Evolucija

:*Ovaj članak govori o evoluciji u biologiji. Za druga značenja pojma evolucija pogledajte čvor-članak*

[thumb|500px|lang=bs|[Filogenetsko stablo|Drvo života, koje pojašnjava razvoj modernih vrsta iz izumrlih praživotinja.). Generalni okvir savremenog koncepta teorije organske evolucije, Darwin je kompletirao u djelu * Porijeklo čovjeka i selekcija u vezi sa spolom*  (en.: *The Descedent of man and selection in relation to sex*).

Tokom 1930-ih biolozi su povezali prirodni odabir koji je opisao Darwin s Mendelovim zakonima naslijeđivanja. Iz toga je nastala sintetička teorija evolucije. Ova teorija definira evoluciju kao vremenu promjenu relativne učestalosti alela (frekvenciju alela) u nekoj populaciji.

Fenotip rezultira iz interakcija individualnog genotipa neke jedinke, njenog genotipa, sa okruženjem. Varijabilnost naslijednih obilježna unutar neke populacije reflektira također i varijabilnost genoma unutar te populacije. Frekvencija pojedine varijante nekog obilježja može varirati unutar populacije a u odnosima sa drugim alelima gena može postati veća ili manja. Sve evolucijske sile djeluju tako što *vuku* ove izmjene frekvencije alela na jednu ili na drugu stranu. Varijabilnost neke osobine nestaje kada alel dosegne neku stabilnu frekvenciju, dakle bilo kada cjelokupna populacija neke vrste nestane ili kada određeni alel zamijeni sve ostale, ranije djelujuće alele.

Prema Darwinu, prirodni odabir nastaje iz različitih *uspjeha* tokom razmnožavanja neke jedinke u populaciji. On nastaje iz sljedećih činjenica:
* unutar populacije i između vrsta postoji prirodni, naslijedni varijabilitet
* broj potomaka neke jedinke je daleko veći od kapaciteta određenog životnog prostora, stoga vlada konkurencija
* uspjesi u preživljavanju i razmnožavanju jedinke u populaciji su stoga različiti
* u svakoj generaciji postoje jedinke koje razmnožavajući se uspješno daju naslijedne osobine svom potomstvu, a jedinke koje nisu *uspješne* to ne mogu, ili mogu u znatno manjoj mjeri.

Kada neko obilježje *podigne* evolutivna sposobnost opstanka jedinke, onda ta jedinka ima veću mogućnost preživljavanja i razmnožavanja od drugih jedinki iz te populacije i stoga se može načiniti više *kopija* te osobine i dalje je dati sljedećim generacijama kroz potomstvo (*preživljavanje najsposobnijih*). Suprotno od toga, gubitak sposobnosti opstanka sticanjem neke otežavajuće osobine vodi tome da ta osobina postaje sve rjeđa.

Poseban slučaj prirodnog odabira je seksualni odabir; odabir osobina, čije je prisustvo u direktnoj korelativnoj vezi sa uspjehom parenja od strane odabranog partnera. Putem seksualnog odabira evoluirane osobine su posebno izražene kod mužjaka mnogih životinja. Iako neke od ovih osobina mogu smanjiti vjerovatnoću preživljavanja pojedinih mužjaka (naprimjer zbog rogova koji smetaju, glasanja pri parenju ili izražajnih boja tokom perioda parenja, čime mogu privući predatore ili putem borbi mužjaka za ženku), uspjeh razmnožavanja određenog mužjaka je obično veća, koji iskazuje jasne, seksualno odabrane kombinacije obilježja.

Kod više od 200 vrsta ptica i oko 120 vrsta sisara može se posmatrati određena socijalna struktura, kod koje jedan broj jedinki, barem jedno vrijeme, suzdržava se od vlastite reprodukcije a umjesto toga podržava i pomaže razmnožavanje drugih jedinki svoje vrste. Ova pojava je u očiglednoj suprotnosti od Darwinovih teza. Proučavanje ovih *pomažućih* članova porodice je pokazalo, da se ova pomoć mnogo više iskazuje, što je pomažući član bliskije vezan sa mladuncima u čijem *odgajanju* pomaže. Pošto je jedan znatni dio genoma između *pomagača* i mladunaca identičan, ta jedinka i pored toga što se suzdržava od vlastitog razmnožavanja dio svog genoma ipak daje narednim generacijama. Pošto odabir ovdje nije više zasnovan na nivou fenotipa nego na genotipu, naučnik Richard Dawkins je za ove i slične slučajeve u svojim djelima skovao pojam *egoistički gen*. Kod eusocijalnih insekata naprimjer mrava i socijalnih osa veći dio ženki se cijelog života odriče vlastitog razmnožavanja. Eusocijalnost za ove žene nije povezana sa slabijom sposobnošću opstanka, nego zato što je zbog genetske posebnosti (haplodiploidnosti) bliskija svojim *sestrama* nego sa potencijalnim mladunčadima. Tako se odgajanjem sestara također veći dio vlastitog genoma prenosi na potomstvo kao i kad bi se podizali vlastiti mladunci.

### Genetički drift 
Genski (genetički) drift je promjena frekvencije alela u nizu sukcesivnih generacija određene populacije kada aleli potomačkih generacija, statistički gledano, nisu slučajni reprezent frekvencija alela roditeljske generacije pa je njihova zastupljenost u potomstvu podložna nasumičnoj slučajnosti. Javlja se u svim slučajevima kada narednu generaciju ne producira kompletna populacija nego samo njen (manji ili veći) dio, kada se reproduktivni parovi na formiraju po principima genetičke ravnoteže ili kada pojedini tipovi reproduktivnih parova ("igrom slučaja") nisu podjednako fertilni.

Čak i kada nema prirodnog odabira, u takvim prilikama frekvencije alela teže da tokom vremena kolebaju i postaju manje ili veće sve dok se dosegnu vrijednosti 0% ili 100% (fiksiranje alela). Variranje frekvencije alela u uzastopnim generacijama mogu voditi do čiste slučajnosti, tako da pojedini aleli polahko nestaju iz populacije. Dvije odvojene populacije sa istim početnim frekvencijama alela mogu se iz tog razloga potpuno razdvojiti u dvije različite populacije sa različitim setom alela. Efekti slučajnog fiksiranja određenih alela su osobito vidljivi u malim (lokalnim) populacijama

Da li prirodni odabir ili genski drift imaju veći uticaj na sudbinu novih mutacija, zavisi od veličine populacije i jačine odabira. Prirodni odabir dominira u većim populacijama, dok je genski drift dominantan u manjim. U krajnjem slučaju, vrijeme za koje je potrebno da alel putem genskog drift dosegne stalnu frekvenciju u nekoj populaciji (dakle od 0% do 100% jedinki populacije koje nose neki alel), zavisi od veličine populacije. Kod manjih populacija ovaj proces odvija se brže.

Iz toga slijedi, da promjena veličine populacije može imati ekstremno velik uticaj na tok evolucije. Kada neka populacija zbog vanjskih uticaja prođe kroz takozvano genetsko *usko grlo*, u nekim periodima reducirana do samo nekoliko živih jedinki, te tako može izgubiti veliki dio svoje genetske varijabilnosti. Općenito, tim procesom populacija postaje dosta homogenija i gubi najveći dio rijetkih varijanti. Takva *uska grla* mogu izazvati neki katastrofalni događaji ili promjene klime, ali i zbog selidbe ili podjele populacije.

## Uticaj na politiku i religiju 
Teorija evolucije je u politici djelomično osporavana, dok je jednim dijelom i zloupotrebljavana. Historijski gledano, teorija evolucije je korištena od strane socijaldarvinističkih i rasističkih grupa i organizacija (naprimjer, u Njemačkoj tokom vladavine nacionalsocijalizma, socijaldarvinisti su evolucijom opravdavali rasizam). S druge strane darvinizam je važio kao socijaldemokratski i marksistički (kod jednog dijela nacista) kao pozitivna polazna osnova u obrazovanju radnika ili je predstavljana kao utopija u državama u nastajanju i povezivana na eugeničkim teorijama. Teoretičari evolucije su također bili i politički angažirani na različitim *frontovima* ove borbe.

Protivnici evolucije smatraju da je nastanak života, a naročito ljudi sa svojim posebnim i jedinstvenim osobinama kao što je svijest, gotovo nemoguć da se desio onako kako je opisala teorija evolucije, te da je njegov nastanak moralo inicirati neko inteligentno biće odnosno Bog. U mnogim zemljama svijeta postoje religijske grupe koje smatraju objavljivanje Darwinove knjige *Nastanak vrsta* jednim nereligijskim kontroverznim činom. Naročito u konzervativnim vjerskim školama koje se drže strogo vjerskih ubjeđenja o postanku, vrlo jasno i otvoreno se suprostavlja današnjoj teoriji evolucije i naučnim stajalištima. Često se takve kritike Darvinove teorije i modernog istraživanja, a podrška vjerskim ubjeđenjima o postanku živih bića, nazivaju kreacionizam. U SAD je u nekoliko sudskih procesa i presuda tokom 1970-ih i 1980-ih proglašeno za pravno nedopustivo korištenje religijskih ubjeđenja kreacionizma u nastavnim planovima srednjih škola. Međutim, to mišljenje se vratilo u obliku takozvanog *inteligentnog dizajna*. Tek 2005. godine nakon što je podignuta direktna tužba kod američkog saveznog suda u slučaju *„Kitzmiller protiv Dover Area School District“*, odlučeno je da je učenje o *inteligentnom dizajnu* protivno ustavu SAD i kao takvo zabranjeno u javnim školama.

Katolička crkva se često oglašavala u vezi teorije evolucije. Tako je papa Pio XII u svojoj enciklici *Humani Generis*, papa Ivan Pavao II na sjednici papske akademije nauka i papa Benedikt XVI u svojoj molitvi tokom inauguracije, spomenuli su evoluciju. Tako je naprimjer papa Benedikt XVI izjavio: *Mi nismo slučajan i besmislen proizvod evolucije. Svako od nas je plod u Božijoj bašti*. Prema nekim izjavama u Vatikanu, teorija evolucije je *u suglasnosti sa kršćanskim vjerovanjem*.

Islamsko gledište na teoriju evolucije je dvojako. Muslimani općenito prihvataju svu nauku kao kompatiblinu sa islamom i lahko prihvataju mikroevoluciju kao i vjerovanje u neke oblike makroevolucije, sa jedinim izuzetkom u stvaranju čovjeka. Unutar svih islamskih izvora ne postoji ništa kontradiktorno sa mikroevolucijom. Također nastanak jedne vrste od druge kao što to predviđa makroevolucija je također prihvatljiva (ne računajući izuzetak čovjeka) i objašnjiva po islamskim izvorima. Prema islamu, jedini izuzetak je nastanak čovjeka. Ljudi se ne smatraju dijelom cjelokupne evolucijske sheme nego kao jedinstveno i počasno Allahovo stvorenje. Iz islamske perspektive, sve se dešava Allahovom voljom i dozvolom i On je već sve odredio. U ovom svjetlu, koncept prirodnog odabira koji se slučajno dešava po teoriji evolucije, nije uvijek prihvaćen u islamu. Mnogi islamski naučnici vjeruju u teističku ljudsku evoluciju koju je pokrenuo Allah, u kojoj je Allah vodi ljudski rod kroz određene faze evolucije te je samo na taj način moguće povući paralelu između ljudske evolucije i islama.

## Također pogledajte 
*Faktori evolucije
*Pravci evolucije
*Progresivna evolucija
*Regresivna evolucija
*Specijacija
*Selekcija
*Mutacija
## Literatura 
* Charles Darwin: *The Origin of Species*. prevod Carl W. Neumann. Reclam, Ditzingen 1986, 
* Charles Darwin: *Die Abstammung des Menschen*. Kröner, Stuttgart 2002.
* Richard Dawkins: *The Greatest Show on Earth*. Free Press, New York 2009, 
* Richard Dawkins: *The Selfish Gene.* Reissued in new covers. Oxford University Press, Oxford 1999, 
* Richard Dawkins: *The Blind Watchmaker.* Reissued. Penguin, London u. a. 2000, 
* Douglas J. Futuyma: *Evolutionsbiologie*. sa engleskog prevela Barbara König. Birkhäuser Verlag, Basel 1990.
* Ulrich Kutschera: *Evolutionsbiologie*. 3. izd. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2008, 
* Axel Lange: *Darwins Erbe im Umbau. Die Säulen der Erweiterten Synthese in der Evolutionstheorie*. Königshausen & Neumann Würzburg (2012), 
* Ernst Mayr: *Artbegriff und Evolution*. Parey-Verlag, Hamburg 1967.
* Ernst Mayr: *Das ist Evolution.* Goldmann, München 2005, 
* Heinrich Meier (ur.): *Die Herausforderung der Evolutionsbiologie*. 3. izd. Piper-Verlag, München 1992 (Serie Piper, vol. 997), 
* Volker Storch, Ulrich Welsch, Michael Wink: *Evolutionsbiologie*. 2. izd. Springer Verlag, Berlin / Heidelberg 2007, 
* Sven P. Thoms: *Ursprung des Lebens*. Fischer, Frankfurt am Main 2005, 
* Alfred Russel Wallace: *On the tendency of varieties to depart indefinitely from the original type*. 1858.
* Carl Zimmer: *Evolution: The Triumph of an Idea*. 2001, 

## Vanjski linkovi 
* Evolutionsbiologie in Deutschland
* AG Evolutionsbiologie
* Evolution – Zufall und Zwangsläufigkeit der Schöpfung
* Teaching about Evolution and the Nature of Science
* Henry Gee, Rory Howlett and Philip Campbell – 15 evolutionary gems (PDF) 
* SWR2 Radio Akademie „Fluss des Lebens“ – 12 Sendungen zur Evolution 
* www.talkorigins.org

## Reference 
Kategorija:Biološke teorije
*
Kategorija:Evolucijska biologija
Kategorija:Biološka evolucija