Historija medicine

[thumb|upright=1.35| Rukopis [Hipokratova zakletva|Hipokratove zakletve na grčkom jeziku iz 12. stoljeća, jedan od najpoznatijih aspekata klasične medicine koji se prenio u kasnije ere]]
**Historija medicine** je i proučavanje medicine kroz historiju, kao i multidisciplinarno područje istraživanja koje nastoji istražiti i razumjeti medicinske prakse, kako prošle tako i sadašnje, u ljudskim društvima.
Historija medicine je proučavanje i dokumentiranje evolucije medicinskih tretmana, praksi i znanja tokom vremena. Medicinski historičari često crpe informacije iz drugih humanističkih nauka, uključujući ekonomiju, zdravstvene nauke, sociologiju i političke nauke kako bi bolje razumjeli institucije, prakse, ljude, profesije i društvene sisteme koji su oblikovali medicinu. Kada je u pitanju period koji prethodi ili u kojem ne postoje pisani izvori o medicini, informacije se umjesto toga crpe iz arheoloških izvora Ovo polje prati evoluciju pristupa ljudskih društava zdravlju, bolestima i povredama od prahistorije do modernog doba, događaje koji oblikuju ove pristupe i njihov uticaj na populacije.

Rane medicinske tradicije uključuju medicinu Babilona, Egipta, Kine i Indije. Izum mikroskopa bio je posljedica poboljšanog razumijevanja tokom renesanse. Prije 19. stoljeća, smatralo se da humorizam (također poznat kao humoralizam) objašnjava uzrok bolesti, ali ga je postepeno zamijenila teorija klica bolesti, što je dovelo do efikasnih tretmana, pa čak i lijekova za mnoge zarazne bolesti. Vojni ljekari su unaprijedili metode liječenja traume i hirurgije. Mjere javnog zdravstva razvijene su posebno u 19. stoljeću, jer je brzi rast gradova zahtijevao sistematske sanitarne mjere. Napredni istraživački centri otvoreni su početkom 20. stoljeća, često povezani s velikim bolnicama. Sredinu 20. stoljeća karakterizirali su novi biološki tretmani, poput antibiotika. Ovi napreci, zajedno s razvojem hemije, genetike i radiografije, doveli su do moderne medicine. Medicina je u 20. stoljeću bila u velikoj mjeri profesionalizirana, a ženama su se otvorile nove karijere kao medicinskim sestrama (od 1870-ih) i kao ljekarkama (posebno nakon 1970.)

## Prahistorijska medicina 
[thumb|[Achillea millefolium|Hajdučka trava, ljekovita biljka pronađena u pećinama koje su naseljavali ljudi u periodu gornjeg paleolita ]]
Prahistorijska medicina je područje istraživanja usmjereno na razumijevanje upotrebe ljekovitih biljaka, praksi liječenja, bolesti i blagostanja ljudi prije postojanja pisanih zapisa. Iako se nazivaju prapovijesnom "medicinom", prahistorijske zdravstvene prakse su se znatno razlikovale od onoga što danas shvatamo kao medicinu i preciznije se odnose na studije i istraživanje ranih praksi liječenja.

Ovaj period se proteže kroz prvu upotrebu kamenog oruđa od strane ranih ljudi prije otprilike 3,3 miliona godina. do početka pisama i kasnije zabilježene historije prije otprilike 5.000 godina.

Kako su ljudske populacije nekada bile raštrkane po svijetu, formirajući izolirane zajednice i kulture koje su sporadično međusobno djelovale, razvijen je niz arheoloških perioda kako bi se objasnili različiti konteksti tehnologije, sociokulturni razvoj i usvajanje pisama u ranim ljudskim društvima. Prahistorijska medicina je stoga u velikoj mjeri kontekstualna za lokaciju i ljude o kojima je riječ, stvaranje neujednačenog perioda proučavanja koji odražava različite stepene društvenog razvoja.

Bez pisanih zapisa, uvidi u prahistorijsku medicinu dolaze indirektno iz tumačenja dokaza koje su ostavili prahistorijski ljudi. Jedna grana ovoga uključuje arheologija medicine; disciplina koja koristi niz arheoloških tehnika, od posmatranja bolesti u ljudskim ostacima, biljnim fosilima, do iskopavanja radi otkrivanja medicinskih praksi. Postoje dokazi o iscjeliteljskim praksama kod Neandertalaca i drugoh ranih ljudskih vrsta. Praistorijski dokazi o ljudskom bavljenju medicinom uključuju otkriće izvora psihoaktivnih biljaka kao što su gljivski  psilocibin u  6000. prije nove ere, u Sahari primitivnoj stomatološkoj njezi  oko 11.900 (13.000)  godina prije sadašnjosti u Izaliji.  i približno 7000 nove ere i Mehrgarhu  (današnji Pakistan).
Antropologija (i bioantropologija i socioantropologija) je još jedna akademska grana koja doprinosi razumijevanju prahistorijske medicine otkrivanjem sociokulturnih odnosa, značenja i tumačenja prahistorijskih dokaza. Preklapanje medicine kao korijena liječenja tijela i duhovnosti kroz praistorijske periode naglašava višestruke svrhe koje su iscjeliteljske prakse i biljke potencijalno mogle imati. Od protoreligija do razvijenih duhovnih sistema, odnosi ljudi i natprirodnih entiteta, od bogova do šamana, imali su isprepletenu ulogu u praistorijskoj medicini.

Značajan primjer sofisticiranog prapovijesnog samoliječenja je slučaj Ötzija Ledenog čovjeka (oko 3230. p. n. e). Prema arheologu Patricku Huntu, Ötzi je namjerno nosio "prahistorijski medicinski pribor" za liječenje svojih brojnih dokumentiranih bolesti. Ovaj pribor je uključivao Piptoporus betulinus (gljivicu brezovog polipora), za koju Hunt sugerira da je korištena i kao vermifug za crijevne parazite i kao antibiotik za njegovu lajmsku bolest; mak kao analgetik; bobice trnjine za liječenje vrtoglavice i ekcema povezanih s lajmskom bolešću; i sfagnum mahovinu kao antisepsni zavoj za rane.

## Drevna medicina 
Drevna historija obuhvata period između (otprilike) 3.000. p. n. e. i (otprilike) 500, počevši od dokazanog razvoja sistema pisanja do kraja klasične ere i početka postklasičnog perioda. Sociokultura i tehnologija mogu se razlikovati lokalno od razvoja naselja do naselja, kao i globalno od jednog društva do drugog.

Drevna medicina pokriva sličan vremenski period i predstavlja niz sličnih teorija iscjeljenja iz cijelog svijeta koje povezuju prirodu, religiju i ljude unutar ideja o cirkulaciji tekućina i energije. Iako su istaknuti naučnici i tekstovi detaljno opisivali dobro definirane medicinske uvide, njihova primjena u stvarnom svijetu bila je narušena uništavanjem i gubitkom znanja, loša komunikacija], lokalizirane reinterpretacije i posljedične nedosljedne primjene.

### Drevna mezopotamijska medicina 
[thumb|Terakotna pločica u [klinasto pismo|klinastom pismu, koja opisuje recept za liječenje trovanja (oko 18. stoljeća p. n. e). Otkrivena u Nippuru, Irak.|upright=.7|Muzej drevnog Orijenta, Turska.]]
Regija Mezopotamija, koja je obuhvatala veći dio današnjeg Iraka, Kuvajta, Sirije, Irana i Turske, bila je pod dominacijom niza civilizacija, uključujući  Sumersku, najraniju poznatu civilizaciju u regiji Plodnog polumjeseca, zajedno sa Akađanima (uključujući Asirce i Babilonce). Preklapajuće ideje o onome što danas shvatamo kao medicinu, nauku, magiju i religiju karakterizirale su rane mesopotamijske prakse liječenja kao hibrid naturalizamskii i natprirodni sistem vjerovanja.

Sumerani su razvili jedan od najranijih poznatih sistema pisanja u 3. mileniju prije nove ere i stvorili brojne glinene pločice klinastog pisma koje se odnose na njihovu civilizaciju. One su uključivale detaljne izvještaje o propisivanju lijekova i operacijama, kao i o egzorcizmu. Njih su davali i izvodili visoko definirani profesionalci, uključujući *bârû* (vidovnjake), *[[Ašipu|âs[h]ipu]]* (egzorciste) i *asû* (lječnike-svećenike). Primjer ranog lijeka sličnog receptu pojavio se u sumerskom tokom Treće dinastije Ura (otprilike) 2.112. p. n. e. – (otprilike) 2004. p. n. e).

Nakon osvajanja Sumerske civilizacije od strane Akadskog carstva i konačnog kolapsa carstva zbog niza društvenih i okolišnih faktora, Babilonska civilizacija je počela dominirati regijom. Primjeri Babilonske medicine uključuju opsežan Babilonski medicinski tekst, *Dijagnostički priručnik*, koji je napisao *ummânū*, ili glavni naučnik, Esagil-kin-apli iz Borsippe, i sredinom 11. stoljeća p. n. e. za vrijeme vladavine vavilonskog kralja Adad-apla-iddina (1069–1046 p. n. e).
Ovaj medicinski traktat posvećuje veliku pažnju praksi dijagnoza, prognoza, fizičkog pregleda i lijekova. Tekst sadrži listu medicinskih simptoma i često detaljnih empirijskih zapažanja, zajedno s logičkim pravilima koja se koriste u kombinovanju uočenih simptoma na tijelu pacijenta s njihovom dijagnozom i prognozom. Ova otkrića uključuju ogroman niz medicinskih glinenih pločica iz ovog perioda, iako oštećenje glinenih dokumenata stvara velike praznine u našem razumijevanju medicinske prakse.

Širom civilizacija Mesopotamije postoji širok spektar medicinskih inovacija, uključujući dokazane prakse profilakse, mjera za sprečavanje širenja bolesti, i svijest o mentalnim bolestima.

### Medicina drevnog Egipta 
Drevni Egipat, civilizacija koja se protezala dolinom Nila (širom dijelova današnjeg Egipta, Sudana i Južnog Sudana), postojala je od svog ujedinjenja u ranom dinastičkom periodu (Egipat) oko 3150. prije nove ere do svog sloma putem osvajanja od strane Perzije,  525. prije nove ere i konačnog pada od osvajanja Aleksandra Velikog 332. prije nove ere.
[left|thumb| Magična stela ili cipus [Horusa s ugraviranim iscjeliteljskim čarolijama (oko 332. do 280. p. n. e.)]]
Stari Egipćani razvili su složenu, eksperimentalnu i komunikativnu medicinsku tradiciju koja je otkrivena kroz sačuvane dokumente, većinom napravljene od papirusa, kao što su Kahunov ginekološki papirus, Edwin Smithov, Ebersov, Londonski medicinski papirus, pa sve do Grčkih magičnih papirusa.

Herodot je opisao Egipćane kao "najzdravije od svih ljudi, odmah nakon Libijaca", zbog suhe klime i značajnog javnog zdravstvenog sistema koji su posjedovali. Prema njegovim riječima, "medicinska praksa je među njima toliko specijalizirana da je svaki ljekar iscjelitelj jedne bolesti i ne više." Iako se egipatska medicina, u znatnoj mjeri, bavila natprirodnim, vremenom je razvio praktičnu upotrebu u oblastima anatomije, javnog zdravstva i kliničke dijagnostike.

Medicinske informacije u Edwin Smithovom papirusu mogu datirati čak iz 3000. prije nove ere. Imhotep iz 3. dinastije ponekad se smatra osnivačem drevne egipatske medicine i originalnim autorom *Edwin Smith Papyrus*, koji detaljno opisuje lijekove, bolesti i anatomska zapažanja. Ovaj papirus se smatra kopijom nekoliko ranijih djela i napisan je oko 1600. prije nove ere. To je drevni udžbenik o hirurgiji gotovo u potpunosti lišen magijskog razmišljanja i opisuje u izuzetnim detaljima *pregled, dijagbozu, liječenje,* i *prognozu* brojnih bolesti.
thumb| Edwin Smithov hirurški papirus, napisan u 17. atoljeću prije nove ere, sadrži najraniji zabilježeni spomen mozga. Medicinska akademija New Yorka
Kahunov ginekološki papirus liječi ženske tegobe, uključujući probleme sa začećem. Trideset četiri slučaja s detaljnim dijagnozama i  tretmani preživljavaju, iako su neki od njih samo fragmenti. Datira iz 1800. prije nove ere i najstariji je sačuvani medicinski tekst bilo koje vrste.

Poznato je da su medicinske institucije, poznate kao Kuće života, osnovane u drevnom Egiptu još 2200. prije nove ere.

Ebersov papirus je najstariji pisani tekst koji spominje klistire. Mnogi lijekovi su davani klistirima, a jedan od mnogih tipova medicinskih specijalista bio je Iri, Pastir Anusa.

Najraniji poznati ljekar se također pripisuje drevni Egipat: Hesy-Ra, "Poglavar stomatologa i ljekara" za kralja Djosera u 27. stoljeću  p. n. e. Također, najranija poznata liječnica, Peseshet, prakticirala je u Drevnom Egiptu u vrijeme 4. dinastije. Njena titula je bila "Nadzornica liječnica."

### Drevna kineska medicina 
[thumb|[Zhang Zhongjing – kineski farmakolog, ljekar, izumitelj dinastije Istočni Han |upright=.7]]
Medicinske i iscjeliteljske prakse u ranim kineskim dinastijama bile su uveliko oblikovane praksom tradicionalne kineske medicine (TCM). Počevši od otprilike dinastije Zhou, dijelovi ovog sistema razvijani su i demonstrirani su u ranim spisima o bilju u djelima „Klasik promjena“ („Yi Jing“) i „Klasik poezije“ („Shi Jing“).

Kina je također razvila veliki korpus tradicionalne medicine. Veliki dio filozofije tradicionalne kineske medicine proizašao je iz empirijskih zapažanja bolesti i oboljenja od strane taoističkih ljekara i odražava klasično kinesko vjerovanje da individualna ljudska iskustva izražavaju uzročne principe koji djeluju u okruženju na svim skalama. Ovi uzročni principi, bilo materijalni, esencijalni ili mistični, koreliraju  kao izraz prirodnog poretka Svemira.

Osnovni tekst kineske medicine je *Huangdi Neijing* (ili *Unutrašnji kanon Žutog Cara*), napisan od 5. do 3. stoljeća prije nove ere. Pred kraj 2. vijeka nove ere, za vrijeme dinastije Han, Zhang Zhongjing napisao je  *Traktat o šteti od hladnoće*, koji sadrži najraniji poznati spomen *Neijing Suwen*. Praktičar i zagovornik akupunkture i moksanja iz dinastije Jin (265–420), Huangfu Mi (215–282), također citira Žutog cara u svom djelu Jiayi jingu, oko 265. Za vrijeme dinastije Tang, Suwen je proširen i revidiran i sada je najbolji sačuvani prikaz temeljnih korijena tradicionalne kineske medicine. Tradicionalna kineska medicina, koja se zasniva na upotrebi biljne medicine, akupunkture, masaže i drugih oblika terapije, praktikuje se u Kini hiljadama godina.

Kritičari kažu da teorija i praksa tradicionalne kineske medicine nemaju osnovu u modernoj nauci, a praktičari tradicionalne kineske medicine se ne slažu oko toga koju dijagnozu i tretmane treba koristiti za bilo koju osobu. U uvodniku iz 2007. u časopisu *Nature* pisalo se da je TCM "i dalje slabo istražena i podržana, te da većina njenih tretmana nema logičan mehanizam djelovanja." Također je opisana TCM kao "prepuna pseudoznanosti". i da su tradicionalni principi akupunkture duboko pogrešni. Postoji zabrinutost zbog niza potencijalno toksičnih biljaka, dijelova životinja i mineralnih spojeva iz Kine, kao i olakšavanje bolesti. Trgovane životinje i životinje uzgajane na farmama koje se koriste u tradicionalnoj kineskoj kineskoj medicini izvor su nekoliko smrtonosnih zoonotskih bolesti. Postoje dodatne zabrinutosti zbog ilegalne trgovine i transporta ugroženih vrsta, uključujući nosoroge i tigrove, te dobrobiti posebno uzgajanih životinja, uključujući medvjede.

### Drevna indijska medicina 
Atharvaveda, sveti tekst hinduizma koji datira iz srednjeg Vedskog doba (oko 1200–900. p. n. e), je jedan od prvih indijskih tekstova koji se bave medicinom. To je tekst ispunjen magijskim čarolijama, čarolijama i bajalstvima koji se koriste u različite svrhe, kao što su zaštita od demona, ponovno rasplamsavanje ljubavi, osiguravanje porođaja i postizanje uspjeha u borbi, trgovini, pa čak i kockanju. Također uključuje brojne čari usmjerene na liječenje bolesti i nekoliko lijekova od ljekovitog bilja, što ga čini ključnim izvorom medicinskog znanja tokom Vedskog perioda. Upotreba bilja za liječenje bolesti kasnije će činiti veliki dio ajurvede.

Prema kompendiju Charaka, Charakasamhitā, zdravlje i bolest nisu unaprijed određeni i život se može produžiti ljudskim naporom. Kompendij Sushruta, Sushruta Samhita, definira svrhu medicine da liječi bolesti bolesnih, štiti zdrave i produži život. Oba ova drevna kompendija uključuju detalje o pregledu, dijagnozi, liječenju i prognozi brojnih bolesti. Sushruta Samhita je značajna po opisu postupaka u raznim oblicima hirurgije, uključujući rinoplastiku, popravak poderanih ušnih resica, perinealnu litotomiju, operaciju katarakte i druge ekscizije i hirurške zahvate. Susruta je također detaljno opisao više od 125 hirurških instrumenata. Sushruta je imao sklonost ka naučnoj klasifikaciji: njegov medicinski traktat sastoji se od 184 poglavlja, navedeno je 1.120 stanja, uključujući povrede i bolesti povezane sa starenjem i mentalnim bolestima.

Ajurvedski klasici spominju osam grana medicine: kāyācikitsā (interna medicina), śalyacikitsā (hirurgija uključujući anatomiju), śālākyacikitsā (bolesti oka, uha, nosa i grla), kaumārabhṛtya (pedijatrija sa akušerstvom i ginekologijom), bhūtavidyā (medicina duha i psihijatrija), agada tantra (toksikologija sa tretmanima uboda i ujeda), rasāyana (nauka o podmlađivanju) i vājīkaraṇa (afrodizijak i plodnost). Pored učenja ovih vještina, od studenta Ayurvede se očekivalo da poznaje deset vještina koje su bile neophodne u pripremi i primjeni njegovih lijekova: destilaciju, operativne vještine, kuhanje, hortikulturu, metalurgiju, proizvodnju šećera, farmaciju, analizu i odvajanje minerala, spajanje metala i pripremu alkalija. Nastava različitih predmeta odvijala se tokom nastave relevantnih kliničkih predmeta. Naprimjer, nastava anatomije bila je dio nastave hirurgije, embriologija dio obuke iz pedijatrije i akušerstva, a znanje fiziologije i patologije bilo je isprepleteno u nastavi svih kliničkih disciplina.

Čak i danas se praktikuje ajurvedski tretman, ali se smatra pseudoznanstvenim, otkriveno je da neki ajurvedski lijekovi sadrže otrovne supstance. I nedostatak naučne utemeljenosti u teorijskim osnovama ajurvede i kvalitet istraživanja su kritikovani.

### Starogrčka medicina 
#### Humori 
Teorija humora izvedena je iz drevnih medicinskih djela, dominirala je zapadnom medicinom do 19. stoljeća, a pripisuje se grčkom filozofu i hirurgu Galenu iz Pergamona (129 – oko 216. nove ere). U grčkoj medicini smatra se da postoje četiri humora ili tjelesne tekućine koje su povezane s bolešću: krv, sluz, žuta žuč i crna žuč. Rani naučnici su vjerovali da se hrana probavlja u krv, mišiće i kosti, dok se tekućine koje nisu krv formiraju od neprobavljivih materijala koji ostaju. Pretpostavlja se da višak ili nedostatak bilo koje od četiri tekućine uzrokuje neravnotežu koja rezultira bolešću; gore spomenutu tvrdnju su postavili izvori prije Hipokrata.

U djelu „De temperamentis“, Galen je povezao ono što je nazvao temperamentima, ili karakteristikama ličnosti, s prirodnom mješavinom humora osobe. Također je rekao da je najbolje mjesto za provjeru ravnoteže temperamenata dlan. Za osobu koja se smatra flegmatičnom kaže se da je introvertna, umjerene naravi, smirena i mirna. Slično tome, melanholični temperament povezan je s promjenjivim raspoloženjem, anksioznošću, depresijom, introvertiranošću i pesimizmom. Asklepije, kao i Imhotep, s vremenom je postao povezan s bogom iscjeljenja.

[thumb|upright=1.2| Pogled na *Asklepij* sa [Kosa, najbolje sačuvani primjerak Asklepija]]

Hramovi posvećeni bogu-iscjelitelju Asklepiju, poznati kao *Asklepija* (grč. Ἀσκληπιεῖα}, sing. Ἀσκληπιεῖον, *Asklepij*), funkcionisali su kao centri za medicinske savjete, prognoze i liječenje. U ovim svetištima, pacijenti bi ulazili u stanje induciranog sna slično snu poznato kao *enkoimesis* (grč. ἐγκοίμησις), slično anesteziji, u kojem bi ili primali smjernice od božanstva u snu ili bi bili izliječeni operacijom. Asklepija je pružala pažljivo kontrolirane prostore pogodne za liječenje i ispunjavala je nekoliko zahtjeva institucija stvorenih za liječenje.
Hipokrat iz Kosa (oko 460 do oko 370. p. n. e), smatran je "ocem moderne medicine". Hipokratov korpus je zbirka od oko sedamdeset ranih medicinskih djela iz antičke Grčke koja su snažno povezana s Hipokratom i njegovim učenicima. Najpoznatije je to što su Hipokratovci izmislili Hipokratovu zakletvu za ljekare. Savremeni ljekari polažu zakletvu koja uključuje aspekte pronađene u ranim izdanjima Hipokratove zakletve.

Hipokrat i njegovi sljedbenici prvi su opisali mnoge bolesti i medicinska stanja. Iako je humorizam (humoralizam) kao medicinski sistem stariji od grčke medicine iz 5. stoljeća, Hipokrat i njegovi učenici sistematizirali su razmišljanje da se bolest može objasniti neravnotežom krvi, sluzi, crne žuči i žute žuči. Hipokratu se pripisuju zasluge za prvi opis baladurosti prstiju, važnog dijagnostičkog znaka kod hronične gnojne bolesti pluća, raka pluća i cijanotične bolesti srca. Iz tog razloga, baladurosti prstiju se ponekad nazivaju "Hipokratovi prsti". Hipokrat je također bio prvi ljekar koji je opisao Hipokratovo lice u djelu *Prognoza*. Shakespeare je poznato aludirao na ovaj opis kada je pisao o Falstafovoj smrti u drugom činu, trećoj sceni drame *Henrik V*. Hipokrat je počeo kategorizirati bolesti kao akutne, hronične, endemske i epidemijske, te koristiti termine kao što su "egzacerbacija, recidiv, rezolucija, kriza, paroksizam, vrhunac i oporavak."
[thumb|Sedam imenovanih ljekara i botaničara klasičnog svijeta iz [Bečkog Dioskurida. U smjeru kazaljke na satu od vrha centra: Galen, Dioskorid, Nikander, Ruf iz Efesa, Andreja iz Karista, Apolonije Mus ili iz Pergamona, Krateua]]
Grčki Galen (oko 129. – 216.) bio je jedan od najvećih ljekara antičkog svijeta, a njegove teorije su dominirale svim medicinskim studijama skoro 1500 godina. Njegove teorije i eksperimenti postavili su temelje moderne medicine koja se bavi srcem i krvlju. Galenov utucaj i inovacije u medicini mogu se pripisati eksperimentima koje je provodio, a koji su bili drugačiji od bilo kojeg drugog medicinskog eksperimenta njegovog vremena. Galen je čvrsto vjerovao da je medicinska disekcija jedan od bitnih postupaka u istinskom razumijevanju medicine. Počeo je secirati različite životinje koje su bile anatomski slične ljudima, što mu je omogućilo da sazna više o unutrašnjim organima i da ekstrapolira hirurške studije na ljudsko tijelo. U djelu *Ars medica* ("Umjetnost medicine"), dalje objašnjava mentalna svojstva u smislu specifičnih mješavina tjelesnih organa. Iako se veliki dio njegovog rada odnosio na fizičku anatomiju, intenzivno se bavio i humoralnom fiziologijom.

Galenov medicinski rad smatran je autoritativnim sve do srednjeg vijeka. Ostavio je fiziološki model ljudskog tijela koji je postao glavni oslonac univerzitetskog programa anatomije za srednjovjekovne ljekare. Iako je pokušao ekstrapolirati disekcije životinja na model ljudskog tijela, neke od Galenovih teorija bile su netačne. Zbog toga je njegov model uveliko patio od stagnacije i intelektualne stagnacije. Grčki i rimski tabui su uzrokovali da seciranje ljudskog tijela obično bude zabranjeno u antici, ali u srednjem vijeku se to promijenilo.

U 1523, Galenovo djelo „O prirodnim sposobnostima“ objavljeno je u Londonu. Tokom 1530-ih, belgijski anatom i ljekar Andreas Vezalius pokrenuo je projekat prevođenja mnogih Galenovih grčkih tekstova na latinski. Vesaliusovo najpoznatije djelo, „De humani corporis fabrica“, bilo je pod velikim utjecajem Galenovog pisanja i forme.

File:Hippocrates rubens.jpg|Hipokrat (c. 460–370 p. n. e.). Poznat kao "otac medicine".
File:Galenus.jpg|Galen (129–216), poznat po svojim širokim uvidima u anatomiju

#### Herofil i Erazistrat 
[thumb|*Plinthios brochos*, kako ga je opisao grčki liječnik [Heraklas, povodac za vezivanje slomljena donja vilica. Ovi spisi sačuvani su u jednoj od Oribasiusovih zbirki.]]
Dva velika Aleksandrijca postavila su temelje znanstvenom proučavanju anatomije i fiziologije, Herofil s Kalcedona i Erasistrat s Keosa. Drugi aleksandrijski hirurzi dali su nam ligaturu (hemostazu), litotomiju, operacije kila, očnu hirurgiju, plastičnu hirurgiju, metode smanjenja iščašenja i prijeloma, traheotomiju i mandragoru kao anestetik. Nešto od onoga što znamo o njima dolazi od Celza i Galena iz Pergama.

Herofil iz Kalcedona, poznati aleksandrijski liječnik, bio je jedan od pionira ljudske anatomije. Iako je imao opsežno znanje o anatomskoj strukturi ljudskog tijela, specijalizirao se za aspekte neuronske anatomije. Stoga je njegovo eksperimentisanje bilo usmjereno na anatomski sastav krvno-žilnog sistema i pulsacije koje se mogu analizirati iz tog sistema.ref name="Vallance_1993" /> Stoga su se njegovi eksperimenti usredotočili na anatomski sastav krvožilnog sustava i pulsacije koje se mogu analizirati iz sustava.

Zabranjena praksa disekcije ljudi ukinuta je tokom njegovog vremena u sholastičkoj zajednici. Ovaj kratki period u historiji grčke medicine omogućio mu je da dalje proučava mozak, za koji je vjerovao da je srž nervnog sistema.

### Medicina starog Rima 
Rimljani su izumili brojne hirurške instrumente, uključujući i prve instrumente jedinstvene za žene, kao i hirurška upotreba forcepsa, skalpela, kauterizacije, makaza sa ukrštenim oštricama, hirurške igle, zvuka i spekuluma. Rimljani su također izvodili operacije katarakta.

Rimski vojni ljekar Dioskorid (oko 40–90), bio je grčki botaničar i farmakolog. Napisao je enciklopediju *De materia medica* u kojoj je opisao preko 600 biljnih lijekova, formirajući uticajnu farmakopeju koja se intenzivno koristila narednih 1.500 godina.

Rani kršćani u Rimskom carstvu uključivali su medicinu u svoju teologiju, ritualne prakse i metafore.

## Postklasična medicina 
[thumb|upright|[Mandrake (mapisao 'ΜΑΝΔΡΑΓΟΡΑ' in grčkim velikim slovima). *Napuljski Dioskurid*, 7. stoljeće]]

### Bliski istok 
#### Mjesta 
##### Vizantijska medicina 
Vizantijska medicina obuhvata uobičajene medicinske prakse Vizantskog carstva od oko 400. do 1453. Vizantijska medicina je bila poznata po tome što se oslanjala na bazu znanja koju su razvili njeni grčko-rimski prethodnici. Očuvajući medicinske prakse iz antike, vizantijska medicina je uticala na islamsku medicinu, kao i podsticala zapadnjački preporod medicine tokom renesanse.

Vizantijski ljekari su često sastavljali i standardizovali medicinsko znanje u udžbenike. Njihovi zapisi su obično uključivali i dijagnostička objašnjenja i tehničke crteže. Medicinski kompendij u sedam knjiga, koji je napisao vodeći ljekar Pavle Eginski, preživio je kao posebno temeljit izvor medicinskog znanja. Ovaj kompendij, napisan krajem sedmog stoljeća, ostao je u upotrebi kao standardni udžbenik narednih 800 godina.

Kasna antika donijela je revoluciju u medicinskoj nauci, a historijski zapisi često spominju civilne bolnice (iako su medicina na bojnom polju i ratna trijaža zabilježeni mnogo prije carskog Rima). Carigrad se isticao kao centar medicine tokom srednjeg vijeka, čemu je doprinijela njegova lokacija na raskrsnici puteva, bogatstvo i akumulirano znanje.

Prvi poznati primjer razdvajanja Sijamskih blizanaca dogodio se u Vizantijskom carstvu u 10. stoljeću. Sljedeći primjer razdvajanja sijamskih blizanaca zabilježen je mnogo stoljeća kasnije u Njemačkoj 1689.

Susjedi Bizantijskog carstva, perzijsko Sasanidsko carstvo, također su dali svoj značajan doprinos, uglavnom osnivanjem Akademije Gondeshapur, koja je bila "najvažniji medicinski centar antičkog svijeta tokom 6. i 7. stoljeća." Osim toga, Cyril Elgood, britanski ljekar i historičar medicine u Perziji, prokomentarisao je da zahvaljujući medicinskim centrima poput Akademije u Gondeshapuru, "u velikoj mjeri, zasluge za cijeli bolnički sistem moraju pripadati Perziji".

##### Islamska medicina 
Muslimanski svijet je stekao primat u medicinskoj nauci, a njegovi ljekari su značajno doprinijeli oblasti medicine, uključujući anatomiju, oftalmologiju, farmakologiju, farmaciju, fiziologiju i hirurgiju. Doprinos islamske civilizacije bio je proces koji je trajao stotinama godina. Tokom Omejidskog kalifata (661–750. nove ere), ova područja su bila u vrlo ranim fazama razvoja i postignut je mali napredak. Jedan od razloga ograničenog napretka u medicini bio je fokus Kalifata na širenje nakon Muhamedove smrti (632. nove ere). The focus on expansionism redirected resources from other fields, such as medicine. Ova promjena dinastije poslužila je kao prekretnica u naučnom i medicinskom razvoju. Veliki doprinos tome je bio taj što je, pod Abasidskom vlašću, veliki dio grčkog naslijeđa prenesen na arapski jezik, koji je do tada bio glavni jezik islamskih naroda. Ovaj period je poznat kao Islamsko zlatno doba u kojem je došlo do razvoja i procvata tehnologije, trgovine i nauke, uključujući medicinu. Stvaranje prve islamske bolnice 805. nove ere od strane abasidskog kalifa Harun al-Rashida u Bagdadu bio je značajan razvoj događaja. Galen i Hipokrat bili su istaknuti autoriteti. Prijevod 129 Galenovih djela na arapski jezik od strane nestorijanskog kršćanina Hunayn ibn Ishaqa i njegovih asistenata, a posebno Galenovo insistiranje na racionalnom sistematskom pristupu medicini, postavilo je predložak za islamsku medicinu, koja se proširila širom Arapskog carstva. Među najpoznatijim ljekarima bili su perzijski polimati Abu Bakr al-Razi i Avicena, koji su napisali više od 40 djela o zdravlju, medicini i blagostanju. Slijedeći primjer Grčke i Rima, islamski učenjaci su nastavili napredak medicine. Perzijski polihistor Avicena nazvan je "ocem medicine". and wrote *The Canon of Medicine* which became a standard medical text in medieval European universities, considered one of the most famous books in the history of medicine. *Kanon medicine* predstavlja pregled medicine u srednjovjekovnom islamskom svijetu, na koju su utjecale ranije tradicije, uključujući grčko-rimsku medicinu, Al-Rāzi bio je jedan od prvih koji je doveo u pitanje grčku teoriju humorizma, koja je ipak ostala uticajna u srednjovjekovnoj zapadnoj i islamskoj medicini. Neki tomovi al-Razijevog djela *Al-Mansuri*, naime "O hirurgiji" i "Opća knjiga o terapiji", postali su dio medicinskog kurikuluma na evropskim univerzitetima. Opisan je kao doktor među doktorima, the father of pediatrics, i pionir oftalmologije.

Pored doprinosa razumijevanju ljudske anatomije, islamski ljekari su odigrali ulogu u razvoju modernog bolničkog sistema. Tokom Safavidskog carstva (16.–18. stoljeće) u Iranu i Mogulskog carstva (16.–19. stoljeće) u Indiji, muslimanski učenjaci su transformirali instituciju bolnice, stvarajući okruženje u kojem se razvijeno medicinsko znanje moglo prenositi među studentima i nastavnicima iz različitih kultura. Postojale su dvije glavne škole mišljenja o njezi pacijenata. To je uključivalo humoralnu fiziologiju od Perzijanaca i ajurvedsku praksu. Nakon što su ove teorije prevedene sa sanskrta na perzijski i obrnuto, bolnice su mogle imati mješavinu kulture i tehnika. Bolnice su postajale sve češće jer su ih obično osnivali bogati pokrovitelji. Mnoge karakteristike koje se i danas koriste, poput naglaska na higijeni, osoblja posvećenog njezi pacijenata i odvajanja pojedinačnih pacijenata, razvijene su u islamskim bolnicama prije nego što su ušle u praksu u Evropi. Aspekt brige o pacijentima u bolnicama u Evropi tada nije bio aktivan. Evropske bolnice su bile mjesta religije, a ne nauke. Kao što je bio slučaj s većinom naučnog rada islamskih naučnika, mnogi od ovih novih dostignuća u medicinskoj praksi preneseni su u evropske kulture, nakon što su se dugo koristili širom islamskog svijeta. Iako su islamski naučnici bili odgovorni za otkrivanje velikog dijela znanja koje omogućava bolničkom sistemu da danas sigurno funkcioniše, evropski naučnici koji su gradili na ovom radu i dalje dobijaju većinu zasluga. Većina Galenovih i Hipokratovih spisa izgubljena je na Zapadu, a sažeci i kompendiji Svetog Isidora Seviljskog bili su primarni kanal za prenošenje grčkih medicinskih ideja. Karolinška renesansa donijela je povećan kontakt s Vizantijom i veću svijest o drevnoj medicini, 
sali tek s renesansom 12. stoljeća i novim prijevodima koji su dolazili iz muslimanskih i židovskih izvora u Španiji, te poplavom resursa u petnaestom stoljeću nakon pada Carigrada, Zapad je u potpunosti povratio svoje poznavanje klasične antike.

Grčki i rimski tabui značili su da je disekcija obično bila zabranjena u antičko doba, ali u srednjem vijeku se to promijenilo: profesori medicine i studenti u Bologni počeli su otvarati ljudska tijela, a Mondino de Luzzi (oko 1275.–1326.) je izradio prvi poznati udžbenik anatomije zasnovan na ljudskoj disekciji.

#### Institucije
Prve medicinske škole otvorene su u 9. stoljeću, a najznačajnija je Schola Medica Salernitana u Salernu u južnoj Italiji. Kosmopolitski uticaji grčkih, latinskih, arapskih i hebrejskih izvora dali su mu međunarodni ugled kao Hipokratov grad. Studenti iz bogatih porodica dolazili su na tri godine preliminarnih studija i pet godina studija medicine. Medicina, slijedeći zakone Federika II, koji je 1224. osnovao univerzitet i unaprijedio Scholu Salernitana, u periodu između 1200. i 1400, doživjela je poseban razvoj na Siciliji (tzv. sicilijski srednji vijek) toliko da je stvorila pravu školu jevrejske medicine.

Kao rezultat toga, nakon pravnog ispita, dodijeljena jevrejskoj Sicilijanki, Virdimuri, supruzi drugog ljekara Pasqualea iz Catanije, historijski zapis o ženi prije nego što je zvanično obučena za obavljanje medicinske profesije.

|Na Univerzitetu u Bolonji obuka ljekara započela je 1219. Italijanski grad privlačio je studente iz cijele Evrope. Taddeo Alderotti izgradio je tradiciju medicinskog obrazovanja koja je uspostavila karakteristične osobine italijanske učene medicine, a koju su kopirale medicinske škole u drugim zemljama. Turisanus (umro 1320.) bio je njegov učenik.

Univerzitet u Padovi osnovan je oko 1220. od strane bivših studenata Univerziteta u Bolonji, a nastava medicine počela je 1222. Imao je vodeću ulogu u identifikaciji i liječenju bolesti i tegoba, specijalizirajući se za autopsije i unutrašnje funkcionisanje tijela. Počevši od 1595, poznato anatomsko pozorište u Padovi privlačilo je umjetnike i naučnike koji su proučavali ljudsko tijelo tokom javnih disekcija. Intenzivno proučavanje Galena dovelo je do kritika Galena zasnovanih na njegovim vlastitim djelima, kao u prvoj knjizi Vesaliusovog djela "De humani corporis fabrica". Andreas Vesalius bio je predsjedavajući katedre za hirurgiju i anatomiju ("explicator chirurgiae") i 1543. objavio je svoja anatomska otkrića u "De Humani Corporis Fabrica". Prikazao je ljudsko tijelo kao međuzavisni sistem grupa organa. Knjiga je izazvala veliko interesovanje javnosti za disekcije i navela mnoge druge evropske gradove da osnuju anatomska  prikazivanja.

Do trinaestog stoljeća, medicinski fakultet u Montpellieru počeo je zasjenjivati salernitsku školu. U 12. stoljeću, univerziteti su osnovani u Italiji, Francuskoj i Engleskoj, koji su ubrzo razvili medicinske škole. Univerzitet u Montpellieru u Francuskoj i italijanski Univerzitet u Padovi i Univerzitet u Bolonji bili su vodeće škole. Gotovo svo učenje se stjecalo iz predavanja i čitanja djela Hipokrata, Galena, Avicene i Aristotela. U kasnijim stoljećima, značaj univerziteta osnovanih u kasnom srednjem vijeku postepeno se povećavao, npr. Karlov univerzitet u Pragu (osnovan 1348), Jagelonski univerzitet u Krakovu (1364), Univerzitet u Beču (1365), Univerzitet u Heidelbergu (1386.) i Univerzitet u Greifswaldu (1456.).

File:ScuolaMedicaMiniatura.jpg| Minijatura koja prikazuje Schola Medica Salernitana u Salernu u Italiji]]
File:The ruins of St. Giles Leper Hospital - geograph.org.uk - 834044.jpg| Ruševine Bolnice St. Giles (Velika bolnica)
File:Collegium Maius 2017.jpg| Najstariji poljski Collegium Medicum na Jagelonskom univerzitetu, osnovan 1364.

## Rana moderna medicina 
### Mjesta 
#### Engleska 
U Engleskoj su nakon 1550. postojale samo tri male bolnice. Pelling i Webster procjenjuju da je u Londonu u periodu od 1580. do 1600, od populacije od skoro 200.000 ljudi, bilo oko 500 ljekara. Medicinske sestre i babice nisu uključene. Bilo je oko 50 ljekara, 100 licenciranih hirurga, 100 apotekara i dodatnih 250 nelicenciranih ljekara. U posljednjoj kategoriji oko 25% su bile žene. Širom Engleske – i zapravo cijelog svijeta – velika većina ljudi u gradovima, mjestima ili selima oslanjala se na medicinsku njegu lokalnih amatera bez profesionalne obuke, ali s reputacijom mudrih iscjelitelja koji su mogli dijagnosticirati probleme i savjetovati bolesne ljude šta da rade – a možda i namjestiti slomljene kosti, izvaditi zub, dati neke tradicionalne biljke ili napitke ili izvesti malo magije kako bi izliječili ono što ih je mučilo.

### Ljudi 

File:Hirschvogel Paracelsus.jpg|Paracelsus (1493–1541). Poznat kao "otac" toksikologije. 
File:Michael Servetus.jpg|Mihael Servetus (1511–1553). Poznat kao prvi Evropljanin koji je ispravno opisao plućnu cirkulaciju.
File:Andreas Vesalius Bruxellensis, Anatomicorum Princeps (BM 1925,1117.92).jpg|Andreas Vesalius (1514–1564). Poznat kao moderni osnivač ljudske anatomije.

### Evropa 
Renesansa je donijela intenzivan fokus na nauku u kršćanskoj Evropi. Uloženi su veliki napori da se arapska i grčka naučna djela prevedu na latinski. Evropljani su postepeno postajali stručnjaci ne samo za drevne spise Rimljana i Grka, već i za savremene spise islamskih naučnika. Tokom kasnijih stoljeća renesanse došlo je do porasta eksperimentalnih istraživanja, posebno u oblasti disekcije i pregleda tijela, čime je unapređeno znanje o ljudskoj anatomiji.
[thumb| Eksperiment iz [William Harvey| Harveyeve *de Motu Cordis*,1628]]

[thumb|upright| Replika [Antonie van Leeuwenhoek| Leeuwenhoekovog] mikroskopa iz 1670-ih]]
#### Ideje 
* **Animalkule:** Godine 1677. Antonie van Leeuwenhoek je u svom radu "Pismo o protozoama" identificirao "animalkule", koje danas poznajemo kao mikroorganizme".
* **Cirkulacija krvi:** Godine 1628. engleski ljekar William Harvey napravio je revolucionarno otkriće kada je ispravno opisao cirkulaciju krvi u svom djelu *Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus*. Prije ovog vremena, najkorisniji priručnik u medicini koji su koristili i studenti i stručnjaci bio je Dioskorides' *De Materia Medica*, farmakopeja.

#### Izumi 
* **Mikroskopi**: Bakterije i protiste je prvi put posmatrao mikroskopom Antonie van Leeuwenhoek 1676, čime je započela naučna oblast mikrobiologije.

#### Institucije 
Na Univerzitetu u Bolonji nastavni plan i program je revidiran i ojačan 1560–1590. Reprezentativni profesor bio je Julije Cezar Aranzi (Arantius) (1530–1589). Postao je profesor anatomije i hirurgije na Univerzitetu u Bolonji 1556, gdje je prvi put uspostavio anatomiju kao glavnu granu medicine. Aranzi je kombinovao anatomiju s opisom patoloških procesa, uglavnom na osnovu vlastitog istraživanja, Galena i rada svojih savremenih Italijana. Aranzi je otkrio 'Aranzijeve čvoriće' u polumjesečastim zaliscima srca i napisao prvi opis mišića gornjeg levatora viličnog mišića i mišića korakobrahijalisa. [Njegove knjige (na latinskom) pokrivale su hirurške tehnike za mnoga stanja, uključujući hidrocefalus, nosne polipe, gušavost i tumore, pa sve do fimoza, ascitesa, hemoroida, anorektumskog apscesa i fistuls.

#### Ljudi 
##### Žene 
Katoličke žene su imale veliku ulogu u zdravlju i liječenju u srednjovjekovnoj i ranoj modernoj Evropi. Život    časne sestre bio je prestižna uloga; bogate porodice su davale miraz svojim kćerima, a taj miraz je finansirao samostane, dok su časne sestre pružale besplatnu medicinsku njegu siromašnima.
Katoličke elite su pružale bolničke usluge zbog svoje teologije spasenja, koja je smatrala da su dobra djela put do neba. Protestantski reformatori su odbacili ideju da bogati ljudi mogu steći Božju milost kroz dobra djela - i time izbjeći čistilište - davanjem novčanih priloga dobrotvornim ustanovama. Također su odbacili katoličku ideju da siromašni pacijenti zaslužuju milost i spasenje kroz svoju patnju. Protestanti su uglavnom zatvorili sve samostane  i većinu bolnica, šaljući žene kući da postanu domaćice, često protiv njihove volje. S druge strane, lokalni zvaničnici su prepoznali javnu vrijednost bolnica, te su neke od njih nastavile s radom u protestantskim zemljama, ali bez monaha ili časnih sestara i pod kontrolom lokalnih vlasti.

U Londonu je kruna dozvolila dvjema bolnicama da nastave svoj dobrotvorni rad, pod nereligijskom kontrolom gradskih zvaničnika. Svi samostani su zatvoreni, ali Harkness otkriva da su žene - neke od njih bivše časne sestre - bile dio novog sistema koji je pružao osnovne medicinske usluge ljudima izvan njihove porodice. Bile su zaposlene u župama i bolnicama, kao i u privatnim porodicama, te su pružale medicinsku njegu, kao i neke medicinske, farmaceutske i hirurške usluge.

U međuvremenu, u katoličkim zemljama, kao što je Francuska, bogate porodice su nastavile finansirati samostane i manastire, te su upisivale svoje kćeri kao časne sestre koje su pružale besplatne zdravstvene usluge siromašnima. Sestrinstvo je bila religiozna uloga za medicinske sestre, a nije bilo mnogo potrebe za naukom.

## Također pogledajte
* Historija stomatoloških tretmana
* Historija travarstva
* Historija bolnica
* Historija sestrinstva
* Historija patologije
* Historija farmacije
* Historija hirurgije

## Objašnjenja 
## Reference 
## Dopunska liteteratura 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* Greenwood, David. *Antimicrobial Drugs: Chronicle of a twentieth century medical triumph* (Oxford UP, 2008), Wide ranging popular history. online
* Guthrie, Douglas. *A history of medicine* (Nelson, 1958). biographical approach, focused on British pioneers. online
* 
** Mark Jackson, ed. * A Global History of Medicine* (Oxford, 2018), condensed version of *The Oxford Handbook of the History of Medicine* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

## Vanjski linkovi 
* 
* The history of medicine and surgery as portrayed by various artists
* Directory of History of Medicine Collections , Index to the major collections in the United States and Canada, selected by the US National Institute of Health
* Newsletter / Hannah Institute for the History of Medicine . Date: [1988-1997], Wellcome Collection 


Medicina
Kategorija:Historija po temama