Centralni nervni sistem

mini|desno|300px|Šema CNS-a 1. mozak 2. CNS 3. Kičmena moždina
**Centralni nervni sistem** (CNS) je dio nervnog sistema u kojem su neuroni skoncentrirani u nervnim centrima. Pruža se duž uzdužne tjelesne osovine, a kod kičmenjaka se sastoji od mozga i kičmene moždine.

## Glavni dijelovi centralnog nervnog sistema 

Kičmena moždina (*medulla spinalis*)

Mozak
Moždano stablo
Rhombencephalon

Pons,
Cerebellum,
produžena moždina (*medulla oblongata*)
isthmus rhombencephali,
Četvrta komora (*ventriculus quartus*)

Mesencephalon

Tektum,
Pretektum, 
Mezencefalni kanal 

Prosencephalon
Diencephalon

Epitalamus 
Talamus
Hipotalamus, 
Suptalamus 
Hipofiza
Epifiza, 
Treća moždana komora 

Telencephalon

Bazne ganglije, 
Rhinencephalon, 
Amigdala, 
Hipokampus, 
Neocorteks, 
Bočne moždane komore 

[mini|right|520px|Dijagram glavnih dijelova [kičmenjak|kičmenjačkog nervnog sistema]]

## Mozak 
**Mozak** predstavlja proširenje prednjeg dijela nervne cijevi i sastoji se iz: 
*prednjeg (velikog) mozga, 
*međumozga, 
*srednjeg mozga, 
*malog mozga i 
*produžene moždine.

### Prednji ili veliki mozak (telencephalon) 
U toku evolucije, je prednji mozak se najviše usložnjavao i anatomski i funkcijski. Njegova primarna funkcija je centralizacija prijema čula mirisa, što obavlja kod nižih kičmenjaka. Kod viših je, osim mirisne, dobio ulogu glavnog koordinacijskog centra i centra viših nervnih funkcija.

Nervne ćelije kod viših kičmenjaka nalaze se u površinskom sloju sive mase, tj. u moždanoj kori, dok njihovi nastavci grade unutrašnjost mozga, odnosno bijelu masu. Moždana kora je centar cjelokupnih nervnih funkcija, a osobito moždanih aktivnosti.
 
Kod većine kičmenjaka, površina velikog mozga je glatka, ali je kod viših sisara, posebno čovjeka, uvećana pojavom sistema brazda i vijuga. Raspored i izgled brazda je isti kod svih ljudi bez obzira na njihov intelekt.

Nervni centri su, u kori mozga, lokalizirani u zone sa različitim, tačno određenim funkcijama. Tako se u potiljačnoj oblasti nalazi centar za vid, u sljepoočnoj je centar za sluh itd. Pošto se nervna vlakna na svom putu ukrštaju, bilo u mozgu ili kičmenoj moždini, desna polovina mozga kontrolira lijevu stranu tijela, a lijeva desnu. Najveću površinu kore zauzimaju tzv. asocijacijske zone. U njima su neuroni koji tvore vezu između drugih oblasti, objedinjujući sve impulse; to su zone psihičkih funkcija, kao što su učenje i logičnog mišljenja.
### Međumozak 
Međumozak (*diencephalon*) je pokriven ostalim dijelovima mozga, tako da se vidi samo sa donje strane. U njemu je treća moždana komora. Na krovu se nalazi epifiza, žlijezda sa unutrašnjim lučenjem. Na donjoj strani, tj, podu komore, označenoj kao hipotalamus,  nalazi se ljevkasto ispupčenje (infundibulum) koje je u vezi sa hipofizom. Hipotalamus je vrlo značajan refleksni centar koji kontrolira tjelesnu temperaturu, rad unutrašnjih organa, krvni pritisak, san, osećaj gladi, žeđi, straha, bijesa.

### Srednji mozak 
Srednji mozak (*mesencephalon*)  je posebno razvijen kod nižih kičmenjaka. Uzdužnom brazdom podeljen je na dva dijela, a samo kod sisara postoji i poprečna, koja ga dijeli na četiri režnja. U srednjem mozgu nema komora; tu se nalazi Silvijusov kanal koji povezuje treću i četvrtu moždanu komoru. Duž njegove osnove pružaju se snopovi vlakana koji povezuju prednji mozak sa produženom moždinom i malim mozgom.

### Mali mozak 
Mali mozak (*cerebellum*) je kod sisara podeljen na dvije hemisfere i srednji dio. Centar je ravnoteže i mišićne koordinacije pa je njegova veličina srazmjerna pokretljivosti životinje. Naročito je jako razvijen kod životinja koje se brzo i okretno kreću (kod riba su to npr. ajkule, kod ptica su to dobri letači, a kod sisara trkači). Kod vodozemaca i gmizavaca  je slabo razvijen. Siva masa je na periferiji  (kori) malog mozga, dok je bijela u unutrašnjosti. Kod sisara je površina dolazi  jako nabirana, pa bijela masa zalazi između nabora sive, što na poprečnom presjeku izgleda kao razgranato drvo. Usljed toga se vrlo često naziva *drvo života*.

### Produžena moždina 
Produžena moždina (*medulla oblongata*) je zadnji dio mozga koji se nastavlja na kičmenu moždinu. U njoj se nalazi četvrta komora,  čiji je krov jako tanak, ali su pod i bokovi zadebljali i u njima se nalaze:
* nervna vlakna koja povezuju produženu moždinu sa prednjim dijelovima mozga;
* nervni centri za: disanje, srce i rad srca, širenje i skupljanje krvnih sudova, gutanje, povraćanje.

Kod čovjeka, produžena moždina, gornjim krajem, obrazuje moždani most (pons). Iz nje polaze moždani nervi: IX, X, XI i XII para. Ta produžena moždina gradi pod četvrte moždane komore.

### Moždane komore 
Kanal nervne cijevi u razini mozga obrazuje proširenja – moždane komore – koje su međusobno povezane i nastavljaju se u kanal kičmene moždine. U velikom mozgu se nalaze I i II moždana komora  (u svakoj hemisferi po jedna), osim kod riba  kod kojih veliki mozak nije podijeljen na hemisfere pa je i komora neparna. Treća moždana komora nalazi se u međumozgu, a četvrta je u zadnjem mozgu (zadnji mozak  čine  mali mozak, produžena moždina i, kod čovjeka, i moždani most). Treća i četvrta komora povezane su Silvijusovim kanalom (u srednjem mozgu), a treća je, preko otvora, u povezana sa prvom i drugom komorom. Četvrta komora se nastavlja na kanal kičmene moždine.

### Moždane ovojnice i likvor 
Centralni nervni sistem  je obavijen vezivnim opnama (moždanim opnama ili moždanicama) kojih kod sisara ima tri:

# tvrda (*dura matter*) – vanjska, ka lobanji;
# paučinasta (*arachnoidea*)  – srednja, nježna, rastresita i bogata limfom;
# mehka (*pia matter*) – unutrašnja, naliježe na mozak i sadrži krvne sudove koji prodiru u unutrašnjost mozga.
Prostor između moždanih ovojnica je ispunjen likvorom (cerebrospinalna tečnost), tako da cio CNS pliva u tečnosti i na taj način se štiti od potresa udara o tvrdu površinu lobanje i kičmenih pršljenova.
## Kičmena moždina 
**Kičmena moždina** (*medulla spinalis*) je zadnji dio nervne cijevi, a pruža se cijelom dužinom trupnog dijela tijela. Idući ka zadnjem kraju ona se sužava. Ima cilindričo-cjevast oblik, sa centralnim kanalom u sredini. Sa obje stane kičmene moždine polaze nervi koji su segmentno raspoređeni – ima ih onoliko koliko i kičmenih pršljenova. Raspored sive i bijele mase je obrnut u odnosu na veliki mozak: bijela je spolja, a siva unutra. Siva masa na poprečnom presjeku daje oblik slova H ili leptira, jer sadrži po jedan par leđnih i trbušnih rogova. Sa leđnih rogova polaze senzitivna, a sa trbušnih motorna nervna vlakna, koja se po izlasku iz kičmene moždine spajaju u zajednički nerv. Bijelu masu čine uzlazna i silazna nervna vlakna, kojima se provode nadražaji ka mozgu kao i impulsi od mozga ka efektornim organima.

Prema tome, kičmena moždina je sprovodnik nadražaja u pravcu mozga (uzlazna ili aferentna nervna vlakna), kao i impulsa koji se šalju iz mozga u efektore (silazna ili eferentna vlakna). Osim toga, ona je centar za mnoge proste reflekse.

## Također pogledajte 
* Periferni nervni sistem
* Autonomni nervni sistem
* Simpatički nervni sistem 
* Parasimpatički nervni sistem

## Reference
Kategorija:Nervni sistem
Kategorija:Neuronauka