အိစ်သရေးခမ်းထီ

**အိစ်သရေးခမ်းထီ** () (မန်း- အစ္စရေးနိုင်ငံ)ယို ထွာ အေးဆျဟမ်ႏတန်ဖဲ့ꩻတွို့ꩻကို ကအောဝ်ႏဒါႏ ခမ်းထီတခမ်းသွူ။ သမ္မာလိတ်ဖွူꩻကိုနောဝ်ꩻ တဲမ်းခါꩻ **အိစ်သရေလ**ခမ်း။ အိစ်သရေးခမ်းယို အောဝ်ႏ ပင်ႏလယ်ႏဟမ်ႏခြာ (မန်း-မြေထဲပင်လယ်) မော့ꩻကွောန်ႏနောဝ် တွမ်ႏ ပင်ႏလယ်ႏတနျာႏ မော့ထင်ꩻ။ ဆထင်ꩻဖဲ့ꩻနောဝ်ꩻ လဲပ်ဘနွန်ခမ်း၊ ကွောန်ႏထင်ꩻဖဲ့ꩻနောဝ်ꩻ သီးရီးယားခမ်းထီ၊ ဆကွောန်ႏဖဲ့ꩻနောဝ်ꩻ ဇျော်ဒန်ခမ်း၊ တွို့ꩻနောဝ်ဖဲ့ꩻနောဝ်ꩻ အီစစ်ခမ်း တွမ်ႏ ပါလဲတ်သတုဲင်းဟမ်ႏဖုံႏအောဝ်ႏ။ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻတွမ်ႏ ဖဲ့ꩻကွောန်ႏနောဝ်ꩻ ဂါသာ ထီပင်ႏလယ်ႏခြောင်ႏ ဒေႏသအောဝ်ႏ။ တဲးလ်အဗစ်ယို ထွာ ခမ်းထီအဓိက ထာꩻဖြေꩻစာ(စီꩻပွာꩻရေꩻ) တွမ်ႏ ထာꩻမာꩻနယ်ꩻပညာႏအောဝ်ႏအာ ဝေင်ꩻ။ ကရဲပ်အွောန် အိစ်သရေး ခမ်းထီတာႏ ဝွေꩻသီးကအွောန်ႏခါꩻဒါႏ ဌာန ဇေရုသလဲမ်ဝေင်ꩻတန်ကိုကထွာဒါႏ အိစ်သရေးသီး အာႏဏာႏအထျꩻအတန် (မန်း- အချုပ်အခြာအာဏာ)ယို ခမ်းအာလောင်းလင်ဖုံႏရာ စူꩻဖိုဖိုတောဝ်းဝင်ꩻသွူ။

အိစ်သရေးယို အကွီးထွိုင်ႏစ ခမ်းထီ ၁၉၄၈ ဗာႏ လာမေကို၊ ထွာ ခေတ်တသာ ဇျူး(ရဟူဒီ) ခမ်း။ အအဲန်ႏအလုဲင်း နောဝ်ထင်ꩻ ထိုဆွာꩻ အောဝ်ႏ ၄၇၀ ကီလိုမီတာ (၂၉၀ မဲင်ႏ)ရပ်၊ တှို့ꩻကှောန်ႏ အလုဲင်းသွတ်ꩻကိုနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏ ၁၃၅ ကီလိုမီတာ (၈၅ မဲင်ႏ)ရပ်။ အောဝ်ႏ အခေါဝ်ထင်ꩻလတ္တီတွဒ် ၂၉° ၃၀ မိနစ် တွမ်ႏ ၃၃° ၁၅ မိနစ်ခါႏ၊ အခေါဝ်ကှောန်ႏ လောန်စီဇျုဒ် ၃၄° ၁၇ မိနစ် တွမ်ႏ ၃၅° ၄၁ မိနစ်ခါႏကို။ ဣသရေးလ်ယို အာရပ်ခမ်းထီတန်ဖုံႏ လုဲင်းထဲင်းဝွေꩻသီးခမ်း အောဝ်ႏခူခါꩻ။ အိစ်သရေးခမ်း အလုဲင်းနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏ ဧရိယာ စတုရန်းမဲင်ႏခြှောန်း ၈၅၂၂ မဲင်ႏ (၂၂၀၇၂ စတုရန်း ကီလိုမီတာ)။ ၁၉၆၇ ဗာႏနေင်ႏ တှိုက်ꩻခꩻဝင်ꩻ တွမ်ႏ အာရပ်ခမ်းအာ ၆ နီꩻပွယ်ꩻကထှိုင်ႏထှူနောဝ်ꩻ ဣသရေးလ် တရိမ်လꩻ ဟမ်ႏယာႏတစူးတစိꩻတဲင် မဉ်ႏသော့ꩻပါ ဣသရေးလ် ကရဲပ်ထူႏခါꩻလꩻဒါႏ ဟမ်ႏယာႏနောဝ်ꩻ တွမ်ႏ **ပါလဲတ်သတုဲင်း** ဟမ်ႏယာႏဖုံႏနောဝ်ꩻ အလုဲင်းအောဝ်ႏလွေꩻ ၂၇၇၉၉ စတုရန်း ကီလိုမီတာသွူ။

ယိုခါ အိစ်သရေးခမ်း ကပါငီꩻဒါႏ ပါလဲတ်သတုဲင်းဒေသယို ခါးလားခရစ်ဗွေႏကလှူး အောဝ်ႏလိုႏ အနေင်ႏ ၁၀၀၀ ကိုခါ အောဝ်ႏဗာႏဖို ထီꩻတဗာႏဆလ၊ ဟော်တဟော် စူကို။ ဘီသီ ၁၀ ရျာꩻဗူႏကို ခမ်းထီပꩻထို နီခမ်းထှူ ထွာလှောန် **ဇျူဒါခမ်း** တွမ်ႏ ဣသရေးလ်ခမ်း။ ဘီသီ ၇၂၂ ဗာႏနေင်ႏကို အသီးရီးယန်း လိုꩻခှိုꩻဖုံႏ ယားထူႏထိုꩻခမ်းထှူ ပသာထိုꩻခမ်းသား ယဟန်ႏ ဘေဘီလိုနီးယားခမ်းကို။ ဘီသီ ၁၇၀ ကိုရပ်နောဝ်ꩻ ဂရိသီး ယားထူႏ၊ ဘီသီ ၆၃ ဗာႏကိုနောဝ်ꩻ ရောမသီး ယားထူႏဗာႏဖို။ ယဟူဒီလိုꩻခှိုꩻတွမ်ႏ ရောမလိုꩻခှိုꩻဖုံႏ ထွာဝင်ꩻပဋိပက္ခ နေင်ႏခြှောန်းထှိုင်ႏအာ လာခြှောန်းထှိုင်ႏည တှိုႏ အေဒီ ၇၀ ဗွေနေင်ႏနောဝ်ꩻ ရောမသီး မာꩻသီမာꩻဆာ မာꩻခုဲင်ႏယူးပက်ဝွေꩻသီးထှူမကာႏ ယားကုဲင်ပါထိုꩻ ဝွေꩻသီးဝေင်ꩻတန်ကဲꩻ **ဇေရုသလဲမ်** တဲင် ယဟူဒီ လိုꩻခှိုꩻဖုံႏ ထန်ႏညာꩻထိုꩻခမ်း ယမ်းအုံစှောတ်ꩻစဲတ်ꩻထမ်လွေꩻ ခမ်းထီလောင်းလင်ကိုဖုံႏ။ အေဒီ ၆၀၀ ရပ်ခါ အစ်သလာမ်ဝါဒီ အာရပ်လိုꩻခှိုꩻဖုံႏ တှိုက်ꩻယား ထူႏသဲမ်သော့ꩻဖျင် ဝွေꩻသီးခမ်းထီအာႏဏာႏစူကို။ ဥရောပ အထဝစိုးခေတ်ခါ ခရစ်ယာန်ဝါဒီ ခွန်ဖုံႏ လွေꩻတှိုက်ꩻခꩻဖေႏ ထာꩻတရာꩻတာႏ ပါလဲတ်သတုဲင်း ဒေသကိုတဲင် ထွာ **[[ခရူးသိဒ် စဲ့ꩻခꩻဝင်ꩻပွယ်ꩻ]]** ဖုံႏသွူ။ ၁၅၁၇ ဗာႏနေင်ႏကို ပါလဲတ်သတုဲင်းယို လဲန်းလွေꩻ တူရကီ အာႏဏာႏစူကိုတဲင် နာႏငေါဝ်းဗာႏ တူရကီ အနေင်ႏ ၄၀၀ ရပ်။ နောဝ်ꩻလဲင်ႏခါ ပါလဲတ်သတုဲင်းကို ရဟူဒီလိုꩻခှိုꩻဆေ့ꩻထှူ အာရပ်လိုꩻခှိုꩻအာလꩻ။ ၁၈၈၂ ဗာႏနေင်ႏကိုရပ်နောဝ်ꩻ ရဟူဒီလိုꩻခှိုꩻ ကလဲန်းလွေꩻဒါႏ ဥရေားပဟမ်ႏတန်ကိုတစှိုꩻ အီးအုံတငါတာႏ တှိုႏလှောန် ပါလဲတ်သတုဲင်းကို ပထမသွတ်ꩻအလဲင်ႏ။ ကတှိုႏလှောန်ထာꩻနုဲင်းယိုနောဝ်ꩻ ထွာ ခေတ်တသာ ဣသရေးလ်ခမ်း ကအီးအောဝ်ႏအီဗာႏ တဖူꩻဒါ နောဝ်ꩻသွူ။

၁၉၁၇ ဗာႏနေင်ႏကိုခါ ကထွာဒါႏ ကအီးကွီးထှိုင်ႏချာ ရဟူဒီခမ်း ပါလဲတ်သတုဲင်းကို အစှိုꩻ၊ သီယွန်အစှိုꩻသား ဗြိတိဆျ သိပ္ပံပညာႏသျင်ႏ **ဆေမ်ဗုဲက်သမန်း** လောဝ်းဟှိုန်ဖေႏ ပါလဲတ်သတုဲင်းယို ယမ်ဖေႏနေး ကအှောန်ႏထော့ဖေႏ ရဟူဒီသီး ခမ်းထီ အှိုး ဗြိတိဆျခမ်း ရဲပ်အှောန်သားထျꩻတဲင် ကရဲပ်အှောန် ဗြိတိဆျခမ်းသားဖုံႏလဲ့ သဘောꩻဗွှန်ဝင်ꩻတှော့ꩻ ထွတ်ထေဖေႏ **ဘဲးလ်ဖိုး လိတ်ဆောႏထာꩻ** နောဝ်ꩻသှူ။ ၁၉၁၈ ဗာႏနေင်ႏကို ဗြိတိဆျသီး တှိုက်ꩻခꩻထန်ႏထိုꩻ တူရကီဖုံႏ ကအောဝ်ႏဒါႏ ပါလဲတ်သတုဲင်းကို။ ပထမကမ္ဘာႏ စဲ့ꩻတှိုက်ꩻခꩻဝင်ꩻပွယ်ꩻထှိုင်ႏထှူ ခမ်းထီခြှောန်းဗူႏအစှိုꩻ (မန်း- နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး) စူꩻဖေႏ **ဘဲလ်ဖိုး လိတ်ဆောႏ** ထှူ အှောန်ႏ ဗြိတိဆျဖုံႏ ရဲပ်အှောန်ဖေႏ ပါလဲတ်သတုဲင်းခမ်း။ အာရပ်သီးယို ထွာ တမဉ်လꩻတောဝ်းသွတ်ꩻ ကအီးအှောန်ႏထော့ ရဟူဒီခမ်းတသာသွူ။

ခမ်းထီချာဒျာႏ တအဲန်တောဝ်းသား ရဟူဒီဖုံႏ ကအောဝ်ႏအုံစှောတ်ꩻစဲတ်ꩻဒါႏ ခမ်းထီလောင်းလင်ကို တခူးတခေါဝ် ကထှိုင်ႏသဲင်ꩻအုံ ပါလဲတ်သတုဲင်း၊ ကထှိုင်ႏသဲင်ꩻမာꩻ ဝေင်ꩻတသာ ထာꩻမာꩻတသာနောဝ်ꩻလဲင်ႏ သဲင်ꩻထွာဖျင် ပဋိပက္ခ တွမ်ႏ အာရပ်ဖုံႏ။ ၁၉၃၉ ဗာႏနေင်ႏကို ရဟူဒီဖုံႏ ကနှို့အုံထာꩻယို ဗြိတိဆျ ရဲပ်အှောန်သားအစှိုꩻ ရဲးပေ့ꩻ တွမ်ႏဥပဒေႏ။ ဒုတိယကမ္ဘာႏ စဲ့ꩻခꩻဝင်ꩻပွယ်ꩻ ထှိုင်ႏထွာနောဝ်ꩻ အာရပ်-ရဟူဒီ ပြဿနာႏယို အောဝ်ႏလေမ်ꩻနေကဝင်ꩻ။ ဒုတိယ ကမ္ဘာႏစဲ့ခꩻဝင်ꩻပွယ်ꩻထှိုင်ႏထှူ ၁၉၄၇ ဗာႏနေင်ႏကို ဗြိတိဆျ ရဲပ်အှောန်သားအစှိုꩻ ပသာဖေႏ အာရပ်-ရဟူဒီ ပြဿနာႏ အှိုး ကုလသမဂ္ဂအစှိုꩻတန်ထျꩻ။ ကုလသမဂ္ဂအစှိုꩻ ထောင်လှောန်ꩻပျဿနာႏထှူတှော့ꩻ ဖꩻထန်ႏဖေႏထိုꩻ ပါလဲတ်သတုဲင်း နီခေါဝ်၊ တဖဲ့ꩻနောဝ်ꩻ အာရပ်ခမ်း၊ တခေါဝ်နောဝ်ꩻ ရဟူဒီခမ်း။ ကုလသမဂ္ဂ ကဖဖေႏထာꩻယို ရဟူဒီသီးနောဝ်ꩻ စူꩻဒျာႏရိုꩻလဲ့ အာရပ်သီး သမ်းတစူꩻတောဝ်းတဲင် အာရပ်-ရဟူဒီ ခꩻချာငါဝင်ꩻ ယဉ်ဖိုဖိုတောဝ်းသွူ။

## ထူႏတောမ်