Historija željeznice u Bosni i Hercegovini

**Historija željeznice Bosne i Hercegovine** počinje 1872. godine puštanjem u saobraćaj pruge Dobrljin – Banja Luka.

## Prva pruga 
Nakon posjete Evropi turski sultan Abdul Aziz Han je donio odluku o gradnji željezničke pruge koja bi povezivala Istanbul sa Bečom.

U proljeće 1871. godine započela je izgradnja pruge od Dobrljina do Banje Luke i puštena je u saobraćaj krajem decembra 1872. godine. Bila je to pruga normalnog kolosijeka, u dužini od 101,6&nbsp;km. Na pruzi je izgrađeno 13 mostova, od kojih su dva bila željezna. U ložionici u Banjoj Luci bilo je 5 lokomotiva. Dvije su bile izrađene u fabrici Hanomag u Hannoveru u Njemačkoj a tri u fabrici Tubize u Belgiji.

Saobraćaj na pruzi Banja Luka – Dobrljin obustavljen je 14. novembra 1875. godine zbog nedovoljnog broja putnika i roba.
Nakon Berlinskog kongresa 1878. godine Bosna i Hercegovina dolazi pod vlast Austro-Ugarske monarhije. Pruga je popravljena, a saobraćaj od Banje Luke do Prijedora uspostavljen je 1. decembra 1878. godine, a do Dobrljina 24. marta 1879. godine. Pruga je dobila naziv „Carska i kraljevska vojna žaljeznica Banja Luka – Dobrljin“. Osim za potrebe vojske, željeznica je bila dostupna i za civilno stanovništvo. Tada su izgrađene i nove stanične zgrade, kao i magacini i magacinske utovarno-istovarne rampe. 
Prvog decembra 1891. godine željeznička stanica Banja Luka povezana je sa gradom Banja Luka novoizgrađenom željezničkom prugom u dužini od 3&nbsp;km.

## Prve uskotračne pruge 
### Pruga Bosanski Brod – Sarajevo – Metkovići 
Prva uskotračna željeznička pruga u Bosni i Hercegovini, kolosjeka 0,76 m, od Bosanskog Broda do Sarajeva, građena je etapno od 1878. godine do 1882. godine. Prugu je gradilo 40 inžinjera i 4.000 radnika. 10. septembra 1878. god. u Derventi je osnovana prva direkcija bosanskohercegovačkih željeznica, pod nazivom Direkcija carskih i kraljevskih bosanskih željeznica. Osoblje Direkcije sačinjavalo je 7 austrougarskih oficira i vojnih činovnika, 39 civilnih činovnika iz Austrougarske i veći broj stranih činovnika. Domaći radnici su bili pomoćno osoblje.

Izgrađeni krak trase željezničke pruge od Semizovca do Čevljanovića dug je: do Ljubine 9&nbsp;km +523 m, do Srednjeg 16+169 i do Čevljanovića 20+252. Najmanji radijus krivina je 40 metara. Uspon i pad pruge je: do Srednjeg 20, a do Čevljanovića 26 ‰. Vožnja do Čevljanovića na usponu trajala je oko 83 minute, a nazad (pad pruge) oko 61 minuta. Broj kolosijeka po stanicama bio je: Semizovac 6, Ljubina, Srednje i Čevljanovići po dva, s tim što je u stanici Čevljanovići izgrađena posebna rampa i kolosijek za utovar iskopane rude u teretne vagone („Erzewerks“).
#### Šipadove pruge 
Najveće su bile pruge bečkog industrijalca Otta Steinbeissa u zapadnoj Bosni koje će od 1919. godine preći u vlasništvo Šipada (Steinbeis–Šipadove pruge). Njima su pripadale pruge Prijedor – Sanski Most – Srnetica – Drvar – Lička Kaldrma i Srnetica – Mliništa – Jajce. Ove pruge imale su vlastiti vozni i vučni park i ložionice.

Pruga Prijedor – Sanski Most – Srnetica – Drvar – Lička Kaldrma, završena je u julu 1914. godine, kada izgrađena je i zgrada stare željezničke stanice u Sanskom Mostu.

Pruga Srnetica – Jajce puštena je u saobraćaj 10. 1. 1916. godine u dužini 107&nbsp;km. Željezničke stanice na relaciji Jajce – Srnetica bile su: Jajce – Plivska Jezera – Jezero – Volari – Šipovo – Sokolac – Pliva – Podovi – Čardak – Podgora – Mlinište – Ovčara – Lisina – Tisova Kosa – Kurijeva Kosa – Potoci – Srnetica. Za potrebe ove pruge u prigradskom dijelu Jajca sagrađena je još jedna zgrada željezničke stanice poznata pod nazivom Šipad. Izgradnjom ove zgrade Jajce dobija dvije zasebne željezničke stanice.
### Ukidanje uskotračnih pruga 
* Pruga Bosanski Brod – Sarajevo počela se parcijalno ukidati nakon puštanja u saobraćaj normalne pruge Sarajevo–Ploče 1966. godine. 
* Posljednja dionica ove pruge, Zenica–Lašva, ukinuta je 1. 6. 1975.
* Promet na uzanoj pruzi Knin – Lička Kaldrma je obustavljen 29.11.1948.
* Promet na uzanoj pruzi Prijedor – Drvar je obustavljen 1.6.1975.
* Promet na uzanoj pruzi Licka Kaldrma – Drvar je obustavljen 28.5.1978.

## Prvi motorni vozovi 
U Slavonskom Brodu građeni su motorni vozovi u kooperaciji sa mađarskom tvornicom Ganz–Budapest – čuveni DMV-801. Prvi takav voz u saobraćaj pušten je 1938. godine na relaciji Beograd – Sarajevo – Dubrovnik. Pošto je bio mnogo brži od dotadašnjih parnjača, popularno je nazvan *Ludi Sarajlija*, po tadašnjem ministru Mehmedu Spahi. Krajem '60-ih godina prošlog stoljeća isključeni su iz saobraćaja.

## Pruge normalnog kolosjeka 
Period neposredno poslije Drugog svjetskog rata karakteriše izgradnja omladinskih pruga normalnog kolosjeka:
* Pruga Brčko–Banovići (89,100&nbsp;km) 
* Šamac – Sarajevo (238&nbsp;km). Prva je puštena u saobraćaj 7. 11. 1946., a druga 15. 11. 1947. 
U narednom periodu izgrađene su: 
* Unska pruga Bihać – Knin (28. 11. 1948) 
* pruga Modriča – Gradačac izgrađena je 1951, 
* pruga Doboj – Tuzla (27. 8. 1953), 
* pruga Sarajevo – Ploče (1. 10. 1968).

Od 1966. do 1978. godine, ukinute su sve uskotračne pruge na teritoriji Bosne i Hercegovine.

Već 1969. godine elektrificirana je pruga Sarajevo – Ploče, a naredni period do 1992. godine je period elektrifikacije i uvođenja najsavremenijih tehnologija u željezničkom saobraćaju.

Željeznički kapaciteti i infrastruktura znatno su uništeni u periodu rata 1992–95. Programi obnove i razvoja  realizovani su i uz pomoć i međunarodne zajednice.

## Također pogledajte 
* Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine
* Željeznice Republike Srpske
* Józef Trajtler

## Literatura 
* Fevzija Ajdin, *Historija željeznica Bosne i Hercegovine*, Nacionalna univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 2006.
* Dževad Juzbašić, *Izgradnja željeznica u BiH u svijetlu austrougarske politike od okupacije do kraja Kallayeve ere*. Akademija nauka i umjetnosti BiH Sarajevo, 1974.
* Dušan Žigić, *Izgradnja pruga i historija željeznica u Bosni i Hercegovini od 1872 do 1972.*
* Fevzija Ajdin, *Prva bosanskohercegovačka pruga Banja Luka – Dobrljin.*

## Vanjski linkovi 
* Željeznica FBiH
* Pruga Drvar-Ostrelj 8-mm-film iz 1969. god, UNRRA-Lokomotiva..
* Ložionica u Drvaru 8-mm-film iz 1969. god,, UNRRA-Lokomotiva..
## Reference 
Kategorija:Željeznički saobraćaj u Bosni i Hercegovini