Historija Visokog

Područje Visokog bilo je naseljeno od 5. milenijuma pr. n. e, dok je Okolište reprezentativni primjer Butmirske kulture, i jedno od najvećih neolitskih naselja u jugoistočnoj Evropi. Visočka dolina bila je rani centar srednjovjekovne države Bosne. U Milima je bilo bansko sjedište i centar državnog života, gdje se održavao stanak, te krunidbeno mjesto prvog bosanskog kralja Tvrtka Kotromanića. Stari grad Visoki koji se nalazi na brdu Visočica je bio politički važna tvrđava, a njegovo podgrađe Podvisoki je bio jedno od najranijih primjera srednjovjekovne urbane sredine na užem području Bosne. U prvoj polovini 14. stoljeća, je u obližnjim Moštrima bila kuća krstjana.

Od srednjovjekovnog grada, Visoko će izrasti u naselje osmanskog tipa. U okvirima ovog novog tipa grada historijsku ulogu imao je bosanski namjesnik Ajas-paša 11. novembra 1911, u zadnjim godinama Austrougarske uprave, grad je skoro potpuno izgorio u požaru koji je slučajno započet. Prije rata u Bosni i Hercegovini Visoko je najveći izvoznik tekstila i kože u Jugoslaviji, dok su danas nosioci privrednog razvoja i dalje kožarsko-tekstilna industrija, ali i auto-industrijska. Od 2006. Visoko posjećuju desetine hiljada turista zbog tvrdnji Semira Osmanagića da u Visokom postoje pradavne piramide.
## Prahistorija 
U visočkom bazenu u kasnom neolitu razvila se gusta mreža naselja kakanjske i butmirske kulturne grupe, koncentrirana ponajviše uz doline rijeka Bosne i Fojnice. Dosadašnjim istraživanjima u samom bazenu i njegovim bočnim dolinama evidentirano je oko petnaest srednjoneolitskih i kasnoneolitskih lokaliteta, među kojima se izdvajaju Okolište, Donje Moštre, Arnautovići, Zbilje, Ginje, Dvor, Čifluk i Hadžići.

Najznačajniji među tim lokalitetima jest Okolište, smješteno na pleistocenskoj riječnoj terasi u sjevernom dijelu visočkog bazena. Površina naselja iznosila je približno 7,5 hektara, a debljina kulturnih slojeva dosezala je do tri metra, što ga čini ne samo najvećim poznatim neolitskim naseljem u visočkom bazenu nego i jednim od najvećih lokaliteta butmirske kulture uopće.

Geomagnetska prospekcija i arheološka iskopavanja, koja se na Okolištu sistematski provode od 2002. godine u saradnji Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine, Rimsko-germanske komisije u Frankfurtu i Univerziteta u Kielu, pokazala su da je naselje bilo planski organizirano. U više istraženih sektora utvrđeni su nizovi paralelno postavljenih kuća, među kojima su registrirani i ostaci spaljenih objekata, kao i tragovi neizgorjelih kuća iz različitih građevinskih faza.

Na osnovu rezultata iskopavanja i geomagnetskih snimanja procijenjeno je da je u ranijoj fazi Okolišta istovremeno postojalo oko 200 kuća, što uz pretpostavku od pet članova po domaćinstvu daje približno hiljadu stanovnika.

U novijoj literaturi Okolište se razmatra i kao važan primjer društvene diferencijacije u neolitskim zajednicama centralne Bosne. Pojedini autori povezuju kasnije smanjenje naselja i dugotrajni pad njegove važnosti s unutrašnjim društvenim napetostima i nejednakim pristupom ključnim resursima.

Zbog svojih naučnih, kulturno-historijskih i dokumentarnih vrijednosti, prahistorijsko naselje na lokalitetu Okolište u naseljima Okolište i Radinovići proglašeno je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.

## Metalno doba 
Kontinuitet naseljenosti na području današnjeg Visokog nastavljen je i tokom bronzanog i željeznog doba. Arheološki nalazi pokazuju da se u tom razdoblju stanovništvo u većoj mjeri vezivalo za uzvišene i prirodno zaštićene položaje, odnosno za gradinska naselja, dok su plodna riječna polja i dalje ostala važna za privredu i komunikacije.

Na visočkom području iz željeznog doba poznat je veći broj nalazišta i gradinskih položaja, među kojima se u literaturi navode Hadžići, brdo Gradina, Kopači, Malo Čajno, Zbilje, Mokronoge, Vratnica i Porječani. U rimsko doba visočki kraj pripadao je prostoru intenzivne naseobinske i komunikacijske aktivnosti, posebno u širem području Moštra, koje je zbog svog položaja imalo važnu ulogu u povezivanju doline Bosne s pravcima prema Lepenici, Fojnici i Lašvi. Slično tome, i na lokalitetu Visoki na Visočici zabilježeni su stariji ilirski i rimski tragovi ispod srednjovjekovnih slojeva, što pokazuje dugotrajnu stratešku važnost tog uzvišenja u kontroli doline Bosne.

Na lokalitetu Gradina u Seoči, na uzvišenju zvanom Veliki grad, još je Vjenceslav Radimski krajem 19. vijeka uočio ruševine manje rimske utvrde, a Ivo Bojanovski ih je kasnije interpretirao kao kastel sa stražarnicom. Visoko je bilo pod feudalnom upravom Kotromanića.

Grad Visoki, Podvisoki, Mile, Biskupići i Moštre su bili središte nekadašnje srednjovjekovne Bosne odakle se dalje razvijala bosanska država. Prvi bosanski kralj Tvrtko I Kotromanić je krunisan i pokopan u crkvi u Milama, gdje se nalazio i franjevački samostan, a bile su i mjesto održavanja stanka državnog sabora. Tvrđava Visoki je štitila podgrađe Podvisoki koji je bio jedno od najranijih primjera srednjovjekovne urbane sredine na užem području Bosne. U Biskupićima se nalazila crkva koju je sagradio prvi domaći bosanski ban, Kulin.

## Osmanlijska vladavina 
alt=|mini|Crtež Visokog iz Osmanskog perioda

Postavši dijelom novog carstva prekinut je način dotadašnjeg razvoja Visokog obzirom da Osmanlije donose novi tip gradnje. Od srednjovekovnog grada, Visoko će izrasti u naselje osmanskog tipa. U okvirima ovog novog tipa grada historijsku ulogu imao je bosanski namjesnik Ajas-paša koji je u Visokom podigao kompleks građevinskih objekata koji su činili novu urbanu jezgru. Godine 1477. Ajas-beg je izgradio hamam, mekteb, vodovod, most na rijeci Bosni i Medresu, te utemeljio vakuf i tekiju nakšibendijskog reda koja i danas postoji.

Visoko je tokom osmanskog razdoblja prošlo kroz različite faze urbanog i arhitektonskog razvoja. Koristeći se informacijama koje su dostupne u nekolicini vakufnama[1] a koje se odnose na Visoko, moguće je uočiti da je srednjovjekovno manje naselje (selo) za kratko vrijeme postalo kasabom, odnosno naselje s urbanim karakteristikama koje neophodno moraju sačinjavati i javni i infrastrukturni elementi. Konačno Visoko postaje nahija. Kao sjedište nahije nalazilo se isprva u sastavu kadiluka Bobovac (1463 – prije 1470), a potom u sastavu kadiluka Sarajevo sve do 1851., kada je postalo samostalan kadiluk. Prilikom upada Eugena Savojskog 1697. u Bosnu, prije nego će krenuti za Sarajevo, Visoko je opljačkano i zapaljeno.

## Austrougarska vladavina 
alt=|mini|Primjer zgrade građene u pseudo-Maurskom stilu za vrijeme Austrougarske vladavine

Nakon Berlinskog kongresa, Austrougarska je 1878. okupirala većinu tadašnje BiH. Otpor austrijskoj vojsci je bio kratkotrajan, i trajao nekih 6 sati pod vodstvom Muhameda ef. Hadžijamakovića, a pridružili su im se i pravoslavni Visočani. Konačan otpor je slomljen poslije podne 17. augusta 1878. kada se grupa povlači prema Sarajevu.
thumb|Tipičan primjer kuća koje su građene poslije velikog požara 1911.
U prvim godinama Austrougarske vladavine Visoko nije bitno mijenjalo izgled te je zadržalo karakteristike orijentalnog tipa. Iako se veći broj muslimana tada iselio u Tursku, i dalje je Visoko ostalo pretežno muslimansko mjesto jer je od 4715 stanovnika, njih 3677 su bili muslimani. U podacima iz 1882. godine stoji da je Visoko organizirana naseobina sa razvijenom trgovinom, uredima i drugim institucijama, te da ima 752 kuće. Grad se širi obalom rijeke Fojnice niz glavnu saobračajnicu prema Jaliji, ušću i mostu preko rijeke Bosne.Gradska uprava je 1901. sagradila vodovod, a voda je uzeta iz izvora Perutac i Kraljevac.

Odmah poslije okupacije, ruždija je zatvorena, a otvorena komunalna osnovna škola 1886. i franjevačka gimnazija 1900. Nastavljajući bogatu tradiciju iz osmanlijskog perioda i dalje se razvijao tabački zanat, tako je izvoz kože rastao. Godišnje se prerađivalo 20.000 goveđih i 60.000 ovčjih i kozijih koža, a opančari su izrađivali milion pari opanaka.

Daljni razvoj je zaustavio katastrofalni požar koji je izbio 11. novembra 1911. godine. Tom prilikom je izgorjelo preko 450 kuća, dućana i ostalih objekata. Potpuno su izgorjeli Gornja čaršija i mahale uz nju i kuće uz glavnu saobraćajnicu.

## Kraljevina Jugoslavija 
Nakon sloma Austro-Ugarske Monarhije i uspostave Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca, Visoko je ušlo u novo državno i upravno okruženje u kojem su se promjene vlasti iz 1918–1919. brzo odrazile i na lokalnu sredinu.

U novoj državi Srba Hrvata i Slovenaca, kasnije Kraljevini Jugoslaviji, struktura stanovništva se nije previše mijenjala. Betonski most, preko rijeke Bosne, napravljen 1929. godine po projektu inžinjera Julija Hahamovića, predstavlja prvi objekat od armiranog betona na ovim prostorima. Zgrada bivšeg Sokolskog doma (danas prostor DTV Partizana) izgrađena 1934. godine. Bilo je u sastavu Sarajevske oblasti (1922–29), zatim Drinske banovine (1929–41).

Razmjere ratnih gubitaka i značenje narodnooslobodilačke borbe na području Visokog vidljivi su i iz kasnijeg sistema spomen-obilježja podignutih u socijalističkom periodu. Prema pregledu memorijala NOB-a za općinu Visoko, na tom području su historijski evidentirana 31 spomen-obilježja povezana s ratom 1941–1945, među njima kosturnice, spomen-ploče, biste i druga obilježja, što pokazuje da je rat ostavio dubok i trajan trag u lokalnom kolektivnom pamćenju.

## Socijalistička Jugoslavija 
mini|Vispak je preduzeće osnovano za vrijeme SFRJ
Nakon 1945. Visoko je ušlo u razdoblje socijalističke Bosne i Hercegovine u sastavu Jugoslavije. U širem bosanskohercegovačkom okviru taj period ANUBiH opisuje kao vrijeme federalne afirmacije Bosne i Hercegovine i dugotrajnog privredno-kulturnog razvoja unutar jugoslavenske federacije, što predstavlja i osnovni državni kontekst poslijeratnog razvoja Visokog.

Od 1955. Visoko biva srez odnosno središte nekoliko današnjih općina: Breza, Fojnica, Ilijaš, Kiseljak, Kreševo i Vareš. U isto vrijeme vrši se nagla industrijalizacija gdje se posebno ističe kožarska, te prehrambena, metalna, tekstilna, trgovinska i građevinska industrija koja je bila u mogućnosti opskrbljavati čitav tadašnji srez te izvoziti u susjedne savezne republike i inostranstvo. Tadašnja privreda, prema podacima iz 1991. zapošljavala je 88% stanovništva, koja je u 1991. ostvarila ukupan izvoz od 92,5 miliona dolara. Visočka općina je bila najveći izvoznik tekstila i kože u Jugoslaviji, Vitex u tekstilnoj, KTK u kožnoj industriji.

[thumb|Zgrada BH Pošte, izgrađena za vrijeme SFRJ, arhitekta [Zlatko Ugljen. Na lijevoj strani ostatak reklame za tekstilno preduzeće Vitex koje nije preživjelo Rat u Bosni i Hercegovini.]]
Početkom 1950-tih godina počinje gradnja prvih većih stambenih i poslovnih zgrada u Visokom, kao i postepeno širenje grada prema prostranim i plodnim ravnicama uz obalu rijeke Bosne i Fojnice. Isto tako grad dobija sve bitnije objekte među kojima su pošta, policijska i vatrogasna stanica, dom zdravlja, zavičajni muzej, hotel, kao i robne kuće, sportske objekte i ostale stambene, poslovne i filijalne objekte. Dolazi i do procvata kulturnog života jer 1950-tih godina Visoko dobija svoje amatersko pozorište i kino.  U ovo periodu se osniva većina sportskih klubova, uključujući najuspješnije rukometni klub "Vitex" odnosno "Bosna", te aero klub "Izet Kurtalić", dok je bitno i osnivanje nogometnog kluba "Bosna" koja je nastala ujedinjavanjem Jadrana i Radničkog.

Za Visoko je socijalistički period značio nastavak urbanog, kulturnog i privrednog preoblikovanja grada. Fotografska građa iz zaostavštine Marice Vojnović, koja obuhvata razdoblje od austrougarskog vremena do 1970-ih, svjedoči o kontinuitetu urbanog i društvenog života u Visokom i omogućava praćenje promjena u svakodnevici, kulturi i vizuelnom identitetu grada kroz poslijeratne decenije.

Istovremeno, Visoko je bilo uključeno i u industrijsku mrežu socijalističke Bosne i Hercegovine. Visoko se spominje u kontekstu republičke proizvodne i izvozne strukture te upućuje na prisustvo kožarske industrije među prepoznatljivim proizvodnim granama Bosne i Hercegovine u tom razdoblju, što se uklapa u duži kontinuitet visočke kožarske tradicije.

Tokom ovog perioda ubrzano se razvija privreda i pokreću se firmekao što su: KTK, Vispaka, Vitexa, Veleprometa, GP Zvijezda, Kovina i mnogih drugih. Tadašnja privreda, prema podacima iz 1991., zapošljavala je 88% stanovništva, koja je u 1991. ostvarila ukupan izvoz od 92,5 miliona dolara. Kasnih 1980-tih godina te početkom 1990-ih dolazi do ubrzane urbanizacije grada gdje se gradi veliko gradsko naselje "Luke" koje se nalazi uz samu rijeku Bosnu, te predstavlja najgušće naseljeni dio grada. Izgradnja je prekinuta početkom rata u Bosni i Hercegovini, ali je dovršena nedugo poslije rata. Zadnje godine ovog perioda su obilježene nemirima i raznim previranjima koje će rezultirati vanrednim stanjem 6. aprila i konačno izbijanjem rata u gradu i općini.

Pregled memorijala pokazuje da su se spomenici, biste, ploče i kosturnice posvećeni NOB-u podizali i nakon prvih poslijeratnih godina, uključujući i talas memorijalne izgradnje tokom 1970-ih i 1980-ih, čime je antifašistička tradicija postala važan dio javnog prostora i simboličkog pejzaža grada. U novijem periodu Visoko se zadržalo među privredno najaktivnijim sredinama u Federaciji Bosne i Hercegovine. Prema podacima Porezne uprave Federacije BiH, grad je u 2025. godini bio deseti u Federaciji po evidentiranom fiskalnom prometu. U novijem periodu gradske vlasti isticale su i povoljnije demografske pokazatelje. 

U savremenom identitetu grada posebno mjesto zauzima i fenomen visočkih piramida. Semir Osmanagić počeo je 2005. i 2006. godine promovirati tvrdnju da se na području Visokog, naročito na Visočici, nalaze drevne piramide građene ljudskom rukom. Iako su te tvrdnje privukle veliku pažnju javnosti i doprinijele razvoju turizma u Visokom, velika većina arheologa, geologa i drugih stručnjaka odbacila ih je. Uprkos naučnim osporavanjima, lokalitet Ravne i područje „piramida” ostali su važan dio turističke ponude grada i jedan od najprepoznatljivijih motiva u medijskom predstavljanju savremenog Visokog.

U maju 2014. godine Visoko je, kao i veliki dio Bosne i Hercegovine, pogodila teška prirodna nepogoda izazvana obilnim kišama, poplavama i klizištima, pri čemu su naročito stradala pojedina prigradska i seoska naselja. 

Savremeni kulturni život Visokog obilježen je razvojem novih ustanova i manifestacija. Kulturni centar Altindag otvoren je 2016. kao višenamjenski prostor za kulturne, obrazovne i javne sadržaje. U narednim godinama pokrenuti su i projekti uređenja nove gradske biblioteke te formiranja stalne postavke Zavičajnog muzeja Visoko.  

Jedna od važnijih administrativnih promjena u novijoj historiji grada bilo je stupanje na snagu Zakona o Gradu Visoko 2019. godine, kada je dotadašnja općina dobila status grada. 

U savremenom periodu Visoko je radilo i na brendiranju lokalnih prehrambenih proizvoda. Među njima se posebno izdvaja visočka pečenica, tradicionalni suhomesnati proizvod koji je 2020. godine registrovan kao proizvod sa zaštićenom oznakom geografskog porijekla u Bosni i Hercegovini. 

Važan simbol savremenog Visokog jest Šerefudinova Bijela džamija, remek-djelo arhitekta Zlatka Ugljena, koje je današnji oblik dobilo nakon rekonstrukcije završene 1980. godine. Džamija je 1983. nagrađena Aga Khanovom nagradom za arhitekturu. U domaćim i regionalnim medijima kasnije je prenošeno i da su je mađarski arhitekti 2007. svrstali među tri najbolje dizajnirana sakralna prostora u Evropi. 

### Infrastruktura i saobraćaj 
Autoput A1 povezuje Visoko sa Sarajevom na jugu i Zenicom na sjeveru. Autoput je uključen etapno. Dionica Visoko–Podlugovi u dužini od 8,54 km puštena je u promet 10. jula 2006, dok je poddionica Dobrinje–Visoko puštena u promet u decembru 2007..

U gradskim planskim dokumentima predviđeno je i dodatno unapređenje pješačkih i kolskih mostova u užem urbanom području, posebno na prostoru uz ušće Fojnice u Bosnu. 

Jedan od najuočljivijih zahvata u savremenom urbanom razvoju Visokog bila je rekonstrukcija nekadašnje robne kuće Vema, jednog od prepoznatljivih simbola grada iz kasnog 20. stoljeća. Izvorni objekat otvoren je 1982. godine, tokom rata u Bosni i Hercegovini bio je devastiran, a dodatno je oštećen u požaru 1996. godine. Obnovljeni kompleks otvoren je za javnost 2023. i u domaćim medijima predstavljen je kao jedna od najvećih novijih investicija u Visokom, vrijedna oko 50 miliona KM.

Među važnijim zahvatima bila je rekonstrukcija Čaršijske ulice i ulice Alije Izetbegovića, odnosno užeg gradskog jezgra. Radovi su započeli krajem 2024. godine, a obuhvatili su preuređenje centralnog dijela grada. U sklopu tog projekta Čaršijska ulica pretvorena je u pješačku zonu, čime je izmijenjen izgled i funkcija historijskog centra grada.

## Izvori 
* Tarik Ahić, Ahmed Handžija, Munib Smajović (1998). *Visoko, privredno-kulturni informator*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*Strategija razvoja općine Visoko
*Čović, B. 1984, Najstarija prošlost visočkog kraja – bakarno, bronzano i željezno doba, Visoko i okolina kroz istoriju I, Visoko 1984, 31–37.

## Reference 
## Vanjski linkovi 
* Dokumentarni film o neolitskom nalazištu u Okolištu
*Groblje i ulica jedini svjedoci života Jevreja u Visokom

Kategorija:Historija Visokog
Kategorija:Visoko