Egipat za vrijeme osmanske vladavine

**Egipat** je bio najveća provincija Osmanskog Carstva. Potpada pod Osmanlijsku vlast 22. januara 1517, kada ga je osvojio sultan Selim I. Shvatajući važnost Egipta za Carstvo, Osmanlije su u njemu provodili posebno pragmatičnu i fleksibilnu politiku i ekonomiju. U Egiptu, za razliku od ostatka Carstva, nije važio timarski sistem. Osmanlije su znale da prosperitet Egipta zavisi u velikoj mjeri od kompleksnog i osjetljivog sistema navodnjavanja prostora oko Nila. Da bi se osigurao dobar prinos od poljoprivrede, imalo je smisla ustezati se od promjene lokalnih načina proizvodnje, administracije i poreskog sistema. Vojni zadaci u Egiptu su bili uglavnom odbrambene prirode: čuvanje luka, puteva, zaštita karavana koje su išle ka Mekki i slično. Povremeno je egipatska vojska učestvovala na pohodima ka Perziji i Evropi ali u manjem obimu.

## Egipat u 16. vijeku 
mini|190px|Osmansko Carstvo u 16. i 17. vijeku
Značaj Egipta za Carstvo je bio i strateški i ekonomski. Egipat je bio važna baza za pohode u području Crvenog mora, u Jemenu, Etiopiji i Hidžazu. U toku 16. vijeka, luka Suec je dosta proširena, a pridodato joj je i brodogradilište. Čak je 1568. pokušana i konstrukcija kanala u Sueckom moreuzu.

Nakon što su Portugalci osnivanjem svojih baza u Indiji zaprijetili muslimanskim moreplovcima presjecanjem njihovih trgovačkih veza sa Indijom, Osmanlije odlučuju da konsolidiraju svoj položaj u područjima oko Crvenog mora. Ovo je uključivalo osnivanje novih baza u Jemenu i Etiopiji. Pri osvajanju Etiopije, od strateškog značaja bile su osmanlijske baze u Egiptu. Nakon njenog osvajanja, oni u Etiopiji osnivaju 1555. Habeški ejalet sa prijestolnicom u gradu Massawa.

Osvajanje Egipta Osmanlijama je donijelo ogromne ekonomske i finansijske prednosti. Prihodi od poreza na zemlju, carina na morskim i riječnim lukama su se koristili za finansiranje vojske, vojne pohode i rashoda namjesnika i njegove porodice. Pored toga Egipat je djelimično pokrivao i troškove karavana kojima su hadžije išle ka Mekki, a dostavljali su i velike količine žita stanovnicima Mekke i Medine. Viškovi iz budžeta Egipta su svake godine prenošeni u Istanbul kao *irsalijja hazina* (*irsaliye-i hazine*, doslovno: transfer blaga). Svota je prvobitno bila fiksirana na 16 miliona para, a do kraja 16. vijeka iznos je dostignuo 20 miliona para. Pored toga, egipatska privreda je opskrbljavala Osmanlijsku prijestolnicu sa raznim proizvodima i namirnicama: šećerom, rižom, lećom i kahvom, ali i vojsku i mornaricu sa barutom, konopima i užadima.

Izgradnja monumentalnih građevina koja je bila u punom jeku za vrijeme memlučke vladavine, pod Osmanlijama je gotovo zamrla. To bi se moglo objasniti činjenicom da su memlučki sultani i emiri smatrali Egipat svojom domovinom te su željeli ovjekovječiti svoju vladavinu izgradnjom monumentalnih džamija i turbeta. Vlast Osmanlijskih paša u Egiptu je često bila kratkog perioda, te oni nisu imali ni motivacije niti vremena za podizanje građevina. Pored toga, sultani nisu željeli da paše izgrađuju "carske" džamije u svoje ime., međutim često su motivi bili i etničke i rasne prirode. Glavni vjerski poglavari su i dalje bili usko povezani sa Istanbulom, naročito glavni kadija i *nakib el-ashraf* (poglavar iz redova potomaka Poslanikove porodice). Pored njih, mnogi eunusi, guverneri i razni osmanlijski administrativni činovnici igrali su određenu ulogu u "uvozu" obrazovnih i vjerskih pogleda u Egipat. Hanefijsku pravnu školu, kojoj su osmanlijski sudovi bili privrženi, slijedili su svi vjerski službenici koje je postavljala centralna vlast iz Istanbula, ali i egipatska aristokratija. Kao rezultat toga, hanefijski vjerski službenici su se postavili kao elita unutar egipatskog društva, ali i kao egipatska obrazovna institucija.

Međutim, značajan uticaj u egipatskom društvu imali su i drugi islamski pravci, koje su u Egipat donijeli Osmanlijske vojske iz raznih dijelova Carstva. Odmah nakon zauzimanja Egipta, vojska koja je bila ovdje stacionirana, dosta je bila privržena raznim varijantama sufizma, kojeg su donijeli u Egipat iz područja Anadolije i srednje Azije u 15. vijeku.

Kao i u drugim provincijama Carstva, ni Egipat nije bio uključen u hijerarhiju osmanlijskih medresa koje su zapošljavale turkofonske predavače, što je bilo nepisano pravilo. Usprkos tome, Egipat je ostao važan centar islamskog obrazovanja. Tokom 17. vijeka, zabilježen je naročito snažan priliv studenata arapskog i nearapskog porijekla na univerzitet Azhar. Nimalo manje značajna je migracija mladih ljudi sa ruralnih područja Gornjeg i Donjeg Egipta, koji su na Azharu tražili vjersku obuku i obrazovanje. Ove migracije treba posmatrati i kao dio šireg trenda integracije grada i sela, kao i integracije historijskih područja Gornjeg i Donjeg Egipta.

## Egipat u 18. vijeku 
Tokom 18. vijeka Egipat se sve više približavao djelimičnoj autonomiji, kako je opadala važnost paša koje je vlast u Istanbulu često mijenjala, dok je u isto vrijeme rasla važnost i uticaj lokalnih memlučkih begova i šejhova. Ova strateška važnost se najviše ogledala u jedinstvenom geografskom položaju Egipta, ali i održivoj i razvijenoj privredi. On je ostao najbogatija i najvažnija osmanlijska pokrajina, distribuirajući u ostale dijelove Osmanskog Carstva, a sve više i u mnoge evropske države, izdašne poljoprivredne usjeve, poput riže, šećera, pšenice kao i široku paletu drugih proizvoda, uglavnom kahve iz Jemena, Afrike, Azije i regije oko Crvenog mora.

I pored nastavka tiranije vojnih vlasti i, naizgled, neprekidnog nasilja između rivalskih vojnih dinastija, te čestih epidemija kuge, egipatska privreda je ostala dosta snažna tokom cijelog 18. vijeka. Duži period političke stabilnosti sredinom 18. vijeka pružio je prosperitet gornjoj i srednjoj klasi stanovništva, došlo je do većeg porasta broja stanovnika i fizičke ekspanzije grada Kaira i drugih obalnih gradova. Međutim, u drugoj polovini 18. vijeka počeli su se osjećati dugoročni učinci evropske ekspanzije u Novom svijetu, potražnja za jemenskom kahvom i egipatskom rižom je opala, a evropske zemlje su se okrenule trgovini sa Amerikom. Ovaj pad privrede je bio uveliko ubrzan u posljednjih trideset godina 18. vijeka, kada su Egipat zadesile brojne prirodne katastrofe i pogoršanim tiranskim odnosom vladajućih begova čije su kratke besciljne vladavine uništile prosperitet koji su izgradili njihovi prethodnici, upropastile domaće i strane trgovačke zajednice, ostavile selo u haosu i isprovocirale dvije vojne ekspedicije (1786. i ponovo u 1798.) i potkopale temelje sistema koji je omogućavao održivu političku i vojnu vlast u pokrajini prethodnih vijekova.

### Smanjenje uticaja osmanlijskih vladara 
Već krajem 17. vijeka osmanlijska centralna vlast je polahko gubila svoju sposobnost da utiče na tok događaja u Egiptu, pošto je većina položaja u administraciji i vojnim jedinicama bila preuzeta od strane lokalnih emira. Ostali predstavnici osmanlijske vlasti, kao što su guverner (namjesnik) i glavni sudija (kadija), nisu bili u stanju kontrolisati prodiranje lokalnih dinastija u upravu i vojsku te preusmjeravanje poreskih prihoda u lokalne potrebe. Veoma često su izbijali sukobi između sekti, od kojih su dvije bile posebno uticajne: kasimije (za koje neki autori smatraju da imaju bosanske korijene) i fikarije (koji su bili porijeklom iz područja Kavkaza).). Pored njih, veliki broj relativno nedisciplinovanih albanskih trupa je dovedeno u Egipat za vrijeme ekspedicije osmanlijskog vojskovođe Gazi Hasan Paše 1786. koja je imala za cilj svrgavanje memlučke dinastije u Egiptu koja se sve više osamostavljavala te uskraćivala ubrane poreze namijenjene centralnoj vlasti u Istanbulu. Poslije ove ekspedicije, brojni Albanci su ostali u Egiptu, kada se Hasan Paša povukao 1787. da bi poveo Osmanlije protiv Rusije. Spremnost Kazdagli dinastije da ignorira osmanlijske vladare i velikodušno prihvati trgovačke brodove u luku Suez koji prevozili robu iz Indije u Evropu, dovela je do velikog interesovanja trgovaca iz svih evropskih zemalja. Naročito su se isticali Englezi koji su Egipat smatrali *glavnim ključem cjelokupne svjetske trgovine*.

## Francuska okupacija Egipta 
[mini|180px|Bitka kod piramida, [Francois-Louis-Joseph Watteau, 1798-1799.]]
Navodni razlog francuske ekspedicije u Egipat je vratiti autoritet Turske Porte i suzbiti Memluke. Ubrzo nakon što se iskrcao u Aleksandriji, Napoleon je najavio putem propagande i štampanih letaka, da on vjeruje u Boga, Poslanika Muhammeda i Kur'an mnogo više od Memluka, te je tvrdio da su svi ljudi jednaki, osim razlika u svojim intelektualnim i moralnim osobinama. U budućnosti svi poslovi u Egiptu su trebali biti otvoreni za sve klase stanovništva; vođenje poslova je trebalo biti predano talentiranim i učenim ljudima, te kao navodni dokaz tvrdnji da su Francuzi iskreni Muslimani naveo je svrgavanje papine vlasti u Rimu. Međutim, stvarni razlozi su bili presjecanje engleskih trgovačkih puteva iz Indije prema Evropi.

Nakon bitke kod piramida (također poznata i kao *Bitka kod Imbabe*) u kojoj su snage Murat-bega i Ibrahim-bega poražene, stanovništvo je počelo pljačkati kuće begova, a izaslanstvo je poslano iz El-Azhara da bi Napoleona uvjerilo u svoje namjere, te se pokazalo mu lojalnost. Djelimično je uspostavljen dobar odnos između osvajača i Egipćana. Osnovano je gradsko vijeće u Kairu, koje se sastojalo od osoba iz redova šejhova, mameluka i Francuza. Ubrzo nakon toga, u to vijeće su ušli i delegati iz Aleksandrije i ostalih važnijih gradova. Ovo vijeće je malo toga učinilo, više je služilo kao registar uredbi francuskih zapovjednika, koji su nastavili sa diktatorskom vlasti.

Uništavanje francuske flote u bici na Nilu i neuspjeh francuskih snaga poslanih u Gornji Egipat (gdje su stigli do prve katarakte) uzdrmao je vjeru Egipćana u svoju nepobjedivost, a kao posljedica niza nepotrebnih inovacija u odnosima između osvajača i lokalnog stanovništva svakodnevno je rasla napetost, te je na kraju, zbog uvođenja novog poreza, izbio ustanak u Kairu 22. oktobra 1798, a njegovo žarište je bilo u Azharu. Pobuna je kulminirala ubistvom francuskog generala Dupuya, guvernera Kaira. Hitna reakcija Napoleona, potpomognuta dolaskom generala Jean Baptiste Klébera iz Aleksandrije, je brzo ugušila ustanak; ali je stalno stacioniranje francuske konjice untar džamije Azhar održavalo veliku i stalnu napetost.

U prvim sedmicama marta 1801, Englezi pod komandom Sir Ralph Abercrombya uspješno se iskrcavaju u Abukir te prodiru do Aleksandrije gdje su napadnuti od strane francuskog generala Menoua. Francuzi su poraženi, ali je engleski komandant smrtno ranjen u borbi. 25. marta 1801. stiglo je pojaćanje engleskim trupama, te su zajedno sa Osmanlijama krenuli su prema gradu Roseta. 30. marta engleska i osmanlijska vojska dolazi do Kaira te postavlja ultimatum Francuzima da napuste grad i otplove nazad u Francusku. Drugi dio englesko-osmanlijskih trupa stiže do Aleksandrije, gdje postavljaju iste uslove Francuzima. Francuska vojska prihvata ultimatum te njihovo povlaćenje predstavlja kraj francuske okupacije Egipta.

## Također pogledajte 
*Historija starog Egipta
*Vilajet Egipat

## Reference 
Kategorija:Historija Egipta
Kategorija:Vazalske države Osmanskog Carstva