open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Łobez

**** (, ) ye Pologne ka dugu ye. A ane Szczecin cɛ kilometiri 90. Dugumogo be taa 10 066 jon yooro (2019).
## Dugudew hakɛ

ImageSize = width:420 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
Bernie Sanders

**Bernard "Bernie" Sanders** (flanan) bangera Uti tle 8 September 1941 (tanikɔnɔntɔn biwɔrɔ ni kelen), ‎Amerika Keleyalen Jamanaw ka binaani ni naaninan ani sisan jamanakuntigi don.
Worodugu Sudan

**Worodugu Sudan** madɔnnen  **Worodugu Sudan ka Fasojamana** bɛ jamana Afrika kɔnɔ. A boɳa bɛ 619,745 km2 (bametri kɛnɛ) jukɔrɔ a jamanaden jate ye mɔgɔ 12 230 730 (2016). A faaba ye Juba.
Eswatini

**Eswatini**, madɔnnen **Eswatini ka Faamamara** ye jamana dasɔgɔlen ye ani lakorilen tew ni Worodugu Afrika ka Fasojamana ye. A boya ye 17 364 km2 (bametri kɛnɛ) ni jamanadew ye min jatelen ka kɛ mɔgɔ 1 160.000. A faaba ye Mbabane.
Šiprage

**Šiprage** (Шипраге) ne wani kauye a Bosnia da Herzegovina, région Banja Luka.
*Latitude: 44°27'56″
*Longitude: 17°33'36″
*Altitude: 507-520 m
## Sauyin yanayi

## Population

## Sababou


## kɔfɛ sira

* ''Zvanična stranica općine Kotor-Varoš''
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.udaljenosti.com/bosna/ –  Distances in B&H
Roubaix

**Roubaix** ye Faransi ka dugu ye. O dugu bɛ jamana saheliyan fan fɛ, a bɛ danbɔ Bɛliziki kɛrɛ fɛ. Dugumogo be taa  jon yooro.

## Sababou


## Kɔfɛ sira
* Roubaix ɛntɛrinɛti siti
Alger

**Alger** yɛ Alizeri faaba ye, a bɛ mali worodugu-yanfan fɛ 

San 2011 mɔgɔ 3 415 811 dɛ tun sigin len bɛ Alizeri faba kɔnɔ.
Ni yoro mamunw jamana bila kana itali

Ni yoro ye mamunuw **yu ka jamana bila** fo o lu bɛ Itali dunaw munuw o lu kankan ka dɛmɛ walasa o lu ka se ka sɛbɛ soro,ni jamana nu ka sariyaye mi bi se ka jira u bɛ se ka to ya walima u tɛ se ka to ya.

Ni yoro ye dunaw munuw bi ya o lu ka ko ɲana bo baka ye ministri mi ka ko ɲɛ si le do ko fɛ moko ma. Sira nani bɛ ye fo o lu te kele ye.  

## Ni yo ro  fɔlɔ ye mi bɛ dunaw dɛmɛ ka to ya
Ni yo ro fɔlɔ ye mi bɛ dunow dɛmɛ ka to ya e ni dunon nuw banana u bɛ ka furakɛ. Dunow bɛtaa ni yoro la walasa ka sɛbɛ ginɛ u la bɛ se ka ɲini  u bɛ se ka to ya. Ni co ko la u bɛ yoro grɛ la ka ɲini ye. 

Ni yoro fɔlɔ ye bi sɔrɔ yɔrɔ nani o lu Lampedusa, Elmas, Otranto e Pozzallo.

## Ni yoro ye dunow kun bɛ a ni ba ɲini ka to ya
Dunaw nuw Itali kaw bɛ u bila yoro la ku dɔ fɔlɔ ni sɛbɛ bɛ se ka di u ma e ka ɲɛdɔ nuw  bɛ se ka to ya. Mamunuw bɛ dɛmɛ  ɲini  u bɛ taa  ɲini yoro mi yoro la mibɛ u dɛmɛ ka to ya o yoro ye asile ye. 

Ni yoro ye sigida taaninani ye o lu ye ni dugu ye Gradisca d'Isonzo, Arcevia, Castelnuovo di Porto, Manfredonia (Borgo Mezzanone), Bari (Palese), Brindisi (Restinco, Don Tonino Bello), Crotone (Località Sant'Anna), Mineo, Pozzallo, Caltanissetta (Contrada Pian del Lago), Lampedusa, Trapani (Salina Grande), Elmas.

## Sɛbɛ bɛ di yoro mi a ni mi bɛ u gɛn
Ni cɔ ko ya la dunaw munuw se ra Itali fɔ u ma na ni seriya sɛbɛ ye, u na kun kele ma dɔ,u bɛ bila yoro la u bɛ lakana yoro mi, mamunuw ni sɛbɛ tu u bolo ka jira ka fɔ u bɛ se ka toya,walima ni sariya ya jira ka fɔ u tise ka toya . Dunaw nunuw bɛ se ka to ni yoro ni na fɔ kalo 18,yani u bɛ gɛn ka taa u ka jamana ka.  
  

Sɛbɛ bɛ di yoro mi a ni mi bɛ u gɛn o bɛ sɔrɔ ni duguba duro la Torino, Roma, Bari, Trapani, Caltanissetta.

## Note
Djamana dékourou sanfe bada bon ka fada dogona (UNHCR)

**djamana dékourou sanfe bada bon ka fada dogona (UNHCR)** yé baraa bon n'nedi ka fadda djamana dèkourou woolu khèwali yè djamana kèlè kroodeinnu maradi. (UNHCR) fanka dama n'yè mo maradi ani ké démén rifugiati; ka fura mɛn kafada e la gouéléyama. A dioudion na 14 djigui 1950 dékouroubomba ni ella miria gnuma main kakan kala telin .428/V, bara daminara 1º zanwuye 1951. ka damina bara daminama kasi billa a bara 60 batan demai  a ka barica bleble fila soron kamasron dougna djoussou soumaro, 1954 -1981.

## A tono ye mainugnai
UNHCR tono yɛ mainuma: woluyɛ
*Momainu borini kɛlɛkoro notɛ momainu borini camasoron e la  diinɛ la kola, a la dɛkrou notɛ  politiki koro, dɛkurou mainuyɛ kɛlɛnna bilaro. kamasoron silan ma a tɛssɛ tola a la diamana conno.
*Rapatriɛ yɛ molɛdi main kakan ca kosɛlikɛ a la diamana kono 
*Asil gninikalayɛ molɛdi mainuka diamana billa kana ɛkun karifa diamana gbɛrɛla ɛ la kandaboloma.
*Apatrides: bodiatɛ momainna, diamana tala 

## Sababou
Sigui sebe

**Sigui sebe** ye sebe mi be di lonan mah djamana faman ho fè lonan ma.
Ni ho sigui sebe ye lonan be se ka to djamana konon watti djan ka temin ho be na ni sebe mi ye.

Eropa konon djamandé ho mi be ho ka djekoula ho makote ho sigui sebe la ka taga watti djan kè djaman werella ho benkan le be ho ni gnongo chè.

## In Italia
Itali konon sigui sebe mi be di lonan ma faman fe lonan kan ka mi gnini faman fe ka to djamanan konon  ka temin telé kononto sebe be  mogo mi bollo ka djamana  fille bese ka to djamanan ka temin telé bikononto kan djamanade mi be ho ka djekoula makoté ho sebe la.

### Watti
sigui sebe kan ka gnini tele chegui konon bara lonan itali konon lonan fé sigui sebe watti djandjan te kéleye ho be boh y nakouna.
* ni sigui sebe dilla y mah** bara ko bolloma** a watti djandjan be boh y la bara djandjan la (ka tah 2002 ho sebe be wélé bara sigui sebe) ho watti djandjan ba ye san filla ye,y be sé ka gnèleman ni y la bara mah ban lonan fè (ni y la bara bana y be sé ka to djamana konon kollo woiro y bara tan);
* ni sigui sebe dilla y mah** traiti bara ko bolloma** mah ho watti djandjan yé kallo woiro kallo kononto(ho be bo y la bara djandjan la);.

## Note
Bourg-la-Reine

**Bourg-la-Reine** ye Faransi ka dugu ye. Dugumogo be taa  jon yooro. 

 
Bourg-la-Reine Saint-Gilles 19.JPG|*Église Saint-Gilles*. 
Bourg-la-Reine le 23 juillet 2012 - 01.jpg|RER Bourg-la-Reine. 
Hennebique_houseblr.jpg|*Villa Hennebique* (1901-1903). 
Villa Saint Cyr 07.jpg|*Villa Saint Cyr*. 
 

## Sababou
 

## Kɔfɛ sira
* Bourg-la-Reine ɛntɛrinɛti siti
Nice

**Nice** ye Faransi ka dugu ye. Dugumogo be taa  jon yooro. 

## Gallery


File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-43-52.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-47-17.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-50-16.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-53-48.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-56-44.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-00-53.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-18-29.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-23-33.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-15-01.jpg


## Sababou
 

## Kɔfɛ sira
* Nice ɛntɛrinɛti siti
Villeneuve-en-Retz

**Villeneuve-en-Retz** ye Faransi ka dugu ye. Dugumogo be taa  jon yooro (2015). 

## Sababou
 

## Kɔfɛ sira
* Bourgneuf-en-Retz ɛntɛrinɛti siti  
* Fresnay-en-Retz ɛntɛrinɛti siti
Saint-Sulpice-des-Landes

**Saint-Sulpice-des-Landes** ye Faransi ka dugu ye. Dugumogo be taa  jon yooro (2015). 

## Sababou
 

## Kɔfɛ sira
Yapen

Yapen ye gun ye Ɛndonezi ka Schouten Gunw kɔnɔ. Biak Gun bɛ saheli fɛ ani New Guinea bɛ kɔrɔn fɛ.
Monte Águila

**Monte Águila** ye Chile ka dugu ye. Dugumogo be taa 6.574 jon yooro (2017).
Fichier:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (12).jpg
Fichier:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (29).jpg
Fichier:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (14).jpg
Fichier:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (33).jpg


## kɔfɛ sira

* https://web.archive.org/web/20170615091429/http://www.monteaguila.cl/
Moon Jae-in

**Moon Jae-in** (Korea: 문재인) bangera Akɔ̈nythi tle 4, san 1953 (tanikɔnɔntɔn biwɔrɔ ni kelen), ‎Korea Keleyalen Jamanaw ka binaani ni naaninan ani sisan jamanakuntigi don. Nofanbru tle 16, san 2017 ka ‎sabu k’a sugantili jamanakutigi ye.
Mozdahir

**Institut Mozdahir International** n’a bԑ fᴐ a man ko IMI ye Kԑnyԑrԑye jԑkulu min tԑ politiki ton na, a siginna sen kan san 2000 Serifu Muhamadu Ali Ayidara (Chérif Mohamed Aly Aïdara) fԑ. A baju sigilen bԑ Dakare. IMI ye jamaruya sԑbԑn sᴐrᴐ ka baara kԑ i ko Kԑnyԑrԑye jԑkulu jamana caman fԑ an ka dafԑ jamananw kᴐnᴐ i n’a fo Mali, Senegali, Kɔnɔwari, Gine Bisau o na ɲᴐgᴐn na caman.

Ni Jԑkulu in bԑ baara la jamana 12 kᴐnᴐ, a cԑsirilen bԑ cԑkԑda caman na kԑrԑnkԑrԑnyala : Kalan ni baara degeli, kԑnԑya, sigida labԑn, sko ni donko, sԑnԑ, kuranko, siso, bayԑlԑmali, jurumisԑn, sigiyᴐrᴐ lakanani, jirituru ani tubaw kᴐlᴐsili.

## Baaraɲᴐgᴐn
Jԑkulu sigilen bԑ ka ɲԑ kosԑbԑ Senegali jamana kᴐnᴐ, a n’a dafԑ Afiriki tilebin jamanaw ni jamaruya sԑbԑn b’a bolo minnu kᴐnᴐ.

Jԑkulu in jama bԑ mԑgᴐ bacama bo bi-bi in na diɲԑ fanw bԑԑ la. O sira tigԑ bԑnkan bԑ IMI ni minisisow ani sigida ɲԑtaa jԑkulu ni ɲᴐgᴐn cԑ i n’a fᴐ : ji ni kungo kᴐlᴐsibagaw, sԑnԑkԑlaw, balo ko ɲԑnԑbobaga, mԑriw ani minisiso kԑnrԑkԑrԑnnen. O ko bԑnkan bԑ IMI ni kԑnyԑrԑye baaradaw dᴐ ni ɲᴐgᴐn cԑ i n’a fᴐ Eko wilage, vute nubiyԑne u n’a ɲᴐgᴐn.

## Sababou


## Kɔfɛ sira
*Mozdahir
Serifu Muhamadu Ali Ayidara

**Serifu Muhamԑdi Ali Ayidara** bange la san 1959 Daru Hijiratu (dugu min sigila a yԑrԑ wolofa fԑ **Serifi Hasani Ayidara**). A ba min ye Mayimuna Diyawo o fa tun sigida ɲԑman ye tubabu tile la, a fa buruju bԑ bᴐ Moritani jamana kᴐnᴐ, kabila minnu bԑ weele ko Lakelali kԑrԑnkԑrԑnneyala ahalo serifu lakehali minnu bᴐna ye Serifu Mulaye Idirisa ye,o ye Idirisuw ka fanga sigi sen kan. Idirisu ka bᴐna bԑ ye Hasani ye min ye Ali ni Fatima min an kuntigi ciden Muhamadu ye hinԑ ni nԑman b’a ye.

O la Senegali ni Moritani fasodenya sԑbԑn bԑ Serifu bolo. A bԑ fulakan, arabukan, angalԑkan, faransikan ani wolofukan mԑn wa a bԑ se sԑbԑnni kԑ ni kan ninnu bԑԑ la.

## Baaraw

Serifu ye dinԑ ɲԑmᴐgᴐ ye wa IMI sigibaga n’a kuntigi don. Aradiyo fila b’a bolo : «aradiyo Mozahir bԑ Dakar ni aradiyo zahara o bԑ kolda.

## Sԑbԑnnin
Serifu ye sԑbԑnnin damadᴐ kԑ silamԑya dinԑ kan ciden Muhamadu kisi ni hinԑ bԑ a ye buruju ani alimamu 12 kan alubetu Ala ka hinԑ u la. A kitaabu caman bᴐra. U na cogo filԑ:

* Tiɲԑ ciden ka nᴐnabila na cogo la (Les Vérités de La Succession du Prophète)
* Alimami Huseni fagalen ani dinԑ kisi baga (L’Imam Hussein (AS) martyr et sauveur de l’islam)
* Sayida Zenabu Karabala masa (Sayyidda Zaynab (paix et salut sur elle) l'héroïne de Karbala)
* Ciden Muhamadu kisi ni nԑma b’a ye ka seli cogo a ka somᴐgᴐ fԑ (La prière du Prophète Mouhammad (PSLF) selon les membres de sa famille)
* Gadir Kum
* Asura seli don walima sangan don? (Achoura jour de deuil ou jour de fête ?)
* Silamԑyadiinԑ jakokun. (Principes de la finance islamique)

## Sababou


* APPEL Chérif Mohamed Ali Aïdara, guide des chiites : «Partout dans le monde, les musulmans sont opprimés». Le Quotidien.
* Le chiisme au Sénégal Mozdahir. Shia Africa.
* cherif mohamed aly aidara, grand maître au service du peuple et quelques dignitaires Congolais. Daily Motion.
* Chérif Mohamed Aly Aïdara, guide des chiites du Sénégal « Unis, les guides religieux peuvent combattre le terrorisme au Sénégal». Kolda News.
* Institut Mozdahir International.
* Sénégal : 127 jeunes de Vélingara s’informent sur l’islam chiite. Shafaqna.
* Chérif Mohamed Aly Aidara, président de Mozdahir International : « L’islam ne peut pas être une religion de violence ». Seneweb.
* Qui est Cherif Mohamed Aly Aidara. Scribd.
* Les pressions faites sur notre communauté ne nous ébranlent point. Enquete Plus.
* Progression du chiisme en Afrique, une donnée qui peut modifier les équilibres géopolitiques. Aleteia.
* Inaugurantion d'une mosquée construite par l’Institut Mozdahir International : Le khalife de Médina Gounass bénit les actions de l’Ong chiite. Leral.
* PORTRAIT – Chérif Aïdara, guide des Chiites : Globe trotter. Le Quotidien.

## Kɔfɛ sira
*Serifu Muhamadu Ali Ayidara
Konowari kisa

Konowari là kisa gnani toubabou bedo a konlon, malon mogohi fai. Ala gnongoye dan kaila ni toubabou chrechien leye san kaimaikourou ten ni woro konlon(XVIème siècle).
Achille Mbembe

Achille Mbembe tariku dɔnbaa Kameruni wolo AfirikidiSidi sigi.
## ɲɛnamaya
Achille Mbembe bangera Otélé (Kameruni) san 1957. A ye a ka dɔgɔtɔrɔya sɔrɔ tariku la Sorbonne Iniwɛrisite la Pari san 1989. O kɔfɛ, a ye Diplome sɔrɔ kalanko ɲɛtaa la politiki dɔnniya la Pari politiki kalanso la. A ye jɔyɔrɔw ta Columbia Iniwɛrisite la New York, Brookings Institution la Washinton, Pennsylvanie Iniwɛrisite la, Californie Iniwɛrisite la, Berkeley la, Yale Iniwɛrisite la, Duke Iniwɛrisite la ani Council for the Development of Social Science Research la Afiriki Dakar, Senegali. Sisan, a ye tariku ni politiki ɲininikɛla karamɔgɔ ye Harvard Iniwɛrisite la, W.I.B. Dubois ka ɲininikɛla ka tɔn.

A ye sɛbɛnni kɛ Afiriki politiki ni tariku kan, i n’a fɔ La naissance du maquis dans le Sud-Cameroun (Paris, Karthala, 1996). On the Postcolony bɔra Pari san 2000 faransikan na ani tubabukan bamanankan bamanankan bɔra University of California Press fɛ, Berkeley, san 2001. San 2015, Wits University Press ye Afiriki bɔko kura bɔ. Marisikalo tile 14 san 2024, Achille Mbembe ye san 2024 Holberg ka laadalata sɔrɔ seko ni dɔnko ni sɛbɛnni, hadamadenya, sariya ani diinɛko la. O bolodiɲɔgɔnma in bɛ kɛ zuwɛnkalo tile 6 san 2024, Bergen Iniwɛrisite la, Norvege jamana na.
George W. Bush

**George Walker Bush** (flanan) bangera Uti tle 6 July 1946 (tanikɔnɔntɔn biwɔrɔ ni kelen), ‎Amerika Keleyalen Jamanaw ka binaani ni naaninan ani sisan jamanakuntigi don.
Bulgaria

**Bulgaria** (Bulgarikan: България) m=ye jamana ye min bɛ  Ji Fin yɔrɔ la Eropa Saheli. 


51-manasses-chronicle.jpg|
BASA-600K-1-1865-15-Vasil Levski-retouched.jpeg|
The Old Bulgarian capital Preslav Ruins.jpg|
OLD HOUSE IN THE NATIONAL REVIVAL STYLE, VELIKO TURNOVOI.jpg|
Sofia University (37536311404).jpg|
BASA-937K-1-410-7-Ivan Vazov (cropped).JPG|
Rila 7 lakes circus panorama edit1.jpg|
Pantokrator kerk Nesebar.jpg|
Bulgarian dancers.jpg|
Jimmie Johnson

**Jimmie Kenneth Johnson** wolo 17 September 1975 be NASCAR sofèrè k'a ta Amerika ka Kelenyalen Jamanaw. Johnson be champione ka 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2013, 2016 fè Hendrick Motorsports.

## Sababou


## kɔfɛ sira

*Official site
Sunsun

**Sunsun** (Bamanankan, Franse - pomme cannelle, Angilɛkan - sugar-apple, sweetstop, custard apple ‎donnen ni Annona squamosal), a lasili bɔra Ameriki funtenima jamanaw ani Indiz Tlebi. Espanyi ‎julaw y’a ta u bolo ka taa Azi. A bɛ wele Meksiki ko ate ni Bengaliw y’o tɔgɔo taa ko ata.
‎
Sunsun ye jiri korilen bugulama min janya b’a ta 5-10 cm a kɔnɔ b’a jɔ 6-10 cm la. A giriya b’a ta ‎‎100–240 g, a bu tigew kolikolilen. A nɔniya b’a ta nuguji ɳajɛlen ka taa bula nuguji.‎

A bu jɛlen aka timi a kise ka ca.‎

## Sababou
Italiya

**Italiya**, babban birnin Italiya (Italiyanci: **Jamhuriyar Italiya**), gida ce ga wasu manyan biranen Turai kuma mafi yawan jama'a.

Ana magana da Italiyanci a Italiya, Vatican City, Spain, Switzerland, Monaco, Malta da Faransa.

Faransa tana ɗaya daga cikin ƙasashe 18 mafi yawan jama'a a duniya. Ita ce sananniyar ƙasa a duniya don tarihinta da al'adun ta, wanda ya yi tasiri a duk duniya.
Michael Jackson

**Michael Joseph Jackson** (29 uti 1958, Gary, Indiana, Amerika - 25 Zuwɛnkalo 2009, Los Angeles, California) tun ye dɔnkilidala ni dɔnkɛla ye.

## Diskilabɔ
* *Off the Wall*
* *Thriller*
* *Bad*
* *Dangerous*
* *HIStory*
* *Invincible*

## Kɔkan sirilanw
*  - Michael Jackson ka siti madɔnnen
Bamana Mansamara

**Bamana Mansamara** (fana **Segu Mansamara**, Bambara: ߓߊ߲ߊߙߊ߲߫ ߝߊ߯ߡߡߊ) tun ye Afiriki Tlebi jamanaba ye min sigilen Segu, sisan Mali. O jamana in sigira Mali Mansamara ni Keita mansamara binni kɔfɛ, i n’a fɔ Bambara Mansamara fitinin min sigira Bambara denbaya wɛrɛw fɛ minnu bɛ talikɛ Keita kabila la. A tun bɛ mara Kulubali walima Coulibaly ka masaya fɛ min sigira senkan c. 1640 Kaladian Coulibaly fɛ min bɛ wele fana ko Fa Sine walima Biton-si-u. Mansamara tun bɛ yen iko jamana cɛmancɛ kabini san 1712 fo ka se san 1861 binkanni ma Toucouleur minɛbaga, El Hadj Umar Tall.
Peterhof

Peterhof ye dugu ye Risila, Saint Petersburga duguba dɔ. A tɔgɔ bɔra misew ni jiboli-yɔrɔw la.
Gana Mansamara

**Gana Mansamara**, a bɛ fɔ fana ko **Wagadou** (Arabikan: غانا) walima **Awkar**, tun ye Afiriki Tlebi mansamara ye min tun sigilen bɛ bi saheli-kɔrɔn fɛ Moritani ani Mali tilebin fɛ min tun bɛ yen kabini c. 100 fo ka se c. 1200. Mansamara in sigira Soninke mɔgɔw fɛ, a tun sigilen bɛ Koumbi Saleh faaba la.
Kénédougou Mansamara

**Kénédougou Mansamara**, min bɛ wele fana ko **Kenedugu Mansamara**, (c. 1650–1898) tun ye Afiriki Tlebi jamana ye min sigira sen kan bi Mali saheli fan fɛ.
Massina Mansamara

**Hamdullahi ka Kalifa** (Arabukan na: خلافة حمد الله; fana: Dina ka Massina, Sise Jihad jamana) min bɛ fɔ kosɛbɛ ko Massina mansamara (a bɛ fɔ fana ko Maasina walima Macina) tun ye san kɛmɛ tan ni kɔnɔntɔnnan daminɛ Fulbe Jihad jamana ye min cɛmancɛ tun bɛ Niger Delta Kɔnɔna yɔrɔ la min bɛ wele sisan Mali Mopti ni Ségou maraw la. A faaba tun bɛ Hamdullahi.
Nelson Mandela

**Nelson Mandela** (18 Zuluyé 1918 (Wolo: Mvezo, Worodugu Afrika) – 5 Desanburu 2013 (Banni: Johannesburg, Worodugu Afrika) ) tun ye a Farafinna Afirika activiste min ye baara kɛ iko a ka fɔlɔ jamakuntigi ka Worodugu Afrika mà 1994 fɛ 1999.
Interlingue

**Interlingue**, a daminɛ na **Occidental**, ye diɲɛ dɛmɛkan ye min dabɔra san 1922, a tɔgɔ jiginna san 1949. A dabɔbaa, Edgar de Wahl, y’a ɲini ka daɲɛgafe sabatili hakɛ caman sɔrɔ ani ka jogo dafalen sɔrɔ. Daɲɛgafe in sinsinnen bɛ daɲɛw kan minnu bɛ yen ka kɔrɔ ka Bɔ kan suguya caman na ani daɲɛ bɔcogo dɔ min bɛ baara Kɛ ni daɲɛ fɔlɔw ni daɲɛ dorokolenw ye minnu dɔnna.

## Sɛbɛnni
Sɛbɛnni sɛbɛnba minnu bɛ Interlingue kɔnɔ, olu bɔra *Cosmoglotta* kɔnɔ. Baara dɔw fana tùn bɛ yen, minnu ye baara fɔlɔw ye ani minnu bamanankanna, olu Bɔra Interlingue kan. Androidwaves

Baara dɔw Kɛra Occidental la olu ye:
* Kajš, Jan Amos (1938) *Krasina, raconta del subterrania del Moravian carst*.
* Podobský, Jaroslav (1935/1947) *Li astres del Verne*.
* Costalago, Vicente (2021) *Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas*.
* Costalago, Vicente (2021) *Antologie hispan*.
* Costalago, Vicente (2021) *Fabules, racontas e mites*.
* Costalago, Vicente (2021) *Li tresor de Fluvglant*.

## Sababou
Edgar de Wahl

**Edgar Alexei Robert von Wahl** walima **de Wahl** (Awirilikalo tile 23 san 1867 – Marisikalo tile 9 san 1948) tun ye Baltik Alemaɲi karamɔgɔ ye, jatebɔla ani kan dɔnnikɛla. A tɔgɔ bɔra kosɛbɛ Interlingue (min bɛ wele ko *Occidental* a ka ɲɛnamaya bɛɛ kɔnɔ) dabɔbaga, kan min jɔra naturalistic kan min sinsinnen bɛ Indo-Europe kanw kan.
Frederik Willem de Klerk

**Frederik Willem de Klerk** (18 Marsi 1936 (Wolo: Johannesburg, Worodugu Afrika) – 11 Nòwanburu 2021 (Banni: Kapiwɛri, Worodugu Afrika) )  tun ye a Farafinna Afirika politikitɔn min ye baara kɛ iko a ka faso jamakuntigi ka Worodugu Afrika mà 1989 fɛ 1994.
Toucouleur Mansamara

**Tidjaniya Kalifa** (Arabukan na: الخلافة التجانية; a bɛ fɔ fana ko **Tijaniyya Jihadi jamana** walima **Segu Tukulor** walima **Toucouleur Mansamara**) (1861–1890) sigira sen kan san kɛmɛ tan ni kɔnɔntɔnnan cɛmancɛ la Elhaj Umar Tal ka bɔ Toucouleur mɔgɔw la sisan- don Senegali.
Mali Kɛlɛ

**Mali kὲlɛ** ye marifa kὲlɛ ye min bɛ sen na kabi ni san 2012 zanwuyekalo daminɛ la Mali worodugu ni saheli fanw fɛ  Afiriki Zanwuyekalo tile 16 san 2012, banbagaci kulu caman ye wilikajɔw dɔ daminɛ Mali gofɛrɛnaman kama ko fo olu k’u ka yɛrɛmahɔrɔnyaba sɔrɔ Mali woroduguyanfan fɛ, u bɛ min wele ko Azawad. Jamana ka Azawad ka hɔrɔnya tɔnba (MNLA), jɛkulu min bɛ kɛlɛ kɛ walasa ka Mali tilan k’a k’u ta ye o ye tuareg de ye walasa ka kɛ tuaregw ka jamana faso yɛrɛmahɔrɔnyalen ye, o tun ye mali in mara san 2012 Awirilikalo la.nka bi ala sɔn na an ka golomasiri tabaw ye wili kajɔ caman kɛ bi mali yɔrɔ bɛɛ lakanan k’a daminɛ san 2012 fanga falen falem cama kɛra fo ka se bi ma general asime goita ka cɛsiri kosɔn mali ka kɛlɛkɛ minɛw cama sɔrɔ general cɛ duuru lakanna minisiri n’o ye sadio camara ye ale taa ni ka sege la mali irisila cɛ a ni jamana wɛrɛw min nu ye mali teri jamanaw ye chini b’a la iran. A na ɲɔgɔnaw
Azawadi ka yɛrɛmahɔrɔnya laseli

Awirilikalo tle 6 san 2012, Fasokanw ka tɔnba min bɛ Azawad ka yɛrɛmahɔrɔnya (Fransekan daɲɛ surun: MNLA) ye Azawad jate a yɛrɛmahɔrɔnyalen ye Mali Fasojamana fɛ, murutili dɔ kɔfɛ min tun bɛ ɲɛfɛ ni Tuareg murutili wɛrɛw ye. A bɛ Weele ko Azawad jamana yɛrɛmahɔrɔnyalen.
Azawad

**Azawad**, walima **Azawagh** (Tuareg: *Azawaɣ*, walima *Azawad*; Arabukan: أزواد) tun ye jamana ye min ma lakodɔn waati kunkurunnin kɔnɔ kabini san 2012 ka se san 2013. Azawagh (Azawaɣ) ye Tuareg Berber tɔgɔ bɛɛ lajɛlen ye Tuareg Berber yɔrɔ bɛɛ la, kɛrɛnkɛrɛnnenya la Mali worodugu tilancɛ ani Nizɛri worodugu ni tilebin fɛ. A ka yɛrɛmahɔrɔnya laseli kɛra a fan kelen fɛ Fasokanw ka tɔnba fɛ min bɛ Azawad ka yɛrɛmahɔrɔnya la (MNLA) san 2012, Tuareg ka murutili dɔ kɔfɛ min ye Mali sɔrɔdasiw gɛn ka bɔ o mara la.
FP-45 Liberator

FP-45 Liberator ye pistoli ye min dilannen don Ameriki sɔrɔdasiw fɛ diɲɛ kɛlɛba filanan waati la walasa ka baara kɛ ni a ye kɛlɛcɛw fɛ jamana minɛlenw na. Liberator ma di abada Ameriki walima jɛkulu wɛrɛw ka sɔrɔdasiw ma, wa sɛbɛn caman bɛ yen minnu b’a jira ko marifa in kɛra a laɲini ye; hali n’a y’a sɔrɔ mɔgɔ minnu tun laɲininen don, n’olu ye sariya tiɲɛbaliw ye ani kɛlɛcɛw, olu tun man teli ka sɛbɛn caman mara k’a sababu kɛ faratiw ye minnu bɛ sɔrɔ a kɔnɔ ni sɛbɛnw minɛna jugu fɛ. FP-45 pistolet damadɔw de tila-tila i n’a fɔ a tun labɛnna cogo min na, wa u fanba tiɲɛna jɛkuluw ka sɔrɔdasiw fɛ kɛlɛ kɔfɛ.

FP-45 tun ye pistoli nɔgɔlen ye, min tun bɛ se ka ci siɲɛ kelen, min tun dilannen don walasa a sɔngɔ ka dɔgɔ ani a ka teliya ka dilan jamaba la. A tun bɛ ni nɛgɛ yɔrɔ 23 dɔrɔn ye minnu fanba tun ye taamasiyɛn ye ani minnu jiginna, minnu sɔngɔ man gɛlɛn ani minnu dilanni tun ka nɔgɔn. A ye .45 ACP pistolet cartouche ci ka bɔ barika la min tɛ marifa la. O dantigɛli in kosɔn, a tun dabɔra baara kama yɔrɔ surun na, yaada 1–4 (mɛtɛrɛ 1–4). A ka se ka baara kɛ cogo min na, o tun bɛ se mɛtɛrɛ 8 ɲɔgɔn dɔrɔn ma. Ni marifa tun bɛ yɔrɔ jan, marifa tun bɛna daminɛ ka bin ani ka bɔ sira kan. FP-45 musaka fɔlɔ min dira, o tun ye dɔrɔmɛ 2,10 ye/a kelen (o bɛ bɛn dɔrɔmɛ 35 ma san 2021), o ye tɔgɔla tɔgɔ juru don a la ko "Woolworth pistol". Marifa duuru tun bɛ se ka mara pistoli minɛyɔrɔ la.

FP-45 pistolet ba kɛmɛ bilala Sinuwa jamana na san 1943, nka u hakɛ min tilalen don tiɲɛ na, o ma dɔn fɔlɔ. U damadɔw tila-tilalen don Filipine jamana ka sɔrɔdasikulu, Filipine jamana ka sɔrɔdasikulu ani kɛlɛcɛw ma minnu bɛ kɛlɛ kɛ
Balasahebanchi Shiv Sena ye baara kɛ

**Balasahebanchi Shiv Sena**     Ɛndujamana politikitɔn ye min sigira senkan san 2022 Eknath Shinde ka ɲɛmɔgɔya kɔrɔ. taamasiyɛn kura dira a ma kalata jɛkulu fɛ, min ni Shiv Sena kunba tɛ kelen ye . Sisan a ye kulu fila danfaralenw dɔ ye, tɔ kelen ye Shiv Sena (Uddhav Balasaheb Thackeray) ye . o kuluw sigira senkan san 2022 Maharashtra politiki gɛlɛya sababu la . sisan a ye fanga sinamatɔn ye Maharashtra mara la, ka fara Bharatiya Janata parti kan .

O parti in sigira sen kan Balasaheb Thackeray ka hakilina kan min ye Ɛndujamanaba ye ani ka mɔgɔ minnu tɛ mɔgɔ fitininw ye, olu dusu saalo. A bɛ boliw kɛ Chhatrapati Shivaji Maharaj ye.
Interlingua

**Interlingua** ye diɲɛ kan dɛmɛnan ye min labɛnna san 1937 ni 1951 cɛ Ameriki "International Auxiliary Language Association" (IALA) fɛ. A bɛ diɲɛ dɛmɛnanw cɛma minnu bɛ fɔ kosɛbɛ ani a ye diɲɛ dɛmɛkan ye min bɛ fɔ kosɛbɛ naturalistic.

## Sababou
Kuma hɔrɔnya

**Kuma hɔrɔnya** ye sariyakolo ye min bɛ mɔgɔ kelen walima sigida ka hɔrɔnya dɛmɛ walasa k’a hakilinaw fɔ k’a sɔrɔ u ma siran waleɲumandɔn ɲɛ, walima sariya ka jalaki. A ka c’a la, kuma hɔrɔnyalen daɲɛ bɛ fɔ cogo lafiyalen na nka, sariya siratigɛ la, a bɛ kunnafoni walima hakilinaw ɲinini, u sɔrɔcogo ani u dicogo wale suguya bɛɛ sen don, a mana kɛ fɛɛrɛ o fɛɛrɛ ye.

Hadamaden ka josariyaw ye hadamadenw ka josariyaw ye, ka kɛɲɛ ni hadamadenw ka josariyaw lafasalitɔn (UDHR) sariyasen 19nan ye, wa a jatera diɲɛ hadamadenw ka josariyaw sariya kɔnɔ, diɲɛ jamanaw ka josariyaw ni politikitɔnw ka bɛnkansɛbɛn kɔnɔ (ICCPR). UDHR sariyasen 19nan b'a fɔ ko "bɛɛ ka kan ka hakilinaw ta k'a sɔrɔ a ma dankari kɛ" ani "bɛɛ ka kan k'a yɛrɛ jira; o jo in kɔnɔ, a ka kan ka kunnafoniw ni hakilina suguya caman ɲini, ka sɔrɔ ani ani ka u di, k'a sɔrɔ u ma jateminɛ kɛ." ka se dankanw ma, da la, sɛbɛnni fɛ walima sɛbɛnni fɛ, fɛɛrɛko siratigɛ la, walima kumaɲɔgɔnya sira o fɛɛrɛ fɛ a b'a fɛ" . Sariyasen 19nan min bɛ (ICCPR) kɔnɔ, o ye o latilen kɔfɛ k'a fɔ ko nin josariyaw waleyali bɛ "baara kɛrɛnkɛrɛnnenw ni kunkanbaaraw" ta, wa a bɛ se ka "o la, dankarili dɔw bɛ kɛ" ni a mago bɛ a la "walima ka mɔgɔ wɛrɛw ka josariyaw walima u tɔgɔ ɲuman bonya walima" walima jamana lakanani walima foroba labɛnni lakanani (jama labɛnni), walima foroba kɛnɛya walima jogoɲumanya ".

‘O la sa, kuma hɔrɔnya tɛna faamuya iko dafalen, ani dɛsɛ walima dan sigili’ kuma ni maana hɔrɔnya ka kɛ tɔgɔjugu fɔli ye, nkalontigɛ, nɔgɔlenya, ani murutili, jurumu makun, kɛlɛ ni kumaw, ani kunnafoni kɛrɛnkɛrɛnnenw, the josariyaw sɛbɛnnikɛlaw ka josariyaw, sɛbɛnnikɛlaw ka josariyaw tiɲɛni, jago gundow, dumuniko sɛbɛnw, bɛnkanw minnu tɛ kunnafoni di, mɔgɔ dogolenw ka josariyaw, danbe, josariyaw ka ɲinɛ u kɔ, foroba lakanani, ani nkalontigɛ. O suguya daliluw bɛ tiɲɛni sariyakolo dɔ la, John Stuart Mill ye min jira On Liberty kɔnɔ, min b’a fɔ ko “kun kelen min bɛ fanga la cogo kelen na jamana siwili kɔnɔmɔgɔ bɛɛ kan , a tɛ kɛ ni sago ye, o ye ka tiɲɛni bali mɔgɔ wɛrɛw la.”

"Juguya sariya" hakilina fana bɛ kɛ kuma dantigɛli hukumu kɔnɔ, ka dantigɛliw ɲɛfɔ kuma suguyaw kan minnu jatera ko u bɛ jamanadenw tɔɔrɔ, ka jateminɛ kɛ fɛnw na i n'a fɔ a bonya, a kuntaala, a kuntilenna kumalasela, wa a ka nɔgɔn aw bɛ aw yɛrɛ tanga a ma. Ni bi waati caman yeli ye, ani kuma hɔrɔnya waleyali kɛra ŋaniyajuguya ye ka tɛmɛn fɔlɔ kan, bawo kumaɲɔgɔnya fɛɛrɛ kuraw ni dantigɛliw kɛra, misali la, Porozɛ Shield, n’o ye Siniwa jamana gɔfɛrɛnaman ka foroba lakana minisiriso ka fɛɛrɛ ye min bɛ kunnafoni juguw filɛ ka bɔ jamana kɔkan .

## Bɔyɔrɔ

Kuma ni kuma fɔcogo hɔrɔnya tariku ka jan, min bɛ hadamadenw ka bi baarakɛminɛnw ɲɛ. A bɛ miiri ko Atɛni demokarasi sariya kɔrɔ min ye kuma hɔrɔnya ye, n’a sɔrɔla o bɔra san kɛmɛ 6nan laban na walima san kɛmɛ 5nan daminɛ na Krisita tile ɲɛ. Rumani jamana ka sariyakolow ye kuma hɔrɔnya ani diinɛ hɔrɔnya ye.
Glosa

**Glosa** ye dugukolo kan dɛmɛnan jɔlen ye min sinsinnen bɛ Interglossa kan (*dɛmɛnkan dɔ sɛbɛn* tɛmɛnen dɔ bɔra san 1943). Glosa daɲɛgafe fɔlɔ bɔra san 1978. Kan tɔgɔ bɔra gɛrɛkikan na *glossa* kɔrɔ ye kan walima kan.

Glosa ye kan danfaralen ye, o kɔrɔ ye ko daɲɛw cogoya tɛ Changé abada, wa Glosa sɛbɛnni fana bɛ kɛ cogo basigilen na pewu ani fɔcogo la. I n’a fɔ kan min bɛ mɔgɔ Bɔ ɲɔgɔn na, inflectionw tɛ yen, o la daɲɛw bɛ To u daɲɛgafe cogo la tuma bɛɛ, baara mana Kɛ cogo o cogo kumasen na. O de kosɔn, daɲɛgafe baarakɛcogo, n’u ma jɛya ka bɔ u kɔnɔkow la, u bɛ ta baarakɛla daɲɛ damadɔ fɛ ani daɲɛw sigicogo baara fɛ (daɲɛgafe). Komin a ye a posteriori kan ye, Glosa b’a ka daɲɛgafe fanba ta Gɛrɛkikan ani Latinkan jujɔ la, sɛbɛnnikɛlaw y’a ye ko u ye diɲɛ jamanaw ye cogo dɔ la u baaracogo fɛ dɔnniya la.
Honshu

**Honshu** ye Japan gunba ye, gun jamana. A bɛ kɔrɔnfɛla jan ani Azi kɔrɔnyanfan kɔgɔjida la, a janya ye mɛtɛrɛ 3776 ye, a bonya ye kilomɛtɛrɛ 227942,85 ye. Duniya gunw cɛma, a ye gun wolonwulanan ye Sumatra kɔfɛ Indonezi kɔnɔ, ani a ye filanan ye Java kɔfɛ jamanaden hakɛ ta fan fɛ. A fana bɛ Japan ka PIB 80% ni kɔ Bɔ ani a ye diɲɛ gunba ye sɔrɔko siratigɛ la, a ye Grande Bretagne (UK) Kὲlɛ jɔyɔrɔ flanan na.
Fan Bingbing

**Fan Bingbing** (Sinakan: 范冰冰, a bangera Sɛtanburukalo tile 16 san 1981) ye Sinuwa dɔnkilidala ye. Kà Bɔ 2013 sàn na ka Nà Se 2017 sàn ma, a Dònna mɔgɔba min sara ka ca Forbes China tɔgɔla 100 lisi kan a kɛlen kɔ ka Kɛ 10 fɔlɔw la sàn o sàn kabini 2006. A tùn bɛ Time gafe ka lisi kan min ye mɔgɔ 100 ye minnu ye fanga Sɔrɔ kosɛbɛ 2017 sàn.

Fan ka baara fɔlɔ kɛra Azi kɔrɔnyanfan sinema ni telewisɔn na, kɛrɛnkɛrɛnnenya la a bɔra dramuw la minnu tɔgɔ ye ko My Fair Princess (1998–1999). A ka 'sènbɔli Nàna ni filimu ye min tɔgɔ ye ko Cell Phone (2003) min Kɛra Siniwa jamana ka filimu ye min ye wari Sɔrɔ kosɛbɛ sàn in na. A taara ɲɛ ka kɛ Sinuwa filimu caman na, minnu ye Lost in Beijing (2007), Buddha Mountain (2011) ani Double Xposure (2012) ye. Ka da a kan a kɛra filimu ɲɛmɔgɔ ye min tɔgɔ ye ko I Am Not Madame Bovary (2016), Fan ye laadalata sɔrɔ ka bɔ Golden Horse Film Festival la, Tokyo International Film Festival la, San Sebastián International Film Festival la ani Golden Rooster Awards la. A ka jamana wɛrɛw ka filimu jɔyɔrɔw ye Faransi filimu ye min tɔgɔ ye ko Stretch (2011), Kore jamana ka filimu My Way (2011), Ameriki ka jagokɛla ŋanaw ka filimu X-Men: Days of Future Past (2014) ani Hong Kong-Chinese-American film Skiptrace (2015) .
Ashoka

**Ashoka** walima **Ashoka the Great** (304 K.Ɲ. fo san 232 K.Ɲ.) tun ye Ɛndu masakɛ ye. Ale tun ye Maurya Mansamara masakɛ sabanan ye. A jate bɛ Kɛ Ɛnduw ka tariku faamaba ye fo ka na Se bì ma.

A ka masaya daminɛna san 269 K.Ɲ. ka se san 232 K.Ɲ., Ɛndu kɔrɔlen na. Mansamara Ashoka ka mansamara tun bɛ bi Ɛndujamana, Pakistan, Afganistan, Nepal ani Bangaladeshi jamana fanba la. O Maurya Mansamara belebele in kɛra Ɛndu mansamara belebeleba ye kabini o waati fo ka na se bi ma.

Mansa Ashoka fana lakodɔnnen don a ka maracogo ɲuman fɛ ani Budadiinɛ yiriwali diɲɛ kɔnɔ. Ɛndujamana ka ‘Taamaʃyɛn’ bɔra masakɛ Ashoka ka Pilari la. ‘Ashoka Chakra’ fana ye jɔyɔrɔ sɔrɔ Ɛndujamana jamana darapo la.
Alabatoso min bɛ bonya da Seraphim senuma kan min bɛ bɔ Sarov la Raev dugu kɔnɔ

**Alabatoso min bɛ bonya da Seraphim senuma kan min bɛ bɔ Sarov la Raev dugu kɔnɔ** - Ɔrɔmu Ɔrɔmu ka egilisi dɔ, min bɛ Moskow Worodugu-Kɔrɔnfɛla marabolo la. A bɛ miniti 10 taama na ka bɔ Medvedkovo metoro gari la. Briki batoso min bɛ ni kuru saba ye, o dabɔra jɛkulu mɔgɔ 1000 ye. Alabatoso janya ye mɛtɛrɛ 43 ye. Alabatoso in bonya bɛɛ ye 1100 sq ye. mɛtɛrɛw ye. Alabatoso kɔnɔna na, mara ni sɔrɔko sow fana bɛ yen, hakili ni kalanso ani da dɔ min bɛ ni egilisi butiki ye. Kitabumaraso bɛ batoso la, dimansila kalanso dɔ dabɔra denmisɛnw ni mɔgɔkɔrɔbaw ye, dɔnkilidalakuluw, seko ni dɔnko kalanso ani ɲɛnajɛso dɔ labɛnna.
John Rugoiyo Gichuki

**John Rugoiyo Gichuki** ye karamɔgɔ ni sɛbɛnnikɛla ye min be bɔ Kenya jamana na. A ye sebaaya sɔrɔ BBC ka Farafinna tulonkɛlajɛ la san 2006 n’a ka tulonkɛ *Eternal, Forever.*  Wa a ye BBC ka Farafinna ɲɛnajɛ tulonkɛ sɔrɔ san 2004 n’a ka tulonkɛ *A Time for Cleansing*, min bɛ cɛnimusoya kɛli ani mɔgɔ gɛnnenw kun kan Rwanda. 

## Sɛbɛn minnu bɛ tali kɛ o la
The Torrent

**The Torrent** (Fransɛkan na: Le torrent) ye Kanada dramu filimu ye, Simon Lavoie ye min ɲɛminɛ ani a bɔra san 2012. Anne Hébert ka novella Le Torrent bεε bεε bε bεn, filimu in sinsinnen bɛ François ka ɲɛnamaya kan (Anthony Therrien ye min kɛ a denmisɛnman ani Victor Andrés Trelles Turgeon fɛ a balikuya la), cɛ min lamɔna a ba fɛ min tun bɛ diinɛ diinɛba la ani min tun bɛ mɔgɔw tɔɔrɔ Claudine (Dominique Quesnel) ye baara kɛ ni a ye. A tora tulogweren na tuma min na a banna k’a ka ɲinini labato ko a ka don seminɛri la ka kɛ Katoliki sarakalasebaa ye, o y’a to Claudine y’a gosi a kun na, a tora ka sigi togodala yɔrɔ la, wa a bɛ kɛlɛ kɛ walasa ka hadamadenw ka jɛɲɔgɔnya sigi sen kan n’a ye Amica (Laurence Leboeuf) san ), muso min bɛ feere jɔnya la min ni a ba bɔlen don kosɛbɛ a denmisɛnman.

O filimu in jirala fɔlɔ Festival du nouveau sinema la Utikalo san 2012.

O filimu ye Prix Jutra tɔgɔlatɔn wɔɔrɔ sɔrɔ Jutra Jara 15nan na san 2013, ka kɛ ɲɛnajɛla ŋana (Trelles Turgeon), ɲɛnajɛla ŋana (Quesnel), Seko ni dɔnko ɲɛnabɔli ɲuman (Éric Barbeau), Sinema kɛcogo ɲuman (Mathieu Laverdière), dɔnkili fɔlɔ ɲuman (Normand Corbeil ) ani mankan ɲuman (Luc Boudrias, Marcel Chouinard ani Patrice Leblanc).

## Ka yelen
* Victor Andrés Trelles Turgeon ye François ye
* Laurence Leboeuf ye Amica / Claudine (jeune) ye.
* Dominique Quesnel ye Claudine ye
* Anthony Therrien ye François (denmisɛnnin) ye .
* Marco Bacon ye Kolɛri ye
* Roger Blay ye Clochard ye
* Normand Canac-Marquis kɛra Labɛnbaga ye
* Aubert Pallascio kɛra Vieil ka kalanso ɲɛmɔgɔ ye
* Martin Desgagné kɛra inisititu ye

## Sɛbɛn minnu bɛ tali kɛ o la
* Charles-Henri Ramond, "Torrent, Le – Film de Simɔn Lavoie". Films du Québec, Sɛtanburukalo tile 23, san 2012.
* Manon Dumais, "Le torrent : La mère". Voir, Ɔkutɔburukalo tile 25, san 2012.
* Brendan Kelly, "Maana dibi, min bɛ mɔgɔ bila ka miiri, fanga bɛ min na cogo kabakoma na; Maana min bɛ taa dɔɔnin dɔɔnin, o lase ɲɛnamaya la ni mɔgɔ kabakomaw ye". Montréal Gazette, Ɔkutɔburukalo tile 26, san 2012.
* Jean-François Hamel, "Récit d’une dépossession / Le Torrent de Simɔn Lavoie". Ciné-Bulles, Volume 31, Numéro 1 (San 2013 fonɛnɛ). ɲɛ 22–25nan na.
* Chantal Guy, "Le torrent: filimukɛla l'indomptable". La Presse, Ɔkutɔburukalo tile 13, san 2012.
* "Jutra : Laurence cogo o cogo et Rebelle en tête des nominations". Ici Radio-Canada, Zanwuyekalo tile 31, san 2013.

## Kɛnɛma jɛgɛnw
* Torrent min bɛ IMDb la
Talin

**Talin** (Estonikan: *Tallinn*) ye Estonia ka dugu ye. A sigilen bɛ bajida la jamana worodugu fan fɛ, Finland ka Jikori la, Baltik Ji la. San 2023, Talin dugudenw bɛ se mɔgɔ 454.000 ɲɔgɔn ma.

Talin sigira sen kan san kɛmɛ 13nan na. A cɛmancɛla waati kurunbonkarila kɛra jagokɛyɔrɔba ye, tuma min na Talin nafa bonyana kosɛbɛ iko Hansea dugu woroduguyanfan fɛ. Bi, Talin dugu kɔrɔ ye cɛmancɛla duguw dɔ ye min maralen bɛ kosɛbɛ Eropa ani a tɔgɔ sɛbɛnna UNESCO ka diɲɛ ciyɛn ye.
Nɛgɛso-basi

**Nɛgɛso-basi** ye nɛgɛso ye min girinya ka nɔgɔn, n’a jɔcogo caman bɛ ɲɔgɔn ta ni bisi ye, a ka c’a la, bisi (fɔlɔ walima fɛn caman sɛmɛntiyalen) farikolo ani wotoro naani (2 axles) bɛ a basigilen jɔlen kan, sanni a ka kɛ bogies kan. A daminɛ na, a dabɔra ani a yiriwara san 1930 waatiw la, nɛgɛso jiginna ka kɛ fɛnba ye, ni u cogoya bɛ tali kɛ nɛgɛso nɔgɔman na, ni nɛgɛso ni nɛgɛso daɲɛw bɛ fɔ tuma caman na ɲɔgɔn fɛ. Nɛgɛso minnu dabɔra ka baara kɛ kɛrɛnkɛrɛnnenya la nɛgɛso siraw kan minnu tɛ baara kɛ kosɛbɛ, olu tun bɛ baara kɛ kosɛbɛ jamanaw la i n’a fɔ Alimanjamana, Itali, Faransi, Angletɛri ani Suwɛdi.

Bi, nɛgɛsobaw bɛ ka bila bi nɛgɛso nɔgɔlen DMU nɛgɛso dilanni nɔ na. Bi nɛgɛso dizili-kuran, minnu bɛ se ka boli ɲɔgɔn fɛ i n’a fɔ fɛn caman, i n’a fɔ Stadler RS1, Siemens ka RegioSprinter walima Siemens Desiro min tugura a nɔ na, olu jɔyɔrɔ n’u ka fɛn ɲɛfɔlenw bɛ ɲɔgɔn ta ni nɛgɛsobaw ye (hali n’a y’a sɔrɔ ɲɛtaa kɛra mankan na, duguma dilancogo dɔgɔyali la, sɛnɛfɛnw musaka dɔgɔyali la, teliya la ani fɛɛrɛ wɛrɛw la) nka a ka c’a la, u tɛ fɔ u ma ni « nɛgɛso » daɲɛ ye tugun.

## Sababou
Instituts de la religion naturelle et révée

The ***Institutes of Natural and Revealed Religion***, min sɛbɛnna san kɛmɛda 18nan na Angilɛw ka diinɛ sɔsɔli minisiri ani polimatɛri Joseph Priestley fɛ, o ye gafe ye min dabɔra diinɛ kalanni kama, min bɔra Joseph Johnson fɛ san 1772 ni san 1774 cɛ  A ka sɔsɔli jɔnjɔn ye ko jirali ni danbe sariya ka kan ka bɛn ɲɔgɔn ma.
Pretoria jamana na

**Pretoria** (   ;    ) ) ye Afiriki tilebinyanfan ka mara faaba ye,  a bɛ kɛ gɔfɛrɛnaman ɲɛmɔgɔyaso sigiyɔrɔ ye, ani jamana wɛrɛw ka lasigidenso bɛɛ jatigila ye Afiriki tilebinyanfan fɛ.  

Pretoria bɛ Apies baji cɛtigɛ ani a bɛ taa kɔrɔn fɛ ka taa Magaliesberg kuluw senfɛ. A tɔgɔ bɔra kalanko dugu ani ɲininikɛyɔrɔ, a kɛra Tshwane Iniwɛrisite min bɛ wele ko Tshwane Iniwɛrisite (TUT), Pretoria Iniwɛrisite (UP), Afiriki tilebinyanfan Iniwɛrisite (UNISA), Council for Scientific and Industrial Research ( CSIR), ani Hadamadenw ka dɔnniya ɲinini jɛkulu . a bɛ jamana ka ɲininikɛlaw ka tɔnba ni Afiriki tilebinyanfan ka sariyasunba fana ladon . Pretoria tun ye san 2010 diɲɛ ntolatanba kɛbagaw ka dugu dɔ ye .

Pretoria ye Tshwane duguba cɛmancɛ yɔrɔ ye min sigira senkan sigida ɲɛmɔgɔ kɔrɔ caman ka farali fɛ, i n'a fɔ Bronkhorstspruit, Centurion, Cullinan, Hammanskraal ani Soshanguve Dɔw y’a jira ko tɔgɔ fɔlɔ bɛna Changé ka bɔ Pretoria ka kɛ Tshwane ye, o ye sɔsɔli dɔw lase foroba la.

Pretoria tɔgɔ dara Voortrekker ɲɛmaa Andries Pretorius,  ani Afiriki tilebinyanfan mɔgɔw b'a wele tuma dɔw la ko "Jacaranda dugu",  ka da jacaranda jiri ba caman kan minnu turulen don a nbɛdaw la ani a ka nakɔw ni nakɔw kɔnɔ.
Johanɛsiburugu

**Johanɛsiburugu** (  ,  ,  ; Zulukan ni  : *eGoli*

 [ɛˈɡɔːli] ) (a bɛ fɔ a ma ko **Jozi**, **Joburg**, **Jo'burg** walima " **Sanu dugu** ")   ye dugu ye min ka ca ni dugu tɔw bɛɛ ye Afiriki tilebinyanfan fɛ, a bɛ jate megacity ye ;  a ye duguba 100 dɔ ye diɲɛ kɔnɔ .  Demographia, ka fɔ la, Johannesburg– Pretoria duguba (n’u farala ɲɔgɔn kan k’a sababu kɛ bolifɛnw cɛsira barikamaw ye minnu bɛ taa-ka-segin kɛ) ye 26nan ye diɲɛ kɔnɔ jamanaden hakɛ ta fan fɛ, a sigibagaw ye 14.167.000 ye.  O ye mara faaba ani duguba ye Gauteng, min ye mara nafolotigiba ye Afiriki Saheli kɔnɔ.  Johannesburg ye sariyasunba kiritigɛso sigiyɔrɔ ye, min ye kiritigɛsoba ye Afiriki tilebinyanfan fɛ.  Afiriki tilebinyanfan ka tɔnba ni bankiw fanba ka biroba bɛ Johanɛsiburugu. Dugu in bɛ Witwatersrand kuluw kɔnɔ minnu falen don minɛnw na, diɲɛ kɔnɔ minɛnko, sanu ani (kɛrɛnkɛrɛnnenya la) diamant jago cɛmancɛ.

Dugu in sigira sen kan san 1886, sanu sɔrɔli kɔfɛ, foro min tun ye foro ye. K’a sababu kɛ sanubɔyɔrɔba ye min sɔrɔla Witwatersrand kɛrɛfɛ,  san tan kɔnɔ, jamanadenw tun cayara ka se mɔgɔ 100.000 ni kɔ ma. Dugu danfaralen kabɔ san 1970 labanw na fo san 1994, Soweto ye sisan Johannesburg duguba dɔ ye. "Sud-Tilebin Duguw" daɲɛ surun dɔ, Soweto labɛnna a daminɛ na i n'a fɔ sigiyɔrɔw lajɛlen ye minnu tɛ ɲɛfɔ dugu kɔkan, minnu fanba ye Afiriki baarakɛlaw ye minnu bɛ baara kɛ sanubɔ baara la. Soweto, hali ni a labanna ka don Johanɛsiburugu kɔnɔ, a tun farala ɲɔgɔn kan k’a jɛya iko sigiyɔrɔ min bɛ mɔgɔ nɛrɛmaw dɔrɔn de bolo — mɔgɔ nɛrɛma si ma sɔn — minnu tun ma sɔn ka sigi yɔrɔ wɛrɛw la minnu tɔgɔ dara ko mɔgɔ nɛrɛmaw ye Johanɛsiburugu. Mara wɛrɛ, Lenasia, dugudenw ka ca ni Angilɛkan fɔbagaw ye Indo-Sud Afiriki (Mɔgɔ minnu bɔra Ɛndu ani Saheli Azi ). O yɔrɔw tun bɛ fɔ, san tan tɛmɛnenw na, ko yɔrɔ minnu tɛ mɔgɔ finmanw ye, ka kɛɲɛ ni o waati danfarako politiki ye — min bɛ wele ko siyawoloma . A tun bɛna taa ɲɛ ka kɛ san 2010 ntolatanba fɔlɔ ntolatanba dɔ ye —wa a ye labanko kɛ .

duguba ye alfa diɲɛ dugu ye, i n' a fɔ a sɛbɛnnen bɛ cogo min na diɲɛnatigɛ ni diɲɛ duguw ɲinini jɛkulu fɛ . San 2019, Johanɛsi dugu mɔgɔ hakɛ tun ye mɔgɔ 5 ye635 ye127, k’a kɛ dugu ye min ka ca ni dugu tɔw bɛɛ ye Afiriki tilebinyanfan fɛ.  O san kelen in na, metro Johannesburg duguba kɔnɔ jamanaden hakɛ bilala 8 la000 ye000.  ye. Dugukolo hakɛ min bɛ minisiriso dugu kɔnɔ (  2 walima 635&nbsp;sq&nbsp;mi ) ka bon n’i y’a suma ni duguba tɔw ta ye, o bɛ na ni jamanaden hakɛ danmadɔ  .
Cartagena de indias

**Cartagena de Indias** ( Ɛsipaɲɔlikan  *Cartagena de Indias* ) ye dugu ye Kolonbi jamana na ani Bolivar mara faaba . Kɔgɔjida dugu don, a bɛ jamana woroduguyanfan kɔgɔjida la, Karayibu Kɔgɔji (walima Antilles Kɔgɔji) da la, kilomɛtɛrɛ  ɲɔgɔn kabɔ Barranquilla . a jamanaden hakɛ ye  ye .

Dugu in sigira sen kan a kɛra setigi Pedro de Heredia fɛ  .

A bɛ se san kɛmɛ saba ma a tun ye Espaɲi Mansamara ka fanga sigiyɔrɔ ye Ameriki Saheliyanfan na ani a jɔyɔrɔba tun bɛ Ɛspaɲi Mansamara marali ni a bonya la, Ɛspaɲi mɔgɔba nafolotigiw ka kɛ yen, minnu tun ka surun masaya la ani Granada kura ka Viceroyalty, kɛli o ye politiki ni sɔrɔko baaraw kɛyɔrɔ ye. Cartagena de Indias fana tun ye jɔnfeere yɔrɔ nafama ye ani sanu tɛmɛni ka taa Espaɲi ka bɔ Aztekw ni Inka mansamaraw ka binkanniw na  .

Cartagena de Indias ka sɔrɔko baara dɔw ye kɔgɔjida la, petoroli baara ani turisimu ye .

Cartagena de Indias ka kɛlɛbolow ka bon ani sɔrɔdasi kɛlɛbolow sigicogo bɛɛ lajɛlen dɔ don Ameriki Saheliyanfan na  Kartajena kurunboli yɔrɔ tun ye ɲɔgɔndan nafama ye sira kan min bɛ taa Antiyi Tlebi fɛ . A jɔyɔrɔ ka bon diɲɛ ɲinini tariku kɔnɔ ka fara kɔgɔji jago sirabaw cɛma  .

Cartagena de Indias dugu n’a ka kɛlɛbolo jatera UNESCO ka diɲɛ ciyɛn yɔrɔw ye  .
Kanton (jamana kɔnɔ tɔnba) .

A ka c’a la, kantonw ka dɔgɔ kosɛbɛ sigida, dugubaw ani jamanadenw ta fan fɛ ni i y’a suma ni marabolo tɔw ye, i n’a fɔ marabolow, marabolow, walima marabolow . Dugukolo kan, kanton minnu nafa ka bon politiki siratigɛ la, olu ye Suwisi kantonw ye. I n’a fɔ Suwisi jamana ka tɔnba sigibagaw, hakilila ni tariku siratigɛ la u ye jamana tilayɔrɔba ye.  

O daɲɛ in bɔra faransikan daɲɛ na *[https://es.wiktionary.org/wiki/cantón kanton]*, min kɔrɔ ye nkɔni walima marabolo (" kanton " fana bɔra min na).
Jouy-en-Josas

**Jouy-en-Josas** ye Faransi ka dugu ye. Dugumogo be taa  jon yooro (2020). 

A dugumɔgɔw bɛ Weele ko "Jovaciens" ani "Jovaciennes".

Dugu in tɔgɔ bɔra diɲɛ kɔnɔ k’a sababu kɛ HEC Paris ka kalanso belebeleba ladonni ye kabini san 1964.

## Sababou
 

## Kɔfɛ sira
* Jouy-en-Josas ɛntɛrinɛti siti
HEC Paris

**HEC Paris** ye jagokɛla ka kalanso ye ani *grandes école* tɔgɔba ni sugandilenw dɔ ye Paris, Fàransi. HEC Sìgira sen kan 1881 sàn. Lakɔli porogaramuw bɛ laseli kɛ siɲɛ saba - ka kɛɲɛ ni diɲɛ AMBA, EQUIS ani AACSB sariyaw ye.

## Sababou
 

## Kɔfɛ sira
* HEC Paris ɛntɛrinɛti siti
Guosa

**Guosa** ye kan jɔlen ye min dabɔra fɔlɔ Alex Igbineweka fɛ san 1965. A dabɔra ka kɛ Nijeria jamanadenw ka kanw faralen ye ɲɔgɔn kan ani ka kɛ kan ye ka taa Afiriki Tlebi fɛ.

A bɛ kɛ cogoya minnu na olu filɛ:
* O ye kan ye min bɛ mɔgɔ bila a dan na, a daɲɛsugu bɛ min na, a daɲɛsugu bɛ min na.
* Sɛbɛ foyi tɛ yen.
* Dɔnnifɛn suguya walima tɔgɔdaɲɛ sisitɛmu tɛ yen.
* Daɲɛgafe kɔrɔ fanba bɛ fɔ ni daɲɛ kɔrɔ dɔw ye minnu bɛ daɲɛ kɔrɔw ɲɛ.
* Daɲɛ dorokolenw bɛ tugu tɔgɔ kɔ.
* Guosa ka teli ka kɛ daɲɛ kɔrɔman ye.

## Kɛnɛya siraw
* Guosa Language TV
* Guosa Language Reddit
* Guosa Language Class Reddit
* Facebook page
* Guosa Wiki
Italikan na

ye kan ye min bɛ Indo-Erɔpu denbaya ka Romɛkan kulu dɔ la. Itali-Romankan kanfɔcogo ka ca kosɛbɛ .

I n'a fɔ jamana kan caman, bi Italikan ye kanhakɛ ye min bɛ ni " a ye se sɔrɔ k’a yɛrɛ sigi sen kan i n’a fɔ kan kɛrɛnkɛrɛnnen min bɛ mara dɔ la min ka bon kosɛbɛ ka tɛmɛ a kanfɔcogo fɔlɔ kan. O cogo la, o tun ye Tuskan kan fɔcogo ye, ka bɔ Florence, Pisa ani Siena, min ye *se* sɔrɔ, hali n’a tɔgɔ bɔra a cogo la (sɛbɛnni koinè ni Florence basigi nafolotigiya ni dɛmɛ ye ka bɔ Sisili, Latin ani Itali mara wɛrɛw la), a ma kɛ politiki kunw kosɔn i n’a fɔ bɛ kɛ tuma caman na, nka a tun bɛ bonya min lase laadalakow ma. Toscan ye tiɲɛ na kan ye Dante Alighieri, Petrarch ani Boccaccio, minnu jatera Itali sɛbɛnnikɛla ŋana saba ye cɛmancɛla waati labanw na, ye kan min sɛbɛn. O fana ye Florence dugu kan ye, min tɔgɔ bɔra a ka fɛn dilanni cɛɲi n’a ka tariku ɲɛtaa fɛ. O la, a tɛ kabako ye ko Italikan tun ye diɲɛ kan ye kabini waati jan laadalakow ni seko ni dɔnko la, ani ko Erɔpu kanw bɛɛ daɲɛgafe bɛ Italikan daɲɛ caman mara (kɛrɛnkɛrɛnnenya la dɔnkilida la, minnu yɛrɛ bɛ kan wɛrɛw la i n’a fɔ Zapɔnkaw).

Nka, Italikan daɲɛgafe sariyaw bɛɛ ma sigi sen kan fo Renaissance, ni Pietro Bembo ka kanko sinsinni ye, Venetian dɔnnikɛla min ye jɛkafɔ kɛ ni Alde Manuce ye, min ye hakilina jɔnjɔnw sigi kɔnɔ.
Seko ni dɔnko kalanso sanfɛla Le Havre-Rouen

**Seko ni dɔnko kalanso sanfɛla Le Havre-Rouen** ( **ESADHaR** ) ye foroba seko ni dɔnko kalanso sanfɛla ye min bɛ kɛ ni kalanso fila ye, kelen bɛ Le Havre, tɔ kelen bɛ Rouen
Ameriki saheliyanfan fɛ

**Ameriki Saheli**, Espankan  :*América del sur*  ye farafinna ye Ameriki  ani mɔgɔ caman b’a jate, k’a sababu kɛ laadalakow danfara ye, Ameriki farafinna belebeleba dɔ.  A bɛ Tɛmɛ ni ' kɔnɔna ye a worodugu-yanfan fɛ, o la a bɛ a ka mara fanba To saheli- kɔnɔna na .

A bɛ Atlantik Kɔgɔji ni Pasifiki Kɔgɔji cɛ, minnu bɛ kɔrɔn ni Tlebi dancɛ dancɛ, ka sɔrɔ Karayibu Kɔgɔji bɛ Worodugu ni Antartiki Kɔgɔji a Saheli dancɛ dancɛ. a ni Ameriki Worodugu cɛ sirilen don ni marabolo dancɛ fitinin ye min bɛ Cɛma Ameriki jira . Ameriki Saheli ye dugukolo yɔrɔ ye min ka surun Antartiki la, ka tɛmɛ Drake tɛmɛsira fɛ saheli fɛ. A bonya ye bam2 miliyɔn 18,2 ye, o kɔrɔ ye ko 42,9 % Ameriki gun kan ani 13,0 % dugukolo wulilenw na,  wa a sigilen bɛ 6,5 % diɲɛ jamanaden hakɛ la . 

Ameriki saheliyanfan ye jamana tan ni saba ye minnu bɛ u yɛrɛmahɔrɔnya : Arzantine, Bolivi, Berezil, Sili, Kolonbi, Ekuwatɔrɔ, Guyana  Paraguwe , Peru , Suriname , Trinite ani Tobago , Uruguay, Venezuela, ani Faransi ni Faransi Guyana  ani dependenci duuru minnu bɛ bɔ jamana wɛrɛw la. Berezil bɛ jamanaden tilancɛ ɲɔgɔn sɔrɔ ani sɔrɔko sɔrɔta o mara la. 

Jamana minnu bɛ dancɛ bɔ Karayibu Kɔgɔji la olu ye: Kolonbi, Venezuela, (hali ni Trinidad ni Tobago bɛ don a la tuma caman na bawo a bɛ farafinna gun kan ), Guyana, Suriname, fana Franse Guyana, min ye jamana kɔkan mara ye Faransi, Aruba, Curaçao ani Bonaire gun min ye Hollande masaya ta ye ; u bɛɛ lajɛlen bɛ wele ko Ameriki Saheli Karayibu, k’a sɔrɔ Arzantine, Sili, Paraguwe ani Uruguay bɛ kɛ Saheli Kɔnɔ ye, farafinna kɔnɔ mara min bɛ dɔn ni ɲɛnamaya kɛcogo ɲuman ni yiriwali sariyaw ye minnu ka bon kosɛbɛ ni i y’a suma ni Latin Ameriki tɔ tɔw ye.     Kolonbi ani Venezuela, ka fara u ka kɛli kan Karayibu mara la, olu fana bɛ ɲɔgɔn fɛ ni Bolivia, Arzantine, Chili, Ekuwatɔrɔ ani Peru ye Andes jamana na.

 fo  daminɛ na&nbsp;XIX Ameriki Saheli fanba tilalen don koloni minnu maralen don kosɛbɛ Espaɲi ani Pɔrtigal, o kɔfɛ koloni dɔ kɛra Angletɛri, kelen ye Faransi ani dɔ wɛrɛ ye Hollande, min kɛra Repibilikiw ye, n’a ma fɔ Franse Guyana min jiginna ka kɛ Franse Kɔgɔjida Minisiri ye (Erɔpu jamana kɔkanna mara) ani Falkland gunw ani a kɛrɛfɛ gunw. Hali ni sisan dancɛ min bɛ Ameriki Saheli ni Cɛma Ameriki, o sigilen bɛ layini miirilen dɔ kan Darien kungo kɔnɔ, Panama kanal jɔli kɔfɛ de la nin jamana in y’a daminɛ ka jɛ ni Cɛma Ameriki ye Angilɛ-Saxon kunnafonidilaw fɛ. A laban na san 1955, Panama kɛra Cɛma Ameriki jamana dɔ ye dugukoloko siratigɛ la, nka a bɛ tariku ni laadala jɛɲɔgɔnyaw mara ni Ameriki Saheli ye.  Nin farafinna mara in, min fanba bɛ saheliyanfan fɛ, a bɛ danbɔ worodugu fɛ ni Karayibu Kɔgɔji ye, kɔrɔn fɛ ani saheli fɛ ni Atlantik Kɔgɔji ye, ani tlebi fɛ ni Pasifiki Kɔgɔji ye. A bɛ daminɛ Panama ni Kolonbi dancɛ la ka taa Cape Horn (Chile).