2060 Hiron

**2060 Hiron** je malo prstenasto tijelo Sunčevog sistema u njegovom vanjskom dijelu, koje kruži oko Sunca između Saturna i Urana. Otkrio ga je 1977. Charles Kowal, bio je to prvi identificirani član nove klase objekata danas poznatih kao kentauri — tijela koja kruže između asteroidnog i Kuiperovog pojasa. Hiron je nazvan po kentauru Hironu u grčkoj mitologiji.

Iako je u početku nazvan asteroidom a potom  klasifikovan kao patuljasta planeta sa oznakom "2060 Chiron", 1989. godine otkriveno je da pokazuje ponašanje tipično za kometu. Danas je klasifikovan i kao patuljasta planeta i kao kometa, pa je prema tome poznat i pod oznakom komete 95P/Chiron. Nedavno je niz okultacionih događaja tokom 2010-ih i ranih 2020-ih otkrio da Hiron ima prstenove, što ga čini jednom od četiri male planete i jedinom poznatom kometom koja ima sistem prstenova.

## Historija 
### Otkriće 
Chiron je 1. novembra 1977. otkrio Charles Kowal sa slika snimljenih 18. oktobra u opservatoriji Palomar. Dobio je privremenu oznaku 1977 UB.
Pronađen je blizu afela i u vrijeme otkrića to je bila najudaljenija poznata patuljasta planeta. Javljale su se čak i tvrdnje da je Hiron deseta planeta. Hiron je kasnije pronađen na nekoliko ranijih slika, načinjenih prije otkrivanja, koje sežu do 1895. godine, što je omogućilo da se njegova orbita precizno odredi. Bio je u perihelu 1945. godine, ali tada nije otkriven jer je u to vrijeme bilo malo pretraga za ovakvim tijelima, a i one koje su izvođene nisu bile osjetljive na objekte koji se sporo kreću. Istraživanje Lowell opservatorije za udaljene planete ne bi bilo dovoljno u 1930-im a nije obuhvatilo desni dio neba 1940-ih. Slika iz aprila 1895. načinjena je mjesec dana nakon perihela iz marta 1895. godine.

### Imenovanje 
Ova mala planeta dobila je ime po Hironu, polu-čovjeku, polu-konju kentauru iz grčke mitologije. Sin titana Krona i nimfe Filire, Hiron je bio najmudriji i najpravedniji od svih kentaura, služeći kao učitelj grčkim herojima. Zvanično imenovanje je objavio Centar za male planete 1. aprila 1978. (M.P.C. 4359). Predloženo je da se imena drugih kentaura rezervišu za objekte iste vrste.

Hironu, zajedno sa većinom velikih i manjih planetarnih tijela, generalno se ne daje simbol u astronomiji. Simbol ⚷ za njega je osmislio Al H. Morrison i uglavnom se koristi među astrolozima: podsjeća na ključ kao i OK monogram za Objekt Kowal.

## Orbita 
thumb|lijevo|200px|Orbitalni dijagram Hirona
Utvrđeno je da je Hironova orbita vrlo ekscentrična (0,37), s perihelom koji dostiže unutar Saturnove orbite i afelom izvan perihela Urana (međutim, ne dostiže prosječnu udaljenost Urana). Prema programu Solex, Hironov najbliži prilaz Saturnu u moderno doba bio je maja 720. godine, kada se približio planeti na 30,5 ± 2,0 miliona km (0,204 ± 0,013 AJ). Tokom ovog prolaska, Saturnova gravitacija uzrokovala je smanjenje Hironove velike poluose sa 14,55 ± 0,12 AJ  na 13,7 AJ. Hironova orbita ne siječe Uranovu orbitu.

Hiron je privukao znatno interesovanje jer je bio prvi objekat otkriven u takvoj orbiti, daleko izvan asteroidnog pojasa. Hiron je klasifikovan kao kentaur, prvi u klasi objekata koji kruže između vanjskih planeta. Hiron je objekat Saturn-Uran jer se njegov perihel nalazi u Saturnovoj zoni gravitacione kontrole, a afel u Uranovoj . Kentauri nisu u stabilnim orbitama i vremenom će biti uklonjeni gravitacijskim poremećajima od strane velikih planeta tokom perioda od miliona godina, tako što će se premjestiti u druge orbite ili potpuno napustiti Sunčev sistem. Hiron vjerovatno dolazi iz Kuiperovog pojasa i moguće da će, za oko milion godina, postati kometa kratkog perioda. Hiron je došao u perihel (najbližu tačku Suncu) 1996. godine, a u afel u maju 2021. godine.

## Fizičke karakteristike 
### Spektralni tip 
thumb|desno|275px|Haotično, nestabilno kretanje Hirona sa Saturnom (nepokretan, bijela tačka na 10 sati) i Jupiterom (plavi)
Vidljivi i bliski infracrveni spektar Hirona je neutralan i sličan je spektru asteroida C-tipa i jezgra Halejeve komete. Bliski infracrveni spektar Hirona pokazuje odsustvo vodenog leda.

### Period rotacije 
Četiri rotacijske krive svjetlosti Hirona su zabilježene iz fotometrijskih posmatranja između 1989. i 1997. godine. Analiza krive svjetlosti dala je podudaran, dobro definisan period rotacije od 5,918 sati sa malom varijacijom sjaja od 0,05 do 0,09 magnitude, što ukazuje na to da tijelo ima prilično sferoidni oblik (U=3/3/3).

### Prečnik 
Pretpostavljena veličina objekta zavisi od njegove apsolutne magnitude (H) i albeda (količine svjetlosti koju reflektuje). Lebofsky je 1984. godine procijenio da Hiron ima prečnik od oko 180&nbsp;km. Procjene iz 1990-ih bile su bliže vrijednosti od 150&nbsp;km. Podaci o okultaciji iz 1993. godine sugerišu prečnik od oko 180&nbsp;km. Kombinovani podaci sa Spitzer svemirskog teleskopa iz 2007. i Herschel svemirske opservatorije iz 2011. godine ukazuju na to da Hiron ima prečnik od 218±20&nbsp;km. Stoga, Hiron može biti velik kao 10199 Chariklo. Prečnik Hirona je teško procijeniti dijelom i zato što je prava apsolutna veličina njegovog jezgra neizvjesna zbog njegove vrlo promjenjive kometne aktivnosti.

### Ponašanje komete 
U februaru 1988. godine, na 12 AJ od Sunca, Hiron je postao sjajniji za 75 posto. Ovo je ponašanje tipično za komete, ali ne i za asteroide. Dalja posmatranja u aprilu 1989. godine pokazala su da je Hiron razvio kometarnu komu, Rep je otkriven 1993. godine. Hiron se razlikuje od drugih kometa po tome što voda nije glavna komponenta njegove kome, jer je previše udaljen od Sunca da bi se voda sublimirala. Godine 1995. ugljik-monoksid je otkriven u Hironu u vrlo malim količinama, a izvedena stopa proizvodnje CO izračunata je kao dovoljna da objasni uočenu komu. Cijanid je također otkriven u spektru Hirona 1991. godine. U vrijeme otkrića, Hiron je bio blizu afela, dok su posmatranja koja pokazuju komu urađena bliže perihelu, što možda objašnjava zašto ranije nije uočeno ovakvo ponašanje komete. Činjenica da je Hiron još uvijek aktivan vjerovatno znači da nije dugo u svojoj trenutnoj orbiti.

Hiron je zvanično označen i kao kometa - 95P/Chiron - i kao mala planeta, što ukazuje na ponekad nejasnu liniju razdvajanja između ove dvije klase objekata. Korišten je i termin proto-kometa. Sa prečnikom od oko 220&nbsp;km, neobično je veliki za jezgro komete. Hiron je bio prvi član nove porodice kometa tipa Hiron (CTC) sa (TJupiter > 3; a > aJupiter). Ostali CTC-ovi uključuju: 39P/Oterma, 165P/LINEAR, 166P/NEAT i 167P/CINEOS. Postoje i asteroidi koji nisu kentauri, a koji su istovremeno klasifikovani kao komete, kao što su 4015 Wilson-Harrington, 7968 Elst-Pizarro i 118401 LINEAR.

Od otkrića Hirona, otkriveni su i drugi kentauri, i gotovo svi su trenutno klasifikovani kao manje planete, ali se posmatraju zbog mogućeg kometarnog ponašanja. 60558 Eheklo je pokazao kometarnu komu i sada ima i kometarnu oznaku 174P/Eheklo. Nakon prolaska perihela početkom 2008. godine, 52872 Okyrhoe je postao značajno sjajniji.

## Prstenovi 
thumb|250px|lijevo|Prikaz Hirona i njegovih prstenova
Hiron ima prstenove, slične bolje osmotrenim prstenovima 10199 Harikla. Na osnovu neočekivanih događaja okultacije uočenih u podacima o zvjezdanoj okultaciji dobijenim 7. novembra 1993, 9. marta 1994. i 29. novembra 2011. godine, koji su prvobitno protumačeni kao rezultat mlazova povezanih s Hironovom aktivnošću sličnom kometi, predloženo je da Hironovi prstenovi imaju poluprečnik od 324±10&nbsp;km i da su oštro definirani.
Promjena izgleda prstenova pod različitim uglovima gledanja može uveliko objasniti dugoročne varijacije u Hironovom sjaju i stoga procjene Hironovog albeda i veličine. Štaviše, pretpostavljajući da se vodeni led nalazi u Hironovim prstenovima, može objasniti promjenjivi intenzitet infracrvenih apsorpcijskih pojaseva vodenog leda u Hironovom spektru, uključujući njihov nestanak 2001. godine (kada su prstenovi bili gledani s boka). Također, geometrijski albedo Hironovih prstenova, određen spektroskopijom, u skladu je s onim koji se koristi za objašnjenje Hironovih dugoročnih varijacija sjaja.

Dodatne dokaze o prstenovima pružila su dva nezavisna posmatranja okultacija 28. novembra 2018. i 15. decembra 2022. godine, što sugerira da se njihova struktura stalno razvija. U događaju iz 2018. godine, uočeno je da Hironovi prstenovi imaju manje materijala nego 2011. godine, ali se činilo da djelimični razvijaju treći prsten; Do događaja iz 2022. godine bilo je više materijala nego u bilo kojem od prethodnih posmatranja, a treći prsten se u potpunosti razvio. J.L. Ortiz je nagađao da bi dodatni materijal u događaju iz 2022. mogao poticati od izbijanja uočenog 2021. godine, koje je ostavilo više materijala u orbiti i time potaknulo stvaranje trećeg prstena – očekuje se da će i ovo biti ciklično.

Preferirani pol Hironovih prstenova je, u ekliptičkim koordinatama, λ = 151°±8°, β = 18°±11°. Opaženo je da su širina, razmak i optičke dubine prstenova gotovo identične onima kod Hariklovih prstenova do posmatranja iz 2018. godine, što ukazuje da je isti tip strukture bio odgovoran za oba. Štaviše, oba njihova prstena su unutar svoje Rošeove granice, iako Hironov novoformirani treći prsten može biti izvan nje, zavisno od njegove gustoće.

## Istraživanje 
Misija Hiron Orbiter bila je ideja za NASA-in program New Frontiers ili Flagship program. Objavljena je u maju 2010. godine, planirana kao misija orbitera prema Hironu. Lansiranje se trebalo obaviti između 2023. i 2025. godine, zavisno od budžeta i vrste pogona.

Postojala je još jedna predložena misija, dio programa Discovery poznatog kao Kentaur (Centaurus); u slučaju kada bi bila odobrena, lansiranje bi se obavilo između 2026. i 2029. godine i proletjela bi pored Hirona 2060 i jednog drugog kentaura negdje u 2030-im.

## Reference 
Kategorija:Komete
Kategorija:Tijela Sunčevog sistema