Endoplazmatski retikulum

[mini|desno|300px|**Organizacija tipične eukariotske ćelije.**
1 – [Jedarce  2 – Jedro 3 – Ribosomi 4 – Vezikula 5 – Hrapavi endoplazmatski retikulum 6 – Golgijev aparat  7 – Mikrotubula 8 – Glatki endoplazmatski retikulum 9 – Mitohondrija  10 – Lizosom  11 – Citoplazma 12 – Mikrotijela 13 – Centriole]]
**Endoplazmatski retikulum** je najšire zastupljena ćelijska, odnosno citoplazmatska, organela i predstavlja sistem membrana. U citoplazmi se nalaze u obliku relativno spljoštenih kesica ili razgranate mreže cjevčica. Membrane zatvaraju prostor koji se kontinuirano pruža duž mreže i povezuje se s prostorom između dvije jedarne membrane.

Razlikuju se dva oblika endoplazmatskog retikuluma: **hrapavi** (zrnasti, granulirani) i **glatki** (agranulirani). Hrapavi endoplazmatski retikulum posjeduje ribosome vezane na površini prema citosolu i ima spljošten izgled. Glatki endoplazmatski retikulum nema ribosoma na svojoj površini i ima izgled razgranatih cjevčica. Oba ova tipa endoplazmatskog retikuluma mogu se naći u istoj ćeliji. Relativna zastupljenost ova dva tipa endoplazmatskog retikuluma različita je u različitim ćelijama kao i u istoj ćeliji u toku različitih perioda njene aktivnosti. Hrapavi endoplazmatski retikulum uključen je u sintezu proteina koji treba da butu izlučeni iz ćelija, dok se u glatkom sintetiziraju lipidi.

Postoji i specijalni tip glatkog endoplazmatskog retikuluma koji se zove **sarkoplazmatski retikulum** koji se nalazi u mišićnim ćelijama i služi kao skladište i pumpa za kalcijumove jone koji se oslobađaju prilikom mišićne kontrakcije.

## Struktura
[thumb|300px|**1**&nbsp;[Jedro
**2**&nbsp;Jedrova pora
**3**&nbsp;Hrapavi  endoplazmatsku retikulum (RER)
**4**&nbsp;Glatki  endoplasmatski retikulum (SER)
**5**&nbsp;Ribosom na hrapavomon ER
**6**&nbsp;Proteini koji se transportiraju 
**7**&nbsp;Transport vezikula
**8**&nbsp;Golgijev aparat
**9**&nbsp;Cis strana Golgijevog apparata
**10**&nbsp;Trans strana  Golgijevog aparata
**11**&nbsp;Cisterne  Golgijevog apparata]]

thumb|3D snimak endoplazmatskog retikuluma
Opća struktura endoplazmatskog retikulum je mrežasta membrana zvana cisterne. Ove  kesaste strukture drže se zajedno putem  citoskeleta. Fosfolipidna membrana zatvara cisternski  prostor (ili lumen), koji je kontinuiran s perinjedarnim prostorom, ali je odvojen od citosola. Funkcije endoplazmatičnog retikulum mogu se sažeti na sintezu i transport proteina i membranskih lipida, ali variraju između ER i tipa i funkcije  ćelija. Količina i hrapavog  i glatkog endoplazmatskog retikuluma u ćeliji može se polahko smjenjivati iz jednog tipa u drugi, ovisno o promjenama metaboličke aktivnosti ćelije. Transformacija može uključiti ugrađivanje novih proteina u membranu, kao i strukturne promjene. Promjene u sadržaju proteina mogu doći bez primjetnih  strukturnih promjena.

### Hrapavi (grubi, zrnasti ili granulirani) endoplaznmatski retikulum
[thumb|300px|Pridolaženje proteina za [sekrecijski put je signalizirano iz  u hrapavog endoplazmatskog retikulum (koji se javlja gore desno, kada slika pređe približno pola ciklusa animacije). Ukupno trajanje animacije je oko dvije minute.]]
Površina hrapavog  endoplazmatskog retikuluma (često skraćeno **RER** ili hrpavi  ER) (također se zove i  **zrnasti endoplazmatski  retikulum**) je optočena  proizvođačima proteina – ribosommima, što  mu daje "hrapav" izgled (otud ime).  Mjesto vezanja ribosoma na endoplazmatskom retikulumu je  translokon. Međutim, ribosomi nisu stabilni dio strukture ove organele kao što su stalno vezani i otpuštani sa membrane. Ribosomi  se vežu  samo za hrapavi endoplazmatski retikulum u jednan specifičan proteinsko-nukleinskokiselinski složeni oblik u citosolu. Kada je slobodan ribosomu, ovaj posebno složeni oblik počinje prevođenje iRNK  u jezik proteina koji su  predodređeni za sekrecijski put. Prvih 5-30 aminokiselina polimerizovanog kodiranja  signalnog peptida,  proslijeđuje molekulsku poruku koja je prepoznatljiva  i vezana zA česticu prepoznavanja signala (SRP). Transkacija prestaje i ribozomni kompleks se veže za RER translokon gdje nastavlja translaciju stvaranjem novonastalih proteina formirajući  u RER lumen i/ili membrane. Protein se prerađuje u ER lumenski  enzim (signalna peptidaza), koji uklanja peptidni signal. Ribosom tada  može biti otpušten natrag u citosol; međutim, za netranslacijske ribosome je  poznato  da ostaju povezani sa translokonima.

Membrana hrapavog  endoplazmatskog retikuluma formira velike udvojene membranske listove koji se nalaze u blizini, a kontinuirani su sa vanjskim slojem  jedrove ovojnice. Dvostruka membranski listovi listovi slažu se i povezuju preko nekoliko desno- ili lijevosmjernih spiralnih rampi, tzv.  Terasakijevih rampi, što dovodi do stvaranja strukture koja je  nalik garaži. Iako ne postoji kontinuirana membrana između endoplazmatskog retikuluma i Golgijevog aparata,  vezikule koje su vezane za membranu prenose  proteine između ova dva odjela. Vezikule su okružene slojem proteina zvanih  COPI i COPII. Vezikule koje ciljaju COPII ciljeve vezikule na  Golgijevom aparatu i COPI označavaju da se vratio  hrapavi  endoplazmatski retikulum. Ovaj endoplazmatski  retikulum djeluje u suglasnosti sa  aktivnošću  Golgijevog kompleksa vežući  nove proteine da ih pravilno prenesu na  njihova odredišta. Drugi način transporta iz endoplazmatskog retikuluma uključuje područja pod nazivom mjesto membranakog kontakta, gdje se održavaju blisko spojene membrane endoplazmatskog retikuluma i druge organele, omogućavajući prijenos lipida i drugih malih molekula.

Grapavi  endoplazmatski  retikulum je ključ u više funkcija:
* Proizvodnja lizosomnih enzima sa manoza-6-fosfatnim  markerom dodanim u *cis*-Golgijevu mrežu;
* Proizvodnja sekretnih  proteina, koji se izlučuju konstitutivno bez oznake ili na  regulacijski način koji uključuje klatrin i uparene osnovne aminokiseline u signalni peptid;
* Integralni membranski proteini koji ostaju ugrađeni u membrane kao izlazi vezikula i vežu se za nove membrane. Rab proteini su ključni u ciljanju membrane; SNAP i SNARE ključni  su proteini  pri spajanju;
* Nastavlja početnu glikolizaciju kao cjelinu. Ovo je N-vezanje (O-povezivanje javlja se  u Golgijevom aparatu);
** N-vezana glikozilacijea: Ako je protein pravilno isključen, oligosahariltransferaza prepoznaje AA slijed N X S ili N X T (sa fosforiliziranim  S/T ostatkom) i dodaje 14-šećernu kičmu (2-*N*-acetilglukozamin, 9-granata manoza i 3-glukoza na kraju) dušika bočnog lanca u Asn

### Glatki endoplazmatki retikulum
Glatki endoplazmatki retikulum (**SER**) ili nezrnsati (negranulirani) endoplazmatski retikulum ima funkcije u nekoliko metaboličkih procesa. Sintetizira lipide, fosfolipide i steroide. Ćelije koje luče ove proizvode, kao što su one u testisima, jajniku i lojnim žlijezdama  imaju obilje glatkog endoplazmatskog retikuluma. Također obavlja metabolizam ugljikohidrata, detoksikaciju prirodnih produkata metabolizma, alkohola i lijekova, vezanje receptore na ćelijskim membranama proteina i metabolizam steroida. U mišićnim ćelijama, regulira koncentraciju  kalcijskih iona. Glatki endoplazmatski retikulum nalazi se u različitim tipovima ćelija (i životinja i biljaka), a u svakoj ima različite funkcije. Glatki endoplazmatski retikulum sadrži enzim glukoza-6-fosfataza, koji pretvara glukoza-6-fosfat u glukozu, što je korak u glukogenezi. Povezan je  s jedrovom ovojnicom, a sastoji se od tubula koje se nalaze u blizini ćelijske periferije. Ove cijevi ponekad se  granaju,  formirajući  strukturu mrežastog izgleda. Nakon otpuštanja iz sarkoplazmatskog  retikuluma, ioni kalcija ulaze  u interakciju s kontraktilnim proteinima koji koriste ATP za  skraćivanje  mišićnih vlakana. Sarkoplazmatski  retikulum ima glavnu ulogu u spoju nadražaj-kontrakcija.

## Funkcije
Endoplazmatski retikulum ima  mnoge opće funkcije, uključujući i sklapanje proteinskih molekula u kesice pod nazivom cisterne  i transport sintetiranih proteina u vezikule  Golgijevog aparata. Pravilno sklapanje novostvorenih proteina je omogućava nekoliko haperonskih  proteina endoplazmatskog retikuluma, uključujući i protein-disulfid izomerazu (PIO), ERp29 i  Hsp70, koji je porodice BiP/Grp78, kalneksin, kalretikulin,  porodice peptidilpropil izomeraza. Samo pravilno presavijeni  proteini prenose se  iz hrapavog  ER na Golgijev aparat – nesvijeni proteini izazivaju  odgovor nepresavijenih proteina kao odgovor na  stres u ER. Usljed toga, javljaju se poremećaji  u  redoks regulaciji kalcija, deprivacija glukoze i virusne infekcije or the over-expression of proteins koji mogu voditi ka  stresnog odgovora endoplazmatskog retikulum (ER stres), stanju koje usporava presavijanje proteina, što izaziva odgovor nepresavijenih proteina . Ovaj stres se pojavljuje kao potencijalni uzrok oštećenja  u hipoksiji/ishemiji, otpornosti na insulin i drugih poremećaja.

### Transport proteina 
Sekrecijski proteini, uglavnom glikoproteini, se transportuju  preko  membrane endoplazmatskog retikuluma. Proteini koji se tako prenose širom ćelije označeni su i „adresirani“  pomoću  signalne sekvence. N-kraj (jedan od krajeva) polipeptidnog lanca (tj.  proteina) sadrži nekoliko aminokiselina koje djeluju kao kao oznaka adrese, koja  se uklanja kada polipeptid stigne na odredište. Nastajući  peptidi dolaze do ER preko translokona, koji je multiproteinski  kompleks ugrađen u membranu. Proteini koji su predodređeni za mjesta izvan endoplazmatskog retikuluma pakuju se u transportne vezikule  i transportuju  duž citoskeleta,  prema odredištiu. U  ljudskim fibroblastima, ER je uvijek kodistribuiran sa mikrotubulama, a depolimerizacija ovog drugog izazva  svog koagregaciju sa mitohondrijama, koje  su također povezane sa endoplazmatskim retikulumom.

Endoplazmatski retikulum je također dio sortiranja proteinskog  puta. To je, u suštini, transportni sistem eukariotske ćelije. Većina njegovih unutrašnjih  proteina zadržavaju se u njemu tokom zadržavanja motiva. Ovaj motiv se sastoji od četiri aminokiseline na kraju sekvence proteina. Najčešća zadržavajuća sekvence su KDEL,  za  proteine koji se nalaze u lumenu  i KKXX za transmembranski protein. Međutim,  varijacije KDEL i KKXX i drugih sekvenci također mogu dovesti do retencije endoplazmatskog retikuluma. Nije poznato da li se takve varijacije mogu dovesti do sub-ER lokalizacije. U ćelijama sisara,  postoje tri KDEL (1, 2 i 3) receptora, koji  imaju vrlo visok stepen identiteta sekvence.  Ostaje da se preciznije spoznaju funkcijske razlike između ovih receptora.

## Klinički značaj
Abnormalnosti u  XBP1 vode ka povišeno.  Stresni dgovor endoplazmatskog retikuluma potom izaziva veću osjetljivost za upalne procese koji mogu čak doprinijeti i  pojavi Alzheimerove bolesti.

U debelom crijevu, anomalije XBP1 su povezane sa upalnim bolestima crijeva, uključujući Crohnovu bolest.

Odgovor nepresavijenih proteina (UPR) je ćelijski odgovor na stres koji je  u vezi sa endoplazmatskim retikulumom. UPR se aktivira kao odgovor na gomilanje nepresavijenih ili pogrešno presavijenih proteina u lumenu endoplazmatskog retikuluma. Funkcije UPR  za vraćanje normalnu funkciju ćelije zaustavljanjem translacije  proteina, dagradacijom  pogrešno presavijenih proteina i aktiviranjem signalnih puteva koji dovode do povećanja proizvodnje molekulske pratilaca koji su uključeni u presavijanje proteina. Održiva nadaktivacija  UPP je upletena u prionske bolesti, kao i nekoliko drugih neurodegenerativnih bolesti, a inhibicija UPP mogla bi postati dio  tretmanA za ove bolesti.

## Također pogledajte 
*Organele
*Ćelija

## Reference 
## Vanjski linkovi
Kategorija:Citologija
Kategorija:Ćelije
Kategorija:Organele
Kategorija:Anatomija eukariotske ćelije