Rat

[250p|desno|mini|[Sjedinjene Države
detoniraju atomsku bombu nad Nagasakijem 1945.]]
**Rat** je intenzivan **oružani sukob** između država, vlada, društava ili paravojnih grupa kao što su plaćenici, pobunjenici i milicije. Općenito je karakteriziran ekstremnim nasiljem, agresijom, destrukcijom i smrtnošću korištenjem regularnih ili neregularnih vojnih snaga. **Ratovanje** se odnosi na zajedničke aktivnosti i karakteristike tipova ratova ili ratova općenito. Totalni rat je rat koji nije ograničen na potpuno legitimne vojne ciljeve i može uzrokovati masovne žrtve među civilnim stanovništvom ili drugim neborcima.

Neki istraživači rata smatraju da je rat univerzalni i originalni aspekt ljudske prirode, dok drugi smatraju da je rezultat specifičnih sociokulturnih, ekonomskih ili ekoloških okolnosti.

## Historija rata 
Većina stručnjaka vjeruje da rat ili fenomeni slični ratu postoje od nastanka moderne ljudske vrste, odnosno od vremena nastanka organiziranih ljudskih društava.
Dok je prahistorijsko ratovanje u mnogo čemu bilo slično lovu, odnosno imalo oblik zasjeda i prepada, odnosno pljačkaških pohoda među grupama lovaca-sakupljača, razvoj civilizacije je sa sobom donio značajne promjene u načinu njihovog vođenja.
Sjedilačke, odnosno poljoprivredne društvene grupe, daleko su više vezane uz određenu teritoriju, a višak hrane i podjela rada omogućava da se počne proizvoditi bolje oružje, odnosno razvijati posebne društvene grupe ratnika koje će predstavljati prve organizirane vojske.

## Etika rata 
Rat je kroz historiju bio izvorom ozbiljnih etičkih dilema.
Iako su mnoge drevne države, narodi i kulture, isto kao i neke danas,
na rat gledali kao plemenitu djelatnost i uglavnom pozitivni društveni
fenomen, s vremenom su se pojavile dileme o etičkoj opravdanosti rata.
Danas se na rat općenito gleda kao na nepoželjnu, a za neke i moralno
neprihvatljivu djelatnost. S druge strane, mnogi vjeruju kako je rat,
ili barem pripravnost za njega u svrhu odvraćanja, nužan za odbranu
zemlje i drugih vrijednosti. Pacifisti, pak, vjeruju da
je rat po prirodi nemoralan te da se ne bi smio nikada voditi po bilo
kakvim okolnostima. Taj je stav strastveno propovijedio indijski vođa
Mohandas (Mahatma) Gandhi.
S druge strane, negativan pristup prema ratu je u historijskom smislu
tek relativno nedavno postao široko raširen. Prije toga su mnogi
veliki mislioci, kao Heinrich von Treitschke, vidjeli rat kao
najplemenitiju djelatnost čovječanstva, odnosno onu u kojoj vrline kao
hrabrost i čast igraju mnogo važniju ulogu nego neke druge. Na
samom početku prvog svjetskog rata je poznati
pisac Thomas Mann napisao, "Nije li mir ništa drugo do proces
građanskog onečišćenja, a rat element pročišćenja, oslobođenja i velike
nade?" Ovakav stav je bio službeno prihvaćen od mnogih drevnih društava
kao što su Sparta i Rim a 1930-ih u
fašističkim državama. Poraz fašističkih država i
militarističkih režima u drugom svjetskom ratu, šok zbog dotada nezapamćenih razaranja i upotrebe nuklearnog oružja, te poratni porast duljine i kvalitete života je, pogotovo u zapadnim industrijskim zemljama, dosta pridonio da se na rat gleda kao negativnu pojavu. Mnogi danas smatraju da je jedino tzv. pravedni rat legitiman, odnosno vjeruju da se može voditi jedino kroz međunarodne organizacije poput UN koje bi trebale zaustaviti ratove i nepravednu agresiju. Drugi, pak, smatraju da su međunarodne organizacije, s obzirom na njihovu praksu posljednjih desetljeća, opterećene istim onim etičkim problemima kao i suverene države, pa nemaju nikakvo pravo suditi što jest, a što nije pravedan rat.
## Uzroci rata 
O uzrocima rata ne postoji konsenzus, s obzirom da se ratu kao fenomenu
često pristupa iz isključivih perspektiva, bilo da je riječ o jednoj
jedinoj grani nauke, bilo da je riječ o specifičnoj ideologiji.
U literaturi se, međutim, uzroci rata najčešće dijele na:
* ekonomske - odnosno nastojanje da se dobave ili očuvaju ekonomski resursi koji se smatraju vitalnim za neku društvenu zajednicu ili državu (za što postoji bezbroj primjera, od sukoba prahistorijskih plemena oko lovišta do zaljevskog rata koji se vodio zbog kontrole nad naftnim izvorima Kuvajta)
* političke - odnosno nastojanje da određena država ili društvena grupa osvoji li sačuva vlast ili uticaj na određenom teritoriju (primjer za to su dinastijski sukobi u srednjovjekovnim monarhijama poput ratova ruža u Engleskoj ili francusko-pruski rat u 19. vijeku).
* ideološke - koji nastaju zbog kulturne, vjerske ili ideološke netrpeljivosti između određenih društvenih grupa ili država (primjeri za to su sukobi domorodačkih plemena s evropskim istraživačima u Doba otkrića, križarski pohodi i španski građanski rat).

## Ograničenja načina ratovanja 
[desno|300p|mini|[Bitka kod Waterlooa]]
Kroz historiju, pogotovo u ekonomski i kulturno razvijenijim društvima,
spoznaja o visokoj cijeni rata u ljudima i materijalnim bogatstvima je
rezultirala pokušajima da se ta cijena smanji kroz njegovu
formalizaciju, odnosno da se način ratovanja ograniči običajima, zakonima i međunarodnim ugovorima. U nekim od ranih civilizacija, te su se zabrane odnosile na tačno određeno doba godine kada se mogao voditi rat (što je zaraćenim stranama omogućavalo
nesmetanu žetvu), odnosno ograničenje učestvovanja u ratu na tačno
određene kategorije stanovništva (u pravilu muškarce tačno određene dobi i društvenog statusa) ili isključivo korištenje tačno određenih vrsta oružja i taktike.
Osim iz ekonomskih i političkih, nekada su ograničenja ratovanja bila
motivirana vjerskim uvjerenjima. Jedan od primjera su Azteci, čija
su taktika i naoružanje imali svrhu fizičkog onesposobljavanja i
zarobljavanja neprijatelja umjesto njihovog ubijanja, a što je trebalo
poslužiti za njihovo žrtvovanje bogovima.
Ograničenja ratovanja, što iz političkih, što iz ekonomskih, što iz
vjerskih motiva, su ponekad dovodila do toga da ratovi imaju
ritualni karakter. Nakon što su industrijska revolucija i
razvoj oružja sredinom 19. vijeka ukazali na dotada nezabilježenu
destruktivnu mogućnost rata, pokret za ograničenje rata, odnosno načina
njegovog vođenja je rezultirao nizom međunarodnih konvencija koje čine
osnov savremenog ratnog prava. Od svih njih su
najpoznatije Ženevske i Haške konvencije.
Koncept ograničenja rata i njegovog vođenja je, pak, predmetom kritike.
S jedne strane ga napadaju pacifisti, držeći kako
formalizacija i ustanovljenje "pravila" daju legimitet ratu koji je po
njima u bilo kakvoj formi apsolutno neprihvatljiv. S druge strane je
koncept ograničenja rata odbacuju razni revolucionarni pokreti i zagovornici asimetričnog ratovanja koji drže da su ratna pravila ništa drugo do propagandno sredstvo kojim u klasičnom vojničkom smislu jača strana nastoji cementirati svoj superiorni položaj na račun slabije strane koja joj se ne može efikasno suprotstaviti na način dozvoljen ratnim pravom. Takvi stavovi su se u moderno doba prvi put javili u doba francuske
revolucije, kada se po prvi put javlja i koncept totalnog rata kao negacije svih ograničenja ratovanja.
## Teorije o ratu 
Nastojanje da se ratovi što uspješnije vode, a u posljednje vrijeme i
nastojanja da se rat izbjegne, su dovela do nastanka cijelog niza
teorija kojima je cilj objasniti uzroke nastanka rata.
Raznolikost tih teorija je znatno pospješio razvitak različitih
ideologija u 19. i 20. vijeku, ali i razvoj društvenih nauka čiji predstavnici često nastoje objasniti
fenomen rata na temelju dostignuća vlastite naučne discipline.
### Historijske teorije 
Historičari, koji su se, proučavajući prošlost, prvi temeljito bavili
usporedbama različitih ratova, obično su prilično neskloni stvarati
nekakve opće teorije o ratu. Razlog tomu je njihovo mišljenje kako je
svaki rat jedinstven, odnosno rezultat spleta različitih, ali često
neponovljivih okolnosti koje je nemoguće predvidjeti. Najpoznatiji
takav stav je izjava britanskog historičara A.J.P. Taylora kako je
"rat poput saobraćajne nesreće".
### Psihološke teorije 
Rat je, pogotovo u 20. vijeku, postao predmetom zanimanja modernih
psihologa, koji ga nastoje objasniti putem vlastitih
teorija o ljudskom ponašanju.
Jedna od najpopularnijih teorija vezanih uz rat jest ona prema kojoj su
ljudska bića po svojoj prirodi agresivna i nasilna, te da rat služi kao
svojevrsni ispušni ventil za nasilje i nagomilane frustracije koje
članovi društva ne mogu iskazivati u normalnim okolnostima mira.
Ovu teoriju su u vlastite svrhe prigrlile predstavnice radikalnog
feminizma, s time da su nasilne sklonosti pripisale
isključivo muškarcima, dok su žene, po njima lišene
agresivnosti i sklonosti ratu. Po feministkinjama bi tek potpuni
silazak muškaraca s vlasti, odnosno njihova zamjena ženama, doveo do
nestanka rata kao društvenog fenomena.
Jedna od prilično uticajnih psiholoških teorija rata potječe iz
korpusa evolucionarne psihologije, te
tvrdi da je rat ništa drugo do nastavak normalnog
životinjskog ponašanja, odnosno borbe za teritoriju i
uticaj koja se može zapaziti kod nekih vrsta poput
čimpanzi. Popularne psihološke teorije uključuju i one
koje ih pripisuju isključivo duševnoj bolesti
vlastodržaca koji pokreću oružane sukobe, odnosno tvrde da je želja za
mirom karkateristika duševno zdravog čovjeka.
### Antropološke teorije 
Dio antropologa, pogotovo onih koji su stekli veliki
uticaj u drugoj polovini 20. vijeka, odbacuju ljudsku psihologiju kao
uzrok ratova. Po njima teritorijalni i drugi sukobi među životinjama,
odnosno sukobi između primitivnih plemena lovaca-sakupljača
predstavljaju sasvim drukčiji fenomen od rata koji je, po njima, ništa
drugo do proizvod ljudske kulture i
civilizacije. Po njima će rat nestati onog trenutka
kada se iz svjetske kulture izbace svi sadržaji koji ga potiču.
### Sociološke teorije 
Sociologija je od svog nastanka razvila cijeli niz, često proturječnih, teorija koja svaka na svoj način pokušava dati odgovor na
pitanje o glavnim uzrocima rata. Te teorije se obično dijele u dva
glavna pravca:
* *Primat der Innenpolitik* (njemački: Primat unutrašnje politike), koja izbijanje ratova objašnjava unutrašnjim prilikama u pojedinoj državi
* *Primat der Aussenpolitik * (njemački: Primat vanjske politike), koja izbijanje ratova objašnjava geopolitičkim razlozima.
### Demografske teorije 
Od teorija koje rat nastoje tumačiti kao nastavak, odnosno posljedicu
određenih
demografskih trendova najpoznatija je ona
maltuzijanska, koja je ime dobila po engleskom piscu
Thomasu Malthusu. Prema njoj stanovništvo neke
države ili šore oblasti u pravilu raste brže nego mogućnost njihovog
društva, kulture i civilizacije da ga opskrbe hranom. Nedostatak hrane
i drugih resursa sa sobom, uz glad i bolest, dovodi i rat kao
jedno od sredstava kojima se stanovništvo spušta na prihvatljivu
razinu.
Maltuzijanci su djelomičnu potvrdu svoje teorije dobili razvojem
tehnologije, kao i padom nataliteta u vodećim industrijskim zemljama
20. vijeka, što je u njima dovelo do drastičnog pada volje da se vode
ratovi.
S druge strane se kao moderna varijanta maltuzijanske teorije razvila
teorija Mladenačke izbočine, koja izbijanje
ratova objašnjava porastom udjela mladih muškaraca u stanovništvu neke
države. Po toj teoriji ti mladi ljudi su lišeni bogatstva rezerviranog
za stariju braću i/ili vršnjake iz viših slojeva, pa ispušni ventil
pronalaze u kriminalu, radikalnoj politici, ali i sklonosti
sudjelovanju u ratovima. Ta se teorija, između ostalog, koristi kako bi
se objasnio savremeni porast radikalizma među muslimanskim
stanovništvom današnjeg svijeta.
### Racionalističke teorije 
Racionalističke teorije odbacuju stav da je rat, pogotovo u modernom
dobu, rezultat atavističkih psiholoških tendencija ili
iracionalnih faktora, te umjesto toga nastoje njegovo izbijanje
objasniti racionalnim, odnosno zdravorazumski utemeljenim odlukama
vlastodržaca koji oružani sukob u određenim situacijama drže
prihvatljivijom alternativom od održavanja mira po cijenu slabljenja
vlastite države i dugoročnog ugrožavanja njene sigurnosti.
Racionalističke teorije isto tako drže da se pogrešnost takve računice
može sa sigurnošću ustanoviti tek nakon izbijanja, odnosno završetka
rata. Strana koja odluči povesti rat ili prihvatiti ratni izazov druge
strane u pravilu ne raspolaže s podacima o tehničkim, ljudskim ili
moralnim kapacitetima svog budućeg ratnog neprijatelja.
### Ekonomske teorije 
Ekonomske teorije rat vide kao prirodnu, a ponekad i neizbježni
posljedicu ekonomske aktivnosti u pojedinom društvu i državi, odnosno
kao izraz nastojanja da se zgrće što veće materijalno bogatstvo, i to
putem stvaranja novih tržišta, odnosno dobavljanja
strateških resursa. Takve su teorije postale raširene u 20. vijeku, a
danas uživaju velikog popularnost među predstavnicima političke
ljevice. Jedna od najpoznatijih takvih teorija je marksistička.
### Teorije političkih nauka 
U 20. vijeku su se počele razvijati teorije koje problemu rata i
njegovih uzroka pristupaju s politološkog stajališta.
Od njih su posebnu popularnost stekle teorije temeljene na različitim
teorijama međunarodnih odnosa.
Od tih teorija su najpoznatije realistička teorija, temeljena na
realističkoj školi međunarodnih
odnosa, koja rat promatra kao samo jedno od mnogih oruđa koje pojedina
država koristi u svrhu ostvarivanja ili zaštite svojih ekonomskih i
političkih interesa.
Nasuprot tom stavu, idealistička
teorija na rat gleda kao posljedicu otuđenosti odnosno neodgovornosti
militaristički nastrojenih vlastodržaca prema vlastitim narodima.
Najpoznatija takva teorija je teorija demokratskog mira, koja tvrdi
da demokratije nikada ne ratuju među sobom.
Teorija tranzicije moći, pak, ratove objašnjava tzv. ratnim
ciklusima, odnosno periodima u kojima se smjenjuju
hegemonije različitih velikih sila u svijetu.
### Marksističke teorije 
Marksistička teorija rata tvrdi da je uzrok svih ratova
klasna borba. Ona ratove vidi kao imperijalističke pothvate kojima
je svrha povećati moć vladajuće klase na račun proletarijata i drugih
potlačenih klasa, koje dijeli uz pomoć koncepata kao što su
nacionalizam i religija.
Ratovi stoga neće nestati sve dok se kroz svjetsku revoluciju ne stvori besklasno društvo.
## Vrste rata i ratovanja 
### Po uzroku i karakteru 
Donja tablica navodi najčešće kategorije ratova po uzrocima, uz
pojedine historijske primjere.

Pored gore navedene podjele, pojedine ideologije, kao što je marksizam,
imaju običaj dijeliti ratove na dvije grupe: pravedne i nepravedne. U
slučaju marksizma pravednim ratovima se smatraju pobune robova i
kampanje pokreta za nacionalno oslobođenja, dok se svi drugi ratovi
smatraju imperijalističkim i nepravednim.

Ratovi se nekada znaju dijeliti po opsegu, pa se tako kao fenomeni nalik na rat spominju neredi, manje pobune i državni udari. Kao eufemizam za rat se ponekad koristi izraz policijska akcija, pogotovo u 20. vijeku kada se vojne akcije provode pod geslom zavođenja reda, spriječavanja genocida ili pomoći legalne vlade u borbi protiv pobunjenika.

Ratovi se često dijele i na konvencionalne i nekonvencionalne, pri čemu se u pod prvim spominju oružani sukobi između nacionalnih država.
### Po načinu i mjestu vođenja 
Najpoznatija i najšira podjela ratova po načinu vođenja je podjela na
konvencionalne i nekonvencionalne ratove. Ta je podjela s vremenom mijenjala svoje
značenje kako se mijenjalo značenje izraza "konvencionalni rat".
Ispočetka se odnosila na "konvencionalnost" sukoba u kome su obje
zaraćene strane bile sačinjene od regularnih vojski koje su
djelovale u skladu s relativno strogo određenim pravilima i običajima.
Kasnije se, u 20. vijeku, s razvojem hemijskog,
biološkog i nuklearnog oružja,
izraz "konvencionalni rat" širi i na sukobe u kome ne učestvuju redovne
oružane snage, niti koja su ograničena nekim pravilima, ali u kome se
ipak ne koristi tzv. oružje za masovno uništenje.
Sa završetkom hladnog rata i usvajanjem međunarodnih
sporazuma usmjerenih na ograničenje i zabranu upotrebe oružja za
masovno uništenje, izraz "konvencionalni rat" vraća svoje staro
značenje. Međutim, umjesto izraza "nekonvencionalni rat" se danas,
često i pod uticajem "političke korektnosti"
uvodi izraz asimetrični rat - najčešće kako bi se opravdala strana
koja je zbog zbog očigledne tehničke, brojčane ili inferiornosti u
odnosu na neprijatelja prisiljena kršiti ratne konvencije.
Ponekad na način vođenja rata bitno utječu geografske i druge
okolnosti, koje ga ograničavaju na tačno određeni prostor, koji pak
ograničava sredstva i snage kojima se vodi rat. Klasičan primjer su
ratovi između država koje ne dijele kopnenu granicu ali raspolažu s
ratnim mornaricama. Takvi se sukobi odvijaju na
moru i nazivaju se pomorskim ratovima. Sukobi u kojima
zaraćene strane nisu voljne ili u stanju koristiti kopnene snage ali ni
mornaričke snage jedna protiv druge znaju postati zračni rat. U
budućnosti bi se, uz odgovarajući razvoj tehnologije, mogao voditi i
svemirski rat.
Pored ovih podjela postoje ratovi koji se vode u posebnim klimatskim zonama, pa tako postoji arktički rat, pustinjski rat i ratovanje u džungli. Ratovi koji se vode u gradskim područjima se nazivaju urbanim ratovima. U prošlosti su postojali tzv. kolonijalni ratovi, a među ograničene sukobe se ubrajaju i granični ratovi.
Ratovi mogu dobiti i naziv po sredstvima koja se koriste - tako postoji
elektronski rat, podmornički rat i minski rat.
Po strategiji se ratovi dijele na mobilne i manevarske
i pozicijske.

## Završetak rata 
Ratovi, kao i sve vrste konflikata, najčešće završavaju na tri načina:
* potpunom pobjedom ili ostvarenjem ciljeva jedne zaraćene strane;
* pat-pozicijom koja ne zadovoljava nijednu zaraćenu stranu koje su zbog međusobne iscrpljenosti prisiljene prihvatiti status quo;
* kompromisom koji za cilj ima djelomično zadovoljiti zahtjeve obje strane, odnosno spriječiti izbijanje sukoba u budućnosti.
U prahistoriji i počecima civilizacije, ratovi su najčešće završavali
potpunom pobjedom jedne strane, nakon koga je najčešće slijedilo
protjerivanje, porobljivanje i genocid poraženog protivnika.
Izuzetak su predstavljali pljačkaški pohodi koji bi završavali
ostvarenjem ciljem zbog kojih je rat počinjao tj. uspješnom pljačkom
materijalnih dobara.
Daljnim razvojem civilizacije i kulture, kao i povećanjem materijalnih
dobara oko kojih se vodi ratovi, počinju se stvarati formalni običaji i
ograničenja rata, koja se odnose i na način na koji rat treba završiti.
Cilj toga je spriječiti uništavanje resursa oko kojih se vodi rat,
odnosno omogućiti pobjedniku da uživa plodove pobjede, a gubitniku da
zauzvrat ne bude potpuno uništen. Tako ratovi s vremenom počinju
završavati aktima formalne predaje, nakon kojih se
stanovništvo i institucije stavljaju na milost pobjedniku. Daljim
razvojem diplomatije se uz akte predaje javljaju i prvi mirovni
ugovori, kojima pobijeđene strane tek djelomično prihvaćaju zahtjeve
pobjednike, odnosno zaraćene strane nastoje pronaći određeni kompromis.
## Spriječavanje rata i alternative ratu 
* Mir
* Nenasilje
* Nenasilni otpor (*"Nenasilje u miru i ratu"* - Mahatma Gandhi)
* Pacifizam
* Diplomatija
* Kompromis
* Međunarodne sankcije/embargo/karantena
* Strategija zadržavanja/konsenzusa
* Dijalog i detant
* Shvaćanje/izračunavanje troškova i rizika ulaženja u sukob
* Shvaćanje "ulaznih kriterija" (političkih, društvenih ili ekonomskih "okidača" koji će natjerati neki entitet da uđe u rat)

## Napomene 
## Također pogledajte 
* Prvi svjetski rat
* Drugi svjetski rat
* Rat u Bosni i Hercegovini

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* http://cedat.be/  (en)
* http://www.correlatesofwar.org/ (en)
* http://www.icrc.org/customary-ihl/eng/docs/home (en)
* http://plato.stanford.edu/entries/war/ (en)

Kategorija:Rat