open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elhaj Umar Tal

**El-Hadj Umar ibn Sa’id Tal**, (san 1797 – 1864) tun ye Tlebi Afrika marakɛla, Silameya mɔgɔkalannen ani Tukulor mansa ye min ye mansamara sintin o tun bɛ kafolikɛ bii Gine fan caman na, Senegal, ani Mali. Jona, a ye kawantili daminɛ ani sɛbɛnni ka kɛnyɛ ni sigi tɲɔniw ani Cɛla-Atlantik jon jago.

----

**ɲanamaya kunfɔlɔ**

Umar bin-Said bangera Halwar kɔnɔ, Futa Tooro (bii Senegal). Umar Tal donna madrassa la a demisenma kasɔrɔ k’i kunshin Hiji ma san 1820. San caman kalan kɔfe, Umar Tal seginna san 1826 n’aka tɔgɔ kura “El Haj” ka kɛ Tijaniyaw ka kalifa ye Farafinna. A sigira Sokoto, minkɔnɔ a ye muso caman ta, o do lakelen tun ye Fula Sultan Muhamad Bello denmuso ye. San 1836, El Haj Umar Tal tamara ka taa Futa Jalɔn o kɔfɛ Dingiraye (bii Gine) yen a y’aka jihadi labenw damine.

San 1848, Elhaj Umar ka Fila kɛlɛbolo labenne ni Tubabu marifaw ye, ye kɛlɛ bin Madenka dafɛ dugu caman kan k’u minɛ. Umar Tal sɔrɔla k’i kun da Kayi kan Mali la, ka dugu caman wɛrɛ minɛ ani tata Kayi dugu dafɛ min ye bii sangawili yala ɲɛshinyɔrɔ dɔ ye.

Aprilkalo, san 1857, Umar Tal ye kɛlɛ bin Khaso mansamara kan ka dagasigi Franse marakelaw ka kɛlɛbolo kan Medin. Daga in ciɲena Juye tle 18 tumanin Luis Federb, min tun ye Senegal ka Franse Jamanatigi ye nalen ni dɛmɛn kɛlɛbolo ye.

----

**Bamananw Kɛlɛli**

Dɛsɛlen ka Fransew bin, Elhaj Umar Tal ye binkaniw dabɔ Kaarta ani Segu Bamanan mansamara kan. Kaarta faaba Saheli ɲɔrɔn bira jona Umar Tal bolo an’aka mujahidinuw, Segu daara o kan Marsi tle 10, san 1861.

Tumamin Umar Tal ka kɛlɛw tun ɲɛshinen Bamanan josonaw ani Franse Kreciyenw ma, sisan a y’i ɲɛshin Silame dugu fitiniw ma. A denkɛ Ahmadu Tal sigilen Almamiya la Segu, Umar Tal tamara Joliba babolo fɛ k’i kunda Masina ani Hamdalayi kan. Yen, mɔgɔ 70000 sara kɛlɛ saaba senfɛ kakɔn Hamdalayi ka bi ani ka dagakolonci Marsi 16, 1862.

Sisan Cema Joliba dafalen b’aka mara kɔnɔ, Umar Tal ye kɛlɛ ta ka Tumutu sɛgɛrɛ, nka Burdamew, Suraghaw ani Filaw ka kɛlɛbolow faralen ɲwankan y’a gen ka segin. O tuma muruti dabɔra Hamdalayi Balɔbɔ ka ɲɛmɔgɔya kɔnɔ min ye Masina mansa Amadu Amadu balima ye, min fagara Umar Tal bolo. San 1864, Filaw ni Kuntaw ka kɛlɛbolo faralen ɲwankan Balɔbɔ b’u kuna, ye Umar Tal n’aka kɛlɛbolo gen fo Bajangara yenmin Umar Tal sara aka marifamugu lasagolen pɛrɛnni senfɛ, Februye tle 12. A mɔden Tijani Tal blara a nɔ la, watimin a denkɛ Amadu Seku ye fen bɛɛ kɛ ka Segu to aka mara kɔnɔ. Labanna, Fransew ye Segu mina san 1890.

Elhaj Umar Tal tolen kabako-mɔgɔ ye Senegal, Mali ani Gine, ali n’aka kɔfɛnw bɔlen ɲwan ma jamana ninu kɔnɔ. Tumamin Senegalikaw bolo, a tun ye Franse-kunben cefarin ye, Mali ka tayɔrɔ bɛ jengɛ k’a mankutu innafo binganina min ye sira laben Fransew ye ni Tlebi Afrika fanga laghafoli ye. Umar Tal tɔgɔ kɔrɔtalen Marys Kondé ka Segu tariku lakali kɔnɔ.

----

**Mansaya Bruju**

Kɔnkɛra ni
Mɔgɔsi	

Tukulor Mansamara ka Kalifa
San 1850 – 1864	

Nɔblara ni
Tijani Tal
Misra

**Misra** (Engliz: Egypt) madɔnnen **Misra ka Arabu Fasojamana**, (Arabukan جمهورية مصر العربية) jamanaden tɔgɔ misraka, jamana don min bɛ Saheli Afrika. Sinai gunjate ye Misra dugukolo dɔ ye saheli-kɔrɔnfɛ min ye babili ye ka Afrika tugun Asia la. A fɛnsɛn bɛse 1 010 407 bametri kɛmɛjɛ ma. A bɛ danbɔ ni Libya ye tlebi fɛ, Sudan worodugu fɛ, Gaza Dugukolo ani Israel kɔrɔn fɛ. A sahelifɛ jida bɛ danbɔ ni Mediterane Baji ye, a kɔrɔnfɛ jida ye Baji Blen ye. Misra faaba ye Kahira.
Kartaje

**Kartaje** (Greki: Karkhdon, Latin Carthago, bɔra Fenisikan na Qarthadast min kɔrɔ dugu kura) o bɛ tamashiɲɛkɛ kataa dugu kɔrɔ dɔ ma Tunizi ani kodɔnɲanamaya min yiriwara dugu in makiban kɔnɔ. Kartaje dugu sigilen Tunis daala kɔrɔn fɛ cɛcila kabɔ Tunis dugu cema. Kɔrɔlenlakali la, Fenisika marakɛlaw fɛ Mansamuso Elisa ɲɛmɔgɔya kɔnɔ. A narakɛ dugu ba ye ani nafolo dugu o tuma ka kɛ Mediterane duguw lafagama ba fo kase Punik kɛlɛ sabanan ma.
Sudan

**Sudan** madɔnnen **Sudan ka Fasojamana** ( Arabukan جمهورية السودان) ye Afrika ani Arabula bɛɛ labɔnba ye fɛnsɛn ta fanfɛ a bɛ jɔyɔrɔ tanan na Dunia jamana fɛnsɛn baw la. A bɛ danbɔ ni Misra ye saheli fɛ, Kɔgɔji Blen saheli-kɔrɔn fɛ, Eritrea ani Etiopia kɔrɔn fɛ, Kenya ani Uganda worodugukɔrɔn, Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana ani Cema Afrika Fasojamana worodugutlebi fɛ, Cad tlebi fɛ, ani Libya sahelitlebi. Dugu tɔgɔ bɔra Arabukan Bilad-al-sudan la, sɛbɛnni na “Finmanw ka dugu”. Sudan ye sisan jɛn bɛɛla benbaliya kɛlɛ dagayɔrɔ ye *Failed States Index* ka jatemina la min ju ye Sɔrasi Fanga ye ani Darfur mankan. Obɛnata, Sudan bɛ jate jamana wɔrɔ sɔrɔ jidi telinw na dunia kɔnɔ. A faaba ye Kartum ye.
Sunjata Keita

**Sunjata Keita** walima **Mari Jata** (kalifaya san 1217 - 1255) ye Mali Mansamara sintinba ye min tɔgɔ bɔra ka dannase inafo cɛfari Mandenkaw bolo Tlebi Afrika a bɛ lakali ko Sunjata ka cɛfariya tariku.

Sunjata dɔnnen ni **Sogolon Jata**. **Sogolon** tara a bamuso tɔgɔ la, min kɔrɔ kigimuso aka jejuguya kɔsɔn, Jata kɔrɔ "waraba". Mandenkaw ka ladala, den bɛ wele k'a ba tɔgɔ d'a kan. Keita ye kabila jamu.

Sunjata ka tariku dɔnna jeliw ka dala lakali fɛ, min bɛ latɛmɛ kabɔ fakunda kataa denkunda.

**Sunjata ka ɲanamaya**
----

Sunjata demisenma ye gɛlɛya ni tɔrɔ caman ye mansa bolo min tun be Mali Mansamara kuna o wati. Walasa ka fanga ta, a n'i ɲeshin kɛlɛbolo dlanni ma ka mansake jugu ka fanga dafri ka hɔrɔnya segin aka kabila mɔgɔw ma. Sunjata ye diinɛ sankɔrɔta o ma mɛen a ye Mansa tɔgɔ ta. Mansa bɛ Sunjata ka diinɛ fanga jira. A salen kɔ, minu nara a nɔla ye mansa tɔgo ta k'u jɔyɔrɔ jira sigida la.
Angola

**Angola** madɔnnen **Angola ka Fasojamana** (Portigiz : República de Angola, Kongo : Repubilika ya Ngola), ye jamana ye worodugu-cema Afrika min bɛ danbɔ ni Namibia ye worodugu fɛ, Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana saheli fɛ, ani Zanbia kɔrɔn fɛ ani ni tlebi dankan Atlantik Kɔgɔji bolofɛ. Kabinda yɔrɔ bɛ danbɔ ni Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana ani Kongo-Brazaville. Angola tun ye Portigiziw ka mara ye kata 16an kɛmɛda kabla san 1975. Jamana in ye bonba-flanan ye tajiko ani jamanbɔ jamanaw cɛla Farafinna, obɛnata a jamanadenw bɛ gun in lafantanw la. Jɛnselekenaani Wariko Kondo SWK (IMF) [International Monetary Fund] ka fɔla, a ka ca ka tɛmɛ dolar miliyar $4 kan taji wari tnɔw la o tununa Angola warikesu la san 2000w (baflaw) kɔnɔ. Uti san 2006 kɔnɔ, bolonɔblara kɛlɛban bɛnkan na muritilenw kabɔ Kabinda mara la ani Saheli cɛ. Masurunya la 65% Angalo ka taji bɛ b’o mara in na.
Malawi

**Malawi ka Fasojamana** (Engliz la Republic of Malawi kɔrɔlen ɲasaland) ye dugu min bɛ kɛ Afrika worodugu-kɔrɔn fɛ. A bɛ danbɔ ni Zanbia ye sahelitlebi, Tanzania saheli ani Mozanbik min b’a lamunu kɔrɔn fɛ, worodugu ni tlebi, Dala Malawi b’u fara. Malawi tɔgɔ ju ma preprelatigɛ. A bɛ jigi k’a bɔra kɔrɔnfɛ kabilaw tɔgɔ la, walima “tle yelenci dala kan” inafo a yelen aka jɔnjɔn kan. Malawi ye jamanaden gɛrɛntɛlen dugu, bɛjɛfanga-kalafli ani jamanakutigi taabolo fanga ye.
Uganda

**Uganda ka Fasojamana** ye jamana dasɔgɔlen ye Kɔrɔn Afrika, a bɛ danbɔ kɔrɔn fɛ ni Kenya, saheli fɛ Sudan, tlebi fɛ ni Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana, worodugutlebi ni Rwanda, ani worodugu fɛ ni Tanzania. Jamana kɔrɔnfɛ fan bɛ talikɛ fan caman na Dala Viktoria la ani Kenya ni Tanzania jɛlen min na. Uganda y’a tɔgɔ ta Buganda Mansamara fɛ, min bɛ lakafolikɛ jamana worodugu fan caman na faaba Kampala b’o la. Jona sigibaw dɔnnen bii Uganda, kera donso jirikarilaw ye. Seginnen kɔ ni san 2000 ani san 1500 cɛla, Bantu fɔla mɔgɔ, adɔla minu bɔra cɛma ani tlebi Afrika, wilira ka n’u sigi jamana kɔrɔnfe fan na. Ni jama kuluw nara u bolo ani ka yiriwalikɛ nɛgɛbaara ɲadɔw ye ani hakilina kuraw sigi and mara labɛnni kan. Kitara Mansamara taninaninan ani tanidurunan kɛmɛdaw kɔnɔ, bɛ jiralikɛ kɛjogo jonaw la labɛnni dɔnnen la. Bunoro-Kitara Mansamana tugura o kɔ, kɔsan na kɛmɛdaw kɔnɔ, Buganda ani Ankole.

A boɳa bɛ 241 038  km2 (bametri kɛnɛ) jukɔrɔ a jamanaden jate ye mɔgɔ 41 487 965 (2016).
Rwanda

**Rwanda ka Fasojamana** ye jamana fitini ye ani jamana dasɔgɔlen min bɛ Dala Ba yɔrɔ la kɔrɔn-cɛma Afrika, a bɛ danbɔ ni Uganda, Burundi, Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana ani Tanzania ye. A bɛ talikɛ mɔgɔ milion 11.2 (2015). Rwanda ye Afrika jamanaw lakoronen ye. Jamanaden fanba bɛ sɛnɛ matarafa. Tu jamana ani kulu dugukolo duman, fasojamana fitini bɛ wele « Kulu bankelen dugu » (Franse : Pays des Mille collines) Kinyarwanda n’o y’uka kan ye a bɛ fɔ (Igihugu cy’Imisozi Igihumbi).

Jamana in kera selekenani ɲɛjɔyɔrɔ ye Rwanda jahadi fagali senfɛ san 1994. Rwanda ɲinini boloda ka kɛ Forobanafolo tɔnden ye, latigɛ bɛna ta ka kɛɲɛ min ma san 2009.
Burundi

**Burundi** madɔnnen **Burundi ka Fasojamana**, ye jamana fitini ye Dala Ba yɔrɔ la Afrika. A bɛ danbɔ ni Rwanda ye saheli fɛ, Tanzania worodugu ani kɔrɔn fɛ, ani Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana tlebi fɛ. Alnayasɔrɔ gerekan jamana don, a tlebi dancɛ dalen Dala Tanganika dafɛ. Jamana in watikura tɔgɔ bɔra Bantukan na, Kirundi.

Fɛnsɛnboloma a b’a kelenna min bɛ dugudenw ka gɛrɛntɛ boɲa a kan ani ka sɔrɔfenw dwaya. Burundi ye ladugumada ye per Kapita Bakrunba Sokɔnɔ Karajago (BSK) [GDP] [PIB] ta boloma dunia kɔnɔ, min b’a kɛ dugukolokan jamanaw bɛɛ lafatan ye. Dɔnni kalan dɔ kera dugu 178 kan o ye Burundi jamanadenw sarada min ka nimisiwasa ni ɲanamaya ye bɛ bɛɛ duguma.
Gabon

**Gabon** ye jamana ye tlebi cɛma Afrika min bɛ dancɛ tla ni Cɛmajan (Equator) Gine (Franse : Guinée Equatoriale), Kamerun, Kongo-Brazaville, ani Gine ka Jikori (gulf). Faaba ani a duguw labonba ye Libreville ye. Kabini aka yɛrɛta ka bɔ Frans bolo, Uti tle 17 san 1960, Fasojamana in marala jamanakuntigi fla fɛ. Jona 1990w (kalancogo : tanikɔnɔtɔnan bikɔnɔntɔnw) la, Gabon ye tɔncaman taabolo boloda ani bɛjɛfanga sariyabaju kura da min bɛ kɛ sabu ye ka kalafli jɛlɛn baaraw sabati ani ka fanga cakɛda caman yɛlɛma. Gabon jamanden ye fitini ye min ka dɔgɔ ni mɔgɔ milion fla ye, aka dugujukɔrɔ nafolo labɔlen. Kɔkan kɛnyɛrɛye nafololabugun ye Gabon dɛmɛ ka kɛ yɔrɔ in la jamana hɛrɛma dɔ ye ni HYT (Hadamaden Yiriwa Tamasere) lakɔrɔtalen ye (Engliz : Human Development Index [HDI], Franse : Indice de Développement Humain [IDH]) Farafina kɔnɔ
Kongo-Brazaville

**Kongo ka Fasojamana** (Franse la : République du Congo, Kongo la : Repubilika ya Kongo, Lingala la : Republiki ya Kongo) a dɔnnen tuguni Kongo-Brazaville walima Kongo, jamana don min bɛ Cɛma Afrika. A bɛ danbɔ ni Gabon, Kamerun, Cɛma Afrika Fasojamana, Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana, Angola fandɔ Kabinda yɔrɔ la, ani Gine ka Jikori (gulf).
Fasojamana in ye France ka mara kɔrɔ ye. Yɛrɛta kɔfɛ san 1960, France ka yɔrɔ kɔrɔ Cɛma Kongo, kɛra Kongo ka Fasojamana ye. Kɛmɛda tlanani kɛlen Marksitaabolo la, Kongo ye tɔncamanya bɛjɛfanga sira ta san 1992. Nka, duguden kɛlɛ sabula san 1997 labanna Marksi Jamakuntigi Denis Sasu Ngeso sigili la fanga kokura.
Namibia

**Namibia**, madɔnnen **Namibia ka Fasojamana**, ye jamana ye min bɛ kɔrɔnfɛ Afrika Atlantik dankan dala. A bɛ danw tla ni Angola ani Zanbia saheli fɛ, Botswana kɔrɔn fɛ, ani Worodugu Afrika worodugu fɛ. A y’aka yɛrɛta sɔrɔ kabɔ Worodugu Afrika la san 1990 a faaba ye Windok ye (Jermani la: Windhuk). Namibia ye tɔnden dugu ye Keleyalen Mantow KM (UN) la, Worodugu Farafin Yiriwali Jɛkulu WFYJ (SADC), Afrika Kelenya AK (AU), ani Forobanafolo Mantow. A tɔgɔdara Namib Sahara la.
Songai Mansamara

**Sɔngoi Mansamara**, a dɔnnen tuguni ni Songay Mansamara tun ye kakɔn-marakɛ Farafina jamana dɔ ye ani kodɔnɲanamaya yakualen Mali kɔrɔn fɛ. Kataa jona 15an kabla 16an kɛmɛda la, Songay jatelen Afrika mansamaraw labɔnba dɔ ye. Mansamara in tɔgɔ tara kabla kulu fɛ ɲɛmɔgɔya tun bɛ min bolo n’o ye Songay (Kɔrɔbɔrɔ). A faaba tun ye Gao, yɔrɔmin Songai ka jamana sigira kabin 11an kɛmɛda. A ka fanga tun sinsinen Joliba kuruyɔrɔ kan min ye bii Nijer ani Burkina Faso.

Kakɔn Songai Mansamara ɲɛ, yɔrɔ in bɛɛ tun bɛ maralen Mali Mansamara fɛ, min tun ye kodɔnɲanamaya lanafolotigi ba dɔ ye dunia tariku la. Mali y’aka tɔgɔtigiya sɔrɔ aka nafolo dantɛmɛ sabula n’aka jago ye ni Arabula, kafara Mansa Musa ka kabako kokɔrɔlakali hiji kan. Kɛmɛda 15an daminɛ la, Mali Mansamara y’a daminɛ ka bin. Kɛlɛw mansaya golo nɔfɛ ye mansamara lagafo ani mara caman y’i faran. Songai tun ye olu dɔ ye, kasɔrɔ ka Gao dugu tɔgɔbɔlen k’uka faaba kura ye.

A bɛ jigi ko Songai sigira Gao jona san 800 Krista bange kɔ (KK), nka u m’a sigi inafo faaba fo 11an kɛmɛda, Dia Kosoi ka fanga wati. Obɛnata, Dia Shy ye sira bla Soniw ye, kakɔn Sulaiman-Mar yɛlenni ɲɛ, min ye yɛrɛmahɔrɔnya sɔrɔ ani yakalabu Gao dugu kan ani ɲɛblalila Soni Ali Ber ye. Mar bɛ majamu aka fanga kɔsɔn, a kun foshili kabɔ Mali Mansamara kɔnɔ ani k’a yɛrɛta ka Songai mansamara fitini sigi.
Libya

**Libya** (Arabu: ليبيا), madɔnnen **Bonba Jamajeya Foroba ka Libya Arabu Jamahiriya** (**الجماهيرية العربية الليبية **الشعبية** الاشتراكية العظمى**) Al-Jamahiriya al-Arabiyah al-Libiyyah aś-śa'biyyah al-Iśtirakiyah al-Udhma), ye jamana ye Saheli Afrika. A bɛ danbo ni Mediterane Baji ye saheli fɛ, Libya dalen cema Misra kɔrɔn fɛ, Sudan kɔrɔnworodugu, Cad ani Nijer worodugu, ani Aljeri ni Tunizi tlebi fɛ. A boɲa bɛsɛ bamɛtri 1.8 milion kɛnɛjɛ ma 90% (bikɔnɔtɔn kɛmɛ sarada) ye sahara ye. Libya ye Afrika kɔnɔ dugu belebele naninan ye fensen na ani 17an dunia kɔnɔ. A faaba ye Tripoli ye min ye so ye duguden 1.7 milion ye kabɔ Libya jamanaden 6.3 milion kɔnɔ (2016). Jamana ladala yɔrɔw ye Tripoli, Fezan ani Sirenaika.

Libya tɔgɔ tara Berberkan na: Libya ani Amazigh o sɛbɛnen don Misra seben kɔrɔw la ko Libu) min bɛ kɔrɔyalikɛ Berber ka kabilaw la sigilen Nile tlebi fɛ. Grek la kabila in mɔgɔ bɛ wele Liby uka jamana labana ka kɛ (Libya) ye, alinayasɔrɔ, Gres kɔrɔlen, daɲɛ kɔrɔ lawasalen, a bɛ talikɛ Saheli Afrika bɛɛ la Misra telbi fɛ. Kɔfɛ, Ibn Khaldun ka wati, a tun be fɔ nin kabila ninu ma kɔ Lawata.

Libya ye sanfeda kɔnɔtɔnan ye BSK (Bakrunba Sokɔnɔ Karajago) per Kapita Afrika kɔnɔ, Seshel ani Worodugu Afrika kɔ. Nin sabu ye aka taji lasago lahauta ye ani duguden fitini.

Libya ka jɔnjɔn ye faso jɔnjɔn ye dunia kɔnɔ nin ye nɔniya kelen ye tamashiyen foyi tɛ a la.
Końskowola

]
**** (API [kɔɲskɔ'vɔla]) ye Pologne ka dugu ye. A ane Lublin cɛ kilometiri 41. Dugumogo be taa 2 207 jon yooro (2015).
Liberia

**Liberia** madɔnnen **Liberia ka Fasojamana**, ye jamana ye Afrika ka tlebi dankan na, a bɛ danbɔ ni Sera Leon, Gine, Kote D’Ivoire ani Atlantik Kɔgɔji. Liberia ye tudugu ye min fiɲɛ (taksu) ka kalan, sanji bɛna kawula wati ani harmatan fiɲɛ jalan tlema fɛ. Liberia kɔgɔjibolo ye jiritu ye, tumamin dugu gerekanna ye jiritu warowarolen ye, min dayelen fuga kan ani bin jalanw. Kabii san 1989, Liberia kɛra wilikajɔ dugu ye min sereyara duguden kɛlɛ fla la. Liberia Duguden Kɛlɛ Fɔlɔ (1989 – 1996) ani Liberia Duguden Kɛlɛ Flanan (1999-2003) ye mɔgɔ bakɛmɛ caman b’u sigiyɔrɔ ka jamana sɔrɔ dafiri.
Liberia tɔgɔ bɛ kɔrɔyalikɛ “hɔrɔnya” tumamin farafin kanhɔrɔnyalenw ani jɔnw siginna ka na Liberia san 1822, ka jamana in sigi san 1847 ni Keleyalen Duguw (US) ka Fanga ka dɛmɛ ye, kasɔrɔ ka kabila kura sintin min bɛ wele Ameriko-Liberiakaw. Nin kabila kura in nali ye gɛrɛntɛ jubɔ u ni kabila ba taniwɔrɔ tɔw cɛ. 

----

Antropolojy ɲiniw y’a jira ko Liberia yɔrɔ sigili wati surun ye 12an kɛmɛda, adɔla ka kɔn o ɲɛ. Manden kanfɔlaw sigira kataa tlebifɛ, min ye kabila fitini caman jagoya k’u sigi kɔrɔnfɛ ka digi Atlantik Kwaji kan. Deyiw, Basaw, Kruw, Golaw ani Gisiw jatelen nabaa fɔlɔw fɛ. Nin tamaasegin farala Tlebi Sudan Mali Mansamara bini na san 1375 ani kɔfɛ san 1591 ni Songai Mansamara wilili. Ka fara, gerekanyɔrɔ sɛgɛnna cencentaama bolo, o ye sigibaaw jagoya ka yɛlɛma Pepper Coast babolo ɲiginen na. Nin sigibaa kuraw naara ni uka ɲɛdɔnw ye inafɔ kɔri parata, gesedan, nɛgɛbaara, malo ni ɲɔ sɛnɛ, ani sigi ni marataabolo cakɛdaw kabɔ Mali ani Songai Mansamara la.

----

Manew ka yɔrɔ in minali ma mɛn, Vai kabila mɔgɔw fana naara u sigi Grand Cape Mount yɔrɔ la. Vai kabila tun ye Mali Mansamara dɔ ye minu jagoyara ka boli mansamara yurulen kɔ tanninaninan kɛmɛda wati kɔnɔ. U y’a suganti k’u sigi kɔgɔjibolo yɔrɔw la.
Kru kabila y’u banamini Vai ka sigi u sigiyɔrɔ la. Manew ani Kruw ka jɛ sera ka Vai ka taama wɛrɛw bali yɔrɔ in na, nka Vai tora Grand Cape Mount yɔrɔ la min ye bii Robertsport dugu ye.

----

Kɔgɔji dala mɔgɔw ye kurunw dilan ka jago daminɛ ni Tlebi Farafinw ye kataa Kape verdo kabla Sanu Dankan na. Kɔfɛ, Eropa julaw ye karajago sifayaw donɲwanakɛ ni dugudenw ye, tumadɔ u b’uka kuruw siri dankan na.
Tumamin Kru ye julaya sigi sen kan ni Eropa ye, uka jago tun sinsinnen daminɛ la jɔntan karajagow kan, nka taalen ɲɛ u y’u sen don ni barika ye Farafin jɔn jago la. Kru surugaw y’u sigiyɔrɔ bila ka taa baara kɛ jiriforow la ani sojobaara sarama la. A dɔw yɛrɛ ye baara kɛ Suez and Panama bajalanw sennin baara la.

Kabila wɛrɛ min dɔnnen yɔrɔ in na bɛ wele Glebo. Glebow genna ka b’u sigiyɔrɔ Manew doni senfɛ, u taara u sigi jidala min ye bii Liberia ye.
Sera Leon

**Sera Leon** (**Jàdakuru**, **Siyera Lewɔni**, **Saralon**, **Sàrlon**), madɔnnen **Sera Leon ka Fasojamana**, ye jamana ye Tlebi Afrika. A bɛ danbɔ ni Gine ye sahelikɔrɔn fɛ, Liberia worodugukɔrɔn ani Atlantik Kɔgɔji worodugutlebi. Sera Leon bɛ datugunikɛ 71740 kɛnɛjɛ bamɛtri la a jamanadenw bisigiyalen mɔgɔ 7 075 641 kabɔ juyekalo san 2015. Jamana in ye tudugu fiɲɛ ye, lamunu soginen don, wulakɔnɔla ani tufinw. A faaba ye Freetown, fanga sigiyɔrɔ ani jamana duguw labonba. Jamana duguba dɔwɛrɛ min dugudenw bɛ se 100000 ma ye: Bo, Kenema, Koidu Town, ani Makeni.

Sera Leon sigiba fɔlɔw ye Sherbro, Temne ani Linba ye, kɔfɛ Mendew naara, ani Kono minu y’u sigi jamana Kɔrɔn fɛ. San 1462 (san tanninani biwɔrɔ ni fla) Portigiz yaalakɛla Pedro da Cintra bɔra yɔrɔ in na ka tɔgɔda Sera Leon min kɔrɔ « Wara Kuluw ». Sera Leon nara laban ka kɛ dagayɔrɔ ba ye Cela-atlantik jɔn jago kama, fɔkase 1787 (tanniwolofla bishegin ni wolofla) ma tumamin Sera Leon Cakɛda sigira ka kɛ Farafin jɔnw ani ani Tlebi Indikaw ka so ye. San 1808, Freetown kera Britishw ka mara dɔ ye, ani san 1892, jamana kɔnɔna kera British Koloshi ye. San 1961, u fla farala ɲwankan ka u yɛrɛta. Tanda fla kɔnɔ, fanga minu nara ma u mako don jamana cɛmancɛ la, ka tugun Liberiakaw ka benbaliya woyoli la k’a danw kɔsagon, wolora Sera Leon Duguden Kɛlɛ la, min daminera san 1991 ka fɔkaben kɛ san 2000
Seshel

**Seshel**, madɔnnen **Seshel ka Fasojamana** (Engliz: Republic of Seychelles; Franse: République des Seychelles; Kreole: Repiblik Sesel) ye fitinigun maton ye min lakafolen gun 115 la India Kɔgɔji kɔnɔ, bamɛtrɛ 1500 (930 mile) Afrika dugukoloba kɔrɔn fɛ, Madgaskar gun sahelitlebi. Gun jamana ani dugu wɛrɛ minu ka surun a la ye Zanzibar tlebi fɛ, Morisius ani Réunion worodugu fɛ, Komor ani Mayot worodugutlebi fɛ, ani Maldiv sahelikɔrɔn. Seshel jamanadew ka dɔgɔ ni Afrika yɛrɛta dugu bɛɛ ye.
Gine Bisau

**Gine-Bisau ka Fasojamana** (Portigiz: República da Guiné-Bissau) ye jamana ye Afrika tlebiyanfan, ani matonw dɔ lafitini Afrika gun kan. A bɛ danbo ni Senegal ye saheli fɛ, Gine worodugu ani kɔrɔn fɛ ani Atlantik Kɔgɔji a tlebi. Fɔlɔ, a tun bɛ wele Portigiz Gine, yɛrɛta sɔrɔlen, a faaba min ye Bisau farala jamana tɔgɔ kan walasa ka ɲamini bali a cɛ ani Gine ka Fasojamana. Gine-Bisau ye Gabu ka mansamara fandɔ ye min tun bɛ Mali Mansamara kɔnɔ, o tora senna fɔkasɛ tanisheginan kɛmɛda ma. Portigiz Gine lakodɔnna kosobɛ tun, ni aka sɔrɔ sira labɔnba ye inafo Jɔn Dankan. Alinayasɔrɔ ni yɔrɔ in baw ani a dankanw bɛ yɔrɔ fɔlɔw la minu marala Portigiziw fɛ kabi taniworonan kɛmɛda, jamana kɔnɔna ma ɲɛdɔn fɔ tannikɔnɔtɔnan kɛmɛda. Farafin faama minu ye hɛrɛba sɔrɔ jɔn jago la, ma sɔn ka Eropakaw to u ka don gerekan kabɔ tata dakan sigiyɔrɔw la yɔrɔmin jɔn jago tun bɛ senna. Okɔsɔn, Portigiziw ka toli Gine, tun dannen kosobɛ Bisau kulundankan ma ani Kasheu. Wati suruni san 1790w kɔnɔ, Britishiw ye a laɲini ka sendayɔrɔ sintin jidala gun dɔ kan Bolama. Nka tannikɔnɔtɔnan la, Portigiziw tun lakananen kosobɛ Bisau kɔnɔ ka dafɛ dankanbolo mafilɛ inafo u dɔrɔn ka dugukolo krɛnkrɛnne ka fara sanfɛ saheli bii Senegal worodugu.
Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ (CMDT)

**Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ** (CMDT) bɛ Mali niɛmɔgɔ dɛ ka bolo kan cabini san mille neuf cent soixante quatre onze (1974) kɔri là barali li kama. A diɔra kɔri fɛrɛ yɛlɛmali na fɛrɛe-li kan jamanam lamini bɛ kan wa kɔri sɛnɛyɔrɔ tiaman ba a bolo dugu fanba bɛw kan u ka yɔrɔ bɛ là bɛlɛ-bɛlɛ bɛ Koutiala, Fana,a tɔ bɛ....

Sisan an bɛ yɔrɔ mi Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ kila lɛw do Mali niɛmɔgɔ a ni diɛkulu dɔ tiɛ nu ba fɔ a ma ko (DAGRIS, Développement des Agro-Industries du Sud français u ka kɔry barakɛyɔrɔ kɔrɔ dɔ do wa 40% dɛ bɛ u bolo CMDT là. Nga an ka dania wari ko niɛnɛbɔyɔba mi bɛ ni ba wɛlɛ ko Fonds monétaire international (FMI) ko san deus mille hiut kɔnɔ ko kà, an ka Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ ba y fɛrɛ, nga an ka sɛnɛkɛla u ko o lu mason.O se fait diamdiɛkulu dɔ diɛra ka furum dɔ sigi sɛw kan nu fɔ a ma ko Le Forum des peuples réuni ni o sɛfɔlɔ kɛra fana san deus mille cinq u diɛra ka mɔgɔ la famuya ka fɔ Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ ba fɛrɛ damandi Mali dew là o u kana son a ka fɛrɛ.

Juillet kalo kilɛ tan ni sɛki san deus mille cinq Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ-y yɛ yɔrɔ kura diɔ Ouéléssébougou zone Office de la haute vallée du Niger (OHVN) kɔnɔla là kilɛ kɔnɔ u bɛ kɔri tonne 230. San kɔnɔ sisan Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ bɛw fara lɛw niɔgɔkan u bɛ tonne 575 000 yɛlɛma san kɔnɔ.
San deus mille six (2006) kɔri fɛrɛ lɛw an Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ ka Cfa milliard mugan ni wolovila dɛ tuniɛna a ko là

## kɔfɛ sira
* CMDT Ministère de l'Agriculture du Mali site kan
* Site officiel de l'entreprise
Kaarta bambara fanga lawalɛ la

**Kaarta Bamanan Famamara** (Rouyaume Bamabara de Kaarta) Kaarta Massassi ka tariku yɛ Mali ma baw dɔ fanga. Bamanan dɛ yɛ kaarta Massaya sigi, u fadɛw ku Ségou kaw dɛ yɛ. ka u to u ka fanga là, kaarta dugu bɛ daminɛ Khasso (Kayes), Nioro ni Kita Mali kɔnɔ.

Sounsa Coulibaly dɛ yɛ Sounsana dugu sigi san (1633-1650)o ku Segou bambara. Sounsa ku yɛ Niangolo dɔkɔni dɛ yɛ, o lu fila dɔla kɛlɛ dɛ yɛ bambaras ka massaya sigi. U dɛw Massa Coulibaly dɛ yɛ massassi u ka massaya sigi san mille sept cent dis ka san mille neuf cent quarante sept (1710-1745) là a bɛ dɔ fara kaarta bonia kan.

Kɔrɔkɛ fila ku bɛ a bolo o ni biton mamari coulibaly kɛlɛla o yɛ o faga. segou bamanan ku bɛ o nɔfɛ mi kɛ u diɛra Sounsana, ka sɔrɔ ka dugu yɛlɛma. Kaarta ni ka Ségou kɛlɛ bɛ daminɛ tuguni Desse Kɔrɔ kuna la kaarta kɔnɔ Monzon Diarra bɛ sɔrɔ ka Guémou minɛɛ.

XIXe siècle la , kaata bɛna faraniɔgɔkan tuguni ni Moussokoro Bô yɛ, o fɛnɛ ni fouta-rɔtɔ fila kɛlɛlɛw  Moussokoro Bô kɛra o kɛlɛtigi yɛ a lew ka massaya bɛ ban mille huit cent vingt trois san mille huit cent vingt ni mille huit cent trante (1820 et 1830) massassinka kɛlɛkɛ dew yɛ Galam, ni Bambouk, ni Saloum tunu.

O kɔfɛ kɛlɛ bɛ na wili u ni Diawara tiɛ. O fɛnɛ kɔfɛ segou bamanan nu ka massakɛ Massa Demba bɛ na wili massassi u kama. San tannishegin ni biduuru ni naani  Elhaj Umar Tal  donnan Nioro kɔnɔ a bɛ massakɛ Mamady Kandian na ka kabila dɛw faga.
Gine

**Gine**, **Lagine** madɔnnen **Gine ka Fasojamana** (Franse: République de Guinée), ye jamana ye Farafina klebinfe, a dɔnnen kɔrɔlen Franse Gine. Gine dugukolo kɛcogo kɔkurulen, a banbannen Atlantik Kɔgɔji kan, gerekanna lasamanen kataa kɔrɔn ka munun worodugu. Sigiyɔrɔ bɛ danbɔ ni Gine Bisau ani Senegal saheli fɛ, Mali saheli ani saheli-kɔrɔn; a gerekanna bɛ danbɔ ni Cote D'Ivoire worodugu-kɔrɔn, Liberia kataa worodugu, ani Sera Leon kataa kɔrɔnfɛ kun tlebi. Jibow daminɛyɔrɔ don min bɛ talikɛ Joliba (Nijer), Senegal ani Gambia baw la. Tumadɔ Gine bɛ wele "Gine-Kɔnakry" (Kɔnakry kɛli a faaba (kube) ye) walasa k'a danfara ni Gine-Bisau ye. Dugukolo lakafolen bii Gine la, tun ye mansamara damadɔ fandɔ ye, ka daminɛ ni "Gana Mansamara" ye min sintinra masurunya la san 900 KB (Krista Bangelen). Soso faamamara tugura o la taniflanan ani tanisabanan kɛmɛdaw kɔnɔ. Mali Mansamara sɔrɔla ka jamana in don aka mara kɔnɔ Kirina Kɛlɛ senfɛ san 1235 (tanifla bisabaniduru), nka a fanga nara ban dɔni-dɔni yɛrɛdama kɛlɛ taboloma. Ni wolora jamana cili la. A nɔlablaw lafangama tun ye Songhai jamana ye min boɲara ka kɛ Songhai Mansamara ye. Fɔkanna, aka nafolotigiya tɛmɛra mansamaraw la minu kɔnna a ɲɛ. Nka a fana bina yɛrɛdama-kɛlɛ kɔnɔ ka laban ka kɛ duguden kɛlɛ ye ka sɔrɔ ka bin Tondibi Kɛlɛ san 1591.

O kɔlɔlɔ kcra bilisaɲami ye fokase Slameya Fanga sigili ma tanisheginan kɛmɛda kɔnɔ, ka na ni basigi ye jamana kɔnɔ. Waati la, yɛlɛmali nafama kɛra Fula Silamɛw na n'uw sigi Jalonkaw fɛ kulukan Jamanɛ yɔrɔ la jona kɛmɛda tanisheginan kɔnɔ, ka na Futa togo fara Jalon Jamane kan ko Futa-jalon.

## Galerie

File:Guinea sat.png|atlas Guinea
File:Dame de Mali Guinée.jpg|Dame de Mali
File:Chute de Tabouna à Kindia 01.jpg|Chute de Tabouna à Kindia
File:Chute de Saala vue à 360° Labé.jpg|Chute de Saala Labé
File:Chimpanzé de Bossou 33.jpg|Chimpanzé de Bossou
File:Plage de Roume.jpg|Plage sur les Ile de Loos
Cɛmajan Gine

**Cɛmajan Gine ka fasojamana** (República de Guinea Ecuatorial, Espaɲɔl la), ye jamana ye Cɛma Afrika. Afrika gun jamanaw lafitini dɔ don a lakafolen yɔrɔ fla la: **Rio Muni** gerekan yɔrɔ kafara jikan gun fitiniw kan; ani Insular Yɔrɔ min bɛ talikɛ Anoon gun Worodugu Atlantik Kɔgɔji kɔnɔ, ani Bioko gun (kɔrɔlen Frenando Po) min bɛ lakunnikɛ faaba la Malabo.
Kamerun

**Kamerun ka Fasojamana** ye kelenya fasojamana ye cɛma ani tlebiyanfan Afrika. A bɛ danbɔ ni Nijeria ye tlebi, Cad sahelitlebi; Cɛma Afrika Fasojamana; Dakɛɲɛ Gine kɔrɔn, Gabon ani Kongo ka Fasojamana worodugu fɛ. Kamera kɔgɔjibolo dalen Bight of Bonny kan, Gine Jikori ani Atlantik Kɔgɔji fan dɔ. Jamana in bɛ wele "Afrika fitini" kada dugukolodɔnko ani sekonidɔnko caya kan. Kamerun faaba ye Yaoundé.
Worodugu Afrika

**Worodugu Afrika ka Fasojamana** (a dɔnnen ni tɔgɔ wɛrɛw ye) (Engiz: Republic of South Africa), fana tɔgɔ dara **Afirikidisidi**, ye jamana ye min sigilen Afrika nukun woroduguyanfan. Worodugu Afrika ka jidaw lasamanen bamɛtrɛ 2898 a bɛ danbɔ ni Atlantik ani India Kɔgɔjiw ye. Worodugu Afrika saheli fɛ dalen don Namibia kan, Botswana, Zimbabwe, Mozanbik ani Eswatini, Lesoto ka Faamamara ye jamana yɛrɛmahɔrɔnyalen ye min datugunen ni Worodugu Afrika dugukolo ye.
Tanzania

**Tanzania** madɔnnen **Tanzania ka Kelenyalen Fasojamana** (Swahili: Jamhuriya Muungano wa Tanzania, Engilz: United Republic of Tanzania), ye jamana ye Kɔrɔn Afrika a bɛ danbɔ ni Kenya ani Uganda saheli fɛ, Rwanda, Burundi ani Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana kataa tlebi, Zanbia, Malawi ani Mozanbik kataa worodugu. Kɔrɔn fɛ a bɛ danbɔ ni India Kɔgɔji.
Zanbia

**Zanbia ka Fasojamana** ye jamana datugunen ye Kɔrɔnfɛ Afrika. Sigiɲɔngɔn jamanaw ye Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana saheli fɛ, Tanzania saheli-kɔrɔn, Malawi kataa kɔrɔn, Mozanbik, Zinbabwe, Botswana ani Namibia kataa worodugu, ani Angola kataa tlebi. Dugu faaba ye Lusaka ye a sigilen jaman worodugukɔrɔn. Jamanadenw jugɔsɔlen faaba lamunu la ani Daɲancɛjala yɔrɔ la kataa sahelitlebi.

## Histoire
Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana

**Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana** (Franse: République démocratique du Congo) kuntaalasuruyala Kongo BF, kɔrɔlen a bɛ wele Kongo Yɛrɛta Dugu, Belgik Kongo, Kongo-Leopoldville, Kongo-Kinshasa ani Zayir ye jamana lafɛnsennen sabanan ye Afrika kɔnɔ. Alnayasɔrɔ a sigilen Cɛma Afrika Un dugumayɔrɔ, manto in ka sɔrɔko ani sigiyɔrɔ dabelen kataa Worodugu Afrika ma sabu a ye tɔnden ye Worodugu Afrika Yiriliwa Jɛkulu (SADC) la. A bɛ danbɔ ni Cɛma Afrika Fasojamana ye ani Sudan saheli fɛ, Uganda, Rwanda, ani Burundi kɔrɔn fɛ, Zanbia ani Angola worodugu fɛ, Kongo ka Fasojamana tlebi fɛ, a faralen kabɔ Tanzania la ni Dala Tankanika ye kɔrɔn fɛ. Jamana nubɔlen ka bla Atlantik kɔgɔjidankan na ni kilomɛtrɛ (bamɛtrɛ) binani fɛnsen ye Muanda yɔrɔ la ani kilomɛtrɛ kɔnɔntɔn da jenya Kongo ba la min bɛ bɔn Gine ka Jikori la. Kongo kɔrɔ "Donso" min dilanna kabɔ bakongo kabila la minu sigilen Kongo babolo fɛ.
Bakrunba Sokɔnɔ Karajago

**Bakrunba Sokɔnɔ Karajago** (BSK) walima Bakrunba Sokɔnɔ Sɔrɔ (BSS) [Ingliz: GDP (gross domestic product) or GDI (gross domestic income), Franse: PIB (produit intérieur brut) ye sumanfen ye min be faso sɔrɔ ani dlanfenw jate ka kɛɲɛ jamana do ka sɔrɔko ma. BSK donnen inafo sugu kima ka ben karajago labannen bɛɛ ma ani ca kɛlenw jamana kɔnɔ wati furance dɔ kɔnɔ (akacala san kɔnɔ). 

Foroba famuyacogo labonba walasa ka (BSK) suman ani k’a famuya ye musakabo sira.

BSK = makoɲe + bakrunba nafololabugun + fanga ka musakabo + (laboliw – ladonniw) walima 

**BSK = M+ N + F + (B-D).**

Sɔrokɔdonna Keynes ka jatela danfara ka sigi makoɲe kuma la min be tila ka ke fan fla ye: kɛɲɛreye makoɲe ani foroba ca (walima fanga ) ka musakabo. Nafa fla min be makoɲe tila la ye bonbasɔrɔkodon ta sira fe ye:

**Kɛɲɛreye makoɲe** : o ye haminko lakoloma ye lafiya sɔrɔkodon na.
Eropa jamanaw

* France
* Jermani/Alimaɲi
* Itali
* Espaɲi
* Bonba Britania
* Swedi

* Bɛliziki
* Esipaɲi
* Fàransi
* Gɛrɛsi
* Irisijamana
* Likisanburu
* Norwij
* Otirisi
* Peyiba
* Pɔritigali
* Swedi
* Ukrain
Fàransi

**Fàransi**, madɔnnen **Fàransi Fasojamana** (faransɛkan: *République française*) galo dugukolo don min bɛ Tlebi Eropa ani min bɛ kamarilen jikɔkan jigunw na ani duguw gun werew la. Galo jamana Fàransi fɛnsɛnen kabɔ Mediterane Ji kabla Ingliz Bajalan ani Saheli Ji; ani kabɔ Rine la kabla Atlantik Kɔgɔji la. A bɛ fɔ Fàransi galo jamana ma (Tinkunwɔrɔ) a dugukolo kɛcogo kama. Fàransi ye jamanakuntigi sigi fasojamana. Aka yefen labonba ɲɛfɔlen Mɔgɔ ani Duguden Josira ka Datigɛli kɔnɔ. Fàransi faaba ye Paris.

Fàransi bɛ danbɔ ni Bɛliziki, Luxembourg, Alimaɲi, Swisi, Itali, Monako, Andora, ani Espaɲi ye. Aka kɔkan dugu kɔsɔn, Fàransi bɛ dan tla ni Brazil, Suriname ani Nederland Anti ye. Fàransi tugulen Keleyalen Mansamara (UK) la ni Bajalan Dugujukɔrɔwo ye min bɛ tɛmen Ingliz Bajalan jukɔrɔ.

Fàransi tun ye dunia fangama jamanaw dɔ ye kabi kɛmɛda 17nan laban cema wati. 18nan ani 19nan kɛmɛdaw kɔnɔ, Fàransi ye jɔlikɛ mara mansamara baw dɔ la min bɛ fɛnsen Tlebi Afrika ani Worodugu Asia ka se ka yɔrɔ kofɔlen in sekonidɔnko ni politikow yɛlɛma a sago la. Fàransi ye jamana yirwalen.
Alimaɲi

**Alimaɲi**, walima **Jermani**, madɔnnen **Alimaɲi ka Kurufa Fasojamana** (Alimaɲikan: *Bundesrepublik Deutschland*, fɔcɔgo: Bundesrepablik Dɔcland) ye jamana min bɛ Cɛma Eropa. A bɛ danbɔ saheli ni Saheli Ji, Danmark ani Baltik Ji; kɔrɔn fɛ ni Poland ani Cɛk Fasojamana; worodugu ni Ostria ani Swisi; ani tlebi ni France, Luksanburg, Bɛliziki ani Nederland. Alimaɲi dugukolo boɲa bɛ se 357021 Bm2 ma (bametri kɛnɛ) a sigiyɔrɔ bene watila nɛnɛ fiɲɛ ma. Alimaɲi jamanadew jatelen mɔgɔ milion 82 min b'a kɛ Eropa Kelenya duguw bɛɛ la jamatigi ye, kafara a bena jɔrɔ sabanan na selekenani tungarankew ka ca yɔrɔ min dunia kɔnɔ.

Alimaɲi kabilaw caman sigira dugukolo kan min tɔgɔdara Jermania o gafeyara kakɔn Yesu Krisa ni san 100. Kabii 10nan kɛmɛda, Alimaɲi dugukolo tun ye Lɔhɔrɔma Roman Mansamara cɛma fan dɔ ye fokase san 1806 ma. Kɛmɛda 16nan kɔnɔ, Alimaɲi saheli labanna ka kɛ Protestan Yɛlɛmali cɛmancɛ ye. N'a tara inafɔ watikura manto-dugu, jamana in farala ɲwankan Franko-Prusi kɛlɛ senfɛ san 1871. San 1949, Dunia Kɛlɛ II (Dunia Kɛlɛ Flanan) kɔ, a nara tla jamana fla ye - Kɔrɔn Alimaɲi ani Tlebi Alimaɲi ka kɛɲɛ ni sebaaw ka dan cilen ye. Dugu fla in nara fara ɲwankan san 1990. Tlebi Alimaɲi ye sintili tɔnden ye Eropa Jɛkulu la san 1957 min nara wolo Eropa Kelenya (EU) la san 1993. A sen bɛ dancɛtan Shengen yɔrɔ la an'a ye talikɛ Eropa wari la min ye ero ye san 1999. Alimaɲi ye tɔnden ye Kelenyalen Mantow (UN) na ani Saheli Atlantik Benkan Tɔn (SABT) NATO, G8, G4 mantow a y'a bolono bla Kyoto Benkan na. Sɔrɔko fangama ba don sabu a bena jɔyɔrɔ sabanan na dunia sɔrɔko jamana baw cɛla san 2007 karajago labɔli jatemine la.
Cinéma de notre temps: Souleymane Cissé

**Anka waati siniman** 

Filmu posteri

**Kunafoni filmu kan**

ɲɛmɔgɔ: Sulemani Sise

Labɔɔra: Sulemani Sise

Sɛbenna:

Lakalira: 

Doloya:

Donkili:

Sinimanjata:

Sɛbenca:

Jɛnsenni:

Blasugula don:

Jɛnɲa:

Jamana: Mali Fasojamana

Kan: Bamanankan

Baarakɛwari:

Bakrunba sɔrɔ:

Kɔnna ni:

Nɔdonna ni:
Ramata Jakite

## '''Kasetilabɔta'''

:2008: Burutumu
:2006: Maba
:2004: I Danse
:2003: Djonya
:2000: Confirmation
:1998: Na
:1995: Artistes
Soni Ali Ber

**Soni Ali Shyw**

Jona Soni Ali y’a-yɛrɛ sabati mansamara lakɛlɛ ɲadɔnna baa ani cɛfarin. A ye tnɔbɔ Mali mansamara bini na, ka kɛlɛbolow ta ka kɛlɛ juru dabɔ. Aka mansamara laban ye Mali labin, a fɛnsɛn bɛ dugukolo datugun min ka bon ni bii Tlebi Eropa ye. A jatelen Farafin mansamara bɛɛ lafɛnsɛn baa ye min ɲwan ma ye.

Soni Ali Ber kera Songai mansa ba fɔlɔ ye. Ali tun ye silame ye inafo Mali mansaw minu kɔnna a ɲɛ. Kɛlɛɲadɔnna baa tun don, min san 1460w kɔnɔ, ye Songai krɛfɛ duguw caman minɛ, Mali Mansamara tɔtolen b’o la. Ni jago siraw blali ye a kabakɔrɔ, ani duguw inafo Tumutu, Soni Ali ye nafolo baa saman kataa Songai Mansamara ma, aka fanga selen kuru kan, ye Mali dan nafolotigiya la.

----

Aka walankatali wilikajɔw senfɛ, Soni Ali ye dugukolo caman minɛ, ka Mosi kɛlɛw kunben worodugu fɛ, seli Dɔgɔnɔw la saheli fɛ kakɔn ka Tumutu fara aka mara kan san 1468, tumanin yen Silamɛ ɲɛmɔgɔ ye tlomageni ɲini a fɛ walasa ka Burdamɛ binganinaw gen minu donna dugu kɔnɔ katugun Mali Mansamara bini na. Nka, Ali kunbena ni fanga ye, a kɛlen k’i ɲa jɔ nafolodugu ani jago tɔgɔtigi Jene la. Kalo-woro dagasigi kɔfɛ, a sera ka dugu in fara aka mansamara kan san 1473, a kɛlen kɔ k’u kɔngɔ ka dugu karankadaw bɛɛ sɔgɔ.

Tumamin Silamɛ tun don, Ali ma Silamɛya taabolo jagoya Silamɛtanw kan, a sɔnna an’a ye lakodɔnnikɛ ka Farafin ladala diine baaraw boya. Krɛnkrɛneya la aka Tumutu dagakolocili, Silamɛya lakaliw caman b’a mankutun inafo fugulablen fangatigi. Silamɛya tarikudɔnna, Al-Sa’df b’a kɔnɔta fɔ ak’a donni kan Tumutu :
«Soni Ali donna Tumutu, a ye tɲɔni belebelew kɛ, ka dugu jeni ka flenkloci, ka mɔgɔw caman nimatɔrɔ. Tumamin ni Akilu ye Soni Ali ka nali mɛn, a nara ni ɲamɛ ba caman ye ka Sankore Sharidɔnnaw ‘fugahd’ ta ka taa n’u ye Walata… Nin Allajugu jolibɔna ye mɔgɔfaga ta ka ɲɛsin tɔw minu tora Tumutu k’u kɛ yekofla ye. »

----

Dala lakali la, a dɔnnen tuguni inafo shubaa belebele. A kera cogo-o-cogo, Soni ka kokɔrɔlakali b’a kɛ cɛfarin ye min ni siran ma shi yɔrɔ kelen ani min sera ka mansamara baa fara ɲwankan, a ye kɔblaw to minu b’u cogo la fo bii. Aka fanga kɔnɔ Jene ni Tumutu ye sira ta ka kɛ kalan dagayɔrɔ baa ye dunia kɔrɔlen.
Saheli Amerika

**Saheli Amerika** gun (North America) be lakafolen jamana fla la: Amerika ka Kelenyalen Jamanaw ani Kanada.

* Amerika ka Kelenyalen Jamanaw (United States of America)
* USA Jamanakuntigiw
* Jamaika
* Kuba
* Ayiti
* Kanada
* Mɛkisiki
* Bahamasi
Barack Obama

**Barak Hussein Obama II** (flanan) bangera Uti tle 4, san 1961 (tanikɔnɔntɔn biwɔrɔ ni kelen), ‎Amerika Keleyalen Jamanaw ka binaani ni naaninan ani sisan jamanakuntigi don. Farafin ‎Amerikika fɔlɔ don min sera nin jɔyɔrɔ in la. Obama tun ye Kelenyalen Jamanaw Senatori fitini ‎ye kabo Illinois (Ilinɔy) kata Januari tle 3, san 2005 fokase jɔyɔrɔbla ma Nofanbru tle 16, san 2008 ka ‎sabu k’a sugantili jamanakutigi ye. A ye jamanakuntigiya kalili ke Januari tle 20, san 2008 ‎kromokari ɲanaje senfɛ US (yu es) Kapitol la.‎

Obama bɔra Kolonbia Sanjankalanso la ani Havard Shariya Kalanso, yen min a kera Farafin ‎Amerikika fɔlɔ ye min ye Havard Shariya Gafe ɲɛmɔgɔya kɛ. A ye baarakɛ inafo sigidako ‎labenna, a kɛra duguden josiraw lapasabaa ye Shikago, ka kɔn a ka tuma sabaa kɛ Illinois Sena la ‎kata 1997 kabla san 2004. A dɛselen ka sigiyɔrɔ sɔrɔ Wasadenw ka So (House of Representatives) la san 2000, Obama sugantira kataa Sena la Nofanbru san 2004. Obama ye dantigɛliba kɛ Bɛjɛfangako Faso Lajɛ senfɛ Juyekalo san 2004.

Tumamin a tun ye tɔnden ye Bɛjɛfangako jamadɔgon la Kongresi 109nan la, Obama kera sabu ye ka shariya ta ka ɲɛshin ladala maramafen dansigili ma ani ka sinsinikɛ forobacako nɔminɛli kurufa nafolow labaara tɔ. A ye tamaw kɛ kataa Kɔrɔn Eropa, Cɛma Kɔrɔn, ani Afrika. Kongresi 110nan kɔnɔ a kera sabu ye ka shariyaw ta katra yeremakaran (lobbying) ma ani kalafli shuyaniw, fiɲɛ yɛlɛma, koloko jahadi ani US (yu es) sɔrasi mɔgɔw ladonni n'u seginna kabɔ kɛlɛyɔrɔ Irak ani Afganistan.

Barak Obama bangera Kapi'olani Kɛnɛyaso Musow ani Denmisenw kama Honolulu dugu la, Hawaii a bamuso fɛ Ann Dunham o ye Amerikika farajɛ ye kabɔ Wachita, Kansas min bɔkolo ye Ingliziw ye. A fa ye Barak Obama kɔrɔba kabɔ Luo kabla la Nyang'oma Kogelo, Nyanza mara la Kenya jamana kan. A mansaw ye ɲwan ye san 1960 u tun ye kalandenw ye Hawaii ka Sanjankalanso la Manoa, a facɛ tun ye tunga kalanden ye. U ye furukɛ Febuyekalo tle 2, san 1961, kasɔrɔ ka fara tumamin Obama shi tun bɛ san fla, u sɔrɔla ka furusa san 1964. Obama fa seginna kataa Kenya minna a y'a den ye shiɲɛ kelen kasɔrɔ ka too siraba kasara la san 1982.
Dunia Sɔrɔko Forobakɛnɛ

**Dunia Sɔrɔko Forobakɛnɛ** Ingliz (World Economic Forum) Franse (Forum Mondial Économique) dagalen Jenevu tɔnɔbɔtan Jɛkulu don min dɔnnen n'aka san Lajɛ Davos Swisi jamana kan. Aka lajɛ bɛ sɛgɛrɛ cakɛda baw ɲɛmaw fɛ, ani jɛnselekenaani politiki ɲɛmɔgɔw, mɔgɔkalannenba ani kunafonitigilama dɔw mukɔsɔn ka masala dakun baw kan dunia kɔnɔ min bɛ talikɛ kɛnɛya ani lamini la. Forobakɛnɛ bɛ "ɲana Kuraw" ka lajɛ sigisenkan China ani iklimu lajɛ bolodaw san kurukara kɔnɔ. San 2008 kɔnɔ, o iklimu lajɛ sigira Eropa ani Cɛma Asia, Kɔrɔn Asia Risila Cakɛda ɲɛmaw ka gelekolilen, Afrika, Cɛma Kɔrɔn, ani Dunia Sɔrɔko Forobakɛnɛ Latino Amerika.
Bakelenda Yiriwa Kuntlenaw

**Bakelenda Yiriwa Kuntlenaw** Ingliz (*Millennium Development Goals*) Franse (*Objectifs du Développemnt du Millénaire*) ye jɛnselekenaani yiriwa kuntlena shegin ye benkera min kan Kelenyalen Mantow (UN) tonden jamanaw 192 ani jɛnselekenaani jɛkuluw 23 fɛ ka benkanw timɛ yanni san 2015. O kuntlenaw ye ka dɔbɔ fantanya jugu la, den saya hakɛ, bana carininw kɛlɛli inafo Tangala Sɔrɔlen Dɛsɛ Bana AIDS ani ka jɛkabaara sinsin yiriwa kama.
Ntigiɲɛ

**Ntigiɲɛ** (Ingliz: *ants*)ye sigi finɲanma ye min bɛ Formisida bɔnda la ani jatakoli ni diden bɛɛ ye bɔnda kelen fenw ye. o Kataa san milion 110 ani milion 130 ɲwancɛ, ntigiɲɛ bɔra jatakoli la. A suguya cayara jiri feeretaw bɔlen kɔ. Bii bi in na, ntigiɲɛ sugu bɛse kataa 12000 kabla 14000 la. U bɛ dɔn jona n'u tulu ye ani cɛmala misinya.
Jɛnselekenaani Wariko Kondo

**Jɛnselekenaani Wariko Kondo** (Ingliz: International Monetary Fund) Franse: Fonds Monétaire International) ye jɛnselekenaani jɛkulu ye min bɛ kɔlɔshilikɛ dunia nafoloko taabolo la ka kɛɲɛ ni sɔrɔkodɔnba bolodaw ye tɔnden jamanaw kɔnɔ. A bɛ dɛmɛ lase krenkrenneya la jamanaw ma minu bɛ gɛlɛya kɔnɔ falen hakɛ ani sarali jatigɛ taboloma. A bɛ nafoloko dɛmɛkɛ aka tɔndenw ye min b'a kɛ jurudonna ye jigitigɛ tuma. A dagayɔrɛ Washinton Dugu ye, USA.

Jɛnselekenaani Wariko Kondo sintira san 1944 walasa falenni hakɛw baasigi ani ka dɛmɛkɛ ka ɲɛshin jɛn sarali taabolo ma. JWk tɔnden ye jamana 185 ye.
Dunia Wariso

**Dunia Wariso** (Ingliz: World Bank) ye yɔrɔ ye min bɛ nafoloko ani feereko dɛmɛkɛ jamana yiritaw ye yiriwa programuw kadara kɔnɔ (misali, babiliw, sira daw, kalanso jɔw an'a ɲwannaw) aka kuntlena lakodɔnnnen ye fantanya dɔgɔyali ye.
Slumdog Millionnaire

**Slumdog Millionaire 2008** Fantankin miliyontigi ye filmu kura ye min bɛ kuma Jamal Malik kan denmisen falatɔ don a bɛ san 18 kabɔ Mumbai fatankin na nin kera aka ɲamanya dɔnw bɛɛ labelebele. Jamana bɛɛ sigilen k'a lajɛ a tɔtolen ka ɲikali kelen dron jabi walasa ka wili nin rupi wari miliyon 20 saraba ye India ka tulon na "Jɔn b'a fɛ ka kɛ Miliyontigi ye?" Nka tuma min shu kora, polisiw y'a minɛ k'a tuhuma ni namara ye: cogodi bɔlɔnkɔnɔ den sera ka nin bɛɛ dɔ?

A jigitɛgɛlen k'a-yere lajɛya, Jamal y'aka ɲamaya lakali fantankin in na a n'a dɔgɔni lamɔcɔgɔ yen, uka kungɛlɛyakow ɲwanfɛ sira kan,u ni kin bandiw ka kunbeniw ani Latika yeli a nikan bogoti min bora a bolo. Nin lakali in bonda kelenkelen bɛ jabi dakɔrɔta kaɲɛshin tulon ɲinikali dɔw ma. Kɔnɔrɔfilen Jamal ka lakali la, Polisi ɲɛmɔgɔ kabakɔyara muna nin funankɛ in min a tɛ ta a ɲa kan ko a b'a fe ka kɛ banna ye, bɛ ka mun de kɛ nin tulon in na? 

**Genre**: seko/Kɔkan, Yɛlɛko, Drama,Maben, Funankɛya,

**Wati kuntagala**: nɛgɛɲa 2

**Bɔ don**: Nofanbrukalo tle 12, san 2008 

**Kɔnɔko**: kɛlɛ, ja ni kuma tɔrɔtaw

**Jɛnsɛna**: Fox Searchlight Pictures

**U.S sinima dɔn**: dolar wari $56065245
Norwij

**Norwij** (Norwijikan: Norge) madɔnnen **Norwij ka Faamamara**, ye shariyabaju mansaya ye Kɔrɔnfɛ Eropa a sigilen Skandinavia Gunjate tlebi fan dɔ kan. Jamana fanba bɛ danbɔ kɔrɔn ni Swedi ye, a saheliyan fan 
bɛ danbɔ ni Finlan kataa worodugu ani Risila kataa kɔrɔn. Kelenyalen Faamamara ani Faro Jigun dalen a tlebi ka tɛmɛ Saheli Ji fɛ, Danmark dalen a worodugu nukun worodugu ka tɛmɛ Skagerak Mɔsɔ fɛ. Norwij kɔgɔjikɛrɛ ka ɲashin Atlantik Geji ma ani Barenti Ji ye aka fiorj tɔgɔbɔlen sɔrɔyɔrɔ ye.

San 1920w kɔnɔ, Norwij Jan Mayen fara a kan.

Kataa Dunia Kɛlɛ II Norwij ye sɔrɔko jidi ye, a bɛ dunia nafolotigiba jamana cɛla sisan. Norwij bena jɔyɔrɔ naaninan la taji labɔli la petroli dlanifen ɛ tlanaani ta aka Bakrunba Sokɔnɔ Karajago la.

Kafaraokan, gazi dugukolo nafolow bɛ Norwij fɛ, jikuranta, jɛgɛ, tufinw, and dugujukɔrɔfenw. orwij tun bena jɔyɔrɔ flana na jibalo labɔlabaw cɛla China kɔfɛ san 2006 kɔnɔ. Dlanfenba wɛrɛ ye balo labaarali, kulunbadlan, nɛgɛyele, kemifenw, damanbɔ, jɛgɛmɔn and furajɛ dlan. Norwij ye Skandinavi Jamana lafiyale dɔ ye aka warikun lasago kungolo kan kan bon ni manto bɛɛ t

Norwij nara jɔyɔrɔ fɔlɔ la jmana bɛɛ cɛla a kɛɲɛ hadamaden Yiriwa ma kat201  2006, san 2008 a nara jɔrɔ flanan la [[Aisland] kfɛ.


Fichier:Bryggen (6-2007).jpg|Bergen
Fichier:Geiranger2.JPG|Geiranger
Fichier:Sognefjord, Norway.jpg|Sognefjord
Fichier:Vippetangen2.jpg|Oslo
Fichier:Vegaoyan.jpg|West Norway coast
Fichier:Mixed Picea (Spruce) forest from Vestfold county in Norway.jpg|Forest
Fichier:Norway National House.JPG|Norway Tradional House
Fichier:Troll A Platform.jpg|Oil platform


## Donniyasɔrɔyɔrɔ
Aisland

Aisand madɔnnen **Aisland ka Fasojamana** ye gun jamana ye min sigilen Saheli Atlantik Geji ni Eropa gerekanna ani Grinland cɛla. A jamanaden ye mɔgɔ 332 529, dugukolo boɲa ye bamɛtri/Kilomɛtri kɛnɛ 103 000 km2. A faaba an'a duguw labebele ye Rekiavik ye.

Aisland ye tasumakulu yɔrɔ ye min caman ɲanama don. Dugukolo kɔnɔla ye fuga cencenma ye, kuluw ani kulujimaw (glaciers), tumamin jikuru yelenen bɛ woyo yɔrɔmajinenw fɛ kataa geji la.
Estonia

**Estonia** madɔnnen **Estonia ka Fasojamana** (Estonikan: *Eesti* walma *Eesti Vabariik*) m=ye jamana ye min bɛ Baltik yɔrɔ la Eropa Saheli. A dan bɛ bɔ kataa saheli ni Finland ye ka tɛmɛ Finland ka Jikori fɛ, tlebi ni Swedi ka tɛmɛ ni Baltik Ji ye, worodugu ni Latvia (bm 343), ani kɔrɔn fɛ ni Risila ye (338,6 bm). Estonia dugukolo bɛ datugunikɛ bm2 45.339 watila fiɲɛ kɛɲɛlen bɛ nɔbla a la. Faaba ye Talin ye.
Swedi

**Swedi**, madɔnnen **Swedi ka Faamamara** (Swedikan: *Konungariket Sverige*) ye Nordik jamana ye Skandinavi Gunjate kan Eropa Saheli. Swedi bɛ dugukolo danw bɔ ni Norwij tlebi ani Finland sahelikɔrɔn, an'a tugunen Danmark la ni Oresund Babili. A kera Eropa Kelenya tɔnden ye kabii Januari tle 1, san 1995. Swedi faaba ye Stokolm ye min ye tuguni jamana duguw labonba ye (a duguden jatelen mɔgɔ 810000 ni mɔgɔ militon 2 dugubaw kɔnɔ). A dugu labonba flanan ni sabanan ye Gotenburg ani Malmo.
Lionkan

**Lionkan** (Llionés) 

## Biblio
* Ramón Menéndez Pidal. «El dialecto leonés». Madrid. 1906.
* García Gil, Hector (2010). «El asturiano-leonés: aspectos lingüísticos, sociolingüísticos y legislación». Working Papers Collection. Mercator Legislation, Dret i legislació lingüístics. (25). ISSN 2013-102X.
* Academia de la Lengua Asturiana«Normes ortográfiques». 2005. ISBN 978-84-8168-394-3.
* García Arias, Xosé Lluis (2003). Gramática histórica de la lengua asturiana: Fonética, fonología e introducción a la morfosintaxis histórica. Academia de la Llingua Asturiana. ISBN 978-84-8168-341-7.
* González Riaño, Xosé Antón; García Arias, Xosé Lluis (2008). II Estudiu sociollingüísticu de Lleón (Identidá, conciencia d'usu y actitúes llingüístiques de la población lleonesa). Academia de la Llingua Asturiana. ISBN 978-84-8168-448-3.
* Galmés de Fuentes, Álvaro; Catalán, Diego (1960). Trabajos sobre el dominio románico leonés. Editorial Gredos. ISBN 978-84-249-3436-1.
* Morala Rodríguez, Jose Ramón; González-Quevedo, Roberto; Herreras, José Carlos; Borrego, Julio; Egido, María Cristina (2009). El Leonés en el Siglo XXI (Un Romance Milenario ante el Reto de su Normalización). Instituto De La Lengua Castellano Y Leones. ISBN 978-84-936383-8-2.

## kɔfɛ sira
* Héctor García Gil. Asturian-leonese: Linguistic, Sociolinguistic and Legal Aspects
* Asturian Language Academy
* González i Planas, Francesc. Institutum Studiorum Romanicorum «Romania Minor». The Asturleonese Dialects.
* La Caleya Cultural Association.
* Furmientu Cultural Association.
* Faceira Cultural Association.
* El Teixu Cultural Association.
Huang Sianfan

**Huang Sianfan** (bangera Nofanbru tle 13, san 1899 - ka sa kalo 1 nan tle 18, san 1982) China tariku professeur don. 

## Deminsɛnya
A bangera Fusui Guangsi, China. A y'aka kalan kɛ École normale supérieure kalanso ani Université la Guangsi (1922-1926), Beijing (1926-1935, Beijing yɛ China faaba ye) ani Tokyo (1935-1937, Tokyo yɛ Japan faaba ye). Aka politik taabolo ye farafina jamayali. Aka kalan kuncera o kalanso in na kasɔrɔ a ye kalandenw na fɔlɔ ye. San 1938 daminɛ la, a ye tariku professeur baara dadɔ China Guangsi, Guangdong ani Guilin.

## kɔfɛ sira

* http://www.china.com.cn/aboutchina/zhuanti/zzfq08/2008-12/08/content_16914964.htm
* http://baike.baidu.com/view/826826.htm
Mozanbik

**Mozanbik** madɔnnen **Mozanbik ka Fasjamana** (Portigiz la Moçambique walima Repuplica de Moçambique, fɔjɔgo [Republika di Musambiki] ye jamana ye Afrika worodugukɔrɔn fɛ, a bɛ danbɔ ni India Kɔgɔji kɔrɔn fɛ, Tanzania saheli fɛ, Malawi and Zanbia sahelitlebi, Zinbabwe tlebi fɛ, ani Eswatini ni Worodugu Afrika kɔrɔntlebi fɛ. A lakodɔnna Vasco da Gama fɛ san 1498 ani ka mara Portugal fɛ san 1505. San 1510, Portigiziw wulira ka Arabu sultana kɔrɔ bɛɛ min bɛ kɔrɔn Afrika dankan na, mina u bolo kɔnɔ. Kataa masuruya la san 1500, Portigiziw ka jago dagayɔrɔw ani tataw nara kɛ jigiyɔrɔw ye sira kura kan kataa kɔrɔn fɛ.

Tɔnden don Portigiz Fɔla Jamanaw ka Jekulu la ani Forobanafolo Jekulu (Commonwealth). Mozanbik tɔgɔdara Muça Alebique la min tun ye mansa (Sultan) ye.
Finland

**Finland**, madɔnnen **Finland ka Fasojamana** (Finnishi: *Suomi*; Swedikan: *Finland*) ye Nordik Jamana ye min sigilen Fennoskandia yɔrɔ la Eropa saheliyanfan. A bɛ danbɔ ni Swedi tlebi fɛ, Risila kɔrɔn fɛ, ani Norwij saheli, tumamin Estonia dalen a kɔrɔn ka tɛmɛ Finland Jikori fɛ. Faaba ye Helsinki ye.
Latino Amerika

* Meksik Dugu Kelenyalen 
  * Gatemala 
  * Belize 
  * Honduras 
  * El Salvador 
  * Nikaragwa * Kosta Rika * Panama * Venezuela * Bolivia * Argentina * Brazil * Peru * Cili
Gatemala

**Gatemala**, Espanyikan: *República de Guatemala*, ye jamana ye Cema Amerika a be danbo ni ‎‎Meksik ye kataa saheli worodugu, Pasifik Kogoji worodugutlebi, Belizi ani Karaibu ‎sahelikoron, Honduras ani El Salvador kataa worodugukoron.‎
Belize

**Belizi**, korolen *[[Britania Belizi]]* ye jamana ye min be Cema Amerika. Ali nayasɔrɔ ko Maya ‎Mansamara fan dɔ don, Belizi ma deli ka kɛ Espanyi Mansamara kɔnɔ. Belizi tun nɔrɔlen Britania ‎Mansamara la kan kɔn yɛrɛta ɳɛ san 1981. Jamana in be danbɔ saheli ni Meksik ye, tlebi ni ‎‎Gatemala, kɔrɔn ani worodugukɔrɔn ni Karaibu ye.‎
Honduras

**Honduras**, espaɳ̩ikan; República de Honduras ye bɛjɛfanga fasojamana ye Cema Amerika. Kɔrɔlen ‎a tun dɔnnen Espaɳi Honduras k’ani Britania Honduras bɔɳɔgɔnma min ye bii Belizi ye.‎
Nikaragwa

**Nikaragwa**, madonnen **Nikaragwa ka Fasojamana**, Espanyikan: *República de Nicaragua*, ye waseden ‎bejefanga fasojamana ye. A jatelen Cema Amerika jamanaw la bonba ye ni fensen 13000 Km2 (bametri ‎kene) masuruyala Engiltra boya. A faaba ye Managwa.‎
Kosta Rika

**Kosta Rika**, madɔnnen **Kosta Rika ka Fasojamana** (Espaɳikan: Costa Rica walima República de Costa Rica) ye jamana ye Cema Amerika, a bɛ danbɔ ni Nikaragwa saheli, Panama kɔrɔn ani worodugu, Pasifik Kɔgɔji tlebi worodugu ani Karaibu Baji kɔrɔn.
El Salvador

**El Savador**, (República de El Salvador) ye Cema Amerika jamanaw bɛɛ la fitini ye duguden jama kunda. A bɛ ‎danbɔ ni Pasifik Kɔgɔji, Gwatemala, ani Honduras ye.‎
Cema Amerika

**Cɛma Amerika** (Espanyikan: **Centroamérica** walima **América Central**) ye Amerikaw ka cɛma dugukolo ‎yɔrɔ ye . Saheli Amerika worodugunu don min b’a tugun Worodugu Amerika la worodugukoron.‎