Jugoslavenski dinar

**Jugoslavenski dinar** (YUD) je bila zvanična valuta od 1918. do 2003. godine u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, Kraljevini Jugoslaviji, Socijalističkoj federativnoj republici Jugoslaviji i Saveznoj republici Jugoslaviji. Podijeljen je bio na 100 para.

## Historija 
Do 1918. godine, dinar je bio valuta Kraljevine Srbije. Završetkom Prvog svjetskog rata i ujedinjenjem južnoslavenskih država u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca, dinar postaje platežno sredstvo u svim dijelovima Kraljevine. Jedno se vrijeme na područjima današnje Slovenije, Hrvatske i Bosne i Hercegovine koristi austrijska kruna, koja se kasnije mijenja u omjeru 1 dinar = 4 krune. U isto se vrijeme u Srbiji i Crnoj Gori koristi srpski dinar. 1926. godine plavu novčanicu od 10 dinara, zamjenjuje nova u crvenoj boji, sa likom žene na naličju.

Nakon raspada SFR Jugoslavije:
* 1991. godine Slovenija ga je zamijenila privremenim novčanim bonovima, a 1992. godine slovenskim tolarom, a potom 2007. godine eurom;
* 1991. godine Hrvatska ga je zamijenila sa hrvatskim dinarom, a u dijelovima pod kontrolom Srpske krajine dinarom Republike srpske Krajine. 1994. godine u Hrvatskoj se uvodi hrvatska kuna; 
* 1992. godine Makedonija uvodi makedonski denar;  
* 1992. godine Bosna i Hercegovina je uvela bosanskohercegovački dinar, a u dijelovima pod kontrolom Republike Srpske pored Dinara Srpske ostat i jugoslovenski dinar (zbog tada uskih veza s Saveznom republikom Jugoslavijom) još neko vrijeme kao sredstvo plaćanja, a 1998. godine uvodi se konvertibilna marka;
* 1999. godine Crna Gora ga mijenja njemačkom markom, a 2002. godine eurom.
* 1999. godine Kosovo ga mijenja njemačkom markom, a 2002. godine eurom.
* 2003. godine Srbija ga zamjenjuje srpskim dinarom;

## Historija 
### Kraljevina SHS/Jugoslavija 
#### Prvi svjetski rat 
Za vrijeme Prvog svjetskog rata, srpski dinar je u unutrašnjem opticaju samo neznatno izgubio od vrijednosti, jer je Privilegovana narodna banka dosljedno poštovala propise o pokriću za njegovu emisiju. Mada je okupator nametnuo krunu kao zakonski novac u Srbiji, stanovništvo je s puno poverenja u nacionalnu valutu, čuvalo dinare, zamjena je izvršena samo manjim dijelom, po prinudnom kursu koji je okupator nametnuo: dva srpska dinara za jednu krunu, što je bilo u neskladu sa predratnim kursom. Međutim, već krajem 1918. dinar je počeo naglo da gubi vrijednost, početkom 1919. je uvedena praksa inflatornog finansiranja budžetskih rashoda, tako da je 1920. došlo do prave erozije unutrašnje vrijednosti dinara. Privilegovana Narodna banka Srbije je na početku Prvog svjetskog rata, 13. juna 1914. godine, evakuisana iz Beograda, preko Soluna u Marseillu, gde se nalazila do završetka rata. Vraćena je u Beograd 16. februara 1919. Tokom rata banka je uspjela da gotovo u cjelosti očuva svoju imovinu, posebno zlato i srebro, koji su služili kao podloga za dinar.

#### Kraljevina SHS 
U novostvorenoj državi, Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, u opticaju je bilo novaca iz više država: austrougarska kruna, srpski dinar, crnogorski perper, njemačka marka i bugarski lev.

##### Bugarski levi 
Postavljalo se pitanje kako izvesti unifikaciju valuta na najefikasniji i najpravedniji način, kako bi se uspostavila novčana stabilnost u Kraljevini SHS. Zamjena leva i njemačkih maraka nije donijela većih teškoća. Zamjena bugarskih leva vršena je za krunsko-dinarske novčanice, s obzirom da se radilo o malim količinama ove valute, konvrezija male količine, oko 50 miliona leva u prometu u Srbiji, je bila daleko lakše izvodljiva. Levi su zamjenjeni na paritetnoj osnovi 2:1 neposrednom naplatom kod bugarske centralne banke početkom 1919. godine.

##### Njemačka marka 
Slična situacija je bila i sa njemačkom markom, koja je zamjenjena u dinare u odnosu 1:1.

##### Crnogorski perperi 
Nakon prisajedinjenja Kraljevine Crne Gore izvršen je popis perpera, pri čemu je utvrđeno da postoji oko 12,27 miliona, od čega u Crnoj Gori 9,13 miliona, u Hercegovini i Dalmaciji 1,8 miliona i u Srbiji 1,34 miliona. Perper je ubrzo zatim izgubio svojstvo platežnog sredstva, a njegovi vlasnici su gotovo više od dvije godine nisu imali jasno definisanu situaciju o njegovoj vrijednosti. Ovakvu konfuziju su iskoristili špekulanti, koji su počeli da kupuju perper na crno, po upola manjoj vrijednosti u odnosu na srpski dinar, što je izazvalo nezadovoljstvo u narodu. Crnogorski perperi su bili posljednja zatečena valuta, koja je zamijenjena u krunsko-dinarske novčanice, po paritetu 1:1, u toku aprila 1921. godine, u trenutku kada je većina perpera već promijenila svoje vlasnike. Isplaćivanje blagajničkih uputnica u perperima su postale obaveza nove države, pri čemu je konverzija za iznose do 5.000 perpera vršena u krunsko-dinarske novčanice u odnosu 1:1, dok se za veće iznose konverzija vršila u odnosu 2:1.

##### Austrougarska kruna 
Najviše novca je bilo iz oblasti koje su prethodno bile pod austrougarskom vlašću. Naime, Centralne banke vlade Austrije i Ugarske je planski obezvrijedila svoju valutu još tokom ratnih godina, pošto je štampala ogromne količine papirnih novčanica bez pokrića, finansirajući tako svoje ratne troškove. Na kraju rata 31. oktobra 1918. emisija austrougarskih kruna je iznosila 31,5 milijardi, a imala je pokriće u metalu u vrijednosti od svega 342 miliona kruna. I nakon rata austrougarska Centralna banka je nastavila da štampa papirne novčanice bez pokrića u korist Austrije i Mađarske, tako da je krajem 1919. godine u opticaju bilo više od 50 milijardi kruna. Oko srpskog dinara i austrougarske krune, postavljala su se bitna politička i finansijska pitanja o tome:
* da li će izdavalac novog novca biti država ili emisiona banka,
* kakva će i kolika biti podloga novog novca,
* kakav će biti kurs zamjene srpskog dinara i austrijske krune, kao postojećih valuta u zemlji, prema novoj valuti jugoslovenskom dinaru. S jedne strane, postojala je želja da se vrijednost dinara ne kvari u korist problematičnog novca koji nije imao podlogu, a sa druge, politički nije bilo razumno poništiti krune i tako likvidirati novčani deo imovine onog dijela stanovništva, koje je živjelo na teritoriji nekadašnje Austrougarske. Odlučeno je da se najpre izvrši žigosanje austrijskih kruna na teritoriji Kraljevine SHS, domaćim pečatima kako bi se:
* spriječilo dalje padanje vrijednosti krune na teritoriji Kraljevine SHS i time smanjili gubici, te preuzela kontrola nad njom, s obzirom da se nastavila praksa inflatornog finansiranja, nekontrolisanim štampanjem novih novčanica u Beču i Pešti koja je korišćena i tokom rata
* odredila količina kruna u zemlji i spriječio dalji dotok kruna sa teritorije susjednih država
* spriječili planovi o kontinuitetu krunske monetarne i carinske unije, te očuvanju monarhije u bilo kom obliku.

Sa žigosanjem kruna se započelo početkom, a završilo 31. januara 1919. Najveća količina kruna je žigosana u Hrvatskoj i Slavoniji, Srijemu, Banatu i Bačkoj, a znatno manje u Sloveniji, Bosni, Hercegovini i Srbiji. Postignut je samo jedan od očekivanih ciljeva: krune su izdvojene iz austrougarskog monetarnog sistema, ali nije bilo moguće spriječiti priliv nežigosanih kruna, zbog slabe primenjene tehnike žigosanja sa običnom tintom, pa ih je bilo lako falsifikovati, tako da građani nisu ni mogli znati da li je žig valjan. Drugi pozitivni efekat žigosanja kruna je bilo donekle smirivanje građana, kojima je postalo jasno da krune neće biti proglašene ništavnim.

## Novčanice
Već 1. februara 1919. vlada je donijela odluku da se otpočne sa štampanjem novih novčanica, pa se nije čekalo na ozakonjavanje nove emisione banke, kako ne bi prošli mjeseci, te je taj zadatak preuzela država na sebe. Ugovoreno je štampanje novih novčanica u Parizu, zatim u Pragu, pa Zagrebu, ali usljed tehničkih prepreka, štampanje se oteglo. Na ljeto 1919. počele su da pristižu prve novčanice, ali veoma sporo. Zatim se razbuktala politička kriza, došlo je do promjene vlade i ministra finansija, što je cijeli proces odužilo još više. U međuvremenu, priliv kruna iz inostranstva je nastavljen i dalje se vršilo njihovo i legalno i nelegalno žigosanje.

### Lokalna izdanja 
U velikoj oskudici i haotičnim monetarnim prilikama, neposredno nakon proglašenja kraljevine, se javila potreba za većom količinom sitnih apoena, za podmirivanje potrebe svakodnevnog maloprodajnog prometa, te za zvaničnim novcem u opticaju. Već 1919. općinske vlasti u više gradova na teritoriji novonastale države (Zagreb, Karlovci, [Osijek], Split, Beograd, Sarajevo, Ljubljana i Maribor) reagovale su izdavanjem svog, općinskog novca, odnosno vrijednosnog papira, koji se u općinskim blagajnama mogao zamijeniti za državni novac odgovarajuće vrijednosti. Ovaj sitan papirni novac je vrijedio kao sredstvo plaćanja ograničeno vrijeme, odnosno godinu dana.

Gradska općina Karlovca štampala je 1919. izdala 10, 20 i 50 filira, koji su važili do kraja juna 1920. U Osijeku su puštene u opticaj dve emisije gradskog novca s rokom važenja do kraja decembra 1919. U prvoj emisiji su štampane novčanice od 10, 20 i 50 filira, a u drugoj od 10 i 20 filira. U Splitu su 16. jula 1919. izdate novčanice od 10 i 20 krunskih helera na godinu dana. Novčanice od 10, 20 i 50 filira, koje su važile samo za područje Zagreba su štampane do kraja juni 1920. godine.

Sredinom novembra 1919. Privilegovana narodna banka, u to vreme već nepostojeće države, pustila je u promet papirni novac u apoenima od jednog i pola dinara. Autor novčanice od pola dinara, je bio zagrebački grafičar Menci Klement Crnčić. Manje novčanice su štampane u litografskom zavodu Rožankovski u Zagrebu. Novčanice od 1 dinara su štampane u Francuskoj, tekst na naličju, koje podsjeća na novčanicu od 5 dinara iz 1916/17 je na francuskom jeziku.

Mada su apoeni od jednog i pola dinara već ušli u opticaj bez dodate vrijednosti u krunama, vlada je odlučila da je na sve novčanice neophodno doštampati vrijednosti u krunama, kako bi se u narodu izbjegla zabuna kod preračunavanja u krune i obrnuto. Dodatno žigosanje izvršeno je u Beogradu u Upravi fondova, počevši od 2. januara 1920, ali samo na onim novčanicama koje su se nalazile u trezoru, dok su novčanice koje su se već nalazile u opticaju ostale nežigosane. Prilikom doštampavanja, na novčanicama od 1 dinara načinjena je štamparska greška, tako da je umjesto `4 КРУНЕ`, pisalo ` 4 КУРНЕ`. Međutim, greška je kasno uočena pa su ovakve novčanice, zbog velikih troškova i izbjegavanja moguće pometnje prilikom zamjene, ostale u opticaju.

Novčanice od 10 i 20 dinara su štampane u Pragu, a najveće novčanice su štampane u Parizu. U novembru se računalo da se ima dovoljno naštampanih dinara u iznosu od 2,5 milijardi i da bi se moglo krenuti sa rješavanjem pitanja zamjene kruna, pa se od 26. novembra 1919. do januara 1920. vršilo markiranje kruna, specijalnim markicama i to samo na prethodno žigosane krune. Nisu markirane ni sitne novčanice od 1, 2 i 10 kruna. Markiranje je imalo dva predviđena cilja:
* utvrđivanje količina kruna u prometu
* država je u obliku prinudnog zajma zadržavala 20% od vrednosti svake markirane krune, kao doprinos krunskog područja pokrivanju budžetskog deficita, koji se na dinarskom području već naplaćivalo inflatornom monetarnom emisijom. Vlada je obećavala da će 20% zajma vratiti, ali su mnogi to razumjeli kao konfiskaciju.

Procjenjeno je da je na teritoriji Kraljevine SHS cirkulisalo oko 8-10 milijardi austrougarskih kruna i država se zadužila da bi otkupila dio tih kruna.

Po zakonu od 26. januara 1920. godine, Privilegovana Narodna banka Kraljevine Srbije je prerasla je u Narodnu Banku Kraljevine SHS. Emisiona banka Kraljevine SHS, kao kontinuitet Privilegovane Narodne banke Kraljevine Srbije je počela sa radom tek 1. februara 1920. godine. Uslijedili su dalji koraci ka unifikaciji. Narodna banka je izdala dinarsko-krunske novčanice, sa postojećom metalnom podlogom, na kojima su odštampane njihove vrijednosti u obe novčane jedinice, u dinarima i u krunama. Zamjna je vršena po sistemu kruna za krunu, a dinar za dinar, s tim da je odnos bio 4 krune za 1 dinar (na primjer 400 kruna - 100 dinara). Ovim novčanicama su zamkenjivane samo prethodno markirane krune, dok su sitnije krunske novčanice ostale i dalje u opticaju, ali je odlučeno da se po završetku zamjene, dinarsko-krunske novčanice zadrže kao jedino sredstvo plaćanja Zadržavanje imena krune olakšalo je prihvatanje novih novčanica na teritoriji gde se ranije koristila kruna.

Zamjena za dinarsko-krunske novčanice od 1000, 100, 50 i 20 kruna je otpočela 16. februara i trajala je do 3. juna 1920. Naredne godine, od 16. maja do 4. juna 1921. je vršena zamjena sitnih kruna, iste godine je vršena zamjena i u dijelu Dalmacije koja je tada pripojena Kraljevini SHS. Nakon obavljene zamene austrougarskih kruna, povećana je količina novca u opticaju u Kraljevini SHS, što je dovelo do povećanja inflacije.

Na dan 2. aprila 1920. godine objavljena je odluka ministarskog savjeta o zabrani iznošenja dinarsko-krunskih novčanica iz zemlje, te o kažnjavanju i zaplijenjivanju novčanica u korist države u slučaju iznošenja. Ova odluka je ublažena augusta iste godine, kada je dozvoljeno da se u inostranstvo iznesu novčanice u iznosu do 1.000 dinara.

Dinarsko-krunske novčanice su bile omiljene u narodu. Veliki broj primeraka nikada nije zamenjen u banci, ljudi su ih zadržavali kao uspomenu. Dvije novčanice su dobile nadimke, ona od 10 dinara dobila je naziv *kovač*, a novčanica od 20 dinara *orač*, zbog slike orača na njenom licu.

Novčanice nisu bile posebnog kvaliteta i bilo ih je lako falsifikovati. Poznati su falsifikati svih novčanica, osim onih sa najnižom nominalnom vrijednošću. Najčešće su falsifikovane novčanice od 100 i 5, a najređe one od 1000 dinara. Zbog velikog broja falsifikata bilo je neophodno zamijeniti čitavu seriju dinarsko-krunskih novčanica. Odluka o povlačenju novčanica od 20 dinara je donesena već januara 1921, godinu dana nakon njenog puštanja u opticaj. Izuzetno uspjeli falsifikati su pronađeni na Bledu, u Zagrebu, Trstu, Pešti i Grazu.

### 1919. 
### 1920. 
Povlačenje dinarsko-krunskih novčanica je vršeno postupno. Poslijednja koja je povučena iz opticaja, bila je novčanica najviše vrijednosti od 1000 dinara - 4000 kruna.

Tek 1923. godine došlo je do stabilizacije dinara i inflacija je umanjena. Početkom 1923. započeo je uspon dinara, što se može povezati sa dolaskom na mjesto ministra finansija Milana Stojadinovića. U naredne tri godine dinar je snažno ojačao na svjetskim berzama, sređene su državne finansije i oborena je inflacija. Ova stabilnost se održala sve do 1931.

U cilju povećanja novčane mase potrebne za kreditiranje u obnovu ratom razrušene zemlje, kao i zamjene krunskih dinara čiji su se falsifikati
počeli pojavljivati, Narodna banka Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca je krajem 1920. naručila izradu novčanica od 10, 100 i 1.000 dinara.

Prve papirne jugoslovenske dinare izdaje Narodna banka Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1920. godine. Apoen od deset dinara je jedina jugoslovenska novčanica izrađena u SAD. Njena izrada je naručena u štampariji *American Bank Note Company*, u New Yorku jer su kapaciteti štamparije *Banque de France*, koja je bila tradicionalni partner Kraljevine Srbije i kasnije Kraljevine SHS, bili zauzeti nakon Prvog svjetskog rata. Amerikanci su ustupili rezervnu novčanicu sa vinjetom snažnog nagog čovjeka koji okreće točak, što simbolično predstavlja napredak. Takvoj novčanici, iznad točka su dodati likovi dvije žene, boginje radinosti i nauke i Merkura - simbola trgovine. Na naličju novčanice su planinski vrhovi Kožuf, Veternik, Dobro Polje i Kajmakčalan. Novčanica je puštena u opticaj 5. augusta 1922.

Ipak, saradnja sa *Banque de France* je kasnije nastavljena pa su apoeni od 100 i 1.000 dinara izrađeni u Francuskoj, da bi od 1930. godine uz podršku *Banque de France* bio izgrađen i sa radom otpočeo Zavod za izradu novčanica u Topčideru - Beograd (ZIN) u kome se proizvode novčanice i kovanice. Prva novčanica proizvedena u ZIN-u je apoen od 10 dinara izdanja 1929. godine.

Promjenom imena države u Jugoslavija 1929. godine, izdate su nove novčanice od 10 i 100 dinara, a 1931. su ih slijedile novčanice od 1000 dinara i od 500 dinara 1935. godine.

### 1929. 
### 1944. 
Raspadom Kraljevine Jugoslavije 1941. godine, u Srbiji i dalje vrijedi dinar, nazvan srpski dinar. U Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini, kao i drugim dijelovima Nezavisne države Hrvatske, vrijedi kuna kao platežno sredstvo, dok u drugim okupiranim dijelovima vrijede bugarski lev, italijanska lira i njemačka reichsmark. Dinar se ponovo uvodi 1944. godine, te se mijenja u odnosu 1 dinar = 20 srpskih dinara = 40 kuna. U dijelovima okupiranim od strane Italije dinar se mijenja u odnosu 1 dinar = 3 lire.

U Demokratskoj federativnoj Jugoslaviji 1944. godine izašla je jedna serija novčanica u apoenima od 1, 5, 10, 20, 50, 100, 500 i 1000 dinara.

### 1946. 
Narodna banka Demokratske federativne Jugoslavije izdala je novu seriju novčanica 1946. godine u apoenima od 50, 100, 500 i 1000 dinara, a novčanicu od 5000 dinara izdala je 1950 godine.

### 1955. 
Narodna banka Federativne narodne republike Jugoslavije pripremila je i pustila u opticaj novu seriju novčanica, u apoenima od 100, 500, 1000 i 5.000 dinara, sa datumom 1. maj 1955.  Novčanice u apoenima od 100, 500, 1000 i 5000 dinara su sa imenom *Federativna narodna republika Jugoslavija*.

#### Krivotvorine
Ilustracije inflatornih apoena od 10.000 i 50.000 dinara su napravljene u fotoshopu i radi se o fantazijskim izdanjima bez ikakve vrijednosti.

### 2000.
2000. godine su izdate nove novčanice bez riječi *novi* u apoenima od 10, 20, 50 i 100 dinara. Novčanice od 200 i 1000 dinara su izdate 2001., a poslije njih je 2002. puštena u opticaj novčanica od 5000 dinara.

Izgled novčanica srpskog dinara zasniva se na dizajnu ove serije jugoslavenskog dinara. Jedina je razlika to, što umjesto teksta *Narodna Banka Jugoslavije* na naličju novčanica piše *Narodna Banka Srbije*.

## Tečaj
Tokom Markovićevih 1990. reformi dinar će imati tečaj s markom 7:1 a 1997. će taj odnos biti 5:1. U 1998. odnos je 6:1 dok će u 2000 biti 30:1.

## Kovanice 
## Također pogledajte 
* Srpski dinar
* Kraljevina Jugoslavija
* Socijalistička federativna republika Jugoslavija
* Srbija i Crna Gora

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* *Izgled novčanica jugoslovenskog dinara od 1920-2000. godine na portalu* '''Ron Wise's Banknoteworld''' 

Kategorija:Ekonomija Jugoslavije
Kategorija:Historijske valute
Kategorija:Evropske valute