Napoléon Ier

**Napoléon Bonaparte**, a bangera san 15 août 1769 Ajaccio dugu kɔnɔ ani a sara ka taa a fɛ 5 mai 1821 gun kan min tɔgɔ ye ko Saint Helena, tun ye Faransi sɔrɔdasi ni jamanatigi ye, Faransikaw ka masakɛ fɔlɔ ye san 18 mai 1804 Fɛ 6 avril 1814 ani 20 mars 1815 Fɛ 22 juin 1815, n' a tɔgɔ ye ko **Napoléon Ier** .

Charles Bonaparte ni Letizia Ramolino den filanan, Napoléon Bonaparte kɛra jenerali ye Faransi jamana fɔlɔ kɛlɛbolow la, a bangera Revolisiyɔn fɛ, san 1793, yɔrɔ min a kɛra kɛrɛnkɛrɛnnenya la Itali kɛlɛbolo ɲɛmɔgɔba ye ani o kɔfɛ kɔrɔnfɛla kɛlɛbolo . A nana fanga la san 1799 ni coup d'etat ye san 18 Brumaire, a kɛra Consul fɔlɔ ye consul à vie à partir du 2 août 1802 fo ka se 18 mai 1804, don min na Mansamara bɛ weleweleda ni senatus-consultum ye, o kɔfɛ, jamanadenw ka lajɛba bɛ kɛ . A ye masafugulan don masakɛ la, Notre-Dame de Paris ka katedrali kɔnɔ, kan 2 décembre 1804, Pape Pie VII fɛ, waati kelen na n' a muso Joséphine de Beauharnais ye .

I n’a fɔ jenerali kuntigi ani jamana kuntigi, Napoléon y’a ɲini ka jɛkuluw tiɲɛ minnu sigira senkan ani ka wari sɔrɔ Angletɛri masaya fɛ ani minnu, kabini san 1792, ye Erɔpu masakɛw lajɛ ɲɔgɔn fɛ Faransi n’a ka fanga kama min bangera Revolisiyɔn fɛ. A ye Franse kɛlɛbolow ɲɛminɛ ka bɔ Itali ka taa Nil ani ka bɔ Ɔtirisi ka taa Prusse ani Pologne : Bonaparte ka sebaaya caman ni cɛɲiw ( Arcole, Rivoli, Pyramides, Marengo, Austerlitz, Jena, Friedland ), sɔrɔdasi kanpaɲi teliyalenw na, o bɛ jɛkulu naani fɔlɔw bɔ u nɔ na. Hɛrɛ minnu tugura ɲɔgɔn kɔ, minnu ye nin jɛkulu kelen-kelen bɛɛ ban, ye fanga di Faransi ma ani ka fanga hakɛ dɔ di Napoléon ma min tun man teli ka kɛ Erɔpu jamanaw na fɔlɔ, Tilsit hɛrɛ waati la (1807).

Napoléon ye Jamana ladilan tuma bɛɛ, k’a ka fanga n’a ka ɲɛmɔgɔya segin a cogo kɔrɔ la. Faransi bɛ ka bɛlɛkisɛ nafamaw sɔrɔ, minnu bɛ Napoléon kɛ bi Faransi sigidaw sigibagaw dɔ ye. O siratigɛ la, Napoléon ka kodɔn, san 1804 sariyasun fana sen bɛ o la, o b’a to a bɛ se ka mɔgɔ kelen-kelen bɛɛ ka hɔrɔnya walima jamanadenw ka bɛnkan sabati sariya ɲɛkɔrɔ, ka baara kɛ ni sinsinnan ye ni bɛlɛkisɛ dɔw garanti ye ani ka laadala sariyakolow daminɛ kokura minnu bɔra Kɔrɔlen na Régime ( maracogo ) . Faransi ka mara labɛnna kokura, ni prefew dabɔli ye departemanw kɔnɔ . O cogo kelen na, wari kura dɔ bɔra kɛnɛ kan, n’o ye franc ye, k’a sɔrɔ Banque de France sigira sen kan. Conseil d’Etat fana dabɔra, i n’a fɔ lycées .

Napoléon fana y’a ɲini ka fanga di Franse koloniyali mansamara ma min tun ye Ancien Régime ye kɔgɔjida la. K’a sɔrɔ Haiti ka yɛrɛmahɔrɔnya bɛ wuli ka taa yɛrɛmahɔrɔnya la nin koloni in kɔnɔ, Napoléon ye jɔnya segin a cogo kɔrɔ la san 1802, seginkanni min a b’a fɛ ka kɛ waati dɔɔnin kɔnɔ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la ka yɛrɛmahɔrɔnya bali min laseli kɛra gun in fɛ Jenerali Toussaint Louverture fɛ Halibi politiki kunw kosɔn, Napoléon ye Luiziana feere kokura Ameriki ma cogo min na san 1803. Nka, a bɔnɛna koloni fanba la minnu tun b’a fɛ tubabukan na, ani a bɔnɛna Santo Domingo la sɔrɔdasi-taama tɛmɛnen kɔ (1802-1803), min laɲini tun ye ka faranfasibagaw kɛlɛ.

Napoléon ye Franse jamana ta ka se a bonya ma Erɔpu, ni  ye san 1812, ka Romɛ, Hamburg, Barselona walima Amsterdam caman tigɛli kɛ ka kɛ Faransi marabolow dugubaw ye. A tun ye Itali jamana jamanakuntigi ye fana kabini san 1802 fo san 1805, Itali masakɛ ye kabini san 1805 fo san 1814, Suwisi jamana ka cɛsiribaa kabini san 1803 fo san 1813 ani Rhin ka tɔnba lakanabaa kabini san 1806 fo san 1813. A ka sebaayaw y’a to a sera ka marabaw minɛ Faransi ani ka Erɔpu gun fanba mara a kɛtɔ k’a ka denbaya kɔnɔmɔgɔw bila masasigilan caman kan. : Joseph tun bɛ Naples o kɔfɛ Ɛsipaɲi, Louis tun bɛ Hollande, Jérôme tun bɛ Westphalie ani a balimakɛ Joachim Murat tun bɛ Naples. A ye Duchy of Warsaw fana da, k’a sɔrɔ a ma Pologne ka yɛrɛmahɔrɔnya segin a cogo kɔrɔ la, ani ka fanga dɛsɛlenw bila waati dɔ kɔnɔ i n’a fɔ Prusse Mansamara ani Ɔtirisi Mansamara a ka fanga kɔrɔ.

U kɛlen ka wari di jɛkuluw ma minnu tun bɛ ka caya ka taa a fɛ, jɛɲɔgɔn minnu tun bɛ Faransi kɛlɛ, olu labanna ka ɲɛtaa jɔnjɔnw sɔrɔ Ɛspaɲi ( Vitoria kɛlɛ ) ani Alimanjamana ( Leipzig kɛlɛ ) san 1813. Napoléon ka 'kɔnɔnafili o kɔtigɛwalew ɲɛkɔrɔ, o y'a To a ma Faransi jamana yɔrɔ bɛɛ ka dɛmɛ Bɔ, k'a sɔrɔ a jɛɲɔgɔn kɔrɔw walima a ka fanga kɔrɔw y'u Yɛlɛma a kama. A nana ka fanga bila san 1814 Pari minɛni kɔfɛ, Franse Mansamara faaba, ani ka lafiɲɛbɔ kɛ Elba gun kan, a y’a ɲini ka fanga sɔrɔ kokura Faransi, Tile kɛmɛ waati la san 1815 A sera ka Faransi minɛ kokura ani ka mansamara fanga segin yen k’a sɔrɔ a ma marifa ci, o bɛɛ n’a ta, a ye jamana bila sira salen na ni Waterloo ka dɛsɛba ye, min ye kɛlɛ ban.Napoléon Mansamara ani a ye Bourbon ka masaya seginni sabati . A ka saya jɔnya la, Saint Helena kan, Angletɛri ka mara kɔnɔ, o ye sɔsɔli caman ye.

Subject from his lifetime of a golden legend as well as a black legend, a ka juru bɛ a tɔgɔjuguba la kosɛbɛ a ka sɔrɔdasi seko la, min saralen don ni sebaaya caman ye, ani a ka politiki sira kabakoma na, nka a ka fanga fana ye min ye fangatigi ye ani min bɛ cɛmancɛ la kosɛbɛ fana dɔrɔn ka se a ka laɲini ma, min bɛ na ni mɔgɔfaga kɛlɛw ye ( Pɔritigali, Ɛsipaɲi ani Irisila ) ni mɔgɔ miliyɔn caman fagalenw ni joginlenw ye, sɔrɔdasiw ni siwiliw Erɔpu jamana bɛɛ kama. [Jɔn fɛ?] ko a ye komandanba dɔ ye tariku kɔnɔ, wa a ka kɛlɛw n’a ka kanpaɲiw bɛ kalan sɔrɔdasi kalansow la diɲɛ fan bɛɛ.

Kanuya laada dɔ bɛ Napoléon kɛ " cɛba welelen don ka diɲɛ wuli. Nin ye cogo ye Comte de Las Cases, *Mémorial de Sainte-Hélène* sɛbɛnbaga, y’a ɲini ka Napoléon jira Angletɛri Parlement la, a ka ɲinini sɛbɛn dɔ kɔnɔ min sɛbɛnna san 1818. Élie Faure, a ka baara kɔnɔ *Napoléon*, min ye Abel Gance ka filimu bila senkan, o bɛ a suma a ka a “ . bi kira ". ". ". Sɛbɛnnikɛla wɛrɛw, i n'a fɔ Victor Hugo, olu bɛ Hɛlɛna senuma ka se sɔrɔlen kɛ " Prometheus bi in na ". ". ". Dugukolonɔn min bɛ... Napoléon le Grande a sirilen bɛ Balzac, Stendhal, Musset ka baara caman kan, nka Dostoyevsky, Tolstoy ani mɔgɔ caman wɛrɛw fana ka baara. Ka fara o kan, Faransi politiki kurunba dɔ bɔra kɛnɛ kan san , Bonapartisme, min b’a fɔ ko Napoléon ka wale n’a ka gɔfɛrɛnaman cogoya.