SRY

**Testis-determinirajući faktor**(**TDF**), odnosno **faktor određivanja testisa**, znan i i kao **regija Y koja određuje spol** (**SRY**)  je protein koji veže DNK (poznat i kao genski regulatorni protein / faktor transkripcije) kodiran genom  **SRY**,  koji je odgovoran za iniciranje muškog spola određivanje spola u terijskih sisara (placentni sisari i torbari). SRY je bezintronski spolno određujući gen koji  na Y-hromosomu. Mutacije u ovom genu dovode do niza poremećaja razvoja spola (DSD) sa različitim efektima na fenotip i genotip jedinke.

TDF je član porodice SOX (gena sličnih kutiji SRY) porodice proteina koji vežu DNK. Kada se kompleksira sa proteinom SF1, TDF djeluje kao faktor transkripcije koji izaziva pojačanu regulaciju ostalih faktora transkripcije, što je najvažnije SOX9-a. Njegov ekspresija uzrokuje razvoj primarnih spolnih vrpci, koji se kasnije razvijaju u seminiferne tubule. Ove vrpce formiraju se u centralnom m dijelu još nediferencirane gonade, pretvarajući je u testis. Sada inducirane Leydigove ćelije testisi počinju lučiti testosteron, dok Sertolijeve proizvode antiMüllerovski hormon. Efekti SRY gena obično se javljaju 6-8 sedmica nakon formiranja fetusa i inhibira rast feminiziranih anatomskih  struktura kod muškaraca. Također djeluja na razvijanju dominantnih muških karakteristika.

## Razvoj i regulacija gena 
### Evolucija 
*SRY* može nastati  duplikacijom gena za X hromosom vezanog * SOX3 *, člana porodice Sox. Do ove duplikacije došlo je nakon podjele između monotremmata i Theria. Monotrematima nedostaje SRY, a neki od njihovih spolnih hromosoma imaju homologiju sa spolnim hromosomima ptica. *SRY* je gen koji se brzo razvija, a njegovu regulaciju je bilo teško proučiti, jer određivanje spola nije visoko konzervirana pojava u životinjskom carstvu. Razlikuje se među vrstama,  čak i unutar Marsupialia i Placentalia, koja imaju * SRY * u svom procesu određivanja spola, djelovanjem * SRY *. Genska sekvenca se također mijenja; dok je jezgro gena, grupa visoke pokretljivosti (HMG), konzerviran među vrstama, druge regije gena nisu. *SRY*  je samo jedan od četiri gena na ljufdskom Y hromoomu za koja se pokazalo da su nastali iz originalnog Y hromosoma. Ostali geni na ljudskom romosomu Y nastali su iz autosoma koji je spojen sa originalnim Y-onom. Budući da ima malo konzerviranih sekvenci, promotor *SRY*, regulatorni elementi i regulacija nisu dobro shvaćeni. Unutar srodnih grupa sisara postoje homologije u prvih 400-600 parova baza uzvodno od početnog mjesta translacije. *In vitro* studije promotora ljudskog *SRY* pokazale su da je za funkciju promotora potrebna regija od najmanje 310 bp uzvodno do početnog translacijskog mesta. Dokazano je da naa ekspresiju  ljudskog promotora *SRY* , utiču vezanje tri transkripcijska faktora, steroidogeni faktor 1 (SF1), specifični protein 1 (transkripcijski faktor Sp1) i Wilmsov tumorski protein 1 (WT1).

Regija promotora ima dva Sp1 vezna mjesta, na –150 i –13 koja funkcioniraju kao regulatorna mjesta. Sp1 je faktor transkripcije koji veže konsenzusne sekvence bogate GC-om, a mutacija mesta vezanja *SRY* dovodi do smanjenja transkripcije gena za 90%. Studije SF1 rezultirale su manje određenim rezultatima. Mutacije  SF1 mogu dovesti do inverzije spola, a delecija do nepotpunog razvoja spolnih žlijezda. Međutim, nije jasno kako SF1 direktno komunicira s promotorom *SR1*. Promotorska regija također ima dva WT1 mjesta vezanja na –78 i –87 bp kodona ATG. WT1 je transkripcijski faktor koji ima četiri C-kraja  cinkovog prsta i regiju N-kraja bogatu Pro/Glu-om i primarno funkcionira kao aktivator. Mutacija cinkovog prsta ili inaktivacija WT1 rezultira smanjenom veličinom muške spolne žlijezde. Delecija gena rezultira potpunom inverzijom (preokretom) spola. Nije jasno kako WT1 funkcionira u regulaciji * SRY *, ali neka istraživanja sugeriraju da to pomaže u stabilizaciji obrade poruka. Međutim, postoje hipoteze u vezi s ovom, jer je WT1 također odgovoran za ekspresiju antagonista muškog razvoja, DAX1, što znači preokret spola osetljiv na dozu, kritična regija nadbubrežne hipoplazije, na hromozomu X, gen 1.  Dodatna kopija DAX1 kod miševa dovodi do reverzije spola. Nije jasno kako DAX1 funkcionira, a predloženo je mnogo različitih puteva, uključujući destabilizaciju transkripcije * SRY * i vezanje RNK. Postoje dokazi iz rada na suzbijanju muškog razvoja da DAX1 može ometati funkciju SF1, a zauzvrat transkripciju * SRY*, aktiviranjem korepresora.

Također postoje dokazi da protein GATA, koji veže 4 (GATA4) i FOG2 doprinose aktivaciji *SRY*, povezivanjem sa njegovim promotorom. Nije jasno kako ovi proteini reguliraju transkripciju * SRY *, ali FOG2 i GATA4 mutanti imaju značajno niže nivoe * SRY * transkripcije. FOG-ovi imaju motive na cinkovim prstima koji mogu vezati DNK, ali nema dokaza o interakciji FOG2 sa *SRY*. Studije sugeriraju da se FOG2 i GATA4 povezuju s proteinima koji prepravljaju nukleosome, što bi moglo dovesti do njihove aktivacije.

## Funkcija 
Tokom gestacije, ćelije primordijalne spolne žlijezde koje leže duž urogenitalnog grebena nalaze se u bipotencijalnom stanju, što znači da imaju sposobnost da postanu ili muške ćelije (Sertolijeve i Leydigove ćelije) ili ženske ćelije (folikulske i tekine ćelije). TDF pokreće diferencijaciju testisa, aktivirajući muške specifične faktore transkripcije koji omogućavaju ovim bipotencijalnim ćelijama da se diferenciraju i razmnožavaju. TDF to postiže nadgulacijom SOX9-a, transkripcijskog faktora sa mjestom vezanja DNK vrlo sličnom TDF-ovima. SOX9 dovodi do regulacije faktora rasta fibroblasta 9 (Fgf9), što zauzvrat dovodi do daljnje regulacije SOX9. Kada se dostignu odgovarajući nivoi SOX9, bipotencijalne ćelije spolne žlijezde počinju se diferencirati u Sertolijeve ćelije. Pored toga, ćelije koje eksprimiraju TDF nastavit će se razmnožavati, formirajući primordijalni testis. Iako to predstavlja osnovni niz događaja, ovaj kratki osvrt treba uzeti s oprezom jer postoji mnogo više faktora koji utiču na spolnu diferencijaciju.

### Djelovanje u jedru 
TDF protein sastoji se od tri glavne regije. Centralna regija obuhvata domen HMG (grupa visoke pokretljivosti), koji sadrži nuklearna sekvenca  lokalizacije i djeluje kao domen koji veže DNK.  Domen C-kraja nema konzerviranu strukturu, a  domen N-kraja  može se fosforilirati, kako bi se poboljšalo vezanje DNK. Proces započinje sa jedarnom lokalizacijom TDF-a, acetilacijom signalnih područja jdrne lokalizacije, što omogućava vezanje importina β i kalmodulina za TDF, olakšavajući njegov unos u ,edro. Kada se nađu u jedru, TDF i SF1 (steroidogeni faktor 1, drugi regulator transkripcije) slože se i vežu za TESCO (pojačivač jedra Sox9 specifičnog za testise), element testis-specifičnog pojačivača gena Sox9 u prekursorima Sertolijevih ćelija, uzvodno od početnog mjesta transkripcije gena. Konkretno, to je HMG regija TDF -a, koja se veže za manji žlijeb ciljane sekvence DNK, što dovodi do savijanja i odmotavanja DNK. Uspostavljanje ove posebne DNK "arhitekture" olakšava transkripciju gena Sox9. U jedrima Sertolijevih ćelija, SOX9 direktno cilja gen *Amh*,  kao i  gen za prostaglandin D-sintazu (*Ptgds*). Vezanje SOX9 za pojačivač u blizini promotora *Amh* omogućava sintezu *Amh*-a, dok vezanje SOX9 za gen * Ptgds * omogućava proizvodnju prostaglandina D2 (PGD2). Ponovni ulazak SOX9 u jedro olakšava se autokrinom ili parakrinom signalizacijom koju provodi D2 (PGD2). Ponovni ulazak SOX9 u jedro olakšava se autokrinom ili parakrinom signalizacijom koju provodi PGD2. SOX9 protein tada pokreće petlju pozitivne povratne informacije, koja uključuje SOX9, djelujući kao vlastiti faktor transkripcije i rezultirajući sintezom velikih količina SOX9.

### SOX9 i diferencijacija testisa 
SF1 protein sam po sebi dovodi do minimalne transkripcije gena SOX9 u XX i XY bipotencijalnim ćelijama gonada duž urogenitalnog grebena. Međutim, vezanje kompleksa TDF-SF1 za pojačivač specifičan za testise (TESCO) na SOX9 dovodi do značajne regulacije gena samo u XY gonadi, dok je transkripcija u XX gonadi i dalje zanemariva. Dio ove regulacije postiže sam SOX9 kroz petlju pozitivnih povratnih informacija; poput TDF-a, SOX9 kompleksira sa SF1 i veže se za pojačivač TESCO, što dovodi do daljeg ekspresije SOX9 u XY gonadi. Dva druga proteina, FGF9 (faktor rasta fibroblasta 9) i PDG2 (prostaglandin D2), također održavaju ovu regulaciju. Iako njihovi tačni putevi nisu u potpunosti razumljivi, pokazalo se da su neophodni za kontinuiranu ekspresiju SOX9 na nivoima neophodnim za razvoj testisa.

Smatra se da su SOX9 i TDF odgovorni za ćelijsko-autonomnu diferencijaciju potpornih ćelijskih prekursora u spolnim žlijezdama u Sertolijeve ćelije, što je početak razvoja testisa. Pretpostavlja se da su ove početne Sertolijeve ćelije u centru spolne žlijezde polazna tačka talasa FGF9 koji se širi kroz XY gonadu u razvoju, što dovodi do daljnje diferencijacije Sertolijevih ćelija, nadregulacijom SOX9. Smatra se da su SOX9 i TDF odgovorni za mnoge kasnije procese razvoja testisa (poput diferencijacije Leydigovih ćelija, formiranja spolnihvrci i formiranja vaskulature specifične za testise), iako tačni mehanizmi ostaju nejasni. Pokazano je, međutim, da SOX9, u prisustvu PDG2, djeluje direktno na Amh (kodirajući antimilerovski hormon) i sposoban je inducirati stvaranje testisa u XX.  Urađeno je na spolnim žlijezdama miševa, ukazujući na njegov vitalni značaj za razvoj testisa.

## Uticaj SRY poremećaja na ekspresiju spola 
Embrioni su gonadno identični, bez obzira na genetički spol, sve do određene faze razvoja kada faktor određivanja testisa uzrokuje razvoj muških spolnih organa. Tipski muški kariotip je XY, dok je ženski XX. Međutim, postoje izuzeci u kojima glavnu ulogu ima SRY+Y. Osobe sa                                  Klinefelterovim sindromom nasljeđuju normalan Y hromosom i više X hromosoma, uz kariotip XXY. Smatraju se muškarcima. Neuobičajena genetička rekombinacija tokom krosinovera, kada se razvija spermatozoid, može rezultirati kariotipovima koji se ne podudaraju sa njihovom fenotipskom ekspresijom.

Većinu vremena, kada se spermatozoid u razvoju podvrgne se krosing-overu tokom mejoze, gen SRY ostaje na Y hromosomu. Ako se SRY gen prenese u X hromosom, umjesto da ostane na Y-nu, neće početi razvoj testisa. Ovo je poznato kao Swyerov sindrom, karakteriziran XY kariotipom i ženskim fenotipom. Osobe sa  ovim sindromom imaju normalno formirane maternice i jajovode, ali spolne žlijezde nisu funkcionalne. Uglavnom se odgajaju kao žene i imaju ženski rodni identitet. Na drugoj strani spektra, XX muški sindrom javlja kada tijelo ima ženske hromosome, a  SRY se za jedan od njih veže translokacijom. Osobe sa sindromom XX muškog fenotipa  imaju ženski genotip, ali muške fizičke osobine. Osobe s bilo kojim od ovih sindroma mogu imati usporeni pubertet, neplodnost i karakteristike rasta suprotnog spola s kojim se identificiraju. Oni sa  XX muškim sindromom mogu razviti dojke, a sa Swyerovim sindromom mogu imati dlake na licu.

Iako prisustvo ili odsustvo SRY općenito određuje da li se razvija testis ili ne, sugerira se da postoje i drugi faktori koji utiču na funkcionalnost gene SRY. Prema tome, postoje osobe koje imaju gen SRY, ali se i dalje razvijaju kao žene, bilo zato što je sam gen neispravan ili mutiranili zato što je neispravan jedan od faktora koji tome doprinosi. To se može dogoditi kod osoba koje imaju XY, XXY ili XX SRY pozitivan kariotip.

Pored toga, drugi sistemi za određivanje spola na bazi SRY/TDF osim XY, su procesi koji dolaze nakon što SRY bude prisutan ili odsutan u razvoju embriona. U normalnom sistemu, ako je SRY prisutan za XY, TDF će aktivirati moždinu da razvije spolne žlijezde u testise. Tada će se proizvesti testosteron i pokrenuti razvoj drugih muških spolnih obilježja. Uporedno s tim, ako SRY nije prisutan u  paru XX, nedostajaće TDF zbog  nedostatka Y hromosoma. Nedostatak TDF-a omogućit će da se korteks embrionskih spolnih žlijezda razvije u jajnike, koji će tada proizvoditi estrogen i dovesti do razvoja drugih ženskih spolnih karakteristika.

### Uloga u ostalim bolestima 
Dokazano je da SRY  ima interakcije sa androgenim receptorom, a osobe sa XY kariotipom i funkcionalnim SRY genom mogu imati ženski vanjski fenotip zbog osnovnog sindroma neosjetljivosti na androgen (AIS). Osobe s AIS-om nisu u stanju pravilno reagirati na androgene zbog oštećenja gena za androgeni receptor, a pogođene osobe mogu imati potpunu ili djelimičnu AIS. SRY je također povezan s činjenicom da muškarci češće od žena razvijaju bolesti povezane sa dopaminom, kao što su shizofrenija i Parkinsonova bolest. SRY kodira protein koji kontrolira koncentraciju dopamina, neurotransmitera koji prenosi signale iz mozga koji kontroliraju kretanje i koordinaciju. Istraživanje na miševima pokazalo je da je mutacija SOX10, SRY kodiranog transkripcijskog faktora, povezana sa stanjem dominantnog megakolona kod miševa. > Ovaj model miša koristi se za istraživanje veze između SRY i Hirschsprungove bolesti ili urođenog megakolona kod ljudi. Također postoji veza između SRY kodiranog transkripcijskog faktora SOX9 i kampomelne displazije (CD). Ova misense mutacija uzrokuje defektnu hondrogenezu ili proces formiranja hrskavice, a manifestira se kao skeletna CD. Two thirds of 46,XY individuals diagnosed with CD have fluctuating amounts of male-to-female sex reversal. Krajem 1990-ih, broj relevantnih profesionalnih društava u Sjedinjenim Državama pozvao je na ukidanje provjere spola, uključujući Američko medicinsko udruženje, navodeći da je korišteni metod nesiguran i neefikasan. Hromosomski pregled je eliminiran od Ljetnih olimpijskih igara 2000., ali nakon toga su uslijedili drugi oblici ispitivanja na osnovu nivoa hormona.

### Tekuća ustraživanja 
Uprkos napretku postignutom tokom proteklih nekoliko decenija u proučavanju određivanja spola, gena SRY i proteina TDF, još uvijek se radi na daljem razumijevanju ovih područja. Ostaju faktori koje treba identificirati u molekulskoj mreži koja određuje spol, a hromosomske promjene uključene u mnoge druge slučajeve inverzije spola kod čovjeka još uvijek nisu poznate. Nastavlja se potragu za dodatnim genima za određivanje spola, koristeći tehnike kao što je mikromreže skrining gena genitalnog grebena u različitim razvojnim fazama, mutagenezni zasloni kod miševa za fenotipove inverzije spola i identificiranje gena koji kao transkripcijski faktori djeluju na upotrebu hromatinske imunoprecipitacije.

## Također pogledajte 
* Hromosom Y
* Sistem određivanja spola
*XY sistem determinacije spola

## Reference 
## Dopunska literatura
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Vanjski linkovi 
* GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on 46,XX Testicular Disorder of Sex Development
* OMIM entries on 46,XX Testicular Disorder of Sex Development
* 
* 
* PDBe-KB provides an overview of all the structure information available in the PDB for Human Sex-determining region Y protein

Kategorija:Transkripcijski faktori
Kategorija:Geni
Kategorija:Geni na hromosomu Y
Kategorija:Epigenetika
Kategorija:Citogenetika