Sjevernoirski sukob

**Sjevernoirski sukob** (irski: *Na Trioblóidí*; engleski: *The Troubles*) bio je etničko-nacionalistički sukob u Sjevernoj Irskoj tokom druge polovine 20. vijeka. Smatra se gerilskim i sukobom slabog intenziteta. Nasilje je počelo u kasnim 1960-im i smatra se da se završilo sporazumom iz Belfasta 1998. Iako se sukob odvijao u Sjevernoj Irskoj, došlo je do nasilja i u Irskoj, Engleskoj i kontinentalnoj Evropi.

Sukob je primarno bio političke i nacionalističke prirode, podstaknut historijskim dešavanjima. Također je imao etničku i sektašku dimenziju, iako nije bio religijski sukob. Ključni uzrok sukoba bio je ustavni status Sjeverne Irske. Unionisti i lojalisti, koji su uglavnom protestanti i smatraju se Britancima, zalažu se za ostanak Sjeverne Irske u Ujedinjenom Kraljevstvu. Nacionalisti i republikanci, koji su uglavnom Irci katolici, zalažu se za ujedinjenje Sjeverne Irske sa Republikom Irskom.

Sukob je počeo tokom političke kampanje Sjevernoirske asocijacije za ljudska prava kako bi se završila diskriminacija unionističke, protestanske vlade i policije nad katolicima. Unionisti su se ovoj kampanji suprostavili izazivanjem nereda, što je dovelo do raspoređivanja britanskih trupa širom Sjeverne Irske u cilju zaštite katoličkog stanovništva kao i do sukoba koji će trajati 3 decenije.

Glavni učesnici u sukobu su bili republikanske i lojalističke paravojske, britanske sigurnosne snage i politički aktivisti i političari. Sigurnosne snage Republike Irske igrale su malu ulogu. U sukobu je poginulo preko 3.500 ljudi, od čega su civili 52%, pripadnici britanskih sigurnosnih snaga 32% i pripadnici paravojski 16%. Dolazilo je do sporadičnog nasilja i nakon potpisivanja sporazuma u Belfastu, uključujući i kampanju republikanaca koji se protive primirju.

## Perspektiva
[mini|lijevo|August 2009: [Zastava Ulstera iznad unionističkog područja Derryja dok se u pozadini vidi irska zastava iznad nacionalističkog područja.]]
[mini|lijevo|[Linije mira|Linija mira u Belfastu. Linije mira su niz visokih barijera koje razdvajaju nacionalističke i lojalističke četvrti. Izgrađene su u urbanim područjima Belfasta, Derryja, Portadowna i drugih gradova. Njihova navodna svrha je sprečavanje nasilja.]]
Pojam *Nevolje* odnosi se na sukob između nacionalista (uglavnom katolika) i unionista (uglavnom protestanata) koji je trajao gotovo tri decenije (1969–1997). Ranije se ovim pojmom nazivao irski revolucionarni period. Ovaj sukob predstavljao je najdužu bitniju kampanju u historiji britanske vojske.

Stav britanske vlade je bio da su njihove snage neutralne u sukobu, da čuvaju red i mir i pravo naroda Sjeverne Irske na demokratsko samoopredjeljenje. Nacionalisti su sigurnosne snage smatrali snagama okupacije. Britanske sigurnosne snage fokusirale su se na republikanske paravojske i aktiviste, a istraga policijskog ombudsmana pokazala je da su britanske snage u nekoliko situacija bile u dosluhu sa lojalističkim paravojskama, da su bile umiješane u ubistva i da su sprečavale sprovođenje pravde kada su tvrdnje o saradnji i ubistvima bile istraživane.

Sukob je doveden do kraja mirovnim procesom kojim je većina paravojski proglasila primirje, IRA je razoružana, policija reformisana, a povučene su i britanske snage sa ulica i sa osjetljivih pograničnih područja kao što su Južni Armagh i Fermanagh. U sporazumu je dogovoreno da će Sjeverna Irska ostati u Ujedinjenom Kraljevstvu osim ako većina glasačkog tijela Sjeverne Irske odluči drugačije. Vlada Sjeverne Irske je decentralizovana.

Iako je broj aktivnih učesnika bio relativno mali, sukob je uticao na mnoge u Sjevernoj Irskoj na dnevnoj bazi, nekad se šireći i u Englesku, Irsku i dijelove kopnene Evrope.

## Pozadina
### 1609–1791.
Godine 1609, tokom procesa plantažiranja, u Ulster se naseljavaju britanski i škotski doseljenici koji dobijaju zemlju koja je konfiskovana od domaćeg irskog stanovništva. Zajedno sa protestantskom imigracijom, posebno u Antrim i Down, plantažiranje je bilo jedan od glavnih uzroka sukoba između domaćeg irskog stanovništva i kolonijalista koji će dovesti do irskih konfederativnih ratova (1641–53) i Jakobitskog rata (1689–91). Oba rata završila su se pobjedom protestanata.

[mini|[Bitka kod Boynea (12. juli 1690) od Jana van Huchtenburga.]]
Anglikanska dominacija u Irskoj omogućena je donošenjem Kaznenih zakona kojima su ograničena vjerska, pravna i politička prava svima (uključujući i katolike i protestante, kao što su prezbiterijanci) koji nisu bili u okviru državne crkve, anglikanske Irske crkve. Kako su se Kazneni zakoni počeli ukidati u kasnom 18. vijeku došlo je do većeg takmičenja za zemlju, jer su irskim katolicima ukinute restrikcije na zakup zemljišta. Nakon što je katolicima dozvoljena kupovina zemljišta i trgovina došlo je do stvaranja agrarnih udruženja, Peep o' Day Boysa kod protestanata i Branioca kod katolika. Ovo je dovelo do polarizacije među zajednicama.

Zakonima o uniji 1800. Parlament Irske je ukinut, a Irska je ušla u sastav Ujedinjenog Kraljevstva Velike Britanije i Irske. Ovo je dovelo do bližih veza između anglikanaca i prezbiterijanaca koji su ranije bili republikanci. Iako je katolička emancipacija postignuta 1829, čime je zvanična diskriminacija nad katolicima (oko 75% stanovništva u tom periodu), disidentima i Jevrejima uveliko eliminisana, kampanja za poništenje zakona iz 1800. nije uspjela.

U kasnom 19. vijeku nastao je pokret za samoupravu koji je tražio ponovno uspostavljanje irskog parlamenta. Unionisti su bili uplašeni kako bi mogli postati manjina u parlamentu koji bi bio većinski katolički.

Unionisti i pokret za samoupravu bili su najznačajnije političke frakcije u Irskoj tokom kasnog 19. i ranog 20. vijeka.

### 1912–1922.
[mini|[alsterski zavjet izdat je u protestu protiv Zakona o samoupravi u septembru 1912.]]
[mini|[Proglas Irske Republike je izdat tokom  Uskršnjeg ustanka u aprilu 1916.]]

Kao odgovor na kampanju za samoupravu koja je počela 1870-ih, unionisti, uglavnom alsterski protestanti, protivili su se irskoj samoupravi i nezavisnosti, plašeći se za svoju budućnost u većinski katoličkoj državi. Godine 1912. unionisti vođeni Edwardom Carsonom potpisuju alsterski zavjet i zavjetuju se da će se suprostaviti samoupravi i silom ako je potrebno. U tu svrhu nastaju alsterske dobrovoljačke snage (UVF).

Kao odgovor na stvaranje UVF-a nacionalisti na čelu sa Eoinom MacNeillom formiraju Irske dobrovoljačke snage, čiji je cilj bila borba protiv UVF-a i donošenje Zakona o samoupravi. Izbijanje Prvog svjetskog rata i učešće Irske u istom privremeno su odložili mogući građanski rat i rezoluciju o irskoj nezavisnosti. Zakon o samoupravi, iako je prošao u britanskom parlamentu uz kraljevski pristanak, suspendovan je tokom trajanja rata.

Irske dobrovoljačke snage su se podijelile na Narodne dobrovoljce, koji su se pridružili irskim regimentima Nove britanske armije, i na grupu koju su uglavnom sačinjavali radikalni nacionalisti među kojima je bilo infiltratora iz Irskog republikanskog bratstva. Radikalni nacionalisti će 1916. u Dublinu započeti Uskršnji ustanak, pod vodstvom Patricka Pearsea i Jamesa Connollyja. Na izborima u decembru 1918, dvije i po godine nakon pogubljenja 15 vođa ustanka, pobijedila je, sa 48% glasova i većinom mjesta u parlamentu, separatistička stranka Sinn Féin. Njihovoj pobjedi pomogla je prijetnja o prisilnom regrutovanju u vojnu službu. Uslijedio je Irski rat za nezavisnost, koji se završava 1922. kada se formira Irska slobodna država, koja je sačinjavala 26 od 32 irska okruga. U Ulsteru, posebno u 6 okruga koji će postati dio Sjeverne Irske, stranka Sinn Féin je imala relativno slabe rezultate i unionisti su osvojili većinu.

Pozicije dvije strane postale su striktno definisane nakon ovog perioda. Iz unionističke perspektive, nacionalisti su bili nelojalni i odlučni u svojoj namjeri da unioniste primoraju na ujedinjenu Irsku. Ova prijetnja služila je kao opravdanje za povlašćen položaj unionista u dodjeli stanova, zaposlenju i u drugim poljima. Prisustvo većih porodica među katolicima, a samim tim i potencijal za brži rast broja katolika također je viđen kao prijetnja. Unionističke vlade ignorisale su upozorenje Edwarda Carsona iz 1921. da bi otuđivanje katolika učinilo Sjevernu Irsku nestabilnom. Poslije ranih 1920-ih dolazilo je do povremenih sektaških nemira, poput nemira u Belfastu 1930-ih i 1950-ih i Sjeverne (1942–1944) i Granične (1956–1962) kampanje Irske republikanske armije, koje nisu uživale širu podršku među nacionalistima. Nakon što je IRA obustavila svoju kampanju 1962, Sjeverna Irska je u kratkom periodu bila relativno stabilna. marš za građanska prava u Derryju 5. oktobra 1968, početak bitke za Bogside 12. augusta 1969. ili dolazak britanskih trupa 14. augusta 1969.

NICRA je optuživana da je republikanska organizacija čiji je konačni cilj ujedinjenje Irske. Iako su republikanci i neki članovi IRA-e (koja je tada provodila nenasilnu politiku pod vodstvom Cathala Gouldinga) pomogli pri stvaranju i upravljanju pokretom, nisu ga kontrolisali i nisu bili dominantna skupina unutar pokreta.

U martu i aprilu 1966. nacionalisti su širom Irske održali parade kako bi obilježili 50. godišnjicu Uskršnjeg ustanka. Grupa irskih republikanaca je 8. marta minirala Nelsonov stub u Dublinu. U to vrijeme, IRA je bila veoma slaba i nije sprovodila oružane akcije, ali su neki unionisti smatrali da se IRA spremala za novu kampanju u Sjevernoj Irskoj. Aprila 1966, grupa lojalista pod vodstvom Iana Paisleyja, protestantskog propovjednika, osniva Alsterski komitet za odbranu ustava (UCDC). Uspostavljeno je paravojno krilo pod imenom Alsterski protestantski dobrovoljci (UPV), sa ciljem rušenja Terencea O'Neilla, premijera Sjeverne Irske. Iako je O'Neill bio unionist, smatrali su da je bio blag prema pokretu za građanska prava i protivili su se njegovoj politici.

U isto vrijeme u Shankillu, četvrti Belfasta, javljaju se Alsterske dobrovoljačke snage. Predvodio ih je Gusty Spence, bivši britanski vojnik. Mnogi članovi UVF-a bili su pripadnici i UCDC-a i UPV-a. U aprilu i maju na mnoge su katoličke kuće, škole i poslovne zgrade bili bačeni molotovljevi kokteli. U jednom napadu UVF-a na katolički bar gine starica, protestantkinja Matilda Gould. UVF progalašava rat IRA-i i svima koji joj pomažu 21. maja. Ubijaju 27. maja katoličkog civila Johna Sculliona na povratku kući. Pripadnici UVF-a upucali su mjesec dana kasnije trojicu katoličkih civila dok su napuštali pab, pri čemu gine mladić iz Republike Irske, Peter Ward. Ubrzo nakon toga sjevernoirska je vlada zabranila UVF. NICRA je formirana u januaru 1967.

20. juna 1968, aktivisti za građanska prava (uključujući i Austina Curriea, nacionalističkog narodnog poslanika) protestovali su protiv diskriminacije u dodjeli stanova zaposjevši u Caledonu kuću koja je bila dodijeljena devetnaestogodišnjoj neudatoj protestantkinji (Emily Beattie, sekretarki lokalnog političara alsterske unionističke stranke) ispred dvije velike katoličke porodice. Policajci, među kojima je bio i brat Emily Beattie, nasilno se uklonili aktiviste sa mjesta događaja. Currie je uložio svoju žalbu u lokalnom vijeću i u parlamentu. Ovaj incident ojačao je pokret za građanska prava.
mini|Spomenik prvom sjevernoirskom maršu za građanska prava.

24. augusta 1968, pokret je održao svoj prvi marš, od Coalislanda do Dungannona. Tokom naredne godine održani su brojni marševi. Lojalisti (posebno pripadnici UPV-a) napali su mnoge marševe i držali su kontra-demonstracije u cilju zabranjivanja marševa. Sjevernoirska vlada zabranila je marš pokreta za građanska prava u Derryju 5. oktobra 1968. Kada su se učesnici marša usprotivili zabrani, policija ih je okružila i tukla nasumično. Više od 100 ljudi je povrijeđeno, uključujući i pojedine nacionalističke političare.  Marš je ponovo napadnut u Derryju. Učesnici marša tvrdili su da policija nije učinila ništa da ih zaštiti i da je pomagala lojaliste. Te noći su policajci u četvrti Derryja, Bogsideu, palili katoličke kuće, napadali, prijetili i vrijeđali stanovnike na sektaškoj osnovi. Između 30. marta i 26. aprila izvršeno je 6 bombaških napada. Svi su okrivljeni na IRA-u, a britanski vojnici poslati su da čuvaju instalacije. Unionistička podrška O'Neillu se smanjivala, što dovodi do njegove ostavke 28. aprila. Devenny je pretrpio srčani udar i umro je 17. jula od posljedica povrede. 13. jula policajci su pretukli katoličkog civila, Francisa McCloskeya (67) tokom sukoba u Dungivenu. Umro je sljedećeg dana. Neprekidne borbe koje su trajale naredna dva dana postale su poznate kao bitka za Bogside.

Kao odgovor na dešavanja u Derryju, nacionalisti su protestovali u Belfastu i širom Sjeverne Irske. Neki od ovih protesta doveli su do sukoba sa policijom i do napada na policijske stanice. U Belfastu su lojalisti odgovorili upadajući u nacionalističke distrikte, spaljujući kuće i poslovne objekte. Došlo je do pucnjavi između nacionalista i policije i između nacionalista i lojalista. Grupa od oko 30 pripadnika IRA-e bila je umiješana u borbama u Belfastu. Policija je na ulice poslala oklopna vozila Shorland naoružana teškim mitraljezima Browning. Oklopna vozila su dva puta otvorila paljbu na nacionalističke četvrti, pri čemu gine devetogodišnji Patrick Rooney. Paljba je otvorena i na demonstrante u Armaghu, Dungannonu i Coalislandu. Nakon nereda, Lynch je naredio irskoj vojsci da planira moguću humanitarnu intervenciju u Sjevernoj Irskoj. Plan, nazvan Vježba Armageddon, je odbijen i ostao je klasifikovan 30 godina.

14. i 15. augusta, britanske trupe su raspoređene po Derryju i Belfastu kako bi uspostavile red, ali nisu ušle u Bogside što je dovelo do privremenog prekida nemira. 8 ljudi je ubijeno, preko 750 povrijeđeno (uključujući 133 osobe sa ranama od vatrenog oružja), a uništeno je preko 400 kuća i poslovnih objekata, od čega su katolički činili 83%. 1.505 katoličkih i 315 protestantskih porodica bilo je primorano napustiti svoje domove. Irska vojska je uspostavila izbjegličke kampove u blizini granice. Nacionalisti su se u početku obradovali dolasku vojske jer nisu vjerovali policiji. Odnosi su se ubrzo raspali zbog opresivnih mjera koje je vojska sprovodila.

Nakon nereda, uspostavljen je Huntov komitet kako bi ispitao sjevernoirsku policiju. Izvještaj, koji je objavljen 12. oktobra, preporučivao je da se policija razoruža i da se specijalna policija ukine. Te noći su lojalisti u Belfastu protestovali protiv izvještaja. Tokom nasilja u Shankillu, pripadnici UVF-a ubili su policajca Victora Arbucklea. On je bio prvi policajac koji je poginuo tokom sjevernoirskog sukoba. U oktobru i decembru 1969, UVF je izvršio niz malih bombaških napada u Republici Irskoj.

Do kraja 1971, u Derryju je postavljeno 29 barikada, od kojih je 16 bilo neprolazno čak i britanskim oklopnim vozilima. Mnoge republikanske no-go zone bile su kontrolisane od strane Privremene i Službene IRA-e. Postoji nekoliko ponuđenih razloga za eskalaciju nasilja u ovom periodu.

Unionisti smatraju da je glavni razlog eskalacije nastanak PIRA-e i OIRA-e, koje su nastale raspadom stare IRA-e 1969. Dok je stara IRA prihvatila nenasilnu borbu, nova Privremena IRA je bila odlučna u svojoj namjeri da vodi oružanu borbu protiv britanskih vlasti u Sjevernoj Irskoj. Nova IRA je bila voljna prihvatiti ulogu zaštitnika katoličke zajednice, umjesto jedinstva radničke klase iz obje zajednice.

Nacionalisti nasilje u ovom periodu objašnjavaju nizom događaja. Jedan od incidenata bila je i bitka za Falls u julu 1970. kada je 3.000 britanskih trupa uvelo policijski čas u nacionalističkoj četvrti Belfasta, Lower Fallsu ispaljujući preko 1.500 metaka i ubijajući 4 civila. Godine 1971. je uvedena internacija bez suđenja (od 350 osoba koje su privedene na početku, nijedna nije bila protestant). Zbog slabih obavještajnih podataka, rijetko koji od privedenih je zapravo bio republikanski aktivista, ali su neki postali radikalizovani zbog svojih iskustava. Smatra se jednim od najznačajnijih događaja sukoba. Za posljedicu je imao povećano neprijateljstvo republikanaca ka britanskoj vojsci i vladi, kao i povećanje podrške PIRA-i, koja se ogleda u povećanom broju dobrovoljaca u tom periodu.

Od 1971. do 1975, 1.981 osoba je zatvoreno bez suđenja, od čega 1.874 katolika i 107 protestanata. Postojale su glasine o zlostavljanju i mučenju privedenih, a pet tehnika koje su vojnici i policajci koristili tokom ispitivanja proglašene su nelegalnim nakon istrage britanske vlade.

Privremena IRA pokušala je sebe predstaviti kao zaštitnika nacionalističke zajednice. PIRA je svoju kampanju započela rane 1971. kada je Vojno vijeće odobrilo napade na britansku vojsku. Tokom 1972, borci PIRA-e ubili su oko 100 pripadnika britanskih sigurnosnih snaga, ranili još 500 i izvršili oko 1.300 bombaških napada, uglavnom na komercijalne mete. Bombaška kampanja prouzrokovala je i civilne žrtve, poput Krvavog petka, kada su 22 bombe aktivirane u centru Belfasta, pri čemu je poginulo 9 osoba, 7 civila i 2 vojnika.

U istoj godini OIRA je ubila desetine britanskih vojnika, ranivši još nekoliko. OIRA je svoju kampanju okončala u maju 1972.

Koncentracija britanskih trupa doživjela je svoj vrhunac na omjeru 20:1.000 u odnosu na civilno stanovništvo, što je najveći omjer u historiji protivgerilskog ratovanja, veći i od onog tokom Malajskog ustanka, s kojim se sukob često poredi. Operacija Motorman bila je najveća operacija u Irskoj još od rata za nezavisnost. Uključeno je bilo 22.000 britanskih trupa. Suočeni sa takvom opozicijom, pro-Saningdejlski unionisti su napustili vladu i novi režim je propao. Tri dana nakon početka štrajka, 17. maja 1974, dva tima iz Belfastske i Srednjoalsterske brigade UVF-a detonirala su tri auto-bombe bez upozorenja u centru Dublina, pri čemu je poginulo 26 ljudi, a ranjeno je oko 300. 90 minuta kasnije, u Monaghanu je eksplodirala i četvrta bomba, pri čemu gine još 7 ljudi. Nikada niko nije osuđen za ove napade.
 
Decenija se završila duplim napadom IRA-e. 27. augusta 1979. ubijen je Lord Mountbatten tokom odmora u Mullaghmoreu, okrug Sligo, kada je eksplodirala bomba ispod njegovog čamca. Poginule su još tri osobe: majka Mountbattenovog zeta, Mountbattenov unuk i lokalni čamdžija. hiljade drugih prisustovalo je sahranama ostalih zatvorenika. Iz republikanske perspektive, značaj ovih događaja demonstrirao je potencijal za političku i izbornu strategiju.

U jeku štrajka glađu, stranka Sinn Féin, koja je postala političko krilo PIRA-e, izašla je na izbore i u Sjevernoj Irskoj (kao abstencionisti) i u Republici. Sinn Féin je 1986. priznao legitimitet irskog parlamenta, što je dovelo do napuštanja stranke manjeg broja članova koji formiraju Republikanski Sinn Féin.

U minobacačkom napadu na policijsku stanicu 28. februara 1985. u Newryju, poginulo je devet policajaca, sedam protestanata i dva katolika. Napad su isplanirali IRA-ina brigada iz Južnog Armagha i jedinica u Newryju. Devet projektila je ispaljeno sa ukradenog Forda. Osam je promašilo stanicu, a deveti je pogodio kantinu. U Enisskillenu je 8. novembra 1987, tokom komemoracijske parade žrtvama Prvog svjetskog rata, eksplodirala tempirana bomba. Poginulo je 11 (10 civila, uključujući trudnicu, i jedan policajac), a ranjene su 63 osobe. Ronnie Hill bio je teško povrijeđen. U komu je pao nakon dva dana i ostao je u tom stanju sve do smrti u decembru 2000. IRA se izvinila, tvrdeći da je napad bio greška, a da su prava meta bili britanski vojnici koji su paradirali ka spomeniku. Jedinica koja je izvela napada je rasformirana. Lojalističke paravojske odgovorile su napadima na katolike, uglavnom civile. Postavljena je bila još jedna bomba u obližnjem Tullyhommonu koja nije eksplodirala.

Dva naoružana britanska vojnika napadnuta su, zarobljena i likvidirana prilikom sahrane žrtava Stoneovog napada. Ovaj događaj poznat je pod imenom "ubistvo kaplara".

mini|desno|Znak "snajperist na poslu" u Crossmaglenu.
IRA je u 1990-im razvila novi plan u cilju ograničenja britanskih patrola u Crossmaglenu. Formirana su dva tima snajperista. Snajperisti su koristili Barrett M82. U Južnom Armaghu su postavljeni znakovi na kojima je pisalo "snajperist na poslu". Za sedam godina djelovanja, snajperisti su ubili devet osoba, sedam vojnika i dva policajca.

IRA je razvila kapacitet obaranja helikoptera u Južnom Armaghu i drugim područjima od 1980-ih.

U decembru 1993, došlo je do još jednog incidenta u kojem su učestvovali helikopteri. Dva helikoptera su tokom 1994. srušena improviziranom minobacačkom vatrom. Tokom ovog perioda, IRA je uspostavljala punktove u ovom području bez reakcije sigurnosnih snaga.

### Prvo primirje 
Nakon dužeg perioda političkog manevrisanja, i lojalističke i republikanske paravojske proglasile su 1994. primirje. Godina prije primirja obilježena je velikim brojem zločina. UDA i UVF povećali su broj napada. IRA je odgovorila bombaškim napadom u Shankillu oktobra 1993, čiji je cilj bio eliminacija rukovodstva UDA-e. Tom prilikom poginulo je osam protestantskih civila, jedan nisko-rangiran član UDA-a i jedan od počinioca zbog preuranjene detonacije. UDA se osvetila masakrima u nacionalističkim područjima Greysteel i Castlerock. Od 12 žrtava ova dva masakra, samo dvije nisu bile katolici. Britanska i irska vlada usaglasile su se da će Mitchell predvoditi međunarodnu komisiju za razoružanje paravojski.

### Drugo primirje 
9. februara 1996, manje od dvije godine nakon proglašenja primirja, IRA je izvršila bombaški napad u Londonu. Poginule su dvije, a ranjeno je 39 osoba. Pričinjena je šteta od 85 miliona funti. Sinn Féin je krivio britansku vladu zbog odbijanja da započne sveobuhvatne pregovore dok se IRA ne razoruža.

15. juna uslijedio je bombaški napad u Manchesteru, koji je uništio veći dio gradskog centra. Pričinjena je šteta od 411 miliona funti. U napadu nije bilo poginulih zahvaljujući telefonskom upozorenju i brzoj reakciji hitnih službi. Preko 200 ljudi je povrijeđeno. Stephen Restorick bio je posljednji britanski vojnik koji je ubijen prije primirja. Upucan je na graničnom prijelazu 12. februara od "snajperiste iz Južnog Armagha", koji je kasnije identifikovan kao Bernard Henry McGinn.

IRA je ponovo proglasila primirje u julu 1997, početkom pregovora na kojima nije učestvovao Sinn Féin. U septembru iste godine, Sinn Féin postaje potpisnik Mitchellovih načela i uključuje se u pregovore. UVF je bila prva paravojska koja se podijelila kao rezultat pregovora, nastankom Lojalističkih dobrovoljačkih snaga 1996. U decembru 1997, INLA je likvidirala vođu LVF-a Billyja Wrighta, što je dovelo do niza osvetničkih ubistava od strane lojalističkih paravojski. Iz PIRA-e se izdvojila manja grupa koja se nazvala Prava irska republikanska armija.

U augustu 1998, bombaški napad RIRA-e u Omaghu ubio je 29 ljudi. Ovaj napad je diskreditovao disidentske republikance u očima mnogih koji su ranije podržavali PIRA-u. Ovo je rezultiralo gubitkom uticaja ovih skupina.

INLA je također potpisala primirje ubrzo nakon sporazuma iz Belfasta. Od tada, većina nasilja paravojski usmjerila se na sopstvene zajednice gdje je došlo do sukoba između različitih formacija. UDA je od 2000. dva puta dolazila u sukob sa UVF-om. Sukobi su bili i unutrašnje prirode, između brigadnih komandanata. Pojedine skupine umiješane su u organizovani kriminal.

### Politički proces 
Nakon primirja, počeli su pregovori glavnih političih stranaka Sjeverne Irske kako bi se došlo do političkog rješenja. Ovi pregovori doveli su do sporazuma u Belfastu 1998. Sporazumom je Sjevernoj Irskoj vraćena samouprava na bazi dijeljenja moći. Vlada sastavljena od četiri stranke formirana je 1999, a u nju je ušao i Sinn Féin. Kraljevska policija Ulstera preimenovana je u Policijsku službu, čiji je sastav u narednih 10 godina morao sadržati 50% katolika. Zakonom o pravdi i sigurnosti iz 2007. ukinuti su diplock sudovi.

Proces normalizacije sigurnosti bio je jedna od ključnih tačaka sporazuma. Napuštene su kasarne i granične osmatračnice, a sve trupe koje su učestvovale u Operaciji Banner, uključujući i Kraljevski irski regiment, zamijenjene su pješadijskom brigadom, koja je raspoređena na 10 mjesta širom Sjeverne Irske, ali bez operativne uloge.

Vlada je suspendovana 2002, kada su se uniosti povukli nakon Stormontgatea, koji je uslijedio nakon spekulacija o postojanju IRA-inog špijunskog lanca unutar Stormonta. U to doba vladale su tenzije zbog sporog i nepotpunog razoružanja IRA-e, koje je kompletirano u septembru 2005.

Nakon sporazuma, političkom situacijom uglavnom dominiraju Sinn Féin i DUP, na štetu SDLP-a i UUP-a. Iako je političko nasilje uveliko smanjeno, sektaški animozitet je i dalje prisutan. Stambena područja su podjeljenija više nego ikada. Samim tim, napredak prema zajedničkim institucijama bio je spor i težak. Vlada je ponovo uspostavljena 8. maja 2007.

## Saradnja britanskih snaga i lojalista 
U pokušaju da poraze IRA-u, britanske snage sigurnosti u mnogim su slučajevima sarađivale s lojalističkim paravojskama. Vojnici i policajci često su učestvovali u lojalističkim napadima van dužnosti, davali su oružje i obavještajne podatke, nisu reagovali na djelovanje lojalista i ometali su policijske istrage. Dupli agenti i špijuni u lojalističkim paravojskama organizovali su napade naredbom ili sa znanjem nadređenih. Od 210 lojalista uhapšenih tokom Stevensovih upita, 207 bili su državni agenti ili špijuni.

U alsterskom odbrambenom regimentu 1972. bilo je svega 3% katolika. Do 1990, 197 pripadnika UDR-a osuđeno je za terorističke prekršaje, od toga 19 za ubistvo. Lojalisti su u sastav ovog regimenta ulazili kako bi dobili oružje, obuku i informacije.

Tajna skupina iz Glenannea, koja je okupljala lojaliste, vojnike i policajce, izvršila je tokom 1970-ih niz napada protiv nacionalista u području poznatom kao "trougao ubistava". Neki napadi su izvršeni i u Republici Irskoj. Ukupno su ubili 120 osoba, uglavnom civila. U *Casselovom izvještaju*, pronađeni su dokazi da su policajci i vojnici učestvovali u 74 od 76 istraživanih ubistava. Izvještaj navodi i da su istaknuti policijski službenici bili upoznati sa aktivnostima grupe, ali da nisu učinili ništa kako bi spriječili ili kaznili počinioce, što je potvrdio i član grupe i policajac John Weir. Napadi koji se pripisuju grupi uključuju bombaške napade u Dublinu i Monaghanu 1974, ubistvo članova benda The Miami Showband 1975. i ubistvo porodica Reavey i O'Dowd 1976.

Stevensovi upiti pokazali su da su elementi sigurnosnih snaga koristili paravojske, pomoću duplih agenata i špijuna, kako bi eliminisali nepodobne osobe. Glavna služba umiješana u ove aktivnosti bila je FRU. Brian Nelson, šef obavještajne službe UDA-e, bio je agent FRU. Preko Nelsona, FRU je pomagala UDA-i da eliminiše nepoželjne osobe. Pripadnici FRU tvrde da su lojalistima pomagali samo pri likvadiciji republikanskih aktivista, ali ne i civila.

FRU i Nelson odgovorni su za smrt barem 30 osoba, kao i za mnoge napade na civile. Jedna od žrtava bio je i advokat Pat Finucane. Nelson je također nadgledao nabavku naoružanja lojalistima 1988. Između 1992. i 1994, lojalisti su ubili više ljudi od republikanaca, dijelom i zbog podrške FRU. Pripadnici sigurnosnih službi pokušali su da sabotiraju Stevensovu istragu.

Izvještaj policijskog ombudsmana iz 2007. pokazao je da je pripadnicima UVF-a dozvoljeno da počine niz terorističkih djela, uključujući ubistvo, dok su radili za Specijalnu službu policije. Saradnici policije imali su imunitet. Ombudsman Nuala O'Loan zaključila je da je ovo dovelo do smrti stotina osoba, otkrivši da su viši britanski zvaničnici vršili pritisak kako bi okončala istragu. Robin Jackson, član UVF-a, povezan je sa između 50 i 100 ubistava, iako nikad nije osuđen ni za jedno. Postoje sumnje da je bio saradnik policije. *Barronov izvještaj* irske vlade navodi da je bio povezan sa britanskim obavještajnim službama.

Smithwickov tribunal zaključio je da je pripadnik irske policije sarađivao sa IRA-om pri ubistvu dva policajca 1989.

## Nestali 
Tokom 1970-ih i 1980-ih, paravojske su otele veći broj osoba za koje se mislilo da su špijuni, koje su potom ispitivane pod mučenjem i likvidirane. 18 ljudi, dvije žene i 16 muškaraca, uključujući i jednog oficira britanske vojske, oteto je i ubijeno tokom sukoba. Ove žrtve neformalno se nazivaju Nestalima. Svi sem Lise Dorrian likvidirani su od republikanskih paravojski. Ostaci četiri osobe još uvijek nisu pronađeni.

Britanske snage sigurnosti, uključujući Vojnu reakcionarnu snagu, izvršavale su ubistva nenaoružanih civila. Žrtve su obično bili katolici nepovezani sa paravojskama, poput ubistva dva nenaoružana civila 15. aprila 1972. na Whiterock Roadu, ili masakr sedam nenaoružanih civila u Andersonstownu 12. maja 1972. Pripadnik MRF-a izjavio je 1978. da je vojska često pokušavala izvršiti operacije pod lažnom zastavom, kako bi isprovocirala sektaški konflikt i skrenula pažnju sa svojih trupa. Bivši član izjavio je da "mi nismo bili tamo da djelujemo kao vojna jedinica, mi smo bili tamo da djelujemo kao teroristička grupa".

## Problem parada 
[mini|desno|Oranžisti u [Bangoru 12. jula 2010.]]
Do rasta tenzija i izbijanja nasilja obično dolazi tokom "sezone marševa" kada se širom Sjeverne Irske održavaju parade oranžista. Oranžisti obilježavaju pobjedu Vilima III u bici kod Boynea 1690, čime se učvrstila vladavina protestanata i Britanaca u Irskoj. Najznačajniji sukob je u Portadownu, gdje parada oranžista, koja počinje od crkve u naselju Drumcree, prolazi kroz nacionalističko područje na Garvaghy Roadu. Parada je danas, zbog nacionalističkih protesta, zabranjena.

Tokom 1995, 1996. i 1997, došlo je do višesedmičnih nereda širom Sjeverne Irske, uzrokovanih sukobom u Portadownu. U sukobima je poginuo veći broj ljudi, uključujući katoličkog taksistu ubijenog od LVF-a i tri brata katolika iz mješane porodice, koji su ubijeni u svojoj kući u Ballymoneyu.

## Društvene posljedice 
mini|desno|Osmatračnica u policijskog bazi u Crossmaglenu.
Uticaj sukoba na stanovništvo poređen je sa uticajem bombardovanja 1940. na Londonce. Stres od bombaških napada, ulični neredi, sigurnosni punktovi i konstantno vojno prisustvo najveći su uticaj imali na djecu i omladinu. Postojao je i strah od lokalnih paravojski.

Uz nasilje, veliki problem bili su nezaposlenost i manjak stambenih objekata. Mnogi su postali beskućnici nakon što su im kuće zapaljene ili su primorani da se isele zbog zastrašivanja. Belfastske porodice iseljene su u nove četvrti nakon rušenja starih, poput Sailortowna ili Pound Loneya. Novi društveni problemi doprinijeli su rušenju tradicionalne društvene hijerarhije, što je dovelo da jačanja uticaja paravojski u nekim područjima. Vandalizam je također predstavljao veliki problem. U 1970-im, u Belfastu je bilo oko 10.000 vandalizovanih, praznih kuća. Većina vandala imala je između 8 i 13 godina.

mini|lijevo|Linija mira u Belfastu.
Stres od sukoba doveo je i do slabljenja ranije striktne seksualne moralnosti. U Derryju je došlo do povećanja stope razvoda, alkoholizma među ženama kao i broja vanbračne djece. Problem je činio i alkoholizam među tinejdžerima. U nekim siromašnim područjima, nadzor roditelja nad djecom bio je izuzetno slab. Naslijeđe sukoba značajno pridonosi današnjoj stopi samoubistva u Sjevernoj Irskoj.

## Žrtve 
Prema CAIN-u, u periodu od 1969. do 2001. poginule su 3.532 osobe. Od tog broja, 3.489 poginulo je od 1969. do 1998. Između 257 i 274 žrtava čine maloljetnici. Oko 2% stanovništva ubijeno je ili povrijeđeno tokom sukoba.
mini|desno|Odgovornost za ubistva između 1969. i 2001.

Prema procjeni iz 2010, 107.000 osoba doživjelo je fizičku povredu tokom sukoba. Sjevernoirska agencija za statistiku i istraživanje broj žrtava procjenjuje na 500.000. Pod žrtvama se podrazumijevaju i osobe koje su doživjele fizičku povredu, traumu ili gubitak člana porodice.

### Odgovornost 
Otprilike 60% žrtava ubili su pripadnici republikanskih paravojski, 30% pripadnici lojalističkih paravojski i 10% britanske snage sigurnosti.

Prema *Indeksu smrti sukoba u Irskoj* Malcolma Suttona:

Ubijeni od strane britanskih sigurnosnih snaga:
* 187 (~51.5%) civila
* 145 (~39.9%) pripadnika republikanskih paravojski
* 18 (~4.9%) pripadnika lojalističkih paravojski
* 13 (~3.5%) pripadnika britanskih sigurnosnih snaga.
Ubijeni od strane republikanaca:
* 1.080 (~52%) tadašnjih ili bivših pripadnika britanskih sigurnosnih snaga
* 723 (~35%) civila
* 187 (~9%) pripadnika republikanskih paravojski
* 57 (~2.7%) pripadnika lojalističkih paravojski
* 11 (~0.5%) pripadnika irskih snaga sigurnosti.
Ubijeni od strane lojalista:
* 878 (~85.4%) civila
* 94 (~9%) pripadnika lojalističkih paravojski
* 41 (~4%) pripadnika republikanskih paravojski
* 14 (~1%) pripadnika britanskih snaga sigurnosti.

### Status 
Oko 52% žrtava bili su civili, 32% tadašnji ili bivši pripadnici britanskih sigurnosnih snaga, 11% pripadnici republikanskih i 5% lojalističkih paravojski. Oko 60% civilnih žrtava bili su katolici, 30% protestanti, a ostatak iz drugih zemalja.

Od civilnih žrtava, 48% ubili su pripadnici lojalističkih, a 39% republikanskih paravojski. 10% ubile su britanske snage sigurnosti. Jedan pripadnik UDA-e i tri pripadnika UVF-a su u vrijeme smrti bili u vojnom sastavu alsterskih odbrambenih regimenata. Barem jedna žrtva bila je član Teritorijalne armije.

### Lokacija 
mini|desno|Ubistva po područjima.
Većina ubistava desila se u Sjevernoj Irskoj, uglavnom u Belfastu. Najviše ubistava zabilježeno je u zapadnim i sjevernim dijelovima grada. Pod uticajem sukoba bili su i drugi gradovi u regionu, poput Dublina, Londona i Birminghama. IRA je povremeno pokušavala napasti i britanske mete u kontinentalnoj Evropi.

### Hronologija 
### Dodatne statistike 
## Također pogledajte 
* Spisak irskih pobuna
* Hronologija sjevernoirskog sukoba i mirovnog procesa
* Hronologija akcija Privremene irske republikanske armije
* Hronologija akcija Irske nacionalne oslobodilačke armije
* Hronologija akcija alsterskih dobrovoljačkih snaga
* Hronologija akcija alsterskog odbrambenog saveza
* Hronologija operacija alsterskih odbrambenih regimenata
* Hronologija akcija Prave irske republikanske armije
* Hronologija akcija Kontinuirane irske republikanske armije
* Spisak bombaških napada tokom sjevernoirskog sukoba
* Segregacija u Sjevernoj Irskoj

### U popularnoj kulturi 
* Sjevernoirski sukob u popularnoj kulturi
* Spisak knjiga o sjevernoirskom sukobu
* Murali u Sjevernoj Irskoj

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* Arhiva izbora u Sjevernoj Irskoj 
* Web-stranica CAIN-a 
* Sjevernoirski sukob na bbc.co.uk
* Statistička analiza sukoba
* Politička zbirka biblioteke Linen Hall
* 
* Arhiva sukoba na web-stranici The Irish Story
* Dokument Sinn Féina *Sloboda: Sukob u Irskoj* iz 1991.
* Korijeni terorizma u Sjevernoj Irskoj - izvještaj iz 1991.
* Film *Belfast: No Way Out (1970)* na BFI Playeru 
* Hronologija događaja na web-stranici CAIN-a 

Kategorija:1960-e u Sjevernoj Irskoj
Kategorija:1970-e u Sjevernoj Irskoj
Kategorija:1980-e u Sjevernoj Irskoj
Kategorija:1990-e u Sjevernoj Irskoj
Kategorija:1960-e u Ujedinjenom Kraljevstvu
Kategorija:1970-e u Ujedinjenom Kraljevstvu
Kategorija:1980-e u Ujedinjenom Kraljevstvu
Kategorija:1990-e u Ujedinjenom Kraljevstvu
Kategorija:Historija Sjeverne Irske
Kategorija:Sukobi u 1960-ima
Kategorija:Sukobi u 1970-ima
Kategorija:Sukobi u 1980-ima
Kategorija:Sukobi u 1990-ima
Kategorija:Ratovi s učešćem Ujedinjenog Kraljevstva
Kategorija:Ratovi s učešćem Irske