open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nyɛ fɔlɔ

;Wikipedia Afrika-kan wɛrɛw minu tɛ carinen baw ye
Afrikaans&nbsp;·
አማርኛ&nbsp;·
Chi-Chewa&nbsp;·
chiShona&nbsp;·
chiTumbuka&nbsp;·
Ɛʋɛ&nbsp;·
Fulfulde&nbsp;·
Gĩkũyũ&nbsp;·
هَوُسَ&nbsp;·
Igbo&nbsp;·
isiXhosa&nbsp;·
isiZulu&nbsp;·
Kinyarwanda&nbsp;·
Kirundi&nbsp;·
Kiswahili&nbsp;·
Kongo&nbsp;·
Lingala&nbsp;·
Luganda&nbsp;·
Malagasy&nbsp;·
مصرى&nbsp;·
Oromoo&nbsp;·
Sängö&nbsp;·
seSotho&nbsp;·
Setswana&nbsp;·
SiSwati&nbsp;·
Soomaaliga&nbsp;·
Taqbaylit&nbsp;·
ትግርኛ&nbsp;·
Tshivenda&nbsp;·
Twi&nbsp;·
Wolof&nbsp;·
Xitsonga&nbsp;·
Yorùbá&nbsp;·
(Min ye Wikipedia kan carinen ba wɛrɛw ye, kɛrɛfɛ-banamini lajɛ.)
Bambara

**Bambara** bɛ kuma tubabukanw kɔnɔ:
* Bamànan
* Bamanankan

Maria ye ne wele a ka so.A ko ne ma, Yusufu Reno ko ne ma ke be se ka wikipedia kalan ke mogo kun. Ne ka ma ye ma da ne yere la. A ko ka na anw la maloya. Reno ya fo wa i ba ke. Ne be kan dege yala ne be se ka mogo dege wa. Ni ma tu gosi i ta kono fin don.Ni Ala sona ne be mogo dege wikila Wari bé kouma gawa dé te famou Né do Gaye.
Mali ka sɔw

**[[Mali]] ka [[sɔ]]w**:hola 

## Niger-Congo
* bamanankan
** dyangirte
** kalongo
** masasi
** nyamasa
** sonono
* bobokan
* bomu
* bozo
* dogoso
* fulfulde
* khasonke
* mamara
* maninkakan
* songhoy
* soninke
* syenara

## Afro-Asiatique
* tamasheq
* hassaniyya

## Indo-Européen
* faransikan

## Ni ye bolofaraye kata sitiwere fanfɛ
* Ethnologue
Mandenkan

**Mandenkan** bɛ Mali ka nekun.

Mandenkan be fɔ Jamana caaman de la, i n'a fɔ Mali, Burukina Faso, Lagine, Kodiwuari, Senegali, Gambiya, Gine-bisao, Saralon, ani Liberiya.
kɔnɔ, a bɛ fɔ a ma Mali ko bamanankan walima bambara, k'a fɔ a ma Lagine ni Saralon ni Liberiya ko Maninkakan, k'a fɔ a ma Kodiwuari ni Burukina Faso ko Julakan, k'a fo a ma Gambiya ni Gine-bisao ko Mandinko-kan.

Sɛbɛnin do bankira 1949 la , a tɔgɔ N'ko, o bɛ Mandenkan n'a tɔgɔ caaman nin bɛɛ sɛbɛn ka ɲa. 

* Sinima bamanankan
Fɔlikan

**Fɔlikan** (**fɔli**, **fɔlifɔ**) ye mankan sirukituri  fe ye.

## Fɔlifɛnw
* kora
* ngoni
* bala

## Mali fɔlilaw
* Amadu ni Mariyam
* Salif Keyita
* Ali Farka Ture
* Sidiki Jabaatε
* Tumani Jabaatε
* Jeli Musa Sisɔkɔ
* Batru Seku Kuyatε
* Afεl Bokum
* Habib Kwatε
* Umu Sangare
* Ami Koyita
* Babani Kɔnε
* Tata Banbo
* Abdulay Jabaatε Kucala
* Ramata Jakite
* Tata Jakite
* Kunba Sidibe
* Mamu Sidibe
* Sanba Ture
* Baba Sala Sise
* Nahawa Dunbiya
* Dusu Bagayɔkɔ
* Umar Koyita
* Mangala Kamara
* Yɔrɔ Jalo
* Sanba Jalo
* Sori Banba
* Kase Madi Jabaatε
* Ayiʃa Kɔnε
* Alfa Blɔndi
* Cikεn ja Fakoli
(Л Ŋ Ɔ Ɛ ε ɔ ɲ ŋ ʃ)

## Amerika fɔlilaw
* Michael Jackson
Wikipedi

**Wikipedia** ye sude ɔnsiklopedi tabolo kura ye an bee bisee ka min labaara nyɔgɔn fɛ. Wikipedia yɛ wiki yɛ.
]

### Tariku
Wikipedia daminɛna san 2001 Zanwuyekalo tile 15 (a bɛ fɔ a ma ko "Wikipedia Day"),[19] i n’a fɔ tubabukan bɔko kelen min tɔgɔ ye ko www.wikipedia.com,[W 4] ani a laseli kɛra Sanger fɛ Nupedia ka bataki cilenw kan. Tɔgɔ in, Sanger ye min fɔ walasa ka tiɲɛni fɛn o fɛn bali Nupedia tɔgɔ la,[20] bɔra daɲɛw ɲagaminen na wiki ni ansiklopedia la. A ka politiki dafalen min ye "point de vue neutre" ye, o wulila a san fɔlɔ kɔnɔ.[23] N’o tɛ, a daminɛ na, sariyaw tun ka dɔgɔ kosɛbɛ, wa a tun bɛ baara kɛ a yɛrɛma Nupedia fɛ.[17] Bomis tun b’a fɛ fɔlɔ k’a kɛ jago ye min bɛ tɔnɔ ɲini.[24
Wikipeja ye dɛmɛbaga fɔlɔw sɔrɔ Nupedia, Slashdot postings ani web ɲininikɛlanw indexing fɛ. Kanko sɛbɛnw dabɔra k’a daminɛ san 2001 marisikalo la, u bɛɛ lajɛlen tun ye 161 ye minnu tun bɛ baara la san 2004 laban na.[W 5][W 6] Nupedia ni Wikipeja tun bɛ ɲɔgɔn fɛ fo ka se fɔlɔ ta ka baarakɛminɛnw jigin kudayi san 2003, wa a sɛbɛnniw donna Wikipeja kɔnɔ. Angilɛkan Wikipeja tɛmɛna barokun miliyɔn 2 taamasiyɛn kan Sɛtanburukalo tile 9 san 2007, o kɛra sababu ye ka kɛ dɔnniyasɛbɛnba ye min ma deli ka lajɛ, ka tɛmɛ Yongle Ɛnsiklopedi kan, min tun ye o jate minɛ kabini san 600 ɲɔgɔn.

Jago piblisite siranya ani kuntigiyabaliya kosɔn, Ɛsipaɲɔli Wikipeja baarakɛlaw ye foroki bɔ Wikipeja la walasa ka Enciclopedia Libre da san 2002 feburuyekalo la.[W 7] O kɔfɛ, Gales y’a jira ko Wikipedia tɛna piblisitew jira, ani ka Wikipedia ka yɔrɔ caman Changé ka bɔ wikipedia.com la ka kɛ wikipedia.org ye.

Waati daminɛ na, bonyaba dɔ kɔfɛ,[27] Angilɛkan Wikipeja ka bonya hakɛ min kɛra barokun kuraw ni sɛbɛnnikɛlaw hakɛ la, a bɛ iko a sera a dan na san 2007 daminɛ na. O bɔko in sera barokun miliyɔn 3 ma Awirilikalo san 2009. Barokun 1800 ɲɔgɔn farala don o don ansiklopedi kan san 2006; san 2013 o hakɛ cayalenba tun bɛ 800 ɲɔgɔn bɔ.[W 9] Palo Alto ɲininikɛla jɛkulu dɔ y’a jira ko nin bonya sumaya in sababu bɔra “baarakɛɲɔgɔnya ni musakabaw cayalenba la, mɔgɔ kuraw bɔli kɛnɛ kan, ani sɛgɛsɛgɛli kura kɛlɛli Dɔ wɛrɛw y’a jira ko bonya in kɛra fla ye a yɛrɛ la bawo barokun minnu bɛ se ka wele ko “jiriden minnu bɛ jɛgɛn duguma” — barokun minnu ka kan ni barokun ye k’a jɛya — olu dabɔra kaban ani u jɔra kosɛbɛ.
Jakuma

**Jakuma** (*Felis catus* wala *Felis silvestris catus*) yɛ sokɔnɔbagan yɛ.

## Kɔkan sirilanw
*    ''Felis silvestris catus''
Jeliba

**Jeliba** (Faransekan: **Niger**) yɛ baji yɛ Mali kɔnɔ.

Dugu minu bɛ Joliba dala:
* Bamako
* Kulikoro
* Segu
* Moti
* Tumutu
Kati

**Kati** ye Mali ka dugu ye. A ane Bamako cɛ kilometiri 15. Dugumogo be taa 114.983(san 2009) jon yooro. Kati bi sòro mara filana la (Kulikoro ka mara). 

Kɛnyɛrɛnyɛ dɔrotɔroso ani fangaka dɔrotɔroso bɛ Kati. Kati marala kalan sankɔrɔtan bɛ, nazarakalan ani arabukalan oni balukukalan.

Oni nazara la kaw bɛ ka so jɔ Kati sigibawnyɛ. O so kun yɛ baara dɛgɛɛ o ni nyogo la famuya bɛ Kati dugu kɔnɔ.

Yiriden nafamaw yiriwalɛn don Kati dugu kɔnɔ. Sibiridonya dɛbɛ Kati suguba ani baganw sugu yɛ.

Kati sigilen nɛgɛsira dala. Nɛgɛsira dala min bɛ Bamako-Kayes-Dakar ani Bamako-Kolokani ani Kati-Negela-Kita cɛla.

Kati sigibaw caman ye silamaw ye. Oni kɛrɛcɛ isakadiinɛ mɔgɔ. Kati dugumɔgɔw bɛ kunma bamanankan na. Kati ani Bamako ka bamanankan kelen kelen.

Kati dugumogow caman ye nako sɛnɛla ani baganw mara la ani monikɛlaw oni jagokɛlaw oni fangabarakɛlaw oni bololabarakɛlaw.

Kati ka dugutigi ye Yoro Uologem ye.
Kulibali

**Kulibali** (tubabukan: *Coulibaly*) ye Mali jamu do ye ni gafe ye kono an bɛ na kuma a na coco kan ani a korɔ kan. N'ga tariku bɛ kuma kulubali na coco fila kan. Ni kuma mɛna kɔsɛbɛ, baden ma fila sera badala u tun bɛ fɛ ka batigɛ n'ga kulu tun tɛ yɛ ku lase ba kɔfɛ. U diora ka mɛ wa u tun kamana gana, tumani dɔron jɛgɛba dô bɔra ku la tɛmɛ n'ga yani a ku se ba kofɛ a ye nyini badenw fila ni nu fè: « aw ye lahiru ta n'gne fô ka ta aw sa a ni bɔna si ta na ne soko dun». U bè na o ka wa jɛgɛba ye ba tigɛ ni u ye. Ola u jamu kɛra kulun-bali. Okôrô ko kulun tagna ma se kuw ka batiguè bali. Ni yé kulibali na coco dô wèrè yé. 

A na coco filan anw bè na kuma ɔ kan. Ni fènè tun mana kosèbè masa kè dô tun bè bamana dugubala denkè wôrô tun bè a bolo ni u bè togô tun ko bua, Masadian de tungne a bè la kôrobale ye. A dôguèw tun bè sow ni marifaw ta sôgô ma ô sôgô ka taga kunkola ka sègui n'ga Masadian tun tè son ô ma, a ni a tun tè foyi sunôkô dôron tè. Dondô masakè ye a denw wele ku ladi ani ku fô u ka kugo tagala n'ga Masadia dogoya ko sè ka da a ka ko kè taw kan. Masadia na ni dimi ka a fa ka du bila ka ta kuluba dôla. A kèra dôsoba yé a ni tiè fâri fô ka na kulu bli môgɔ yèrèw la ani dôsow la. Ôla môgô ye a wéle kulibali.
Hɔrɔnya

Ni a fora i ma ko i **hɔrɔn**, fɛn ba fora i ma i kɛra mogɔ ba ye. Wa i bɛ nisodiya ka dakan i n'o kankan. Mali la kɛrɛkɛrɛniala Bamananw fɛye **hɔrɔnya** ye ko bɛ fɔlɔ ye wa ko bɛ labando. Hɔrɔnya tɛ ta halalaya kɔ, a tɛ ta danbe tigiya kɔ, kankelen tigiya kɛrɛbɛtɛ. Hɔrɔn Cɛ walima Hɔrɔn Muso, bɛ sa a dalakan nɔfɛ, a tɛ kalon tigɛ abada, a tɛ sɔn ya kɛ, wa saya ka fusa a ma ni malo ye. Kuma la surunyala hɔrɔnya ye mɔgaya ye. Fɔlɔ fɔlɔla a tun bɛ fɔ ko i hɔrɔn ô ya sɔrɔ i ma tana tinyɛ n'ga bi mi ninnu bɛ wole hɔrɔn funɛ ka juru tɛ olu la ka da ka hɔrɔn ka kan ka fɛn fɛn o bɛ ye u tana ye. Hɔrɔn tun ye fɛn ba ye n'gan bimɔgɔ ye hɔrɔn kɛ da de ye n'ga jiikotɛ. Wa ni an ma kolosi hɔrɔnya bɛ na kɛ an bolo kuma kɔrɔye. O dun ye an danbé taale ye. Fɛn o fɛn bilali be se an Danbe la, an ka kan k'o minɛ ni an bolo fila ye ani kan jantola kosɛbɛ. Ka bini kunu fo bi mɔgɔ tɛ taa.
Antropoloji

**Antropologie** ye donni yé mi bɛ tali kɛ adamadéya kan. A bɛ adamadé kalan a fan bɛ ladjɛléfɛ. Djɛkulubola, sigiyorobola, kɛtiokoyabola, kokètiokoyaw ani takabolo. Ale kalanbolo sinsinibɛ mokow kɛtiokoyala jɛkulukono, jɛkulu minu tɛ jekulu baw ye. Etnologie oye ka siyaw kalani ye, anthropologie oye ka adamadé yɛrɛde kalan, kalancokobɛladjɛla.

Takabolo caman bɛ antropologila, minu nafakabo kosɛbɛ oluye sociologikalanso mi bɛ fransikawfɛ ye (Emile Durkheim, Marcel Mauss, Claude Levi-Strauss), anthropologie mibɛ jɛkukuwkan Anglew fɛ ye (J.G. Frazer), Bronislaw Malinoski, A.R. Radcliffe-Brown, E.E. Evans-Pritchard, a ni anthropologie mibɛ kokɛtiokoyawkan Amerikawfɛ ye (L.H. Morgan, Franz Boas, Marvin Harris, Clifford Geertz).
Afiriki ye ani e ye, Mali

"**[[Afiriki]] ye ani e ye, Mali**" yɛ Mali ka imi nationali yɛ.

:Mali man'a kan bɔ
:ɲɛtaa kɛlɛba don
:An bɛɛ b'an cɛsiri
:Ka lahidu tiimɛ
:So, haju, ŋaniya kelen
:Farafinna kelenya
:Jugu man'a kun bɔ
:Kɔnɔna o Kɛnɛma
:Bɛɛ ka wuli k'i jɔ
:Saya ka fisa malo ye

:*Kɔrɔsilikɛlan:*
::Farafinna n'an faso Mali
::Jɔnjɔn in ko: hɔrɔnya bɛrɛ
::Farafinna n'an faso Mali
::Kɛlɛ in ko: kelenya kɛlɛ
::Un! Mali tile bɛ bi
::Un! Mali tile bɛ sini
::Jigiya forow funtira kayira
::Denw hakili latigɛra pewu pewu

:Duguw ni togodaw jɔli
:Muso jɔlenw, denmisɛnw ni mɔgɔkɔrɔbaw
:Ka ɲɛsin faso ma min bɛ taama na
:Ka ɲɛsin siniɲɛsigi ɲuman ma
:An ka danbe kosɔn
:An ka barika don an ka jεkuluw la
:Foroba lakanani kama
:An ka foroba nafa forge
:Sɔgɔsɔgɔninjɛ ni kamankunw ye ɲɔgɔn fɛ
:An ka taama sira kan min bɛ taa nisɔndiya la

:*(Kɔrɔsilikɛlan)*

:Sira ka gɛlɛn kosɛbɛ
:O min bɛ na ni nisɔndiya ye ɲɔgɔn fɛ
:Ja gɛlɛya ani yɛrɛdi
:Kɔlɔsili kɛ waati bɛɛ
:Tiɲɛ min kɛra waati kɔrɔw la
:Don o don tiɲɛ
:Nisɔndiya sɔrɔli baara gɛlɛn fɛ
:A bɛna Mali kɛ sini ta ye

:*(Kɔrɔsilikɛlan)*

:Farafinna laban bɛ wuli
:An ka nin don kura in fo
:Foli kɛ hɔrɔnya la
:An ka taama ka taa kelenya fan fɛ
:Bonya sɔrɔla kokura
:Aw ka dɛmɛ don an ka kɛlɛ la
:Tiɲɛ don an ka kalili la
:Walasa ka Afiriki kɛ kelen ye
:Aw ka jɔ ɲɔgɔn fɛ ne balimaw
:O bɛɛ kɛra bonya ye

:*(Kɔrɔsilikɛlan)*
Su ko ya

**Su ko ya** kɛ cogo n'kurala sɛnɛfô jo tigiw fɛ.

N'kurala mara la sɛnɛfô dôw bé yi ni u yé djo tiguiw yé. Ni dugu ni na djo tigi ya bé di bon da kelen ma o bé kɛ ka bi lawalé la. Môgô kelen dé bé ta min bé a djan to djo son ni na fô ka ta sé a saya ma.

Ni ala na na ni a ka na yé ni djo son na ni sala a chou ko ya bé kɛ ni cogo la.

Ka bi a bɛ sa don mi na, tile fɛ o tile fɛ u ba bila djo bon ni na, chou ma na ko u ba labo ka balani fô yôrô la, don o don fa na u ba bougô tile fara chou kan adow yèrè sén bè kari walima a fari yôrô wèrè.Chou o chou u bé balani fô ni chou ni tôgô la fô ka ta sé tilé wolofila ma,u bé a yɛrɛ sigi balani fô kènè kan a tilé wolofila bè la.A tilé wolofila na don fitiri fɛ u bɛ taa ni a yé kaburu la ka taa a choun do,cè fara muso kan bè bé taa,u taa tô la bé don ba dé kè fô kaburu la.Ka sôrô tôw fè muso ma tè ka taa kaburu la.Ni chou do na ka ban u bé don ba kè a kaburu kan ka sôrô ka na so.

Nbé aw bila yan ni tu bé né fɛ ka fô aw yé.
Misirikɔrɔ

Sikaso mara la dugu dɔ bé kilomɛtɛrɛ tan ni saba nɔgɔna ni a tɔgɔ yé ko **misirikɔrɔ**.
Ni dugu ni na kulu dô tu bèyi. Ni kulu tu bɛ mako caman gnein dugula mɔgɔw yé fɔ ka taa sé mɔgɔ wɛrɛw ma. Silama baw tu bé taa kaluwa do yé fɔ tuma jan. A dɔw tu bé sé ka san yèrè kè ni kulu wo ni la. Soman baw fana tu bé taa u ka soniw la ni yôrô kelen ni la, barsa ni yôrô tu tilalen bè so fila la.Silama ka yôrô tu bé san fè,soman ka yôrô tu bè duguma.
mɔgɔw tu bé taa u ka dafalen taa yé. Ni tu yé dafalen taa, i bé sé ka fô kulu mé na n'sara i la ni gnina sènè djala n'la ni yé moto kelen sôrô mé na saga, baa, misi, chè walima fen wèrè di i ma kô ségi yé (saraka). A kôw caman tu bé gnein sɔrɔ. Ni kongɔ tu yé i sôrô, i tu bé sé ka dumuni sɔrɔ ka sɔrɔ i ma dɔ mɔgɔ mi na na a bila.

Ni tu yé misi guèna fila dô yé mi yé ni lada ni cein. A misi guèn tô kongô yé a mina ka to ni kulu ni kɛrɛfɛ a yé dumuni ko fô a bé bali mina a yé tasa sigilen yé a falen bɛ dumuni na. A yé dumuni kɛ ka kɔnɔ fa a ma son ka taa ka fɔ a lé ka dumuni tasa tabaga yé. Sɔni sé la muso dô na na dumuni mina taa a yé a djagoya fô a lé ka kuma a fè,ni muso ma son ka kuma a fɛ a taa la (ni muso tu yé jina muso yé). Jina muso ni taalen kɔ fɔnɔ ban bali juna fila kɛ kan o la a ma sé ka kisi a sala. Ka bi ni don kulu ni ladaw bɛ cein na. Dumuni té sɔrɔ yé bilen ka dun. O dé kaman mɔgɔkɔrɔbaw ba fɔ ko ko nyɛnyini ba manyi.
Sikaso

**Sikaso** (faransikan: **Sikasso**) bɛ Mali kogo dugu nyogo fa. Fôlô fôlô donso cè dô tun bé y'in na tôgô tun ye «sika», donso fariman de tun do. Y'a ni a bé sikasso dugu sigi, a tun sigi l'é bè dugu déni dô la ni o tôgô tun ye ko «bugula». Bugula tun ye dugu déni fitini dô ye mi ma yiriwa kosɛbɛ. I na fô donso do min kɛ, a tun bé donso ya kɛ bugula dugu lamini na, a na na kè yen sogo dôgôya la, o la a ko ka bi taa gnèfè walisa a ka fɛrɛ sogow ma. Ka bi a taa don fôlô a taara yôrô mi na yen jara la kosènbè barsa a ye fèn wèrèw sôrô yen mi ni sogo tè kelen ye i na fô: woso kènèw, kuw, yen fana dugu kolo tun kagni sumaya tun bé yen. O la sa ni yôrô ni jara a ye,a ye bugula dugu bila ka taa a ka bugu sigi dana a bé a ka sɛnɛw kɛ yen o bè jara la. O la bugulakaw tun bé to ka taa bô ani a ka dén bayala, u taa tôla tun ba fô n'bé taa bô sika ka so, o la u daa tèliya ko jugu dé nana ni sikasso ye. San in u ka fô sika ka so u da ye ka ni tigè ka boy'i kato sikasso ye. ni dé ye sikasso sigi cogo ye. 

## Sikaso sugu
Sikaso sugu bé jɔ kari o kari, sigi ko kelen dɔgɔkun kɔnɔ. Sikaso sumaya ka bon ko sèbè, Sikaso mara kônô, fèn kènè caama bé sôrô a sugu la samia fara tilé man kan. Sugu don y'aw fè dugu minsèn caama bé na a sugu la sé na, musow ka na l'i dé ka té l'i sé na na, cèw fan ba bé na nègèso la dôw bé na moto ni fali wotorow la. U bé bô kilomètèrè janw la ka na a sugu jo ni o ka feré fènw ye o kun na. A té dan sikasso dugu daaman ma mali fan caama fana bé na a sugu la i na fô 

bamakôkaw, motikaw, ségukaw. Ni sugu don ya ni na môgô sugu bè dé bé kè yen: zonw b' a la, namaratôw, ganamuganamu kèra, san ni kèra ni féré kèlaw. Sikasso sugu bé don ka bi fajiri jigilen kôfè ka wuli safo jigilen barsa a sugu bé fa ka tèmè. Ni sugu don ya fè fèn bè dé daa ka nôgô. N'ka dugu minsèn môgôw min yôrô ka jan bé taa l'i da mina ka bi lansara jigilen kô. Sikasso sugu filana bé y'i n'ga a té ni kari sugu ni bô bon ya ni cama na, o bé jô sibiri o sibiri. Kari sugu ni bé kin mina o tôgô ye ko «filaso», sibiri sugu ni bé «médine» kin na.

## Sikaso ka cercle
Benkadi, Blendio, Dandéresso, Dembella, Jalakoro, Jomatene, Dogoni, Dumanaba, Fama, Farakala, Finkolo Ganadugu, Finkolo-Sikasso, Gongasso, Kabarasso, Kaboila, Kafuzela, Kapala, Kapolondugu, Kinyan, Klela, Kofan, Kolokoba, Kumanku, Kuoro, Kuruma, Lobugula, Miniko, Miria, Misirikɔrɔ, N'gamacɛbugu, N Tjikouna, Natien, Niena, Nongo-Suala, Pinperna, Sanzana, Sikaso, Sokurani-Missirikoro, Tɛla, Cankadi, Wateni, Zanferebugu, Zangaradugu ani Zanièna.
Finkolo

**Finkolo** yɛ dugu yɛ Sikasso mara kono. Ni kɛla tubabuw tile la u ya sôrô mara tun be tubabuw bolo kan fanga fin baara san. Tubabu tun be farafin mina ka u bila jonya baara la i na fô siraba dilan, ka baara kè u y'a forow la walima ka taa u féré u y'a camana na. U ka môgô mina ta fan ba tun ye cɛw de ye. San dô la cèw u mina ta cayara fô o san kunbɛ cɛ minsɛn ma na sôrô bugulu dugu kônô. Cɛw ma sôrô min kɛ u gɛrɛ la muso minsɛnw la u ye muso minsɛn cama mina, n'ka kelen tun be ye a l'e ma son mina l'i man a boli la ka dugu bila, ka taa sigi tu kônô na dôla ka to ka a yɛrɛ kôlôsi kosèbè tubabuw la. A sigi la yôrô mina yen tun ye fini yôrô ye, a tola o la ka a tôgô la bugu sigi ka balo fini ye. A ye a dogo yen fo ka taa sé tubabuw taa l'i ma, tubabuw taa l'i kô, a tola ka taa bô bugula kaw la a sigi yôrô fôlôbugulakaw bé taa bô a fana ye. U tun bé a sigi yôrô ni wélé ko «fini dugu kolo» fô ka na yɛlɛman ka na sé bi ka fô jogo ni anw ma fô ko «finkolo» sababu ye u daa téliya ko jugu ye dugu ni tigɛla ka bô y'i ka to fini ni kolo ni odé bé wélé bi ko finkolo.
Ku

**Ku** ye balo ye min bé sɛnɛ. Ku bé sɛnɛ samiya fɛ, ni san kun fɔlɔw na na, sɛnɛ kɛlaw bé taa forow la ka ku tuguni biri ni dababaw ye. Ku té sɛnɛ ka sɔrɔ ku si té i bolo. Tuguni birililen kɔ u ku si tigɛ, ku si tigɛlen kɔ, u be digɛn bɔ tuguniw la k a sɔrɔ ka ku si kelen kelen turuyi. Ku dolen kɔ a bé kɔlɔsi fɔ ka taa sé a falen kun bɔli ma, ni a falen na u bé yiri dɔw tigɛ ka turu ku si kɛrɛfɛ walasa ku si ka na woyo duguma, ku sun ka sé ka mɛlɛkɛ a la. Ni bin falen na a foro kɔnɔ u b'a sièn, dɔw yɛrɛ bé nɔgɔ kɛ a kɔrɔ.

Kalo saba kalo naani ku kun fɔlɔ bé kari ni a bé fɔ o ma ko (bɛdɛ-bɛdɛ), kalo filana wɛrɛ kalo naani kɔ ku kun filana bé kari, ni o ba fɔ o ma ko «ku jɛma».

Ku kari don foro tigiw gansan té kɛ ye mɔgɔ wɛrɛw bé fara u kan. Ku bé kari ni nɛgɛ jan dɔ ye walima daba minsen. Ku den bé kɛ tuguni dé kɔnɔ, ni u b'a fɛ k'a kari, u bé tuguni waraka ka sɔrɔ ka ku sun duguma na tigɛ ka sun yɛrɛ toyi, ni u tila la u ye yɔrɔmin sé, u bé a datugu walisa ku filana ka sɔrɔ. Ku kun filana tigɛlen kô, u bé sorɔ ka san wɛrɛ ku bɔ, san wèrè ku si bɔlen kɔ, u bé dɔw féré ka dow kè dun taa ye. Ku bé ka kè fɛn wɛrɛ caama ye: i na fɔ towalima ka beleke, walima ka yiran, walima ka jɛni. Ku ka di ko sɛbɛ a fana jɔyɔrɔ ka bon farikolo la.
Nɔnɔ

**Nɔnɔ** ye jimafɛn jèma ye min bè bɔ bagan dôw la i n'a fɔ misi, saga, ba walasa k'u denw la balo. Hadamaden fana b'a den baloli daminè ni sinji ye. Sinji tè dô wèrè ye ni nɔnɔ kɔ. Balo dafale do, farikolo nafalan cama bè sɔrɔ min na. Nan ye nɔnɔ minèn kônô ka bila ka mèèn, fènè bè sigi a sanfè. Ni ye fènè ye gosi a bè kè nare ye; o tobilen de ye sirèmè ye. Ni nônôkènè bila,a bè sunôgo ka kè nônô kumu ye. Nônô bè se ka bila ka kè dumifèn wèrèw ye i n'a fɔ fromazi, yawuru, kèrèmu. Walasa nônô ka na sunô kô joona, i ba wili. An ka n'a nônôkèmè wili bali min bawo a bè se ka bana cama na se môgôma. Nɔnɔ bè dumunifèn folò de fèn min ni bè barika la se môgô farikolma. Ngan a bè fɔ ka n'i ye fèn fima ye nɔnɔ la o tè a dô ye. Ni kuma ye bè nɔnɔ ka jèlè ye de yira. An fè ya tun ye fèntigi dumuni ye n'ga sisan bèè ya famuya ko an farikolo mago bala walas ka barika sôrô. Nônô jiman ye kôfèn, nônô mugu bè ye. Ni an bè kafô la sako di, ka daka an se ko lamara fô tunma ja. 

Nɔnɔ bɛ fɛɛrɛ buteli walima ... kɔnɔ.
Sokurani

**Sokurani** ye dugu min bɛ Sikaso mara kɔnɔ. A ni Sikaso cɛ ye kilomɛtɛrɛ 10 hakɛ ye. Dugu koroba do; sabu la n'an la jɛ li kɛ, an ba ye ka a fɔ ko a tun bɛ yi ka bi Cèba ni Babemba noun tilé la. An bè don fana ko Lieutenant Galet, ni o toun yé Tubabu sorodachi gnè môgô do yé, faatu la Sokurani sira de kan; tuma min na tubabu nana daga sigi Sikaso da la.

Sokurani yɛrɛ sigui len bɛ kɔ folo do de da la ina fô an ka dugu tiama. O kô nin bè fin tiama de gnè dugu denwou yé. A fɔlɔ yé nan kɔ sɛnɛ yé, fila nan yé ji min ta yé, saba nan yé dugu la kanda li yé. Sabu kɔ ni jɛgɛ tɛ jɛgɛ gansan yé. Maa kôrô ka kuma la, dugu da siriw do. Ni ko djugu bè na dugu sôrô, o lu de tun b'a fô maa kôrôw yé. U tun bè guèlèya kun bè tiogo fana fô u yé.

Jɛgɛ ni nun tun tè faga. Don dô, muso kati guèlin do yé u dowu minè k'a bè u tobi ka di a denwu ma. Tuma min dji yé wili da minè, jɛgɛwu tigɛ tigɛ len tugu tugu la, ni ka yala da minè dji wili tô la. Sangani tèmè len a denwu yé dali da minè bana bolo. Muso dabali bana. A boli la ka sé dugu muso kôrôw ma ni ka a ka kè walé djugu ni da u tolo kan. O lu fana wili la ka sé tiè kôrôw ma ka kuma la sé.

Ya ni muso ka tila o la, a nana sôrô a den fila soma yɛlɛma la, tɔ kelen nalon ta la. O fana ma mɛ dunia kɔnɔ.
Sarakaw bô len kô, muso yé dunia to.

O don bô len kô a la dugu môgô chi ma sé djèguè nu nun ma.
Ali bi kô ni bè ye; dugu ni fana bè yé.

----

**Sokurani** ye dugu ye min be Sikaso mara la, ani loloni ma jan kosèbè barsa u'be taa denminsenw do kalan na yen de, u'be taa Sikaso lôgô la kariw kariw. A dugu la môgôw ka baara ye sènè, banga balo, cago, môni ni fein wèrè caman,u' y'a sènè  kôri, feinw la: tiga, sagnô, kaba, côngôn. Mara feinw la u'be: misiw, sagaw, baaw, chèw, kami. A be conowari sirala guindôrô kan ani furountièri ma jan ko sèbè. Ni dugu ni na fara kô dô be ,ni fara kô ni ye jiè man yôrô ye barsa môgôw be taa u'ka dafalenw taa yen.ni fara kô ni tè caa a badani san kuru ji tè ban a la. Fara kô ni ji be suru ka bô fara kulu jan dô de san fè.tilèma fè u'be nan kôw sènè ni fara kôni dafè,u'be tomati, jaba, pomme de terre, carôti, ani fein wèrè caman.
Nare Famakan ni Sogolo kɔkuru ka furu

**Nare Famakan ni Sogolo kɔkuru ka furu** ne kèra san  sièkili tanna.
Maden tun ye cefarin jamana ye. Nin waati, a masakè tun ye Nare Famakan Keita ye. Sigi Dô tun bè ka maden dugu môgôw ni siri ka da u kun n'o ye Do ye. Môgô si tun tè se ka taa ka dugu kôfè n'a mi lajaba walima k'i faga. Donso lakodon ne fèn o fèn ye kunda a ka kan a y'o dignè fara. Sigi tun tè sigi gansan ye. Môgô yelema tun do. Ladiyalifèn sugu bèè labila donsow ye, nga u ma se sigi in na. Donni tigi bè ye taa kè ka dèsè. Don dô donsokè fila ye labè kè, ka taa sigi in kama. Do masuruya la u kun na musokôrôni dô la? Dôgô tun bè o kun. U y'a fo dôgôkè ye dôgô minè ka t'a bila a ka so ka tila k'a ladiya. O diyara musokôrônin ye kosèbè bawo môgô tun ma deli k'a bonya tan, a tun bu u nakun dôn nga a ye u gniniga: « aw kun bè yôrô jumèn kan? » U ya diabi ku nana dugu tigi ka wele kan na mèn n'o ye sigi ko ye. U kuma fole musokôrôni y'u lajè ka donnikè ka sôrô ka so kônô. A bôle a y'i kanto dôgôkè ma: « n bè sigi in labila aw ye, nka an b'an kale gnôkon ye. Sigi fagalen kô ni aw gninikara ladiyalifèn aw ka muso gnini. Dugu nbogotigi bèè bo ka yira aw la, aw bè n môdenmuso in ta mi tôgô ye Sogolon Kôkuru » Kalili kôfèn musokôrôni ye yèrè fagali dalilu di u ma, bawo sigi tè dowèrè ye ale yèrè kô. Dugu jèlè u taara kunko la, u taara belebele labènen sôrô u gnè. Dôgôkè ye mugu tiekokelen k'a la o ma foye gnaye, a ye fanbè kè senoye a ya to munumun na ka kalakisè bo a ma, o ya faga. Ko bè kèra in na fo musokôrôni ye a cogo min. u taara a moden muso di Famakan ma na tun kofole do o ye. Sogolon ye den saba sôrô min'u kera den barikamaw ye i na fo Sundiata. O Sundiata de ye maden bo bolo la tunma dô la ka tila k'a tôgô lase dunu ya fanbè.
Jose Trawere

Don tɛ wele don na. Ce farin caman tɛmɛna. Nin kɛra Kumi. Kolokani mara la Bɛlɛdugu kɔnɔ k'a ta san 1914, ka t'a bila san 1916. Tulobilenw tile la, kɛlɛmasa dɔ tun bɛ yen min tɔgɔ ye ko **Jose Tarawele**. A tun ka farin, o ye farinye dan ye.

Hali a tɔgɔ gansan tun bɛ tubabuw siran. Jose ye Bamanan dugu caman kɛlɛ ka se sɔrɔ u kan, k'u do aka mara kɔnɔ. A na ka fariye bɛɛ, dugu damadɔ tun bɛ yen a dɛsɛra minnu na. Walasa a ka se ka mɔnɛ bɔ a-yɛrɛ la, a y'a kɛ cogo bɛɛ la ka jɛ siri ni tulobilenw ye. Olu farala a kan ka dugu ninnu minɛ, o ya tɔgɔ bonya ka ta fɛ.

Alimankèlè elen, Faransèw nana Bèlèdugu kèlècegni na u ka taa dèmè don u ma k'u jugu alimanw kèlè. O kuma folen, Nônkôn jamanatigi sigasira. O don na ngusujeli dô tun bè Nônkôn. O ye jamanatigi n'a kankôrôsigi dusu lamin ni dônkili ye: « N'aw tè cèw ye, a 'ye kulisi di muso ma, a'ku ka taafé minè k'a siri a' cèla ». O folen farinya donna bamanan na, jamanatigi dusura fô k'a dôn a dusura. O yôrô bèè, a ye ci bila kèlègnèmôgôw ma k'u ka na sôrô bulon kônô. O wlekan ma sigui daga giri da la. U bè na na a sôrô bulon ba kônô, jamanatigi y'i dantigè. U bènn'a kan ka tulobilew kèlè fo kumi Jose, sabu la wati dô la, Faransèw tun y'a a le dèmè ka juguw kèlè, a tun dèsèra ninnu na.nka Jose y'a yira ko ni u ko ka kèlè kè a le n'u bè jè ka tulubilenw kèlè, n'o tè a le sagô tun tè. Kèlè dôgô dara, bamanan ni tulubilenw tun kan ka sôrô kôdjalada la. Kèlèdenw tun bè so kan, dôw tun bu sen na. Bamanan marifaw, tamaw, kalaw ani maramafen wèrèw tun b'u bolo. Tulubilen tun ta ye masibafènw ye, i'na fô gèlèw.

Aa! Ni don in ma diya. Jaa balo don saya tè yèn, saya don balo tè yèn. Mugu cira gnôgôfaga dabôra, joli woyora fan bèè fè, su cayara, bamanan jigi misèyara. I ka don kèlè ye ma diya bamananw na, bawo ka fara u ka masibafèn kan, tulubilew y'u yèrè dèmè ni fèè wèrèw ye. Sanni ka kèlè daminè, u ye djiri bolo dô igè k'u masiri i na fo kèlèdenw. Bamanan y'u ta kè muguci o muguci ye u hakili la u lu tulubilenw. Jaa u lu bèè fan wèrè fè k'u jateminè. U dôn kuma mi na ko bamananw mugu ni ks kisè cama bana u sôrô ka poyi. Kèlè diyara tubabulaw. U donna kumi. 

Jose na ka baramuso yu na mèn. Fè wèrè majigi u kônô saya kô. U donna mugu so kônô ka ta bila a la, mugu wilila n'u ye k'u faga. U yɔrɔ kɛrɛ u kaburu ye. Jose ye saya fusaya ni malo ye i na fo Babèba. Jugu sagô kèrè sabu u ye kamèlen cama minè ka taa n'u ye. O don na dugu tun bèlèdugu kônô ni kasi ma kèn yôrô min .

Bèlèdugu bè mèèn n'a magnènè kèlè in kô.
Ali Baba ni n'sonke binaani kɛlɛ

**Ali Baba ni n'sonkɛ binaani** maana don ne ba do: « *[[mille une nuits]]* ». A bɛ Ali Baba ka n'sonkɛ binaani ka nafolo n'sunnyɛli nyɛfô. A sera ka kisi a k'a barakɛla ka gnuma ya kôso.

:Ali baba ni Kasimu tun ye balima fila ye, minu tun sigilen bè jamana jan do kono. Kasimu tun ye jagokèlawariyigi ye, k'a soro Ali baba tun ye ye faantan dogofeerela ye. Don do, k'a to dogogni na kungo koko, Ali baba ye ce binaani ye sow kan. Wagaden girimanbawtun dulonnen don u kelen-kelen bè kèrè la Ali baba y'u ye k'a to jiri min sanfè, ce binaani ninnu nan'u ka sow siri o jirisun na; okofè u n'u ka wagandew y'u gnèsin kulu do ma. Ce binaani kolen ninnu ka gnèmoko y'i jo k'a fo: « Sezamu, dayèlè ! » O yoroni bèla kulu y'a yèrè jengè, ka da yèlè u ye. Kuluwoba do tun da don. Ce binaani donna, o nko, kuluwo datugura a yèrè ma. O kofè, kulu jègènna tugun, ce binaani bôra. U ka kuntigi ko: « Sezamu, i datugu ! »; kuluwo datugura a yèrè ma. U taalen kofè Ali baba jiginna ko bô sanfè, k'i gnèsin kulu ma. A fana ko: « Sezamu, i dayèlè » kulu y'i jèngè, ka doyoro jira Ali baba la. A ye dakabananfèw doro de y'agne la: wagadew caman ani segiw falen sanu ni warijè masiriw la, a y'a do o yôrô de la ko ninu ye nson de ye. A yèrè ye sanu ni wari ceman ta, ka tila k'i jo dala ko: « Sezamu, i dayèlè » Kuluwo dayèlè la a yèrèma, a bora; a boeln ko: « Sezamu, i datugu! » kuluwo datugura a yèrè ma. A selen a ka so, a ye sanu ni wari jir'a muso la, ani a sôrô cogo. Jaa ! O yoroni bè la a muso boli ka taa kuma bè fô Kasimu muso ye. O fana ya fô a ce ye. Kasimu fana nana Ali baba kama. A y'i kanto a ma: « i ka wari soro cogo fo n' ye wali n'ga taa i kofo polisiw ye » Ali baba ya a jaabi: « n'balenkè Kasimu, ne tè siran n'gan nba a gnèfo i ye ka dakan i n'balen ye. « N bè min fo i ye, i kolsi i yèrè la, bawo sanu ni wari ni ninni ye nson jugumanba binaani de ta ye ». O kofè, Ali baba y'a fo Kasimu ye, a ka kan min kè. Kasimu tara kuluwo kono. A ye sanu ni wari caman ta, a bo to a hakil boro kilisin ko. Fo nsonw na a soro ye ka mi nè ka fagan.
Bamanan

**Bamànanw** yɛ Mali siya dɔ yɛ. U bè bamanankan de fɔ.
bamanan tɔkɔ bɔra mun de la?:
- a be fɔ ko an tun be bataya de la, an ka mɔkɔ fɔlɔ min nu yɛ aw ban aw ba la, a fɔ raw ma ko ban ma la, sabu ba = ma.

- A bɛ fɔ fana, ko kumbi mansaw tun bɛ mara la tuma min na, sosokan min nu y'w ban aw ma maraka mansaw ka mara ma, a fɔ r'w ma ko ban ma na, sabu ma = mansa.

- a bɛ fo fana, ko silamaya nanin an fɛ, min nu ma son don na jona, a fɔ r'w ma ko ban ma na, sabu ma = ala.

nɛ konin fankannin filanan nɛ kan.

Bamanjamuw ka ca, bamanan yɛ Manden siya do yɛ, a jamun kaca: kulubali, diara, togola, mariko, traoré,konè,nyaré,dumbia,tangara, buaré, ..  

11/2/2014
**Bamanankan fililatilennan** kura bɛ bɔ nin dɔgɔkun in na. Aw k'o lajɛ :

a bɛ kuma o de kan : fasokan.com

Okestream

- Open Office : extensions.openoffice.org

- Libre Office : extensions.libreoffice.org

- Firefox, Thunderbird (Mozilla) : addons.mozilla.org
Woron son

**Woron son** yɛ jo kolo kolo yɛ. Tufuga dugu kônô jo dô bɛ son ye ko woron son, woron son ye kôlôn ba dô ye mi ka dun ko kosɛbɛ, a ji tɛ ja ni i jigila a la i tɛ bô bilen. Woron son san o san walisa ji ko ka nôgôya cogomi.

San o san samiya don da, u'be tènè kun kelen ta ka son o don, ni doni na, u'be banga cama faga i'na fô: baw, sagaw, misiw; cɛw ni fɛin wɛrɛ. Ni baganw bɛ b'ɛ faga ka tobi ni kôlôn ba ni da la. Ni don ni cɛ fara muso, kan denmisɛniw fara môgôkôrôba kan bɛ d'e be kɛ ni kɛnɛ ni kan. Sumaw fana bé taa i'na fô: malo, kaba jôn, ni fɛin wɛrɛ. Ni sumaw ni baganw fagalen de bɛ tobi, dumuni kôni tɛ dɛsɛ ni don ni na, min fɛin fana bɛ kɛye dolô fo ka taase min fɛin caama wɛrɛ man, fôli fɛin fana: balani, dida, n'bolon. Tufuga dugu minsɛnw bɛ de ko fôla ni gnanajɛ ni la, abé daminɛ sôgôma fô wula fɛ. Ni ni soni tun kèla a ka caa ala fɛ san ko tun bɛ nôgôya. Ka b'u ya dabila san ko gɛlɛya la. A dabila sababu bôla dinɛ ko la.
Bagan

**Bagan** bɛ animali.

* fali
* misi
* ɲɔgɔmɛ
* tubabulɛ

* wùlù
* jakuma

* nkolonin
* sigi

* kolonkari
* jakumawara

* woronin
* sensen
* nɔnsiwulu
* mankalan

* sama
* sogoba

* sinɛ

* seriba

* mali

* nama
* suruku

* waranìnkalan

* sonzan

* waraba, jara

* bala

## Bagan
Bagan (mammifères):

### Kɔnɔ
Kɔnɔ:

### Jɛgɛ
Jɛgɛ:

## Sababou


## Kɔfɛ sira
*    ''Animal'' 
* Animal pictures
Ko kɔrɔbɔ

**Ko kɔrɔbɔ** ye finye ye min maɲi ka ladaw ciɲɛ. Waraso dugu kɔnɔ, muso dɔ tun be yen n'a tɔgɔ tun ye Farima. Farima tun tulo ka gɛlɛ a te mɛni kɛ, a tɛ son mɔgɔ ta ma. A tun furulen don, den duru tun b'a fɛ. Ni dugu ni na kɔ do tun bé y'i ni a bé mako cama gnein dugula mɔgɔw ye, jɛgɛw, banbaw, ani ji kɔnɔ fɛn wɛrɛ caman. N'ga ni kɔ kɔnɔ feinw tun té minɛ, daga fin fin tun té ko ni kɔ ni na. Dugu mɔgɔbɛ tun kelen bɛ ka ni sariya bato, ni kɔ ni tun tɛ ja. Ni sariya nu'nuw batolen ka ni kô in tun té ja samiya fara tileman kan, ni sariya nu'nu dé tun ye jinaw ka ladaw ye. Farima min ko fôlen filè, farima min té mèni kè, farima min tulokun ka gèlè, farima min té son môgô ta ma, farima min bé ko bè kôrôbô a taa la don ni kô la fini nôgô ko la, a tilalen fini nôgô ko la a jigila ji la ka jègè dow minè ka dogo a ka palan kônô ka taa na ye so.a sé len ni 
Jègè ye so a cè y'a gniniga a ko a l'e y'a san surafana na ka man,a cè ko a man na sôrô la i ye kô jègè dé minè taa bila jila a no na ka na n'lasé kunko man,ama son a cè ta ma.a ye muru ta ka jègèw fara sièn ka ban k'u kônô faran o'bè la jègèw ma sa,a ma sonmi ni bè la ko ko gansan tè,a tilalen o'la,o y'a sôrô a ye daaga sigi tasumaka ni daaga tun ye nan daaga dé ye,a tilala ka jègèw kè nan la ka tobi kabi lansara fô safo jègèw ma môn,u'ma sa fana,a cè ye jègèw ta ka taa bila kô la u'nô na .O'dugusajè bè a den kè fôlô sala .a'yèrè fa na ma kènèya kosèbè o kôfè.nôgôya don ne a la,a taa la ni daaga fin fin ye kô la ka taa ko y'i,o'de ma bè jinaw ma,jinaw dimina u'ye ji funu ka muso in bé jila,y'ani môgô ka bô jinaw tilala musola u'ye a kun ci.Ka bi ni don ni kô in ma tèmè kalo kelen kan muso in salen kô fè,kô ji bè jala a kônô na fènw bè tunu na. Ni sababuya d'e kɛ la ni kɔ du ma mba ja cogoye.
Furu sira taa-ma

Mali furu sira taa-ma coko. Furu ye ko kôrô ye, a bé kè kabi lawale la an bèma cèw fè, furu ye fèn barikaman ye, fèn bonya ta, bè te furu kèla ye. Ni gnein bôra  muso dô fè, k'i b'a fè furula, i'b'a gnèfô i somôgôw ye olu de be a sira taa ma. I'ka môgôw be wuli ka se muso somɔgɔw fana ma ka gnein fô u'ye ko an b'a fè ka i den muso nyini an den cè ye furula, o'be kè ka sôrô i si sera furu ma. Furu ko kuman fôlen min kè, muso somôgô be sôrô ka don di aw man ni a be na jabi minè. Y'ani o'don dilen tiè, u' be kôlôsiliw boloda aw kan. Ni don di len na aw be segi ka taa jabi nôfè,u'be se ka son,ina fô u'be se ka ban. Ni u'sona u' b'a fô a ye na ni woro ye, aw be kuman furu na folo ni minè kolon songôw kan ni musaka wèrèw.

Woro fôlô ye woro den tan ni fila ni baa kelen ni kèmè fila, woro fôlô bôlen ko,woro filan abe sôrô ka na. Woro filana ye woro den bi saba ni wôrô ye, o'bôlen kô woro saba na, woro sabana ye woro pagna kelen ye, aw be ka furu don boloda. Furu nafolo be sara ni aw ka se cogo ye y'ani furu don tiè.
Bolokoli

* Bolokoli *



Tuyifuga ye duguye min be kunmantu mara la. A **bolokoli** bé kè numuw d'é fɛ, ka daminɛ san seginla fô san tan ni fila denw. Don kelen de sigilen bè san kônô bolo koli ka man. Ni ni don ni se la ka sôrô denw minw be ni si ko fôlen ni na i'ka kan ni bolo koli ye. Ni bolo koli bé kɛ tu fin dô d'e kônô,ni tu fin ni dugu kôfɛ.

Ni ni don sela u' be ci bila numu cè ma ka fô ko bolokoli don sela,numu cè b'i na denmisenw fara niôgô kan min u' si be ni si ko fôlen ni na,ka taa n'u ye tu fn ni na blokoli yôrôla, bolokoli be daminè kôrôya kin ka taa bila fô bè ka fitini la .boli koli kôfè,u'be segi ka na dugu kônô o don bè bolo koli kôfè,u'be sigi tiè kala kan fô ka taa se kalo saba ma.ni kalo saba dafa la,u'ka kan ka bô,u' ba yira ko joliw suma na.u'bô don gnana jè ba dô be kè,u'be tasuma ba mènè,ni tasuma ni kuna ,u'bè bi na kelen kelen ka na tasuma ni sago san fè,u'ba sôrô denmisèninminw bolo ma ko sigilen bè tasuma kô fè ni buguri jè ye,u' b'a kè ka solomana den n'u bon,o bè kèlen kô ,u'be taa u' ko,u'kolen kô,numu tiè b'u fara niôgôkan ka fô u'ye k'u man tè ka musoko kè fo kalo kelen,ni min ya nkè n'a min sôrô ala a yèrè kunku do,u'be sôrô k'u la bila.
Cɛkelen dugu

**Cɛkelen dugu** yɛ dugu Sikasso mara la yɛ. Cɛ dô tun be dugu dôla, a fa sala ka ba sa ka kelen to, dôgô ni kôrô fan chi té a fɛ fô a yɛrɛ kelen daman. A fa ni a ba salen kô dugu môgôw ye a ma ba u'la ka to a kelenna, môgôw bè bana ala a kelen o sabanula a ye dugu bila ka taa sigi kunko kônô. A taa wati sigi kunko la a si tun tèmè na muso furu kan, n'ka m'a si ma son ka den di a ma furula, alima ka muso nyini k'a di a ma. A ye a ka bugu sigi kunko ni na, a bɛ sɛnɛw kɛ a kelenna.

Don dô a tola sɛnɛna cɛ kôrôba dô na na sôrô foro la, a y'a nyinikan n'a sôrô a be sɛ ka su kè a ka bugu la, ni dugu jɛla a be taa a taa yôrôla, a ko basi tɛ. Wula sela minkè, u'taa la so, a ye ji kalaya ka di cɛ kôrôba ma, ka dumuni tobi u'y'a dun. Cɛkɔrɔba sôrô la ka nyini kan ko muso tɛ i'bolo y'an, a a ko awo, a sôrôla ka do a gneinna ka fô.

Dugu jɛlen, daraka dunlen kô fɛ, cɛkɔrɔba ye sira nyini, a taa tola ye yiri dô fô a ye ko ni a ye ni yiri kè jiw jiw la,ni musow musow ye a min, a'l ni a taa la yôrô yôrô a be segi ka na sôrô a ka yôrôla. O yôrô bɛ a ye ji fiɛn dô sigi a ka bugu don da la, ka yiri ni kɛ a ji la. Musow musow ye fiɛn ni ji min o bɛ segina ka na sôrô yen. Bi a ka dugu bonya na kosɛbɛ, dugu musow yɛrɛ ka ca ni tɛw ye. Ni cɛkɔrɔba de kɛ la sababu nyuman ye ni cɛ falatô jeliman goni man.
Dumuni

**Dumuni** ...

* malokini
* ku
* buru
* kaba
* nɔnɔ
* syɛfan
* sogo
* basi
* mangɔrɔ
* namasa
* si tulu
* sumbala

Voir aussi: Tobilinɔ
Faransekan

**Faransikan** (*français, la langue française*) ye kan romane ye kan fo Fàransi, Beljiki, Swisi, Kanada, Côte d'Ivoire ani jamana wɛrɛ 47.

Mali la faransikan ye jamana ka kan ye.

Mali njeta faransi fo mi soro an ka kaladinba sabadedo peaduni an niakademinu akademi kan dedo tsokosogo aga fangan soro an ni janman janganmina wo kan jin konon na folo mi kere Jean Baptiste Poquelin; je an u janman fo Molière kan na.
Yiri

**Yiriw**:
* mangoro
* pegun
* tomi
* balansan
* nɛrɛ 
* nsirasun
* si
* dɔ̀nkɔri
* bàgànin

I bɛ se ka yiri tɔgɔw sɔrɔ yoro 'in na: Bamanankan Jiri Tɔgɔw

## Yiri
Yiri:

## Bin
Bin:

## Sababou
Dibo

**Dibo** la ka u sigi le do uô o bé Bandiagara mara la.
Duku ni mokô bɛ jamu Dibo, mokô kème saba de bé duku nina.
Tangalan dɛsɛ Bana

**Sida** (Tangalan dɛsɛ Bana, Faransikan: *syndrome de l'immunodéficience acquise*) ye bana ye, min bè ka tignènin kè diyen kônô. Sida bè jamana kuturu kè kunko lankolon ye.ka dugu kè tomo ye. Ka an ka bi demisew kè falatow ye,kabini san bafila wagatila, diyen kônô gnèmogow baw kun ye u bolo di gnôgon ma wassa fura bè se ka sôrô Sida bana la cogo min. Ni an ye Sida bana yèrè diatiminè,sida bana sôrô cogo ka ca hali. Ni môgô dô ye tigèli kè ni lamu dô ye ka ta sôrô Sida bè o tigui la,ni i ye tigèli kè ni o lamu kelen ye Sida bi sôrô. An ka muso kôrôbaw bè bolokoli kè ni muru min ye ,na ya sôrô,u ye Sida bana tô dô boloko ni o muru ye,nu ye môgô wèrè boloko ni o muru kelen ye Sida bi sôrô. I ko bin demmisew tignèn ne don côgô min ,an ka yalaba nan ka wale djuguw fè. ka tiè ni musoya kè ni Sida bana tô ye, Sida bi sôrô.

Sida bana sôrô cogo ka ca, ani a tè ban fôla.Diyen mogobaw ni a gnèmogobaw,farala gnôgon kan,katugu u ku ba don ko Sida kun bè ka tignèn nin kè an ka ni diyenin kônô. O de konson u sera ka fura min sôrô Sida bana la, o de kèra kapɔti ye,dow ba wélé ko FUKULAN NAFAMA, dow ba wélé ko SUSÈTI,o ye tôgô ninu dara môgôw de fè.
Kapɔti kèra fura ye demmisen bayirika caman ma. Tignèn na kapɔti kèra an ma fura ye.
Dogonoka da

**Dogonoka da** ye munno ce bora Mande la. Cew naani ani musow naani bora Mande la. O ko fe o kera duw naani:
aru, jon, domino, ondo. Mask san fele ani dugu man je. Elein Mali ka arc central. Kerefen Mali ka ji ba.
Si

**Si** (*Butyrospermum parkii* walima *Vitellaria paradoxum*) ye yiri ye ni nafan ba debala. Mali jamana kɔnɔ na dônna môgô kôrô fɛ jonna kabi lawalɛ. Si ye yiri ye min bɛ den kosɛbɛ. Si yiriden nanfan ka bo na bè mako caman glan. En nu fɛ farafina. Si de bile kabo à sula au bi wele kôlô ni si bimwatti sela en ka farafin mogo muso bi wili fadiara fɛ ka ta side tômôn mi ka na da tilé kôrô ka wali kè na dji kènè djalla au bi sôrô ka wusu ni ka bo a farra kônô ni ka susu kônlôn kônô ka dɛkɛdɛkɛ ni ka dji kalla ya kosɛbɛ ka donidoni kɛ en kan ni ka conkô fô ka tulu wèlè a sanfè ni ka toulou chè ka kallaya barrama kônô fô ka mun o la nôgômi bè tulu la bè sisi ni ka ba sigi ni ka tulu cɛ mi nôgô tè la nabiwɛlɛ si tulu. Si tulu bè mako chama gna. Ci tulu bɛ don a bɛ kɛ serila abe kɛ nanla a bɛ kɛ ka en wu na dumuni fin hu yiran si tulu bi kè fura chama la a bɛ sɛkɛyɛ. Kabilawallɛ môgôhou fo an bi môgô téléla.

## Si tulu dilan coko
Si ye yiri ye min sôrô kunko kɔnɔ, den be dun, a be kɛ tulu ye a tulu be dun. I be den siyen kelen san kônô. Ni si den na u' b'a kônô fô a ka mo, ni a môna u' be taa a den burulen tômôn kunko kônôka na so. Ni si tômô na, u'b'a fara bôla ka to a kolo ye barsa a kolo de na fa ka bon. Ni kolo sôrô la, u'b'a tobi ka môn, ni a môna u'b'a finzin tile la, ni a jala, u'b'a tôtôka san fɛ fara ni bô akan ka to si kolo yɛrɛ ye,u'be ni kolo de wusu,walima dôw b'a kɛ dibila, ni awusu ka se, u'b'a susu ka mugu mugu ka sôrô ka yiran ina fô nèrè ba yiran cogomin. A yiranlen kô u'b'a finzin walisa a ka suma ka sôrô ka taa sin mansina ka a dègè bô. Ni a sin na ka ban,' be a gosini u' bolo fô ka taa se a tulu bô ma,tulu fôlô min be bô o nôgô len don, u' be a kôrô gèlen ka san fɛ tulu pali o de ye a gnanama ye ka bila ka suman,a sôrô ka môn. Ni de ye si tulu dilan cogo ye, a be kɛ ka mako caman gnein, a be dun a be kɛ fura fana ye.

## Sababou
Sibi

**Sibi** ye Mali ka dugu ye. A ane Bamako cɛ kilometiri 50.


Image:Ancien fourneau.jpg|Ancien fourneau datant de l'Empire du Mali dans la région de Siby
Image:Enclume de Niekema.jpg|enclume de Niekema domine le village de Siby
Image:Manding.jpg|Paysage du Manding dans les environs de Siby
Kulikɔrɔ

**Kulikɔrɔ** ye Mali ka dugu ye. A be Jeliba dala. A ni Bamako cɛ ye bamɛtɛrɛ 60. Dugu koroba don. A donnen kosobɛ ni a bada sanuma ye min bɛ sɛgɛrɛ funankɛniw fɛ tilema wati.
Segu

**Segu** ye Mali ka dugu ye. A be Jeliba dala.

## Segu ka cercle
Pelengana, Sebugubu, Konodimini, N'Gara, Masala, Sakoïba, Soinyebugu, Cinzana, Samene, Dioro, Faraku-Masa, Kamiandugu, Diédougou, Koumandougou, Bellen, Baguidadougou, Farako, Sama-Fulala, Suba, Digandugu, Katiéna ,Fatiné, Diouna, Markala, Dugabugu, Togu, Boussin, Sansanding ani Sibila.

## kɔfɛ sira

* Site officiel de la ville
Djenne

**Djenne** ye Mali ka dugu ye. A ane Bamako cɛ kilometiri 574. A be Bani dala. Dugumogo be taa 22.000 jon yooro.
Yanfolila

**Yanfolila** ye Mali dugu dɔ ye, min bɛ Sikaso mara kɔnɔ. A ni Buguni cɛ ye kilomɛtɛrɛ 80 ye. Dɔw b'a f'a ma ko wasolon faaba. Sɛrɛkili don, min bɛ kamarili kɛ arɔndisimen nataw la: Sikorolen, Kangari, Gelenlenkɔrɔ, Yɔrɔbugula ani Kalanna.
Samiya

**Samiya** (*samiyɛ*) tuma sanji bɛ na Mali ani kɛrɛfɛ jamana caman na Farafina tilebifɛ. Mali samiya bɛ daminɛ juwinkalo ka ta laban otɔburukalo. O kɔfɛ, kawula wati bɛ damina.

## Video
* Samiya Bamako kɔnɔ
Saniena

Sikaso mara la dugu don be kilomɛtɛrɛ 44 ani Sikaso cɛ. O dugu tôgô ye ko **Saniena**, Saniena  ye min ma bon ko sɛbɛ, a dugu môgô yɛrɛ fana ma ca. Sanièna don da la, kô dô be yen min tôgô ye Sanièna kô. I be tɛmɛ ni kô ni da la ka sôrô ka sé Sanièna dugu yɛrɛ kɔnɔ. Kô ni ma bon, a ji ma ca, n'ka sanu ton dô be ni kô ni jè ma jè la, dôw yɛrɛ ko jina na folo do. Dunia fan bè mogô dé be taa u'gèrèsègè si filè Nansara far farafin kan. A kabako fôrô yɛrɛ ye mun ye, ni bé digi san fɛ i bɛ sanu ton ye fɔ a be mana mana n'ka ni jigi la k'i b'a cè a be kè walima bèlèkisè, kabakisè, jein-jein. Ni sanu in be kô ni na a mèna ka bi ni lawale la, a'l'i bi môgô ma se ka ni sanu ton cè. Môgôw ko min gèrèsègè mana kè a la o de ba sôrô ka cè.
Kaba

**Kaba** ye sɛnɛ fɛin ye min be sɛnɛ ina fɔ suma tɔw. A be sɛnɛ samiye de fɛ, a be kalo saaba saaba kɛ fɔ ka taa se kalo naani ka sôrô a man se, ni kaba baara bana a kisɛ be se ka kɛ fin cama ye, to ye a dô ye, to ye dumuni ye min kadi malienw ye kosɛbɛ: kaba kisɛ nde b kɛ to ye, a tobi cogo filè: kaba kisɛ be taa folo ka fara bô a la a folelen kô ka ko ka sôrô ka taa bila mansin na, a silen kô, mansina a mugu be tin tin tèmè na ka to a mugu nugu, o mugu nugug de be kè to ye, o be daga sigi ta la ni daga wuli la u'ba sôrô muggu ni nôni na u'be sôrô ka kè daga wuli ji la ka to tasuma na fô ka se watijan man, ni to seri wulila dô ba jè ka bô to seri la u' be a sôrô mugu jalan dô sigilen bɛ kɛrɛfɛ. Ni to seri soli la u'be mugu jalan dô kè daga la ka sôrô ka fasa ni songalama ye fô ka ja dôni, u'be sôrô ka to seri jɛlen fara a kan ka fasa tuguni ni a môna u'be a bô tasaw la, u'be sôrô ka nan duman dô tobi a la, ani nan be se ka dun dôw yèrè b'a nôni ka min.


Zea mays.jpg|
Zea mays fraise MHNT.BOT.2011.18.21.jpg|*Zea mays "fraise"*
Dent Corn 'Oaxacan Green' (Zea mays) MHNT 2.jpg|*Zea mays "Oaxacan Green"*
Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese' MHNT.BOT.2015.34.1.jpg|Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese'
Hadamaden josiraw dantigɛkan

**[[Hadamaden]] [[josiraw]] [[dantigɛkan]]** (tubabukan: *Déclaration universelle des Droits de l'Homme*).

* Hadamaden josiraw dantigɛkan (bamanankan)
Sunbala

**Sumara** o **sunbala** ye fein ye min be dun, n'ka mɔgɔ caman te a dilan cogo nyein dô. Sikasso mara la, bugula kaw ka baara de ye sumara dilan ye, me n'd don a la ka nyein fɔ doni. Sumara be dilan ni nɛrɛ kolo de ye, nɛrɛ den. Nɛrɛ ye yiri ye min be sôrô knko kônô naw la, a be den si yan kelen san kɔnɔ. Ni nɛrɛ fôlen se la, usow be taa kunko kônô ka nɛrɛ kari, a môlen fara a geren kan a bè ka kan. Nɛrɛ tômôen kô, u'be a wôrô ka bô a fara la, ni a wôrô la ka ban, u' b'a fara fili ka den yɛrɛ susuwalisa kolo ni bu be bô nyɔgɔna. O kèlen kôfè, u'b'a tin tin ni tèmè ye, bu be mara kolo de be kè sumara ye. U'be kolo ko ka jè, ka da tilè la, a be se ka tile cama kè ka sôrô a ma ja, a jalen kô, u'b'a tobi fô a ka môn, a tobi tôla be se ka yilè kuturu kè ta la, a tobilen kô, u'b'a fèinzintilè la fɔ a ka ja, u'b'a sus ka fara bô kolo la, ni u' tili la u'b'a ko, ka sôrô ka sôrô ka finzin tilè la, a be se ka a'l'i lôgôkun kelen kɛtile la. Ni a jala, u'b'a yiran, u' be dag abila ta la ka sôrô ka kè a la,o de ye a yiran cogo ye, ni amôna, u'be taa sin mansi na walima ka susu, susu ni ye sumara mugu ye. Dɔ te yiran a le tobilen kɔ fɛ a be sin wugu la, ka o mɔn ka fere.
Diyɛn ka jàmànaw

**Diyɛn ka jàmànaw**:

## [[Afiriki]]
* *Afiriki du Sud*
* *Algérie*
* Benin
* Botsiwana
* Burukina Faso
* Burundi
* *Cap-Vert*
* *République centrafricaine*
* *Union des Comores*
* *République démocratique du Congo*
* *République du Congo*
* Côte d'Ivoire
* *Égypte*
* Éciopi
* *Érythrée*
* Eswatini
* Gabon
* Gambi
* Gana
* Gine
* Gine-Biso
* *Guinée équatoriale*
* Jibuti
* Kamerun
* Keniya
* Lesoto
* Liberia
* Libi
* *Madagascar*
* Malawi
* Mali
* *Maroc*
* *Maurice*
* *Mauritanie*
* *Mozambique*
* Namibi
* *Niger*
* *Nigeria*
* *Rwanda*
* *São Tomé e Príncipe*
* Senegali
* *Seychelles*
* *Sierra Leone*
* Somali
* Sudan
* Tanzani
* *Tchad*
* Togo
* *Tunisie*
* Uganda
* *Zambie*
* *Zimbabwe*

## [[Ameriki]]
* Kanada
* Amerika ka Kelenyalen Jamanaw
* Mɛkisiki
N'gala

**N'gala** ye sigi yôrô ye min be dilan ka caya dugu minsenw la; a be tubabu banc mako gnein.ni n'gala n'u'be dilan yiribaw suman de kôrô, a be dilan ni yiri bolo de ye a suguw suguw. Yiri tulo man nanai de be tigè wlissa tôw be ka da o'l'u'kan cogomin.ni yiri tigè bana ,digèn nani be sen ka yiri tulo man nani turu,ka sôsô ko sèbè,ni o kè la bana biri be sôrô ka da tulo man n'u'kan ,o be kè baro kè yôrô sôrôlen ye.

Ni n'gala kan na na de ye dugu la môgôw sôrô ye,suw suw u'be côgô sôrô yen de,deminsenw ta b'u'daman,kamalen ta fana ani môgôkôrôbaw. Dugu kuman nafan man be fô côkôrôbaw fè ni n'gala ni kan ,dugu ko sèbè bè be fô yen de,ko kè taw, ni ko min man tè ka kè ni bè de be fô yen,kamalénnin ni npogotigiw côngôn sôrô don,u'be su beè ban manan manan kan fô la ni thé min na yen. Denminsenw ka tulon kè yôrô don,ni sènè kè wati tè dugu môgô bè be tile ni n'gala n'u'kan, a n'gala dôw be dilan guindôrô da la ,musokôrôbaw kelen be sigi yen. Ni n'gala ni nafan ka bon barsa dugu môgô ka ni lafien yôrô don.
Marakaw

Ke bataaxe wa gilli Youba Diakite in wa New York kengani U.S.A. Awa katti Mali renmu nwa nwa xasu kuunyini kuunyinde be xenpa gantayi ken dagifalle kenin bataaxe  fanan ya yi ken dangifalle geli xa ganin bataxe kewari xa nin jaabi.

N'ke ni mamadou diarra  wa gilli Mali Kayes. an bataxe lignon da. n'numero fayi +22379311167
Ibu

**Ibu** be Bandiagara cercle, ani Sanga arrondissement. 
Ibu (dow ba wele Ibi faransi la) dugu sigira a be san kèmè nani (400) bò.
A mògò fòlò min y'a sigui tògò ko Damani KODIO.
O de la Ibu (Ibi) kaw jamu ye Kodio de ye.
KODIO tògò yèrè bòra Godio de la : O kòrò ka mògò bò mògò la.

Ibu dugu sigilen be kulu san fè. A ka jan Sangha la kilometre duru (5km).
Sisan, dugu mògò caman be ka jigui dugu man ka kuluw bila.
Ibu population hakè be mògò wa dura (5 000 habitants).
Ibu dugu (Kodio), ani Banani dugu (Perou), ani Sangha dugu (Dolo), ani ireli dugu (Douyon); u bè be balimanya la. Kodio ni Sagara fana be balimanya la. Sinankunya be Ibu dugukaw ni Bamadugukaw cè.
Ibu ye dugu touristique ba de ye. Touristes caman be tèmè a fèn.
Basi

**Basi** ye suman ye min be dilan ni sanyɔn kisɛ ye. A kadi malienw ye kosɛbɛ kɛrɛkɛrɛ ni ya la filaw, marakaw, sɛnɛfɔw, ni sia wɛrɛ caman. A nan man de kadi marakaw ye, a calan de kadi filaw ni sɛnɛfɔw ye. Basi be dilan ni jɔn sugu caman ye, i'na fɔ saniɔn, kaba, keneke, malo, no niɔn wɛrɛw caman.

N'ka basi ta dilan de ka téli môgôw fè: saniôn kisɛ be ta ka folo, ka sɔrɔ ka ko, ka bugu bugu ka bèlè kisè bè bô a la, a fololi kun te dô wèrè ye ka fara min be niôn yɛrɛ kan ka sè ka bɔ a la. Ni a ko la ka ban, u'be taa sin mansin na, walaman ka susu bolo la ka sè ka mugu sôrô. Mugu sôrôlen kɔ, ka tein tein ka mugu nugu lan finzin tilé la.daga be sigi ta la ka nyinti sigi daga da la, u'be sôrô ka mugu ni kè a la.ni mugu fin na, u'be a bɔ ka téréké ka sôrô ka finzin ko kura tilé ka sôrô ka tigè dègè kè a la, o de ye basi calan ye,a nan man tè finzin tilé la, tigè dègè tè kè o la,n'ka n'gan mugu de be kè o la, ka sôrô ka nan duman tobi a la. Nan be bɔn a ka walissa a dun ka dia.
Kɔri

**Kɔri** be sɛnɛ an fɛ Mali la cogomin, kɔri nafan ka bon an ka sɛnɛ kɛ la musow ye. Kɔri be sɛnɛ samiya de fè, a sɛnɛ kuman ni a se kuman bè be se ka bɛn kalo wôrô man. Ni sɛnɛ kɛ law tila foro labɛn na u'be laburu kè ni sari misiw ye, u'be sɔrɔka kɔri kisɛ dan. U'be bin fagalaw kè a kôrô. Ni a wulila, u'b'a sien ka binw fili, kalo saba kôfè a be sôrô ka falen da minè, kalo saba wèrè a be den, kalo kelen ni bè kô fè a kuru be sôrô ka ci abe sôrô ka jè, u'b'a sôrô ka bôli daminè, ni a bôla ka ban u'be taa bila kôri mara yô la. Ni kôri cè la ka ban cmdt môgôw be sôrô ka wa san, sani u'ka san, u'b'a pese fôlô ka a akè dô.kôri min gnèin kagni u'be san songon juman na, min u' gnein magni u'songon be ben, a kilo be daminè binani ni saba la fo binani niduru la. Musow be kôri parata ka kè.