Kategorizacija

**Kategorizacija** je sposobnost i aktivnost prepoznavanja zajedničkih karakteristika ili sličnosti između elemenata iskustava svijeta (kao što su predmeti, događaji ili ideje), organiziranje i klasificiranje iskustva povezujući ih s apstraktnijom grupom (tj. kategorijom, klasom ili tipom), na osnovu njihovih osobina, karakteristika, sličnosti ili drugih kriterija koji su univerzalni za grupu. Kategorizacija se smatra jednom od najosnovnijih kognitivne sposobnosti, i kao takvu je proučavaju posebno psihologija i kognitivna lingvistika.

Kategorizacija se ponekad smatra sinonimom za klasifikaciju (usp., Klasifikacijski sinonimi). Kategorizacija i klasifikacija omogućavaju ljudima da organiziraju stvari, objekte i ideje koji postoje oko njih i pojednostavljuju svoje razumijevanje svijeta. Kategorizacija je nešto što ljudi i drugi organizmi *rade*: *rade pravu stvar sa pravim *tipom* stvari.* Aktivnost kategorizacije stvari može biti neverbalna ili verbalna. Za ljude se i konkretni objekti i apstraktne ideje prepoznaju, razlikuju i razumiju kroz kategorizaciju. Objekti se obično kategoriziraju u neke adaptivne ili pragmatične svrhe.

Kategorizacija je utemeljena u karakteristikama koje razlikuju članove kategorije od nečlanova. Kategorizacija je važna u učenju, predviđanju, zaključcima, donošenju odluka, jeziku i mnogim oblicima interakcije organizama sa njihovim okruženjem.

## Pregled kategorizacije 
Kategorije su različite kolekcije konkretnih ili apstraktnih instanci (članova kategorije) koje kognitivni sistem smatra ekvivalentnim. Korištenje znanja o kategorijama zahtijeva pristup mentalnim reprezentacijama koje definiraju osnovne karakteristike članova kategorije (kognitivni psiholozi ove mentalne reprezentacije specifične za kategoriju nazivaju koncepti). 
 
Za teoretičare kategorizacije, kategorizacija objekata često se razmatra korišćenjem taksonomije sa tri hijerarhijska nivoa apstrakcija. Naprimjer, biljka bi se mogla identificirati na visokom nivou apstrakcije jednostavnim označavanjem cvijeta, na srednjem nivou apstrakcije navođenjem da je cvijet ruža, ili na niskom nivou apstrakcije daljnjim navođenjem ove ruže kao pasja ruža. Kategorije u taksonomiji povezane su jedna s drugom putem uključivanja klasa, pri čemu je najviši nivo apstrakcije najinkluzivniji, a najniži nivo apstrakcije najmanje inkluzivan.
* **Osnovni nivo, vrsta** (npr. ruža) – Srednji nivo apstrakcije. Rosch i kolege (1976) sugeriraju da je osnovni nivo kognitivno najefikasniji. Aristotelov kategorički metod analize prenesen je na skolastički srednjovjekovni univerzitet preko Porfirijevog Isagoge. Klasični pogled na kategorije može se sažeti u tri pretpostavke: kategorija se može opisati kao lista neophodna i dovoljna karakteristika koje njeno članstvo mora imati; kategorije su diskretne po tome što imaju jasno definirane granice (ili element pripada jednom ili ne, bez mogućnosti između), a svi članovi kategorije imaju isti status. (Nema članova kategorije koji pripadaju više od ostalih). U klasičnom pogledu, kategorije moraju biti jasno definirane, međusobno isključive i kolektivno iscrpne; na ovaj način, svaki entitet u datom klasifikacionom univerzumu nedvosmisleno pripada jednoj, i samo jednoj, od predloženih kategorija.

Klasični pogled na kategorije prvi put se pojavio u kontekstu zapadne filozofije u djelu Platona, koji u svom Državnik dijalog uvodi pristup grupisanja objekata zasnovanih na na njihovim sličnim osobinama. Ovaj pristup je dalje istražio i sistematizirao Aristotel u svojoj raspravi Kategorije, gdje analizira razlike između klasa i objekata. Aristotel je također intenzivno primjenjivao klasičnu shemu kategorizacije u svom pristupu klasifikaciji živih bića (koja koristi tehniku primjene uzastopnih sužavajućih pitanja kao što su "Da li je životinja ili povrće?", "Koliko stopa ima?", " Ima li krzno ili perje?", "Može li letjeti?"...), postavljajući na taj način osnovu za prirodnu taksonomiju.

Primjeri upotrebe klasičnog pogleda na kategorije mogu se naći u zapadnim filozofskim djelima Descartes, Blaise Pascal, Spinoza i John Locke, te u 20. stoljeću u Bertrand Russell, G.E. Moore, logički pozitivisti. Bio je kamen temeljac analitičke filozofije i njene konceptualne analize, s novijim formulacijama koje su 1990-ih predložili Frank Cameron Jackson i Christopher Peacocke]. Početkom 20. stoljeća pitanje kategorija su u empirijske društvene nauke uveli Durkheim i Mauss, čiji je pionirski rad revidiran u savremenoj nauci..

Klasični model kategorizacije korišten je barem do 1960-ih od strane lingvističke paradigme strukturne semantike, kod Jerrold Katz i Jerryja Fodora 1963. godine, što je zauzvrat uticalo na njegovo usvajanje od strane psihologa kao što su Allan M. Collins i M. Ross Quillian.

Moderne verzije klasične teorije kategorizacije proučavaju kako mozak uči i predstavlja kategorije otkrivanje karakteristika koje razlikuju članove od nečlanova.

### Teorija prototipa
Pionirsko istraživanje psihologa Eleanora Roscha i kolega od 1973. godine uvelo je teoriju prototipa, prema kojoj se kategorizacija može posmatrati i kao proces grupiranja stvari na osnovu prototipa. Ovaj pristup je bio veoma uticajan, posebno za kognitivnu lingvistiku. Prema teoriji prototipa, ova pohranjena reprezentacija sastoji se od sažetog prikaza članova kategorije. Ovaj prototip stimulansa može imati različite oblike. To može biti središnja tendencija koja predstavlja prosječnog člana kategorije, modalni stimulus koji predstavlja ili najčešći primjer ili stimulus sastavljen od najčešćih karakteristika kategorije, ili, na kraju, "idealni" član kategorije, ili karikatura koja naglašava posebne karakteristike kategorije. Važno razmatranje ovog prototipa predstavljanja je da ono ne odražava nužno postojanje stvarne instance kategorije u svijetu. Naprimjer, dok nečiji prototip za kategoriju pića može biti soda ili seltzer, kontekst marende može ih navesti da izaberu mimozu kao prototip napitka.

Teorija prototipa tvrdi da članovi date kategorije dijele porodičnu sličnost, a kategorije su definirane skupovima tipskih karakteristika (za razliku od svih članova koji posjeduju potrebne i dovoljne karakteristike).

### Teorija primjera
Još jedan primjer pristupa kategorizaciji zasnovanog na sličnosti, teorija primjera također uspoređuje sličnost članova kategorije kandidata sa pohranjenim memorijskim reprezentacijama. Prema teoriji egzemplara, sve poznate instance kategorije pohranjuju se u memoriju kao primjeri. Kada se procjenjuje članstvo nepoznatog entiteta u kategoriji, primjeri iz potencijalno relevantnih kategorija izvlače se iz pamćenja, a sličnost entiteta sa tim primjerima se zbraja kako bi se formulirala odluka o kategorizaciji. Ovo efektivno dovodi do pristrasnosti odluka o kategorizaciji prema primjerima koji su najsličniji entitetu koji će biti kategoriziran.

### Konceptualno grupisanje
**Konceptualno grupiranje** je paradigma mašinskog učenja za nenadziranu klasifikaciju koju je definirao Ryszard S. Michalski 1980. To je moderna varijacija klasičnog pristupa kategorizacije, a proizilazi iz pokušaja da se objasni kako je znanje predstavljeno. U ovom pristupu, klase (klasteri ili entiteti) generišu se tako što se prvo formulišu njihovi konceptualni opisi, a zatim klasifikuju entiteti prema opisima.

Konceptno grupisanje se razvilo uglavnom tokom 1980-ih, kao mašinska paradigma za učenje bez nadzora. Razlikuje se od običnog klasterizacija podataka generisanjem opisa koncepta za svaku generisanu kategoriju.

Konceptno grupiranje je usko povezano sa teorijom fazni skup, u kojoj objekti mogu pripadati jednoj ili više grupa, u različitim stepenima podobnosti. Kognitivni pristup prihvata da su prirodne kategorije stepenovane (teže da budu fazni na svojim granicama) i nedosledne u statusu svojih konstitutivnih članova. Ideja o neophodnim i dovoljnim uslovima gotovo se nikada ne sreće u kategorijama stvari koje se javljaju u prirodi.

## Kategorija učenja 
"Dok je iscrpna rasprava o učenju kategorija izvan okvira ovog članka, kratak pregled učenja kategorija i povezanih teorija je koristan u razumijevanju formalnih modela kategorizacije."
Ako istraživanje kategorizacije ispituje kako se kategorije održavaju i koriste, polje učenja kategorija nastoji razumjeti kako se kategorije uopće stiču. Da bi to postigli, istraživači često koriste nove kategorije proizvoljnih objekata (npr. matrice tačaka) kako bi osigurali da učesnici nisu u potpunosti upoznati sa stimulansima. Istraživači učenja kategorija općenito su se fokusirali na dva različita oblika kategorija učenja. Učenje klasifikacije daje zadatak učesnicima da predvide oznake kategorije za stimulus na osnovu njegovih obezbeđenih karakteristika. Učenje o klasifikaciji je usredsređeno na učenje informacija između kategorija i dijagnostičkih karakteristika kategorija. Nasuprot tome, učenje zaključivanja zadaje učesnicima zaključivanje o prisutnosti/vrijednosti karakteristike kategorije na osnovu date oznake kategorije i/ili prisutnosti drugih karakteristika kategorije. Učenje zaključivanja je usredsređeno na učenje informacija unutar kategorije i prototipskih karakteristika kategorije. Prevailing theories of category learning include the prototype theory, the exemplar theory, and the decision bound theory.

## Formalni modeli kategorizacije 
Računarski modeli kategorizacije su razvijeni da testiraju teorije o tome kako ljudi predstavljaju i koriste informacije o kategorijama. Prvo, model mora napraviti neku vrstu pretpostavke o internoj reprezentaciji stimulusa (npr. predstavljanje percepcije stimulusa kao tačke u višedimenzionalnom prostoru).** Ranu instanciju prototipnog modela proizveo je Reed ranih 1970-ih. Reed (1972) je proveo niz eksperimenata kako bi uporedio performanse 18 modela u objašnjavanju podataka iz zadatka kategorizacije koji je od učesnika zahtevao da sortiraju lica u jednu od dve kategorije. Rezultati sugerišu da je preovlađujući model bio model prototipa sa ponderiranim karakteristikama, koji je pripadao porodici modela prosečne udaljenosti. Međutim, za razliku od tradicijskih modela prosječne udaljenosti, ovaj model je različito ponderirao najznačajnije karakteristike ove dvije kategorije. S obzirom na performanse ovog modela, Reed (1972) je zaključio da je strategija koju su učesnici koristili tokom zadatka kategorizacije lica bila da konstruiraju reprezentaciju prototipa za svaku od dvije kategorije lica i kategorišu testne obrasce u kategoriju koja je povezana sa najsličnijim prototipom. Nadalje, rezultati su ukazali na to da je sličnost određena prema najdiskriminirajućim karakteristikama svake kategorije.

### Modeli primjera
**Model generaliziranog konteksta** Medinov i Schafferov (1978) kontekstni model proširio je Nosofsky (1986) sredinom 1980-ih, što je rezultiralo proizvodnjom modela generaliziranog konteksta (GCM). GCM je uzorni model koji pohranjuje primjere stimulusa kao iscrpne kombinacije karakteristika povezanih sa svakim primjerkom. Pohranjivanjem ovih kombinacija, model uspostavlja kontekste za karakteristike svakog primjera , koje su definirane svim ostalim karakteristikama s kojima se ta karakteristika pojavljuje. GCM izračunava sličnost primjera i stimulusa u dva koraka. Prvo, GCM izračunava psihološku udaljenost između uzorka i stimulusa. Ovo se postiže zbrajanjem apsolutnih vrijednosti dimenzijske razlike između uzorka i stimulusa. Naprimjer, pretpostavimo da primjer ima vrijednost 18 na dimenziji X, a stimulus ima vrijednost 42 na dimenziji X; rezultujuća dimenzijska razlika bi bila 24. Kada se procijeni psihološka udaljenost, eksponencijalna funkcija raspada određuje sličnost primjera i stimulusa, pri čemu udaljenost od 0 rezultira sličnošću od 1 (koja počinje da se eksponencijalno smanjuje kako se udaljenost povećava). Kategorički odgovori se zatim generiraju procjenom sličnosti stimulansa sa uzorcima svake kategorije, pri čemu svaki primjer daje "glas"** Dok su jednostavna logička pravila neefikasna u učenju loše definiranih struktura kategorija, neki zagovornici teorije kategorizacije zasnovane na pravilima sugeriraju da se nesavršeno pravilo može koristiti za učenje takvih struktura kategorija ako se izuzeci od tog pravila također pohranjuju i razmatraju. Da bi formalizovali ovaj predlog, Nosofsky i kolege (1994) dizajnirali su model RULEX. RULEX model pokušava da formira stablo odlučivanja sastavljena od sekvencijskih testova vrijednosti atributa objekta. Kategorizacija objekta je tada određena ishodom ovih uzastopnih testova. RULEX model traži pravila na sljedeće načine:

* **Tačnost** traži pravilo koje koristi jedan atribut za razlikovanje klasa bez greške.
* **Imperfekt** traži pravilo koje koristi jedan atribut za razlikovanje klasa s nekoliko grešaka
* **Konjunktiv** traži pravilo koje koristi više atributa za razlikovanje između klasa s nekoliko grešaka.
* **Izuzetak** traži iznimke od pravila.

Metod koji RULEX koristi za obavljanje ovih pretraga je sljedeći:''' Često je slučaj da se reprezentacije naučenih kategorija razlikuju u zavisnosti od ciljeva učenika, kao i kako se kategorije koriste tokom učenja.

Društvene kategorije zasnovane na dobi, rasi i spolu koriste ljudi kada se susreću s novom osobom. Budući da se neke od ovih kategorija odnose na fizičke osobine, često se koriste automatski kada se ljudi ne poznaju. Ove kategorije nisu objektivne i zavise od toga kako ljudi vide svijet oko sebe. Oni omogućavaju ljudima da se identifikuju sa sličnim ljudima i da identifikuju ljude koji su različiti. Oni su korisni u formiranju nečijeg identiteta sa ljudima oko sebe. Neko može izgraditi sopstveni identitet identifikujući se u grupi ili odbacivanjem druge grupe.

Društvena kategorizacija je slična drugim vrstama kategorizacije jer ima za cilj da pojednostavi razumijevanje ljudi. Međutim, stvaranje društvenih kategorija podrazumijeva da će se ljudi pozicionirati u odnosu na druge grupe. Hijerarhija u grupnim odnosima može se pojaviti kao rezultat društvene kategorizacije. Ovi hijerarhijski odnosi učestvuju u promovisanju stereotipa o ljudima i grupama, ponekad zasnovanih na subjektivnim kriterijumima. Društvene kategorije mogu potaknuti ljude da povezuju stereotipe sa grupama ljudi. Povezivanje stereotipa sa grupom, i ljudima koji pripadaju ovoj grupi, može dovesti do oblika diskriminacije prema ljudima ove grupe. Percepcija grupe i stereotipi povezani s njom utiču na društvene odnose i aktivnosti.

Neke društvene kategorije imaju veću težinu od drugih u društvu. Naprimjer, u historiji, ai danas, kategorija "rasa" je jedna od prvih kategorija korištenih za sortiranje ljudi. Međutim, obično se koristi samo nekoliko kategorija rase kao što su "crnci", "bjelci", "azijati" itd. Učestvuje u svođenju mnoštva etničkih grupa na nekoliko kategorija na osnovu uglavnom boje kože ljudi.

Proces sortiranja ljudi stvara viziju drugog kao 'drugačijeg', što dovodi do dehumanizacije ljudi. Naučnici govore o međugrupnim odnosima uz koncept teorija društvenog identiteta koji je razvio H. Tajfel. To do "the right thing with the right *kind* of thing.", Da biste uradili "pravu stvar sa pravim "tipom" stvari.",

Međutim, obične kategorije, kao što su "psi", imaju obilje primjera nečlanova (mačke, naprimjer). Tako je moguće naučiti, pokušajem i greškom, uz ispravljanje grešaka, otkriti i definirati šta razlikuje pse od ne-pasa, a samim tim i ispravno ih kategorizirati. Ova vrsta učenja, nazvana učenje s pojačavanjem u literaturi o ponašanju i učenje pod nadzorom u računarskoj literaturi, u osnovi zavisi od mogućnosti greške i ispravljanja grešaka. Pogrešna kategorizacija – primjeri nečlanova kategorije – mora uvijek postojati, ne samo da bi se kategorija učinila naučljivom, već i da bi kategorija uopće postojala i mogla se definisati.

## Također pogledajte
* Kategorička percepcija
* Klasifikacija (opća teorija)
* Bibliotečka klasifikacija
* Klasifikacija s više oznaka
* Prepoznavanje uzorka
* Statistička klasifikacija
* Problem sa utemljenjem simbola
* Karakterizacija (matematika)

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* To Cognize is to Categorize: Cognition is Categorization 
* Wikipedia Categories Visualizer
* Interdisciplinary Introduction to Categorization: Interview with Dvora Yanov (political sciences), Amie Thomasson (philosophy) and Thomas Serre (artificial intelligence)
* Birger Hjørland. 2017 "Classification" In *ISKO Encyclopedia of Knowledge Organization*, eds. Birger Hjørland and Claudio Gnoli.
*

Kategorija:Spoznaja
Kategorija:Koncepti u epistemologiji
Kategorija:Reprezentacija znanja
Kategorija:Semantika