open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
N'gamacɛbugu

**N'gamacɛbugu** ye dugu ye min be Sikaso mara la, ani Sikaso cɛ ye kilomɛtɛrɛ binaani ni duru côgôn na. Ani Sikaso taa ma sara ye kɛmɛ saba. A be burukina sira de la, ni môbili taa, i be tɛmɛ dugu deni fôlô min na o tôgô ye bugula, ni bôra bugula i'be taa kafɛla, ni bôra kafɛla, i'be taa finkolo, ni bôra finkolo, i'be taa thé farako la, ni bôra thé farako la kilomɛtɛrɛ fila côgôna i'be fara ka bô gindôrô la i numa fɛ. Gindôrô ni dugu kônô na cè ye kilomètrè tan ni wolon fila. Ni kilomètrè tan ni wolon fila ni bɛ ye tufing ye, n'ga ni ye kilomɛtɛrɛ tan ni kelen côgôna boli, sira fara dô be min be saniɛna dugula,o kô fɛ dugu wɛrɛ te i'ni n'galamacɛbugu cɛ.

A dugu man bon, dugu den te tɛmɛ dugu den baa kelen kan,u'ka baara ye sɛnɛ, cago, banga balo ni môni. Kalan so te ni dugula, dôgôtôrô so te ni dugula, u'be taa finkolo walima fô sikasso ka taa u'ka bana baga tô fura kɛ. Dugutigi de be dugu la môgôw mara, o dugu tigiya ni kɛn kôrôya kin.
Bondo la

**Bondo la** ye dugu dô ye Kumantu mara la, u'ka fèin son ta ye sira dô ye n'abe fô a ma ko sira son. Bondo la kaw be sira son san o san samiya don da la tènè dô fè, u'be sira son walisa san ko be nôgôya cogo min, ka sumaw gnein ka samiya dia. Bondola ni a dafè dugu bè de jèin ka ni sôni ni kè, ubè ka kan ni sôni don ni na tiè fara muso kan denmisen fara môgô kôrôba kan kôrôlen a be fô ko sira sun kôrô la ye jinè man yôrô ye ni don ni n abè bè gnôgô sôrô sira sun ni kôrô, u'be sôrô ka tèmè ni sôniw ye, musow taa tô la be taa ni n'ga minèw ye a ni suman tièw ba taa ni banganw ye ina fô: misiw, sagaw, baw, chièw, ani fèin wɛrɛ caman. Ni fèin ko fôlen n'u'be tobi yen ka dun yen a kelen te taa so fôli fèinw be kè yen balani n'bôlon dida min fèinw fana be kè yen gèrègèniya la dolo, banganw fagalen joli de be kè ka jo son.
Sinima bamanankan

**[[Sinima]] [[bamanankan]]**:

* 7000 km plus loin (2005) kilomɛtɛrɛ ba 7 kɔ fɛ
* A Banna (1980)
* Afrodita, el jardín de los perfumes (1998)
* Ali Farka Touré: Ça coule de source (2000)
* An Be Nɔ do (1980)
* Andanggaman (2000) 
* Baara (1978) 
* Bamunan (1990)
* Cinq jours d'une vie (1973) ɲɛnamaya dɔ tile duuru
* Cinéma de notre temps: Souleymane Cissé (1990) Souleymane Cissé : An ka waati sinima
* Cosmic Africa (2002) 
* Den Muso (1975)
* Desebagato (1987)
* Djourou, une corde à ton cou (2005)
* Falato (1989)
* Finye (1982) 
* Finzan (1989)
* La Genèse (1999) Jenɛsi
* Guimba, un tyran une époque (1995) Guimba Nijugu
* Haramuya (1995)
* Kabala (2002)
* Kasso Den (1980)
* Kiri Kara Watita (1986)
* Moko Dakhan (1976)
* Moolaadé (2004) 
* Le Médecin de Gafire (1986) Gafire dɔkɔtɔrɔ
* Nyamanton (1986) 
* Sia, le rêve du python (2001)
* Ta Dona (1991) 
* Taafé Fanga (1997) 
* La Vie sur terre (1998) 
* Waati (1995) 
* Yeelen (1987) 
* Yɛlɛma donna kow la nankɔrɔla (1978)
* Min Ye
Jamanatigi

**Jamanatigi** bɛ tigi ka jamana.

## Mali ka jamanatigiw
Sisan (2014) Ibrahim Bubacar Keyta bɛ Mali ka jamanatigi.

### Tariku
{|
|1960-1968 Modibo Keita
|-
|1968-1991 Musa Trawere
|-
|1991-1992 Amadu Tumani Ture
|-
|1992-2002 Alfa Umar Konare
|-
|2002-2012 Amadu Tumani Ture
|-
|2012-2013Jonkunda Tarawele
Salif Keïta

**Salif Keïta** bangera Uti tle 25, san 1949 Joliba dugu kɔnɔ. Jɛnselekenaani farafin pop dɔnkilidala ani sɛbɛnina lakodɔnnen don kabɔ Mali la. Sankaɲongon t'a la tɛ dɔnrɔn a tɔgɔ bɔlen ka fɔ Afrika sanu kantigi, nka yefuge don min bɔkolo ye Sunjata Keita ye Mali mansamara sintinbaa fɔlɔ. A bɔkolo in kɔson, a man kan ka kɛ dɔkilida ye min tolen don jeliw ma.

Yefugeya in kera gɛlɛya ye Salif Keita ma aka kabila kɔnɔ min ya to a y'a wolodugu bla ka taa Bamako san 1967. Yen, a donna fanga ka fɔlikulu min tɔgɔ Bamakɔ Super Rail Band. San 1973, a donna "Lasigidenw" fɔlikulu la. Politikiko gerentɛ ya to Salif ani Lasigidenw bɔra ka taa Abijan san 1970 kɔnɔna.

## Kɔkan sirilanw
*    '''Salif Keïta'''
Togo

**Togo** bɛ jamana Afiriki kɔnɔ.


2014-06-16 19-07-24 Togo Maritime - Adjogblé.JPG|Lome
Kara, Togo - panoramio.jpg|Kara
Kpalimé hills, DSC00773 - by Fanfan.jpg|
Marchekpalime.jpg|
Kɔnɔwari

**Kɔnɔwari** (**Kodiwari**), madɔnnen **Kɔnɔwari ka Fasojamana** (Franse: *République de Côte d'Ivoire*) bɛ jamana Afiriki kɔnɔ. A ye faaba Yamusukuro.
Albert Einstein

**Albert Einstein** (1879, Jermani - 1955, Amerika ka Kelenyalen Jamanaw).

Mogo kalanen don ba. Tun ye hakili tigi ye laboratoire la. Ale jiginna Alemanya la, san ba kelen keme segin ani biwolofila ni kononto. A togo bora mun na. O ye hakilina caman caman ye. Albert Einstein togo bora barisa ale ko A ka kalandenw ma. Ko: giriya ani yeelen teleya be se ka yelema ka ke fanga walima fangya ye. I na fo, fangali dow be yeelen kononana, yeelen, min be bo tile la. Tile sera mun o mun ma, Giriya be U bee lajelen na. E=mc^2. Walasa Mogow ka se ka a nafa don, E = fangaya, m = giriya , c = yeelen teliya x yeelen teliya. Olasa A kera Giriya ani Fangya kelenya ye.

## Denya ani Kalanya
Albert jiginna Ulm, Württemberg, Alemanya. A ka cekoroba, a togo ko Hermann Einstein, ye baara caman ke electricien baara ani negejuru bara ni tasuma baara la. Albert tun ye Jeuf ye, nka a tun te taa misirila ka seli. Albert tun te deli seli la. Waati min a tun taara filana kalanyoro la, Ale taara lakoliso Katoliki ye.
Diinɛ

**Diinɛ** minw bɛ sɔɔrɔ Mali kɔnɔ ka caya olu filɛ ni ye :
* Sìlàmɛya
* Kretien Catholique
* Kretien Protestant
* Sɔnnikɛlaw
* Kerecɛnya

Nga ni dinɛw kɛrɛfɛ dɔ wɛrɛw bɛ sɔrɔ ye i na fɔ : boudhisme, Brahamanisme, ...
Tariku

ukan: *histoire*)

* Jose Trawere
* Babenba Trawere
* Monzon Jara
* Samori Ture
* Cɛba Trawere
* Kanku Musa
* Sunjata Keita
* Elhaj Umar Tal
* Askia Mohamed
* Soni Ali Ber
Jèli

**Jèli** (tubabukan: *griot*)

* jeliya

* Bakari Sumano (1934-2003), Mali ka jeliwtigi
* Hassane Kassi Kouyaté
Kan

Oko bah cinta ke omo

* Anglɛkan
* Bamanankan
* Faransikan
* Latεn
* Bomu
* Syenara
* Mamara
* Dɔgɔsɔ
* Sɔnŋoy
* Fulfulde
* Tamasayt
* Hasaniya
* Tyeyaxo
* Maninkakan
* Kasonkakanŋo
* Soninke

## Kɔkan sirilanw
Silameya

Silamɛya walima silamɛya, fana Mahamadu (Arabukan na: الإسلام, a kɔrɔ kɔrɔ ye ko majigilenya, majigin, kololi Ala kelenpe ani a sago) ye diɲɛ diinɛ dɔ ye min jɛnsɛnna kosɛbɛ, min sigira senkan san kɛmɛda 7nan na Arabu jamana na. Kira Muhamadu (570-632) jate bɛ kɛ a sigibaga ye.

Silamɛya bɛ jira iko Ala kelenpe diinɛ min ju bɔra Ibrahima la. Silamɛya nɔfɛmɔgɔw bɛ wele silamɛw. Sisan, nin diinɛ in nɔfɛmɔgɔw bɛɛ lajɛlen hakɛ bɛ diɲɛ kɔnɔ, o bɛ daminɛ miliyari 1,1 na ka se miliyari 1,8 ma, o bɛ silamɛya kɛ diinɛba filanan ye kerecɛnya kɔfɛ. Silamɛw ye jamana caman ka jamanaden fanba ye Azi ani Afiriki. Silamɛya ka jogo dɔ ye a jɔyɔrɔ ye sigida ni laadalakow ɲɛnabɔbaga ye. Silamɛw ka jɛkulu kɔnɔ, hadamaden ka ɲɛnamaya ni sigida fan bɛɛ bɛ labɛn diinɛ fɛ.
## Daɲɛ in bɔcogo (Origin)
Silamɛya, n’a bamanankanna ka bɔ arabukan na, o kɔrɔ ye majigilenya ye — o kɔrɔ ye ko ɲɛnamaya min bɛ bɛn diɲɛ ma, ɲɛnamaya hɛrɛ la ni Sebaayabɛɛtigi ye, ka kolo a sago ye. Daɲɛ min bɛ Arabukan na, o ju ye slm ye — daɲɛ minnu ju ye kelen ye:

salam - hɛrɛ, hɛrɛ, .

salim - hɛrɛ, hɛrɛ, .

salima - ka hɛrɛ, silamɛ - silamɛ - mɔgɔ min ni diɲɛ bɛnna, ka a yɛrɛ majigin Kɔrɔtalenba (Ala, Allah) kɔrɔ.

Yan, a bɛnnen don fana ka silamɛ foli fɔ - Salam alaikum walima assalamu alaikum, o kɔrɔ ye ko Hɛrɛ ka kɛ aw kan !
**Sìlàmɛya** (الإسلام) bɛ diinɛ.

* haji
* kuranɛ
* Mecca
* Muhammed
Dolokalan

**Dolokalan** (tubabukan: *astronomie*) ye dɔnni ye min ɲasinen bɛ dolo kalanma. Dɔnni don min daminɛra kabini lawalɛ la. Bi bi in na, minan kura caman sintira walasa ka baara in sankɔrɔta.
Dɔnniyagafeba

**Dɔnniyagafeba**, **ɔnsiklopedi** (*encyclopédie*) ye gafe dannaselen ye min be tali kɛ kunnafoni dɔnniya bolofaran bɛɛ kan. Dɔnniyagafeba tilalen ka kɛ sɛbɛnfɛnw ye. Sɛbɛnfɛn kelen bɛ kuma kun kelen bɛɛ kan. A ka cala, sɛbɛnfɛnw tondonen abajada cogoya lam gafe kelen kɔnɔ walima gafe caman min sirilen fin hakɛ donta la. Wikipedia ye ɔnsikopedi misɛliya do ye. 

Tuɲena, ansikopedi kun ye ka dɔnniya jensenen lakafo dunia kɔnɔ; k'a tabolo labɔlen sigi sen kan mɔgɔw ye an ni bɛ sigi la, k'a dɔnniya latɛmɛ mɔgɔw minu bɛna an kɔ, walasa kɛmɛda tɛmɛlen baara ka na kɛ fu kɛmɛda nataaw ye. Ani mukɔsɔn, an ka sinin ɲasigiw na kalan koɲuman, ka jogo ɲuman sɔrɔ ani ka balo nilafiya kɔnɔ. A mankan a ka sa kasɔrɔ an ma nafa lase hadamadenya ma.
Farikoloɲɛnajɛ

**Farikoloɲɛnajɛ** (tubabukan: *sport*) be sɛmɛ don ka fasa kɛnɛya k'a kɛbaga kisi bana caman ma. Bi bi in, farikoloɲɛnajɛ sugu ka ca kosobɛ. Misaliya la, ntolatan, basiketi, bolininjɛ, panni, biɲɛ fili, tenisi, soboli, siɲɛta, kulunboli, nunni, negeta ye farikoloɲɛnajɛ suguya dow ye. Nka, a bɛɛ la mandi fan bɛɛ fɛ o ye tolantan ye.
Malik Sidibe

**Malik Sidibe** (1936, Soloba, Yanfolila) yɛ Bamako fototala ba dɔ ye.

## Exhibitiones plus Importante
*Museum of Contemporary Art (solo), Chicago, États-Unis, 1996
*Centre d’Art Contemporain (solo), Genève, Suisse (solo), 2000
*Galleria Nazionale d’Arte Moderna (solo), Rome, Italie (solo), 2001
*Stedelijk Museum, Amsterdam, Pays-Bas (solo), 2001
**You look beautiful like that : The Portrait of Photographs of Seydou Keïta and Malick Sidibé*; Fogg Art Museum, Harvard University Art Museums, Cambridge, MA, USA; UCLA Hammer Museum, University of California, Los Angeles, CA, États-Unis; Norton Museum of Art, West Palm Beach FL, États-Unis; National Portrait Gallery, London, Grande Bretagne; Williams College Museum of Art, Williamstown, Massachusetts, MA, États-Unis, (2001-2003)
*Musée Pincé, Angers (solo), France, 2003
*Hasselblad Center (solo), Göteborg Museum of Art, Gothembourg, Suède, 2003-2004
*CAV Coimbra Visual Arts Centre (solo), Coimbra, Portugal, 2004
*Museet for Fotokunst. Brandts Klaedefabrik (solo), Odense, Danemark, 2004
Dɔkɔtɔrɔya

**Dɔkɔtɔrɔya** (tubabukan: *medecine*) ye baara ye munkɔsɔn ka hadamaden ka kɛnɛya sabati ani ka banban ni kalan sira, banaɲaɲini ani banabagatow furakɛli. A lajɛlen inafɔ ɲɛdɔn-baara ani dɔnni. Tubabukan medecine jumera Latin na *ars medicina* min kɔrɔ *furakɛli ɲɛdɔn-baara*. Taabolokura dɔgɔtɔrɔya sinsinen kɛnɛya dɔnni kan ani ɲanama-dɔgɔtɔrɔya, klinik dɔgɔtɔrɔya, farali ani ɲinini. Nin bɛɛ kun ye walasa ka hadamadenw ka banaw ani jogidaw furakɛ hakili-sigi kɔnɔ.
Yesu Krista

**Yesu Krista**, **Yesu** walima **Krista** ye tɔgɔ ye min dira kerecɛnw bɛɛ fɛ Yesu Nazarɛti ma, min bɛ wele fana ko An Matigi, Ala Denkɛ, Masiya walima Kisibaa.

----
* Bibulu
Bibulu

**Bible** ye Ala ka kuma ye min sɛbɛnna kitabu 66 kɔnɔ. A bɛ tila fan fila ye : Layidu Kɔrɔ, ani Layidu Kura. Kitabu 39 bɛ sɔrɔ Layidu Kɔrɔ kɔnɔ, Layidu Kura bɛ taa kitabu 27 la.  Ka fara o kitabu 66 kan, Katolikiw bɛɛ sɔn kitabu wɛrɛw ma minw bɛ wele ko "apokrifuw".

**LAYIDU KƆRƆ**


* Jenɛse
* Ekisɔde
* Levitike
* Nɔnburuw
* Dutɛrɔnɔmɛ
* Josue
* Kiritigɛlaw
* Ruti
* 1 Samuɛl
* 2 Samuɛl
* 1 Masakɛw
* 2 Masakɛw
* 1 Tilew Kibaru
* 2 Tilew Kibaru
* Esdrasi
* Nehemi
* Esiteri
* Job
* Zaburuw
* Ntalenw
* Waajulikɛla 
* Solomani ka dɔnkili 
* Esayi
* Jeremi
* Jeremi ka maɲumatɔkan
* Ezekiɛl
* Daniɛl
* Ose
* Joɛl
* Amɔs
* Abdiyasi
* Jonasi
* Mise
* Nahum
* Habakuk
* Sofoni
* Agize
* Zakari
* Malaki


**LAYIDU KURA**


* Matiyu
* Marka
* Luka
* Yuhana
* Kɛwalew
* Romɛkaw
* 1 Kɔrɛntekaw 
* 2 Kɔrɛntekaw
* Galasikaw
* Efesekaw
* Filipekaw
* Kolosekaw
* 1 Tesalonikekaw 
* 2 Tesalonikekaw 
* 1 Timote
* 2 Timote
* Tite
* Filemon
* Heburuw
* Yakuba
* 1 Piɛrɛ
* 2 Piɛrɛ
* 1 Yuhana 
* 2 Yuhana 
* 3 Yuhana 
* Jude 
* Jirali


----
* Yesu Krista
* Harmagedɔn

* La Sainte Bible en bambara
Solomana Kante

**Solomana Kante** bangera san 1922 Gine jamana kono Sumankoyi dugu Kankan mara la, a fatura kalo 11nan tle 27 san 1987 Conakry.
Fokan na, a bokolo bora Kulukoro marala Mali kono, kabini tuma jan.
Maninkakan

**Maninka-kan** be fo Jine ni a laminin do.

n'a fo da ko Maninka-kan, o fonya bede le ko: Manden-ka-kan.
min nu ye bo la manden, o lu kan kanin, an bee y'a don ko Mandenka ye farafinna tlebe siya siyaman fodoba too le di.an be alah fo masa corotani alé mi yan dan maninkakan be fo konowari a be fo malila abe fo jine abe fo burukina gambi senegali
Mandinko-kan

**Mandinko-kan**

Bamanankan be seben ni latain sebeden na, a be sebe n'a yere ka sebeden fana la, o togo ko N'ko sebesun, o ye sebeden 27 de ye, sikira 7 ni sikirata 19 ni tero kelen.
O kofe, masere misen 9 be sebesun fe, min be kan masere.
Bàgànin

***Jatropha curcas*** (Bamanan tɔgɔ **bàgàni**) ye falenfen ye min bɛ labaara ka kɛ taji ye Filipin ka kɛɲɛ ni shariya min sɛbɛnan Miriam Defensor-Santiago fɛ ani Migel Zubiri. Bagani taji bɛka sankɔrɔta ka subu kɛ a sɛnɛli nɔgɔya ye proje caman senfɛ India ani jamana yiriwata wɛrɛw la. Nɛgɛsira Mumbia ani Delhi furancɛ sɛnɛlen ni bagani ye min bɛ kɛ ka sisikulu latama 15-20% hakɛ. 

Bagani tulu bɛ wele ko nimataji (biodiesel). Afrika kɔnɔ, bagani sɛnɛ beka sansɔrɔ kosobɛ Mali la. Bagani foro tari kelen be se ka kg 1500 walima 2000 dii min tulu bɔlen bɛ litri 540 kase 680 tari kelen na. Bagani bese ka celasɛnɛ ni warijɛ sɛnɛfenw ye inafo Kafe, sukaro, jiridenw ani nakofenkɛnɛ.

New Ziland pankuru cakɛda beka dabaliw tigɛ walasa ka pankuru 747 jumbo jet (wolonfla nani wolonfla jumbo) lapan nɛgɛɲa (dumaren) saaba kɔnɔ ni bagani tulu ye desanbru tle 3 san 2008. Bagani lakodɔnna fɔlɔ Cema Amerika ka sɔrɔ ka sɛnɛ funteni jamanaw kan inafɔ India, Afrika ani Saheli Amerika. Bagani lasera Afrika ani Asia Portugez julaw fɛ. Bagani kɔgɔlen bɛ feere cɛma ani musoman ta minu tɛ jeɲa. Kafofenw be bagani la min buwa ka bon kosobɛ.

Bagani bɛ jaa kun ani bana a kisɛ tulu bɔta besɛ 40%. Bagani shilen tulu bɛ kɛ ka dizel mashin laboli a boo labaaralen bɛ kɛ ka kuran sow latama.
Poyi

**[[Black|Poyi]] Biden**

Aa! bi denko kɛra baara ye,

Fɔlɔmɔgɔw den tun b'u bolobɔ baara la,

nka biden tɛ mansa labi sanko k'a bolobɔ.

Mansaw ta kɛra si baara ye.

Dusukasi filɛ dɛ!

Hinɛ banna mɔgɔya la.

Bidenw ko lafiya.

Mara banna duw kɔnɔ.

Biden tɛ mansa dɛsɛlen dɔn.

Mansaw, den ye bɔgɔ kɛnɛ ye.

A mana ja cogo min na a bɛ to ten.

N'i y'i ta kɛ Baba komandan ye,

A bɛ nisɔngɔ kani i la.

****Isa Jalo ka bɔ Kɔdugu Kati mara la**.
Nin poyi cira Interneti la Mohamɛd Misbaho Tarawere fɛ**

----
**Poyi : Bɛnbaliso**

Farafina kɛra bebaliso ye.

ɲɔgɔnfaga ni ɲɔgɔnkɔniya,

ɲɔgɔntɔɔrɔ ni binkanniw,

ɲɔgɔnforoki ni yɛrɛdamakɛlɛ,

Siyawoloma ma ban Farafinna.

Sigi gɛlɛyara.

Ko Farafinna ye kelen ye,

An k’an bolo di ɲɔgɔn ma ka bɛn,

Si tɛ se ka taa ka si to abada.

Yɛrɛdamakɛlɛ ma dabɔ ɲuman kama.

Farafinna kelenyatɔn k’a firifirin dɔɔni sa

K’an bɔ lanɔgɔ dingɛ kɔnɔ.

Ne ma bɛnbaliso ɲɔgɔn tomo kolon ye.

**[[Isa Jalo]] ka bɔ Kɔdugu [[Kati]] mara la**.
 
Nin poyi cira Interneti la Mohamɛd Misbaho Tarawere fɛ

----

**Poyi : Faso**

Fasodenw, an ka wuli k’an jɔ ni fasodenɲumanya jɔli ye.

An ka faso bɔ nɔgɔ la.

Fasodenɲumaya ni sigili tɛ bɛn.

Faso tɛ mɔgɔ kelen ta ye, bɛɛ jɛ don.

An ye dɔ kɛ kuma caman na sa.

Jamana si tɛ taa ɲɛ kumamugu dama kan.

An k’an bolo di ɲɔgɔn ma ka baara kɛ ;

Bɛɛ n’a jɔyɔrɔ don faso jɔli la.

Wulakɔnɔbaarakɛla ni dugubakɔnɔmɔgɔ.

Faantan ni setigi, bɛɛ k’a seko kɛ faso jɔli la.

Ni min k’a ɲɛ tɛ da fasojɔlaw kan,

An bɛ yɛlen o kan k’an faso jɔ.

**Isa Jalo ka bɔ Kɔdugu Kati mara la**.
 
Nin poyi cira Interneti la Mohamɛd Misbaho Tarawere fɛ
Julaya

**Julaya** ye baara koroba ye Malidenw donna n'a ye kabini lawale la. Mande julaw de kera sababu ye ka silameya ani Bamanankan (Julakan) carin farafina tilebi jamana yoro caman na inafo Burukina Faso, Kɔnɔwari, Sera Leon, Liberiya. Karajako tun be doni kon na walima fali kan. Karajako feereta tun sugu ka ca, kogo, woro, ani makoɲafin werew minu sangawililen jamana kofolen la.

Sisan julaya ni folo ta bolendo ɲogon ma.

Sahara-cɛla jago ye julaya ye min tun yiriwalen Tlebi Afrika duguw ni Mediterane duguw cɛ.
Nɛrɛ

**Nɛrɛ** walima **nɛ̀rɛ** (*Parkia biglobosa*) ye sahɛli jamana yiri madonnen ye. Nafa caman bɛ sɔrɔ nɛrɛ la. Misali la, a mugu bɛ don, a kolo bɛ kɛ sunbala ye. Sunbalaji bɛ dilan ni sunbala ye. Sunbalaji makadi kosobɛ Mali kɔnɔ. O de kɔsɔn, najini dilannaw ye najini dɔ dilana k'o tɔgɔ wele sunbalani. Kɛnɛyatigilamaw y'a sɛminciya, sɛgɛsɛgɛli caman kɔnɔfɛ, k'a jɔyɔrɔ ka bon hali kɛnɛya sabati la. Sanko joli cayabana bɛ mɔgɔ minu na ani bugu dalen don minu ɲana yeli la.
Isa Jalo

**Isa Jalo** ye cikɛla ye kabɔ Kɔdugu Kati mara la. Mɔgɔ famuyalen don poyi sɛbɛn na Bamanankan na.
Mohamɛd Misbaho Trawele

**Mohamɛd Misbaho Trawele** ye mɔgɔ timinandi ye, Bamanankan taaɲɛ ye a haminanko ba ye. A bolo, Bamanankan bɛsɛ naijahall ka labaara inafo dunia kan mandɔnnen tɔw. A kɛra sababu ye ka Wikipedia datigɛlikan sɛbɛn ani ka fasari caman wɛrɛ dlan Bamanankan Wikipedia kɔnɔ.
Bamanankan

**Bamanankan** bɛ Mali kan dɔ ye. Bamanankan bɛ fɔ k'a ta Kayi fo Moti.

Bamanankan bɛ fɔ jamana caman de la, i n'a fɔ Mali, Burukina Faso, Lagine, Kɔnɔwari, Senegali, Ganbi, Gine Bisau, Saralon, ani Liberiya. Mɔgɔw min bɛ se ka Bamanankan mɛn, olu ka ca ni miliyɔn wɔɔrɔ ye. O kanhakɛ ye fila ye.

Bamanankan bɛ sɛbɛn ni siginiden mugan ni wolonwula ye : a, b, c, d, e, ɛ, f, g, h, i, j, k, l, m, n, ɲ, ŋ, o, ɔ, p, r, s, t, u, w, y, z 

Sɛbɛnni bamanankan na, o bɛ yiriwa dɔɔnin dɔɔnin, k’a sababu kɛ faransikan ka caya ye i n’a fɔ « mɔgɔba dɔw ka kan », nka o bɛɛ n’a ta, daɲɛ laada ɲɛnama dɔ bɛ yen, min dabɔra, ka tɛmɛ o bɛɛ kan, masakɛw ni cɛfarinw ka maanaw ye.
 
  
* Sinima bamanankan
Gana

**Gana ka Fasojamana** ye jamana ye Tlebi Afrika. A bɛ danbɔ ni Cote D’Ivoire, (Samaɲi Dankan) tlebi fɛ, Burkina Faso Saheli fɛ, Togo kɔrɔn fɛ, ani Gine Jisigiyɔrɔ worodugu fɛ. Gana daɲɛ kɔrɔ “Mansakɛ kɛlɛkɛla”. A ye faaba Akra.

Ka kɔn marakɛ wati ɲɛ, Gana tun sigilen mansamara caman fɛ, Ga-adangbe b’o la kɔrɔnfɛ dankan kan, gerekan Mansamara ani fanga fitini wɛrɛw jidala ani gerekan. Jago ni Eropa yiriwara donɲwana kɔfɛ ni Portigisiw ye tandurunan kɛmɛda kɔnɔ. O kɔ Britishiw y’uka mara sigi Sanu Dankan na san 1874.
Kenya

**Kenya ka Fasojamana** ye jamana ye Afrika Kɔrɔn fɛ. A bɛ danbɔ, saheli ni Etiopia ye, Somali kɔrɔn fɛ, Tanzania worodugu fɛ, Uganda tlebi fɛ, ani Sudan saheli-tlebi fɛ. A bɛ sigilen kɔgɔji dala worodugu-kɔrɔn fɛ. Jamana in tɔgɔ dara Kenya Kulu la min ye tamashiyen ba ye. Jomo Kenyatta ka fanga wati san 1960w kɔnɔ, nin fɔcɔgo fɔra a ma. A faaba ye Nairobi.
Jine

**Jine** ye jamana ye min bɛ farafina tile bin yan fan fɛ.
Jine ye sɛnɛ ni bagan mara jamana le di balo sila fe. konin sene le taanen nye ka tamin baara too lu la. 
Jine talanen a sunkun ma tinkudun nanin ne di, jine koojida, Jine temala, Jine sandola, ani Jine Tukodola. o kelen bee talanen a ta marada ni marada duula lu le di.

Jine kube n'a Kubeso lu fele nin:
* Conakry,
* Kankan,
* Mamu,
* N'seregbede,
* Sigirin,
* Labe,
* Kisidugu,
* Masanta ani
Yesu Lakika Egilisi

"**Yesu Lakika Egilisi**" (Véritable Jésus Eglise / Yésu ka Églizi yèrè yèrè) ye eglisi ye min sigira senkan Beijing Chinuwa jamana la san 1917. chinekaw ka Protɛsitant jɛkulu bolo fara dɔ don min jusigira san 1900. Nin Eglisi y'a jira ko u ka jɛ be ta mɔgɔ milion kelen ni tilan la (milion 1,5). Eglisi bɛ da Pentecotisitiw (NiSenutigiw) ka miriya la Ni Senu ka nilifenw ko la. Danaya fɔlen kuma sen tan :
# Ni Senu
# Batiseli
# Sen koli
# Jɛɲongɔya sɛnuma
# Lafinyen don
# Yesu Krisita
# Bibulu
# Kisili
# Eglisi
# Matigi nali ko kura
Uetersen

**Uetersen** (ˈyːtɐzən) ye Alimaɲi ka dugu ye. A ane Hamburg cɛ kilometiri 30. Dugumogo be taa 17.800 jon yooro. Uetersen bi sòro mara filana la Schleswig-Holstein.
Kuritiba

]

**Kuritiba** (*Curitiba*) ye Brazil ka sur dugu ye, kapitali ye Paraná.

## Internet
* http://www.curitiba.pr.gov.br 
* http://www.curitiba-brazil.com
Miniankakan

**Miɲankakan** ye Miɲankaw ka kan ye. A bɛ fɔ Mali la ani Burkina Faso ani Côte d'Ivoire ka Bɛn Miɲankaw sigiyɔrɔw ma.

**Miɲankakan** ni Sɛnɛfɔkan ka surun ɲɔgɔn na kosɛbɛ. Mɔgɔ caman bɛ miiri ko **Miɲankakan** bɔra Sɛnɛfɔkan na. Miɲankaw ni Senoufow ye sɛnɛkɛlabaw ye. Mali kɔɔri sɛnɛbaw ye ni siya fila de ye.

**Miɲankakan** sɛbɛndenw labɛnna, a ni Bamanakan sɛbɛdenw ma jan ɲɔgɔn na. Sisan gafe damadɔnin bɛ sɔrɔ **Miɲankakan** na. Gafe belebele min fɔlɔ dlara **Miɲankakan** na o kɛra Marka ka kitabu ye o min ye Bible fan dɔ ye. Bible tla flanan Layidu kura kɔni de ye **Miɲankakan** na gafe bɛ la belebele ye fɔlɔ.
Mali jamuw

Mali ye jamanaba ye. A fa le bɛ siyaw caman de la. **Mali jaamuw** fana ka ca kosɛbɛ. Nka siya dɔw bɛ ye jaamu tɛ minw fɛ i na fɔ : tamasheck, ni kɔrɔbɔrɔw. Olu bɛ u fa tɔgɔ fara dɔrɔn u tɔgɔ kan. Jaamuw bɛ ni a kɔrɔ don. 

## A
Askofaré wala Ascofaré

Ann

Arama

Asarki

## B
Ba

Baalo

Bagayɔgɔ

Banba

Bari

Basum

Bacili

Bengaly

Berthé

Bilakoro  wala Bilankoro

Bocoum

Bouare

Bolly

## C
Camara

Cissé

Cissoko wala Sissoko

Coulibaly

## D
Doukouré
Dabiré

Daff

Dao Wala Daou

Dackouo wala Dacko

Dagamaïssa

Dakono

Damba

Dara

Degoga

Demba

Dembélé

Dénou

Dia

Diabaté

Diagne

Diakité

Diagayété

Diall

Diallo

Diané

Diarassouba

Diarra

Diaw

Diawara

Dicko

Dienta

Din

Djeïté

Djenepo

Djenika

Djiento

Djiga

Djigandé

Djigué

Djimé

Djiré

Dolo

Dongho

Doucouré

Dougnon

Doumbia

Douré

Dramé

Dramera

## E

## F
Fané

Faskoye

Fofana

Fomba

## G
Gaba

Gadiaga

Gakou

Gambi

Gano

Gassama

Gassamba

Goïta

Golfa

Gomeda

Guimbayara

Guindo
Gambi

## H
Haïdara

## I

## J

## K
Kaba

Kabaya

Kamian

Kamissoko

Kampo

Kane

Kanouté

Kanté

Karembé

Karabentao

Karabinta

Karagnara

Kassambara

Kassé

Kassogué

Kayentao

Kébé

Keïta

Kinkoumana

Koïta

Kokèna

Konaré

Konaté

Kondo

Koné

Konfourou

Konipo

Konotio

Konta

Kontao

Koreïchy

Korobara

Kossinintao

Kosso

Kouanta

Kouriba

Kourmanssé

## L
Lah

Landouré

## M
Magassa

Magassouba

Maïga

Maïgouma

Makadji

Mariko

Mayentao

Monekata

Mounkora

## N
Nafougou

Nalion

Nantoumé

Nassiré

Napo

N'Diaye

N’djim

Niafo

Niangadou

Niangaly

Niaté

Nientao

Noumanssana

## O
Ongoïba

Ouane

Ouattara

Ouologuem

## P
Pamatao

Peliaba

Pomatek

Poudiougou

## Q

## R

## S
Saba

Sabé

Sacko

Sagara

Sakoumana

Salamanto

Samake

Samassa

Samassekou

Samounou

Sampana

Sampi

Sandji

Sangaré

Sangho

Sanogo

Sanou

Santara

Sao

Sarité

Sarro

Sayes

Secré

Seyba

Siby

Sidibé

Sienta

Sinintao

Siniyobo

Sogodogo

Soïba

Sonfo

Sonkoumana

Sora

Soritao

Sounfountéra

Sounkoro

Souko

Soumaré

Soumounou

Sow

Sylla

## T
Tambédou

Tandia

Tandjigora

Tafing

Tall

Tamboura

Tampi

Tanapo

Tandina

Tapo

Tawati

Tementao

Tessougué

Théra

Thiam

Thiocary

Thienta

Timbéli

Timboté

Tiokari

Togo

Tombo

Tomota

Toumagnon

Toumouté

Tounkara

Touré

Traoré

## U
Urogon

## V

## W
Wagué

Waïgalo

Wèrè

## X

## Y
Yalcouyé

Yara

Yaranangorè

Yaro

Yattara

Yattassaye

Yomboliba

Yomboye

Yonfo

Yonou

## Z

## [[Bamanan]]
* Kulibali
* Numu
* Traore
*
*Samake

## [[Mandinka]]
* Keita
*

## [[Dogon]]
* Bama
* Dibo
* Dolo
* Kouriba
* Dara
* Guindo
* Tembely
* Tembiné
* Togo
* Sagara
* yalkouye
* Guirou
* Kodio

## [[Senufo]]
* Bamba
* Berthe
* Dagnyoko
* Kone
* Ouattara
* Sise

## [[Fulani]]
* Bari
* Sidibe
* Diallo
* Sangaré
* Diakité
* Dia sy sow sa ballde
*Djiga

## [[Samogo]]
* Dembele
Samori Ture

**Samori Ture walima Samori Ibn Lafiya Ture** san (1830 - 1900) ye Wasolo Mansamara sintinba ye san 1882. Silameya fanga don min ye tuloblen ka mara kunben Farafina tilebi fɛ fokase a minɛni ma san 1898.

## ɲanamaya kunfɔlɔ

Samori bangera Maniɲanbalandugu Gine kɔrɔn-worodugu fɛ. A bɔra Jula du kɔnɔ min tun ni Eropakaw donnen ɲɔgɔnna. Eropa ka julaya ye Afrika jula jamana dɔw nafolotigiya. Tasuma-marifa donni ye kɛlɛw taabolo yɛlɛma Farafina.

San 1848 kɔnɔ, Samori bamuso minera kɛlɛ sinfɛ Sɛrɛ Brulaye fɛ kabɔ Sisew ka kabila la. Samori ye a-yɛrɛ tunɔmada mukɔson a bamuso be kanhɔnrɔya ni baara kɛli ye Sisew ka mara kɔnɔ. O senfɛ, A sera ka marifaci kalan. Fɔ kan na, a ye san wolonfla, kalo wolofla ani tile wolonfla kɛ Sisew bolo baara kasɔrɔ ka boli n'a bamuso ye.

O kɔfɛ, a donna Beretew ka kɛlɛbolo la, minu tun ye Sisew jugu ye, san fla kɔnɔ, jani a ka sengin Kamaraw aka mɔgɔw ma. A sugantilen ka kɛ "Kɛlɛtigi" ye Diyala san 1861, Samori y'i kali ka b'aka mɔgɔw latanga kabɔ Beretew ani Sisew fila bɛɛ ka bikanni ma.
Kunnafoni minanw

**Kunnafoni minanw** ye lasagoli ani latɛmɛni minanw ye minu bɛ labaara ka kunnafoni lasago walima k'a lase. Tumadɔ, a bɛ wele jama kunnafonilan.

**Yɛlɛmacɔgɔ**

Hadamdenya laseli kera ni kulu ɲɛgɛnw ye, jaw ɲɛgɛnni ani sɛbɛli.

Roman fɔlɔw kera bataki-cili taabolo sintinbagaw ye munkɔsɔn k'uka masamara lasabati kabɔ Romu.
Modibo Keita

**Modibo Keita** (bangera Juwin tle 4, san 1915 - ka fatu mɛ tile 16, san 1977). Mali jamana-kuntigi (1960 - 1968) ani Mali Faraɲwankan fangaɲɛma fɔlɔ don. Aka politik taabolo ye farafina jamayali.

## Deminsɛnya

A bangera Bamako kura, Bamako, Fransi Sudan faaba o wati la. Modibo bɔra silame du kɔnɔ. A y'aka kalan kɛ École normale supérieure kalanso la Dakar. Aka kalan kuncera o kalanso in na kasɔrɔ a ye kalandenw la fɔlɔ ye. San 1936 daminɛ la, a ye mɔgɔkalan baara dadɔ Bamako, Sikaso, Tumutu.

## Politik baaraw

Modibo Keita donna jɛkulutɔn caman na. San 1937, ani Wezin Kulibaly jɛra ka Faransi Tilebi Farafina Karamɔgɔw ka Faraɲwankan sigi sen kan.

San 1943, a ye kunnafoni sɛbɛ sintin "Kenedugu ɲɛ"(l'oeil de Kénédougou) min bɛ marabaa lagoshi. O kɔlɔlɔ ye kaso la don s'a ma dɔgɔkun saba kɔnɔ san 1946 Kɛnɛya Kaso (Prison de la santé) Paris. 
San 1945, Modibo Keita y’a kan bɔ wasadenya nɔfɛ Fanga Nanni na n’a lapasabaw ka demen ye ani Sudan Bejefanga Tɔn (RDA). Taalen kɔfɛ o san kelen na, Mamadu Konate y’aka tɔn sintin Sudanka Kulu min yɛlɛmara ka kɛ Sudan Faraɲwankan.

## Politikiko ɲanamaya

ɔktobrukalo san 1946, Afrikiden Bɛjɛfanga Lajɛ (RDA) sintinra Bamako min ɲɛmɔgɔya dira Feliks Hufuet Buwaɲi ma. Modibo Keita kɛra RDA Gundotigi ye Franse Sudan kɔnɔ. San 1948, kalatara a ye ka kɛ Franse Sudan foroba ladiliba ye. San 1956, kalatara a ye ka kɛ Bamako Mɛri ye kasɔrɔ ka kɛ wasaden ye Franse ka Faso Blonba la. A kɛra jamana ka Gundotigi ye Moris Buje-Monuri ni Feliks Gayar ka fanga kɔnɔ. Modibo Keita kɛra Mali Faraɲwankan ka blonba sigisan kura Kuntigi ye Juyekalo tile 20, san 1960, min tun bɛ kafolikɛ Franse Sudan na ani Senegal. Talen ɲɛ, Senegal y’i kun fori kabɔ Faraɲwankan na.

## Mali jamanakuntigiya
 

Faraɲwankan yurilen kɔ, RDA ye Sudanka Jamana ka yɛrɛmahɔnrɔnya dantigɛ ka kɛ Mali Fasojamana. Modibo nara kɛ Mali jamanakuntigi fɔlɔ ye.

Ka kɛɲɛ ni jamajɛya ye, a y’aka jamana ɲɛsin jamajɛya sɔrɔko ma. A y’o daminɛ fɔlɔ ni sɛnɛ ni jago ye, o kɔ, ɔktobrukalo, san 1960, SOMIEX (Maliden ka Labɔli ni Ladonni Cakɛka) min tun bolo falen Mali ka labɔli karajagow la ka fara dilanfɛnw ani balo labɔliw kan (inafo sukaro, te, nɔnɔ mugu) an’u tlacogo jamana kɔnɔ. Mali wari sigira sen kan san 1962. Gɛlɛya dulonnen labolicogo la wolora warijashi dantɛmɛnɛn la min ma diya dugudenw ye, krɛnkrɛnneya la, sɛnɛkɛlaw ni jagokɛlaw.
Katun, Modibo Keita tun yelen Kelenyalen Jamanaw (USA) bolo jamajɛyatigi ye, Modibo y’a bɔgɔrɔdɔn u ye k’a b’a fɛ teriyajuru ɲuman ka saman a ni Washinton cɛ. Setanbrukalo, san 1961, a y’a kunda Amerika kan ani Ahmed Sukarno u ni Jamanakuntigi Jɔn F. Kenedi ye ɲwan ye. O kɔfɛ, a ye Kenedi mina ka kɛ a teri ye.

Politiko bunakun kan, Modibo Keita toliyara a sinaw donnina kaso la Fili Dabo Sosoko b’o la. Kaata san 1967, a ye yɛlɛmaba wale boloda ni jamana sariyabaju dlonni ye ani sintinni Faso Jɛkulu Yɛlɛmaba Lakanali kama (CNDR). Milisiw ka dantɛmɛ walew ka fara Sefa wari jashili kan ye foroba nisɔgɔya sababuya.

Nowanbru tile 19, san 1968, Kɛlɛtigi Musa Trawere ye Modibo Keita ka fanga dafri ani k’a bla kaso la Kidal.

Modibo Keita sara kaso la Mɛkalo, tile 16, san 1977.
Habib Kuwate

**Habib Kuwate** (bangera san 1958 Mali la) jɛnselekenaani Maliden lakodɔnnen fɔlila ni dɔnkili taboloma, an'aka gitari fo. A ka fɔlikulu Bamada ye fɔli-kuluba ye Tilebin Afrika. Kɛlɛtigi Jabatɛ bɛ bala fɔ kulu in na.

----

**Foli taabolo**

Habib ka gitari fɔ bɔlen bɛ kamalengoni fɔcogo fɛ. Dɔnkiliw bɔlen bɛ bluz walma flamenko fe a ye min kalan Kalilu Watara bolo.

K’a sanga ni Mali fɔlila lakodɔnnen werew ye inafo Salif Keita ni Umu Sangare, Habib Kuwate dɔnkilidakan lablalen don a kan kɛcogo yɛrɛ la. Fɔlifenw labaarata Bamada fɔlisenw na ye harmonika, soku, flen, kora. Habib Kuwate yɛrɛ b’a ka dɔnkiliw sɛbɛn k’u da Bamanankan, Franse, Engliz la.

## Kɔkan sirilanw
*    '''Habib Kuwate'''
Umu Sangare

**Oumu Sangare** (bangera Fevrier tle 25, san 1968, Bamako - Mali). Wasoulou dɔnkilidala don min be wele **wassolo kɔnɔ**. Wasuolou ye Tariku jamana ye min be Ba Joliba worodugu fɛ. Wasolo lakodɔnnen ni dɔnkili ye min ju bɛ talikɛ donso-fɔli la. A bamuso Aminata diaikite fana tun ye dɔnkilidala ye.

## Ɲɛnamaya kunfɔlɔ
Demisenya la, Umou Sangare tun bɛ dɔnkilida mukɔsɔn k’a bamuso dɛmɛ k'uka du balo, sabu a fa ban’u la. Kab'a san duru, Umu lakodɔnna n’aka dɔnkili ɲadɔn ye a kɛlen ko jɔyɔrɔ fɔlɔ ta ɲwandan na kalanden misenw cela Bamako. O senfɛ, a ye dɔnkilida mɔgɔ 6000 ɲafe Omisport ntolantankɛnɛ la. A shi san 16, ani Jeliba jenbenfɔ kulu ye yala kɛ ɲwan fɛ.

Amaddou Baba Gindo sabula, aka alboum fɔlɔ Mousolou kaseti 220000 nɔbɔ sanna.

Ali Farak tour sabula, oUmou Sangare ye bolonobila ani aglais ka cakeda (Wroldl Sercuit) World Circuit. A san 21, a kera dolo ye. 

## Kasetilabɔta
:1991: Musolu.
:1993: Ko sira.
:1996: Woro tan.
:2004: Umu.
:2022: Timbuktu.

## Kɔkan sirilanw
*    '''Umu Sangare'''
Babenba Trawere

**Babenba Trawere** tun ye Kenedugu mansamara faama ye. A kɔrɔkɛ Cɛba fatulen kɔ san 1893, Babenba ye fanga ta. O tuma, daga tun sigilen Sikaso  mansamara faaba dala Samori Ture fɛ n’aka kelebolo, ka fara, Franse marabajuguw ka kɛlɛbolo surunyali Sikaso dugu la. Ka kon san kelen ye, Segu, Tukrur ka mansamara faaba binna France bolo. O kɛra sabu ye Franse y’u fanga digi Kenedugu minani walew kan.

April Kalo, san 1898, France ye kɛlɛ ɲasin Sikaso ma ni gwɛlɛ ye. Dugu binna Mɛkalo tile 1, 1988. Ka fusaya k’a-yere di Fransew ma, Babenba y’aka sofaw yamaru k’a faa. Nin kɛra cɛfarinya waleya ye min bɛ fo watibɛ Mali la fo bii. Samori Ture minena Setanburu o san kelen in na. Nin kera Tilebi Afrika  ka Franse kele dan ye.

Sikaso ntolatankene tɔgɔ dara Babenba la.
Monzon Jara

**Monza Jara** ye Bamanan mansamara faama ye kabo san 1795 kata 1808. A denke ye faama Ngolo Jara ye. Monzon nara fanga la aka saya ko. Monzo tun ye cefarin ye. Aka kele baw do ye Tumutu mineni ye san 1800. A deke Da Jara y’a nolabila.
Cɛba Trawere

**Cɛba Tarawele** tun ye Kenedugu mansa ye kabɔ 1876 kata se aka saya ma san 1893. Mansa Dawula dencɛ tun don min ye Sikaso kɛ aka mansaya dagayɔrɔ ye. A y'aka mansaso jɔ Mamelon kulu kan.
Angilɛkan

**Ingliz** walima Anglekan ye kan ye min bɛ fɔ ni kanw bɛɛ ye diɲe kɔnɔ. O lili ye Inglitra ye. Ingliz, Almankan ani Nerlandikan bɔra ɲogon na. Ingliz de ye Keleyalen Amerika Jamanaw (US) kan madonnen ye, Bonba Bretania, Ostrali, Kanada ani Afrika jamana caman wɛrɛw, ina fo Nigeria, Kenya, Ghana, Worodugu Afrika, Liberia, Zimbabwe o ni jamana caman wɛrɛw.

Diɲɛ sugu baw jagokɛ kan labonba ye Ingliz ye ani diɲɛ tɛrɛmeli kan.
Amadu Tumani Ture

Kɛlɛtigi (lasigilen) **Amadu Tumani Ture** (bangera Nofanbru tle 4, san 1948 Mopti, Mali la) Mali jamanakuntigi don. A ye Musa Trawere ka fanga dafri san 1991, kasɔrɔ ka fanga segin dugudenw ma o sanna yɛlɛma. A ye saan sɔrɔ jamanakuntigiya kalafliw la san 2002, seginkɛra k'a ta san 2007, takokelen kɔnɔ.
Alfa Umar Konare

**Alfa Umar Konare** (bangera Februye tle 2, san 1946) Mali jamanakuntigi don shiɲɛ fla (1992 kata 2002), Afrikaden Kelenyako Jɛkulu ɲɛmaa tun don kata san 2003 kabla 2008.

En septembre 2021, Alpha Oumar Konaré, a été transporté d'urgence au Maroc à l'hôpital Cheikh Zaid de Rabat.

## Kalan taasira
Alfa y'a fa den naaninan ye min tun ye lakoli karamɔgɔ ye. A fa ye Bamanan ye, a ba ye Fula ye. Alfa y'aka kalan kunfɔlɔ kɛ Kayi a bange dugu. A sɔrɔla ka taa Lise Terason dɛ Fujɛr la Bamakɔ, Kolej Marist la Dakar, Senegal, Kayi Kolej modern. Kata san 1962 kabla 1964 a ye kalankɛ Katibugu Cɛma kalanso la (*École Normale Secondaire*). A y'aka tariku kalanw fori Sanjankalanso la (*École Normale Supérieure*) Bamako (1965-1969) a sɔrɔla ka kalankɛ Warso - Poland Sanjankalanso la, san 1971 ani 1975 cɛla.
Phoenix

Phoenix, Finikisi.
Nin fasari in bɛ Marsi jigilan kan. 

**Phoenix** (phénixi, Sanakulun) ye robo sanakulun ye ka ɲɛsin bana ɲaɲinin taamaw ma Marsi kan. Nin waabɔ in bɛ Marsi Scout Program kɔnɔ. Baara dilen dɔnnikɛlaw minu ma walasa ka nin ci in latimɛ bena talikɛ minanw la minu bɛ Phoenix jigilan kɔnɔ lamunu ani ɲanamaya tamasiyew ɲaɲinin kama marsi kan ka fara ji nɔ tariku kan. Fan-caman taabolo in kuntigiya  bɛ Kalo ni Dugukolo ɲaɲiniyɔrɔ Arizona ka Sanfɛkalanso, NASA ka Jet Propulsion Laboratory ɲɛmɔgɔ ya kɔnɔ.
Gwɛlɛ

**Gwele** ye maramafen ye minka bon n'a kolilen. Marifamugu bɛk'a kɔnɔ walima prefen wɛrɛw min bɛ kɛsɛ ci yɔrɔ jan. Gwelew bɔlen ɲɔgɔn ma n'u cilihakɛ, fɛgɛya, tasuma bɔta, tasuma tangili ani tasuma-fanga. Gwele suguya ka ca min bɛ lakafolikɛ nin mankutu fɔlenw na, kɛcogo la min dulen u bena labaara cogo min kɛlɛyɔrɔ la. Gwelew minu labaara China be jate jɛn gwele fɔlɔw la marifa-mugu bekɛ minu kɔnɔ. Taalen ɲafɛ u falenna ni munuw ye. Eropa gwele fɔlɔ labaara la adɔla Iberiya, Silamew ka kɛlɛ sinfɛ Espania juguya la.
ARP

**A.R.P.** (Association pour le Renouveau Patriotique) ye jekulu ye min ɲeshinnen fasoden ɲumaya lakurayali ma. A.R.P. bangera Marsikalo tle 26 san 2008. A.R.P. jɛkuludenw be taa mɔgɔ 30 hakɛya la.

## '''Kuntlenna'''

* ka fasoden ɲumaya bange
* kunnafoni gafew dlanni.
FAST

**FAST** (**Faculté des Sciences et Techniques**) Donniw ni Feerew Kalanso min be Bamako Sanjankalanso kono.

## ka kuntilena ye
* ka mɔgɔ kalan.
* jate kalan.

A kalanso be wele ko F.A.S.T a dagalen bɛ Bamako, Mali.
Jiɲɛ jamanaw

* Afrika (Farafina)
* Eropa (Tubabugun)
* Asia 
* Ostralia
* Amerika 
** Saheli Amerika 
** Latino Amerika
* Oseania
* Eropa Jɛkulu The European Commission
Afrika

**Afrika** bɛ jiɲɛ jɔyɔrɔ flanan na boya ani caya la gun cɛla, Asia kɔfɛ. A boya bɛse 30.2 million km² (11.7 million sq mi) krɛfɛ gunw fralen a kan, a ye 6% Dugukolo fɛnsɛn bakrunba la. Afrika dugudenw ye mɔgɔ 1,200 million (2016 kɔnɔ). A bɛ talikɛ Jiɲɛ hamaden 14.2%. Gun in lamununen ni Mediterane Baji Saheli fɛ, Suez Bajalan ani Kɔgɔji Blen SaheliKɔrɔn fɛ, Indika Kɔgɔji Worodugukɔrɔn fɛ, ani Atlantik Kɔgɔji tlebi fɛ. A lakafolen jamana 46 kafara Madagaskar kan.

## Tlebi

* Benin
* Burkina Faso
* Cote d'Ivoire
* Gana
* Mali
* Nijer
* Nijeria
* Senegal
* Togo
* Gambia
* Moritani
* Liberia
* Sera Leon
* Gine
* Gine Bisau
* Cemajan Gine
* Kap Verdi
* Cad
* Sudan
* Worodugu Afrika
* Kenya
* Tanzania
* Zimbabwe
* Lesoto
* Malawi
* Mozanbik
* Eritrea
* Uganda
* Burundi
* Rwanda
* Gabon
* Kamerun
* Cema Afrika Fasojamana (CAF)
* Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana (KBF)
* Kongo-Brazaville
* Namibia
* Angola
* Etiopia
* Botswana
* Zanbia
* Komore gun
* Madagaskar
* Libya

## Saheli

Jamanaw:
* Maroko
* Tunizi
* Aljeri
* Misra

## Kɔrɔn

Jamanaw:
* Kenya
* Worodugu Sudan
* Mansa den Kevin I Nyerere (Tanzaniya)

## Worodugu
Jamanaw:
* Worodugu Afrika
* Seshel
Eropa

**Eropa** ye ladala gun wolonfla dɔ ye Dugukolo kan. A be dancɛbo Saheli fɛ ni Artik Kɔgɔji, tlebi Atlantik Kɔgɔji, worodugu ni Mediterane Baji, worodugukɔrɔn ni Kokazi Kuluw, ani Baji Fin min tugunnen Mediterane la. Ural Kuluw, Ural Ba ani Kaspian Baji bɛ Asia ni Eropa dancɛbo kɔrɔn fɛ.

Eropa ye jɛn gunw ladogomani flanan ye fɛnsɛn hokmu kɔnɔ, a be datugunnikɛ masurunyala 10,180,000 kare kilometres (3,930,000 kare mi) walima 2% Dugukolo fɛnsɛn na. A bɛ jatigiyalikɛ yɛrɛta jamana hakɛ caman na nin bɛsɛ 50 ma. Eropa jamanaw bɛɛ la, Risila de y'a labebele jamanaden ani dugukolo fɛnsɛn kunda, tumamin a bɛɛ lafitini ye Vatikan ye. Eropa bena jɔyɔrɔ sabanan na duguden caya la, Asia ani Afrika kɔfɛ ni mogo 710,000,000 walima masuruya la 11% dunia kɔnɔ mɔgɔw la. Obenata, Eropa mogow preprelatigɛlen tɛ inafo a bɛ famu ko gun bɛ talikɛ sekonidɔnko ni marako krɛnkrɛnen la cogo min.

----

Eropaka Jɛkulu ye Eropaka Keleya fanga-matarafali bolofaran ye. Jɛkulu in ɲasinnen shariya bolodali, gnaniw matarafali, kelenya benkanw tɔpɔtɔli ani don-ko-don koɲa latɛmɛni.

* Eropa jamanaw
Tumani Jabate

**Tumani Jabate** (bangera Utikalo tle 10, san 1965) Mali korafɔla don min ye mandiya sɔrɔ selekenani kɔnɔ aka fɔlicogo sabula. Aka fɔli ɲadɔn dannen tɛ Mali ladala foliw dron ma, nka ani mɔgɔ suguya wɛrɛ ye fɔli cɛɲi kɛ ɲwanfɛ inafo flamenko, bluz, jazi ani

## Kɔkan sirilanw
*    '''Tumani Jabate'''
Amadu ni Mariyam

**Amadu ni Mariam** ye Mali duo-dɔnkilidalaw ye minu ye furuɲwanma ye. Mariyam Dumbiya (sorofekɔnɔ) bangera Bamako faaba la April tle 15, san 1958. Amadu Bagayoko (gitari fɔla ani dɔnkilidala) bangera Bamako ɔktɔbru tle 24, san 1954). U dɔnnen "Yeeli lojura Furumaw kabɔ Mali la". Amadu ni Mariyam ye ɲwan ye Fiyentɔ Funankɛw ka Kalanso la, u nara ye u bɛɛ kanuko ye fɔli ye. O fla ninnu ma Sɔ̀rɔ Amadu Bagayoko ka saya kɔ fɛ awirilikalo tle 4, 2025 sàn, bana dɔ kɔ fɛ.

## Diskilabɔ
* Se Tɛ Jɔn Ye
* Cɛ Ni Muso
* Waati
* Dimanche à Bamako

## Kɔkan sirilanw
*    Amadu ni Mariyam 
*  - Amadu ni Mariam ka siti madɔnnen
* video 1998 Mariam ni Amadu conser live n'u teriw ye 
*  - Amadu ni Mariam ka ɲanamayalakali, Radio France internationale siti kan
*  - Présentation du groupe, sur mali-music.com
* Latest Burna Boy Music Mp3 Download
Musa Trawere

Kɛlɛtigi **Musa Trawere** (bangera Setanbru tile 25, san 1936) Maliden sɔrasi don ani politikimɔgɔ. A ye Mali jamanakuntigiya kɛ kaata 1968 kabla 1991.

A wolora Kayi, k'aka kalan kɛ Kita ani sɔrasiya kalanso la Frejus, France. A segina Mali la ɲɛrɛta wati san 1960. A kɛra letnan ye san 1963. A ye Tanganika (bii Tanzania) ɲɛrɛta kɛlɛ kɛ. O kɔfɛ, a kera karamɔgɔ ye Cɛla-kɛlɛbolow Sɔrasiya Kalanso (École militaire interarmes) la Kati.
Kɔmɔkili dɛsɛ

**Kɔmɔkili dɛsɛ** (Kidney failure, insuffisance renale) ye bana ye, min na kɔmɔkili bɛ dɛsɛ k’aka baara kɛ ka ɲɛ. Bana in bɛ tla fla ye juguman an babada kɛcogo. A kɛcogo fla bɛɛ dulonnen kɛnɛya gɛlɛya wɛrɛ la.

A bɛ dɔn ni kreatinin serom hakɛ kɔrɔtali ye.
Banaw

* Sɔgɔsɔgɔnicɛ (Tuberculosis)
* Koko (Hemorrhoids)
* Kɔmɔkili bana (Kidney diseases)
* Sumaya (Malaria)
* Sukaradon bana (Diabete)
* Kelebe (Cancer)
* Julidɛsɛ (Anemia)
* Dusudimi (Heart diseases)
* Tangalan dɛsɛ Bana (Aids)
* ɲɛdimi Eye diseases
* Denbalen (Typhoid fever)
* Krushijala-lagosi
* Sugunablenni
* Ebola
Kanada

**Kanada** ye jamana ye Ameriki saheli fan fɛ. O ye jamana ka bon ni bɛɛ ye, Risi kɔ. A ka kapitali ye Ottawa ye, a ka duguba ye Toronto, Montreal, Calgary ani Vancouver ye.
Nijeria

Nijeria tɔgɔ madɔnnen **Nijeria ka Kurufa Fasojamana**, ye shariyanbaju jamana ye min lakafolikɛ jamana bisaba-ni-wɔrɔ la ani Kurufa Faaba Dugukolo. Jamana in sigilen don Afrika Tlebi fɛ. A bɛ dancɛ bo ni Benin tlebi fɛ, Cad ni Kamerun kɔrɔn fɛ, ani Nijer saheli fɛ. A bɛ Gine Jida la ani Atlantik Kɔgɔji worodugu fɛ. A faaba ye Abuja.
Moritani

**Moritani** (Arabukan na **موريتانيا**) tɔgɔ madɔnnen ye **Moritani ka Silame Fasojamana**. Jamana don min bɛ Afrika Saheli-Tlebi fɛ. A bɛ danbo ni Atlantik Kɔgɔji ye tlebi fɛ, Senegal worodugu-tlebi, Mali kɔrɔn ani worodugu-kɔrɔn, Aljeri saheli-kɔrɔn, Maroko ka Tlebi Sahara mara saheli-tlebi. A tun bɛ f'a ma lawale la Berberuw ka mansamara Moritani. A faaba ye Nuakshot ye min bɛ Atlantik dala.
Eropa Jɛkulu

**Eropa Jɛkulu** (*European Union*; *Europäische Union*) ye Eropa ka kelenya fanga-matarafali bolofaran ye. Jɛkulu in ɲasinnen shariya bolodali, latigɛw matarafali, kelenya benkanw tɔpɔtɔli ani senidonko koɲaw latɛmɛni. Jɛkulu in bɛ baarakɛ fanga kabine kono ni jɛkuluɲɛma 27 ye. Jamana bɛɛ n'aka togola Jɛkuluɲɛma, nka Jɛkuluɲɛmaw jagoyalen don ka baarakɛ EJ (EU) lajɛlen ka nafa kɔsɔn ka sago uka jamana nafa kan. Jɛkulu ɲɛma bɛ jɛkuluɲɛma 27 in na. ɲɛma min bɛ mara la sinsan o ye (Jose Baroso) min sugantira Eropaka Lasigi fɛ Eropa Blonba ka yamaruya kɔnɔ. Baroso sigira fanga la san 2004 shu la, aka fanga furance ye san duuru ye.
Gambia

**Gambia**, madɔnnen **Gambia ka Fasojamana**, a bɛ wele caya la **Gambia**. Jamana don min bɛ Afrika Tlebi fɛ. A ye Afrika gun jamanaw bɛɛ lafitini ye, a bɛ danbɔ saheli, kɔrɔn ani worodugu fɛ ni Senegal ye. A sigilen dankan fitini kan Atlantik Kɔgɔji dala tlebi fɛ. Gambia ba bɛ Gambia cɛci kab'a kun kataa a kun. Februyekalo tle 18, san 1965, Gambia y'aka yɛrɛmahɔrɔnya ta kabɔ Britania Mansamara kɔnɔ a sɔrɔla ka don Komonwelf (Forobanafolo) la. A faaba ye Banjul, nka a duguw labeleble ye Serekunda ye.

Kɛmɛda 10n, jula Silamɛ jamakulu ani dɔnnikɛla dow taara u sigi Afrika Tlebi jagokɛyɔrɔ caman na, o kɛra subu ye ka Sahara-cela jago ni sanu ani samaɲin yiriwa. Kata kɛmɛda 11n walima 12n na, Tukrur mansamara faamaw (kɔrɔlen Gana ani Gao) donna Silameya la, u sɔrɔla ka Silameya mɔgɔ-kalanen dɔw ta ladilibaw ye. Sɛbɛnni fɔlɔw nin yɔrɔ in kan bɛ segin kataa Arabu jagokɛlaw ma kɛmɛda kɔnɔtɔnnan ani tannan Yesu Krisa bangelen kɔ (YB). Kɛmɛda tannanan daminɛ la, bi Gambia fan caman tun bɛ Mali Mansamara kɔnɔ. Portigalikaw taara yɔrɔ in na ji fɛ kɛmɛda tandurunan-cema u sɔrɔla ka jago tnoma kɛ u ta ye. Bi-bi-in-na, Gambia jamanaden bikɔnɔtɔn kɛmɛsarada 90% ye Silamɛ ye. Kuranɛ kalanso ani foraba kalan bɛ u disi da ɲwan na.
Maroko

**Maroko** (Arabukan المغرب) madɔnnen **Maroko Mansamara** (Arabukan المملكة المغربية), a bɛ Afrika Saheli fɛ min jamanadenw jatelen ka kɛ 33 848 242 (2014). A sigilen Atlantik Kɔgɔji dala min bɛ mɔnɔbɔ kase Gibraltar Mɔsɔn ma Mediterane Baji la. Maroko bɛ danbɔ ni Aljeri kɔrɔn fɛ, Espania saheli fɛ (kɔgɔji bolo kan fo kase Espania dugu fla ma Seta ani Melila) ani Moritani wordugu fɛ.

Maroko ye Afrika jamana ye min ye tɔnden ye Afrika Kelenya kɔnɔ. Kafara, a ye tɔnden ye Arabu ka Tɔn, Magreb Arabu ka Kelenya, Fransekanfɔtɔn, Silameya Lajɛ ka Tɔn na. A fɛnsɛn bɛse 710 850 bametri kɛmɛjɛ ma.
Sahara-cɛla jago

**Sahara-cɛla Jago** (Trans-saharan trade, commerce trans-saharien) ye julaya ye min tun yiriwalen Afrika Tlebi duguw ni Mediterane duguw cɛ. Jago in tora senna ka daminɛ kɛmɛda sheginnan katabla kɛmɛda tanniwɔrɔna.

Kakɔrɔ, Sahara lamunu tun ni nin bɔlen ɲwan ma kosobɛ. Masurunaya la san 70000 kakon Yesu Krisa ka wati (KYW), Libya ni Aljeri tun ye bagan-genyɔrɔ ye, baa ni saga wɛrɛ ka ca. Dugu baw tun be yen ani bɔgɔdaga-baara tun cɛnsennen. Began donna a shiɲɛ fɔlɔ Cema Sahara la kata san 4000 katabla san 3500 (KYW).
Tunizi

**Tunizi** (Arabukan na تونس, Amazig la **Tuns**), madɔnnen **Tunizi Fasojamana** (الجمهورية التونسية), jamana don min be Mediterane dala Afrika Saheli fɛ. A bɛ danbɔ ni Aljeri tlebi fɛ ani Libya worodugukɔrɔn. Saheli Afrika jamanaw ladɔgɔman don Atlas kulu jɔjan fɛ. Masuruyala, binani kɛmɛsarada jamana la ye Sahara cencen ye, a tɔ ye sɛnɛkɛ dugukolo km 1300 dalen bada fɛ. A lakodɔnna wati kɔrɔ la, kɛrɛnkɛrɛneya la Fenisika ka Kartaje dugu tuma ani kɔfɛ, Roman Mansamara bolofaran Afrika kɔnɔ. Ale de tun ye mansamara in balo dibaa ye.

Tariku sɛbɛni daminɛ tuma, Burdamɛ kabilaw sigilen Tunizi. Fenisikaw sigilen tun jida la kata jona kɛmɛda 10n (KYW). Kartaje dugu sigira kɛmɛda 9n (KYW) mɔgɔw fɛɛ kabo Tyre sisan Lubnan. Lakalikɔrɔ b'a jira ko Elisa Mansamuso de ye dugu in sigi san 814 (KYW) inafo a segina ka fɔ cogo min Grek sɛbɛnna fɛɛ Timaeus ka Tauromenium. Kartaje sigibaw nara n'uka sekoindɔnko ye ani uka dinɛ kabɔ Fenisikaw ani Kanaankaw fɛ.
Latin

**Latin** (linga Latīna), tariku la ye kan ye min tun be fɔ Latium ani Rome dugu kɔrɔ. A tun ye hali dɔnni ani kalan ka selekenani kan ye cɛma ani tlebi Eropa fokase 17n kɛmɛda ma. Romanw ka kɛlɛ kɔnɔ, Latin carinna Mediterane ani Eropa fan caman na. A wolora ka kɛ Franse, Italikan, Romanikan ye kasɔrɔ ka carin Amerikaw ani Afrika. Latin suguya fla be yen Kɔrɔlen Latin be labaara sokuda (poyi) la ani Foroba Latin min sigilen fɔcogo caman kan f'u kera Romankanw ye bii. Tlebi Roman Mansamara bilen kɔ, ka Katolik Misiri wili, Latin kera krecenmoriw ka baarakɛ minin ye ani mɔgɔ-kalanenw ka kan Tlebi fɛ.

San 2300 kɔfɛ, Latin nara jigin doni-doni 16n kɛmɛda masuruya la . Nka, Foroba Latin tora senna ka k'a dama kan ye yɔrɔ caman na, san 800 kɔfɛ, a kera bii Romankanw ye. Obɛnata, Latin tora ɲanamayalen Tubabu Moriw bolo k'uka sariyaw sɛbɛn. Latin daɲɛ caman labaaralen dɔnni ani kalan sira fɛ. Ali bii, Kɔrɔlen Latin ni Greki fla ɲagaminen be lakalan duguma kalansow la, nka u yankan dɔgɔyara kosobe 20n kɛmɛda in kɔnɔ. Latin siginiden kafara watikura bɔnaw min bɛ Engliz, Espaɲɔl ani Franse siginidenw labaaralen katɛmɛ siginiden tɔw kan.
Fransekanfɔtɔn

**Fransekanfɔtɔn (La Francophonie)** ye selekenani tɔn ye min be lakafolikɛ Fransekan-fɔ jamanaw ani fangaw la. Franse la, a be talikɛ Fransekan-fɔ mɔgɔw la. A dɔnnen ni *Organisation internationale de la Francophonie* (OIF) Bamanankan na (**Fransekanfɔlaw ka Jɛnselekenaani Tɔn**). Tɔn in lakafolen jamana ani fanga tɔnden biduru-ni-duru la ka fara lajɛliba tanisaba. Doni shartilen tɛ Fransekan fɔ hakɛ jamana tɔndenw na, nk'a sirilen Franse sekonidɔnko ani Franse fɔ o jamanaw la.

Tɔnden dugu caman na Franse-fɔ matarafalen tɛ kosobɛ yen nabɔra Frans la an’aka jikɔkan maraw ani duguma-Faso tɔndenw. Franse bɛ labaara dugu tɔw la ka kɛ foroba kan ye tumamin a jɔyɔrɔ man bon tɔnden dugu dɔwɛrɛ la. Juru min be nin duguw ni ɲwancɛ ye tariku ani sekonidonko ye.

Franse fɛnsɛndɔnna Onesim Reklus (Onésime Reclus) Elize Reklus (Elisée Reclus) balimakɛ de ye Frankofoni (Francophonie) daɲɛ goshi san 1880 ka tamashiɲɛkɛ kataa sigikuluw ma ani jamanaw minu bɛ Franse fɔ. Selekenani Frankofoni Tɔn bɛ kɔrɔyalikɛ kataa dunia fantaninani mɔgɔw ma minu ka kan fɔlɔ walima kan flanan ye Franse ye. Nin hakilila kɔnɔ, Frankofoni goshira shiɲɛ flanan Leopold Sedar Sengor fɛ, Farafinya (Négritude) lamagha sintinba aka gafɛ kɔnɔ Miriya (Esprit) san 1962 a ye min don Hadamadenya kɔnɔ.

Watikura Frankofoni sintira san 1970. A motto (dantigɛkan): (Kelenya, ɲwandafa, ɲwadɛmɛ) min bɛ talikɛ France motto la. A daminera jɛkulu fitini lakafolen Franse-fɔ janamanw la, kanase bii, a yiriwara ka kɛ dunia tɔnba ye min bolofara bɛ dɛmɛkɛ a jamana tɔndenw ye sekonidonko nasira la, dɔnni, sɔrɔ, kiri, ani ben.
Cad

**Cad** (**Cadi**, Franse Tchad) madɔnnen **Cad ka Fasojamana** dugukolo-datugunen jamana ye Cema Afrika. A bɛ danbɔ ni Libya Saheli fɛ, Sudan ni Worodugu Sudan kɔrɔn fɛ, Cema Afrika Fasojamana worodugu fɛ, Kamerun ni Nijeria worodugu-kɔrɔn fɛ. Cad faaba ye N’jamena ye.