Trijanonski sporazum

[mini|300px|Govor predsjednika [Mihály Károlyi|Mihályja Károlyija nakon proglašenja Prve Mađarske Republike 16. novembra 1918.]]
[mini|300px|Pacifistički govor [Béla Linder|Béle Lindera za vojne oficire i deklaracija o samorazoružanju Mađarske 2. novembra 1918.]]
mini|desno|300px|Protest Transilvanijskog nacionalnog vijeća protiv okupacije Transilvanije od Rumunije 22. decembra 1918.
mini|300px|Filmske novosti o Trijanonskom sporazumu 1920.
mini|300px|Demografija Austrijskog Carstva prije Prvog svjetskog rata (crvena) i Kraljevine Ugarske (zelena) u okviru demografije tadašnje Evrope
**Trijanonski sporazum** (; ; ; ), u Mađarskoj često nazivan i **Trijanonskim (mirovnim) diktatom**, pripremljen je na Pariskoj mirovnoj konferenciji, a potpisali su ga, s jedne strane, Mađarska, a s druge Saveznici u dvorcu Veliki Trianon u Versaillesu 4. juna 1920. Njime je formalno prekinuto ratno stanje proglašeno tokom Prvog svjetskog rata između većine Saveznika i Kraljevine Mađarske. Sporazum je najpoznatiji po teritorijalnim promjenama na račun Mađarske i priznavanju njenih novih međunarodnih granica nakon Prvog svjetskog rata.

Mađarska je, kao dio Austro-Ugarske Monarhije, bila uključena u Prvi svjetski rat od augusta 1914. Nakon što su njeni saveznici – Bugarska i kasnije Turska – potpisali primirje s Antantom, politička elita u Budimpešti također je odlučila prekinuti rat. Dana 31. oktobra 1918. vlada u Budimpešti proglasila je nezavisnost Mađarske od Austrije i odmah počela mirovne pregovore sa Saveznicima. Uprkos prestanku neprijateljstava, saveznici Antante – susjedi Mađarske – Čehoslovačka (koja je upravo proglasila svoju nezavisnost 28. oktobra 1918), Rumunija i Jugoslavija – stavili su Mađarsku pod ekonomsku blokadu, lišivši je uvoza hrane, goriva (uglja i benzina) i druge važne robe. U pokušaju da ublaže privrednu krizu, mađarske vlade koje su dolazile molile su Antantu da ukine blokadu i obnovi regionalnu trgovinu Prvi mirovni pregovori doveli su do primirja u Beogradu 13. novembra 1918: Mađarska se obavezala demobilizirati vojsku i dala je saveznicima pravo da okupiraju jug (Vojvodinu i Hrvatsku) i istok Mađarske (južnu Transilvaniju) do potpisivanja mirovnog ugovora. U decembru 1918. Budimpešta je dozvolila čehoslovačkim trupama da okupiraju i sjevernu Mađarsku (Slovačku). U zamjenu, Budimpešta se nadala ponovnom otvaranju vanjske trgovine i opskrbi ugljem.

Kako bi proširile svoje okupacijske zone u Mađarskoj, Rumunija i Čehoslovačka premjestile su svoje vojske dalje u Mađarsku u aprilu 1919, izazivajući obnovu neprijateljstava između te tri zemlje. U junu su sile Antante naredile Budimpešti, Pragu i Bukureštu da prekinu borbe i prihvate nove linije razgraničenja koje bi bile zagarantovane kao buduće granice Mađarske. Uprkos privremenim vojnim uspjesima protiv Čeha, Budimpešta je prihvatila ponudu i povukla vojsku iza linije razgraničenja. Bukurešt je, međutim, ignorisao naredbu Antante i nastavio ofanzivu. Početkom augusta rumunska vojska ušla je u Budimpeštu i u Mađarskoj je postavljena nova, prorumunska vlada. To je označilo kraj neprijateljstava između Mađara i Rumuna.

Međutim, Antanta je u novembru izvršila pritisak na Rumune da napuste Budimpeštu i orkestrirala formiranje nove mađarske koalicijske vlade. Novi kabinet pozvan je da prisustvuje Pariskoj mirovnoj konferenciji a u januaru 1920. primio je saveznički prijedlog za mirovni sporazum, koji je predviđao legaliziranje linija razgraničenja od 13. juna 1919. kao novih granica te garantovao prestanak blokade i obnovu slobodne trgovine između bivših habsburških zemalja i uvoza uglja u Mađarsku. Vlada u Budimpešti i mađarski parlament (otvoren u februaru 1920) prihvatili su te uvjete. Iako su pozdravili obnovu mira i trgovine, ipak su zvanično protestovali protiv ustupanja njihovih bivših teritorija bez plebiscita. Mirovni sporazum potpisan je 4. juna 1920, Mađarska ga je ratifikovala 16. novembra 1920, a stupio je na snagu 26. jula 1921.

Nakon 1920. Mađarska je ostala bez izlaza na more, s površinom 93.073&nbsp;km2, 28% od 325.411&nbsp;km2, koliko je imala prijeratna Kraljevina Ugarska (mađarska polovina Austro-Ugarske), i sa 7,6 miliona stanovnika, 36% u poređenju s predratnim stanovništvom od 20,9 miliona. Iako su područja koja su dodijeljena susjednim zemljama imala većinu nemađara, u njima je živjelo 3,3 miliona Mađara – 31% ukupnog broja Mađara – koji su tada postali manjina. Sporazumom je mađarska vojska ograničena na 35.000 oficira i vojnika, a Austrougarska mornarica prestala je postojati. Te odluke i njihove posljedice otad su uzrok dubokog negodovanja u Mađarskoj.

Strane koje su najviše dobile na osnovu ovog sporazuma bile su Kraljevina Rumunija, Prva Čehoslovačka Republika, Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca (kasnije Jugoslavija) i Prva Austrijska Republika. No, to je dovelo i do međunarodnog priznanja Mađarske i njenog suvereniteta. Sporazumom je poništeno Beogradsko primirje, koje je savezničkim silama dalo pravo da okupiraju Mađarsku. Sporazum je također davao mađarskim državljanima u inozemstvu pravo zaštite njihove imovine od nacionalizacije. Najvažnija stavka bilo je garantovanje slobodne trgovine između Mađarske, Austrije i Čehoslovačke (na pet godina) te obavezao Čehoslovačku i Poljsku da isporučuju ugalj Mađarskoj u "razumnim količinama". Jedan od glavnih elemenata sporazuma bila je doktrina "samoodređenja naroda", a to je bio pokušaj da se nemađarima daju vlastite nacionalne države. Osim toga, Mađarska je morala platiti ratnu odštetu svojim susjedima.

Sporazum su diktirali Saveznici, a ne pregovarali o njemu, a Mađari su se suočili s opcijom da prihvate ili odbiju njegove uvjete u cijelosti. Mađarska delegacija potpisala ga je uz protest, a agitacija za njegovu reviziju počela je odmah. Međutim, stvarne granice Mađarske proizlaze iz Pariskih mirovnih ugovora iz 1947, kojima je poništeno teritorijalno povećanje Mađarske od 1938. do 1941. Pariskim ugovorom iz 1947. *de facto* su vraćene trijanonske granice Mađarske.

Nakon Prvog svjetskog rata, uprkos ideji američkog predsjednika Wilsona o "samoodređenju naroda", Saveznici su odbili organizovati plebiscite u Mađarskoj o iscrtavanju njenih novih granica. Tu odluku obrazložili su u pismu koje je pratilo tekst mirovnog sporazuma s Mađarskom. U pismu od 6. maja 1920, koje je potpisao predsjednik Pariske mirovne konferencije Alexandre Millerand, navodi se da su sile Antante i njihovi saveznici odredili nove granice Mađarske bez plebiscita zbog uvjerenja da "savjetovanje s narodom... neće dati znatno drugačije rezultate". Pismo je apelovalo na "osnovnu historijsku istinu – naime, da je cijeli niz godina mađarska politika bila usmjerena na ignorisanje etničkih manjina". [Prije Prvog svjetskog rata samo su tri evropske zemlje proglasile prava etničkih manjina i donijele zakone o njihovoj zaštiti: prva je bila Mađarska (1849. i 1868), druga Austrija (1867), a treća Belgija (1898). Nasuprot tome, pravni sistemi drugih evropskih zemalja prije Prvog svjetskog rata nisu dozvoljavali upotrebu evropskih manjinskih jezika u osnovnim školama, kulturnim ustanovama, uredima javne uprave i na sudovima.] U isto vrijeme pismo je sugerisalo da bi Vijeće Lige naroda moglo ponuditi svoje posredovanje za ispravljanje novih granica na prijateljski način ako to predloži Komisija za razgraničenje. Mađarska diplomatija kasnije se pozvala na Millerandovo pismo kao na obećanje velikih sila o budućim teritorijalnim revizijama u korist Mađarske.

Jedini plebiscit dozvoljen za rješavanje spornih granica na bivšoj teritoriji Kraljevine Mađarske bio je onaj u Sopronu, čime je riješen manji teritorijalni spor između Prve Austrijske Republike i Kraljevine Mađarske, jer je nekoliko mjeseci ranije Odrpana garda pokrenula niz napada kako bi protjerala austrijske snage koje su ušle u to područje. Tokom plebiscita u Sopronu krajem 1921. biračka mjesta nadzirali su britanski, francuski i italijanski vojni oficiri.

## Napomene 
## Reference 
## Vanjski linkovi 
* Miklós Zeidler, Treaty of Trianon, u: 1914–1918-online. International Encyclopedia of the First World War.
* Alan Sharp, The Paris Peace Conference and its Consequences, u: 1914–1918-online. International Encyclopedia of the First World War.
* Čehoslovačko-mađarski pogranični sukob na: https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/czechoslovak-hungarian_border_conflict.
* Tekst Trijanonskog sporazuma 
* Karta granica Mađarske u novembru i decembru 1918. 
* Karta Evrope i Trijanonski sporazum  na *omniatlas.com*
* *Észak felé* ("Na sjever") – mađarski propagandni dokumentarac o Prvoj bečkoj arbitraži
* *Kelet felé* ("Na istok") – mađarski propagandni dokumentarac o Drugoj bečkoj arbitraži

Kategorija:1920. u Austriji
Kategorija:1920. u Čehoslovačkoj
Kategorija:1920. u Mađarskoj
Kategorija:1920. u Rumuniji
Kategorija:1920. u Slovačkoj
Kategorija:1920. u Ukrajini
Kategorija:Granice Mađarske
Kategorija:Odnosi Mađarska–Rumunija
Kategorija:Pariska mirovna konferencija 1919.
Kategorija:Podjele (politika)
Kategorija:Raspad Austro-Ugarske
Kategorija:Sporazumi potpisani 1920.
Kategorija:Sporazumi vezani za Prvi svjetski rat
Kategorija:Sporazumi o granicama
Kategorija:Teritorijalna evolucija Mađarske
Kategorija:Teritorijalna evolucija Rumunije
Kategorija:Velika Rumunija
Kategorija:Velika unija (Rumunija)
Kategorija:Vojna historija Austro-Ugarske