčki krst") i dekorativna shema crkvi iz srednjeg bizantijskog perioda standardizirani su. Glavni sačuvani primjeri su Hosios Loukas u Boeotiji, manastir Dafni kod Atine i Nea Moni na ostrvu Hiosu.

Oživljen je interes za prikazivanje predmeta iz klasične mitologije (kao na *Veroli kovčegu*) i korištenje "klasičnog" stila za prikazivanje religioznih, a posebno starozavjetnih predmeta (od kojih su Pariski psaltir i Jošuin svitak važni primjeri).

Tokom makedonskog razdoblja došlo je i do oživljavanja kasnoantičke tehnike rezbarenja slonovače. Mnogo ukrasnih primjera triptiha i diptiha od slonovače je sačuvano, poput Harbavillskog triptiha i triptiha u Luton Hoou, koji su napravljeni za vrijeme vladavine Nikifora II Foke.

## Bizantijska umjetnost za vrijeme vladavine dinastije Komnen 
mini|350px|desno|Mozaik iz manastira Dafni (ca. 1100)

Druga polovina 11. vijeka predstavlja razdoblje kraja vladavine makedonske dinastije u Bizantijskom Carstvu tokom kojeg je nakratko došlo do   ograničenja u razvoju umjetnosti. Dolaskom dinastije Komnena na vlast zaustavljen je pad carstva, a umjetnost i arhitektura ponovo su našli svoju primjenu. Izgrađene su slikovite kuće i palate koje su ukrašene ukrasima od opeke i detaljima s emajlom. Geometrija se povećala i zomorfni elementi se gube. U arhitekturi je korištena takozvana grčka škola pri izgradnji hramova u Atini i na ostrvima. Nakon privremenog gubitka većine Anadolije, izrada umjetničkih djela bila je sve više orijentirana na evropski dio carstva. Međutim, lokalni radovi počinju objedinjavati ​​i lokalne umjetničke stilove.

Kod mozaika iz tog vremena uočljiva je linearnost oblika i hladnoća boja. Najvažniji spomenici iz tog doba mogu se naći posebno u brojnim manastirima. Vjerovatno najpoznatiji mozaici iz ovog perioda nalaze se u manastiru Dafni kod Atine. Dvanaesti vijek bilo je doba kada se bizantijska umjetnost tokom ovog perioda širila izvan granica carstva, u mjeri koja nikada nije bila nadmašena prije ili poslije. U to vrijeme mogli su se naći bizantijski umjetnički predmeti širom zapadne Evrope kao i u svim istočnoevropskim zemljama. Bizantijski umjetnici bili su pozivani da uljepšavaju građevine Normana i u Kijevu. Upravo u katedrali Monreale u Palermu nalazi se najveći ciklus mozaika na svijetu. Umjetnički, međutim, to je manje estetski rad. Utjecaj bizantijske umjetnosti može se vidjeti i u mnogim radovima iz tog vremena u Veneciji, gdje je bizantijska umjetnost uspješno oponašana. Osim toga, veliki dio bizantijske kulturne baštine ušao je na Zapad tokom velike pljačke Konstantinopolja nakon Četvrtog krstaškog rata. Bizantijska umjetnost ostala je popularna u Italiji sve do pojave renesanse.

Tokom vladavine dinastije Komnen, velikih pokrovitelja umjetnosti, djelomično se promijenio i stil umjetnosti. Osim duhovnosti, ističe se i ljepota. Slike su svjetlije, potezi su mekši a zlato i srebro široko se koriste. Solun i Atos (Sveta gora) postaju nova središta umjetnosti, a od starijih Jerusalem i Sinaj oživljavaju. U kaligrafiji umjetnost samo ponavlja svoj vrhunac. Nova djela se više ne stvaraju samo u radionicama, već i u samostanima (do tada bizantijski samostani nisu imali sličan obrazovni i umjetnički karakter kao na Zapadu). Smanjuje se i broj iluminiranih knjiga. Među važnija djela su Evanđelje iz Parme, Madridski zakonik, Hronike Jovana Skilice ili Evanđelje Firencija Laureantiana. Značajno djelo iz tog razdoblja je sicilijanski prikaz Ljetopisa Jovana Skilice, poznatog kao Madridski rukopis, koji sadrži približno 600 slika iz historije Bizantije.

Vrhunac doseže bizantijsko zlatarstvo koje se (često čak i stariji primjerci) izvozilo u cijelu Evropu. Bizantijski obrađivači metala imali su nekoliko narudžbi u Veneciji. Najpoznatiji je vjerovatno oltar Pala d´Oro u bazilici sv. Marka. Poslije 1204. godine, bizantijska krilasta kvadrikada dosegla je i Veneciju. Mađarske krune također su bizantijskog porijekla, kao naprimjer grčki dio krune sv. Stefana i Monomahova kruna (obje potječu iz 11. vijeka, iz razdoblja neposredno prije Komnena). Za vrijeme vladavine dinastije Angela Bizantijsko Carstvo je preživljavalo krizu, a žarište umjetnosti preusmjereno je na lokalne centre, kao i nekoliko mjesta na Zapadu.

Posljedice promjenljivih političkih okolnosti na istočnom Mediteranu dovele su do toga da je od 1204. godine, pa nadalje, bizantijski kontakt sa Zapadom bio dio svakodnevnog iskustva, koje je postavilo kulturnu pozadinu za čitavo razdoblje do 1453. godine. Obnova Bizantijskog Carstva nakon 1261. za vrijeme vladavine Paleologa donijela je nova iskustva u bizantijsku umjetnost, koja su preuzeta od privremenih osvajača i drugih naroda bizantijskog kulturnog kruga. Sve ovo je doprinijelo svestranosti zapadnih i bizantijskih umjetnika tokom kasnog razdoblja bizantijske umjetnosti. Čini se da su zapadni umjetnici bili sposobni prihvatiti bizantijske i druge istočnjačke slikovne ideje, a s druge strane, bizantijski umjetnici bili su jednako spremni da prihvate zapadnjačke ideje i tehnike, a pokrovitelji i gledatelji naučili su se suočiti s nizom umjetničkih iskustava koji su iz toga razvijeni. Vrlo je teško razlikovati umjetnost zapada i istoka u ovom razdoblju, a razlog leži u okolnostima umjetničkog stvaralaštva. Nije da su umjetnici jednostavno bili pragmatični ili eklektični dok su odgovarali na nove materijale: postojao je dublji pokušaj oblikovanja i dijeljenja novih načina izražavanja kroz njihovo sve veće iskustvo različitih umjetničkih tradicija. Na istoku je vesternizacija bizantijske umjetnosti dosegla novu i kreativnu fazu.
U posljednjoj polovini 14. vijeka bizantijski umjetnici slikali su svece sa veoma vitkim i visokim tijelima, koji su često bili u iskrivljenim položajima. Ova  osobina kao i težnja bizantijskih umjetnika ka slikarskoj virtuoznosti navela je mnoge historičare umjetnosti da nazovu ovaj stil "paleološki manirizam". Ikona Navještenja Bogorodice iz crkve svetog Klimenta u Ohridu, koja je naslikana u prvoj četvrtini 14. vijeka odličan je primjer ovog slikarskog stila (slika desno).

## Baština i utjecaj 
[thumb|350px|lijevo|[Bazilika sv. Marka u Veneciji jedan je od važnih primjera utjecaja bizantijske umjetnosti i arhitekture izvan Bizantije.]]
Sjaj bizantijske umjetnosti uvijek je bio u mislima srednjovjekovnih zapadnih umjetnika i pokrovitelja, a mnogi od najvažnijih pokreta iz tog periodu bili su svjesni pokušaji da se putem umjetnosti stane uz klasičnu rimsku i savremenu bizantijsku umjetnost. To se posebno odnosilo na carsku karolinšku i otonsku umjetnost. Luksuzni proizvodi iz Bizantijskog Carstva bili su visoko cijenjeni i dostigli su, čak i do kraljevskog pokopa u anglosaksonskom Sutton Hoo-u u Suffolku 620-ih, koji sadrži nekoliko srebrnjaka. Bizantijska svila bila je posebno cijenjena, a velike količine podijeljene su kao diplomatski pokloni iz Konstantinopolja. Postoje zapisi o bizantijskim umjetnicima koji su radili na Zapadu, posebno tokom razdoblja ikonoklazma, a čini se da su neka djela, poput freski u Castelseprio-u i minijatura u Bečkim krunidbenim evanđeljima, proizvedena od strane bizantijskih umjetnika.
Bizantijski slikari sačuvali su i prenijeli na zapad antičku tehniku i oblik slikanja na panelima. Ovo je medij u kojem se pojavilo i razvilo moderno slikarstvo počevši od Massaccia do Paul Cézannea. Da nije bilo prijenosa helenističkih panoa u bizantijski ikonopis i prijenosa ove umjetničke forme na Zapad, glavno sredstvo zapadnjačkog slikarskog razvoja ne bi postojalo ili bi rana renesansa u Italiji   
(quattrocento) nastala znatno kasnije. Još od vremena Karla Velikog bizantijski paneli su donijeti na Zapad.
Bizantijski carevi slali su grupe mozaičara kao diplomatske geste u Italiju, gdje su često obučavali lokalno stanovništvo da nastave svoj posao u stilu pod velikim utjecajem Bizantije. Venecija i Normanska Sicilija bili su posebna središta bizantijskog utjecaja. koja se gotovo u potpunosti bavi religijskim izražavanjem i bezličnim prevođenjem pažljivo kontrolirane crkvene teologije u umjetničke termine. Njeni oblici u arhitekturi i slikarstvu koji su izrasli iz crkvene teologije ostali su jednoliki i anonimni, usavršeni u okviru krute tradicije, a ne različiti prema ličnom hiru. Rezultat svega ovoga bila je prefinjenost stila i duhovnost izražavanja rijetko dostignuta u zapadnoj umjetnosti.
U poređenju sa srednjovjekovnom umjetnošću u zapadnoj Evropi, odsustvo monumentalne skulpture i rijetkost upotrebe arhitektonske skulpture (sa izuzetkom ranog perioda) svakako spada u red glavnih osobina bizantijske srednjovjekovne umjetnosti. Ovo odsustvo je utoliko iznenađujuće zbog činjenice da imamo posla s umjetnošću onih istih Grka koji su nekoliko vijekova ranije bili vajari prije svega.
Bizantijska crkva nikada se nije izjasnila nijednom službenom uredbom protiv statua i sigurno joj se ne može pripisati odsustvo plastičnih figuracijskih djela od važnosti u srednjem vijeku.
Bizantijski umjetnici nastavili su daleko duže od Zapada da prakticiraju određeni oblik izrade statua (približno do 800), kao naprimjer isklesane likove careva. Vjerovatno je pokret ikonoboraca započet 726. bio koban za bizantijsko kiparstvo, jer je nakon ponovnog pokretanja izrade figurativnih slika 843. kiparstvu nije bilo mjesta i jedini oblik plastičnih figuracijskih djela koji je nastavljen da se upražnjava bili su bareljefi s malim figurama i čisto ukrasne skulpture.

## Reference 
## Literatura 
* Maas, M., ed. (2005). The Cambridge Companion to the Age of Justinian. Cambridge: Cambridge University Press. .
* Kitzinger, Ernst (1977). Byzantine Art in the Making: Main Lines of Stylistic Development in Mediterranean Art, 3rd‒7th Century. Cambridge: Cambridge University Press. .
* Wright, David Herndon (2001). The Roman Vergil and the Origins of Medieval Book Design. Toronto: University of Toronto Press. .
* Wright, David Herndon (1993). The Vatican Vergil: A Masterpiece of Late Antique Art. Berkeley: University of California Press. .

## Vanjski linkovi 
* Bizantijska umjetnost, historija i karakteristike: hrićanski mozaici, konstantinopoljske ikone, na visual-arts-cork.com 
* Vodič za bizantijsku umjetnost za početnike, na khanacademy.org  
* Hrićanska umjetnost (bizantijski period), na visual-arts-cork.com   
* Bizantijska arhitektura, na encyclopedia.com


Kategorija:Historija umjetnosti
Kategorija:Grčka kultura
Kategorija:Kršćanska umjetnost
Kategorija:Umjetnost Zapada