C. Ris (Rogatica)

**C. Ris -C.(olonia) Ris** naziv je rimskog grada na mjestu današnje Rogatice, Bosna i Hercegovina. Areal rimskog naselja u Rogatici zauzimao je prostor današnjeg naselja između Toplika na jugu i industrijskog dijela na sjeveru.
## Arheološki nalazi 
Iako zbog izgrađenosti današnjeg naselja nije bilo sistematskih istraživanja u samom naselju Rogatica, slučajni nalazi i manji sondažni zahvati pokazali su da se rimske supstrakcije nalaze već na dubini od 20&nbsp;cm.

Na parcelama Mazlulovine, na dubini od 50&nbsp;cm otkopan je betonski pod, a u blizini bila je *grčka crkva*. Rimskog građevinskog materijala (opeka, cigla, priklesanog kamena) nađeno je po cijelom gradu, od Toplika do bolnice.

Posebno značajan epitaf je *T.Cl(audio) Maximus* nađen 1866. kao prvi od rogatičkih lapida. Po ovom natpisu T. Klaudio Maksim bio je vjećnik (decurio) u gradu zvanom *C(olonia) Ris*…. Ima mišljenja da bi taj rimski grad mogao biti i Risan u Boki Kotorskoj, ili Rudo. Carl Patsch i Ivo Bojanovski su mišljenja da se radi o Rogatici. Svoje mišljenje zasnivaju na rimskom pravilu po kojem su se nazivi naselja u skraćenom obliku pisali ako natpis ostaje u tom naselju. . Natpis glasi:

* IOVI • / CAPIT• / M•VLP / MARCINVS /5 V•S•L•M• 
* Rekonstruirani dio: Iovi / Capit(olino) / M(arcus) Ulp(ius) / Marcianus /5 v(otum) s(olvit) l(ibens) m(erito). 
* Prijevod: Jupiteru Kapitolinskom, Marko Ulpije Markijan zavjet ispunio rado zasluženo.

U periodu 2014 - 2016 pronađena su još tri spomenika. Prvi spomenik je oltar posvećen bogovima Liberu i Liberi (bogovi plodnosti). Spomenik je pronađen u koritu rijeke Rakitnice, a podigao ga je Publij Elij Klemens, vojni veteran i jedan od duovira u C.Ris. Drugi spomenik je pronađen je u selu Plješevica i posvećen je Jupiteru. Treći spomenik za sada nema objašnjenje.

## Rimsko naselje 
Epigrafski nalazi govore da je grad sa statusom autonomne uprave osnovan za vrijeme cara Hadrijana (117-138), u vrijeme kada su osnovani gradovi Salvium i Delminijum. Hadrijan je poznat kao car koji je unapređivao romanizaciju, dajući gradovima autonomiju, a građanima status rimskog građanina.

Na natpisima se nalaze i imena gradskih predsjednika ili načelnika (*duumvir qiuinquenalis*) i *dekuriona* koji su bili izabrani na pet godina, sa zadatkom da naprave popis svih građana i izvrše izbor gradskog vijeća ili senata (*ordo decurionum*) među zemljoposjednicima cijelog agera Rogatice.

Prikazi na sepkularni spomenicima i drugi elementi romanske kulture govore o dubokom prodoru rimske i grčke kulturne nadgradnje u unutrašnjost. Domaća ilirska ornametika ne dolazi do izražaja. Sve su imenske formule pisane po rimskom sistemu trio nomina (*praenomon, nomen, cognomen*). Jedino po gentilnim imenima (Claudii, Ulpii, i Aelii) prepoznaju se domaći ljudi, nekadašnji *peregrini*, koji su ta imena dobivali po carevima koji su im dali status rimskog građanina.

U prilog kolonijalnog ranga rimske Rogatice govori i pravilan urbani raster koji se i danas nazire u rasporedu mahala iz turskog perioda. Naseobinski elementi koji potječu od vila na većim posjedima (villae rusticae) a koji su zabilježeni u okolnim selima (Plješevica, Potpeć, Drijenke) mogu se objasniti naseljavanjem veterana i drugih kolonista sa strane.
## Rogatčko – romanijsko područje u kasnoj antici 
U vrijeme seobe naroda i mnogobrijnih pustošenja u V. i VI. st. n. e. postepeno dolazi do povlačenja stanovništva u dublju romanijsko – glasinačku unutrašnjost. Nakon konačnog sloma romejske (bizantske) vlasti, pod naletima avarsko – slavenskih invazija početkom VII. st. n. e. romanijsko –glasinačko područje je zona sklanjanja i koncentracije starosjedilačkog romaniziranog i poluromaniziranog stanovništva u refugije i planinske utvrde koje su tu ostale još iz ilirskog perioda. U ovom kasnoantičkom periodu došlo je i do razaranja i napuštanja urbanog jezgra C.Ris i Aquae S...

Izbjegle zajednice uspjele su sačuvati kakvu takvu samostalnost, pa i kontinuitet kristijaniziranog načina života. Romanija je izražavala određenu etničku, jezičku, kulturnu i religijsku specifičnost u odnosu na novodoseljeni slavenski etnički i kulturni element. 
Kod Slavena (kao i kod starosjedilačkog stanovništva) termin Romania odnosio se na vizantijsku državu, ili za tradiciju nestalog Rimskog carstva, a i za sve ono što bi se odnosile na život populacije koju su Slaveni zatekli.
 
Analogija Romaniji postoji u nazivu države Rumunije (Romania), koji je novijeg datuma, i u imenu italijanske regije Romanja (Romagna).

O odnosima provincijalnog stanovništva koje je živjelo na prijelazu iz antike u srednji vijek na prostoru Romanije i doseljenika, o njihovoj samostalnosti (ili bar autonomiji), utapanja u jezgro iz kojeg je nastala buduća bosanska srednjovjekovna politija, kasnije i država, primanje jezika, religije, stvaranje zajedničke kulture, su mnoga pitanja za koja za sada nema odgovora.
## Literatura 
* Enver Imamović -Antički kultni i votivni spomenici na području Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1977. 
* Ivo Bojanovski -Rimski kameni spomenici iz Rogatice, Naše starine XI, Sarajevo 1967, 143-164.

## Reference 
## Vanjski linkovi 
Kategorija:Rogatica
Kategorija:Rimska naselja u Bosni i Hercegovini
Rogatica