open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lockheed YF-22

**လော့ဟိဒ် YF-22 သင်ဖော်ꩻကျောင်ႏ** () ယိုနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အမေရိကန်ႏစွိုးခွိုꩻ သုင်ꩻအီတာႏ အွဉ်ႏနယ်အီအနယ်ꩻပညာႏ (Technology Demonstrator) နမူနာႏစမ်းသပ် လေယာဉ်တဆွိုင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဝွေꩻယိုနဝ်ꩻ လိုꩻအုံနွောင်ꩻ ခုင်ႏတဖြာꩻစီႏ (Single-seat)၊ အင်ဂျင်အဝ်ႏ နီဗာႏ (Twin-engine) တဲင် ရန်ႏသူႏရေဒါ တထီႏနွောင်ꩻတဝ်းဒါႏ Stealth တွိုက်ꩻခꩻရေꩻသင်ဖော်ꩻကျောင်ႏ (တိုက်လေယာဉ်) အမျိုꩻအသာꩻဒျာႏသွူ။

Lockheed ကထွာအဓိက တာဝွန်ႏခံႏဒါႏ ဒီသုဲင်းအစွိုꩻယိုနဝ်ꩻ အောင်ႏမျင်ႏလွဉ်ꩻ အမေႏရိကန်ႏတလီꩻတပ် (USAF) "အရန်းထို စဲ့ꩻဆင်ရေꩻ (Advanced Tactical Fighter - ATF)" ပြဲင်ႏပွယ်ꩻအကိုတဲင် နမူနာႏသင်ဖော်ꩻကျောင်ႏ နီဗာႏယို စမ်းသပ်စဲစ်ဆေꩻမုꩻအတာႏ တဲႏဆို့ꩻခါꩻဗာႏသွူ။ YF-22 အစွိုꩻယိုနဝ်ꩻ Northrop ကအွဉ်ငါဒါႏ YF-23 အစွိုꩻယို အောင်ႏနွောင်ꩻလွေꩻတဲင် အထွေထွေဒီသုဲင်းယို Lockheed Martin F-22 အနေႏ တိုꩻတက်ဖောႏဆောင်ႏလွေꩻခွင့် လꩻလဲဉ်းနဝ်ꩻသွူ။ YF-22 တွမ်ႏ F-22 ဖုံႏယို လေကြောင်းဒိုင်းနမစ် (Aerodynamic) ပုံႏစံႏတွမ်ႏ အခင်းအကျင်းဖုံႏ ဗွိုန်ပီဝင်ꩻအဝ်ႏရိုꩻကီလဲ့ အနမ်းအပွိုင်ပုံႏစံႏ၊ ဝါးသင်ဖောင်ꩻကျောင်ႏသားခန်ꩻ(Cockpit) အခင်ႏလမ်း၊ အမေးအဒေ့ꩻ (Tail fins) တွမ်ႏ အဒေ့ꩻဒီသုဲင်းဖုံႏ၊ အကိုဖဲ့ꩻ အပွိုင်အဆင်တယ်ႏဆို့ꩻပုင်ႏစနစ်ဖုံႏအကိုနဝ်ꩻ ထူးချာꩻဒါႏ ကွာႏအာချက်ဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။

၁၉၈၀ ဗာႏနေင်ႏဖုံႏအကို အမေႏရိကန်ႏတလီꩻတပ် (USAF) နဝ်ꩻ ဖေႏကခေးနွောင်ꩻ သိုဗီယက်သီး ကထေဒါႏ အရန်းထို Su-27 တွမ်ႏ MiG-29 တွိုက်ꩻခꩻရေꩻသင်ဖော်ꩻကျောင်ႏဖုံႏယိုအတာႏ ထွာဒျာႏ အစားထိုးလေယာဉ်အလွုမ်းတဗာႏယို ထုမ်ႏစမ်းလွဉ်ဗာႏသွူ။ ကုမ္ပဏီႏအာတန်အကို Lockheed တွမ်ႏ Northrop သီး အစွိုꩻနီစွိုꩻယို အောင်ႏမျင်ႏလွဉ်တဲင် အအွဉ်ႏနယ်အီစွန်ꩻထီ အရန်းရန်းဖိုင်ႏ (Demonstration/Validation) ထွာလွဉ်ဗာႏသွူ။ Northrop အစွိုꩻနဝ်ꩻ McDonnell Douglas တွမ်ႏ ပေါင်းစပ်တဲင် **YF-23** ယို တဲႏဆို့ꩻခါꩻသွူ။ Lockheed အစွိုꩻ၊ Boeing တွမ်ႏ General Dynamics သီး ပေါင်ꩻစပ်ဝင်ꩻတဲင် တဲႏဆို့ꩻထေလွေꩻ **YF-22** ယိုနဝ်ႏသွူ။ YF-22 နဝ်ꩻ အမွိုင်အာႏ ဆေ့ꩻကယ်ꩻ YF-23 တဲင် ရေဒါထီႏနွောင်ꩻဒါႏ ဧရိယာႏ (Radar cross-section) တန်ကယ်ꩻလဲ့၊ လေယာဉ်အလဲင်ႏအစွန်ꩻ (Agility) ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ယံကယ်ꩻ YF-23 နဝ်ꩻသွူ။ ၁၉၉၁ ဗာႏနေင်ႏ၊ ဧပီလာ ATF ပြဲင်ႏပွယ်ꩻအကို အမေႏရိကန်ႏတလီꩻတပ်နဝ်ꩻ လွိုက်ရွေꩻလွေꩻ Lockheed အစွိုꩻ အောင်ႏမျင်ႏသားအနေႏ နဝ်ꩻသွူ။

အမေႏရိကန်ႏထီတပ် (U.S. Navy) ကရိုꩻလဲ့ ဖေႏကသုင်ꩻ ATF လေယာဉ်ယို ပင်လယ်ႏဖဲ့ꩻသုင်ꩻအီတာႏ (Naval version) ကျံႏစယ်ႏခါꩻဖိုရိုꩻကီလဲ့၊ အနီꩻအရင်ꩻ (Cost) တန်လွဉ်ꩻငါႏတဲင် ဆုဲင်ꩻနဝ်ꩻ ယားကုဲင်လွေꩻချာဗာႏခန်းဒျာႏ အခြပ်အရဲဉ်ႏနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ဗုက်ꩻဒီႏ၊ ဗုက်ꩻမွူး

အမွူးခွိုꩻ အောဝ်ႏ ၂၀ ကို A.conjak ခွိုꩻတွမ်ႏ A.campanulatus ခွိုꩻနောဝ်ꩻ ထွာအယမ်လွိုသွူ၊ ခမ်းလင်သား အောဝ်ႏဖြေꩻ။ ဗုက်ꩻယို ထွာ ထာꩻမွူးအဒီႏဒီႏစား၊ အထိုအောဝ် ၂ ခင်ႏယာꩻတွမ်ႏ ၄ ခင်ႏယာꩻကို။ သဲတ်ခမ်းလော့တဲ့ အတဲက်ꩻထန်ႏစစွောန်ႏ။ အလာႏနောဝ်ꩻ အထန်ႏနေး ပဉ်ရွဲꩻရွဲꩻ၊ အလာႏတပျာႏ တန်တန်။ အလာႏလောင်း အဇျꩻပနျꩻဖုံႏအောဝ်ႏပါပဉ်ဝွိုန်ꩻဝွိုန်ꩻ။ အလာႏဗွိုန်ပီ စူယာꩻ၊ အတခြက်ထန်ႏပီ စူပဉ်လီးစား။ အမွူးသက်ꩻမဉ်ႏအောဝ်ႏ လစ်ꩻငတ်ꩻနေင်ႏကို အကောဝ်ႏတောင်ꩻထန်ႏ။

အကောဝ်ႏနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏအဒီႏ အတောင်ꩻကဲန်ထန်ႏကီထင်ႏ ၁ ခင်ႏယာꩻ၊ ၂ ခင်ႏယာꩻရပ်ထွူ အထင်ႏကောဝ်ႏ အွိုးအလာႏခြာ။ အဗေင်ႏကအောဝ်ႏဒို့ꩻအကောဝ်ႏနောဝ်ꩻ ပါးလောက်ꩻတန်ဗွိုင်းမွေးသွူ။ အလွီးသန်၊ အကောဝ်ႏပေႏဖြီဖြစ်၊ အကောဝ်ႏတရဲန်ႏဝင်ꩻ အကောဝ်ႏတောင်ꩻကီလကထို ၁၀ စူမွူး ၁၂ စူမွူးတျ။

အရာႏရာႏပဲန်ဝင်ꩻ အကောဝ်ꩻတောင်ꩻလောင်း၊ အရာႏစားနောဝ်ꩻ အရောင်ႏတသေန်၊ အရာႏမဉ်နောဝ်ꩻ အရောင်ႏတနျာႏ မောက်စောက်ရာႏရောင်ႏဗွို့ꩻငီꩻ၊ ဗွိုန်ပီဝီးဝါး ပြောင်ႏခယ်ႏခူꩻရဲန်ႏသွူ။
 

## ထူႏတောမ်
Su-27

**Sukhoi Su-27** (ဟဲ့ꩻ) **Su-27** ()၊ NATO ကဟဲ့ꩻဒါႏအမဉ်ꩻ- Flanker) ယိုနဝ်ꩻ သိုဗီယက်သီး ကဖောႏလွဉ်ဒါႏ အင်ဂျင်နီဗာႏပါ၊ တလီꩻခြောင်ꩻအမွိုင် (Supersonic) တွမ်ႏ အလဲင်ꩻအစွန်ꩻထို (Supermaneuverable) တွိုက်ခꩻရေꩻသင်ဖော်ꩻကျောင်ႏတဆွိုင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဝွေꩻယိုနဝ်ꩻ Sukhoi ဒီဇိုင်းအစွိုꩻ တဲႏဆို့ꩻမာꩻခါꩻဒျာႏသွူ။ ဝွေꩻယိုနဝ်ꩻ ဖေႏကခေးပြဲင်ႏနွောင်ꩻ အမေႏရိကန်ႏသီး စတုတ္ထမျိုꩻဆက် (Fourth-generation) တိုက်လေယာဉ်တန်ဖုံႏ ကထွာဒါႏ Grumman F-14 Tomcat တွမ်ႏ McDonnell Douglas F-15 Eagle ဖုံႏအတာႏ အဝ်ႏရေႏမိုးခါꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဝွေꩻအစွန်ꩻထီဖုံႏနဝ်ꩻ ကွင်ꩻနွောင်ꩻဒါႏအဗော့ꩻအညာꩻ အဝ်ႏ ၃,၅၃၀ ကီလိုမီတာ (ထီမဲင်ႏ ၁,၉၁၀ မဲင်ႏ) နဝ်ꩻသွူ။ အငဝ်းထိုဒါႏ စူခွုမ် တန်ဖုံႏယို ဒင်ႏတွဲꩻပယ်နွောင်ꩻ ထွူတကာႏတဝ်း အရန်းထို တလီꩻခြောင်ꩻအီလက်ထရော (အဆင့်မြင့် လေကြောင်းအီလက်ထရောနစ် / Avionics) စနစ်တဲ့ အဝ်ႏပါနဝ်ꩻသွူ။ ဖေႏကလꩻပါ အလဲင်ꩻအစွန်ꩻ (Maneuverability) အထိုသွတ်ꩻတာႏတဲ့ အဝ်ႏရေꩻခါꩻနဝ်ꩻသွူ။

ကထေမာꩻဒါႏ Su-27 ယို အပွိုင်ပုင်ႏဒီသုဲင်း တလီꩻခြောင်ꩻနယ်ႏမြေႏ အစွန်ꩻထိုသွတ်ꩻ အွဉ်ႏနွောင်ꩻရေꩻ (Air superiority) တာႏဝွန်ႏ အတာႏ ဒီဇိုင်းထုတ်ခါꩻဒျာႏသွူ။ ဝွေꩻဆုဲင်ꩻကထန်ႏလွဉ်ဒါႏ အမျိုꩻအစား (Variants) ဖုံႏနဝ်ꩻ တလီꩻခြောင်ꩻဆိုင်ရာ စဲ့ꩻပွယ်ꩻ မာꩻနွောင်ꩻမုꩻအစွန်ꩻ အဝ်ႏလို့စွဉ်ႏဒျာႏသွူ။ Su-27 ယိုနဝ်ꩻ Mikoyan MiG-29 တွမ်ႏ အာႏရဲင်ꩻယံကဗွေစွုမ်ႏအီ (Complement) အတာႏ ဒီဇိုင်းထုတ်ခါꩻဒျာႏသွူ။
အမေႏရိကန်ႏတလီꩻတပ်

**အမေႏရိကန်ႏတလီꩻတပ်** () ယိုနဝ်ꩻ အမေႏရိကန်ႏ စဲ့ꩻစူခွုမ်စွိုꩻ ကို ကပါဒါႏ တလီꩻခြောင်ꩻဆဲင်ႏရာꩻ စဲ့ꩻဌာႏနတဗာႏဒျာႏသွူ။ ဝွေꩻယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏပါသော့ꩻ အမေႏရိကန်ႏလိုမ်းဗိဉ်ႏ(ကာႏကွယ်ႏ)ရေꩻ ဝွန်ႏတန်ဌာႏနကို ဌာႏနဖြယ်တဗာႏအနေႏနဝ်ꩻသွူ။ အမေႏရိကန်ႏခမ်း စဲ့ꩻစူခွုမ်စွိုꩻ ၆ စွိုꩻတွမ်ႏ ယူနီဖောင်းကွဉ်း တပ်စွိုꩻ(၈)စွိုꩻအကို တဗာႏ အနေႏ အဝ်ႏပါသော့ꩻဒျာႏသွူ။

အမေႏရိကန်ႏတလီꩻတပ်သမဲင်ꩻယို မိဉ်ႏထွားချာနဝ်ꩻ ၁၉၀၇ ဗာႏနေင်ႏ၊ ဩဂုတ်လာ ၁ နီꩻကို ကတဲႏစဒါႏ "အမေ" အကို ထွာလွဉ်စနဝ်ꩻသွူ။ ဆုဲင်ꩻနဝ်ꩻ ၁၉၄၇ ဗာႏနေင်ႏ စွိုးခွိုꩻလိုမ်းဗိဉ်ႏရေꩻ အက်ဥပဒေႏအလꩻ စဲ့ꩻတပ်အကို အရာႏသားတွမ်ႏ စဲ့ꩻသားဖုံႏယို ခြုဲင်းပြောင်ꩻသွူတဲင် တလီꩻတပ်အနေႏလဲ့ လွောင်ႏဗူႏခေါ် လွေꩻခန်းဒျာႏသွူ။ ယိုနဝ်ꩻ အမေႏရိကန်ႏစဲ့ꩻတပ်စွိုꩻကို ဒုတိယအပေႏသွတ်ꩻ (သက်တန်ꩻအဆေ့ꩻသွတ်ꩻ) တပ်စွိုꩻတဗာႏလဲ့ ထွာဒျာႏသွူ။

အမေႏရိကန်ႏတလီꩻတပ် (USAF) အနေႏ ကထွော့ခါꩻဒါႏ ဝွေꩻသီးအဓိကတာႏဝွန်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလွေꩻ အချက်ဖုံႏလ့နဝ်ꩻအနေႏနဝ်ꩻသွူ -
*မို့ꩻလောင်းထာꩻခြေင် တလီꩻခြောင်ꩻဟံႏနယ်ႏ အစွန်ꩻထိုသွတ်ꩻ အွဉ်ႏနွောင်ꩻရေꩻ
* တကမ္ဘာႏလုံးဆိုင်ရာ သတင်းအချက်အလက်ဖုံႏ စုစည်းရေꩻ၊ စောင့်ကြည့်ရေꩻတွမ်ႏ ထောက်လှမ်းရေꩻ
*တကမ္ဘာႏလုံးကို မွိုင်မွိုင်ကြွိုင်ကြွိုင် ရွှေ့ပြောင်းနွောင်ꩻရေꩻ
* တကမ္ဘာႏလုံးကို ကအဝ်ႏဒါႏ ရန်ႏသူႏဖုံႏယို တိုက်ခိုက်နွောင်ꩻရေꩻ
အီရန်ခမ်း

**အီရန်ခမ်း**၊ ဝွေꩻသီးကအွောန်ႏမဉ်ꩻခါꩻနောဝ်ꩻ **အီရန် အစ်သလာမ်မစ် သမ္မတခမ်း**ယို ထွာ ဗျူဟာခင်ႏလမ်းဟောဝ် ကအောဝ်ႏဒါႏ ယူရေးဆျား အထဝကိုတွမ်ႏ အေးဆျအခေါဝ်တွို့ꩻဖဲ့ꩻ ခမ်းတခမ်းသွူ။ "အီရန်" ကရိုꩻဒါႏ ငေါဝ်ႏဟဲ့ꩻယို ဝွေꩻသီးဒေသချာဒျာႏသား ဟဲ့ꩻစ တယ်ႏကာႏ ၂ ရျာꩻဗူႏ၊ သဲက်သေးနီးယမ်းစွိုးခါကာႏရိုꩻလဲ့ ထွိုင်ႏတွိုႏ ၁၉၃၅ ခရစ်နေင်ႏကိုမꩻ ခမ်းလင်သား ကုဲင်းဟဲ့စနုဲင်းနုဲင်း။ ခါးလားစိုးနောဝ်ꩻကတွိုႏခါꩻ ကလာꩻဗွာ ဟမ်ႏအခေါဝ်တွို့ꩻဖဲ့ꩻသား သေဟဲ့ꩻလွဒျာႏ "ပါဆျား" တဲ့ရိုꩻ။ ရိုꩻကီ ဟဲ့ꩻလူႏလုဲင်ႏ "အီရန်" တဲ့ယောဝ်း၊ "ပါဆျား"တဲ့ယောဝ်း ဟဲ့ꩻလꩻဒျာႏရိုꩻလဲ့ နုဲင်းခမ်းထီခရာႏဖဲ့ꩻနောဝ်ꩻ ဝွေꩻသီးဟဲ့ꩻဒျာႏ "အီရန်"သွူ။
   
၂၀ ရျာꩻဗူႏ အစောဝ်းဖဲ့ꩻခါ အွော့ꩻချာႏပါဆျန်းရိုပ်ဗူႏလွောင်ႏကျꩻ ဥပဒေ ထွာလွောန်၊ ၁၉၂၅ ဗာႏနေင်ႏကို ပါထွို့ꩻထဲ့ထိုꩻ ကာဇျာဆျား ခွန်ဟော်ခမ်ꩻ (Qajar Shah) အဆုဲင်ꩻသွတ်ꩻဖြာꩻထွူ ရီသာဆျား (Reza Shah) ကွီးထွိုင်ႏတေားလုဲင်ႏ ဖာလဝီခွန်ခွိုꩻရဲန်ႏ (Phalavi)။ ၁၉၄၁ ဗာႏနေင်ႏကို အဲန်းဂလစ်ဆ်-သိုဗိယဲတ်ဖုံႏ နွို့အုံယားထိုꩻ အီရန်ခမ်းထွူ ရီသာဆျားပိုခို မိုဟာမဲတ် ရီသာ ဖာလဝီ လꩻလွောန်အာႏဏာႏ။ မိုဟာမဲတ် ရိုသာဒတ် (Mohammad Mosaddegh) အင်းထူႏတရေမ် ဘူမိထီသေင်(ရေနံ)ထာꩻမာꩻထွူ ကျမ်ႏအွောန်ႏထွာတေား ခမ်းထီထာꩻမာꩻတွော့ꩻ အဲန်းဂလစ်တွမ်ႏ အမေရိကန်သီး ကအွောန်ဒါႏ ထူတရေမ်အာႏဏာႏထွာဖို။
   
၁၉၇၉ ဗာႏနေင်ႏ အီရန် အွော့ꩻချာႏထာꩻကို ပါအွာထန်ႏ အွောန်ႏထျꩻကုဲင်ထိုꩻ ပဒေသရာဇခွန်ခြုံထွူ ကထွာဒါႏ ပထမအရီးသွတ်ꩻ ခမ်းထီအဓိပတိ (Supreme Leader) ရူဟိုလာ ခိုမေနီ (Ruhollah Khomeini) ကွီးထွိုင်ႏစခန်း အစ်သလာမ်မစ် သမ္မတခမ်းသွူ။  ၁၉၈၀ ဗွေနေင်ႏကို အီရတ်ခမ်း နွို့ယားလွေꩻ အီရန်ခမ်းတဲင် စဲ့သားဖုံႏ ခꩻချာငါလွဝင်ꩻ ကညဆွာꩻဒါႏ ၈ နေင်း ထွာ၊ အဖဲ့ꩻမုဲင်ꩻသားတဲ့ တနွောင်ꩻတောဝ်း၊ အထွူထိုꩻဒျားသွူ။

ခရစ် ၂၀၂၆ ဗာႏနေင်ႏ၊ လာဖေဘရူဝါရီအသွတ်ꩻကို အမေရိကန်တွမ်ႏ အစ်သရေးခမ်းစဲ့ꩻသား ကအီးယားကုဲင်ထိုꩻ အီရန်ခမ်း ရဲပ်အွောန်သားအစွိုꩻတား နွို့ခꩻယားတွမ်ႏ သင်္ဘောꩻကွင်ႏဖုံႏ။ ထာꩻကွင်ႏဖုံႏ ကအွောန်ႏထျꩻလင်ꩻဒါႏဗုံးဖုံႏကို အီရန်ခမ်း အဓိပတိ အလီခါမေနီ ထဲ့သီထိုꩻ၊ ရဲပ်အွောန်သား အတန်အကဲꩻဖုံႏတဲ့ ထဲ့သီထိုꩻအာဖြာꩻတန်။  တွိုႏ ၂၀၂၆ မတ်လာကို ခါမေနီပိုခို ကမဉ်ꩻဒါႏ မိုဇ်တာဘာ ခါမေနီ (Mojtaba Khamenei) ထွာတေားလုဲင်ႏ အီရန်ခမ်း အဓိပတိသွူ။

## ထူႏတောမ်