Kromanjonac

[thumb|'*Originalni "Starac iz Crô-Magnona", *Musée de l'Homme*, [Pariz**]]
thumb|**Kromanjonac** − Digitalna rekonstrukcija glave
thumb|upright 1.0|**Strugalica - oruđe iz Cro-Magnona*' – Kolekcija *Louis Lartet* - Muzej *Toulouse*
**Kromanjonci** je uobičajen naziv kojim se opisuju prvi anatomski današnji prahistorijski ljudi (rani *Homo sapiens sapiens*) iz perioda gornjeg paleolita. Fosili su pronađeni u Francuskoj, blizu pećine Cro-Magnon, po kojoj su i dobili ime. Najstariji poznati ostaci kromanjonaca su radiometrijski datirani u doba od oko 43.000-35.000 godina prije današnjice. 

U 1868, u plitkoj pećini u Cro-Magnonu u blizini grada Les Eyzies-de-Tayac u regiji Dordogne, na jugozapadu Francuske, pronađeni su brojni, očigledno drevni ljudski kosturi. Pećinu je istraživao francuski geolog Édouard Lartet, koji je otkrio pet arheoloških slojeva. Ljudske kosti koje su pronađene u najvišem sloju bile su stare između 10.000 i 35.000 godina. Prahistorijski ljudi sa ovog nalazišta nazvani su kromanjoncima. Od tada se smatra da su, zajedno sa neandertalcima (*Homo neanderthalensis*), bili predstavnici prahistorijskih ljudi.

## Nova nomenklatura
Još uvijek je teško naći precizan položaj kromanjonaca u posljednjoj fazi ljudske evolucije, ali su imali kulturu koja je proizvodila razne prefinjene alate.

Kromanjonci se identificiraju sa *Homo sapiens sapiens* novijih oblika, u vremenskom rasponu od prije oko 35.000-10,000 godina prije današnjice. Oznaka **Kromanjonac** se može odnositi samo na fosilni nalaz iz Cro-Magnona, a **kromanjonci** su svi pripadnici njegove faze očovječenja. U novije vrijeme se taj naziv izbjegava, posebno na engleskom jezičkom području, a umjesto toga se uvodi naziv anatomski moderni čovjek ili anatomski recentni čovjek, jer se radije govori o ljudima koji su općenito imali anatomsko ustrojstvo kao i današnji ljudi. U budućem komuniciranju iz odgovarajuće oblasti na našim jezicima uputnije je upotrebljavati naziv anatomski novi čovjek ili anatomski recentni čovjek, budući da naziv *moderni* ovdje ima neke druge ili višeznačne konotacije. Na taj način bi se izbjegle određene nejasnoće u vezi sa oznakom "kromanjonac", koji se najčešće odnosi na sve rane nove ljude u Evropi (za razliku od prethodnih neandertalaca), a ponekad i na određene ljudske grupe koja se mogu razlikovati od drugih iz gornjepaleolitskih ljudi u regiji.

Naziv "kromanjonac" se i dalje vrlo često koristi u popularnim tekstovima, jer čini očitu razliku sa neandertalcima, a također se odnosi direktno na ljude, a ne na kompliciranu, najčešće upitnu, sukcesiju hronoloških faza koje čine gornji paleolit. Ovu očigledno praktičnu vrijednost su osporili arheolozi i paleontolozi podrškom ideji da naziv *kromanjonci* nema formalni taksonomski status, jer se ne odnosi na vrste ili podvrste niti arheološku fazu ili kulture.

Zanimljivo je da je u ovim raspravama zaobiđena nomenklatura koju su objasnili paleoantropološki stručnjaci (Heberer, Piveteau i Prideaux) iz druge polovine 20. stoljeća, a koji su sve pripadnike roda *Homo* svrstavali u tri kategorije:
* arhanropi (drevni ljudi): *Homo habilis* i *Homo erectus*
* paleantropi (davni ljudi): *Homo neanderthalensis* i 
* neantropi (novi ljudi): Homo sapiens*, sa podvrstama
** *Homo sapiens fossilis* i
** *Homo sapiens recens* ili *Homo sapiens sapiens*.

Moguće je da bi u terminološkoj zabuni i nezgrapnim nazivima bilo korisno razmotriti neka ranija (primjerenija) iskustva.

## Opis
Najraniji poznati ostaci kromanjonskih ljudi su metodom radiougljika procijenjeni na starost od oko 43.000 godina prije današnjice.
Kromanjonci su bili snažno građeni i fizički jaki. Tijelo je obično bilo masivno i čvrsto s jakom muskulaturom. Čelo je dosta ravnije od kosog kao u neandertalaca i sa samo blagim tjemenskim grebenom. Lice je kratko i široko. Brada je bila istaknuta. Kapacitet mozga je bio oko 1.600 cm3, veći od prosjeka nego kod današnjih ljudi. Međutim, nedavna istraživanja pokazuju da0 fizičke osobine kromanjonca nisu bile dovoljno samosvojne u odnosu na današnje ljude da bi opravdale posebnu oznaku.

## Imenovanje
[thumb|***Abri de Cro-Magnon***, **nalazište** iz [1868]]

Ime dolazi od mjesta *Abri de Cro-Magnon* (franc. *abri* = rupa, pećina), a *Magnon* je naznaka vlasnika posjeda u zaseoku *Les Eyzies* u komuni *Les Eyzies-de-Tayac-Sireuil*, na jugoistoku današnje Francuske, gdje je pronđen prvi primjerak označen kao *Cro-Magnon 1*.

Budući da su najstariji poznati anatomski današnji ljudi (*Homo sapiens sapiens *) u Evropi, kromanjonci se od samog početka vežu sa poznatim slikama iz pećine Lascaux i Orinjačkom kulturom, čiji su ostaci dobro poznati iz južne Francuske i Njemčke. Nakon toga, ostaci ranog današnjeg čovjeka su otkriveni i u arheološkim nalazištima zapadne Evrope i drugdje. Poboljšavanjem radiometrijskih metoda određivanja starosti primjeraka početkom 20. stoljeća, novim nalazi su dodati u taksonomsku klasifikaciju hominida.

## Osobenosti primjeraka
Francuski geolog Louis Lartet je otkrio prvih pet kostura ovog tipa, marta 1868., u pećini – skloništu pod nazivom *Abri de Cro-Magnon *. Slični primjerci su naknadno otkriveni u drugim dijelovima Evrope i susjednih područja.

### Pećina *Grotta del Cavallo* 
U novembru 2011. godine, u jedinici Oxfordskog radiokarbonskog akceleratora u Engleskoj testirani su uzorci za koje je prethodno bilo procijenjeno da su mliječni zubi neandertalca, koji su bili iskopani 1964. iz *Grotta del Cavallo* (Konjska pećina) u Italiji. Identificirani su kao najstariji kromanjonski ljudi (ili EMH) koji su ikada otkriveni u Evropi, a čija starost je procijenjena između 43.000 do 45.000 godina.

### Kentska pećina 
Prahistorijski fragment maksile (gornjevilične kosti) je otkrivena u kentskoj pećini, 1927., u toku iskopavanja u izvedbi *Torquay Natural History Society*. Nalaz je označen kao *Kents Cavern 4*.

U 2011. godini fosil je ponovo testiran i starost mu je ponovo procijenjena na najmanje 41.500 godina, što je potvrdilo da je kromanjonac najraniji anatomski moderni čovjek. Fosili ovog stepena hominizacije otkriveni su još i u Sjeverozapadnoj Evropi.

### Pećina *Peștera cu Oase* 
Najstariji kromanjonac je iz Jugoistočne Evrope, koji je nađen u *Peştera cu Oase* (špilja kostiju), u blizini *Iron Gates* u Rumuniji. Lokalitet se nalazi u podunavskom koridoru, što je za kromanjonce mogao biti ulaz u Srednju Evropu. Izgleda da je u pećini, uz ljudske ostatke možda bila žrtva ili strvina. Ali, alati su pouzdano povezani sa nalazima.

*Oase 1* holotip je robusna mandibula u kojoj su kombinirane razne arhaične osobine, izvedene početkom pojave anatomski modernih ljudi, a možda i sa osobinama neandertalaca. Moderniji atributi ga približavaju evropskom ranom modernom čovjeku kasnog pleistocena. Ovaj fosil je jedan od rijetkih nalaza u Evropi čija starost bi se mogla izravno odrediti na najmanje 37.800 godina. 
*Oase 1* ljudska mandibula je otkrivena 16. februara 2002., sa gotovo kompletnom lobanjom mladog muškarca (*Oase 2*) i fragmentima druge (*Oase 3*) koje su pronađene 2005., opet uz prepoznatljivi mozaik, od kojih su neki paralelni sa *Oase 1* mandibulom. Kasnije, tokom 2005. godine, fragmenti *Oase 3* su identificirani kao dio iste jedinke kao i *Oase 2*.

### Crvena *Lady* iz Pavilanda 
Kompletan kostur anatomski današnjeg muškarca, otkriven je 1823. u pećini sahrane *Gower*, Južni Vels, Velika Britanija. To je bio prvi ljudski fosil koji je pronađen bilo gdje u svijetu. Sa starošću od prije oko 33.000 godina, još uvijek je evidentiran kao najstariji ceremonijalni ukop kod savremenog čovjeka, ikada otkriven bilo gdje u Zapadnoj Evropi. Pridruženi nalazi su bili crvenog oker pomazanja, a mamutska lobanja i lični ukrasi ukazuju na obilježja šamanizma ili druge religijske prakse. Uz skelet su bili i brojni alati, kao teške robe. Genetička analiza mtDNK odredila je je haplogrupu H (mtDNK), koja je danas najčešća grupa u Evropi.

### Pećina Peștera Muierilor 
U Peştera Muierilor (Ženska pećina) pronađena je jedna prilično kompletna, lobanja žene s robusnim osobinama lica i drugim modernijim lobanjskim svojstvima. Pronađena je u nižoj galeriji ove pećine u Rumuniji. Uz nju su bile i brojne kosti pećinskog medvjeda. Radiougljičnom metodom starost ovog nalaza je procijenjena na doba od prije oko 30.150 ± 800 godina, što ga čini jednim od najstarijih nalaza kromanjonaca.

### Nalazište Cro-Magnon 
thumb|*Cro-Magnon 2*:  **Ženska lobanja iz izvornog ležišta**
thumb|left|**Muška Cro-Magnonska lobanja**
Prvi Cro-Magnonski nalaz otkriven je u stjenovitom utočištu *Les Eyzies*, Dordogne, Francuska. Taj primjerak je evidentiran kao *Cro-Magnon 1*, a metodom radiougljika starost mu je procijenjena na oko 28.000 14C godina (27,680 ± 270 p.n.e.). U odnosu na Neandertalce, kosturi su pokazali više čelo, uspravno držanje i vitki (*gracilne *) kostur kao i kod modernih ljudi. Drugi uzorci sa istog nalazišta su ženski: *Cro-Magnon 2* i ostatak muškarca: *Cro-Magnon 3*.

Stanje i plasman ostataka Cro-Magnon 1, uz komade ljuskih i životinjskih zuba, koji se čine da su privjesci ili ogrlice. Zato se postavlja pitanje da li su namjenski sahranjeni. Ako su kromanjonci svjesno sahranjivali svoje mrtve, to navodi na zaključak da su imali saznanja o ritualima, zakopavanjem svojih mrtvih s ogrlicama i alatom ili da se tu tijela nalaze zbog bolesti.

Patološka analiza kostura pokazuje da su ljudi tog perioda imali fizički težak život. Osim infekcija, kod nekoliko individua je nađeno spajanje kičmenih pršljenova, što ukazuje na traumatske povrede. Za punoljetnu jedinku čiji su ostaci pronađeni u skloništu, vidi se da je poživila neko vrijeme sa frakturom lobanje. Kako su ovakve povrede opasne po život čak i danas, ovo govori da su se kromanjonci oslanjali na podršku zajednice i brinuli jedni o drugima prilikom ozljeda ili drugih oblika nemoći.

***Uneskovo Svjetsko nasljeđe**: *Abbre Cro-Magnon* je dio UNESCO-ove Svjetske baštine "Prehistorijskog nalazišta i uređene Špilje Vézère Valley".

### Předmostí 
Nalazište fosila u *Předmostí* se nalazi u blizini *Přerova*, u Moravskoj regiji, Češka. Otkriveno je krajem 19. stoljeća. Iskopavanja su vođena od 1884. do 1930. godine, a originalni materijal je izgubljen tokom Drugog svjetskog rata. U 1990., izvedena su nova iskopavanja, kada su nađeni znaci paleolitske sahrane, uz moguće ritualne obrede,

Předmostí je izgleda bila lokacija za svakodnevni boravak s pripadajućim grobljem sa oko 20 sahranjivanja, uključujući i 15 potpunih ljudskih skeleta, a dijelovi pet drugih, predstavljaju ili poremećeni ili srednje dubok ukop. Pretpostavlja se da se očigledni naknadni poremećaji mogu objasniti kanibalizmom, iako ova teza nije široko prihvaćena. Popratni neljudski fosili uglavnom su bili mamuti. Mnoge od kostiju su jako ugljenisane, što ukazuje da su pečene. Ostali ostaci uključuju crvenu lisicu, jelene, Przewalski konj ledenog doba, vuka, medvjeda, vjeverice i zečeve. Pronađeni su i ostaci tri psa, od kojih je jedan u ustima imao kost mamuta.
Starost nalaza iz Předmostí je procijenjena između 24.000 i 27.000 godine prije današnjice. Ti ljudi su u suštini slični francuskom nalazu iz Cro-Magnona. Iako nesumnjivo moderni, imali su robusne karakteristike, što ukazuje na lovački način života. Oni su također imali kvadratne okvire očne duplje, kakvi se mogu naći u francuskom materijalu.

### Mladeč 
Iako mlađi od *Oase* lobanje i donje vilice, nalazi iz pećine *Mladeč* u Moravskoj, (Češka), su među najstarijim dosad nađenih kromanjonaca. U pećinama su bili ostaci više osoba, ali pronađeno je malo artefakata. Pronađeni artefakti provizorno pripadaju kulturi Orinjačkoj kulturi. Starost ovih nalaza je, metodom radiougljika određena na 31.000 radiokarbonsku godinu (koja je nešto duža od kalendarske). *Mladeč 2* je datiran na 31.320 +410, –3 90 godina, *Mladeč 9a* na 31.500 +420, –400 i *Mladeč 8* na 30.680 +380, –360 14C godina.

### Ostali 
Sve ove procjene starosti evropskih anatomskih "modernih" ljudi su procijenjene direktnom metodom radiougljika u 14C godinama p.n.e.
* *Kostenki 1* = 32.600 ± 1,100,  tibije i fibule;
* *Ljudske fosilne kosti iz pećina Muierii* i *Cioclovina*, Rumunija: *Cioclovina 1* = 29.000 ± 700, kompletan neurokranijum, oblik robusnih individua, pećina *Cioclovina*, Rumunija 
* *Les Roisà Mouthiers*  
prije sadašnjosti (u godinama)

Datoteka:Cro-Magnon range 37,500 ybp.svg|**Do 37.500** p.n.e.
Datoteka:Cro-Magnon range 35,000 ybp.svg|**Do 35.000** p.n.e.
Datoteka:Cro-Magnon range 32,500 ybp.svg|**Do 32.500** p.n.e.
Datoteka:Cro-Magnon range 30,000 ybp.svg|**Do 30.000** p.n.e.

a. Širina linije
odgovara koliko puta se odnos posmatra, a linije su obojene srazmjerno
procijenjenoj starosti predaka (Wilder Wohns et al (2022).]]
Vjeruje se da su se anatomski moderni ljudi (eng. **A**natomically **M**odern **H**umans: *AMH*) najprije pojavili u Istočnoj Africi, prije nekih 100.000 do 200.000 godina. Prema ovoj teoriji, jedan od relativno nedavnih vanafričkih egzodusa, preko Arapskog poluostrva, prije oko 60.000 godina odveo je moderne ljude u Evroaziju.  Jedna grupa je brzo zaposjela obalna područja oko Indijskog okeana, a druga grupa je nakon pristizanja na Bliski Istok nastavila se seobom ka sjeveru, prema stepama Srednje Azije. Analiza sekvence mitohndrijske DNK, dva kromanjonca iz pećine *Paglicci*, Italija, stara 23.000 do 24.000 godina (*Paglicci 52* i *12*), identificirani kao pripadnici haplogrupe N (mtDNK), tipski su preci stanovnštva u Srednjoj Aziji. U unutrašnjosti ova grupa je osnivač sjevernih i Istočnih Azijata, Evropljana, velikih dijelova bliskoistočnih i sjevernoafričkih populacija. Migracije sa prostora Crnog mora u Evropu počele su prije nekih 45.000 godina, vjerovatno uz podunavski koridor. Do prije 20.000 godina, moderni ljudi su došli do zapadnih obala ovog kontinenta.

## Život kromanjonaca 
### Fizičke osobenosti
[thumb|300 px|right|**Impresije iz 19. stoljeća o životu u [Paleolit|gornjem paleolitu**  umjetnik: Viktor Vasnetsov, 1883.]]
[thumb|right|300px|**Pećinsko slikanje iz [Lascauxa**, Francuska, prije približno 16.000 godina (Gornji paleolit).]]

Kromanjonac je bio anatomski građen kao i sadašni čovjek, sa ravnim udovima i visok u odnosu na njegove ssvremenike neandertalce. Smatra se da su bili u prosjeku visoki 176,2&nbsp;cm, iako je bilo velikih mužjaka, visokih možda 195&nbsp;cm, pa i viših. Razlikovali su se od današnjih ljudi po robusnijoj konstituciji i blago većem kranijskom kapacitetu. Kromanjonci su imali dugu, prilično nisku lobanju, široko lice i istaknuti nos. Njihova prepoznatljiva osobina je bila pravougaona anatomija orbite. Vokalni aparat je bio kao kod današnjih ljudi i vjerovatno su mogli govoriti.

Zanimljivo je da se opis pomenutog habitusa kromanjonaca, u najnovijem izdanju *Encyclopedia Britanica* ponešto razlikuje:

Analiza mitohondrijske DNK svrstava rano evropsko stanovništva kao sestrinsko sa azijskim grupama, čije evolucijsko razdvajanje potječe od prije nekih 50.000 godina. Ten vrlo svijetle kože kod današnjih stanovnika Sjeverne Evrope je relativno nova pojava. Genetski dokazi za evolucijsko razdvajanje vrlo svijetle kože mogu se naći kod sjevernih Evropljana, a i kod nekih istočnih Azijata ukazuju na to da su kromanjonci vjerovatno imali svijetlo smeđu i preplanulu kožu. Sekvencioniranje nalaza postglacijalnih lovaca-sakupljača evropskih populacija, ukazuju na to da su kromanjonci vjerovatno imali plave oči, tamnu kosu i maslinast ten.

Kao i većina ranih ljudi, kromanjonci su prije svega bili lovci na mamute, pećinskog medvjeda, konja i jelena. Lovili su dugim ručnim kopljima i kopljima za bacanje, dok luk i strijela još nisu bili izmišljeni. Živjeli su u nomadskim ili polunomadskim društvima sa godišnjim seobama u potrazi za plijenom, a jeli su i biljnu hranu. U *Mezhirichu*, selu u Ukrajini, nekoliko koliba je izgrađeno od kostiju mamuta, što možda predstavlja polutrajni ukopani lovački kamp.

Kromanjonska obitavališta najčešće su bila u dubokim pećinama, a u plitkim su napravljeni kameni prepusti (nastrešnice), primitivne kolibe ili kameni predzidovi, a pronađene su i one koje su u potpunosti građene od kamenja. Kamena skloništa su korištena tokom cijele godine. Izgleda da su kromanjonci bili aktivni u krugu obitavališta, a udaljavali su se samo kada je to bilo neophodno kako bi pronašli nova lovišta ili zbog nepovoljnih promjena u prirodnoj okolini.

Kao i neandertalci, kromanjonski ljudi su sahranjivali svoje mrtve. Prvi primjeri umjetnosti prahistorijskih naroda su bila djela kromanjonaca. Slikali su, klesali i vajali male gravure i statue ne samo ljudi, nego i životinja. Njihove ljudske figure uglavnom opisuju velike grudi, široke bokove, a često i očigledno trudnice, što ukazuje na poštovanje kulta plodnosti.

Njihove slike su imale malo magije ili ritualne važnosti za ljude. Po visokom kvalitetu svoje umjetnosti, jasno je da kromanjonac nije bio primitivni početnik, već je prethodno eksperimentisao sa umjetničkim medijima i oblicima. Uređena oruđa i oružja pokazuju da su cijenili umjetnost za estetske svrhe, kao i iz vjerskih razloga.

Kromanjonci su živjeli i lovili u većim, organizovanim grupama, koje su vjerovatno imale vođe. Lov krupnijih životinja, izrada zamki i skloništa, briga o potomstvu i niz drugih detalja iz njihovog života nesumnjivo govore o elementima podjele rada među članovima grupe. Takav način unutargrupne saradnje pretpostavlja savršenije oblike komuniciranja. Indirektnirn putem, na osnovu naslikanih simbola i otkrića jednostavnijih muzičkih instrumenata (pištaljki, naprimjer), dokazano je da je upotreba jezika (govora) bila dobro razvijena još prije 17-20 hiljada godina. Nomadske grupe lovaca i sakupljača, u potrazi za hranom sve do 7-8 hiljada godina prije naše ere, neolitski čovjek (najprije na Srednjem Istoku) je počeo domestikaciju podobnih biljaka i životinja, a zatim je počeo graditi i prve privremene i stalne naseobine. Slične, ali fragmentiranije nalaze kostiju otkriveni su u *Laugerie-Basse* i pećini *Duruthy* u blizini mjesta *Sorde-l'Abbaye''.

## Također pogledajte
*Hominizacija
*Evolucija čovjeka
*Hominidae

## Reference
## Vanjski linkovi
* Cro-Magnon 1: Smithsonian Institution – The Human Origins Program

Kategorija:Antropologija
Kategorija:Bioantropologija
Kategorija:Paleoantropologija
Kategorija:Čovjek