Fraza

U gramatici, **fraza** – koja se u nekim kontekstima naziva i **izraz** – predstavlja grupu riječi ili jednu riječ koja djeluje kao gramatička cjelina. Na primjer, engleski izraz *"the very happy squirrel"* (vrlo sretna vjeverica) je imenička fraza koja sadrži pridjevsku frazu *"very happy"* (vrlo sretna). Fraze mogu da se sastoje od jedne riječi ili čak cijele rečenice. U teorijskoj lingvistici, fraze se često analiziraju kao jedinice sintaktičke strukture, poput konstituenata. Postoji razlika između uobičajenog i tehničkog značenja termina fraza. U svakodnevnoj upotrebi, fraza je obično skup riječi sa nekim posebnim idiomatskim značenjem ili značajem, poput izraza *"sva prava zadržana"*, *"ekonomičan s istinom"*, *"otići na onaj svijet"* i slično. Može biti eufemizam, poslovica, ustaljeni izraz, stilska figura itd. U lingvistici, ovakvi izrazi su poznati kao *frazemi*.

U teorijama sintakse, fraza je svaka grupa riječi, ili ponekad samo jedna riječ, koja ima određenu ulogu unutar sintaktičke strukture rečenice. Ona ne mora imati neko posebno značenje ili značaj, niti mora postojati izvan rečenice koja se analizira, ali mora u toj rečenici funkcionisati kao potpuna gramatička cjelina. Na primjer, u rečenici *"Jučer sam vidio narandžastu pticu s bijelim vratom"*, riječi *"narandžastu pticu s bijelim vratom"* čine imeničku frazu, odnosno frazu determinatora prema nekim teorijama, koja u rečenici ima funkciju objekta.

## Frazna stabla 
Mnoge teorije sintakse i gramatike prikazuju strukturu rečenice koristeći **frazna stabla**, koja predstavljaju shematski prikaz načina na koji su riječi u rečenici grupisane i međusobno povezane. Stablo prikazuje riječi, fraze i surečenice koje čine jednu rečenicu. Svaka kombinacija riječi koja odgovara potpunom podstablu može se posmatrati kao fraza.

Postoje dva suprotstavljena principa za konstruisanje stabala; oni proizvode **konstituentna** i **zavisnička** stabla, a oba su prikazana ovdje pomoću primjerne rečenice. **Stablo zasnovano na konstituentima** nalazi se s lijeve strane, dok je **stablo zasnovano na zavisnosti** s desne strane (gdje su oznake: pridjev (A), determinator (D), imenica (N), rečenica (S), glagol (V), imenička fraza (NP), prijedložna fraza (PP), glagolska fraza (VP)):

:: alt=|Trees illustrating phrases

Stablo s lijeve strane predstavlja **konstituentno**, frazno-strukturno stablo gramatike, dok stablo s desne strane pripada **zavisničkoj** gramatici. Oznake čvorova u oba stabla označavaju **sintaktičku kategoriju** različitih konstituenata, odnosno elemenata riječi u rečenici.

U **konstituentnom stablu**, svaka fraza je označena čvorom za frazu (NP – imenička fraza, PP – prijedložna fraza, VP – glagolska fraza); u primjeru rečenice identifikovano je **osam fraza** putem analize frazne strukture. S druge strane, **zavisničko stablo** prepoznaje frazu kao bilo koji čvor koji vrši zavisnost nad drugim čvorom, odnosno dominira nad njim. Prema analizi zavisnosti, u toj istoj rečenici prepoznaje se **šest fraza**.

Stabla i broj fraza pokazuju da se različite teorije sintakse razlikuju u tome koje kombinacije riječi kvalifikuju kao frazu. U ovom slučaju, **konstituentno stablo** prepoznaje **tri fraze** koje **zavisničko stablo** ne prepoznaje, a to su: *kuća na kraju ulice*, *kraj ulice* i *kraj*. Dalja analiza, uključujući i procjenu uvjerljivosti obje gramatike, može se empirijski provesti **primjenom testova za konstituente**.

## Glave i zavisnici 
U gramatičkoj analizi, većina fraza sadrži **glavu**, koja određuje tip i jezičke osobine fraze. **Sintaktička kategorija glave** koristi se za imenovanje kategorije fraze; na primjer, fraza čija je glava imenica naziva se **imenička fraza**. Preostale riječi u frazi nazivaju se **zavisnicima** glave.

U sljedećim frazama, glavna riječ ili glava je podebljana:

:: **presporo** — Priloška fraza (AdvP); glava je prilog
:: veoma **sretan** — Pridjevska fraza (AP); glava je pridjev
:: masivni **dinosaurus** — Imenička fraza (NP); glava je imenica
:: **na** ručku — Prijedložna fraza (PP); glava je predlog
:: **gledati** TV — Glagolska fraza (VP); glava je glagol

Gore navedeni primjeri su najčešći tipovi fraza; međutim, prema logici glava i zavisnika, mogu se rutinski proizvesti i drugi tipovi. Na primjer, fraza subordiantora:

:: **prije nego** što se to dogodilo — Podređena fraza (SP); glava je podređeni veznik — podređuje nezavisnu rečenicu

Prema jezičkoj analizi, ovo je skup riječi koji se kvalifikuje kao sintagma, a ključna riječ daje svoj sintaktički naziv, „subordinator“, gramatičkoj kategoriji cijele sintagme. Međutim, ova sintagma, „prije nego što se to desilo“, češće se u drugim gramatikama, uključujući tradicionalne gramatike engleskog jezika, klasifikuje kao zavisna rečenica (ili zavisna klauza); i tada se ne označava kao sintagma, već kao rečenica.

Većina sintaksičkih teorija smatra da većina sintagmi ima jezgro (glavnu riječ), ali se priznaje i postojanje nekih sintagmi bez jezgra. Sintagma koja nema jezgro naziva se egzocentrična, dok se sintagme koje imaju jezgro nazivaju endocentrične.

### Funkcionalne kategorije 
Neke savremene teorije sintakse uvode funkcionalne kategorije u kojima je jezgro sintagme funkcionalna leksička jedinica. Neka funkcionalna jezgra u određenim jezicima nisu izgovorena, već su prikrivena. Na primjer, kako bi objasnili određene sintaktičke obrasce koji su povezani s govornim činom koji rečenica vrši, neki istraživači su pretpostavili postojanje *force* sintagmi (ForceP), čija jezgra nisu izgovorena u mnogim jezicima, uključujući engleski. Slično tome, mnogi teorijski okviri pretpostavljaju da su prikriveni determinatori prisutni u golim imeničkim sintagmama kao što su vlastita imena.

Drugi tip je flektivna sintagma (*inflectional phrase*), u kojoj se, na primjer, finitni glagolski izraz (glagolska sintagma) smatra dopunom funkcionalnog, moguće prikrivenog jezgra (označenog kao **INFL**), koje je zamišljeno da kodira zahtjeve da se glagol flektira – za saglasnost sa subjektom (koji je specifikator INFL-a), za vrijeme i aspekt itd. Ako se ovi faktori tretiraju odvojeno, mogu se razmatrati specifičnije kategorije: sintagma vremena (*tense phrase*, TP), gdje je glagolska sintagma dopuna apstraktnog elementa „vrijeme“; sintagma aspekta (*aspect phrase*); sintagma slaganja (*agreement phrase*) i tako dalje.

Dalji primjeri takvih predloženih kategorija uključuju sintagmu teme (*topic phrase*) i sintagmu fokusa (*focus phrase*), za koje se tvrdi da su predvođene elementima koji kodiraju potrebu da se neki dio rečenice označi kao tema ili fokus.

## Varijacije među teorijama sintakse 
Teorije sintakse se razlikuju u tome šta smatraju sintagmom. Na primjer, dok većina teorija sintakse priznaje postojanje glagolskih sintagmi (VP – *verb phrases*), gramatike strukture fraza priznaju i finitne i nefinitne glagolske sintagme, dok gramatike zavisnosti priznaju samo nefinitne glagolske sintagme. Ova podjela između pristupa opstaje zbog proturječnih rezultata standardnih empirijskih dijagnostičkih testova za utvrđivanje sintagmatskog statusa, kao što su testovi konstituencije.

Razlika je ilustrirana kroz sljedeće primjere:

:: Republikanci **mogu nominirati Newta** . - Finitna glagolska sintagma podebljana
:: Republikanci mogu **nominirati Newta** . - Nefinitna glagolska sintagma podebljana

Sintaktička stabla ove rečenice su sljedeća:

:: Phrase picture 2

Konstitucijsko stablo s lijeve strane prikazuje finitni glagolski niz *may nominate Newt* kao konstituent; ono odgovara VP1. S druge strane, isti ovaj niz nije prikazan kao sintagma u stablu zavisnosti s desne strane. Međutim, oba stabla smatraju nefinitnu glagolsku sintagmu *nominate Newt* konstituentom.

## Reference 
Kategorija:Fraze
Kategorija:Sintaksa