Friedreichova ataksija

**Friedreichova ataksija** (**FRDA** ili **FA**) je autosomno-recesivna genetička bolest koja uzrokuje poteškoće pri hodanju, gubitak čula dodira u rukama i nogama i oštećuje govor koji se vremenom pogoršava. Simptomi obično počinju između 5 i 20 godina života. Mnogi razviju hipertrofnu kardiomiopatiju i trebaju pomoć za kretanje kao što su štap, hodalica ili invalidska kolica u tinejdžerskim godinama. Kako bolest napreduje, neki oboljeli gube i vid i sluh. Ostale komplikacije mogu uključivati skoliozu i * dijabetes melitus*.

Stanje je uzrokovano mutacijama u genu "FXN" na hromosomu 9, koji stvara protein koji se zove frataksin. U FRDA, ćelije proizvode manje frataksina. Degeneracija nervnog tkiva u kičmenoj moždini uzrokuje ataksiju; posebno su pogođeni senzorni neuroni neophodni za usmjeravanje pokreta mišića ruku i nogu putem veza sa cerebelumom. Kičmena moždina postaje tanja, a nervne ćelije gube nešto mijelinskog omotača.
U Sjedinjenim Državama, FRDA pogađa jednog od 50.000 ljudi i najčešća je nasljedna ataksija. Stope su najviše kod ljudi zapadnoevropskog porijekla. Stanje je nazvano po njemačkom ljekaru Nikolaus uFriedreichu, koji ga je prvi opisao 1860-ih.

## Simptomi
Simptomi obično počinju između 5. i 15. godine, ali kod FRDA sa kasnim početkom, mogu se javiti nakon 25 godina.  Simptomi su široki, ali stalno uključuju ataksiju hoda i udova, dizartriju i gubitak reflexa donjih ekstremiteta.

### Ostali simptomi 
Ljudi koji dugo žive sa FRDA mogu razviti druge komplikacije. Njih 36,8% ima smanjenu oštrinu vida, što može biti progresivno i može dovesti do funkcionalnog sljepila. Uznapredovali stadiji bolesti povezani su sa suprakomorskom tahiaritmijom, najčešće pretkomorskom fibrilacijom.
Bolest je progresivna, sa sve jačim teturanjem ili posrtanjem hoda i čestim padovima. Do treće decenije, pogođeni ljudi gube sposobnost da stoje ili hodaju bez pomoći i potrebna su im invalidska kolica za kretanje.

### Ranopojavni slučajevi 
Neurološki simptomi kao što su skolioza, *pes cavus*, kardiomiopatija i dijabetes su češći među ranim slučajevima.

U 96% slučajeva, mutantni gen *FXN* ima 90–1300 GAA (trinukleotidna ponavljajuća ekspanzija) u intronu 1 oba alela. Ova ekspanzija uzrokuje epigenetiočke promjene i formiranje heterohromatin a u blizini ponavljanja. Formiranje heterohromatina dovodi do smanjene transkripcije gena i niskog nivoa frataksina. Osobe sa FDRA mogu imati 5-35% proteina frataksina u poređenju sa zdravim osobama. Heterozigotni nositelji mutantnog FXN gena imaju 50% niži nivo frataksina, ali ovo smanjenje nije dovoljno da izazove simptome.

U oko 4% slučajeva, bolest je uzrokovana misens ili intronskom tačkastom mutacijom, sa ekspanzijom u jedan alel i tačkasta mutacija u drugom. misens tačkasta mutacija može imati blaže simptome.

## Patofiziologija
FRDA utiče na nervni sistem, srce, pankreas i druge sisteme.

Degeneracija nervnog tkiva kičmene moždine uzrokuje ataksiju. Frataksin pomaže sintezu  spoja protein gvožđe-sumpor u lancu transporta elektrona da bi se stvorio adenozin-trifosfat, energetska molekula,  neophodna za obavljanje metaboličkih funkcija u ćelijama. Takođe reguliše prijenos gvožđa u mitohondrijama, obezbeđujući odgovarajuću količinu reaktivnih vrsta kisika (ROS) za održavanje normalnih procesa. Jedana od posljedica nedostatka frataksina je preopterećenje mitohondraja gvožđem, koje oštećuje mnoge proteine zbog efekata na ćelijski metabolizam.

## Dijagnoza
Poteškoće u ravnoteži, gubitak propriocepcije, odsustvo refleksa i znaci drugih neuroloških problema uobičajeni su znaci fizičkog pregleda. Dijagnostički testovi se rade kako bi se potvrdili nalazi  fizičkog pregleda, kao što su elektromiogram, studije nervnog provođenja, elektrokardiogram, ehokardiogram, test krvi za povišene razine glukoze  i vitamina E i skeniranja kao što je rendgenski snimci za skoliozu.  MRI i CT-snimci mozga i kičmene moždine obavljaju se za isklučivanje ostalih neuroloških stanja. Konačno, provodi se genetički test za potvrdu.

## Upravljanje
Fizioterapeuti igraju ključnu ulogu u edukaciji o pravilnom držanju, upotrebi mišića i identifikaciji i izbjegavanju karakteristika koje pogoršavaju spastičnost kao što su uska odjeća, loše prilagođena invalidska kolica, bol i infekcija.

Fizioterapija obično uključuje intenzivnu motornu koordinaciju, ravnotežu i stabilizacijski trening, kako bi se sačuvali dobici.  Vježbe jačanja niskog intenziteta uključene su kako bi se održala funkcionalna upotreba gornjih i donjih ekstremiteta.

## Prognoza
Bolest se različito razvija kod različitih ljudi. Općenito, oni kojima je dijagnosticirana u mlađoj dobi ili sa dužim GAA tripletnim ekspanzijama obično imaju teže simptome. ali ljudi sa manje simptoma mogu doživjeti 60-te ili više.   The prevalence rate of FRDA in Japan is 1:1,000,000.

FRDA prati isti obrazac kao haplogrupa R1b. Haplogrupa R1b je najčešća očeva loza u zapadnoj Evropi. FRDA i haplogrupa R1b su češći u sjevernoj Španiji, Irskoj i Francuskoj, rijetka u Rusiji i Skandinaviji, a prati gradijent kroz centralnu i istočnu Evropu. Populacija koja je nosila bolest prošla je kroz genetičko usko grlo  u Franko-Kantabrijskoj regiji tokom posljednjeg ledenog doba.

## Historija
Stanje je nazvano po njemačkom patologu i neurologu Nikolausu Friedreichu iz 1860-ih]]. Friedreich izvjestio je o ovoj bolesti 1863. na  *University of Heidelberg*. Dalja opažanja obravio je u radu iz 1876.

Frantz Fanon napisao je svoju medicinsku tezu o FRDA, 1951. godine.

Kanadska studija iz 1984. pratila je 40 slučajeva do jednog zajedničkog para predaka koji je stigao u Novu Francusku 1634.

FRDA je prvi put bila povezana s GAA ponavljkajućom ekspanzijom na hromosomu 9 u  1996.

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* Friedreich's Ataxia Global Patient Registry
*NIH's FRDA information page

Kategorija:Geni na hromosomu 9
Kategorija:Autosomno recesivni poremećaji
Kategorija:Mitohondrijske bolesti
Kategorija:Poremećaji ponavljanja trinukleotida
Kategorija:Rijetke bolesti