Megalitski hramovi na Malti

**Megalitski hramovi Malte** su prahistorijske monumentalne građevine na ostrvima Malta i Gozo, Malta. Izgrađeni su tokom 4. i 3. milenijuma prije nove ere, u mlađem kamenom dobu ili neolitu. Osnovna obilježja mlađeg kamenog doba su razvoj zemljoradničke i stočarske privrede, pojava stalnih ruralnih i protourbanih naselja tj. prijelaz na sjedilački način života (neolitska revolucija). Megalitski hramovi Malte ubrajaju se među najranije samostojeće kamene građevine na svijetu i izuzetne su po svojoj raznolikosti oblika i ukrasa. Svaki kompleks je jedinstveno arhitektonsko remek-djelo i svjedok izuzetne prahistorijske kulture poznate po svojim umjetničkim i tehnološkim dostignućima.
## Megalitizam 
Megalitizam je složena pojava, prisutna u mnogim dijelovima svijeta, koja je započela u skom periodu, nastavila se u bronzanom i željeznom dobu, i traje do danas. Izraz se odnosi na oblik neolitske arhitekture koji se sastoji od podizanja megalita (od grčkog mega = *veliki*; lithos = *kamen* - veliko kamenje) tokom određenog vremena kada su ove građevine podignute i njihovog naučnog proučavanja od strane arheologa koji pokušavaju razumjeti njegovo značenje.  
Megalitizam je dobio poseban značaj u Evropi (gde je mogao nastati) za narode neolita. Neolitska Evropa je izraz koji se koristi za vrijeme između perioda mezolita i bronzanog doba u Evropi, približno između 6500. pne. i 1700. pne. Nakon što je analizom C14 bilo moguće odrediti starost nalaza i uz poznatu udaljenost nalazišta od područja Plodnog polumjeseca na zapadu azijskog kontinenta, utvrđeno je da se neolit u Evropi širio prosječnom brzinom od oko 1&nbsp;km/god. - neolitska ekspanzija.
 
Praistorijski hramovi Malte su do 1993. god. smatrani za najstarije samostojeće kamene građevine na svijetu. Te godine završena su arheološka istraživanja nalazišta Göbekli Tepe u turskoj pokrajini Anadolija, kada je registrovano više od 200 T- kamenih stubova, najstarijih svjetskih megalitskih struktura, čija starost počinje oko 10000 god.pne.

Hramovi na Malti datiraju od 4000 - 2500 pne. Oni su stariji od Stounhendža i od piramida. Bili su prekriveni zemljom od ranih vremena i ponovo su ih otkrili i pažljivo obnovili evropski i domaći malteški arheolozi počevši od 19. stoljeća. 

### Hramovi na Malti 
Malo se zna o ljudima koji su izgradili ove megalitne hramove. Prvobitni stanovnici Malteških ostrva vjerovatno su prešli morem sa Sicilije, koja se nalazi oko 90&nbsp;km. sjeverno, negdje prije 5000. godine p.n.e. (mlađe kameno doba). Graditelji hramova bili su poljoprivrednici koji su uzgajali žitarice i uzgajali domaću stoku. Obožavali su *boginju majku* čiji je tip poznat po ranijimm statuetama pronađenim po Mediteranu. Slične statue nalaze se i na Malti, a nekoliko je jedinstveno velikih dimenzija. Osnovna obilježja mlađeg kamenog doba su razvoj zemljoradničke i stočarske privrede, pojava stalnih ruralnih i protourbanih naselja tj. prijelaz na sjedilački način života.

Iz materijalnih dokaza zna se da je bogosluženje u hramovima na Malti uključivalo žrtvovanje životinja, dok se malo zna o obredima i ritualima koji su se tamo odvijali. Iako su sveukupno veliki hramovi, njihove unutrašnje odaje nemaju dovoljno prostora da prime više od nekoliko ljudi u isto vrijeme. Stoga javno bogosluženje u velikim grupama, kao što se danas praktikuje u tipičnim crkvama i hramovima, ne bi bilo moguće.

## Svjetska baština 
Na lokalitetu Ġgantija, na ostrvu Gozo, dva hrama su 1980. godine uvršteni na UNESCO-ovu listu svetske baštine. Godine 1992. Komitet UNESCO-a je dodatno proširio postojeću listu sa još pet megalitskih hramova sa ostrva Malta. To su hramovi Hagar Qim, Mnajdra, Tarxien, Ta'Hagrat i Skorba.

Iako se svaki hram razlikuje po arhitektonskom dizajnu, oni obično sadrže eliptično predvorje ispred konkavne fasade. Preživjeli horizontalni zidani slojevi ukazuju na to da su spomenici imali krovove s korbama, što je za svoje vrijeme bilo izuzetno sofisticirano rješenje. Dekorativne karakteristike hramova su paneli sa izbušenim rupama i reljefni paneli koji prikazuju spiralne motive, drveće, biljke i razne životinje.

Lokalitetima upravlja Baština Malta, dok vlasništvo nad okolnim zemljištem varira od lokacije do lokacije. Osim ovih, na Malti postoje i drugi megalitski hramovi koji nisu uvršteni na UNESCO-ov popis. svjetske baštine.

File:Ggantija niches.jpg|Ggantija
File:Ggantija in 2017 18.jpg|Ggantija 2017
File:Hagar Qim-04-grosse Bloecke-1989-gje.jpg|Hagar Qim 1989
File:Mnajdra Temple, Qrendi 08.jpg|Mnajdra
File:South Temple at Skorba.jpg|Skobra
File:Southern Ta' Ħaġrat Temple as seen from the northwest.jpg|Ta Hagrabt
File:Entrance to the Southwestern Temple at the Tarxien Temples.jpg|Tarxien
  
## Reference 
Kategorija:Svjetska baština na Malti
Kategorija:Neolitski arheološki lokaliteti