Ilirska religija

**Ilirska religija** podrazumeva religijska shvatanja, kultove i rituale indoevropskih naroda, među kojima su i Iliri. Novi način privređivanja, uz upotrebu metala, i sve češće ratovanje donijeli su sa sobom i promjenu u religioznoj svijesti i na ilirskom prostoru što se manifestira i u novom odnosu prema pokojnicima. Nekadašnji kult  plodnosti nije više  dominirajući  aspekt    religiozne svijesti. Arheološka građa sa ilirskih teritorija veoma je bogata, posebno ona koja je otkrivena na nekropolama. Raznolikost ove grade pokazuje, da Iliri nikada nisu ostvarili jedinstvenu kulturu niti konzistentnu religiju. Jasno se uočavaju izvjesne razlike u duhovnoj i materijalnoj kulturi između ilirskih plemena.

## Kult predaka (mrtvih) 
Indoeuropske zajednice, kojima je pripitomljavanje konja i upotreba metala kao oružja, potpuno izmijenilo  stil  života,    imale  su  novi odnos  prema  smrti, koja je postala redovna  pojava, pa je kult predaka stekao  prevagu  u  odnosu na  ostale  kultove. Time se povećavala duhovna  snaga, agresivnost  i smanjivao strah  od smrti kod ratničkih zajednica. Na nekropolama iz VI—IV v. pne. su tumuli velike i složene grobne konstrukcije, sa bogatim prilozima u oružju i vrijednom nakitu, što ukazuje da je kult mrtvih u to vrijeme prerastao u kult herosa (χερωσα), a istaknuti preci su pretvarani u mitske heroje, polubožanstva.

Posebnu grupu čine takozvane kamene japodske urne iz V—VI v. pre n. e., sa predstavama koje su svakako povezane sa kultom mrtvih. Na njima je najčešće prikazana scena libacije, i to redovno dvije žene ili dva muškarca koji zalivaju tečne žrtve u jednu veliku posudu. Predstavljene su i povorke konjanika i žena, vjerovatno pri ceremoniji sahrane, kao i heroiziran pokojnik na prijestolu. Figure bika, divljeg vepra, ribe i ptice pokazuju da su te životinje imale određenu ulogu u verovanjima o svetu mrtvih i podzemnim silama.

Iz nešto kasnijeg vremena (III—II v. pre n. e) potiču metalne pojasne pločice koje su otkrivene u grobovima sa šire ilirske teritorije, od Like do Albanije (Prozor, Ošanići, Gostilj, Donje Selce), a na kojima su predstavljeni različiti religiozni simboli i koplje sa Meduzinom glavom pobodeno u zemlju, grifoni, delfini, ptice ili heroizirani pokojnik na konju, koji sa zmijom iza sebe uništava neprijatelja.
  
### Sahranjivanje 
Sahranjivanje ispod grobnih humki -  tumula, od početka  bronzanog  doba, oko 1800-1700.  god. pne, je osnovna karekteristika na ilirskom prostoru. Tumulus (množina tumuli) su izrađevine od zemlje, kombinacije zemlje i kamena, a najčešće od samog kamena, podizane iznad jednog ili više grobnih mjesta. Prvenstveno su bili okruglog oblika, prosječno prečnika od 8 do 10 m, visine od 1 – 7 m, ali ima i većih.

Sam način polaganja pokojnika u grob  nije  unificiran,  jer  su  oni  mogli  biti  postavljeni  i  na  pravougaonom postolju  od sitnog kamenja ili nasute zemlje, u kamenim ili drvenim sanducima,  ili su (u većini slučajeva) mogli biti položeni na nivo zemlje. Nije postojalo  neko  pravilo  ni  u  polaganju  pokojnika  u određeni položaj. Na jugu se pokojnici gotovo isključivo sahranjivani u opruženom položaju, a u ostalim oblastima u zgrčenomenom stavu. Vlada  velika  raznolikost  i  u  orijentaciji  grobova  prema  stranama  svijeta.

Tokom bronzanog i starije faze željeznog doba izrazito je dominantna inhumacija. Tek u fazi IVc-2 Glasinačke kulture (550. god. do 450. god. p. n. e.), spaljivanje pokojnika je steklo prevagu u odnosu na skeletno sahranjivanje. Čest  je  slučaj  da  se  u  istom tumulusu  nailazi i  na  skeletne grobove i na urne sa spaljenim ostacima pokojnika.

## Kult Sunca 
Arheološki nalazi sa sjevernih teritorija naseljenih Ilirima upućuju na astralne kultove, prvenstveno na kult Sunca. U  fazu  IV-b Glasinačke kulture,  odnosno  VII.  st.  p.  n.  e.  datiraju  se  i kultna  kolica  sa  Glasinca. Predstava  vodenih  barskih  ptica  na kutnim  kolicima,  povezuje  se  sa  kultom  Sunca, tj. sa vjerovanjima vezanim za godišnje cikluse  jačanja i slabljenjima.

Funkcija  ptica  je  da  vuku  kola,  koja  su  modifikacija  sunčeve  barke,  ne  na zemlji, nego na nebeskom svodu. Tokom praktičnog izvođenja rituala kultna kolica služila su i kao posuda (odnosno jedna od ptica ustvari je predstavljala posudu) za materiju korištenu u  ritualu,  a  onda  bi  bile  ostavljane  sa  tom  materijom  sa  pokojnikom  kao  njegov  grobni prilog.  Slična kolica nađena su u Austriji i Danskoj.

Barske ptice se  u grčkoj mitologiji  upravo  najčešće  nalaze  u mitovima  vezanim  za  Apolona,  a  veze  između  Apolona  i  solarnih  božanstava kod  zapadnobalkanskih  naroda  su  vrlo  prisutne  i  raznovrsne.

Pored  barskih ptica-selica i predstave svastike simboliziraju Sunce koje se nalazi u pokretu (narukvica  od  metalnog lima iz Miošića i Potpećine).  Na pojasevima mramoračkog tipa postoje stilizirani prikazi koji se sastoje od četiri svastike međusobno veoma spretno uvezane u jednu svastiku, čime se prikazuju sunce i njegove zrake u punoj svojoj snazi. Na  knemidama se  nailazi  i  na  obilje  drugih  solarnih  simbola,  obilježenih kružnicama  koje  se  i  same  sastoje  od  niza  paralelnih  kružnica  u  okviru  i  preko  kojih  se  nalaze krstovi  različitih  oblika  sa  ispupčenjima  u  sredini.

Postoje dokazi o kontaktima sa grčkim svetilištima i proročištima u kojima su se prinosili darovi, u Delfima, Dodoni, Olimpiji, Herinom hramu na Korintskoj prevlaci i u  svetilištu  Artemide  Ortije  u  Sparti.  U  kasnijim periodima  razvio se  religijski  sistem  sličan  onim  sistemima    koji  su  postojali  kod  većine mediteranskih  naroda,  pa je i  kod  Autarijata  došlo  do  interpretacije  njihovih  božanstava  po modelu *Intrepetatio Greaca*

## Svetilišta 
Kultna mjesta i svetilišta javljaju se u  nekoliko oblika. Najčešće su to tumuli koji umjesto grobova sadrže slojeve paljevine, sa velikom količinom keramičkih fragmenata. Iliri su bili *naturalisti*. Vrhovi brda i planina i izvori, bila su mjesta gdje su se Iliri poklanjali i pravila svetišta za bogove, a naročito mnogobrojne manje pećine, pripećci i stijene: Stijena  pod  Pismom,  Kozlogradske  stijene  i  Ledenjača. Veliki broj crteža koji se nalaze na stijenama ili u blizini pećina sugerira da su to bila kultna mjesta. Kao svetilište protumačena je jedna zgrada građena u tehnici suhozida, u Gorici kod Gruda, na teritoriji Dalmata, sa jednom većom i jednom manjom prostorijom, te kulturni spomenici u Vrpolju kod Tomislavgradu i Radišićima i Studencima kod Ljubuškom.. U zadnjem dijelu veće prostorije otkrivena je riznica sa različitim predmetima (nakit, oružje) koji su tu, vjerovatno kao zavjetni darovi, deponovani od početka VII vijeka pre n. e. pa do vremena rimskih osvajanja. Na Podu kod Bugojna otkriven je kultni objekat od platforme 2x5 m. i prostorije 4x5 m.sa podom 0,80 m. nižim od platforme Prostorija je rešetkaste konstrukcije od drvenih stubova i letvi popunjenih glinom i oblipljenih glinom na kojoj su jednostavne kompozicije geometrijskih motiva. Vertikalni stubovi su se završavali stilizovanim ljudskim glavama posvećenim božanstvima koja stiču ljudski lik. Jedan stubac imao je stilizovani sunčev disk posvećen sunčevom božanstvu.

## Božanstva 
Iliri nisu imali jedno zajedničko božanstvo, već je svako veće pleme poštovalo svoje tradicionalne bogove. Na užem ilirskom području kao veliki bog poštovan je Medaur kao bog ljekar, zaštitnik Risna. Na natpisu iz okoline Užica pominje se Jupiter Partinski, verovatno vrhovni bog plemena Partina.

Na području Japoda najveće poštovanje je uživao Bind Neptun, čije je svetilište, sa mnogim zavjetnim spomenicima, nađeno na izvoru rečice Privilice kod Bihaća. Bind je bio bog voda i izvora, a predstavljan je nag, sa veslom ili trozupcem u desnoj ruci. Njemu je bio blizak i Vidas, koji je poštovan zajedno sa boginjom Tanom. Žrtvenici posvećeni tom božanskom paru otkriveni su u Topuskom, pokraj jednog toplog izvora, i to zajedno sa oltarima posvećenim Silvanu.

Na teritoriji Liburna poznata su uglavnom ženska božanstva, i to Venera Anzotika, Ika i Jutosika, dok su u Istri poštovani Eja, Melesokus, Borija, Irija i druga božanstva, o čijim funkcijama nije ništa pouzdano poznato. U rimskom Iliriku svake devete godine bacana su u more po četiri konja kao žrtva lokalnom božanstvu, identifikovanom sa Neptunom, koji je nazivan Hipius.
### Silvano i Dijana 
Na području Dalmata veoma su česti zavjetni spomenici iz rimskog perioda, posvećeni Silvanu i Dijani, na kojima je taj božanski par redovno predstavljan u društvu nimfi.

## Žrtvovanje 
Pretpostavlja se postojanje ljudskih žrtava, jer Arijan saopštava da je ilirski kralj Klit prije bitke kod grada Peliona sa Aleksandrom Makedonskim žrtvovao tri dječaka, tri djevojke i tri crna ovna.

Iz pisane građe raspolaže se sa jednim podatkom (Nikola iz Damaska)  koji se dovodi sa autarijatskim religioznim životom. Kada su u vojnom pohodu Autarijati su ubijali svoje onemoćale ili teško ranjene ratnike, kako ne bi pali u ruke neprijatelju. Time su  sprječavali  da  njihovi  sunarodnici  živi  padnu  u  ruke  neprijatelja i  budu  izloženi mučenju,  što  je  kod  primitivnih  naroda  uvijek  povezano  uz  neki  religijski  ritual  i misteriju.

Ovaj podatak govori da je kod Autarijata bilo prisutno žrtvovanje ljudi. To pokazuje i kneževski tumul u Ararevoj  gromili gdje je istovremeno sahranjen i sluga,  te  vladarski  tumuli  iz  Atenice,  Pilatovića  i  Pećke  Banje,  gdje  su  u  sekundarne 
tumule sahranjivane žene, u istom vremenu kad i pokojnik u glavnom tumulu. Uz  tumul  II  u  Atenici  otkriveni  su  tragovi  ritualnog  žrtvovanja  jednog  broja  životinja  (pas,  dvije  divlje  svinje,  tri  tura).
## Reference 
Kategorija:Ilirska religija