Makedonska umjetnost (bizantijska)

**Makedonska umjetnost** (poznata i kao **Makedonska renesansa**) bio je period u Bizantijskoj umjetnosti koji
je počeo 867. godine sa vladavinom cara Bazilija I iz makedonske dinastije. On je pokrenuo umjetničku renesansu manje-više uporedivu s onom koja se dogodila kasnije u zapadnim zemljama, ali ograničenu na glavni grad i nekoliko velikih provincijskih gradova. Ovaj umjetnički period uslijedio je nakon ukidanja zabrane slikanja ikona (Bizantijski ikonoklazam) i trajao je do pada dinastije sredinom 11. vijeka. Podudario se sa Otonskom renesansom u Zapadnoj Evropi. Kasnije, u 9. i 10. vijeku, vojna situacija Bizantijskog Carstva se poboljšala. Na akademskom nivou, vladajuća dinastija predstavila je novu eru obrazovanja i učenja, a uvećani su i napori u očuvanju drevnih tekstova. 
Umjetnost prikazivanja hrišćanskih svetaca ponovo je bila dozvoljena unutar carstva. Klasično grčko-rimsko nasljeđe Bizantije bilo je od središnjeg značaja za pisce i umjetnike iz tog doba. Bizantijski učenjaci, ponajviše Lav Matematičar, čitali su naučna i filozofska djela starih Grka i proširivali ih, a kao posljedica svega ovoga došlo je do preporoda u slikarstvu i arhitekturi.

## Historijski okvir 
Nakon razdoblja ekonomskih, političkih i društvenih kriza u 7. i 8. vijeku, te razdoblja ikonoklazma (koji je predstavljao pad za bizantijsku umjetnost) u Bizantijskom Carstvu 
na vlast dolazi Makedonska dinastija, tokom čije vladavine carstvo prolazi kroz politički prilično stabilan period: istočne i zapadne granice se konsolidiraju, posebno sa zauzimanjem Barija 876. godine. Isto tako, ostrvo Kreta i povratak dijela Sirije i Palestine u ruke bizantijskih careva. Njihov savez sa Fatimidima, na koje se u islamskom svijetu uglavnom gledalo loše i koji su smatrani šiitima, omogućava konsolidaciju istočnog fronta. Na zapadnoj strani, postavljanje vojnih utvrđenja u Armeniji i pobjeda Bazilija II 1018. godine protiv Bugara omogućava stabilizaciju vojnog i političkog stanja u Bizantijskom Carstvu.
Moć i ekonomski procvat proširili su se i na područje umjetnosti. Tradicionalno, religijska doktrina imala je veliki utjecaj na umjetničku aktivnost u Bizantiji, a nakon dogmi ikonoklazma, tradicionalna bizantijska umjetnost koja je u prethodnom periodu preživjela uglavnom na periferiji Sirije ili u osami kapadokijskih manastira ponovo dolazi do njenog povratka u Bizantiju. Upravo u Kapadokiji, gdje su od ranijeg perioda uspostavljeni kameni samostani (najpoznatiji od njih vjerovatno u okolini Göremea), došlo je do značajnog razvoja stvaralaštva zidnih freski i ikona u ovom periodu. Sirijska ikonografija i njeni stilovi postepeno su prodirali u evropski dio carstva i carski dvor. Religijski mozaici ponovno su stvarani, a došlo je i do obnove uređenja većine hramova i mnogo veće obnove tradicionalne bizantijske umjetnosti u odnosu na nove umjetničke inovacije. Vjera u obavezu ispravljanja štetnih posljedica ikonoklazma bila je povezana s hitnom potrebom obnove spomenika koji su se raspadali tokom prvog i drugog vala ikonoklazma.
Upravo za vrijeme vladavine makedonske dinastije započinje proces širenja bizantijske umjetnosti i religije među slavenskim narodima.
Međutim, u samom početku, grčki jezik bio je kulturna barijera između Bizantije i slavenskih država. Sredinom 9. vijeka Ćirilo i Metodije, koji su djelovali kao bizantijski misionari u Moravskoj, a kasnije i njihovi učenici, koristeći se glagoljicom i ćirilicom, poduzimaju prve prevode tekstova na crkvenoslavenski jezik, sastavljajući odabrani korpus prevoda koje su slavenske države prisvojile i dalje proširile.

## Luksuzni predmeti 
Bizantijski umjetnici posebno su se istakli u tehnikama izrade luksuznih predmeta, naslijedivši više tradicionalnih tehnika iz vremena antike i usavršivši neke od ovih umjetnosti.
Također, bili su podvrgnuti i utjecajima umjetnosti iz Azije.
Izrada luksuznih umjetničkih predmeta u makedonskom periodu bila je vrlo raznovrsna i razvijena, gdje je cvjetala u Konstantinopolju, ali i u Korintu
i Solunu. Umjetnost i zanati, koji su koristili luksuzne tehnike bili su: tkanje svile sa figurativnim ukrasima, izrada malih skulptura od bjelokosti i plemenitih metala (čvrste i reljefne površine), rezbarenje dragulja i poludragog kamenja (gliptika), umjetničko stakleno posuđe, glazirano posuđe, nijelo i klozonska caklina. Neke od već navedenih tehnika više se nisu koristile nakon 11. stoljeća. Umjetnici besprijekornih sposobnosti i visokog estetskog senzibiliteta proizveli su male luksuzne predmete lične prirode za članove dvora kao i za Crkvu. Izradu većine ovih luksuznih predmeta naručivali su vladari (kojima su bili potrebni zbog njihove propagande: diplomatski pokloni, prijem uglednih stranih ambasadora ...itd.), te visoki sekularni i crkveni zvaničnici kao diplomatske poklone. Kao takvi, ovi umjetnički predmeti moraju biti prijenosni, čvrsti i izuzetno rafinirani. Stilski, ova umjetnička djela imaju tendenciju kombiniranja klasičnih elemenata sa ikoničnim kompozicijama, uspješno spajajući jednostavnu ljepotu i religijsko značenje. Međutim, uslovi proizvodnje ovih djela slabo su poznati zbog nedostatka izvora, a umjetnici nisu ostavljali svoje pečate ili potpise na izrađenim predmetima. Rijetke tragove koje pronalazimo potječu od mecena.  
U Bizantijskom Carstvu, imati izrađen luksuzni predmet smatrano je časnim i bilo je izvor slave za mecenu i umjetnika koji ga je napravio.
Bizantijski umjetnici koji su izrađivali predmete od metala i emajla imali su međunarodni ugled zbog svog visokokvalitetnog rada. Bili su posebno vješti u upotrebi cloisonné tehnike ukrašavanja emajla, koji se proizvodi lemljenjem bakrenih, zlatnih ili srebrnih žica u željenom uzorku na ploču napravljenu od sličnog metala, gdje se ulošci (cloisonné) zatim napune prahom od obojenog stakla. Kada se predmet zagrije, stakleni prah se rastopi i stapa na površinu metala, stvarajući male odjeljke slične draguljima.

### Zlatarstvo 
[thumb|300px|desno|Zlatna i emajlirana bizantijska ikona sv. Mihajla iz 10. vijeka, danas se čuva u riznici [Bazilika sv. Marka|bazilike sv. Marka.]]
Rafiniran ukus i vješta izrada umjetničkih predmeta koji karakterizira umjetnost 11. i 12. vijeka također su bili izraženi u dragocjenim materijalima kao što su srebro i zlato.
Uglavnom religiozne prirode, djelatnost izrade luksuznih predmeta u zlatarnicama (iako su pri izradi korišteni i dragulji) neprestano je cvjetala. Proizvedeni predmeti uglavnom su bile relikvije i ikone.
Dobar primjer rafiniranosti ukusa i vještine izrade umjetničkih predmeta od metala iz drugog zlatnog perioda bizantijske umjetnosti je ikona arhanđela sv. Mihajla. Danas se čuva u Veneciji, u riznici bazilike sv. Marka, potječe iz 10. vijeka, a vjerovatno je izrađena u konstantinopoljskoj dvorskoj radionici. Materijali koji su korišteni prilikom izrade su zlato i pozlaćeno srebro, dok su ukrasi u zlatu emajlirani, s reposorom (lice) i s poludragim ili dragim kamenjem. 
Pomoću tehnike iskucavanja i cizeliranja (repoussé) umjetnici su istaknuli središnju sliku arhanđela iz pozadine tanke srebrne ploče, koja je zatim bila pozlaćena. Šareni cloisonné stvara efekat svilenih odjevnih predmeta ukrašenih draguljima, a mali cloisonné portretni medaljoni ukrašavaju rubove ikone. Takvi medaljoni se često nalaze izdvojeni iz izvornog konteksta i ugrađeni u nova djela.
Lice arhanđela stilizirano je kao u 6 stoljeću, što odgovara povratku drevnoj dobrovoljnosti: obrve su u obliku kružnog luka, sa dugačkim i ravnim nosom, širokim očima i malim ustima.
Glava i ruke arhanđela, izvedene u reljefu, okružene su zamršenim reljefom i emajliranim ukrasima. Oreol, krila i liturgijska odjeća urađeni su u delikatnoj cloisonné tehnici, a ivice okvira obložene su okruglim emajlima. Šareno blještavilo postavljenog uzorka udaljava sliku iz fizičkog svijeta, iako se arhanđeo ovdje pojavljuje u osnovi istoj frontalnoj pozi i s istom idealiziranom i bezvremenskom mladolikošću kojom je prikazan na ploči od slonovače iz 16. stoljeća. Čista umjetnička vještina izrade ove ikone, daje efekat na gledatelja kao da podiže sliku do uzvišene ravnine u kojoj svjetlost i boja mijenjaju oblik, pri čemu materija prelazi u sferu čisto duhovnog svijeta, što je efekat koji su tadašnji filozofi neoplatonske crkve cijenili.

#### Filigran 
Luksuzni predmeti od zlata i srebra, ukrašeni polikromnim draguljima (kabošonima), bili su sa velikim uspehom izrađivani u bizantijskim radionicama, iako nije moguće posebno izdvojiti bizantijske verzije u primjerima gdje se primjenjivala ova vrsta ukrasa. 
Filigranske niti koje ponekad oivičavaju bizantijske ukrasne predmete od zlata i srebra tokom Srednjeg vijeka najfinije su koje postoje i osebujne su vrste. Bizantijska filigranska djela prepoznatljiva su po tome što su zlatne niti pletene i prilagođene ukrasnim motivima i predmetima koje ukrašavaju, a također i biserima, kabošonima i emajlima koji ih okružuju. Komadi filigrana otonskog zlata i srebra su im najsrodniji, jer su bili pod utjecajem bizantijskih modela.

#### Procesijski krstovi 
Procesijski križevi bili su široko korišteni u srednjobizantijskom dobu u carskim ceremonijama, vojnim pohodima i liturgijskim povorkama (litai), zajedno sa onima pravog krsta i kao zavjetni darovi.
Krst iz Metropoliten muzeja jedinstven je među sačuvanim složeno ukrašenim srebrnim procesijskim krstovima, koji su ukrašeni s obje strane fino kovanim srebrnim pozlaćenim medaljonima. Figure urađene tehnikom cizeliranja i ukucavanja na svakom od deset medaljona ispunjene su gipsom, a pozadina im je zatvorena zalemljenim diskovima od željeza kako bi se pružila dodatna čvrstina. 
Osam srebrnih ovojnica koji čine krakove krsta bili su zatim pričvršćeni za tanku gvozdenu jezgru pomoću kalajno-olovnog lema. 
S obje strane položen je odvojeno oblikovani medaljon u središtu krsta preko krajeva ovojnica.
Središnji medaljon na prednjoj strani krsta prikazuje Hristovo poprsje sa snažnim klesanim crtama, a izvan medaljona proteže se krst urađen ručnim ukucavanjem i cizeliranjem ukrasnog oblika koji se sastoji od kontinuiranog valovitog motiva u pravilnim razmacima (rinceau) sa slobodno nacrtanim obrascima lišća. Elegantno obrađeni list akantusa ukrašava kućište krsta.
Ni stil izrade ni likovi na tim krstovima ne daju naslutiti mjesto radionice u kojima su izrađeni. Smatra se da su procesijski krstovi poput već navedenog iz Metropolitan muzeja bili posvećeni svecu čija se slika pojavljuje u sredini i na poleđini krsta kao i lokacijama povezanim s njim. Bizantijske crkve posjedovale su krstove za mnoge svrhe, što potvrđuju podaci o manastiru koji je u blizini Edese (današnja Sirija) osnovao Eustahios Boilas velikodostojnik iz 11. vijeka. U gornjem dijelu je Hrist okružen s dva arhanđela u medaljonima. Ispod je prizor deiseze, relikvija koja zauzima mjesto Hrista, a na donjem nivou je car okružen sveticama Helenom i Longinom. Na naličju krsta je natpis sa imenom cara Nikefora II Foke i Etiennea (sponzora), čuvara riznice Haja Sofije. Stil je karakterističan za ovu grupu umjetničkih djela, pri čemu su monumentalni likovi impozantni uprkos: prilično izduženim nosevima, širokim licima, malim ustima, istaknutim bradama i velikim očima, kosom sa dobro odvojenim razdjeljcima i na kraju pomalo teškom odjećom sa draperijama u klasičnom stilu.

Triptih iz Harbavillea, koji potječe iz kasnog 10. vijeka (danas se čuva u muzeju Louvre) jedan je od najljepših primjera rezbarenja bizantijske bjelokosti, a također je reprezentativan za Romanovu grupu. To je veoma luksuzna mala ikona za ličnu pobožnost čije su obje strane panela izrezbarene istim finim kvalitetom izrade. U sredini u gornjem dijelu predstavljeni su Isus Hrist s kojim se nalaze Bogorodica i sveti Ivan Krstitelj (grupa poznata kao deisis). Kompozicija i aranžman za ovaj deisis temelji se na triptihu iz 10. vijeka (danas se čuva u Palazzo Venezia u Rimu), koji je najvjerovatnije napravljen za cara Konstantina VII Porfirogeneta.

### Predmeti urađeni od stakla 
Posebno je važno spomenuti glavni predmet, prilično izoliran: čašu s ljubičastom nijansom iz riznice bazilike sv. Marka  u Veneciji, urađenu u 10. vijeku. Zatamnjeno, zlatno i emajlirano staklo (crveno, plavo, sivo plavo, zeleno) postavljeno je u okvir u zlatno srebrnoj boji. Na trbuhu je primjetno prisustvo sedam emajliranih i zlatnih medaljona, s mitološkim figurama (Dionis, Merkur, Mars, Ajant i Herkules), a granice su načinjene rozetama. Četrnaest malih pomoćnih medaljona imaju profile koji podsjećaju na drevne kameje. Primjećuje se, unatoč snažnom utjecaju antike i poznavanju modela islamske umjetnosti, pseudo-kufski natpis koji stoji na okovratniku i na postolju.

### Gliptika 
Tokom vladavine makedonske dinastije izrađeni su brojni gliptički ukrasni predmeti kao što su male ikone i broševi na kojima su bile urezane slike Hrista, svetaca i anđela. 
Mala veličina ovih ukrasnih predmeta nije bila prepreka da se na njih primijeni plemeniti i svečani stil koji su Bizantinci znali primijeniti 
na svoje radove u bilo kojem mjerilu i sa nepogrešivim taktom.

Ukras na crkvi svetog uspenja u Dafniju, Grčka, pruža odličan primjer mozaičkih dešavanja u Bizantijskom Carstvu tokom 11. vijeka. Mozaičko portretno poprsje Hrista Pantokratora ispunjava središnju kupolu crkve. Ovaj mozaički prikaz koji ulijeva strahopoštovanje i kao da lebdi ispunjen mnogobrojnim pozlaćenim tesere kockicama oko Hristovog lika, više je od slike hrišćanskog spasitelja. To je snažno prizivanje njegovog obećanog suda, njegovom nagradom za vjernike i kaznom za griješnike. 
Na zidu u sjevernom kraku crkve je slika raspetog Hrista, na kojoj umjetnik prikazuje samo dvije druge figure, Bogorodicu i mladog apostola Ivana, kojem je Isus povjerio brigu nad majkom nakon njegove smrti. Ovo dvoje po umjetnikovom viđenju najvjerovatnije trebaju da izazovu emotivan odgovor kod gledatelja. Ovaj mozaik pokazuje jednostavnost, dostojanstvo i gracioznost klasicizma koji je vizantijski umjetnik potpuno asimilirao u savršenu sintezu s bizantijskom pobožnošću i patosom. Pojednostavljivanje kontura i svođenje oblika na osnovno, daju slici veliku emocionalnu snagu. Prenosi osjećaj bezvremenosti i vanzemaljskog prostora, zlatni svemir usidren u materijalnom svijetu s nekoliko cvjetova, koji sugerišu obećanje novog života. Kamena humka i lobanja na dnu križa predstavljaju Golgotu (mjesto gdje se nalazi lobanja) brdo izvan drevnog Jerusalema na kojem se smatralo da je Adem pokopan i gdje je rečeno da je došlo do raspeća. Bezvremenost i jednostavnost slike pomažu hrišćanskom vjerniku koji nastoji postići mistično sjedinjenje putem božanske molitve i meditacije. Simetrija i zatvoreni prostor kombiniraju se stvarajući učinak nepomičnog i nepromjenjivog aspekta najdublje misterije hrišćanske religije.
thumb|400px|desno|Mozaik iznad glavnog ulaza u Haja Sofiju, urađen približno 900. n.e.
Konstantinopolj je u to vrijeme bio važno središte umjetnosti izrade mozaika. Međutim, samo iz spomena imamo izvještaje o mozaicima u crkvi svetih apostola i drugim makedonskim građevinama, bilo da su palate ili hramovi. Novi mozaici pojavili su se i u Haja Sofiji, gdje je makedonska dinastija hramu poklonila brojne mozaičke ukrase.  
Sačuvana su između ostalih i dva važna djela iz tog razdoblja: poznati mozaik koji zauzima zabat nad glavnim ulazom u Haja Sofiju i drugi koji krasi kupolu crkve Haja Sofije u Solunu.
Mozaik iznad carskih vrata na glavnom ulazu u Haja Sofiju u današnjem Istanbulu nastao je tokom 10. vijeka, a prikazuje zlatnu pozadinu (koja simbolizuje svjetlost duhovnog svijeta), cara i nekoliko vjerskih ličnosti. 
Atmosfera ovog mozaika je svečana i pomalo teška, gdje je prikazan car Lav VI s oreolom oko glave kako kleči (proskineza) pored Hrista, koji predstavlja svetu mudrost. Isus sjedi na prijestolju (u središtu mozaika) i blagoslovi cara desnom rukom dajući mu božanski autoritet da vlada na zemlji. Tekst na lijevoj strani od Hrista na grčkom jeziku glasi: "Mir s vama. Ja sam svjetlost svijeta." Tu su i dva medaljona, po jedan sa svake strane koji prikazuju Bogorodicu i arhanđela Gabrijela. Figure prikazane na mozaiku mnogo su linearnije, zbog čega se dobija utisak kao da su istaknute. Koljena su malo spljoštena dajući tipičan primjer bizantijske linearnosti.
Jednako je upečatljiv dojam trodimenzionalnosti, evociran kontrastom svijetloplavih nabora na tamnoplavoj pozadini, što je u suprotnosti sa dizajnom ogrtača na arhanđelu. Bogorodica i arhanđel ovdje imaju ne samo teološku već i umjetnički realističniju funkciju. Već u ranijem makedonskom razdoblju (približno 950.) u Haja Sofiji urađen je mozaik s temom Bogorodice s malim Isusom, u pratnji careva Konstantina Velikog i Justinijana I. Konstantin Veliki drži maketu grada Konstantinopolja, a Justinijan I maketu Haja Sofije. Lik Bogorodice na mozaiku postavljen je na zlatnoj pozadini kako bi se stvorio snažan kontrast sa tamnom bojom njene odjeće. 

Carski mozaici s prikazom Hrista okruženi caricom Zoe i njenim suprugom (pogledati galeriju) potječu iz kasnijeg razdoblja u Haja Sofiji. Pošto je carica Zoe nadživjela tri muža, mozaik je nekoliko puta bio izmijenjen, tako da je lik izvornog cara Romana III vremenom zamijenjeno likom Konstantina IX Monomaha.

Najvažnija djela mogu se vidjeti posebno u manastirima kao naprimjer, ukrasi u katolikonu, manastirske crkve Hosios Lukas. Unutrašnjost kupole manastirske crkve prekriven je mozaicima na kojima dominira lik Hrista u sredini. Oko središnjeg područja su Bogorodica, sveti Ivan Krstitelj i četiri arhanđela, a ispod njih nalazi se šesnaest proroka. Nekoliko glavnih tema prikazuju cikluse poput: pranja stopala, raspeća i vaskrsenja. Na svodovima kupole i apsida, duž duljine zidova, nalaze se ogromni ukrasni mozaici. Pozadina je zlatna ili tamnoplava, na kojima se pojavljuju velike figure veličanstvenog karaktera. Često su prikazane četiri scene iz evanđelja: navještenje, božić, obrezanje i krštenje. Umjetnički, radi se o sirovom i ponekad nespretnom konceptu, koji se zahvaljujući blijedoj inkarnaciji očituje u shemama. Tipično za makedonsku umjetnost jesu grč i stres u mišićima, koji ukazuju na patnju. Na nekim mjestima mozaici evociraju depresiju s ciljem poboljšanja svečanosti prostora.

Važno i dobro očuvano djelo iz bizantijske historije i umjetnosti je manastir Nea Moni (Novi manastir) na grčkom ostrvu Hios, koji je 1042. godine osnovao bizantijski car Konstantin IX Monomah na mjestu gdje su tri pustinjaka navodno pronašla ikonu Djevice Marije. Mozaici u manastiru relativno su dobro očuvani, ukrašavaju zidove i stropove, brod i svetište, a nije sačuvan samo dio mozaika na kupoli. Izrađeni su od prirodnog kamena i stakla. Ikonografski, temelje se na stilu bazilike *Nea eklezija*, ali nose i obilježja škole iz Kapadokije. Krajem 11. vijeka središte izrade mozaika postalo je manastir Dafne blizu Atine, gdje su u kupoli crkve prikazani važni mozaici: navještenje, božić, krštenje, preobraženje i raspeće. Međutim, uređenje manastira Dafne pripada umjetnosti dinastije Komnena.
 

Datoteka:Hagia Sophia Southwestern entrance mosaics 2.jpg|Bogorodica s malim Isusom, s njene desne strane je car Konstantin Veliki sa maketom Konstantinopolja, a s lijeve strane je car Justinijan I sa maketom Haja Sofije
Datoteka:Empress Zoe mosaic Hagia Sophia.jpg|Isus (sjedi u sredini na prijestolju), carica Zoja Porfirogenita (desno) sa svojim trećim mužem Konstantinom Monomahom (lijevo)
Datoteka:Johnchrysostom.jpg|Ivan Zlatousti, mozaik iz Haja Sofije, 9. vijek
Datoteka:Νέα Μονή Χίου - Καθολικό - Η Βάπτιση.jpg|Hristov krst, mozaik iz manastira Nea Moni, 11. vijek
Datoteka:Kapnikarea south portico mosaic.jpg|Madona s djetetom, mozaik iz manastira Panagia Kapnikarea, Atina  
Datoteka:Hosios Loukas (narthex) - South wall (Doubting Thomas) 02 (October, 2014) by shakko.jpg|Mozaici na južnom zidu manastira Hosios Lukas, 11. vijek
Datoteka:Dafni Erzengel.jpg|Mozaik na kojem je prikazan arhanđel, manastir Dafne

## Slikarstvo 
[lijevo|mini|199x199piksel|Manastir [Hosios Lukas iz 11. vijeka u Grčkoj, predstavlja jedan od najznačajnijih primjera bizantijske umjetnosti i arhitekture tokom vladavine makedonske dinastije.]]
Kada je ukinuta zabrana religioznih slika, došlo je do podsticanja religioznog slikarstva u Bizantijskom Carstvu. Pojavio se stil slikanja koji je bio suptilan spoj slikovnog, klasičnog helenističkog i nešto kasnije, apstraktnijeg i formalističkog bizantijskog stila. 
thumb|250px|desno||Feodоrоvskaja ikоnа Bоgоrodicе iz 10. vijeka. Na slici je Bogorodica u Hodegetrija pozi, tj. ona koja pokazuje rukom u smjeru Isusa Hrista kao pravog puta ka spasenju čovječanstva
Najupečatljivija u bizantijskoj popularnoj umjetnosti je njena povezanost sa slikama elite. Najveći obim sačuvane nonelitne umjetnosti koristi isti slikovni rječnik koji nalazimo u umjetnosti za bizantijsku elitu. Daleko više od bizantijskih svjetovnih slika, koje uglavnom opstaju u predmetima namijenjenim eliti, bizantijske religiozne slike se protežu u širokom spektru. One odražavaju koncepciju poretka stvari koji su se pokazali izuzetno trajnim i prilagodljivim, prelazeći klasne granice. 
Slike velike vizualne i intelektualne prefinjenosti pronašle su viševjekovnu uoptrebu u jednostavnim domovima i selima hiljadama kilometara udaljenim od velikih centara odakle su potekle. Nasuprot tome, slike za koje se pretpostavlja da su došle iz udaljenih sela bile su apsorbirane u najtajanstvenije rituale dvorske uglađenosti.

Datoteka:DeesisGreatLavraCodA92.jpg|Deezis, Velika Lavra na brdu Athos, 10. vijek
Datoteka:St Theodor & George Sinai 9-10th century.jpg|Ikona svetog Teodora iz Amasije i svetog Juraja, dva krila na triptihu, 9. ili 10. vijek, enkaustika na panelu
Datoteka:Icon of Apostle Philip (10th c, St. Catherine monastery, Sinai).jpg|Apostol Filip, 10. vijek, manastir svete Katarine, Sinaj, Egipat
Datoteka:Calendar Icon Sinai 11th century.jpg|Ikona iz 2. polovine 11. vijeka, Sinaj
Datoteka:Byzantine - Virgin and Child - Walters 48208612.jpg|Bizantijska keramička ikona Bogorodice s djetetom (Hodegetrija) iz 10. vijeka
Datoteka:Byzantine - Christ Enthroned Between Two Archangels - Walters 4820865.jpg|Bizantijska keramička ikona Hrista među anđelima iz 10. vijeka
Datoteka:Byzantine - Saint Nicholas - Walters 4820861.jpg|Bizantijska keramička ikona svetog Mihajla iz 10. vijeka
Datoteka:Hosios Loukas (north west chapel, arch) - archangel.jpg|Freska arhanđela iz manastira Hosios Lukas
Datoteka:Hosios Loukas (north west chapel, south wall) - Eugenios, Eustratios and Auxentios.jpg|Freska crkvenih očeva az manastira Hosios Lukas
Datoteka:Apse in Agios Georgios Diasoritis, 190757.jpg|Freska iz Hrama svetog Juraja na ostrvu Naksos, 11. vijek
Datoteka:Hosios Loukas (south west chapel, east wall) - Hodegitria.jpg|Freska - ikona, Bogorodica Hodegetria, manastir Hosios Lukas
Datoteka:Hosios Loukas (south west chapel, east wall) - Meeting before the Baptism.jpg|Freska - ikona, manastir Hosios Lukas
Datoteka:Hosios Loukas (south west chapel, north wall) - Meeting before the Baptism.jpg|Freska - ikona, manastir Hosios Lukas
Datoteka:Tokali - Fresko NT.jpg|Freska iz kapadokijskih hramova u stijenama
Datoteka:Turkey.Göreme038.jpg|Freska iz kapadokijskih hramova u stijenama
datoteka:Göreme OpenAir Museum Dunkle Kirche 2 11 2004.jpg|Freska iz kapadokijskih tamnih hramova, polovina 11. vijek
Datoteka:Göreme OpenAir Museum Dunkle Kirche 3 11 2004.jpg|Freska iz kapadokijskih tamnih hramova, polovina 11. vijeka

### Bizantijska iluminacija 
thumb|300px|desno|David svira harfu, detalj iz Pariskog psaltira

Početkom 9. vijeka prijelaz od pisanja do kurzivnog pisanja doveo je do umnožavanja kopiranih knjiga, pri čemu su bila kopirana djela i iz ozbiljne literature. Enciklopedijski duh utjecao je i na bizantijsku književnu umjetnost: tako je patrijarh Focije I u svojoj biblioteci sastavio 279 tekstova o radovima, koji se odnose na drevne, religiozne i svjetovne tekstove. Bila je to najznačajnija poznata zbirka knjiga i vjerovatno je pripadala biskupskoj (patrijaršijskoj) biblioteci, a ne njegovoj vlastitoj zbirci. Danas nije poznato je li neka od tih knjiga sadržavala iluminacije. Platon, grčki dramatičari, drevni historičari i crkveni očevi su poštovani, kako se razvijao žanr pisanja grčkog romana i historijskih knjiga.

Za razliku od situacije na zapadu, prije 13. vijeka, u Bizantijskom Carstvu središta umjetničke aktivnosti nisu bila smještena u gradovima, već u manastirima.
Uloga pojedinih bizantijskih samostana nije bila manje važna i po pitanju iluminiranih rukopisa, o čemu imamo informacije iz rijetkih izvora u kojima se navode uglavnom samostani osnovani u samom Konstantinopolju. 
Ti samostani u prijestonici carstva bili su brojni i uživali su obilato pokroviteljstvo, a najvažniji među njima uživali su bogato kraljevsko pokroviteljstvo. Članovi vladajuće dinastije i najznačajnijih bizantijskih porodica često su dolazili tamo provesti kraj svog života. Zbog svega toga, teško bi bilo razlikovati umjetnost koja se praktikovala u tim samostanima i vjersku umjetnost proizvedenu izvan njihovih zidina.

U srednjovjekovnom Bizantu knjige su bile popularne i veoma cijenjene, ali iluminacije knjiga su rađene samo po narudžbi kupaca koji su mogli sebi da priušte tako vrijedne stvari. Zbog toga je bizantijska iluminacija iz tog razdoblja gotovo uvijek održavala visok kvalitet izrade iluminiranih knjiga. Knjige su često bile pogođene požarima ili uništene tokom ratova i pljačke, ostavljajući još manje od već malog broja primjeraka. Među najrjeđim knjigama bile su ilustracije rađene za patrijarhe i careve ili knjige namijenjene u kultne svrhe.
Nekoliko luksuzno ilustriranih rukopisa preživjelo je iz drugog zlatnog perioda bizantijske umjetnosti, kao što je to slučaj s umjetnicima koji su uređivali crkveni interijer. Ilustratori ovih rukopisa kombinirali su intenzivan vjerski izraz, aristokratsku eleganciju i pojačano uvažavanje bogatih ukrasnih oblika. 
Osim Biblije, najočuvanija je bila popularna (u to vrijeme) knjiga "*Duhovna luka*" Jovana Moša, od kojih je sačuvano najmanje 693 primjeraka, ali nijedna nije ilustrirana. Tu je i dobro poznat opis starijeg djela Kozima Indikopleusta iz Aleksandrije, pod nazivom "*Kosmografia Christiana*" s kraja 9. vijeka, koja se sada čuva u Vatikanu. Slike koje u ovom djelu evociraju drevnu umjetnost nemaju toliko pozornosti na detalje, ali njihova ovisnost o originalu i njihova masovnost evociraju pojavu novog makedonskog stila. 
Jošuin svitak, rukopis iz 10. vijeka u obliku svitka, za kojeg se također vjeruje da je urađen u konstantinopoljskom *scriptorumu* (pisarnici), odražava pristup različit od onog iz Pariskog psaltira. Ilustratori su radili na običnom vellumu (kožnom pergamentu), koristeći mastilo i natapajući ga bojama kako bi prenijeli podvige Mojsijevog nasljednika Jošuu, starozavjetnog heroja iz bitke kod Jerihona, koji je osvojio obećanu zemlju i koga su hrišćani smatrali prethodnikom Isusa Hrista. U jednom od crteža, prikazani su događaji opisani u tekstu u neprekidnom krajoliku, koji se od velikih figura iz prednjeg plana udaljava ka udaljenim gradovima i pejzažima. Strateški postavljene oznake unutar slika identificiraju likove. Glavni lik, Jošua, je krajnje desno. Okrunjen je oreolom, neopterećen, ali sa oklopom na gornjem dijelu tijela, predvodi svoje vojnike prema rijeci Jordan. Uprkos stilizaciji, i ova slika podsjeća na klasične korijene bizantijske kulture.
[thumb|250px|lijevo|Ilustracija Prvog koncila u Konstantinopolju iz [Homilije Grgura Nazijanskog|Homilija Grgura Nazijanskog]].
Rukopisi koji se čuvaju u Nacionalnoj biblioteci u Parizu visokog su umjetničkog kvaliteta. Jedna od njih sadrži *Homiliju svetog Grgura Nazijanskog*, a napravljena je za cara Bazilija I. Propovijed sadrži više od 40 ilustracija na cijeloj stranici, od kojih su mnoge teško oštećene. Iluminacije iz djela nisu istog karaktera i stila, neke su jednostavne i statične, druge složenije ili narativnije. Slika Hrista Pantokratora ili Ezekijelove vizije je značajna. Od historijske vrijednosti su i slike carice Eudokije sa njenim sinovima Lavom i Aleksandrom, ili slika samog cara, između proroka Ilije i arhanđela Gabrijela.  
Vjeruje se da je carska biblioteka bila ispunjena iluminiranim knjigama za vrijeme makedonske renesanse u 10. vijeku, ali to su samo indirektno potkrijepljene pretpostavke. Jedna od rijetkih referenci na ovu temu potječe od ikonoklastičkog cara Lava V (813. - 820.), a odnosi se na knjigu pod nazivom "*Sibilska proročanstva*", ilustrirana portretima careve budućnosti (među kojima je i prikaz lava napadnutog od čovjeka naoružanog kopljem.

Psaltiri, tekstovi u kojima su grupisani psalmi, često su bili ilustrirani, a postoje dvije vrste: samostanski, s mnogim malim rubnim ilustracijama, i aristokratski, poput Pariskog psaltira (10. vijek), koji se čuva u Nacionalnoj biblioteci Francuske. Pariski psaltir predstavlja jedno od programskih djela iz bizantijskog perioda s početka 10. vijeka. Poput ranijih Rabbula evanđelja, i na Pariskom psaltiru (psaltir: tumačenje psalma) nalaze se scene postavljene u okvire na stranicama bez teksta. Knjiga je velikog formata ukrašena mnogim živopisnim i šarenim ilustracijama uokvirene okvirnim ornamentima koji se drugdje ne ponavljaju. Glavne likove u djelu uglavnom prate alegorijske figure drevnih žena (a ponekad i muškaraca) koje simboliziraju kvalitete poput mudrosti ili moći ili su nositelji druge simbolike. Rad sadrži 449 stranica sa 14 iluminacija na svakoj cijeloj stranici, što je samo dio originalnog skupa. Prva slika posvećena je Davidu, kralju Izraela, tradicionalnom autoru starozavjetne knjige psalma. Kao izvorni materijal za ovaj psaltir, iluminatori su se okrenuli ranijim klasičnim ilustracijama. Idealizirane, masivne, trodimenzionalne figure obitavaju u pozadinskom prostoru s bujnim lišćem i vijugavim potokom koji kao da su izravno prevezeni iz rimskog "svetog krajolika". Arhitektura grada i memorijalni stupac vezan vrpcom potječu iz konvencija grčke i rimske pogrebne umjetnosti, a na drevni način ilustrator je personificirao apstraktne ideje i pejzažne značajke, koristeći umjetničku tehniku poznatu kao alegorija. Ženska figura boginje Melodije ležerno se naslanja na Davidovo rame. Njena figura je čvrsta i graciozna, a njena haljina ostavlja ruke i dio grudi izložene pogledu. Glava joj je nagnuta na pola i nježni osmijeh oživljava ljepotu njenog lica. Na istoj slici, druga žena (možda šumska nimfa Eho) izviruje iza stuba. Mladić koji se naslanja u donjem prednjem planu personifikacija je Betlehememske gore, kako saznajemo iz njegovog natpisa. Pas koji pazi na ovce i koze, dok njegov gospodar svira harfu, sugerira na klasičnog junaka Orfeja, koji muzikom očarava divlje životinje. 
Okolni krajolik je hladan i sjenovit. Predmet je daleko od vrsnih kompozicija koje su se često ponavljale u bizantijskoj umjetnosti, a čini se da je umjetnik pokušao ukloniti sve što nalikuje veličanstvu, dajući prednost etičnosti u potrazi za milošću života samo u nadnaravnom. Bez znanja o sadržaju rukopisa, malo ko bi pretpostavio da je u njemu prikazan biblijski prizor. 
Ostali važni naslikani prizori su: Jona, Izaija, prolazak Jevreja preko Crvenog mora, Anina molitva, Mojsije s deset zapovijedi i drugi prizori s Davidom.
Suptilno modeliranje obrazaca, integracija figura u trodimenzionalni prostor i upotreba atmosferske perspektive pojačavaju klasični ukus slike. Kao i uvijek, stil umjetničkih djela iz ovog perioda obilježavaju drevni utjecaji, kao što je ikonografija: veliki značaj se daje alegorijama, poput "*Noći i zore*" koji okružuju Izaiju u "Izaijinom proročanstvu".

Sačuvano klasificirano iluminirano djelo je i Biblija kraljice Kristine koja se čuva u Vatikanu. Narudžbu za izradu ovog djela dala je Patricia Lev preko "*sakealaria*" (dvorski blagajnik) 940. godine. Klijent je prikazan na naslovnici nudeći svoj žrtveni dar Djevici Mariji, koja ga lijevom rukom predaje Hristu. Ova knjiga dimenzija 41 x 27&nbsp;cm mogla je biti poseban dar Manastiru Svetog Nikole, jer se svetac s druge strane posvete, uzdiže nad Leovim bratom Konstantinom, osnivačem manastira, i opatom manastira Makarijem, klečeći pred nogama sveca. Položaj klečanja (proskineza) može se naći u bizantijskoj umjetnosti u različitim varijantama. U klasičnoj rimskoj umjetnosti ono obično karakterizira poraženog i poniženog neprijatelja, ali u 9. i 10. stoljeću izražava ili pokajanje (naprimjer, prikaz na mozaiku iznad carskog ulaza u Haja Sofiju, gdje car Lav VI kleči pred Isusom) ili, što je češće, kao dokaz vjere donatora. U sličnom stilu je i Vatikanski psaltir kao i različiti savremeni evangelistički tekstovi.

Zanimljiv je i rukopis grčkog mjesecoslova (meneologij) cara Bazilija II. koji se čuva u Vatikanu, a izrađen je oko 986. godine. Djelo ima više od 400 iluminacija, a sve imaju zlatnu pozadinu. Ovaj iluminirani rukopis radilo je osam slikara i svaki od njih potpisao je svoje radove: Menas, Pantaleon, Juraj, dvojica braće Blaherniti, Nestor, Šimon i Michajlo mlađi. Prikazane su različite teme prisutne prilikom proslavljanja godišnje liturgije. Neke scene prikazuju epizode Novog zavjeta, druge molitve mučenika ili svetaca. Rukopis bi se mogao nazvati i kratkim pregledom bizantijske vjerske umjetnosti s kraja 10. vijeka. Figure su frontalne, priroda šematska, dekorativnost djela naznačena je uklanjanjem trodimenzionalnosti arhitektonskih elemenata u pozadini. Likovi su obojeni suhim bojama i čini se da su isprepleteni zlatnim nitima, što bi trebalo evocirati rad s emajlom. 
Mnoga druga rijetka djela nastala su u 11. vijeku, poput Evanđelja iz Nacionalne biblioteke u Parizu, Psaltir iz Britanskog muzeja ili propovijed svetog Jovana Zlatoustog, sastavljena za cara Nikefora III. Likovi u njemu imaju bogatu odjeću, ovdje se ne poštuje oblikovnost, ali je dekorativnost produbljena. Likovi su u potpunosti dvodimenzionalni, sa izrazitim ivicama. Djelo nosi nekoliko orijentalnih obilježja (npr. uvećane figure monarha u usporedbi s drugima ili ljepota lica). Drugi rukopis iz 11. vijeka, koji sadrži propovijedi u slavu Bogorodice, sadrži brojne iluminacije s prirodnim motivima, gdje su prikazane životinje i ptice u prirodi na zlatnoj pozadini. Međutim, u prikazu ljudskog lika, prikaz je bio previše nespretan ili netačan, nisu primijećene proporcije tijela zbog želje za elegancijom manirizma. Tijela su bila duguljasta i uska. Sve ovo navodi nas na zaključak da je bizantijska ikonografija već bila razvijena u to vrijeme kao oko 15. stoljeća, pa su tako temelji njenog stvaralaštva već tada bili postavljeni i dostigli svoj prvi vrhunac.

Među prototipima svetaca zastupljenih u rukopisima iz ovog razdoblja primjetan je trend u smjeru bizantijske umjetnosti, jer se može reći da neke figure i dalje (ili opet) potječu iz antike, dok su druge monaške prirode. Prvi tip su sveti ratnici, a obično su prikazani kao grčki ratnici. Zahvaljujući svojim redovnim značajkama i elegantnim, fleksibilnim tijelima, oni nalikuju mladim sportašima sa Panatenejskog festivala. Nasuprot njima su Inasketski sveci koji sa svojim sumornim i udovima prikazanim pod oštrim uglovima, sirovim i ukočenim crtama podsjećaju da je ovozemaljska ljepota osuđena među crkvenim ocima. Ipak, sveti ratnici i asketski sveci često se Intérieur de Limbourg.jpg jedni pored drugih, kao što je to slučaj, naprimjer u mjesecoslovu Bazilija II., odnosno na zidovima bizantijskih i postbizantijskih hramova. Time se potvrđuje raznolikost i suprotnost elemenata koji čine bizantijsku umjetnost predstavljajući njenu snaga i upornost drevnih koncepta kalokagatije i religiozni utjecaj monaške misli.

## Galerija 

Datoteka:Intérieur de Limbourg.jpg|Unutrašnjost Limburške stauroteke sa relikvijom pravog krsta
Datoteka:Couvercle de Limbourg.jpg|Prednji vanjski dio Limburške stauroteke
Datoteka:"Hosios Lukas" monastery, Greece - © UNESCO World Heritage property - panoramio (1).jpg|Hosios Lukas, primjer Makedonske renesanse
Datoteka:Hosios Loukas Crypt (west groin-vault).jpg|Freske iz manastira Hosios Lukas
Datoteka:Nea Moni 01.jpg|Mozaici iz manastira Nea Moni na ostrvu Hios
Datoteka:Paris psaulter gr139 fol4v.jpg|Borba Davida protiv Golijata, scena iz Pariskog psaltira.
Datoteka:Borradaile triptych BM 1923 1205 1.jpg|Borradailov triptih
Datoteka:Triptych Harbaville Louvre OA3247 recto.jpg|Pogled na Harbavilski triptih
Datoteka:Dagmarkorset-2C-bagside DMR-167928 original.jpg|Krst kraljice Dagmar, napravljen u Konstantinopolju u 10. vijeku, zadnja strana 
Datoteka:Olifant Museum Byzantinische Kunst 001.JPG|Rog od slonovače
Datoteka:Byzantine - Casket with Warriors in Combat - Walters 71115 - Top.jpg|Bizantijski sarkofag od slonovače na kojem su prikazani ratnici
Datoteka:Byzantine - Casket with Warriors in Combat - Walters 71115 - Three Quarter.jpg|Bizantijski sarkofag od slonovače na kojem su prikazani ratnici s rozetama
Datoteka: Costantinopoli, cofanetto decorato a rosette e scene mitologiche, X-XI sec. 01.JPG|Bizantijski sarkofag od slonovače sa mitološkim motivima
Datoteka: Apostles Pyx, about 980-1010 AD, Byzantine, Constantinople, ivory - Cleveland Museum of Art - DSC08394.JPG|Ovalni predmet od slonovače s motivom apostola, rad na prijelazu iz 10. u 11. vijek
Datoteka:WLA metmuseum 10th century brooch.jpg|Bizantijska brošna iz 10. vijeka

## Reference 
## Literatura 
* Evans, Helen C. & Wixom, William D. (1997). *The glory of Byzantium: art and culture of the Middle Byzantine era, A.D. 843-1261*, The Metropolitan Museum of Art, New York City; ISBN 9780810965072
* J. Durand, *Bizantijska umjetnost*, Terrail, Pariz, 2001
* J-M. Spieser, "Bizantijska umjetnost", *Srednji vijek, kršćanstvo i islam*, Pariz, 1996.

Kategorija:Bizantijska umjetnost
Kategorija:Bizantijsko Carstvo
Kategorija:Grčka kultura
Kategorija:Historija umjetnosti
Kategorija:9. vijek u Bizantijskom Carstvu
Kategorija:10. vijek u Bizantijskom Carstvu