Zlatno doba islama

[mini|desno|350px|Palata [Alhambra u Granadi, jedan je od najpoznatijih primjera islamske arhitekture i umjetnosti iz Zlatnog doba islama.]]
**Zlatno doba islama** je izraz za period historije islamskog svijeta (područja Bliskog istoka, Sjeverne Afrike, Srednje Azije i El-Andaluza) koji otprilike odgovara srednjem vijeku u evropskoj (i svjetskoj) historiji, a koga je karakterizirao intenzivan razvoj kulture i nauke, odnosno brojna tehnološka i druga civilizacijska dostignuća koja su s vremenom preuzele i druge, odnosno ne-islamske kulture i civilizacije. Izraz *zlatno doba* se obično koristi kako bi se istaklo kako je upravo u tom periodu islamski svijet doživio vrhunac samostalnih kulturnih i naučnih dostignuća, vezanih uz razvoj specifične arhitekture, filozofije, medicine, astronomije i matematike. U širem smislu se taj period vezuje uz period koji počinje sa nastankom islama (7. vijek), a završava s početkom Novog vijeka (oko 1500. godine). U užem smislu, i među historičarima daleko češćoj upotrebi, pod *Zlatnim dobom* podrazumijeva period od 750. do 1257. godine.

Početak Zlatnog doba se najčešće vezuje uz dolazak dinastije Abasida na čelo Arapskog Carstva, odnosno Halifata godine 750. Iako je time, s obzirom na nastavak vladavine prethodne dinastije Emevija na Iberijskom poluostrvu (El-Andaluz), trajno okončano političko jedinstvo islamske države odnosno islamske zajednice (*Ummet*), ono je za posljedicu imalo preorijentiranje muslimanskih vladara sa džihada, odnosno vanjskih osvajanja na unutrašnje reforme i konsolidaciju već osvojenih prostora na kojima počinje postepena arabizacija i islamizacija tamošnjeg stanovništva. Tako stvoreni islamski svijet je, s jedne strane, iz religijskih razloga (institucija hadža) i kroz razvijenu trgovinu sačuvao međusobne ekonomske, a preko njih i kulturne veze; s druge strane je političko nejedinstvo omogućilo policentrični razvoj, odnosno stvaranje nekoliko suparničkih središta trgovine, kulture i nauke u različitim dijelovima islamskog svijeta. Od svih njih je najvažniji bio Bagdad, koji je samo nekoliko godina nakon osnivanja postao abasidska prijestolnica i najveći grad na svijetu; veliki značaj su, međutim, zadržali i stara prijestolnica Damask, ali i alternativna politička središta kao što su Kairo, Kairuan, Kordoba, Buhara i Samarkand. Nove okolnosti su, također, omogućile arapskim učenjacima i umjetnicima da postepeno asimiliraju, ali preuzmu obilježja ranijih kultura na prethodno osvojenim područjima. Zlatno doba je karakteriziralo intenzivno nastojanje da se sačuvaju ili islamu prilagode dostignuća ranije starogrčke i perzijske kulture, a preko trgovine su se preuzimala i kineska i indijska dostignuća kao što su papir i decimalni brojevi. Osim Arapa, važnu ulogu za razvoj kulture i nauke u ovom periodu su imali i muslimanski ne-Arapi, ali i nemuslimanski podanici Halifata i muslimanskih država - kršćani i Jevreji. U tom periodu se na području islamskog svijeta kao *lingua franca* nametnuo arapski jezik.

Kraj zlatnog doba je predmet rasprave među historičarima, kako po pitanju tačnog datuma, tako i po njegovim uzrocima. Kao najčešći datum se navodi pustošenje Bagdada od strane Mongola 1258. godine, prilikom koga je ne samo uništena znamenita biblioteka, nego islamskom svijetu zadat psihološki udarac poslije koga se počeo sve više okretati samom sebi. Među historičarima je široko rasprostranjeno mišljenje da je islamski svijet tada počeo gubiti civilizacijsku utrku sa dotle zaostalim i inferiornim zapadnim svijetom, koji je u sljedećim vijekovima kroz Renesansu pokazao daleko više intelektualne fleksibilnosti i oko 1500. počeo s njime ravnopravno nadmetati da bi kasnije stekao tehnološku i drugu superiornost.

## Historija koncepta i period trajanja 
[thumb|Širenje [Hilafet|Halifata tokom perioda 622. – 750.

]]

Termin *Zlatno doba islama* se počeo primjenjivati u literaturi o islamskoj historiji u 19. vijeku i to u kontekstu zapadnog pogleda na estetski stil orijentalizma. Autor Priručnika za putnike u Siriju i Palestinu 1868. godine je *primijetio* da su najljepše džamije Damaska *poput samog mohamedanstva, koje sada brzo propada* i ostatak nekadašnjeg *zlatnog doba islama*.

Ne postoji nedvosmislena definicija ovog pojma, no ovisno o tome koristi li se termin s naglaskom na kulturna ili vojna dostignuća, može se uzeti u obzir prilično različita vremenska razdoblja. Tako se prema jednom autoru iz 19. vijeka *zlatno doba islama* potrajalo tokom trajanja halifata, odnosno na *šest i pol vijekova*, dok se prema drugom taj period završio nakon nekoliko desetljeća muslimanskih osvajanja tokom Pravednog halifata, smrću drugog pravednog halife Omera i Prvom fitnom.

Tokom početka 20. vijeka, termin se koristio samo povremeno, a često se odnosio na rane vojne uspjehe tokom Pravednog halifata. Tek u drugoj polovici 20. vijeka pojam se počeo učestalo upotrebljavati a danas se uglavnom odnosi na kulturni procvat nauke i matematike pod vladavinom halifata tokom perioda od 9. do 11. vijeka (tokom perioda između uspostavljanja tzv. Kuća mudrosti i početka Krstaških ratova), ali često obuhvaća i period s kraja 8. vijeka kao i 12. i početak 13. vijeka. Vrijeme trajanja ovog perioda može u znatnoj mjeri varirati u zavisnosti od različitih autora i kriterija po kojem se ono određuje i vremenski definiše. Izjednačavanje kraja zlatnog doba s krajem halifata pogodna je presječna tačka zasnovana na historijskim značajkama, ali se može tvrditi i to da je razvoj islamske kulture ušao u period postepenog pada mnogo ranije pa tako Khan (2003) identificira period zlatnog doba kao period koji je trajao dva vijeka, između 750. i 950. godine, tvrdeći da je početni gubitak teritorija pod kontrolom 7. abasidskog halife Al-Ma'muna 833. godine a poslije i krstaškim ratovima u 12. vijeku rezultiralo slabljenjem islamskog carstva koje se nikad poslije nije oporavilo.

Neki učenjaci datiraju kraj zlatnog doba oko 1350. godine povezujući ga sa Timuridskom renesansom, dok nekoliko savremenih historičara kraj ovog perioda smješta na prijelaz iz 15. u 16. vijek povezujući ga, vremenski, s periodom Carskog islama i vremena osnivanja i širenja velikih islamskih carstava (Osmanlijsko, Safavidsko i Mogulsko).

## Uzroci 
### Vjerski uticaj 
Različiti ajeti iz Kur'ana kao i hadisi koji akcenat stavljaju na obrazovanje i naglašavaju važnost stjecanja znanja igrali su glavnu ulogu u utjecaju na muslimane ovog doba u njihovoj potrazi za znanjem i razvoju nauke.

Opće je poznato da se u islamu potencira vrijednost znanja i u superlativu govori o onima koji se trude steći korisno znanje. O učenju, proučavanju i općenito težnji o novim saznanjima se na mnogo mjesta govori u Kur'anu i hadisu. Primjera radi, termin *učeni* se na 224 mjesta spominje u Kur'anu, terminom *Sveznajući* Bog se spominje 185 puta dok se *znanje*  spominje 375 puta u Kur'anu.

U Sahihu imama el-Buharije, postoji posebno poglavlje pod nazivom *znanje*, koje sadrži 102 hadisa u kojem se spominje riječ znanje, mudrost, nauka itd. Najbolji naučnici i ugledni prevodioci, poput Hunejna ibn Ishaka, imali su plaće za koje se danas procjenjuje da su ekvivalent profesionalnim sportistima.

### Različiti doprinosi 
S širenjem teritorije koju su kontrolisali, muslimani pokazuju veliko interesovanje za usvajanje naučnih saznanja o civilizacijama koje su osvojili. Osim toga, dolaze u dodir s mnogo većim brojem naroda upoznavajući specifičnosti kojima se odlikuju te prihvataju i u praksi provode napredne ideje koju su im bile strane. Mnoga klasična djela antičkog doba, koja su bila zanemarena i vremenom bi vjerovatno bila i izgubljena kao što su doprinosi Antičke Grčke, Perzijskog Carstva, Indijske civilizacije, Kineske civilizacije, Starog Egipta i Feničke civilizacije su prevedena prvo na arapski i perzijski, a poslije i na turski, hebrejski i latinski jezik.

[mini|desno|250px|Rukopis napisan na papiru tokom ere [Abasidski halifat|Abasida]]

Kršćani, posebno pristalice istočne Crkve (Nestorijanci), pridonijeli su islamskoj civilizaciji za vrijeme vladavine Emevija i Abasida prevodeći djela grčkih filozofa i drevne nauke prvo na sirjački, a potom i na arapski jezik. Također su se istakli u mnogim poljima, posebno filozofiji, nauci (poput Hunejn ibn Ishaka, Sabit ibn Kurra, Jusuf el-Kuri, Al Himsi, Kusta ibn Luka, Masavajh, Evtihij II i Eutihij i Džibril ibn Buktišu) i teologiji. Duži vremenski period lični ljekari abasidskih halifa bili su često asirski kršćani. Među najistaknutijim kršćanskim porodicama koje su halifama služile kao ljekari bila je dinastija Buktišu.

Radovi kršćanskih naučnika tokom perioda od 4. do 7. vijeka na grčkom i sirjačkom jeziku bili su ili ponovo prevedeni ili sačuvani još od helenističkog razdoblja. Među istaknutim centrima učenja i prenošenja klasične mudrosti našli su se kršćanski fakulteti, poput Nisibinske i Edeške škole, paganski univerzitet u Haranu, te poznata bolnica i Akademija u Gundišapuru, koji su bili intelektualno, teološko i naučno središte Istočne crkve. Kuća mudrosti osnovana je u Bagdadu 825. godine po uzoru na Akademiju u Gundišapuru. Vodio ju je kršćanski liječnik Hunejn ibn Ishak. Prevedena su mnoga najznačajnija filozofska i naučna djela drevnog svijeta, uključujući djela Galena, Hipokrata, Platona, Aristotela, Ptolomeja i Arhimeda. Mnogi učenjaci Kuće mudrosti bili su kršćanskog porijekla.

Među raznim državama i kulturama osvojenim tokom konstantnog teritorijalnog širenja islama, značajan broj naučnika bio je porijeklom iz Perzije, koji su neizmjerno doprinijeli naučnom procvatu Zlatnog doba islama. Prema Bernardu Lewisu: *Kulturološki, politički i prije svega u religijskom smislu, perzijski doprinos novoj islamskoj civilizaciji je od ogromnog značaja*. Rad Perzijanaca može se vidjeti na svim poljima kulturnog djelovanja, uključujući i arapsku poeziju, gdje su pjesnici perzijskog porijekla koji su komponirali svoje pjesme na arapskom dali vrlo značajan doprinos. Razvoj nauke, medicine, filozofije i tehnologije u novom islamskom iranskom društvu zasnivalo se i u izvjesnoj mjeri uticali naučni modeli velikih predislamskih iranskih univerziteta koja su postojala u Sasanidskom Carstvu. U tom razdoblju stotine naučnika su doprinjeli razvoju tehnologije, nauke i medicine, a što će kasnije uticati na uspon evropske nauke tokom perioda Renesanse.

### Nova tehnologija 
Novim i lakšim sistemom pisanja i uvođenjem papira kao sredstva na kojem se piše, informacije su demokratizirane do te mjere da je, vjerovatno, prvi put u historiji, bilo moguće zaraditi za život samo pisanjem i prodajom knjiga.

Upotreba papira proširila se iz područja Kine u muslimanske regije tokom 8. vijeka, a dalje i u El-Andaluz na Iberijskom poluostrvu (današnja Španija i Portugal) u 10. vijeku. Proizvodnja je bila lakša od pergamenta, manja vjerovatnost pucanja papira u odnosu na do tada korišteni pergament, osim toga papir je mogao upiti tintu, što otežava brisanje i idealno je za vođenje zapisa. Islamski proizvođači papira smišljali su redovne metode ručnog kopiranja rukopisa kako bi se pokazala izdanja koja su po obimu mnogo veća od svih izdanja dostupna u Evropi vijekovima. Upravo je iz ovih zemalja ostatak svijeta naučio praviti papir od platna.

## Obrazovanje 
[thumb|upright|Organizovano podučavanje u [Džamija Al-Azhar|Džamiji Al-Azhar u Kairu počelo je već 978. godine]]

Neke od poruka Kur'ana i općenito njegovo proučavanje u islamskoj tradiciji doprinjeli su da obrazovanje i općenito traženje znanja postane centralni stub religije u gotovo svim periodima i mjestima u historiji islama. Važnost učenja i proučavanja u islamskoj tradiciji očituje se u velikom broju hadisa koji se pripisuju Muhammedu, uključujući i onaj koji upućuje vjernike da *traže znanje, čak i u Kini*. Žene koje su radile su naučile vjerske tekstove i praktične vještine prvenstveno jedna od druge, mada su zajedno sa muškarcima dobivale i neke upute u džamijama i privatnim domovima. Kompleks medrese obično se sastojao od džamije, prostorija za boravak i biblioteke. Takve obrazovne institucije su se održavale uz pomoć vakufa, iz čijeg fonda su se isplaćivale plaće profesora, stipendije studenatima i podmirivala troškove izgradnje i održavanja objekata. ili *osnivačem* algebre.

Njegova knjiga *Algebra* (Hisab al-jabr w’al-muqabala) uvela je u upotrebu ovaj termin, mada se veliki dio knjige bavi računanjem. On predstavlja opći metod (koje se naziva al-Khwarizmijevo rješenje) za računanje dva korijena kvadratne jednačine koje se i danas koristi u matematici. Naime, pokazao je da jednačina u obliku:

ax^2 + bx + c = 0 pod uslovom da je a \neq 0 ima sljedeće korijene:

x_1 = \frac {-b + \sqrt {b^2 - 4ac}} {2a}

x_2 = \frac {-b - \sqrt {b^2 - 4ac}} {2a}

Naziv **algoritam** potiče od njegovog imena prilagođenom latinskom jeziku, *algoritmi*..

Za identifikaciju osnova algebarske geometrije, zaslužan je još jedan perzijski matematičar, Omar Hajjam. Omar Hajjam je pronašao općenito geometrijsko rješenje kubne jednačine. Njegovo djelo *Traktat o demonstracijama problema algebre* (1070) u kojoj su utvrđena načela algebre dio je iz oblasti perzijske matematike koje je na kraju prenijeto u Evropu.

Također perzijski matematičar, Šarafudin el Tusi, pronašao je algebarska i numerička rješenja za različite slučajeve kubnih jednačina. Također je razvio i koncept matematičke funkcije.

### Geometrija 
U islamskoj umjetnosti često se koriste geometrijski i simetrični uzorci u mnogim svojim likovnim oblicima, posebno u slučaju girih keramičkih pločica. Ti prepoznatljivi uzorci se formiraju upotrebom skupa od pet oblika pločica, i to pravilnim desetouglom, izduženim šestouglom, leptir kravatom, rombom i pravilnim petouglom. Sve strane ovih pločica imaju jednaku dužinu; a svi su njihovi uglovi višestruki od 36° (π/5 radijana), nudeći petostruku i desetostruku simetriju. Pločice su ukrašene prugastim linijama (girih), uglavnom vidljivije u odnosu na granice između samih pločica. Godine 2007., fizičari Peter Lu i Paul Steinhardt tvrdili su da girisi iz 15. vijeka nalikuje kvazikristalnom Penroseovom popločavanju. Razrađena geometrijska pločica od zellige mozaika karakteristična je u marokanskoj arhitekturi. Trezori Mukarnasa su trodimenzionalni, ali dizajnirani su u dvije dimenzije, s crtežima geometrijskih ćelija.

### Trigonometrija 
Ibn Muaz Džajani je jedan od nekolicine islamskih matematičara kojem se pripisuje definisanje sinusne teoreme. Napisao je i djelo *Knjiga nepoznatih lukova kugle* u 11. stoljeću. Sinusna teorema se koristi kod definisanja pojedinih elemenata trougla (uglova ili dužine stranica) i to bilo kojeg trougla a ne samo pravouglog. Prema ovom zakonu imamo da je:

: \frac{\sin A}{a} \,=\, \frac{\sin B}{b} \,=\, \frac{\sin C}{c}. 

gdje su  i  dužine stranica trougla a  i  uglovi nasuprot ovih stranica.

## Prirodne nauke 
Alhazen je bio značajna figura u historiji naučne metode, posebno u pristupu eksperimentiranju a opisan je i kao *prvi istinski naučnik na svijetu*.

Avicenna je izradio pravila za testiranje efikasnosti lijekova, uključujući da se efekat proizveden od eksperimentalnog lijeka mora osjećati u kontinuitetu ili nakon mnogih ponavljanja. Ljekar Razi bio je rani zagovornik eksperimentalne medicine i preporučio je korištenje kontrole za klinička istraživanja. Rekao je: *Ako želite proučiti učinak krvotoka na neko stanje, podijelite pacijente u dvije grupe, izvršite puštanje krvi na samo jednoj grupi a onda uporedite rezultate*.

## Islamsko pravo 
Pravna misao se na početku islamskog doba postepeno razvijala i to u studijskim krugovima, gdje su se nezavisni učenjaci okupljali kako bi saznali nešto novo, uglavnom od lokalnog učitelja i razgovarali o religijskim temama. U početku su se ti kružoci ili halke sastojali od različitih članova dok su teme bile *fluidne* ali s vremenom su se različite regionalne pravne škole iskristalizirale oko zajedničkog skupa metodoloških principa.

S obzirom da su oblasti škola postale jasno razgraničene, autoriteti njihovih doktrinalnih načela, koja je uspostavio glavni učitelj iz ranijeg perioda, se danas smatraju kao osnivači dotičnih pravnih škola.

Klasična teorija islamskog prava razrađuje način na koji bi se trebao tumačiti Kur'an sa stajališta lingvistike i retorike, uključuje pri tome i metode za utvrđivanje vjerodostojnosti hadisa i za utvrđivanje slučajeva kada se dotadašnja pravna praksa ukida zbog kasnije objavljene obaveze u Kur'anu.

Osim toga, klasična teorija islamskog prava proučava i primjenu i ograničenja analogijskog zaključivanja, kao i vrijednost i granice konsenzusa o nekom pitanju, zajedno s drugim metodološkim principima, od kojih su neke prihvaćene od strane samo nekih pravnih škola ali ne i od svih.

## Umjetnost i kultura 
[mini|desno|250px|Pogled na [Velika džamija u Córdobi|Veliku džamija u Córdobi, koja je poslije osvajanja Andaluzije pretvorena u crkvu]]
### Arhitektura 
Arhitektura iz perioda zlatnog doba islama obuhvata široku lepezu svjetovnih i religijskih arhitektonskih stilova koji su se razvili tokom nekoliko vijekova i koji su u velikoj mjeri uticali na dizajn i konstrukciju zgrada i građevina i na arhitekturu općenito.

Najčešći tipovi građevina na kojima se primjećuje islamska arhitektura su: džamije, mezari, palače i utvrđenja. Osim ova četiri tipa građevina, u islamskoj arhitekturi postoje i brojne druge građevine i objekti od manje važnosti kao što su javna kupatila, fontane i stambeni objekti, odnosno kuće.

Velika džamija u Kairouanu, na području današnjeg Tunisa, izgrađena je oko 670. godine i s pravom se može smatrati kao preteča svih džamija zapadnog dijela islamskog svijeta, ne ubrajajući u to područje Tursku i Balkan. Ova džamija je izgrađena prema naredbi Ukbe ibn Nafija, vojskovođe iz perioda Pravednog halifata.
Džamija u sadašnjem obliku potiče uglavnom iz 9. vijeka. Sastoji se od trostranog četverokutnog minareta, velikog dvorišta okruženog dvostranim trijemima i ogromne molitvene dvorane hipostila prekrivene na svojoj osi s dvije kupole.

Velika džamija u Samarri u Iraku dovršena je 847. godine. Kombinirala je hipostilsku arhitekturu redova stupova koji podržavaju ravnu bazu, iznad koje je izgrađen ogromni spiralni minaret.

Početak izgradnje Velike džamije u Kordobi 785. označio je početak islamske arhitekture u Španskoj i sjevernoj Africi. Džamija je poznata po svojim upečatljivim unutrašnjim lukovima. Maurska arhitektura dosegla je vrhunac izgradnjom Alhambre, veličanstvene palače Granade, s otvorenim i laganim unutrašnjim prostorima ukrašenim crvenom, plavom i zlatnom bojom. Zidovi su ukrašeni stiliziranim motivima lišća, arapskim natpisima i arabeskama, a zidovi su prekriveni glaziranim pločicama s geometrijskim uzorcima.

Aja Sofija u Istanbulu uticala je na islamsku arhitekturu. Kada su Osmanlije preuzele od Bizantijaca kontrolu nad Carigradom, baziliku su pretvorili u džamiju (sada muzej) i pripojili elemente bizantijske arhitekture u svoja nova djela (naprimjer kupole). Aja Sofija je također služila kao uzor za mnoge osmanlijske džamije kao što su Šehzada džamija, Sulejmanija džamija i Rustem pašina džamija. 

### Perzijska arhitektura 
[lijevo|mini|250p|[Šahova džamija u Isfahanu, Iran]]
Jedna od prvih civilizacija koja se upoznala sa islamom i koga je prihvatila još za vrijeme prvih generacija muslimana je Perzija. Prijestolnica Sasanidskog carstva Ktesifon, u 7. vijeku se nalazila istočno od rijeka Tigris i Eufrat. Zbog blizine, islamski arhitekti nisu samo posuđivali, nego i preuzimali dijelove tradicije, vojnički poraženog Perzijskog carstva.

## Također pogledajte 
* Historija islama
* Matematika u srednjovjekovnom islamu

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* Islamic web
* Wiet, Gaston. *"Baghdad: Metropolis of the Abbasid Caliphate."*  Poglavlje 5


Kategorija:Historija islama
Kategorija:Civilizacije