Male planete

koji prikazuje tipove tijela u Sunčevom sistemu prema IAU]]

Prema Međunarodnoj astronomskoj uniji (IAU), **mala planeta** je Astronomski objekt u direktnoj orbiti oko Sunca koji nije isključivo klasifikovan ni kao planeta ni kometa. Prije 2006. IAU je koristio taj termin, ali su na sastanku te godine male planete i komete reklasifikovane u patuljaste planete i mala tijela Sunčevog sistema (SSSB).

Male planete uključuju asteroide (objekte u blizini Zemlje, objekte koji presjecaju Marsovu orbitu, Asteroidni pojas i Jupiterove trojane), kao i udaljene male planete (kentaure i transneptunske objekte), od kojih se većina nalazi u Kuiperovom pojasu i raspršenom disku. Od maja 2022, postoji 1.131.201 poznati objekat, podijeljen na 611.678 numerisanih (osiguranih otkrića) i 519.523 nenumerisanih malih planeta, od kojih je samo pet službeno priznato kao patuljasta planeta.

Prva manja planeta koja je otkrivena bila je Cerera 1801, iako se u to vrijeme nazivala 'planetom' i 'asteroidom' ubrzo nakon toga; termin mala planeta nije uveden sve do 1841, a smatran je podkategorijom 'planete' do 1932. Termin planetoid se također koristi, posebno za veće, planetarne objekte poput onih koje IAU naziva patuljastim planetama od 2006. Historijski gledano, termini asteroid, mala planeta i planetoid bili su manje-više sinonimi. Manja planeta koja se vidi kako ispušta gas može se dvojno klasifikovati i kao kometa.

Objekti se nazivaju patuljastim planetima ako je njihova vlastita gravitacija dovoljna za postizanje hidrostatičke ravnoteže i formiranje elipsoidnog oblika. Sve druge manje planete i komete nazivaju se malim tijelima Sunčevog sistema. Međutim, za potrebe numerisanja i imenovanja, i dalje se koristi tradicionalna razlika između male planete i komete.

## Populacije 
Stotine hiljada malih planeta otkriveno je u Sunčevom sistemu, a hiljade ih se otkrivaju svakog mjeseca. Centar za male planete je dokumentovao preko 213 miliona posmatranja i 794.832 malih planeta, od kojih 541.128 ima orbite dovoljno dobro poznate da im se dodijele stalni službeni brojevi. Od toga, 21.922 imaju službena imena. a najmanja planeta s najvišim brojem je 594913 ꞌAylóꞌchaxnim.

Postoje različite široke populacije malih planeta:
* Asteroidi; tradicionalno, većina su bila tijela u unutrašnjem Sunčevom sistemu.
*** Asteroidi Apohele orbitiraju unutar Zemljine udaljenosti perihela i stoga se u potpunosti nalaze unutar Zemljine orbite.
*** Asteroidi Aten, oni kojima je velika poluosa manja od Zemljine i afel (najudaljeniju od Sunca) veći od 0,983 AJ.
*** Asteroidi Apolo su oni asteroidi čija je velika poluosa veća od Zemljine, a perihel ima udaljenost od 1,017 AJ ili manje. Poput asteroida Aten, asteroidi Apolo presjecaju Zemljinu orbitu.
*** Asteroidi Amor su oni asteroidi blizu Zemlje koji se približavaju Zemljinoj orbiti izvana, ali je ne sijeku. Ovi asteroidi se dalje dijele u četiri podgrupe, ovisno o tome gdje njihova glavna poluosa pada između Zemljine orbite i asteroidnog pojasa.
** Zemljini trojanci, asteroidi koji dijele Zemljinu orbitu i gravitacijski su vezani za nju. Od 2022. poznata su dva Zemljina trojanca: 2010 TK7 i 2020 XL5.
** Marsovi trojanci, asteroidi koji dijele Marsovu orbitu i gravitacijski su vezani za njega. Od 2007. poznato je osam takvih asteroida.
** Asteroidni pojas, čiji članovi prate otprilike kružne orbite između Marsa i Jupitera. Ovo je prvobitna i najpoznatija grupa asteroida.
** Jupiterovi trojanci, asteroidi koji dijele Jupiterovu orbitu i gravitacijski su vezani za nju. Brojčano se procjenjuje da su jednaki asteroidima glavnog pojasa.
* Udaljene male planete, krovni izraz za male planete u vanjskom Sunčevom sistemu.
** Kentauri, tijela u vanjskom Sunčevom sistemu između Jupitera i Neptuna. Imaju nestabilne orbite zbog gravitacionog uticaja divovskih planeta, pa su stoga morali doći odnekud, verovatno izvan Neptuna.
** Neptunski trojanci, tijela koja dijele Neptunovu orbitu i gravitaciono su vezani za nju. Iako je poznato samo nekoliko, postoje dokazi da su Neptunovi trojanci brojniji od asteroida u asteroidnom pojasu ili Jupiterovih trojana.
** Transneptunski objekti, tijela na ili izvan orbite Neptuna, najudaljenije planete.
*** Kuiperov pojas, objekti unutar prividnog pada populacije otprilike 55 AJ od Sunca.
**** Klasični objekti Kuiperovog pojasa poput Makemakea, također poznati kao cubewanos, nalaze se u primordijalnim, relativno kružnim orbitama koje nisu u rezonansi s Neptunom.
**** Rezonantni objekti Kuiperovog pojasa.
***** Plutini, tijela poput Plutona koja su u rezonansi 2:3 sa Neptunom.
*** Raspršeni disk objekti poput Eride, sa afelijom izvan Kuiperovog pojasa. Smatra se da ih je rasuo Neptun.
**** Rezonantni raspršeni disk objekti.
*** Odvojeni objekti kao što je Sedna, sa afelom i perihelom izvan Kuiperovog pojasa.
**** Sednoidi, odvojeni objekti s perihelom većim od 75 AJ (Sedna, 2012 VP113, i Leleākūhonua).
*** Oortov oblak, hipotetička populacija za koju se smatra da je izvor kometa dugog perioda i koja se može protezati do 50.000 AJ od Sunca.

## Konvencije imenovanja 
Sva astronomska tijela u Sunčevom sistemu trebaju posebnu oznaku. Imenovanje malih planeta odvija se kroz proces u tri koraka. Prvo, privremena oznaka se daje nakon otkrića – jer se objekt ipak može pokazati kao lažno pozitivan ili se kasnije izgubiti – naziva se privremeno određena mala planeta. Nakon što je opservacijski luk dovoljno precizan da predvidi njegovu buduću lokaciju, mala planeta se formalno označava i dobija broj. Tada je to numerisana mala planeta. Konačno, u trećem koraku, mogu ga imenovati njegovi pronalazači. Međutim, samo mali dio svih malih planeta je imenovan. Ogromna većina je ili numerirana ili još uvijek ima samo privremenu oznaku. Primjer procesa imenovanja:

* 1932 HA – privremena oznaka nakon otkrića 24. aprila 1932.
* (1862) 1932 HA – formalna oznaka, dobija službeni broj
* 1862 Apollo – imenovan manji planet, dobija ime, alfanumerički kod se ispušta

### Privremena oznaka 
Novootkrivena mala planeta dobija privremenu oznaku. Na primjer, privremena oznaka 2002 AT4 sastoji se od godine otkrića (2002) i alfanumeričkog koda koji označava polumjesec otkrića i redoslijed unutar tog polumjeseca. Kada je orbita asteroida potvrđena, on dobija broj, a kasnije se može dati i ime (npr. 433 Eros). Formalna konvencija imenovanja koristi zagrade oko broja, ali ispuštanje zagrada je prilično uobičajeno. Neformalno, uobičajeno je da se broj potpuno ispusti ili da se ispusti nakon prvog spominjanja kada se ime ponavlja u tekućem tekstu.

Male planete koje su dobile broj, ali ne i ime, zadržavaju svoju privremenu oznaku, npr. (29075) 1950 DA. Budući da moderne tehnike otkrivanja pronalaze veliki broj novih asteroida, oni sve više ostaju neimenovani. Najranije otkriveno da je dugo vremena ostalo neimenovano (3360) 1981 VA, sada 3360 Syrinx. U novembru 2006. njegova pozicija kao najniži broj neimenovanog asteroida prešla je na (3708) 1974 FV1 (sada 3708 Socus), a u maju 2021. na (4596) 1981 QB. U rijetkim prilikama, privremena oznaka malog objekta može se koristiti kao samo ime: tada neimenovani (15760) 1992 QB1 dao je svoje "ime" grupi objekata koji su postali poznati kao klasični objekti Kuiperovog pojasa ("cubewanos") prije nego što je konačno dobio ime 15760 Albion u januaru 2018.

Nekoliko objekata je numerisano i kao komete i kao asteroidi, kao što je 4015 Wilson-Harrington, koji je također naveden kao 107P/Wilson-Harrington.

### Numeracija 
Manje planete dobijaju službeni broj kada se potvrde njihove orbite. Sa sve većom brzinom otkrivanja, ovo su sada šestocifreni brojevi. Prebacivanje sa petocifrenih na šestocifreni je stigao sa objavljivanjem *Minor Planet Circular (MPC)* od 19. oktobra 2005, gde je najveći broj malih planeta skočio sa 99947 na 118161. Prva koja je dobila potpuno neklasično ime bila je 45 Eugenia, nazvana po carici Eugénie de Montijo, ženi Napoleona III. Neko vrijeme korištena su samo ženska (ili feminizirana) imena; Alexander von Humboldt je bio prvi čovjek koji je dobio asteroid nazvan po njemu, ali je njegovo ime feminizirano u 54 Alexandra. Ova neizgovorena tradicija trajala je sve dok 334 Chicago nije dobio ime; čak i tada, ženska imena su se godinama kasnije pojavljivala na listi.

#### Ekscentrična imena 
Kako je broj asteroida počeo da prelazi u stotine, a na kraju i na hiljade, otkrivači su počeli da im daju sve neozbiljnija imena. Prvi nagovještaji o tome bili su 482 Petrina i 483 Seppina, nazvane po psima ljubimcima pronalazača. Međutim, o tome je bilo malo kontroverzi sve do 1971, nakon imenovanja 2309 Mr. Spock (ime mačke pronalazača). Iako je IAU naknadno obeshrabrila upotrebu imena kućnih ljubimaca kao izvora, ekscentrična imena asteroida se i dalje predlažu i prihvataju, kao što su 4321 Zero, 6042 Cheshirecat, 9007 James Bond, 13579 Allodd i 24680 Alleven i Mister 26858.

#### Imenovanje po pronalazaču
Dobro utvrđeno pravilo je da, za razliku od kometa, male planete ne smiju biti nazvane po svojim pronalazačima. Jedan od načina da se zaobiđe ovo pravilo bio je da astronomi razmijene uslugu nazivajući svoja otkrića jedni po drugima. Rijetki izuzeci od ovog pravila su 1927 Suvanto i 96747 Crespodasilva. 1927. Suvanto je imenovao po svom otkrivaču, Rafaelu Suvantu, posthumno od Centra za male planete. Umro je četiri godine nakon otkrića u posljednjim danima finskog zimskog rata 1939-40. 96747 Crespodasilva je dobila ime po svom pronalazaču, Lucy d'Escoffier Crespo da Silva, jer je umrla ubrzo nakon otkrića, u dobi od 22 godine.

#### Jezici 
Imena su od početka prilagođavana raznim jezicima. Cerera, Cerera je njegovo anglo-latinsko ime, zapravo se zvala Cerere, talijanski oblik imena. Njemački, francuski, arapski i hindski koriste oblike slične engleskom, dok ruski koristi oblik Tserera, sličan italijanskom. Na grčkom, ime je prevedeno u Δήμητρα (Demetra), grčki ekvivalent rimske boginje Cerere. U prvim godinama, prije nego što je počeo izazivati sukobe, asteroidi nazvani po rimskim figurama općenito su se prevodili na grčki; drugi primjeri su Ἥρα (Hera) za 3 Junone, Ἑστία (Hestia) za 4 Veste, Χλωρίς (Chloris) za 8 Flora i Πίστη (Pistis) za 37 Fides. Na kineskom, imenima se ne daju kineski oblici božanstava po kojima su imenovani, već obično imaju slog ili dva za karakter božanstva ili osobe, nakon čega slijedi 神 'bog(des)' ili 女 'žena' ako je samo jedan slog, plus 星 'zvijezda/planeta', tako da je većina imena asteroida napisana sa tri kineska slova. Dakle, Ceres je 穀神星 'planeta boginje žita', Palada je 智神星 'planeta boginje mudrosti', itd.

## Fizička svojstva kometa i malih planeta 
Komisija 15 Međunarodne astronomske unije posvećena je fizičkom proučavanju kometa i malih planeta.

Arhivski podaci o fizičkim svojstvima kometa i malih planeta nalaze se u PDS Asteroid/Dust Archive.[27] Ovo uključuje standardne fizičke karakteristike asteroida kao što su svojstva binarnih sistema, vremena okultacije i prečnici, mase, gustoće, periodi rotacije, površinske temperature, albedo, vektori okretanja, taksonomija i apsolutne veličine i nagibi. Pored toga, European Asteroid Research Node (E.A.R.N.), udruženje grupa za istraživanje asteroida, održava bazu podataka o fizičkim i dinamičkim svojstvima asteroida blizu Zemlje.

## Ekološka svojstva 
Karakteristike životne sredine imaju tri aspekta: svemirsko okruženje, površinsko okruženje i unutrašnje okruženje, uključujući geološka, optička, termička i radiološka svojstva životne sredine, itd, koji su osnova za razumjevanje osnovnih svojstava malih planeta, izvođenje naučnih istraživanja, a također su i važna referentna osnova za dizajniranje nosivosti istraživačkih misija

### Okruženje zračenja 
Bez zaštite atmosfere i sopstvenog jakog magnetnog polja, površina male planete je direktno izložena okolnom zračenju. U kosmičkom prostoru gdje se nalaze male planete, zračenje na površini planeta može se podijeliti u dvije kategorije prema njihovim izvorima: jedno dolazi od sunca, uključujući elektromagnetno zračenje sunca, i ionizirajuće zračenje od solarnog vjetra i čestice sunčeve energije; drugi dolazi od sunca izvan Sunčevog sistema, odnosno galaktičkih kosmičkih zraka, itd.

### Optičko okruženje 
Obično tokom jednog perioda rotacije male planete, albedo male planete će se neznatno promijeniti zbog njenog nepravilnog oblika i neravnomjerne distribucije materijalnog sastava. Ova mala promjena će se odraziti u periodičnoj promjeni svjetlosne krive planete, koja se može posmatrati pomoću zemaljske opreme, kako bi se dobila planetnu magnitudu, period rotacije, orijentacija osi rotacije, oblik, raspodjela albeda i svojstva raspršenja. Uopšteno govoreći, albedo malih planeta je obično nizak, a ukupna statistička distribucija je bimodalna, što odgovara manjim planetama C-tipa (prosjek 0,035) i S-tipa (prosjek 0,15). U misiji istraživanja manjih planeta, mjerenje albeda i promjena boje površine planete je također najosnovnija metoda za direktno saznanje razlike u materijalnom sastavu površine planete.

### Geološko okruženje 
Geološko okruženje na površini malih planeta slično je okruženju drugih nezaštićenih nebeskih tijela, a najrasprostranjenija geomorfološka karakteristika su udarni krateri: međutim, činjenica da su većina malih planeta strukture hrpe krhotina koje su labave i porozne daje udarnom djelovanue na površinu malih planeta njegove jedinstvene karakteristike. Na visoko poroznim manjim planetama, mali udari stvaraju pokrivače rasprskavanja slične uobičajenim događajima udara: dok velikim događajima udara dominira zbijanje i pokrivače rasprsavanja je teško formirati, a što duže planete primaju tako velike udare, to je veća ukupna gustoća. Pored toga, statistička analiza udarnih kratera je važno sredstvo za dobijanje informacija o starosti površine planete. Iako metoda datiranja veličine i frekvencije kratera (CSFD) koja se obično koristi na manjim površinama planeta ne dozvoljava dobijanje apsolutne starosti, može se koristiti za određivanje relativne starosti različitih geoloških tijela radi poređenja. Osim udara, postoji niz drugih bogatih geoloških efekata na površini manjih planeta, kao što su masovno rasipanje na padinama i zidovima kratera, velike linearne karakteristike povezane s grabenom, i elektrostatički transport prašine. Analizom različitih geoloških procesa na površini malih planeta moguće je saznati moguću unutrašnju aktivnost u ovoj fazi i nekim od ključnih evolucijskih informacija o dugotrajnoj interakciji s vanjskim okruženjem, što može dovesti do nekih indikacija prirode porjekla matičnog tijela. Mnoge veće planete često su prekrivene slojem tla (regolita) nepoznate debljine. U poređenju sa drugim tijelima bez atmosfere u Sunčevom sistemu (npr. Mjesec), manje planete imaju slabije gravitacijsko polje i manje su sposobne da zadrže sitnozrnati materijal, što rezultira nešto većom veličinom površinskog sloja tla. Slojevi tla su neizbježno podložni intenzivnom svemirskom trošenju koje mijenja njihova fizička i hemijska svojstva zbog direktne izloženosti okolnom prostoru. U tlu bogatim silikatima, vanjski slojevi Fe redukovani su na nanofazu Fe (np-Fe), koji je glavni proizvod svemirskog trošenja. Za neke male planete, njihove površine su izloženije kao gromade različitih veličina, do 100 metara u prečniku, zbog slabijeg gravitacionog privlačenja. Ove gromade su od velikog naučnog interesa, jer mogu biti ili duboko zakopani materijal iskopan udarcem ili fragmenti matičnog tijela planete koji su preživjeli. Stijene pružaju direktnije i primitivnije informacije o materijalu unutar male planete i prirodi njenog matičnog tijela nego o sloju tla, a različite boje i oblici stijena ukazuju na različite izvore materijala na površini male planete ili različitimevolucijskim procesima.

### Magnetno okruženje 
Obično u unutrašnjosti planete, konvekcija provodne tekućine će stvoriti veliko i jako magnetno polje. Međutim, veličina male planete je generalno mala i većina manjih planeta ima strukturu "gomile lomljenog kamena", a u suštini nema strukture "dinamo" unutra, tako da neće generisati samogenerisano dipolno magnetno polje kao što je zemlja. Ali neke manje planete imaju magnetna polja – s jedne strane, neke manje planete imaju remanentni magnetizam: ako je matično tijelo imalo magnetno polje ili ako obližnje planetarno tijelo ima jako magnetno polje, stijene na matičnom tijelu će biti magnetizirane. Tokom procesa hlađenja i planeta nastala fisijom matičnog tijela i dalje će zadržati remanentnost, koja se također može otkriti u vanzemaljskim meteoritima sa malih planeta; s druge strane, ako su male planete sastavljene; od električno provodljivog materijala i njihova unutrašnja provodljivost je slična onoj kod meteorita koji sadrže ugljik ili željezo, interakcija između malih planeta i solarnog vjetra će vjerovatno biti unipolarna indukcija, što rezultira vanjskim magnetskim poljem za malu planetu. Osim toga, magnetna polja malih planeta nisu statična; događaji udara, vremenske prilike u svemiru i promjene u termalnom okruženju mogu promijeniti postojeća magnetna polja manjih planeta. Trenutno nema mnogo direktnih zapažanja magnetnih polja manjih planeta, a nekoliko postojećih projekata za detekciju planeta uglavnom nosi magnetometre, pri čemu je za neke mete kao što su Gaspra i Braille izmjereno da imaju jaka magnetna polja u blizini, dok se za druge kao što je Lutetia nemaju magnetno polje.

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* Centar za male planete
* Logaritamski graf otkrića asteroida od 1801. do 2015.


Kategorija:Sunčev sistem