Prvi pretkutnjak (gornja vilica)

**Prvi desni gornji pretkutnjak** (lat. dens praemolaris primus superior dex.) je četvrti zub od medijalne linije u oba desna kvadranta gornjeg dentalnog luka. U kontaktu je sa gornjim očnjakom i gornjim drugim pretkutnjakom, a okludira sa pretkutnjacima iz donje vilice. Dosta podsjeća na drugi premolar, ali za razliku od njega pokazuje obrnut znak ugla i luka i dvije korjenske grane (po čemu je jedinstven u klasi premolara). Na osnovu oblika i funkcije on spada u tzv. prelazne (tranzitivne) zube, između očnjaka i kutnjaka. U mastikaciji učestvuje u kidanju i mljevenju hrane, a značajan je i sa stanovišta estetike i fonetike.

U gornjoj vilici postoje dva prva premolara, koja se obilježavaju na sljedeći način:

* stalni gornji desni prvi pretkutnjak – 14.
* stalni gornji lijevi prvi pretkutnjak – 24.

## Kruna zuba 
Kruna zuba ima oblik valjka, s tim da je sužena u mezio-distalnom pravcu, i kraća je od krune gornjih prednjih zuba. Karakteristično za sve premolare je pojava grizne (okluzalne) površine sa kvržično-grebenskim i fisurnim kompleksom. Kruna se opisuje iz pet aspekata: bukalnog, palatinalnog, dva proksimalna i okluzalnog.

### Bukalni aspekt
Sa bukalnog aspekta kruna ima oblik petougaonika i konveksna je u oba pravca. Maksimum konveksiteta se nalazi na srednjoj i cervikalnoj trećini, a u mezio-distalnom pravcu više je izražen distalno (obrnut znak luka). Na bukalnoj površini nalazi se dobro izražen bukalni kvržični greben, koji polazi od vrha kvržice i gubi se u ispupčenju cervikalne trećine. To je zapravo dobro izražen srednji lobus ove površine, ograničen sa meziobukalnom i distobukalnom razvojnom depresijom. One dijele bukalnu površinu na tri vertikalna lobusa, ali su mezijalni i distalni slabije izraženi. Ponekad razvojne depresije mogu da pređu i na okluzalnu ivicu i tada su prisutne eminencije ("stileti") pretkutnjaka. Slično labijalnoj površini prednjih zuba, i ovde su prisutne preklopne linije u cervikalnoj trećini i one prate oblik caklinsko-cementnog spoja. Cervikalna linija je konveksna u apikalnom smeru, ali je njen konveksitet manji u odnosu na prednje zube.

Bukalna površina okluzalno prelazi u griznu površinu, tačnije bukalnu kvržicu i formira bukookluzalni greben. Greben je vrhom kvržice podijeljen na mezijalni i distalni dio i mezio-okluzalni kvržični greben je duži i ravniji. Međutim, to vremenom može i da se promijeni usljed abrazije zuba.

Mezijalna ivica bukalne površine se spaja sa mezijalnim kvržičnim grebenom i obrazuje meziookluzalni ugao. Mezijalni profil je konveksan u okluzalnoj i srednjoj, a konkavan u cervikalnoj trećini krune. Distalni profil je sličan mezijalnom, ali je distookluzalni ugao oštriji (obrnut znak ugla) i visina konture se također nalazi na spoju srednje i okluzalne trećine.

Okluzalni profil površine je sličan kao kod očnjaka i na njemu dominira vrh bukalne kvržice. Vrh kvržice je pomeren distalno, tako da je distalni kvržični greben kraći i više nagnut prema temenu distookluzalnog ugla. Inače, ovi grebenovi se spajaju pod približno pravim uglom i obrazuju vrh kvržice. Iz ovog aspekta ne vidi se palatinalna kvržica, jer je palatinalna površina u cijelosti manja od bukalne.

### Palatinalni aspekt
Oralna površina podsjeća na bukalnu, ali je zaobljenija, uža i kraća od nje. Također je konveksna i maksimum konveksiteta se nalazi na spoju okluzalne i srednje trećine. Bikuspalna (transverzalna) simetrala povezuje vrhove bukalne i oralne kvržice i dijeli ovu površinu na dvije simetrične polovine. Za razliku od bukalne površine, ovde nisu prisutne razvojne depresije i preklopne linije. Na prelazu palatinalne u lingvalnu površinu nalazi se oralna kvržica, koja je niža od bukalne i lokalizovana je na sredini krune ili nešto mezijalnije.

Prelaz palatinalne u proksimalne površine je zaobljen, a proksimalni profili su konveksni. Okluzalni profil je sličan kao kod bukalne površine, s tim što je ovde distalni kvržični greben duži i blaže nagnut prema tjemenu okluzodistalnog ugla.

### Proksimalni aspekt
Mezijalna i distalna površina krune imaju oblik pravougaonika ili trapeza, sa bazom u cervikalnoj trećini. Kao i kod prednjih zuba, one konverguju oralno i ka vratu zuba. Mezijalna površina je blago konkavna i nešto uža i kraća od distalne. Mezijalni konkavitet se nastavlja i u analognu površinu korjena i gradi duboku brazdu (lat. fissura interradicularis mesialis). Brazda dijeli korjensko stablo na dve grane i tek na 1/2 ili 2/3 ukupne dužine korjena nalazi se račvanje (bifurkacija), ali je lokalizacija bifurkacije varijabilna.

Bukalni profil proksimalnih površina je konveksan, sa visinom konture u cervikalnoj trećini, a lingvalni je također u cijelosti ispupčen i maksimum konveksiteta se nalazi u srednjoj trećini krune. Na okluzalnom profilu jasno se uočavaju bukalna (viša) i palatinalna (niža) kvržica. Od vrhova kvržica ka centralnoj fisuri polaze triangularni grebenovi i spajaju se pod uglom od 45º. Proksimalne granice unutrašnjeg okluzalnog polja grade mezijalni i distalni marginalni greben, a konveksitet mezijalnog grebena je prekinut marginalnom brazdom u vidu usijeka. Od vrha kvržica u mezio-distalnom pravcu polaze mezijalni i distalni kvržični greben i oni se spajaju sa ivičnim, gradeći pri tome odgovarajuće uglove.

Cervikalna linija je iregularno konveksna u okluzalnom smijeru.

### Okluzalni aspekt
Okluzalna površina ima ovalni ili heksagonalni oblik, sa većim vestibulo-oralnim promijerom. Na njoj se razlikuju spoljašnje i unutrašnje okluzalno polje.

#### Spoljašnje okluzalno polje
Granice spoljašnjeg okluzalnog polja čine konture bukalnog i palatinalnog profila i kontaktne zone na proksimalnim površinama. Bukalni profil ima oblik latiničnog slova "V" i visina konture se nalazi na vrhu slova. Lingvalni profil je zaobljen i približno simetričan kada se posmatra sa ovog aspekta. Proksimalni profili konverguju oralno.

#### Unutrašnje okluzalno polje
Unutrašnje okluzalno polje ima oblik trapezoida. Njegovu granicu čini tzv. diobena linija u čiji sastav ulaze mezijalni i distalni kvržični grebenovi i slobodne ivice marginalnih grebenova. Najkarakterističnije obilježje grizne površine su kvržično-grebenski i fisurni kompleks.

Bukalna kvržica je šira, viša i oštrija od palatinalne, a vrh je pomjeren distalno. Od vrha kvržice polaze četiri grebena: bukalni (koji se pruža u spoljašnje okluzalno polje, prema bukalnoj površini), palatinalni ili oralni (koji se pruža ka centralnoj brazdi, a naziva se i triangularni) i mezijalni i distalni kvržični greben (koji se pružaju ka odgovarajućim marginalnim grebenovima). Bukalna kvržica ima i četiri kose površine: meziobukalna, distobukalna, meziolingvalna i distolingvalna. Poslednje dve su tzv. funkcionalne kosine.

Palatinalna kvržica je pomjerena mezijalno, pa je mezijalni kvržični greben kraći od distalnog, što je suprotan tok (lat. inverso ordine) u odnosu na bukalnu kvržicu. Na ovoj kvržici također se nalaze slični detalji kao na bukalnoj, a nazivi su im u skladu sa njihovim pravcem pružanja.

Proksimalni grebenovi čine bočne granice unutrašnjeg okluzalnog polja i mezijalni greben je kraći od distalnog i prekinut je u srednjem dijlu meziomarginalnom brazdom.

Glavni dio fisurnog kompleksa čini centralna razvojna brazda (lat. fissura centralis) koja se pruža mezio-distalno i razdvaja triangularne grebene kvržica i proksimalno se uliva u triangularne jame. U dubini svake jame nalazi se jamica (lat. fossula mesialis et distalis) iz koje izviru bukalna i lingvalna brazda i pružaju se ka tjemenima odgovarajućih uglova. Iz mezijalne triangularne jame polazi i meziomarginalna brazda koja presjeca marginalni greben i gubi se u mezijalnoj površini krune.

## Vrat zuba 
Vrat zuba (lat. collum dentis) se nalazi u predijelu caklinso-cementnog spoja i ima istu konturu kao i kod prednjih zuba. U ovom predijelu nalazi se cervikalna linija, koja je konveksna na sve četiri površine krune.

## Korijen zuba 
Korijen gornjeg prvog desnog pretkutnjaka je dvokrak, što je jedinstveno u klasi premolara i ima bukalnu i palatinalnu granu (mada se mogu naći i samo jedna ili čak tri korjenske grane). Bukalni korijen je obično duži i gracilniji i nagnut je distalno, a palatinalni je skoro prav. Račvanje se nalazi na sredini ukupne dužine korijena, a dio između cervikalne linije i tjemena bifurkacije se označava kao korjensko stablo. Na poprečnom presijeku u cervikalnom predjelu korijen je bubrežastog oblika, zbog prisustva mezijalnog konveksiteta.

## Dimenzije 
## Razvoj zuba 
## Varijacije 
Zub pokazuje širok opseg varijacija koje se odnose na:

* stepen konvergencije proksimalnih profila - sa okluzalnog aspekta,
* interkuspalnu širinu (rastojanje između kvržica),
* stepen nagiba kvržičnih grebenova i oblik kvržica - sa bukalnog aspekta,
* stepen konvergencije proksimalnih površina - sa bukalnog aspekta,
* prisustvo jamica i brazdi na bukalnoj površini,
* broj korjenova.

Kategorija:Zubi