Zmajevac (tvrđava)

**Zmajevac** je bio kasnoantičko utvrđenje na današnjem području općine Čelinac. Njegove zidine još uvijek opstaju i proglašene su historijskim nacionalnim spomenikom kulture.

## Opis
Tri kilometra nizvodno od Čelinca, na lokalitetu Zmajevac evidentirani su ostaci prahistorijske gradine, kasnoantičkog utvrđenja i srednjovjekovnog grada. I danas postoje ostaci zidina, debljine 40-80, dužine oko 100 m (gledano sa istoka), odnosno 20 m (sjever) ili  45 m (zapad). Tu je i polukružni zid sa južne strane, dug oko 50 m. Od svog nastanka u kasnom srednjem vijeku , Grad je više puta rušen i obnavljan. Zbog sveprisutne nebrige nadležnih organa za zaštitu kulturnih dobara u prethodnim državama ovog područja, vremenom se kamenje porušenog grada raznosilo, osobito prilikom gradnje uskotračne pruge Banja Luka – Čelinac – Kotor-Varoš – Maslovare, sa odvojkom za Šiprage (u Obodniku),  početkom 20. stoljeća.
## Historija
U predrimsko doba, sjeverozapadnu Bosnu, tj. Donje Kraje (u kojima je bio i Zmajevac) naseljavalo je ilirsko pleme Mezeji, odnosno plemenski savez, sastavljen od više manjih zajednica. Pokrivali su područje od Vrbasa i njegovih pritoka, od Grmeča do Kozare na sjeveru i Vlašića na jugoistoku. Kroz  teritorij  tih zajednica tekle su rijeke Sana i Vrbas, djelomično i Una, s njihovim pritokama, a na istoku Vrbanja. Administrativni i kultni centri nalazili su se na gradinskim naseljima (*castella*, *oppidda*), u kojima se odvijao sav društveni i privredni život. Dosadašnja istraživanja pokazuju da su se nalazili na dominantnim uzvisinama iznad rijeka i po obodima polja. Iako su poznati položaji brojnih gradinskih naselja, teško se može spoznati struktura plemenske podjele Mezeja, jer o tome pisani podaci još uvijek nisu pronađeni. Iz antičkih izvora su poznate samo dvije plemenske zajednice: *Sapuata* (*Sapuates*) i *Ematina* (*Ae?]matini*), ali je i njih vrlo teško lokalizovati. I identifikacija pojedinih naselja koja spominju rimski putnici (*Itin- Ant, Tab. Peut., Ravenat*) samo su manje ili više uspjeli pokušaji pojedinih istraživača. Mezeji se prvi put spominju 6. do 9. g. n. e., u vrijeme velikog panonsko-dalmatinskog, tj.  Batonskog ustanka.

Na rimski način građena naselja su rijetka; dosad su poznata samo u Šipragama  i u Podbrđu, između Kotor-Varoši i Čelinca, neposredno uz Zabrđe. 

Pretpostavlja se da  su antička naselja u dolini Vrbanje nastala u vezi s eksploatacijom bogatih šumskih dobara, ali i iz upravnih potreba. Tada, pa sve do neposredne prošlosti, osnovna privredna grana je bila i ostala stočarstvo, osobito nomadsko  ovčarstvo, koje je i danas aktuelno. Upravni status doline Vrbanje u rimsko doba je potpuno nepoznat, jer o tome nema pisanih tragova.  Na osnovu onovremenog stanja u susjednim područjima,  može se pretpostaviti da su se  predrimske plemenske *civitas* (župe) održale i pod rimskom upravom, ili je možda, i ovo područje bilo pretvoreno u poseban teritorij pod upravom carskog fiska za uzgoj stoke i eksploataciju šuma (*conpascua et silvae*).

## Napomene 
## Također pogledajte 
*Čelinac
*Spomenik kulture

## Reference 
Kategorija:Tvrđave u Bosni i Hercegovini
Kategorija:Tvrđave u srednjovjekovnoj Bosni
Kategorija:Nacionalni spomenici u Čelincu