Fosforasta kiselina

**Fosforasta kiselina** je hemijski spoj sa formulom H3PO3. Ova kiselina je diprotonska, odnosno jasno ionizoirana u dva protona, a ne triprotonska kao što bi se moglo pretpostaviti po formuli. Fosforasta kiselina je međuproizvod u dobijanju i drugih spojeva fosfora.

## Nomenklatura i tautomerizam 
200px|lijevo
Fosforastu kiselinu (H3PO3) najjasnije opisuje njena strukturna formula HPO(OH)2. Ova kiselina na bazi fosfora postoji u ravnoteži s manjim tautomerom P(OH)3.  Prema IUPAC preporukama, 2005. godine, ova druga se zove fosforasta, dok se dihidroksni oblik zove fosfinska ili fosfonska kiselina. Tautomer  P(OH)3 se ponaša kao ligand koji je vezan za molibden.

Od ostalih značajnih oksikiselina fosfora, najpoznatije su fosforna kiselina (H3PO4) i hipofosfatasta kiselina (H3PO2). Reducirane kiseline fosfora su predmet slične tautomerizacije, koja uključuje razmjenu H između O i P.

## Struktura
U čvrstom stanju, HP(O)(OH)2 je tetraedarna sa jednom kraćom vezom P=O, dužine 148&nbsp;pm i dvije duže P–O(H) veze od 154&nbsp;pm. Središnji atom fosfora je označen oksidacijskim stanjem +3.

## Dobijanje
HPO(OH)2 je proizvod hidrolize njenog anhidrida:
:P4O6 + 6&nbsp;H2O → 4&nbsp;HPO(OH)2
(analogna veza sa H3PO4 i P4O10).

U industrijskoj proizvodnji ova kiselina se dobija hidrolizom fosfor-trihlorida sa vodom ili parom:
:PCl3  +  3&nbsp;H2O  →  HPO(OH)2  + 3&nbsp;HCl

Kalij-fosfit se također pretvara u prekursora fosfataste kiseline:
:K2HPO3 + 2&nbsp;HCl  →  2&nbsp;KCl + H3PO3
U praksi, vodeni kalij-fosfit se tretira viškom hlorovodične kiseline. Čista kiselina se može razdvojiti od soli, koncentrisanjem otopine i taloženjem alkoholima.

## Reakcije
### Kiselinsko–bazna svojstva
Fosforasta kiselina je jaka kiselina sa p*K*a u rasponu 1,26–1,3. 
:HP(O)(OH)2 → HP(O)2(OH)−  +  H+    p*K*a&nbsp;=&nbsp;1.3
Ovo je diprotonska kiselina, a vodik-fosfitni ion, HP(O)2(OH)− je umjereno jaka kiselina:

:HP(O)2(OH)−   →   HPO32−  +  H+     p*K*a&nbsp;=&nbsp;6,7.

Konjugirana baza HP(O)2(OH)− se zove vodik-fosfit, a druga konjugirana baza  je fosfitni  ion. (Može se uočiti da je IUPAC preporuka imena vodik-fosfat, odnosno i fosfonat).

Vodik koji je vezan izravno na atom fosfora nije lahko ionizabilan.

### Redoks
Fosforasta kiselina i njeni deprotonirani oblici su dobri reducirajući agensi, iako brzo ne reaguju. Oni se oksidiraju u fosfornu kiselinu ili njene soli. To reducira rastvor kationa plemenitih metala do metala. Kada se fosforasta kiseline obrađuje hladnom otopinom živa-hlorida, nastaje bijeli talog živa-hlorida:

:H3PO3 + 2&nbsp;HgCl2 + H2O → Hg2Cl2 + H3PO4 + 2&nbsp;HCl
Pomoću fosforaste kiseline, živa-hlorid se dalje reducira u živu, nakon zagrijavanja ili stajanjem:
:H3PO3 + Hg2Cl2 + H2O → 2&nbsp;Hg + H3PO4 + 2&nbsp;HCl

Zagrijavanjem na 200&nbsp;°C, fosforasta kiselina se pretvara u fosfornu i fosfin: 
:4&nbsp;H3PO3 → 3&nbsp;H3PO4 + PH3

## Upotreba
Najvažnija primjena fosforaste kiseline (fosfonske kiseline) je proizvodnja fosfita (fosfonata) koji se koriste u tretmanima vode. Ova kiselina se također koristi za dobijanje fosfitnih soli kao što je kalij-fosfit. Te njene soli, kao i vodene otopine čiste fosforaste kiseline, su fungicidi. Fosfiti su pokazali djelotvornost u suzbijanje raznih biljnih bolesti, posebno u tretmanu koji koristi injekcije u deblo ili u listove koji sadrže soli fosforne kiseline označene kao odgovor na infekcije gljivicama tipa *Phytophthora* i *Pythium*. To su biljni patogeni unutar klase *Oomicete (*poznati i kao vodene plijesni), kao što je *Phytophthora cinnamomi*, uzročnik pahuljastog propadanja korijena.

Antimikrobni proizvodi koji sadrže soli fosforaste kiseline i aluminija iz monoetil estera fosforaste kiseline (čiji je generički naziv "fosetil-Al'") se prodaje pod trgovačkim imenom *Aliette*. Fosforasta kiselina i njene soli, za razliku od fosforne kiseline, nešto su otrovnije pa je potrebno pažljivo rukovanje.

## Organski derivati
IUPAC ime joj je fosfonska kiselina. Ova nomenklatura je uobičajeno rezervisana za njene substituirane izvedenice, koje su organske grupe vezane za fosfor, a ne jednostavni ester. Naprimjer, (CH3)PO(OH)2 je "metilfosfonska kiselina", koja može formirati "metilfosfonat" estre.

## Također pogledajte
*Fosforna kiselina
*Hipofosforasta kiselina

## Reference
## Literatura
*
*
*

Kategorija:Fosforne oksokiseline
Kategorija:Fosfonati
Kategorija:Fosfonske kiseline