Moldavija

**Moldavija**, zvanično **Republika Moldavija** (), jest kontinentalna država u jugoistočnoj Evropi. Graniči s Rumunijom na zapadu. Na sjeveru, istoku i jugu je okružena Ukrajinom. Iako nema pristup moru, do obale Crnog mora dijele je nepunih 2&nbsp;km ukrajinske teritorije. Glavni grad je Kišinjev.

Tokom historije vlast na ovoj teritoriji imali su mnogi narodi, da bi sredinom 14. vijeka nastala kneževina Moldavija koja je 1812. potpala pod vlast ruskog cara Aleksandra I. Kao nezavisna država, Republika Moldavija postoji od 1991. godine kada se Moldavska sovjetska republika odvojila tokom raspada Sovjetskog saveza i proglasila nezavisnost. Međutim, politički razvoj zemlje od tada do danas je uveliko otežan zbog postojećeg konflikta sa samoproglašenom Pridnjestrovskom Republikom. sastoji se od orla koji drži krst u kljunu, a skiptar i grančicu u kandžama. Orao na grudima nosi štit sa divljim bikom, tradicionalnim simbolom Moldavije. Također se pojavljuje na središtu moldavske zastave.

### Himna 
Limba Noastră je od 1994. godine nacionalna himna Republike Moldavije.Stihove je napisao Alexei Mateevici (1888-1917), a glazbu je skladao Alexandru Cristea (1890-1942). Originalna poema sadrži 12 kitica, od kojih je 5 iskorišteno za himnu. Ovih 5 kitica je **podebljano**

## Administrativna podjela 
thumb|180px|Administrativna podjela Moldavije
Područje države je podijeljeno u pet municipija (*Municipalități*; jednina: *Municipiu*) i 32 distrikta (*Raioane*; jed. *Raion*). Osim toga postoji jedna autonomna i jedna "otcijepljena" oblast:

; Autonomne oblasti
* Gagauzija
* Pridnjestrovlje

### Starija podjela 
thumb|180px|Područja u Moldaviji
Sve do februara 2003. u Moldaviji su bile tri municipije, devet okruga *(Județe; Județ)* kao i po jedno autonomno područje i jedna "odmetnuta" oblast:
; Municipije
* Bălți
* Chișinău
* Tighina
; Područja
* Gagauzija
* Pridnjestrovlje

## Geografija 
Moldavija se prostire u pravcu sjever-jug dužinom preko 350&nbsp;km, a u pravcu zapad-istok preko 150&nbsp;km. S površinom države od 33.843&nbsp;km² spada među male države, a u usporedbi s ostalim državama svijeta nalazi se među trećinom najmanjih. Jezgro države najvećim dijelom se nalazi između dvije najveće rijeke u zemlji: Dnjestar (rum. *Nistru*) i Prut, odnosno u historijskom području nekadašnje Besarabije. Na sjeveru graniči s Podolskim gorjem zapadne Ukrajine.

Mali dio zemlje (oko 17% stanovništva na oko 12% površine) nalazi se istočno od rijeke Dnjestar, a taj dio zemlje se 1992. godine tokom Pridnjestrovskog konflikta odvojio kao nepriznata Pridnjestrovska Republika. Najjužnija tačka Moldavije je Giurgiulești, gdje država ima izlaz na obalu Dunava u dužini od oko 600 metara.

Naziv države izveden je iz imena istoimene rijeke Moldove, iako danas ta rijeka ne protiče kroz državu (teče kroz Rumuniju).

### Rijeke i reljef 
Rijeka Prut ulijeva se u Dunav u blizini južne granice Moldavije. Najveće pritoke (Bîc, Răut i Botna) protiču uglavnom paralelno i ulijevaju se u Dnjestar.

Reljef karakteriše blago valovito zemljište (nadmorske visine od 30 do 429 m), a oko 80% zemljišta je obradivo i vrlo plodno, zahvaljujući crnici u stepama na jugu. Na sjeveru zemlje protežnu se valovite ravnice sa svijetlim šumama hrasta i stepama obraslim rijetkim drvećem. Najviša tačka Moldavije je Dealul Bălănești (430 m n.v.). Relativno topla i suha klima omogućava uzgoj vinove loze i voća u većem obimu.

### Zaštićena područja 
Moldavija nema ni jedan nacionalni park. Zaštićenim područjima obuhvaćeno je 66.171,7 hektara što odgovara 1,96% površine države. Prema tim mjerilima, Moldavija je znatno ispod prosjeka evropskih zemalja.

### Gradovi 
## Privreda 
Stanovnici Moldavije pretežno žive od poljoprivrede, kao i od prehrambeno-prerađivačke industrije. Zbog povoljne klime, rašireno je voćarstvo i vinogradarstvo. Pored konzerviranog voća i povrća, glavni izvozni artikli su vino i alkoholna pića, a u manjoj mjeri izvoze se i tekstilni proizvodi i manji električni aparati. Pošto Moldavija nije industrijska zemlja, nisu zabilježeni slučajevi velikog zagađenja zraka.

Bruto domaći proizvod (BDP) Moldavije 2015. iznosio je oko 5,92 milijarde eura. Po glavi stanovnika BDP iste godine iznosio je oko 1.666 eura. Moldavija ima poprilično slobodnu tržišnu ekonomiju. Kao dio Sporazuma o pridruživanju sa Evropskom unijom, dogovoreno je formiranje zone slobodne trgovine. U 2014. u primarnom (poljoprivrednom) sektoru ostvareno je 12,3% BDP-a. Iste godine, u periodu od januara do septembra, u sektoru usluga (tercijarni) ostvareno je ukupno 60% BDP-a, dok je industrijski sektor imao udio od 14%.

### Razvoj 
thumb|desno|150px|Polja zasijana suncokretom u blizini grada Anenii Noi, 1972. godine
Prije sticanja nezavisnosti početkom 1990-ih, Moldavija je bila jedna od najrazvijenijih sovjetskih republika. Od 1992. zbog nerazriješenog pitanja Pridnjestrovlja, ekonomski položaj zemlje se drastično pogoršao. Prosječna mjesečna plata porasla je sa 30 eura (oko 465 leva) u februaru 2003. na 102 eura (oko 1.695 leva) u 2006. Prosječna mjesečna penzija iznosi oko 12 eura. Procjenjuje se da je egzistencijalni mjesečni minimum u 2003. bio najmanje 100 eura. Međutim, u Moldaviji značajnu ulogu igra i "siva ekonomija", zbog čega su stvarni dohoci većine stanovnika mnogo veći ali se ne prijavljuju poreskim organima. Stoga zvanične statistike iz ove oblasti ne daju pravu sliku i imaju ograničenu korist.

U državi se primjenjuje poreska stopa na dodatu vrijednost od 20%. Za neke namirnice, poput mlijeka i hljeba, te za prirodni plin i poštanske usluge vrijedi povlaštena poreska stopa od 8%. Od 2014. građani Moldavije mogu putovati u zemlje EU bez viza, a Evropska unija je obećala Moldaviji obilatu finansijsku pomoć.

Moldavija se smatra jednom od najsiromašnijih zemalja Evrope, i sa BDP ispod 2.000 dolara po stanovniku evropska država sa najslabijom privredom. To je osnovni razlog što je četvrtina stanovništva iselila u inostranstvo, odakle iseljenici šalju novac svojim porodicama u Moldaviju. Smatra se da ta sredstva premašuju godišnji iznos državnog BDP-a.

### Vanjska trgovina 
Zemlja izvozi prvenstveno hranu i pića (među ostalim vino) kao i tekstilne proizvode i manje aparate. Najvažnije zemlje u koje se izvozi su:
*  35,8%
*  13,9%
*  10%
*  7,3%
Najvažniji partneri iz kojih se uvoze robe u Moldaviju su:
*  24,6%
*  12,2%
*  9,3%
*  8,5%

Dana 27. marta 2006. ruska vlada uvela je zabranu uvoza moldavijskih i gruzijskih vina u Rusiju. Zabrana, za koju je Rusija tvrdila da je posljedica prevelike količine štetnih materija nađenih u vinima, izazvala je snažne kritike moldavijskih i gruzijskih proizvođača vina. Oko 82% ukupne proizvodnje vina u Moldaviji izvozi se u Rusiju, po čemu je ona bila najvažnije izvozno tržište za moldavijska vina. Međutim, krajem 2006. zabrana uvoza je ponovno ukinuta.

### Budžet 
Državni budžet za 2009. obuhvatio je izdatke u visini od 2,1 milijarde US$, dok su na prihodovnoj strani iskazani primici od 1,75 milijarde US$. Budžetski deficit iznosio je oko 6,5% BDP-a Moldavije. Javni dug u 2009. iznosio je 1,7 milijardi dolara odnosno 31,3% BDP-a.

Javni izdaci u 2006. prema oblastima (iskazano u % BDP-a) bili su sljedeći:
* Sistem zdravstva: 9,4%
* Sistem obrazovanje: 7,6%
* Odbrana (vojska): 0,4% (podatak iz 2005)

## Infrastruktura 
### Željeznička 
thumb|150px|Novi vozovi u Moldaviji (lokomotiva Ganz-MÁVAG D1)
Željeznička mreža Moldavije ima ukupnu dužinu od oko 1.190&nbsp;km, koju sačinjava željeznica 1520-mm kolosijeka (takozvani široki "ruski" kolosijek). Niti jedna željeznička linija nije elektrificirana, pa se željeznički saobraćaj odvija dieselskim lokomotivama. Danas postoje direktne putničke linije prema drugim zemljama, između ostalih za Bukurešt, Varšavu, Moskvu, Istanbul i Sankt Peterburg. Unutrašnji željeznički promet je gotovo zanemariv zbog malobrojnih linija.

### Cestovna 
U regionalnom i državnom aspektu, najvažnije prevozno sredstvo stanovništva su autobusi. U međunarodnom prevozu postoje vrlo dobre autobuske linije sa brojnim evropskim većim gradovima.

### Riječna plovidba 
Preko rijeka Dnjestar i Prut, zemlja ima pristup važnim riječnim plovidbenim putevima. Na obali Dunava, na koji Moldavija graniči samo nekoliko stotina metara, nalazi se riječna luka Giurgiulești, gdje mogu pristati manji brodovi.

### Zračna 
Međunarodni aerodrom Chișinău (IATA kod: **KIV**) jedini je međunarodni aerodrom u Moldaviji. S njega polijeću direktni letovi za Beč, Istanbul, Moskvu, Temišvar, Budimpeštu, Bukurešt, Pariz, Frankfurt na Majni, München i Rim.

Početkom 2003. okončan je dugogodišnji sukob u sektoru aviosaobraćaja. Ponovno uspostavljanje direktnih letova između Frankfurt na Majni i Chișinăua uslijedilo je u julu 2005, koje obavlja kompanija Air Moldova (IATA kod:&nbsp;9U) zajedno sa njemačkom (danas ugašenom) kompanijom Cirrus Airlinesom.

## Stanovništvo 
thumb|desno|180px|Razvoj broja stanovnika
thumb|desno|180px|Etničke grupe u Moldaviji
Prema posljednjem zvaničnom popisu stanovništva 2004. godine, u Moldaviji (uključujući Pridnjestrovlje) živjelo je 3.938.679 stanovnika, što odgovara gustoći stanovništva od 116 stanovnika po km². Bez Pridnjestrovlja, broj stanovnika iznosi približno 3,4 miliona. Oko 70% stanovništva živi u gradovima (pored Chișinăua, uglavnom u gradovima Bălți, Tiraspol i Bender). Prema zvaničnim podacima broj moldavijskog stanovništva od 2014. opao je na 2,9 miliona.

Stanovništvo Moldavije je različite etničke strukture. Najveća etnička grupa su Moldavci, koji govore rumunskim jezikom a čine 68,49% stanovnika; slijede Ukrajinci sa 11,23% i Rusi sa 10,39% stanovnika Moldavije. Najviše Rusa i Ukrajinaca živi u Pridnjestrovlju. Osim toga, u Moldaviji žive i Gagauzi (4,85% stanovništva), Bugari (2,02%), Jevreji (0,12%), kao i malobrojni Nijemci, Poljaci, Bjelorusi, Tatari i drugi. Kao i u cijeloj Moldaviji, također i istočno i zapadno od rijeke Dnjestar, tri najveće etničke grupe: Moldavci, Ukrajinci i Rusi čine zajedno preko 91% stanovništva. Posmatrano odvojeno, raspored je ipak različit: dok u Pridnjestrovlju od 555.347 stanovnika 31,9% čine Moldavci (dok ih je u doba SSSR-a 1989. bilo 40,1%), a 30,3% Rusi i 28,9% Ukrajinci, u ostatku Moldavije većinu od 3.383.332 stanovnika čine rumunski Moldavci (76,9%) dok je Ukrajinaca 8,5% a Rusa 6,6%.

### Zdravlje 
Prema podacima iz 2009. očekivani životni vijek stanovništva iznosio je 68,3 godine. Pretpostavlja se da stopa raširenosti HIV virusa među populacijom prelazi 1%. Godine 2006. izdaci za zdravstvo iznosili su 107 US$ po stanovniku.

### Jezik 
Zvanični jezik u Moldaviji je rumunski jezik. Kao izraz "jezičkog separatizma", vlada Moldavije je 1994. u Ustav zemlje umetnula naziv "moldavski jezik" kao zvanični. Ovaj naziv je korišten još u doba kada je zemlja bila dio SSSR, ali "moldavski jezik" nije bio priznat kao službeni. Od 2013. Ustavni sud Moldavije je odlučio da naziv zvaničnog jezika države bude *rumunski jezik*. Svakodnevni jezik u Chișinău i centrima regija odgovara moldavskoj varijanti *(moldoveanu)* rumunskog jezika. U jeziku postoji određeni broj neologizama iz ruskog jezika, dok se kod njihovih rumunskih susjeda koriste engleske ili francuske posuđenice.

Svake godine u Moldaviji se obilježava zvanični praznik *Limba Noastră cea Română*, kojim se podsjeća na 31. august 1989. kada je objavljeno da se "vraća" stari naziv jezika.

Od 1930. u tadašnjoj Moldavijskoj autonomnoj socijalističkoj sovjetskoj republici koristilo se ćirilično pismo. Nakon raspada Sovjetskog saveza od 1989. i proglašenja nezavisnosti 1991. počelo se s ponovnim uvođenjem latiničnog pisma. U području Pridnjestrovlja, i dalje se jezik naziva *moldavskim* te se još uvijek uglavnom koristi ćirilica.

Međutim, zbog viševjekovne pripadnosti Ruskom carstvu a kasnije i Sovjetskom savezu, ruski jezik u Moldaviji igra posebnu ulogu. On se koristi gotovo svakodnevno naročito u većim gradovima, kao i u poslovnoj komunikaciji. Samo u područjima gdje žive Gagauzi (pored lokalnog gagauškog) i u Pridnjestrovlju (pored ukrajinskog jezika), smatra se jednim od zvaničnih jezika. Jedno istraživanje iz 2011. navodi da oko 99% stanovništva ima određeno znanje ruskog jezika, dok on za 16% stanovništva predstavlja "maternji jezik". U mnogim većim gradovima živi većina rusofonog stanovništva, naročito u Bălți gdje se ruski *de facto* koristi kao zvanični.

## Kultura 
### Obrazovanje 
[thumb|lijevo|150px|[Martisor, tradicionalni nakit koji se poklanja povodom 1. marta]]
Učenici i studenti koji pripadaju nacionalnim manjinama u Moldaviji imaju pravo pohađati nastavu na svom maternjem jeziku. Plate zaposlenih u oblasti obrazovanja na svim nivoima (osnovnim, srednjim i visokim školama) su izrazito niske. U Moldaviji postoji veliki broj univerziteta i viših škola. Više od deset privatnih i javnih visokih škola nalazi se u glavnom gradu, a postoje i univerziteti u gradovima Bălți, Cahul, Comrat, Taraclia i Tiraspol.

Tradicionalno, u obrazovnom sistemu Moldavije francuski jezik se nalazi na visokom mjestu. Već učenici sa osam godina počinju ga učiti u osnovnoj školi. Broj učenika koji uče francuski je gotovo dvostruko veći od onih koji uče engleski jezik.

### Religija 
Moldavija je većinski hrišćanska država. Preko 90% stanovništva pripada raznim pravoslavnim crkvama (moldavskoj, ruskoj i ukrajinskoj pravoslavnoj crkvi, te pravoslavnoj crkvi Besarabije). Ostalih 10% stanovništva su katolici i jevreji, a broj baptista i Jehovinih svjedoka je u porastu. Među muslimanima, čiji broj se kreće oko tri hiljade, ističu se manjine Tatara, Turaka i Nogajaca.

Država ima vrlo bogatu historiju religije, a 500-godišnja crkvena arhitektura predstavlja jedan od važnih turističkih faktora. Tokom postojanja SSSR-a, vjerski i tradicionalni običaji su se očuvali pored lokalnih običaja, uključujući i porodične proslave. U seoskim sredinama održalo se mnogo više vjerskih i tradicionalnih običaja nego u, naprimjer, prijestolnici Chișinău, koji je već tada bio prilično urbano obilježen.

U godinama nakon Perestrojke i od proglašenja nezavisnosti, u državi su otvorene brojne stare crkve, samostani, katedrale i manje seoske župe, a mnogo ih je i novoosnovano. Međutim, vjerski i crkveni život nije miran. Tokom historije u više navrata na teritoriju Moldavije prodirale su strane religije te su nastajali sukobi između Besarabijske eparhije i Moskovske patrijahije, koji ni do danas nisu okončani. Godine 2001. Evropski sud za ljudska prava usvojio je tužbu Besarabijske eparhije protiv države zbog ograničavanja vjerskih prava. Broj crkava Ruske pravoslavne crkve u prvih 12 godina od nezavisnosti Moldavije porastao je sa 280 na preko hiljadu.

Katolička biskupija Chișinău obuhvatala je (stanje: 2011) 17 župa sa oko 20 hiljada katolika, pretežno poljskog, rumunskog i njemačkog porijekla.

### Praznici 
* 1. januar - Nova godina
* 7. januar - Božić (po julijanskom kalendaru)
* 14. januar - Pravoslavna Nova godina
* 1. mart - Martisor (simbolično poklanjanje cvjetića)
* 8. mart - Međunarodni dan žena
* varijabilan datum - Vaskrs
* 1. maj - Međunarodni praznik rada
* 8. i 9. maj - Dan sjećanja
* 9. maj - Dan pobjede
* 27. august - Dan nezavisnosti (od SSSR-a 1991)
* 31. august - *Limba Noastră cea Română* (Dan rumunskog jezika)

### Sport 
#### Nogomet 
Nogometni savez Moldavije od svog nastanka 1990. dostigao je relativno dobru polaznu osnovu za nacionalni nogomet. Godine 2006. otvoren je stadion Zimbru u Chișinău () kapaciteta 10.500 gledalaca, veliki dio resursa saveza uložen je u obrazovanje i usavršavanje mladih trenera, a u gotovo cijeloj zemlji u izgradnji su nogometne akademije.

Nogometna reprezentacija Moldavije zauzima 162. mjesto (stanje: 9. mart 2017) FIFA-ine svjetske rang-liste. Među većim sportskim klubovima, koji manje ili više redovno učestvuju na evropskim klupskim takmičenjima ističu se:
* FC Sheriff Tiraspol
* FC Nistru Otaci
* FC Dacia Chișinău
* FC Politehnica Chișinău
* FC Tiraspol
* Olimpus Chișinău

### Biatlon
Nakon osamostaljenja Moldavije od Sovjetskog saveza, moldavski biatlonci nastupili su na svim zimskim olimpijskim igrama: ZOI 1994, ZOI 1998, ZOI 2002, ZOI 2006,  ZOI 2010 i  ZOI 2014. Najbolji rezultat postigla je Natalija Levčenkova na ZOI 2006. osvojivši 8 mjesto u pojedinačnoj utrci na 15 km, dok je kod muškaraca najbolji plasman ostvario Vasily Gherghy na ZOI 1994. osvojivši 68 mjesto u utrci sprinta na 10 km. Moldavski biatlonci nastupali su i na Svjetskim prvenstvima u biatlonu i na takmičenjima Svjetskog kupa u biatlonu, ali nisu ostvarili značajnije rezultate.
[mini|126x126piksel|[Poštanska marka Moldavije]]

## Filatelija 
Prve marke samostalne Moldavije dizajnirali su Grigoriy Bronza u 1991.

## Vojska 
Vojne snage Moldavije podijeljene su u dva roda: pješadija i zračne snage. Ne postoje pomorske snage, pošto zemlja ne izlazi na more. U Moldaviji je na snazi opće, obavezno služenje vojnog roka. Služba traje 12 mjeseci. Prema podacima iz 2006. vojni budžet zemlje iznosio je oko 9,5 miliona američkih dolara.. Moldavija je prihvatila sve relevantne obveze naoružanja u bivšem Sovjetskom Savezu. Dana 30. oktobra 1992. godine, Moldavija je skolopila Ugovor o  oružanim snagama u Evropi Zemlja pristupila odredbama Ugovora o neširenju nuklearnog oružja, u oktobru 1994. godine u Washingtonu. Moldavija pridružila Partnerstvu za mir 16. marta 1994

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* Zvanični sajt Vlade Republike Moldavije
* Socijalna i ekonomska statistika Republike Moldavije, na sajtu Nacionalnog zavoda za statistiku Moldavije
* Agencija za turizam Moldavije
* https://radiochisinau.md/gheorghe-vrabie--graficianul-care-a-creat-stema-de-stat-si-bancnota-nationala---37067.html

Kategorija:Moldavija
Kategorija:Države svijeta
Kategorija:Kontinentalne države
Kategorija:Države nastale raspadom Sovjetskog Saveza