Kartografija Irana

Sinonimi za „kartu” u srednjoj epohi razvoja perzijskog jezika bili su *ṣūrat* („konfiguracija”), te povremeno i *šakl* („oblik”) *rasm* („crtež”) ili *nakš* („slika”). U modernom perzijskom *nakša* podrazumijeva kartu, a ponekad se koriste i tuđice *ḵarīṭa* iz arapskog odnosno *harita* iz modernog turskog jezika. Sadašnji perzijski pojam za kartografiju jest *nakša-negārī*, no tokom posljednjih desetaka godina njeno značenje je prošireno. Primjerice, 1964. godine Britansko kartografsko društvo definira je kao „umjetnost, znanost i tehnologiju izrade karata, zajedno s proučavanjem metoda izrade istih”.

### Drevna kartografija 
#### Babilonijska kartografija 
[mini|desno|250px|[Babilonija|Babilonijska „Karta svijeta” iz 600. pne.(Britanski muzej, k. b. 92687)]]
Najstarija poznata topografska karta koji prikazuje dijelove iranskog teritorija je babilonijska glinena pločica iz 23. v. pne. pronađena u Nuziju na sjeveroistoku Mezopotamije. Drugi babilonijski artefakt je slavna „Karta svijeta” iz kaldejskog perioda (oko 600. pne.) koja se čuva u Britanskom muzeju i prikazuje više gradova i mjesta starovjekovnog Irana. Sistemsko proučavanje neba u kalendarske i astrološke svrhe vjerovatno je počelo još u najranijim periodima drevne mezopotamske historije odnosno prije više od 5000 godina u Sumeru. Međutim, unatoč nekoliko spomenutih glinenih pločica relevantnih za kartografiju Irana, danas se vrlo malo zna o predislamskoj kartografiji u samom Iranu.

#### Grčko-rimska kartografija 
Bogata grčko-rimska kartografija razvijana između 6. v. pne. i 2. vijeka vrlo se vjerovatno koristila kartografskim tradicijama Starog Istoka, no danas nije moguće temeljito objasniti na koje su načine Perzijanci i Babilonci utjecali na stare Grke. Aristagora je oko 500. pne. posjedovao kartu s prikazanim regijama od Jonije do Perzije za koju se pretpostavlja da potječe od Anaksimandara (610. – 546. pne.), no velika je mogućnost da je mjere prometnica prikupio od Perzijanaca koji su se služili besprijekorno organiziranom Kraljevskom cestom.

Izvorne karte iz ovog perioda nisu sačuvane, no sudeći prema njihovim kasnijim rekonstrukcijama može se utvrditi da su mnogi kartografi poput Hekateja Milećanina (oko 500. pne.), Aristotelovog učenika Dikearha (kasno 4. v. pne.), Eratostena (3. v. pne.), Strabona (1. v.) i ostalih prikazivali Perzijski zaljev kao široki ili gotovo pravokutni zaljev odnosno Kaspijsko jezero kao duboki ili gotovo kružni zaljev, oba položena ili prema istoku karte ili nasuprotno prema jugu i sjeveru s račvanjem prema opkoljavajućem okeanu(3. v. pne.)
Datoteka:Playfair, Principal. Map of the World According to Strabo. 1814 B.jpg| Strabon(1. v.)

#### Ptolemejeva kartografija 
[mini|desno|300px| [Klaudije Ptolemej|Ptolemejeva „Karta svijeta”(rekonstrukcija iz 15. v.)]]
Vjeruje se da izvorne karte iz Ptolemejevog vremena (2. v.) nisu sačuvane, no najstariji grčki kodeksi pojavljuju se u srednjovjekovnoj Evropi kroz 12. i 13. vijek zajedno sa kartama koje su rekonstruirane iz tih tekstova odnosno djelomično proizašle iz originalnih Ptolemejevih karata. „Geografija” se u tiskanom izdanju prvi put pojavila 1477. u Bologni, a nakon toga više od 50 izdanja na latinskom i drugim evropskim jezicima tiskano je prvenstveno u Italiji i Njemačkoj sve do 1730-ih, zajedno s kopijama onih starijih.

Na svim Ptolemejevim kartama svijeta Perzijski zaljev (lat. *Sinus Persicus*) prikazan je u pravokutnom obliku i smješten na gotovo preciznoj geografskoj širini, a Kaspijsko jezero (lat. *Mare Hyrcanum*; „Hirkanijsko more”) prikazano je kao kopnom zatvorena vodena masa ovalnog oblika. Ove karte isključivo su regionalnog karaktera i na njima se nalaze isključivo iranske pokrajine poput Asirije na sjeverozapadu, Suzijane na jugozapadu, Medije na sjeveru, Hirkanije na sjeveroistoku, Partije na istoku, Perzije na jugu, te Karmanije na jugoistoku.

* Ptolemejeve regionalne karte:*

Datoteka:Cosmographia Claudii Ptolomaei ante 1467 (7456217) (cropped).jpg|IV.Babilonija, Mezopotamija, Sirija, Palestina i Petra
Datoteka:Cosmographia Claudii Ptolomaei ante 1467 (7456233) (cropped).jpg|V. Asirija, Suzijana, Medija, Hirkanija, Partija i Perzija
Datoteka:Cosmographia Claudii Ptolomaei ante 1467 (7456248) (cropped).jpg|VI.Perzijski zaljev, Arabija i Karmanija
Datoteka:Cosmographia Claudii Ptolomaei ante 1467 (7456265) (cropped).jpg|VII.Kaspijsko jezero, Baktrija, Sogdijana, Margijana, Skitija i Saka
Datoteka:Cosmographia Claudii Ptolomaei ante 1467 (7456297) (cropped).jpg|IX.Arija, Arahozija, Drangijana i Gedrozija

### Srednjovjekovna evropska kartografija 
[mini|desno|300px| [Fra Maurova karta (1459.) s Iranom u sredini(orijentirana jugom prema gore)]]
Srednjovjekovna evropska kao i kasna bizantska kartografija ignorirali su Ptolemejeva djela i temeljili vlastite na ranijim kartografskim tradicijama. Iz ovog historijskog perioda odnosno nakon 7. vijeka sačuvano je više od hiljadu karata svijeta, a Iran se na njima nalazi u središtu Azije i nerijetko je prekomjernih dimenzija.

*Tabula Peutingeriana* iz 12. ili ranog 13. vijeka rađena na temelju rimskih modela iz 4. vijeka prikazuje Iran (10. i 11. odlomak) s pripadajućim regijama Perzijom (*Persida*), Velikom Medijom (*Media Maior*), Partijom (*Parria*), te Kaspijskim jezerom i Perzijskim zaljevom zajedno s brojnim otocima. Šire geografsko područje koje obuhvata navedene regije oslovljeno je kao Iran (*Ariae*).

### Ranoislamska iranska kartografija 
Perzijski geografi bili su vodeći doprinositelji razvoja ranoislamske kartografije (8. – 14. v.), a učenjaci iz svih regija bili su primorani koristiti arapski kao jezik sporazumjevanja (*lingua franca*) da bi mogli napredovati u struci. Musa Hvarizmi (780. – 847.) bio je nadahnut grčkom kartografijom što se očituje u njegovom geografskom djelu „Knjiga prikaza Zemlje” (arap. *Kitāb ṣūrat al-arż*) koje je sastavljeno na temelju Ptolemejevih geoklimatskih zona.

U 10. vijeku osnovana je prva islamska geografsko-kartografska škola koja se uglavnom temeljila na grčkim tradicijama, a jedini poznati rad proizašao iz iste jest sažetak perzijskog geografa Sohraba (10. v.) u njegovom djelu „Čuda sedam klima i krajnjih staništa” (arap. *Ajāʾeb al-akālīm al-saba*). Istovremeno, Abu-Zajd Balhi (849. – 934.) pokrenuo je novu kartografsku tradiciju koja je duboko utjecala na kasniju kartografiju i postala je popularnim stilom u islamskom svijetu. Balhijeve karte i geografska djela danas nisu sačuvana koji su očuvani do danas. Drugi vodeći učenjak iz Balhijeve škole bio je Ibn Havkal koji je proputovao veći dio islamskog svijeta. Njegov opus sastoji se od djela „Knjiga prikaza Zemlje” (arap. *Kitāb ṣūrat al-arzµ*) u kojem se nalaze 22 karte, uključujući jednu kartu svijeta.
[mini|desno|300px| Opća politička podjela [Irana prema Biruniju (10. v.)]]
[mini|desno|300px| [Zakarija Kazvini|Kazvinijeva karta svijeta (13. v.)]]
Biruni (973. – 1050.) je vjerovao da su kopnene mase okružene zajedničkim okeanom i da je Indijski okean povezan s Atlanskim preko stanovitih kanala južno od tzv. Mjesečevih planina koje su tradicionalno smatrane izvorom Nila. Stoga, na njegovoj karti Ptolemejeva *terra incognita* („nepoznata zemlja”) bila je zamijenjena morem koje je zauzimalo većinu južnih krajeva, a Afrika je postala manjih dimenzija. Iranske religijske karte namjenjene kibli i hadžu zajedno s kozmografijom također su bili razvijani tokom 12. vijeka.

Iako je ranoislamska iranska kartografija prema svemu sudeći doživjela vrhunac u 13. vijeku tj. neposredno prije razarajuće mongolske invazije, nekoliko značajnih kartografa zabilježeno je i krajem 14. vijeka. Kazvini (1203. – 1283.) je sastavio „Čudesna stvorenja i pojave” (arap. *Adžāʾeb al-maḵlūkāt va ḡarāʾeb al-mavdžūdāt*) i „Spomenici zemalja i narodne tradicije” (arap. *Āṯār al-belād va aḵbār al-ʿebād*), a njegova karta svijeta slijedi tradiciju Balhijeve škole iako je zadržala i neke elemente iz grčko-islamske tradicije. Godine 1256. Tusi (1201. – 1274.) je ušao u službu ilhanidskog Hulagu-hana i osnovao je glavnu zvjezdarnicu u Maragi (južno od Tabriza), te napisao „Ilhanidske zvijezde” (*Zīdž-e īl-ḵānī*) na perzijskom jeziku.

H. Mustavfi (1281. – 1349.), autor „Užitka srca” (arap. *Nozhat al-Kolūb*) iz 1340. godine, u islamsku kartografiju uveo je kvadrangulaciju služeći se mrežom horizontalnih i vertikalnih linija (sličnim geografskim širinama i dužinama Merkatorove projekcije iz 16. vijeka) za određivanje geografskih položaja. Mustavfijeva karta naseljenog svijeta podijeljena je u 18 jednakih geografskih dužina odnosno osam širina koje su poslagane u kvadrate, a svaki među njima predstavlja 10° x 10°. S druge strane, određeni izvori tvrde da je Bakran prethodio Mustavfiju u korištenju kvadrangulacije u njegovoj „Knjizi svijeta” (perz. *Džahānnemā*) iz 1208. godine. Hafez Abru (u. 1430.) također je koristio mrežni sistem u svojim kartama, a opus je upotpunio opsežnim ali nedovršenim i neimenovanim djelom kasnije naslovljenog „Knjigom geografije” (perz. *Ketāb-e džoḡrāfījā*) koja uključuje brojne karte i smatra se prijevodom ranijih arapskih radova.

Tokom vjekovnog razvoja islamske kartografije, kartografi iz ostalih islamskih zemalja uvijek su uključivali Iran ili njegove regije u svojim kartama. Iz novovjekovnog perioda islamske kartografije najvažniji perzijski predstavnik je Isfahani (u. 1651.), autor djela „Istinski mučenik” (perz. *Šāhed-e ṣādek*) poznatog i kao „Perzijski atlas” (engl. *The Persian Atlas*) koji uključuje kartu svijeta i 32 regionalne karte. Drugi značajni islamski predstavnik relevantan za kartografiju Irana bio je I. Motafareka (1670. – 1745.), osmanlijski diplomat i geograf mađarskog podrijetla koji je iscrtao kartu Irana s turskim opisom i izdao ga 1729. godine u Istanbulu. Najvažnija središta proizvodnje karata relevantnih za kartografiju Irana između 16. i 18. vijeka bili su Belgija, Nizozemska, Francuska, Njemačka, Engleska, Italija i Rusija što je prvi takav slučaj u Evropi poslije kopija Ptolemejevih radova. U navedenom atlasu (IX. ili XI. svezak; ovisno o izdanju) nalazi se i izvrsna karta Irana s dekorativnim amblemom koji prikazuje tri lika za koje se pretpostavlja da je riječ o Abasu I. Velikom i dvojici njegovih vojnika kao što je to slučaj s primjerice kartom Irana F. de Wita (1610. – 1698.) iz kasnog 17. vijeka koja je vrlo slična Blaeuovoj karti, vjeruje se da je de Wit upravo to učinio s Blaeuovim bakrorezima, a održala se do kasnog 18. vijeka. U svoj veliki atlas „Opće karte svih dijelova svijeta” (fr. *Cartes générales de toutes les parties du monde*) objavljen u Parizu 1658. godine, Sanson je uključio i kartu Irana. J. B. Homann (1663. – 1724.) i njegov takmac M. Seutter (1678. – 1757.) također su izrađivali iscrpne i dotjerane karte Irana koje prikazuju njegove pokrajine i Kaspijsko jezero približno u pravilnom obliku, a temeljili su se na novim istraživanjima iz 1720. godine. Iako je britanski opus u izradi karata Irana do 1800. godine bio vrlo ograničen, postoji više istaknutih imena. J. Speed (1552. – 1629.) je veliku kartu Irana 1627. godine uključio u prvi engleski atlas svijeta naslovljen kao „Prikazi najslavnijih dijelova svijeta” (engl. *The Prospect of the Most Famous Parts of the World*). Iran je na karti imenovan kao „Perzijsko kraljevstvo” (engl. *The Kingdom of Persia*), a na obrubu su priložene panorame četiriju iranskih gradova i osam etnoloških ilustracija narodne nošnje. Nekoliko drugih francuskih kartografa također je izrađivala karte Irana, a među njima se ističu J. P. Ferrier (1811. – 1886.) i A. M. Perrot (1793. – 1879.). Godine 1911. u Moskvi je štampana i „Shematska karta Perzije“ (rus. *Šematičeskaja karta Persij*) koju je izradio N. P. Passek, ruski konzul u Bušeheru. Karta se sastoji od dvodjelnog lista veličine 117 x 75 cm odnosno u mjerilu 1:1,700.000, a na njemu su strogim crvenim linijama označene sjeverna ruska odnosno južna britanska zona privrednog utjecaja. Tokom 19. vijeka brojni britanski kartografi izrađivali su nove karte Irana i Perzijskog zaljeva, a najpoznatiji među njima su J. Cary (1754. – 1835.), A. Arrowsmith (1750. – 1823.), D. Lizars (1754. – 1812.), J. Pinkerton (1758. – 1826.), J. Thomson (1777. – 1840.), J. Tallis (1816. – 1876.), braća W. Johnston i A. K. Johnston stariji (od 1825.), te kartografsko društvo *Laurie & Whittle* (od 1795. do kraja 19. v.). Najveća karta Irana objavljena od strane Državne izmjere Indije pojavila se 1941. i 1942. godine tokom Drugog svjetskog rata i to u mjerilu 1:50.000 na listovima veličine 40 x 40 cm. Stoga, od 1935. godine na većini zapadnjačkih karata pojavljuje se naziv *Iran* dok se u nekim slučajevima pojavljuju i oba imena, no historijski pojam „Perzijski zaljev“ ipak je ostao nedirnut u većini renomiranih izdanja kao npr. *National Geographic Atlasu*.

#### Moderna iranska kartografija 
Tokom 19. i početkom 20. vijeka, na temelju evropskih radova i vlastitih geografskih istraživanja, nekoliko iranskih kartografa izradilo je niz karata koji uz perzijski kao primarni ponekad uključuju i francuski ili engleski kao sekundarni jezik koji se sastojao od 26 dvostranih historijskih karata uz dodatne tri karte s opisima na perzijskom, engleskom i francuskom jeziku koji između ostalog uključuje i izradu trodimenzionalne digitalne karte Irana. Svemirske misije tog projekta započele su 15. 6. 2011. kada je lansiran Rasad-1, prvi iranski satelit za promatranje.

## Reference 
## Vanjski linkovi 
Kategorija:Geografija Irana
Iran