open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
အမာႏအဝ်ႏမꩻ ပျုပျင်ႏလꩻ

လောကကို ကထွာဒါႏ၊ ဓမ္မတာႏ အသဖော်ꩻ၊ လိုꩻမျိုꩻနော် ကအဝ်ႏအာ၊ အဝ်ႏပေႏခါ ပထမ၊ ကျိုꩻစာꩻလွ ဉာဏ်ႏပညာႏ၊ ဒုတိယအရွယ်ႏခါ ရွဉ်တောင်ꩻအာ ယံကလꩻ၊ တတိယအရွယ်ႏတွိုႏ၊ မီႏအုံခိုႏ တွမ်ႏတရာꩻ၊ ဗွေႏဘုရာꩻ မိန်းတောႏမူႏ၊ မတ်နေးထူႏ ခွေတွမ်ႏနာꩻ၊ လိုꩻမျိုꩻချာꩻ ဝင်ꩻလိုꩻအာ၊ ပညာႏခါ ထွာအထျꩻ၊ ဆုဲင်ꩻဆုဲင်ꩻမꩻ ထုမ်ႏရွမ်ခန်း၊ တဲႏထောင်ႏလမ်း အုဲႏပိုမာ၊ ပစ္စေꩻအာ ဉာဏ်ႏလဲ့လုဲး၊ သꩻလဲ့ရုဲး လွူးဝင်ꩻဒါႏ၊ သꩻချံꩻသာႏ ပျောႏသွင်ႏသွိုꩻ၊ ကထွာမွိုး ဗပိုမူႏ၊ အဝါꩻကူႏ ယွော့ပိုခို၊ မူႏတွမ်ႏခို တမာဝါꩻ၊ မာမဲ့ငါ ဝါꩻလဲ့ထွား၊ ဝါꩻမဲ့ငါ မာလဲ့ယဲက်၊ သင်ႏအဲက်အဲက် ငထေ့ဝင်ꩻ၊ ကပျောႏသွင်ႏ လိုꩻလောက၊ ကွပ်ဓန ပစ္စေꩻအာ၊ ပညာႏအာ အထျꩻနော၊ မျာꩻကူꩻကော မတ်ထဲင်းခြာ၊ ခိုပေႏခါ တဆီသွစ်ꩻ၊ မူႏနင်ꩻဒွစ်ꩻ ဆီသူနေင်ႏ၊ တောႏလမ်းချိန်ႏ သတ်မတ်သေꩻ၊ ဥပဒေႏ ကမ္ဘာႏလောင်း၊ မတ်တောင်ꩻင်ꩻနုဲးနဝ်ꩻသွူ။
ကွိုꩻငဝ်းတွူ မွေးတဝ်းဗာႏ၊ ပအိုဝ်ႏယာႏ နီနာꩻခွိုꩻ၊ ပညာႏမျိုꩻ သေနာႏဆေ့ꩻ၊ မဲ့နားပေ့ꩻ နုဲးတဝ်းဝင်ꩻ၊ လိုႏသွဉ်လင်ꩻ ဉာဏ်ႏပညာႏ၊ အချိန်ႏခါႏ နဝ်ꩻအတွင်ꩻ၊ မွိုးမူႏနင်ꩻ ဖါဗွေႏစဝ်း၊ အွဉ်ႏလွေꩻရဝ်း သွို့ꩻခြံကို၊ ပွိုဟံႏယို တွယ်ႏဟံႏလောင်ႏ၊ တခြာခြောင်ႏ ယူးဝါးခြာ၊ ပနားပါ ဖိုးတွမ်ႏသေ၊ မောင်ꩻထာꩻလေ တီလွဉ်ꩻဗာႏ၊ လောက်ꩻလေးရာႏ ဆဲင်တောင်းပွို၊ အံႏငအွို လဲႏခꩻဝါး၊ လꩻထာꩻသား မွိုးဟွုန်ရက်၊ ပိုအာႏတက် ဖါဖေႏအာႏ၊ အချိန်ႏခါႏ သွဉ်လိတ်လဲ့၊ ကကီးတဲ့ မသေနာႏ၊ အက္ခရာႏ မသေဗဲင်း၊ ယူႏစဲင်းင်း သꩻလဲင်ꩻဆာ၊ ပအိုဝ်ႏခါ နီသွီႏယာႏ၊ ဉာဏ်ႏပညာႏ သူႏပေ့ꩻခြေား၊ ယိုတဲ့နော တစားဒျာႏ၊ အခရာႏ လွဉ်နုဲးယို၊ ပအိုဝ်ႏကို အချင်ꩻချင်ꩻ၊ တောႏလမ်းဝင်ꩻ ဟဝ်ယူႏစွေး၊ ဆေ့ꩻငါႏမွေး ထာꩻသူႏသေ၊ အဝ်ႏပေႏနေ အသက်ရွယ်ႏ၊ လောကနဲႏ ပိုမာတာႏ၊ အီႏကျင်ꩻဗာာႏ ဝွတ္တရာꩻ၊ ထွာပိုဝါꩻ ပီနဝ်ꩻနေ၊ ယံကခြွေ ယံကခြာႏ၊ ယံအံႏဗာႏ ကွဉ်ကꩻတွက်၊ အိန်ႏထောင်ႏဖက် တမာဝါꩻ၊ ယံစီꩻပွာꩻ ယံချမ်ꩻသာႏ၊ မယူႏဒါႏ မကျမ်ႏဒါႏ၊ ကိလေႏသာႏ သꩻပူလီ၊ နမ်းလောင်းကီ သꩻရူႏရာႏ၊ အဖြားဆား မရွေꩻခေႏ၊  အတန်ပေႏ မရေႏတွက်၊ အုဲႏမပ်မပ် ထူႏစွဉ်ႏဒျာႏ၊ ကိလေႏသာႏ တဏှာႏရွိုး၊ သဲင်ꩻထေ့မွိုး သဲင်ꩻထေ့ဖါ၊ ပိုမူႏခါ မုဲးရင်းပေႏ၊ ပိုခိုပေႏ ပေါရင်းဆား၊ ယိုတစား နာႏလို့ဝင်ꩻ၊ ထွာပေါရင်း နီသွံပန်၊ သက်လဲ့တန် သွံလစ်ꩻဆီ၊ နမ်းလောင်းကီ ပီရူႏရာႏ၊ ယားကုဲဒျာႏ လိုꩻမူႏပေႏ၊ အုဲႏသေႏသေႏ တမွေးတဝ်း၊ အုဲႏဖြီးဖြဝ်း အုဲႏဆောင်းဒျာႏ၊ အွဉ်ႏကုဲပြာႏ ထုမ်ႏတေားတေား၊ လိုꩻမူႏနော နမ်းလောင်းခါ၊ ဟို့ꩻလဲ့ပါ ပိုပေႏဗ၊ ဗွူတဖျ ရွဉ်ကျပ်ဗီႏ၊ မမော့ꩻထီႏ ကေန်ꩻဒုက္ခ၊ လိုꩻခိုမွ ကနိစ္စက်၊ လိုꩻမျိုꩻတွက် မထင်ႏထို၊ ပစ္စေꩻယို မတိုꩻပွါꩻ၊ နီတွံႏနာꩻ လိုꩻမျိုꩻကို၊ မေတ္တာႏယို ဟဝ်အွဉ်ႏငါႏ၊ လိုꩻမျိုꩻဒျာႏ အချင်ꩻချင်ꩻ၊ ဟွုန်သညင်ꩻ သꩻနဝ်ꩻခါ၊ စောင်ꩻသျောက်ဗာႏ အမျိုꩻယို၊ နီလိုꩻခို တာႏဝွန်ႏဒျာႏ၊ ယံသေနာႏ လိတ်စောင်ႏကို၊ ပါစွုမ်ႏယို ဟော်ꩻသွော့ဝင်ꩻ၊ နိုꩻဆောႏလင်ꩻ တွမ်ႏသွꩻလုဲး၊ ဟော်ꩻကုဲင်းင်း ဝွေႏဖန်ႏသွော့၊ တဖေင်ꩻမွော့ မတ်နေးထူႏ၊ ခိုတွမ်ႏမူႏ နိလိုꩻမျိုꩻ၊ ယံထင်ႏထို ယံတိုꩻတက်၊ ဟွုန်ဟဝ်ရက် ကျမ်ႏဖန်ႏတဲမ်း၊ အမာႏမဲဉ်ႏ အဝ်ႏနီဗာႏ၊ ယံခွယ်ꩻချာꩻ နေးထူႏလွ၊ ထာꩻကေန်ꩻမွ ထွာအီဒါႏ၊ ဝေါင်းထိုꩻဗာႏ နုဲင်ႏထိုꩻညာꩻ၊ အဟဝ်စား လွိုက်ထူႏနော၊ မျာꩻကူꩻကော လိတ်ဟော်ꩻသားသီးယာဟွေး။
### အာႏကွိုꩻ
အမေႏရိကထင်ꩻ

**အမေႏရိကတွိုက်ထင်ꩻ** (အိဉ်ႏကလေက်: North America) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ကမ္ဘာႏဟံႏ ဗဟိုႏအခဝ်ထင်ꩻကိုသွူ။ ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ အာတိတ် သမုဒ္ဒရာႏ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ꩻ အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာႏ၊ ဖဲ့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ ကာရစ်ဗီယံပင်ႏလယ်ႏ၊ တောမ်ႏ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ꩻ ပသိဖိတ်သမုဒ္ဒရာႏအခဝ်ထင်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏခူခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဧရိယာႏအအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏ ၉,၅၄၀,၀၀၀ စတုရန်းမဲင်ႏ မွေးတဝ်းလဲ့ ၂၄,၅၀၀,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာတဲင် အဝ်ႏတတွာ ဒို့ꩻတခြို့ခါꩻ ကမ္ဘာႏဟံႏခိုႏမဲ့ငါ (၄.၈%)သွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၀၂ ဗာႏ လာဇူလုဲင်ကို စာႏရင်ꩻအလꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၅၁၄,၆၀၀,၀၀၀ ဖြာꩻလွိုအကျောင်ꩻ ရမ်ꩻထွားသေဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ အာသျတွိုက်တောမ်ႏ အာဖရိကတွိုက် ဖိုင်ႏထွူ ဝွေꩻနဝ်ꩻ ထွာစွဉ်ႏဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏလုဲင်းသွတ်ꩻ တွိုက်တဖြုံႏသွူ။ ထွူတကာႏတဝ်း အာသျ၊ အာဖရိက တောမ်ႏ ဥရောပတွိုက်ဖုံႏ မိဉ်ႏထွူ ဝွေꩻနဝ်ꩻ ထွာစွဉ်ႏ စတုတ္ထလိုꩻအုံအဝ်ႏသော့ꩻ အအာသွတ်ꩻ တွိုက်တဖြုံႏနဝ်ꩻသွူ။

## အမေႏရိကတွိုက်ကို ခမ်းထီတောမ်ႏအခရာႏ
**အမေႏရိကတွိုက်ထင်ꩻ**နဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏလောင်းကို အဝ်ႏပါသော့ꩻ တွိုက်တန်(၆)ဖြုံႏတဲင် အဝ်ႏဒျာႏ ကမ္ဘာႏဟံႏအခဝ်တွို့ꩻ အမေႏရိကတွိုက် အခဝ်ခိုႏ အခဝ်ကီကိုသွူ။

## ဟဲ့ꩻဖန်ဗာႏ အမေႏရိကမိဉ်ꩻခရာႏ
အမေႏရိကထင်ꩻတောမ်ႏ အမေႏရိကနဝ်ꩻ တွိုက်ယိုနီဗာႏလုမ်းတာႏ ကဟဲ့ꩻဖန်ဗာႏ အမေႏရိကအမိဉ်ꩻတာႏ ထာႏယူႏထာꩻထင်း အဝ်ႏရောင်အစွိုးစွိုးသွူ။ ပထမတစွိုးနဝ်ꩻ ထူႏဟဲ့ꩻဖန်အီ အီတလီလိုꩻမျိုꩻ ဆရာႏတဲမ်းထွို့ꩻဟံႏပုင်ႏသား အမေရိဂိုဗဲက်ပူဆီ (Amerigo Vespucci) ထာꩻယူႏသွူ။ ဝွေꩻကရိုꩻ အမေႏရိကနဝ်ꩻ အိန္ဒိယအခဝ်ကွဉ်ႏ တခူးတခဝ် တမွေးတဝ်း လိုꩻဥရောပသား တထီႏမော့ꩻတဝ်း အွိုးကရီးစခါကာႏ အဝ်ႏထွူလဲဉ်းဒါႏ တွိုက်တဖြုံႏဒျာႏ ဥရောပသားတထီႏမော့ꩻတဝ်းဒါႏ ကမ္ဘာႏတသာဒျာႏအကျောင်ꩻ အရီးသွတ်ꩻ ဒေါ့ꩻရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏဒုတိယတစွိုး လိုꩻစူꩻသားကဆေ့ꩻဒါႏ ထာꩻယူႏနဝ်ꩻ အမေႏရိကယို ထူႏဟဲ့ꩻဖန်အီဒျာႏ အဝ်ႏဗရစ်သတို အိဉ်ႏကလေက်ကွန်ႏသယ်ႏသား ကထွာဒါႏ ရစ်ချက်အမေရီကီဒျာႏ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:အမေႏရိကတွိုက်ထင်ꩻ
အမေႏရိကနဝ်

**အမေႏရိကနဝ်** (အိဉ်ႏကလေက်: South America) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ကမ္ဘာႏဟံႏ အခဝ်တွို့ꩻနဝ် အမေႏရိကတွိုက်တန်(supercontinent) အခဝ်နဝ် အခဝ်လ့ကိုသွူ။ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ꩻ ပသိဖိတ်သမုဒ္ဒရာႏ အဝ်ႏထွာဖေႏ သီးအကူးနားသွူ။ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏတောမ်ႏ ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ အတ်တလန်တိတ် သမုဒ္ဒရာႏ အဝ်ႏထွာဖေႏ သီးအကူနားနေနေသွူ။ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ ကာရစ်ဗီယံပင်ႏလယ်ႏ အဝ်ႏထွာဖေႏ ခမ်းကူနားသီးနဝ်ꩻသွူ။ ဧရိယာႏအအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏ ၆.၈၉ သန်း စတုရန်းမဲင်ႏ မွေးတဝ်းလဲ့ ၁၇.၈၄ သန်း စတုရန်းကီလိုမီတာတဲင် အဝ်ႏတတွာ ဒို့ꩻတခြို့ခါꩻ ကမ္ဘာႏဟံႏခိုႏမဲ့ငါ (၃.၅%)သွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၀၉ ဗာႏ လာဇူလုဲင်ကို စာႏရင်ꩻအလꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ (၃၈၅) သန်းလွိုအကျောင်ꩻ ရမ်ꩻထွားသေဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ အာသျတွိုက်၊ အာဖရိကတွိုက် တောမ်ႏ အမေႏရိကတွိုက်ထင်ꩻ ဖိုင်ႏထွူ ဝွေꩻနဝ်ꩻ ထွာစွဉ်ႏဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏလုဲင်းသွတ်ꩻ တွိုက်တဖြုံႏသွူ။ ထွူတကာႏတဝ်း အာသျ၊ အာဖရိက၊ ဥရောပ တောမ်ႏ အမေႏရိကတွိုက်ထင်ꩻဖုံႏ မိဉ်ႏထွူ ဝွေꩻနဝ်ꩻ ထွာစွဉ်ႏ ပဥ္စမလိုꩻအုံအဝ်ႏသော့ꩻ အအာသွတ်ꩻ တွိုက်တဖြုံႏနဝ်ꩻသွူ။
thumb|200px|အမေႏရိကတွိုက်ထင်ꩻဟံႏဂျိုဟ်ႏတုကိုပုင်ႏ
အမေႏရိကတွိုက်နဝ်ယို ကမ္ဘာႏတသာကို ကပါဒါႏ တွိုက်တန်နီဖြုံႏအကို ထွာပါသော့ꩻ တွိုက်တဖြုံႏဒျာႏသွူ။ တွိုက်ယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ လောင်စီစျုသီးရဲဉ်ႏနဝ် ၃၄° တောမ်ႏ ၈၂° အခါႏ၊ လတ္တီစျုသီးရဲဉ်ႏထင်ꩻ ၁၃ ဒီႏဂရီႏတောမ်ႏ လတ္တီစျုသီးရဲဉ်ႏနဝ် ၅၅ ဒီႏဂရီႏအခါႏကိုနဝ်ꩻသွူ။

အမေႏရိကတွိုက်နဝ်ꩻယို ပုင်ႏမဲဉ်ႏအကျမ်ꩻအနေႏ အဝ်ႏဗိုန်နုဲင်း သိုမ်စဲင်ႏတြိဂံပုင်ႏစံႏသွူ။ အမေႏရိကတွိုက်နဝ်ယိုတောမ်ႏ အမေႏရိကတွိုက်ထင်ꩻခါႏနဝ်ꩻ ပနားမားကွန် အဝ်ႏဆွိုက်သွုပ်ခါꩻဖေႏ အကူနားလောင်းသွူ။ ကွဲႏတွော့ꩻ ထွိုင်ႏတွိုႏ ခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၁၄ ဗာႏကို ခူႏမာꩻထွူလွေꩻလꩻ လိုꩻမာꩻခြောင် ပနားမားရောင်ꩻတန်(တူးမြောင်း)တဲင် တယ်ႏခိန်ႏနဝ်ꩻမာꩻငါ အမေႏရိကတွိုက်နဝ်တောမ်ႏ တွိုက်ထင်ꩻ အဝ်ႏဆွိုက်သွုပ်ဒွုမ်ဝင်ꩻ လိုꩻမာꩻထီရောင်ꩻတန်အဝ်ႏခါႏထွူတဲင် အဝ်ႏခေါ်ထိုꩻခန်းဒျာႏဝင်ꩻ ကွန်တကွန်အနေႏနဝ်ꩻသွူ။ 

## ခမ်းထီဖုံႏ

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:အမေႏရိကတွိုက်နဝ်
အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏ

**အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏ** (, USA) () (ဟဲ့ꩻ) **အမေႏရိကန်ႏခမ်း** ယို ကဲဉ်းအာနဝ်ꩻ အဝ်ႏဟဲ့ꩻရောင် အိဉ်ႏကလေက်နေး **United States**, the **U.S.**, the **U.S.A.**, the **States**, the **America** စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏဟဲ့ꩻသုင်ꩻရောင်လဲ့ ဖြွမ်းဗူႏပုင်ႏဥပဒေႏအလꩻ တောမ်ႏခမ်းနယ်ႏ အဖြုံႏ(၅၀)တောမ်ႏ ခမ်းခြွဉ်းဗူႏဟံႏနယ်ႏတဖြုံႏ ကပါဒါႏ ထွာဒျာႏ **ဖြယ်ဒရယ်ဒီမိုကရဲက်တစ်ခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ** တဖြုံႏနဝ်ꩻသွူ။ အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ အမေႏရိကတွိုက်ထင်ꩻ အခဝ်ထာႏဝကိုတဲင် ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာႏ တောမ်ႏ အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာႏခါႏ နဝ်ꩻကိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဆွိုင်ꩻသွုပ်ဆွိုက်ချာငါဒါႏ ခမ်းနယ်ႏ(၄၈)ဖြုံႏတောမ်ႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻဆဲင်ႏရာꩻဝေင်ꩻတန် ဝါဆဉ်တန်ဒီသီလဲ့ အဝ်ႏသော့ꩻတဲင် ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ꩻ ကနေဒါခမ်းထီ၊ ဖဲ့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ မဲက်သီကိုခမ်းထီ အဝ်ႏခူရောင်နဝ်ꩻသွူ။ အလဲက်သကာခမ်းနယ်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ တွိုက်တန်အခဝ်ဖဲ့ꩻတွို့ꩻထင်ꩻ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ꩻ ကနေဒါခမ်း တောမ်ႏ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ꩻ ကာႏသွူ ဗဲရိဉ်းထီစူခါႏ(Bering Strait)တဲင် ရသျားခမ်းထီဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏကုဲင် ဟာဝုဲင်အီခမ်းနယ်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာႏအကဲဉ်ကို ထွာဒျာႏ ကွန်ဗူႏနဝ်ꩻသွူ။ အမေႏရိကန်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏပဲင်ႏဆဲင်ႏပါ ကာရစ်ဘီယန် တောမ်ႏ ပစိဖိတ်ဒေႏသထျꩻ ဟံႏနယ်ႏဖုံႏတောမ်ႏ ကွန်ဖုံႏနေနေသွူ။

အမေႏရိကန်ႏခမ်း ဟံႏနယ်ႏအအဲဉ်ႏအလုဲင်း ဧရိယာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏပေါင်ꩻ (၃.၇၉ သန်း)မဲင်ႏ (စတုရန်းကီလိုမီတာ ၉.၈၃ သန်း ကီလိုမီတာ) တဲင် ကမ္ဘာႏလောင်း ဟံႏနယ်ႏအလုဲင်ႏသွတ်ꩻခမ်းကို ထွာစတုတ္တအတန်သွတ်ꩻသွူ။ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏအဖြာꩻ သန်း(၃၀၀)လွိုရပ်တဲင် ကမ္ဘာႏလောင်း ထွာလိုꩻအအာသွတ်ꩻကို အဝ်ႏတတိယရန်းသွူ။ အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏယိုနဝ်ꩻ လိုꩻအဝ်ႏရပ်လင်ခမ်းလင်သားဖုံႏ နွို့ထိုꩻလွဉ်အုံအာတဲင် ခမ်းကိုနဝ်ꩻ လိုꩻမျိုꩻလဲ့စွုမ်ႏ၊ ယေန်ႏငဲးရေꩻလဲ့ အဝ်ႏစွုမ်ႏ အဝ်ႏရော်ꩻအာမွေးနဝ်ꩻသွူ။ အမေႏရိကန်ႏ စီꩻပွာꩻရေꩻနဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏလောင်း ထွာအတန်သွတ်ꩻတဲင် ခမ်းကိုထေနွောင်ꩻကွန်ႏခြွဉ်း(GDP)တန်ႏဖိုꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏအမေႏရိကန် ဒေါ်လာ ၁၄.၃ ထရီလီယံရပ်သွူ။

## ခမ်းထီကိုကပါဒါႏ ဟံႏနယ်ႏဒေႏသဖုံႏ
|650px|thumb|အမေႏရိကန်ႏခမ်းထီတောမ်ႏ ခမ်းနယ်ႏဟံႏပုင်ႏ
ယိုခါ အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏခမ်းထီနဝ်ꩻ အဝ်ႏလွောင်ႏဗူႏခါꩻတောမ်ႏ ခမ်းနယ်ႏ (၅၀)တဲင် ထွာဒျာႏ ဖဲတ်ဒရယ်ခမ်းခြွဉ်းဗူႏခမ်းထီနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းနယ်ႏ(၅၀)ဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အယ်လဗားမား၊ အလာစကာ၊ အယ်ရီ ဇိုးနား၊ အာကင်ဆော၊ ကာလီဖိုးနီးယား၊ ကော်လိုရာဒိုး၊ ကွန်နက်တိကတ်၊ ဒဲလဝဲယား၊ ဖလော်ရီဒါ၊ ဂျော်ဂျီယာ၊အိုက်ဒဟိုး၊ အီလီနွိုင်၊ အင်ဒီးယားနား၊ အိုင်ယိုးဝါး၊ ကန်းဆက်၊ ကင်တပ်ကီး၊ လူဝီဇီ ယန္နား၊ မိန်း၊ မေရီလန်၊ မင်ဆချူးဆက်၊ မစ်ရှီဂန်၊ မက်နီဆိုး တား၊ မစ်စစ်စပီ၊ မိဇူးရီ၊ မွန်တာနာ၊ နီဗရက်စက၊ နီဗားဒ၊ နယူဟမ္ပရှိုင်ယာ၊ နယူးဂျာစီ၊ နယူးမက္ကဆီကို၊ နယူးယော့၊ မြောက်ကယ်ရိုလီးနား၊မြောက်ဒကိုးတား၊ အိုဟိုင်းအိုး၊ အိုကလာ ဟိုးမား၊ အော်ရီဂန်၊ ပင်ဆီလဗေးနီးယား၊ ရုတ်ကျွန်း၊ တောင် ကယ်ရိုလီးနား၊ တောင်ဒကိုး တား၊ တင်နက်ဆီ၊ တက်ဆက်၊ ယူးတား၊ ဗားမောင့်၊ ဗားဂျင်နီးယား၊ ဝါရှင်တန်၊ အနောက် ဗာဂျင်နီးယား၊ ဝစ္စကွန်းဆင်း၊ ဝိုင်အိုးမင်းနှင့် ဟာဝိုင်အီ ခမ်းနယ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ 

## လွိုင်ႏအာတာႏ

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:အမေႏရိကတွိုက်ထင်ꩻကို ခမ်းထီဖုံႏ
အမျတ်သွတ်ꩻကေႏညိုႏခရာႏ

**"အဂ္ဂပ္ပသာဒ (အမျတ်သွတ်ꩻ ကေႏညိုႏခရာႏလစ်ꩻမျိုꩻ)"**
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
အမျတ်သွတ်ꩻ ကေႏညိုႏခရာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလစ်ꩻမျိုꩻ၊ လစ်ꩻမျိုꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ-
၁။ တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ- ဗွေႏဘုရာꩻ
၂။ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ- မဂ္ဂင်ႏသွစ်ꩻပါꩻ
၃။ တဏှာက္ခယော ဝိရာဂေါ နိရောဓေါ နိဗ္ဗာနံ- နိဗ္ဗာန်ႏ
၄။ တထာဂတ သာဝကသံဃော- ဘုရာꩻတပဲ့ꩻသံဃာႏ
'ဗွေႏဘုရာꩻ၊ မဂ္ဂင်ႏသွစ်ꩻပါꩻ၊ နိဗ္ဗာန်ႏ၊ သံဃာႏ'ယိုလစ်ꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ အမျတ်သွတ်ꩻ ကေႏညိုႏခရာႏနဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
သတ္တဝါႏ အခင်ႏအဲဉ်ထဝ်းမျိုꩻ၊ သတ္တဝါႏ အခင်ႏအဝ်ႏနီပင်မျိုꩻ၊ သတ္တဝါႏ ခင်ႏအဝ်ႏလစ်ꩻပင်မျိုꩻ၊ သတ္တဝါႏ ထီႏအနမ်း၊ တထီႏတဝ်းအနမ်း-စတဲင် သꩻသားကားကဝ်ႏ (တဖြာꩻတောႏ)ကိုနဝ်ꩻ 'တထာဂတ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ-ဗွေႏဘုရာꩻနဝ်ꩻ ထွာအမျတ်သွတ်ꩻ ကေႏညိုႏခရာႏ'နောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
ကံႏ၊ သꩻ၊ ဥတု၊ အာဟာႏရ နေးတွမ်ႏအကျောင်ꩻတရာꩻယိုလစ်ꩻပါꩻ ကခံႏဗာႏအမွဉ်းအဖျင်(ကခံႏဗာႏအပျုအပျင်ႏ) သင်္ခတတရာꩻ ကားကအဝ်ႏကိုနဝ်ꩻ 'သမ္မာဝါစာ-ထာꩻဒေါ့ꩻမဲဉ်ႏမွေး၊ သမ္မာကမ္မန္တ-ထာꩻမာꩻမဲဉ်ႏမွေး၊ သမ္မာအာဇီဝ-လွူးနမ်းမဲဉ်ႏမွေး၊ သမ္မာဝါယာမ-သောင်ႏသာကျိုꩻစာꩻမဲဉ်ႏမွေး၊ သမ္မာသတိ-အွဉ်ႏသတိꩻမဲဉ်ႏမွေး၊ သမ္မာသမာဓိ-သꩻစွူမဲဉ်ႏမွေး၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ-ယူႏ(နုဲင်းမုဲင်ꩻ-နုဲင်းမုဲင်ꩻ)မဲဉ်ႏမွေး၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ-သေလွဉ်ꩻ-သေလွဉ်ꩻမဲဉ်ႏမွေး-ကရိုꩻဒါႏ အရိယာႏတဖူꩻခြောင်ꩻ၊ သူႏတောႏကောင်ꩻတဖူꩻထင်ႏ၊ 'မဂ္ဂင်ႏသွစ်ꩻပါꩻ'နောဝ်ꩻ ထွာအမျတ်သွတ်ꩻ ကေႏညိုႏခရာႏနောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
'ကံႏ၊ သꩻ၊ ဥတု၊ အာဟာႏရ-အကျောင်ꩻတရာꩻယိုလစ်ꩻပါꩻ မွဉ်းဖျင်ခရာႏ တလိုႏတဝ်းဒွုမ်၊ (ပျုပျင်ႏခရာႏတလိုႏတဝ်းဒွုမ်) ကတထဲ့ꩻဒါႏ တဏှာႏရာႏဂ အဲဉ်ထဝ်းဒွုမ်၊ ကစွိုင်ခါꩻကျꩻတဉ်ႏ သံယော်ꩻဇဉ်ႏ အဲဉ်ထဝ်းဒွုမ်၊ နမ်းဒုက္ခ-သꩻခိုးလျား၊ ထာꩻဒုက္ခအစားစား၊ ထာꩻခိုးလျားအမျိုꩻမျိုꩻ အဲဉ်ထဝ်းဒွုမ်'ကရိုꩻဒါႏ'နိဗ္ဗာန်ႏ'နဝ်ꩻ ထွာအမျတ်သွတ်ꩻ ကေႏညိုႏခရာႏနောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
တထာဂတ သာဝက၊ ဘုရာꩻတပဲ့ꩻသံဃာႏ လစ်ꩻခိုမ်ꩻသွစ်ꩻမျိုꩻ၊ ကရိုꩻအရိယာႏ အစွိုꩻအဗူႏ-ဂိုဏ်ꩻစတဲင် အလွောင်ႏအဗူႏ အမျိုꩻမျိုꩻကိုနဝ်ꩻ 'သံဃာႏ'နဝ်ꩻ ထွာအမျတ်သွတ်ꩻ ကေႏညိုႏခရာႏနဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
အဂ္ဂေ ပသန္နာနံ အဂ္ဂေါ ဝိပါကော ဟောတိ-
အမျတ်သွတ်ꩻ ကေႏညိုႏခရာႏ၊ ကကေႏညိုႏဗာႏသားဖုံႏ ကလꩻဒါႏ အကျိုꩻနောဝ်ꩻတဲ့ ထွာဒျာႏအကျိုꩻမျတ်နောဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ စတုက္ကနိပါတ်၊ အဂ္ဂပ္ပသာဒသုတ်)
### အာႏကွိုꩻ
အမျတ်သွတ်ꩻထာꩻရာꩻသူပါꩻ

**"အနုတ္တရိယသုတ် (အမျတ်သွတ်ꩻထာꩻရာꩻ ၆-ပါꩻ)"**
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး အမျတ်သွတ်ꩻထာꩻရာꩻ အဝ်ႏသူပါꩻ၊ သူပါꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ-
၁။ ဒဿနာနုတ္တရိယ - အမျတ်သွတ်ꩻထာꩻထီႏ
၂။ သဝနာနုတ္တရိယ - အမျတ်သွတ်ꩻထာꩻဟွူန်
၃။ လာဘာနုတ္တရိယ - အမျတ်သွတ်ꩻလꩻလာဘ်
၄။ သိက္ခာနုတ္တရိယ - အမျတ်သွတ်ꩻသိက္ခာႏ
၅။ ပါရိစရိယာနုတ္တရိယ - အမျတ်သွတ်ꩻလောင်ꩻကပ်
၆။ အနုဿတာနုတ္တရိယ - အမျတ်သွတ်ꩻထာꩻယူႏလꩻ
အဝ်ႏသူပါꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
၁။ ထီႏဆင်ရတနာႏ၊ ထီႏသေရတနာႏ၊ ထီႏပတ္တမျာꩻနဝ်ꩻ ဒုံသားထာꩻထီႏ၊ ပုထုဇဉ်ႏထာꩻထီႏဒျာႏ၊ အရိယာႏသီး ထာꩻထီႏမွေးတဝ်း၊ ထာꩻထီႏနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ရာႏဂဖေ့တာႏ၊ သေအီသစ္စာႏ၊ လꩻအီနိဗ္ဗာန်ႏမွေးတဝ်း၊ နေးတွမ်ႏထာꩻယွုမ်းအံႏတဲင် ထီႏဘုရာꩻ (ကေႏညိုႏဘုရာꩻ)၊ ထီႏသံဃာႏ (ကေႏညိုႏသံဃာႏ)နောဝ်ꩻမꩻ ကိလေႏသာႏစင်ကြောင်းအီတာႏ၊ သောကလျားဆွိုး၊ ထာꩻငွိုးယေန်ဖေ့၊ တွိုႏထေ့နိဗ္ဗာန်ႏတဲင် ထီႏဘုရာꩻ ထီႏသံဃာႏနဝ်ꩻမꩻ ထွာအမျတ်သွတ်ꩻ ထာꩻထီႏနောဝ်ꩻသွူ။
၂။ ဟွုန်ထုံငေါဝ်း၊ ဟွုန်မောင်းငေါဝ်း၊ ဟွုန်တိန်ႏငေါဝ်း၊ ဟွုန်ငေါဝ်းတဲက်၊ ဟွုန်ငေါဝ်းသချင်ꩻ၊ ဟွုန်တရာꩻမာႏဖုံႏနဝ်ꩻ ငိမ်ꩻဖေ့ရာႏဂ၊ ဒုက္ခလွစ်ထန်ႏ၊ လꩻအီနိဗ္ဗာန်ႏတာႏမွေးတဝ်း။
ဟွုန်ဒျာႏ နီဗွေႏဘုရာꩻတရာꩻ၊ ဟွုန်ဒျာႏဘုရာꩻတပဲ့ꩻသံဃာႏ တရာꩻမွေးတရာꩻမဲဉ်ႏနဝ်ꩻမꩻ လꩻအီနိဗ္ဗာန်ႏတွော့ꩻ ဟွူန်တရာစဲစ် တရာꩻမဲဉ်ႏနဝ်ꩻ ထွာအမျတ်သွတ်ꩻ ထာꩻဟွူန်နောဝ်ꩻသွူ။
၃။ လꩻပို၊ လꩻမာ၊ လꩻတခြိုꩻဥစ္စာႏနဝ်ꩻ ငိမ်ꩻဖေ့ရာႏဂ၊ ဒုက္ခလွစ်ထန်ႏ၊ လꩻအီနိဗ္ဗာန်ႏတာႏမွေးတောဝ်း၊ ယွုမ်းခြောႏခြဲ့ꩻဘုရာꩻ-လꩻသဒ္ဓါႏတရာꩻနဝ်ꩻတမျိုꩻ၊ ယွုမ်းတဉ်ႏတွော့ꩻ သံဃာႏ-လꩻသဒ္ဓါႏတရာꩻနဝ်ꩻတမျိုꩻ၊ လꩻသဒ္ဓါႏစဲစ်စဲစ် မဲဉ်ႏမဲဉ်ႏနုဲင်းနဝ်ꩻမꩻ လꩻအီနိဗ္ဗာန်ႏတဲင် ထွာအမျတ်သွတ်ꩻလာဘ်နောဝ်ꩻသွူ။
၄။ လောကကိုယို သွဉ်ထုမ်းဆင်၊ သွဉ်ထုမ်းသေ၊ သွဉ်ခꩻခြီႏဒါႏ၊ သွဉ်သမဏဗျဟ္မဏသီး အကျင်ꩻမာႏ၊ ကသွဉ်(သိက္ခာႏ)ယိုဖုံႏနောဝ်ꩻ လꩻအီနိဗ္ဗာန်ႏတာႏမွေးတောဝ်း၊ သွဉ်ဒျာႏသီႏလ၊ သွဉ်ဒျာႏသမာႏဓိ၊ သွဉ်အားထွုတ်ဒျာႏ ဝိပဿနာႏနောဝ်ꩻမꩻ လꩻအီနိဗ္ဗာန်ႏတွော့ꩻ "သီႏလ သမာႏဓိ ပညာႏ"နောဝ်ꩻ ထွာအမျတ်သွတ်ꩻ သိက္ခာႏနောဝ်ꩻသွူ။
၅။ လွူးခွန်ဒဲဉ်၊ လွူးပုဏ္ဏာꩻဒဲဉ်၊ လွူးသဌေꩻဒဲဉ်ဖုံႏနဝ်ꩻ လꩻနိဗ္ဗာန်ႏတာႏမွေးတဝ်း၊ ရေႏမိုးနိဗ္ဗာန်ႏထွူတဲင် ကပ်လူႏဗွေႏဘုရာꩻသွမ်ꩻ၊ လောင်ꩻလူႏဗွေႏသံဃာႏသွမ်ꩻနဝ်ꩻမꩻ လꩻအီနိဗ္ဗာန်ႏတဲင် ထွာအမျတ်သွတ်ꩻ လောင်ꩻကပ်နောဝ်ꩻသွူ။
၆။ ယူႏလꩻပို၊ ယူလꩻတခြိုꩻဥစ္စာႏနဝ်ꩻ လꩻအီနိဗ္ဗာန်ႏတာႏမွေးတဝ်း၊ ယူႏလꩻသေႏသေႏ ဗွေႏဘုရာꩻဂွုဏ်ႏ (ပွါꩻမျာꩻဗုဒ္ဓါနုဿတိ) ယူႏလꩻသေႏသေႏသံဃာႏဂွုဏ်ႏ (ပွါꩻမျာꩻသံဃာနုဿတိ)နဝ်ꩻမꩻ လꩻအီနိဗ္ဗာန်ႏတွော့ꩻ ထွာအမျတ်သွတ်ꩻ ထာꩻယူႏလꩻနောဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ ဆက္ကနိပါတ်၊ အနုတ္တရိယသုတ်)
### အာႏကွိုꩻ
အရိယဝံသတရာꩻ

**"အရိယဝံသသုတ် (အရိယဝံသတရာꩻ ၄-ပါꩻ)"**
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
အရိယာႏသီး အခွိုꩻအနွယ်ႏ (အရိယဝံသ)တရာꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏလစ်ꩻပါꩻ၊ လစ်ꩻပါꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ-
၁။ စီဝရေန သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ- ကွို့ꩻသꩻသင်္ကန်ꩻ
၂။ ပိဏ္ဍပါတေန သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ- ကွို့ꩻသꩻသွမ်ꩻ
၃။ သေနာသေန သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ- ကွို့ꩻသꩻကျောင်ꩻ
၄။ ဘာဝနာရာမော ဟောတိ- ပျောႏလွဉ်ꩻဒျာႏ ဘာႏဝနာႏ
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
ပေါႏထွာငါသင်္ကန်ꩻ အပ်စပ်မျိုꩻငါ၊ ကားကွို့ꩻကလꩻ အွဉ်ႏသꩻကေႏကေႏနပ်နပ် ရွုံႏဗုဲင်၊ သင်္ကန်ꩻနုဲင်းယိုမꩻ၊ သင်္ကန်ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻမꩻ၊ သင်္ကန်ꩻအငိုꩻကားမꩻ အွဉ်ႏသꩻတဝ်းနုဲင်းနဝ်ꩻ၊ စူꩻတဝ်းလောႏဘꩻ၊ စူꩻတဝ်းမာႏန၊ စူꩻတဝ်းထာꩻကျွား၊ ယထာလဒ္ဓ-ကားကလꩻ၊ ကွို့ꩻသꩻကေႏနပ်ဒျာႏဗော့ꩻ (သင်္ကန်ꩻ)နဝ်ꩻ။
အံႏဖြာႏဒျာႏထာꩻကေႏနပ် ဟွူန်မျတ်ဒျာႏထာꩻကွို့ꩻသꩻ၊ ဖေႏကလꩻသင်္ကန်ꩻဟောဝ်တဲင် ထုမ်ႏနေးတဝ်းထာꩻနယ်ꩻကဲက်ꩻ၊ ကော့ꩻမောင်ꩻတဝ်း သင်္ကန်ꩻနုဲင်းယို၊ သင်္ကန်ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻ၊ ကလꩻလဲဉ်း သင်္ကန်ꩻနဝ်ꩻတဲ့ နေးတွမ်ႏလောႏဘꩻရွုံႏမွေးတဝ်း၊ နေးတွမ်ႏမောႏဟꩻဗုဲင်မွေးတဝ်း၊ လောႏဘꩻမောႏဟꩻ တအံႏနွောင်ꩻလꩻတဝ်းသꩻ၊ ငမ်းဒျာႏထွာအပဲ့စ်၊ နေးတွမ်ႏပညာႏ ဆင်ႏချင်ႏရွုံႏဗုဲင်ဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
သွမ်ꩻ(ဟန်ႏ)တဲ့ ကားကွို့ꩻကလꩻ၊ လꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻတဲ့ သွုံꩻဒျာႏ၊ သွမ်ꩻနုဲင်းယိုမꩻ၊ ဟန်ႏနုဲင်းနဝ်ꩻမꩻ၊ ဒဲဉ်ဟောဝ်မꩻ၊ ဟန်ႏအွီႏမꩻ မွေးတဝ်း၊ စူꩻတဝ်းလောႏဘꩻ၊ စူꩻတဝ်းမာႏန၊ စူꩻတဝ်းထာꩻကျွား၊ ယထာလဒ္ဓ-ကားကွို့ꩻကလꩻ၊ ကွို့ꩻသꩻကေႏနပ်ဒျာႏ (သွမ်ꩻ)နောဝ်ꩻ။
အံႏဖြာႏဒျာႏထာꩻကေႏနပ်၊ ဟွူန်မျတ်ဒျာႏထာꩻကွို့ꩻသꩻ၊ ဖေႏကလꩻဒဲဉ်ဟောဝ် ဟန်ႏအွီႏတဲင် ထိုမ်ႏနေးတဝ်းထာꩻအနယ်ꩻကဲက်ꩻ၊ ကော့ꩻမောင်ꩻတဝ်း သွမ်ꩻနုဲင်းယို၊ ဟန်ႏနုဲင်းနဝ်ꩻ၊ ကလꩻလဲဉ်းသွမ်ꩻဟန်ႏနဝ်ꩻ နေးတွမ်ႏလောႏဘꩻသွုံꩻဟန်ႏ၊ နေးတွမ်ႏမောႏဟꩻ အံႏဒဲဉ်မွေးတဝ်း၊ နေးဒျာႏတွမ်ႏပညာႏ၊ ဆင်ႏချင်ႏသွုံꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
ကျောင်ꩻ၊ ခင်ႏလမ်းတဲ့ ကားကွို့ꩻကလꩻ၊ အုံသော့ꩻဒျာႏ၊ ကျောင်ꩻနုဲင်းယိုမꩻ၊ ခင်ႏလမ်းနုဲင်းနဝ်ꩻမꩻ မွေးတဝ်း၊ စူꩻတဝ်းလောႏဘꩻ၊ စူꩻတဝ်းမာႏန၊ စူꩻတဝ်းထာꩻကျွား၊ ယထာလဒ္ဓ-ကားကွို့ꩻကလꩻ၊ ကွို့ꩻသꩻကေႏနပ်ဒျာႏ (ကျောင်ꩻ)နောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
ပျောႏဒျာႏတွမ်ႏ သမထဝိပဿနာႏ၊ ပျောႏလွဉ်ꩻဒျာႏတွမ်ႏ ကုသိုလ်ႏတရာꩻ၊ ပယ်ႏနွောင်ꩻထိုꩻလောႏဘꩻ-စတဲင် ကိလေႏသာႏနဝ်ꩻ ပျောႏငါႏ၊ အုံဒျာႏတွမ်ႏပညာႏ၊ နေးဒျာႏတွမ်ႏသတိꩻ၊ ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏသင်္ကန်ꩻ၊ သွမ်ꩻ၊ ကျောင်ꩻ၊ တရာꩻနဝ်ꩻ တအိုပ်ꩻချာတဝ်းနမ်း၊ တသွမ်ꩻသဲ့ꩻ တကဲ့ꩻရဲ့ꩻတဝ်းဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။
### အာႏကွိုꩻ
အရိယာႏသီး ထာꩻအုံအမျိုꩻတဆီ

**"ဒုတိယ အရိယာဝါသသုတ် (အရိယာႏသီး ထာꩻအုံအမျိုꩻတဆီ)"**
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
လꩻလဲဉ်းမဂ်ဖိုလ်ႏ အရိယာႏပုဂ္ဂိုလ်ႏသီး ထာꩻအုံနဝ်ꩻ အဝ်ႏတမျိုꩻတဆီ၊ အမျိုꩻတဆီကရိုꩻနဝ်ꩻ-
၁။ ပဉ္စင်္ဂဝိပ္ပဟီနော ဟောတိ-
သာႏသနာႏတောႏကိုယို ရဟန်ꩻ(တပါꩻ)နဝ်ꩻ ထာꩻတထဲ့ꩻကာႏမဂွုဏ်ႏ (ကာမစ္ဆန္ဒ)ယို ပယ်ႏထိုꩻထွူလဲဉ်း၊ သꩻမဉ်ယား-သꩻလျားမျိုꩻ (ဗျာပါဒ)ယို ပယ်ႏထိုꩻထွူလဲဉ်း၊ ထာꩻလွꩻ တခေင်ꩻထာꩻ(ထိနမိဒ္ဓ)ယို ပယ်ႏထိုꩻထွူလဲဉ်း၊ သꩻလောလယ်-သံသယ (ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စ)ယို ပယ်ႏထိုꩻထွူလဲဉ်း၊ မွေးမဉ်ႏ-မွေးတဝ်းမဉ်ႏ ထာꩻယူႏမာႏ (ဝိစိကိစ္ဆာႏ)ယို ပယ်ႏထိုꩻထွူလဲဉ်း၊ ပယ်ႏထိုꩻထွူ တရာꩻယိုငတ်ꩻပါꩻ အုံခွꩻကဒဲ့ꩻထာꩻနောဝ်ꩻသွူ။
၂။ ဆဠင်္ဂသမန္နာဂတော ဟောတိ-
ရဟန်ꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ထီႏတွမ်ႏမဲ့တဲ့ နေးတွမ်ႏသတိꩻ သꩻရေꩻတဝ်း၊ သꩻပေႏတဝ်း၊ ဟွူန်တွမ်ႏနာႏတဲ့ယဝ်း၊ နွုမ်ꩻအလွီးတဲ့ယဝ်း၊ အံႏအရသာႏတဲ့ယဝ်း၊ ခွေါင်းရွတဲ့ယဝ်း၊ ယူႏတွမ်ႏသꩻတဲ့ယဝ်း သꩻရေꩻတဝ်း၊ သꩻပေႏတဝ်း၊ ယူႏတဝ်းနုဲင်းမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻ အုံရိုꩻရိုꩻသာꩻသာꩻဒျာႏ နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
၃။ သတာရက္ခေန စေတသာ၊ ဧကာရက္ခော ဟောတိ-
ရဟန်ꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ နေးတွမ်ႏသတိꩻတရာꩻတပါꩻ၊ အုံထာꩻထိန်ꩻဟောဝ်မွေးစွဉ်ႏ ဣန္ဒြေႏနောဝ်ꩻသွူ။
၄။ စတုရာပဿေနော ဟောတိ-
ရဟန်ꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ 'ဆင်ႏချင်ႏသွုံꩻ၊ သယ်ꩻခံႏ၊ သျောင်ထိုꩻ၊ ယားထိုꩻအကုဲင်မျိုꩻ'အုံတွမ်ႏတရာꩻလစ်ꩻပါꩻနောဝ်ꩻသွူ။
၅။ ပကုန္နပစ္စေကသစ္စော ဟောတိ-
ရဟန်ꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ အမွေးအမာႏ၊ သစ္စာႏခေါ်ခေါ်ဖုံႏနဝ်ꩻ ပယ်ႏထန်ႏထိုꩻထွူ အုံဗာႏစွူလဲဉ်းနောဝ်ꩻသွူ။
၆။ သမဝယသဋ္ဌေသနော ဟောတိ-
ရဟန်ꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ကထိုမ်ႏထာꩻကုဲင်မျိုꩻတဲ့ ပယ်ႏထွူလဲဉ်း၊ ကထိုမ်ႏထာꩻဟောဝ်မျိုꩻတဲ့ လꩻဗွေလဲဉ်း၊ အုံစွူဖြွိုးဗာႏလဲဉ်းနောဝ်ꩻသွူ။
၇။ အနာဝိလသင်္ကပ္ပေါ ဟောတိ-
ရဟန်ꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ခွုင်းကားတဲင် ထာꩻယူႏတဟောဝ်တဝ်းမျိုꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ပယ်ႏထွူထိုꩻလဲဉ်း၊ အုံဗာႏလဲဉ်းသꩻခွꩻခွꩻ-အဝ်ႏဗာႏလဲဉ်း သꩻစွူစွူနောဝ်ꩻသွူ။
၈။ ပဿဒ္ဓကာယသင်္ခါရော ဟောတိ-
ရဟန်ꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ (သꩻဆဲင်ႏရာꩻ) 'သꩻရေꩻ-သꩻကုဲင်' 'သꩻဒုက္ခ-သꩻချမ်ꩻသာႏ'တဲ့ အဲဉ်ထောဝ်းဒွုမ်၊ နေးတွမ်ႏသတိꩻစင်ဗွာ ဥပေက္ခာအစွန်ꩻ (အစိုန်ꩻ)တဲင် 'နမ်းငိမ်ꩻငဲ့'အုံပီပဲ့ဗာႏလဲဉ်းနောဝ်ꩻသွူ။
၉။ သုဝိမုတ္တစိတ္တော ဟောတိ-
ရဟန်ꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ အသꩻနဝ်ꩻ လွစ်လꩻလဲဉ်း 'ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ'အုံခွꩻကဒဲ့ꩻဗာႏလဲဉ်းထာꩻနဝ်ꩻသွူ။
၁၀။ သုဝိမုတ္တပညော ဟောတိ-
ရဟန်ꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ လꩻအရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ႏတဲင် ထွာရဟန္တာႏတွော့ꩻ လွစ်ထန်ႏလဲဉ်း သံသရာႏဝွဋ်ဒုက္ခ၊ ဘဝသွတ်ꩻငိမ်ꩻလဲဉ်းနောဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ ဒသကနိပါတ်၊ ဒုတိယ အရိယာဝါသသုတ်)
### အာႏကွိုꩻ
အရေꩻတန်ထီ

**"ခမ်းသဲင်လာကို လိုꩻတွမ်ႏဖိုးပနားဖုံႏအတာႏ ထီယိုအရေꩻတန်ငါႏ"**
ထီမဉ်ႏတအောဝ်ႏတောဝ်းနောဝ်ꩻ နီနာꩻလိုꩻသီးတွမ်ႏ သက်ကအောဝ်ႏဒါႏ သတ္တဝါႏ ကားကအောဝ်ႏ အသက်တမွန်နွောင်ꩻတောဝ်းသွူ။ ဒဲဉ်ယို အသက်အောဝ်ႏနွတ်ꩻနီꩻ၊ ထီယိုအသက်အောဝ်ႏတရောဝ်ꩻ-ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းနောဝ်ꩻအတွိုင်ꩻ ပါꩻမုဲင်ꩻခန်းတယောဝ်း အံႏဗာႏတောဝ်းဒဲဉ်တနီꩻ အောဝ်ႏလꩻဒျာႏလဲ့ အွꩻဗာႏတောဝ်းထီတနီꩻနောဝ်ꩻ တအုံနွောင်ꩻတောဝ်းနောဝ်ꩻသွူ။
လိုꩻတဖြာꩻ ခြွိုင်ႏသန်ꩻရေꩻအတာႏ ထီယို ထွာစွဉ်ႏဒျာႏအထျꩻ၊ ထာꩻလျားလာယိုမာꩻငါ လိုꩻခိုတဖြာꩻယို ဝင်ꩻထွဉ်ႏအွꩻထီ တနီꩻ(၁၃)ကောက်ꩻ၊ လိုꩻမူႏတဖြာꩻယို ဝင်ꩻအွဉ်ႏအွꩻ တနီꩻ(၉)ကောက်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။
မဉ်ႏအွꩻမဲဉ်ႏမဲဉ်ႏဗာႏထီမꩻ အသꩻလဲ့ခွꩻ၊ အကနောက်ꩻ ကတူႏခီးလဲ့မွန်ဗန်၊ ရွိုးလွားပင်ႏပန်ꩻတရွော့ꩻဖုံႏထိုꩻမား၊ သီးမူꩻမဲ့ဝေ့ꩻဖုံႏဟောဝ်၊ နမ်းတွမ်ႏနမ်းလဲ့ အုံထာꩻခြွော့၊ သꩻတဲ့စွူနောဝ်ꩻသွူ။ မဉ်ႏတအွꩻဗာႏတောဝ်းထီနောဝ်ꩻ ထာꩻဆာဝွေႏဒနာႏနုဲင်းဆꩻကီအတွိုင်ꩻ မော့ꩻလွဉ် ခံႏစာꩻလွဉ်ဗာႏနောဝ်ꩻမꩻ လိုꩻတွမ်ႏဖိုးပနား ခွိုင်းကားတဲင် သက်ကအောဝ်ႏမွန်ဒါႏ သတ္တဝါႏဖုံႏ ကားကအောဝ်ႏအတာႏ ထီယိုနောဝ်ꩻ ထွာငါႏအထျꩻတဲင် နီအောဝ်ႏလိုႏထိန်ꩻသိမ်ꩻဟောဝ်ဟောဝ်ငါႏဝင်ꩻ ထီအုံႏထီနောင် ထီခြောင်ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။
ထိန်ꩻသိမ်ꩻဗာႏနုဲင်းမုဲင်ꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ စွုမ်ႏနီꩻနီꩻ နီကအောဝ်ႏအွꩻဒါႏ အမျာꩻကသွုံꩻဒါႏ အမျာꩻသွုံꩻ အလွိုးရကလꩻနွောင်ꩻဒါႏ ထီအုံႏ ထီခြောင် ထီနောင်ဖုံႏကို နုဲင်ႏသော့ꩻမွိုန်း ဆပ်ပျာႏစေးဖုံႏ၊ ထောက်ꩻသော့ꩻဝွေႏမွိုန်း ထာꩻအီႏထာꩻစျꩻဖုံႏ၊ စက်အမျိုꩻမျိုꩻအေႏဖုံႏ၊ တနေင်ႏနီလဲင်ႏ ဖျိုးထိုꩻအဝွေႏအဝက်ဖုံႏ၊ အွဉ်ဝင်ꩻဆို့ꩻသေင်ႏပေႏဖုံႏ၊ ထိန်ꩻသိမ်ꩻခြေင်းခြေင်း သေင်ႏတနွိုင်ဖုံႏ၊ သေင်ႏကောင်ဖုံႏ၊ လဲ့ꩻမွိုန်းမေႏတခြာဖုံႏ-စစွဉ်ႏအနယ်ꩻဟောဝ်ဖုံႏယို နီအွဉ်ဝင်ꩻ လွောက်ꩻနာႏကျင်ꩻသွုံꩻမꩻ နီရပ်ရာႏနီဒုံဆောင်ႏ အံႏမဗာႏတောဝ်းထီနောဝ်ꩻသွူ။
ယိုခါ ခမ်းဒွမ်လွုမ်ꩻတကာႏတောဝ်း နီပအိုဝ်ႏရပ်ရာႏခမ်းကောင် ယထွောင်းထွောင်း နီသွံနေင်ႏတွင်ꩻကို တွမ်ႏရိုꩻမွော့အီႏလူးတာႏ အွꩻတာႏငါလဲ့ မော့ꩻလဲဉ်းအယပ်ꩻအခုဲင်ႏ၊ လွေꩻတွောင်ဗာႏနေးဝင်ꩻဒုံ၊ လောႏဗာႏနေးဝင်ꩻရပ်မꩻ အွꩻဗာႏထီ၊ လူးဗာႏထီနောဝ်ꩻသွူ။ ယထွောင်းထွောင်းနောဝ်ꩻ တဒုံတွမ်ႏတဒုံ၊ တရပ်တွမ်ႏတရပ် ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏထီတွော့ꩻ ရွို့ꩻရန်ႏထေင်ညင်ꩻဗာႏလဲဉ်းဝင်ꩻ၊ မဉ်ႏတွိုႏနေင်ႏ (၂၀၃၀)ရပ်သူꩻနောဝ်ꩻ ကွပ်စွဉ်ႏထီတဲင် အီႏထွာလွဉ်နွောင်ꩻစွဉ်ႏ စဲ့ꩻပွယ်ꩻအကျောင်ꩻ ကမ္ဘာႏလောင်းအတန်သွတ်ꩻ ကုလသမဂ္ဂလိုꩻတန် အောဝ်ႏဒေါ့ꩻခြုဲင်းနယ်လွေꩻဖေႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ကွပ်စွဉ်ႏလိုꩻသီးဖုံႏ ယားကုဲင်အာငါႏသေင်ႏတဲင် ဟန်ႏနေင်ႏယိုမာꩻငါ မြန်မာခမ်းတခမ်းလွုမ်း လျားတဲ့အီႏလျားကယ်ꩻထဲင်းပွိုင်းနေင်ႏ၊ ထီတဲ့ အီႏခြောသဲင်ꩻ (၇၀%)ရျာꩻခေါင်နုံꩻတဲင် နီဒုံနီရပ်ရာႏ ကထန်ႏဒါႏထီအုံႏ၊ ထီနောင်၊ ထီခြောင်ဖုံႏနောဝ်ꩻ ဖေႏကေသ့ꩻထိုꩻဗာႏမွိုန်းအတာႏ တဲႏစအခန်ႏယိုမာꩻငါ နီအောဝ်ႏလိုႏမွဉ်းဖျင် ထိန်ꩻသိမ်ꩻဟောဝ်ဟောဝ်သွော့ဝင်ꩻအကျောင်ꩻ ဖေႏသေလွေꩻဗာႏ ခမ်းသားမွိုးဖါသီးဖုံႏသွူ။
### အာႏကွိုꩻ
အဝ်ႏလိုႏချင်း ရဲးကမ်းနမ်း

ခေတ်ဟန်ႏသနီꩻ ခေတ်ပညာႏ၊ ခေတ်ထာꩻဒါႏပေါင်ꩻစွုမ်ႏ၊ ခေတ်အင်တာနက် ခေတ်သောက်သဲက်ခေတ်မျိုꩻစွုမ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ ပေါႏရိုꩻဖုန်း၊ အင်တာနက်ယို ပေႏပေႏတန်တန်အောဝ်ႏသွုံꩻလွလဲဉ်းဝင်ꩻစွုမ်ႏဖြာꩻဖြာꩻသွူ။ ယဖြာꩻဖြာꩻသွုံꩻဖုန်းတဲ့ သွုံꩻအဟောဝ်ဖဲ့ꩻအောဝ်ႏ၊ အကုဲင်ဖဲ့ꩻအောဝ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။

အဟောဝ်ဖဲ့ꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ ထွုမ်ႏအီစီꩻပွါꩻရေꩻတဲ့အောဝ်ႏ၊ သွဉ်ထူႏပညာႏဗဟုသုတ အင်တာနက်လောင်းတဲ့အောဝ်ႏ၊ ယံကလꩻအီထာꩻသေတရာꩻတဲင် ထွုမ်ႏလွူꩻထွားဝင်ꩻကဒင်ႏလိတ်တဲ့အောဝ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ အကုဲင်ဖဲ့ꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ နမ်းကျိုꩻအတာႏတထွာအီတောဝ်း ခွုမ်ပဆိုးဂိမ်း၊ လိန်ႏလဲဉ်ဝင်ꩻရွဉ် ရိုꩻဒျာႏသွဉ်ဖေႏထာꩻယိုထာꩻနောဝ်ꩻ မာꩻကုဲင်အီဝင်ꩻမဉ်ꩻ၊ မာꩻလွင်ꩻအီဝင်ꩻပွုံႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဖုန်း၊ အင်တာနက်ယို နီသွုံꩻမဉ်ႏဒါႏတဲ့ထွာလွဉ်၊ လꩻလွဉ်နမ်းအကျိုꩻ၊ ဝင်ꩻအကျိုꩻသွူ။
တထီႏထွꩻလွဉ်ꩻတောဝ်း လိုꩻသီးသꩻ၊ လိုꩻသီးအကျင်ꩻစာရိတ္တယို အင်တာနက်ခေတ်၊ ဖုန်းခေတ်စွဉ်ႏတဲ့ နမ်းတွမ်ႏနမ်း၊ အစွိုꩻတွမ်ႏအစွိုꩻအောဝ်ႏလိုႏချင်း လိုႏရဲးကမ်းငါႏ နမ်းဖုံႏသွူ။

အောင်ႏမျင်ႏတွိုင်ꩻတဲ့ ပျꩻငါႏမွိုန်းလိုင်းလောင်း၊ တရေꩻတွိုင်ꩻတဲ့ ဒင်ႏခွိုꩻငါႏမွိုန်းပွုံႏ၊ တွိုႏရာꩻအရပ်တဲ့ ဒင်ႏနယ်ငါႏမွိုန်းဝင်ꩻ၊ ရွဉ်အာတွိုင်ꩻတဲ့ ကျွားငါႏမွိုန်း တဖူးဝေးလမ်းကိုကိစ္စတဲ့ခြုဲင်းနယ်မွိုန်းအမျာႏ နီအသောင်အရင်ꩻ၊ နီအထျꩻယို ဝင်ꩻသꩻတကေႏတောဝ်းနီအောဝ်ႏ၊ ဝင်ꩻကလွꩻထီႏနီတဲ့အောဝ်ႏ ဝင်ꩻကမဲဉ်ယားကုဲင်နီအကျောင်ꩻခရာႏဖုံႏအောဝ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဥပမာႏ-နီဒင်ႏခွိုꩻနီပွုံႏတွော့ꩻ ဝင်ꩻတကေႏနပ်တောဝ်းနီအောဝ်ႏတဲင် ဝင်ꩻထူႏသွုံꩻသွူနီပွုံႏ ဝင်ꩻမဉ်ႏယားကုဲင်နီဘဝနီအကျောင်ꩻ နီတန်ႏဖိုꩻမွိုင် နီအီႏမာꩻဒွုမ်နုဲင်းမုဲင်ꩻ နီဘဝတန်ႏဖိုꩻယို လုဲင်ႏစွဉ်ႏတွမ်ႏတဒင်္ဂတဆင်ႏတာႏ ထာꩻပျော်ႏခရာႏနဲ့ အီႏတန်ႏနေဟောင်း။ ဖုန်း၊ အင်တာနက်လောင်းကီယို အောဝ်ႏလိုꩻဟောဝ်လွုမ်ꩻတမွေးတောဝ်း၊ လိုꩻကုဲင်ဖုံႏအောဝ်ႏအာတန်ကရိုꩻနောဝ်ꩻ လိုႏသေခါꩻငါႏသွူ။ ထီလိုꩻလွိုးတရေꩻ၊ ထီႏဝင်ꩻရွဉ်အာတဲ့ ယွုမ်းငါႏမွုန်း၊ ထောင်လွဉ်ꩻငါႏမွိုန်း ရွဉ်ဆချာ၊ အဆူႏနာႏဆချာ အကျိုꩻကုဲင်အာတန်ကရိုꩻနောဝ်ꩻ လိုႏသေခါꩻငါႏစွုမ်ႏဖြာꩻဖြာꩻသွူ။

ကွပ်နောဝ်ꩻမꩻ နမ်းကိစ္စ၊ နမ်းဘဝတရိုꩻတောဝ်း၊ အစွိုꩻထာꩻမာꩻအကျောင်ꩻခရာႏတရိုꩻတောဝ်း၊ လမ်းကိုကိစ္စဖုံႏယိုတဲ့တရိုꩻတောဝ်း ဒင်ႏပျꩻနယ်ငါႏမွိုန်း၊ ကျွားတဲးဝါးနယ်ငါႏမွိုန်း မဲ့ꩻနီဘဝတန်ႏဖိုꩻဖုံႏယို ထဲ့သွုမ်ꩻထိုꩻဒါႏနောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
အဝ်ႏဝွို့ည

**"ယောဂသုတ် (အဝ်ႏဝွို့ညတရာꩻလစ်ꩻပါꩻတဲင် လꩻတဝ်းနိဗ္ဗာန်ႏ)"**
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
ကအဝ်ႏဝွို့ဝွဋ်ဒုက္ခ၊ ယောဂအဝ်ႏလစ်ꩻပါꩻ၊ လစ်ꩻပါꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ-
၁။ ကာမယောဂေါ- အဝ်ႏဝွို့ကာမ
၂။ ဘဝယောဂေါ- အဝ်ႏဝွို့ဘဝ
၃။ ဒိဋ္ဌိယောဂေါ- အဝ်ႏဝွို့ဒိဋ္ဌိ
၄။ အဝိဇ္ဇာယောဂေါ- အဝ်ႏဝွို့အဝိဇ္ဇာႏ
ယောဂအောဝ်ႏလစ်ꩻဗာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
၁။ ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ကာမယောဂေါ-
ကအဝ်ႏတထဲ့ꩻ ကအဝ်ႏဝွို့ဒါႏ ကာႏမဂွုဏ်ႏငတ်ꩻပါꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ'ကာမယောဂ'နောဝ်ꩻသွူ။
၂။ ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ ဘဝယောဂေါ-
ကမဉ်တွိုႏဒါႏ ရူပဘဝ အရူပဘဝနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ'ဘဝယောဂ'နောဝ်ꩻသွူ။
၃။ ရာဂေါ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယောဂေါ-
ကစွယ်ꩻတထဲ့ꩻဒါႏ ဒိဋ္ဌိ (၆၂)ပါꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ'ဒိဋ္ဌိယောဂ'နောဝ်ꩻသွူ။
၄။ စတူသု သစ္စေသု အညာဏံ အဝိဇ္ဇာယောဂေါ-
တသေတဝ်း သစ္စာႏတရာꩻလစ်ꩻပါꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ'အဝိဇ္ဇာယောဂ'နောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
သေတဝ်းကာႏမဂွုဏ်ႏအပဲ့စ်၊ ကာႏမဂွုဏ်ႏနဝ်ꩻ ထွာအီဝွဋ်ဒုက္ခနုဲင်းနဝ်ꩻတဲ့ သေတဝ်း၊ သေတောဝ်း ကာႏမဂွုဏ်ႏခရာႏတဲင် တဏှာႏရာႏဂ၊ အဝ်ႏဝွို့ည ကာႏမဂွုဏ်ႏတွော့ꩻ လꩻနွောင်ꩻတဝ်းနိဗ္ဗာန်ႏ၊ ထန်ႏနွောင်ꩻတဝ်း ဝွဋ်ဒုက္ခနောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
သေတဝ်းဘဝအပဲ့စ်၊ ဘဝနဝ်ꩻ ထွာအီဝွဋ်ဒုက္ခနုဲင်းနဝ်ꩻတဲ့ သေတဝ်း၊ သေတဝ်းဘဝခရာႏတဲင် ဆန္ဒရာႏဂအလိုႏ အဝ်ႏမဉ်တွိုႏထင်ႏ ရူပဘဝ-အရူပဘဝ(ဗျဟ္မာႏဘဝ)၊ အဝ်ႏဝွို့ည ဘွုံႏဘဝနဝ်ꩻတွော့ꩻ လꩻနွောင်ꩻတဝ်းနိဗ္ဗာန်ႏ၊ ထန်ႏနွောင်ꩻတဝ်း ဝွဋ်ဒုက္ခနောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
သေတဝ်း (မိစ္ဆာ)ဒိဋ္ဌိအပဲ့စ်၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနဝ်ꩻ ထွာအီဝွဋ်ဒုက္ခနုဲင်းနဝ်ꩻတဲ့ သေတဝ်း၊ သေတဝ်းဒိဋ္ဌိခရာႏတဲင် 'ခန္ဓာႏဘိုနဝ်ꩻ နိစ္စဒျာႏ၊ သုခဒျာႏ၊ အတ္တဒျာႏ' တဏှာႏရာႏဂ အဝ်ႏဝွို့ည (မိစ္ဆာ)ဒိဋ္ဌိနဝ်ꩻတွော့ꩻ လꩻနွောင်ꩻတဝ်းနိဗ္ဗာန်ႏ၊ ထန်ႏနွောင်ꩻတဝ်း ဝွဋ်ဒုက္ခနောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
သေတဝ်း အဝိဇ္ဇာႏအပဲ့စ်၊ အဝိဇ္ဇာႏနဝ်ꩻ ထွာအီဒါႏ ဝွဋ်ဒုက္ခနုဲင်းနဝ်ꩻတဲ့ သေတဝ်း၊ သေတဝ်းအဝိဇ္ဇာႏခရာႏတဲင် ခွေါင်းရွသာႏယာႏမု-စတဲင်နဝ်ꩻနဝ်ꩻ ထင်းဒျာႏထာꩻချမ်ꩻသာႏ၊ သေတဝ်းသစ္စာႏဒုက္ခ၊ အဝ်ႏဝွို့ည အဝိဇ္ဇာႏနဝ်ꩻတွော့ꩻ လꩻနွောင်ꩻတဝ်းနိဗ္ဗာန်ႏ၊ ထန်ႏနွောင်ꩻတဝ်း ဝွဋ်ဒုက္ခနောဝ်ꩻသွူ။(သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ စတုက္ကနိပါတ်၊ ယောဂသုတ်)
### အာႏကွိုꩻ
အသာတရူပဇာတ်

**"အသာတရူပဇာတ်"**
ထွားသွဉ်ဟော်ꩻကျပ် "အသာတရူပဇာတ်"ယိုတဲင် **"ကလꩻအီသတိꩻ၊ ကလꩻအီပညာႏ၊ ကလꩻဒါႏ ထာꩻသေတရာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ"**

၁။ ပေါႏမာꩻသီဝင်ꩻတဲ့ တနီꩻနီꩻ တချိန်ႏချိန်ႏ တလဲင်ႏလဲင်ႏသူꩻနဝ်ꩻ ပါꩻမာꩻသီဒါႏနီ-

၂။ ကထွဉ်ႏမာꩻ အကုဲင်သားတဲ့နဝ်ꩻ၊ ကမာꩻလွဉ်ꩻအကုဲင်သားတဲ့နဝ်ꩻ ခံႏဗာႏထာꩻဒုက္ခနုဲင်းနုဲင်းဝင်ꩻ-

၃။ ကံႏကရိုꩻနဝ်ꩻ ထာꩻမာꩻဒျာႏတဲင် ပေါႏမာꩻအကုဲင်တဲ့ မော့ꩻအကုဲင်၊ မော့ꩻထာꩻဒုက္ခ၊ ပေါႏမာꩻအဟဝ်တဲ့ မော့ꩻထာꩻဟောဝ်၊ မော့ꩻထာꩻချမ်ꩻသာႏအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။

ဇာတ်ဝတ္ထုသွဉ်ထူႏ ခိုမူႏခွန်နင်ꩻ ဗွေႏစင်ꩻဗွေႏသျင်ႏ ထွူအောင်ႏမျင်ႏလဲဉ်းသွူတဲင် ခြွိုင်ႏခြွိုင်ႏသန်ꩻသန်ꩻ ချမ်ꩻချမ်ꩻသာႏသာႏ ကသေကဒါႏအတွိုင်ꩻ လွောက်ꩻနာႏထူႏသွုံꩻနွောင်ꩻထွူတွော့ꩻ ချမ်ꩻသာႏသွံပါꩻ ကမဉ်လꩻရာꩻအတွိုင်ꩻ မွိုင်မွိုင်ခွꩻသꩻ ယံကလꩻလွသွော့ စွုမ်ႏပီးစွုမ်ႏပါꩻ စွုမ်ႏဖြီးစွုမ်ႏဖြာꩻ ပငါပရာꩻကွိုနဲ သွဉ်တန်ꩻကထင်ႏ ဗွေႏသျင်ႏဗွေႏစင်ꩻ ခွန်နင်ꩻသီးယာဟွေး။
### အာႏကွိုꩻ
အသညတပရိက္ခာရရဟန်ꩻ

**"အသညတပရိက္ခာရရဟန်ꩻ"**

၁၂၁။ ကမာꩻဒါႏ (ထာꩻမာႏ) အကုသိုလ်ႏကံႏယိုနဝ်ꩻ တစိꩻပေႏဒျာႏ ဆေ့ꩻပေႏလွုမ်ꩻဟ၊ အကုသိုလ်ႏကျိုꩻ အကုဲင်မျိုꩻ တရတွိုႏနွောင်ꩻတဝ်း ယူႏနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ထာꩻတဟောဝ်တဝ်း အကုသိုလ်ႏယို ထီႏဖွီမွုန်းသေႏသေႏ ထင်းပေႏမွုန်းလာꩻလာꩻ၊ တလဲင်ႏတစဲက် ထီဗဲက်သော့ꩻဒါႏ ခမ်းရာႏနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ဗွေလွန်းစွဉ်ႏဖွိုင်ꩻ တဲက်တွိုင်ꩻနယ်ဗာႏ ဥပမာႏနုဲင်းနဝ်ꩻနေနေ၊ ထာꩻကုဲင်ကကျွိုက် ပါꩻလိုꩻမွိုက်နဝ်ꩻ တလဲင်ႏတစိꩻစိꩻပေႏလွုမ်ꩻတဲ့ အစိꩻပေါင်ꩻအာ ခွပ်လာညနေင်ႏ ဆုဲင်ꩻချိန်ႏသူꩻနဝ်ꩻ အကုသိုလ်ႏထာꩻမာꩻ ဗွေဗိတ်စွဉ်ႏဒျာႏခန္ဓာႏ အနမ်း(ဖွိုင်ꩻ)နောဝ်ꩻသွူ။

ဟော်ꩻထွားသွဉ်ဗာႏ "အသညတပရိက္ခာရရဟန်ꩻ"ဝတ္ထုယိုတဲင် **"လꩻဗဟုသုတ၊ လꩻသတိꩻနုဲင်းယို"**

၁။ "ပရိက္ခရာႏ"တခြိုꩻ အသွုံꩻအဆောင်ႏနဝ်ꩻ အွဉ်ႏလွင်ꩻလိန်ꩻဗာႏတဝ်းထာꩻ၊ အခင်ႏလမ်းတွမ်ႏခင်ႏလမ်း အွဉ်ႏသိမ်ꩻဟောဝ်ဟောဝ်ဗာႏ-

၂။ ထာꩻမာꩻမာႏ (အကုသိုလ်ႏ)နဝ်ꩻ ထင်းဖွီထီႏဆေ့ꩻလꩻတောဝ်း၊ ပေါႏအာလဲင်ႏနဝ်ꩻ ထွာဒါႏအမာႏတန်-

၃။ နီထာꩻမာႏယို သွꩻပေႏဖုံႏ မဉ်ႏဖေႏသတိꩻနဝ်ꩻ ဟောဝ်နာႏဒျာႏ၊ ပေါႏတနာႏတဝ်းနဝ်ꩻ တွိုႏဒါႏဆရာႏ (လိုꩻတန်)ထျꩻ-စတဲင်နုဲင်းနောဝ်ꩻ သေထွꩻလꩻသအီသတိꩻအာတန်သွူ။
### အာႏကွိုꩻ
အာနန္ဒတ္ထေရပဥှာ

**"၅၄။ ဂါႏထာႏ ပြန်ႏပအိုဝ်ႏခြေင်ခြေင်"**

ကောဝ်ႏအလွီးနဝ်ꩻ လွေꩻတဝ်းတလီꩻထျꩻသူꩻ၊ ကောဝ်ႏတင်ႏကောဝ်ႏစမ္ပယ်ႏ အလွီးဖုံႏတဲ့နဝ်ꩻ၊ ကောဝ်ႏစန္ဒကူႏလွီးတဲ့နဝ်ꩻ လွေꩻတဝ်းတလီꩻထျꩻသူꩻ၊ သူႏတောႏကောင်ꩻသီး အလွီးဂွုဏ်ႏ သတင်ꩻနဝ်ꩻမꩻ လွေꩻတလီꩻထျꩻသူꩻ၊ သူႏတောႏကောင်ꩻနောဝ်ꩻ နေးတွမ်ႏသီႏလဂွုဏ်ႏသတင်ꩻတဲင် မာꩻဟွမ်လို့စွဉ်ႏ အရပ်ကားကအဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။

"၅၅။ ဂါႏထာႏ ပြန်ႏပအိုဝ်ႏခြေင်ခြေင်"

ကဝ်ႏစန္ဒကူႏလွီးတဲ့နဝ်ꩻ၊ ကဝ်ႏတင်ႏလွီးတဲ့နဝ်ꩻ၊ ကဝ်ႏဗိုလွီးတဲ့နဝ်ꩻ၊ ကဝ်ႏမူꩻလေꩻလွီးတဲ့နဝ်ꩻ အလွီးဟွမ် အဝ်ႏလွဉ်းလွဉ်း၊ သီႏလလွီးဂွုဏ်ႏသတင်ꩻနဝ်ꩻ ဟွမ်လွိုလဲဉ်းက ကဝ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ အလွီးနဝ်ꩻသွူ။

**"လꩻဗဟုသုတ၊ လꩻအီသတိꩻနုဲင်းယို"**
ဟော်ꩻထွားသွဉ်ဗာႏ အာႏနန္ဒာႏပဉှာဝတ္ထုယိုနဝ်ꩻ-
၁။ ကောဝ်ႏလွီးနဝ်ꩻ လွေꩻတဝ်းတလီꩻထျꩻ၊ လွေꩻလꩻတလီꩻနာလွုမ်ꩻ၊ သူႏတောႏကောင်ꩻသီး အလွီးဂွုဏ်ႏသတင်ꩻနောဝ်ꩻ လွေꩻလို့တွိုႏဖွစ်ꩻ စွစ်ꩻစဲစ်ꩻစွဉ်ႏအကျောင်ꩻ၊

၂။ ကောဝ်ႏလွီးဖုံႏနဝ်ꩻ ရိုꩻစွဉ်ႏဟွမ်ဟွမ်တဲ့ တထွꩻတဝ်း သူႏတောႏကောင်ꩻသီး သီႏလလွီးဂွုဏ်ႏသတင်ꩻအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻ သေထွꩻ-လꩻအီသတိꩻ အာတန်။
### အာႏကွိုꩻ
အာနန္ဒသဌေꩻစေꩻ

**"အာနန္ဒသဌေꩻစေꩻဝတ္ထု"**
ဖေႏအပိုခိုဩဝါဒနုဲင်းယို (၁) ပိုခိုဟွေး- နုဲင်းလယ်ႏကွို့ꩻ တခြိုꩻကုဋေႏလစ်ꩻဆီပေႏယိုနဝ်ꩻ 'အာနာႏလဲဉ်း'ထင်းမွိုန်းနုဲင်းနောဝ်ꩻ၊ (၂) တခြိုꩻအောဝ်ႏသွူစူကိုနုဲင်းယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏလူႏတန်ꩻတဝ်း (လူꩻတန်ꩻမွိုန်းတောဝ်း)၊ (၃) ထုမ်ႏရွမ်တိတ်ꩻတိတ်ꩻထဲင်းဗာႏ (၄) ပေါႏမာꩻယွမ်ꩻတဗီႏတဲ့ တဗီႏတာႏ ယွမ်ꩻထိုꩻလဲဉ်း (၅) ထွားရွမ်နုဲင်းဗာႏ ဖီးအွာ၊ တမူ တဝတ်ꩻသူꩻ-ဖေႏဩဝါဒနုဲင်းနောဝ်ꩻ။

၆၂။ ဂါႏထာႏ ပြန်ႏပအိုဝ်ႏခြေင်ခြေင်- ခွေပိုအောဝ်ႏ၊ ခွေတခြိုꩻအောဝ်ႏ၊ လိုꩻမွိုက်နဝ်ꩻ သꩻကိုခံႏထူႏ ယူႏနုဲင်းယိုတဲင် တခြိုꩻတွမ်ႏပို သꩻကိုခံႏထူႏ ကယူႏနုဲင်းယိုတဲ့ အနမ်းသွူမဉ်ႏတဲ့ အီလွေꩻငါသား ဖြားဆားမူႏခို အဲဉ်ထောဝ်းဖိုရင်ꩻရင်ꩻ၊ ပိုထဲင်းဟ အီႏမာꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻအီလွေꩻ၊ အီလွေꩻနွောင်ꩻသား စောင်းမားအဝ်ႏနဲ့၊ တခြိုꩻထဲင်းဟ အီႏမာꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻအီလွေꩻ၊ အီလွေꩻနွောင်ꩻသား စောင်းမားအောဝ်ႏနဲ့။

**"လꩻဗဟုသုတ၊ လꩻအီသတိꩻနုဲင်းယို"**
ဟော်ꩻထွားသွဉ်လွ အာနန္ဒသဌေꩻစေꩻဝတ္ထုယိုတဲင်-

၁။ သꩻကိုစွယ်ꩻလမ်ꩻ ပိုမာနဝ်ꩻ ဆင်ꩻရယ်ꩻဒုက္ခခြေင်လွုမ်ꩻအကျောင်ꩻ၊

၂။ မဉ်ႏသီတနီꩻခါ ပိုမာဥစ္စာႏ အီလွေꩻပါ တဒါႏတောဝ်းအကျောင်ꩻ၊

၃။ ပေါႏလူႏတဝ်းသားနဝ်ꩻ ဆင်ꩻရယ်ꩻဒုက္ခ အံႏမဒါႏထာꩻအကျောင်ꩻ၊

၄။ ထုမ်ႏတဲ့ထုမ်ႏ၊ ထူႏတဲ့ထူႏ၊ လူႏတဲ့လူႏ၊ ခိုမူႏစွုမ်ႏဖြာꩻ၊ မာꩻသေꩻကုသိုလ်ႏမꩻ ဘဝယို ဘဝငါ ထွာအီထာꩻချမ်ꩻသာႏအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻ သေထွꩻ လꩻအီသတိꩻအာတန်သွူ။
### အာႏကွိုꩻ
အန်တာတိက

**အန်တာတိကတွိုက်** (အိဉ်ႏကလေက်: Antarctica) နဝ်ꩻ အဝ်ႏလွေꩻဒျာႏ ကမ္ဘာႏဟံႏအခဝ်နဝ်သွတ်ꩻ အကြဲင်ႏမော့နဝ်ကို တွိုက်တန် တဖြုံႏဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ အန်တာတိကစက်ဝွိုင်ꩻအခဝ်နဝ်  အန်တာတိကဒေႏသအကိုတဲင် အခဝ်နဝ် သမုဒ္ဒရာႏဖုံႏ အဝ်ႏခူခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဧရိယာႏအဲဉ်ႏလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏ စတုရန်းမဲင်ႏ ၅.၄ သန်း (စတုရန်းကီလိုမီတာ ၁၄ သန်း)ရပ်တဲင် အာသျ၊ အာဖရိက၊ အမေႏရိကထင်ꩻ၊ အမေႏရိကနဝ် တွိုက်တန်ဖုံႏမိဉ်ႏထွူ ဝွေꩻနဝ်ꩻ ထွာစွောန်ႏ ပဉ္စမအတန်သွတ်ꩻ တွိုက်တန်တဖြုံႏဒျာႏသွူ။ အပေႏအတန်မိဉ်ႏတဲက်ခေးနဝ်ꩻတဲ့ တတွာလွေꩻ ဩသတေးလျတွိုက် နီဖြုံႏတာႏသွူ။ ဧရိယာႏဟံႏနယ်ႏ (၉၈%)နဝ်ꩻ  ထီဝ(ရေခဲ)ဖုံႏ အဝ်ႏဒို့ꩻတခြို့ခါꩻဒျာႏတဲင် ထီဝနမ်း အဒွုန်အဗွိုပေႏတန်နဝ်ꩻ အဝ်ႏ ၁.၂ မဲင်ႏ (၁.၉ ကီလိုမီတာ)ရပ်သွူ။ တွိုက်တန်ယိုအကို လွိုတဲင် အန်တာတိကကွန်ဗူႏ အမော့ထင်ꩻသွတ်ꩻ အဝ်ႏကုဲင်ဟံႏနယ်ႏအလင်ကိုနဝ်ꩻ ထီဝဖုံႏ အဝ်ႏဒို့ꩻတခြို့ခါꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။

အန်တာတိကတွိုက်ယို ကမ္ဘာႏလောင်း ခွုင်းကအဝ်ႏဒါႏ တွိုက်တန်ဖုံႏအကို ဝွေꩻနဝ်ꩻ ထွာ အခွꩻသွတ်ꩻ၊ အသဲင်ခြစ်ꩻသွတ်ꩻ၊ တလီꩻမာꩻသန်အအာသွတ်ꩻ တွိုက်တန်တဖြုံႏဒျာႏသွူ။ အန်တာတိက နောင်ကူရွေꩻ(ကမ်းရိုးတန်း)နဝ်ꩻ စွုမ်ႏနေင်ႏ အဝ်ႏလꩻလွေꩻ ခမ်းရာႏထီ ၈ လက်မ (၂၀၀ မီလီမီတာ)လဲ့ ဒေႏသအကိုဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ပေါင်းလꩻဆေ့ꩻတဲင် ထွာကန်တာရဟံႏသဲင်တုံး ဒေႏသနုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ ရမ်ꩻရိုꩻလꩻဒျာႏသွူ။  အလျားနဝ်ꩻ အဝ်ႏတွိုႏ အနုတ် ၈၉°Cဒီႏဂရီႏသဲးသီးယဲက် (- ၁၂၉° F)သွူ။ တွိုက်တန်လောင်းယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏအုံသော့ꩻသေႏသေႏဒါႏ ခမ်းသားလိုꩻဖုံႏ အဝ်ႏသော့ꩻတဝ်းတဲင် အဝ်ႏဒျာႏ လိုꩻအုံယွို့သား သုတေသနစခန်ꩻကို အဖြာꩻ (၁၀၀၀-၅၀၀၀)ရပ်လုမ်ꩻသွူ။ အာတန်တိကတွိုက်ယို ခမ်းမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻလဲ့ တပွိုင်ႏဆဲင်ႏတဝ်းအကျောင်ꩻ အဝ်ႏသꩻဖော်ꩻတူႏခါꩻဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။

ကောပ်စွောန်ႏ တွိုက်တန်ဖုံႏအကို ထွာ အခွꩻသွတ်ꩻ၊ အသဲင်ခြစ်ꩻသွတ်ꩻ၊ တလီꩻမာꩻသန်အအာသွတ်ꩻ၊ ထာꩻထူꩻဆန်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏထွာသော့ꩻ အထိုသွတ်ꩻတကာႏတဝ်း ခမ်းမုဲင်ꩻလဲ့ တပဲင်ႏဆဲင်ႏဗာႏတဝ်းတဲင် လိုꩻဖုံႏ ကအဝ်ႏအုံသော့ꩻ သေႏသေႏသားဖုံႏ တအဝ်ႏတဝ်းလဲ့ တွိုက်ယိုအကို အဝ်ႏမာꩻသုတေသနထာꩻမာꩻတာႏ သိပ္ပံသုတေသနစခန်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏသော့ꩻ (၈၀)ရပ်သွူ။ သိပ္ပံပညာႏသျင်ႏ အဖြာꩻပေါင်ꩻ (၄၀၀၀)ရပ် အဝ်ႏချာႏလူႏလုဲင်ႏလွေꩻသဲင်ꩻ အဝ်ႏခွုမ်မာꩻလွေꩻ သုတေသနသွူ။ နဝ်ꩻအကို အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏကို ကအဝ်ႏအုံဒါႏ မျန်မာမူႏ သိပ္ပံပညာႏသျင်ႏတဖြာꩻလဲ့ အဝ်ႏပါသော့ꩻအကျောင်ꩻ သေထွꩻဗာႏနဝ်ꩻသွူ။


File:Fryxellsee Opt.jpg|The blue ice covering Lake Fryxell, in the Transantarctic Mountains, comes from glacial meltwater from the Canada Glacier and other smaller glaciers.
File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg


## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:အန်တာတိက
အာဖရိက

**အာဖရိကတွိုက်** (အိဉ်ႏကလေက်: Africa) နဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏဟံႏလောင်း အာသျတွိုက်ထွူနဝ်ꩻ ထွာစွောန်ႏ ဒုတိယ အတန်သွတ်ꩻ ဟံႏနယ်ႏအလုဲင်းသွတ်ꩻ တောမ်ႏ လိုꩻဖြာꩻခြွောန်း ဒုတိယအအာသွတ်ꩻ တွိုက်တန်တဖြုံႏသွူ။ မိဉ်ႏတွက်ထူႏသော့ꩻပါ ကွန်ဖုံႏနဝ်ꩻ အအဲဉ်ႏအလုဲင်ႏအဝ်ႏ စတုရန်းမဲင်ႏ ၁၁.၇ သန်း (စတုရန်းကီလိုမီတာ ၃၀.၂ သန်း) ရပ်တဲင် အဝ်ႏဒို့ꩻတတွာလွေꩻ ကမ္ဘာႏဟံႏခိုႏမဲ့ငါခြွဉ်း (၆%)တောမ်ႏ ထူႏခါꩻခင်ႏလမ်း ကမ္ဘာႏဟံႏယာႏကောင်အကို (၂၀.၄%)သွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၁၉ စာႏရင်ꩻအလꩻ ဟံႏနယ်ႏခြွဉ်း ၆၁ ဗာႏအကို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း အဝ်ႏအုံသော့ꩻ (၁ ဗီလီယံ)ရပ်တဲင် တတွာစွဉ်ႏ ကမ္ဘာႏဟံႏလိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း (၁၄.၇၂%)သွူ။

အာဖရိကတွိုက် ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ ပင်ႏလယ်ႏဟံႏခါႏ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏထင်ꩻနဝ်ꩻ သီနုဲင်းကွန်ရဲဉ်ႏလောင်း ကအဝ်ႏဒါႏ သူးအဲက်ရောင်ꩻတန်(တူးမြောင်း)တောမ်ႏ ပင်ႏလယ်ႏတနျာႏ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်နဝ်ꩻ အေင်ဒိယသမုဒ္ဒရာႏ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ꩻ အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာႏဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ အာဖရိကတွိုက်ကို ကပဲင်ႏချာဒါႏ ခမ်းထီတန်အာႏဏာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏ(၅၄)ခမ်းတဲင် မဒါဂတ်စကားတောမ်ႏ ကွန်အလင်ဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏပါသော့ꩻသွူ။

သိပ္ပံပညာႏဆဲင်ႏရာꩻ အသောင်အရင်ꩻအနယ်ꩻအလꩻ အာဖရိကတွိုက်ယိုနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ လိုꩻဖုံႏ ကအဝ်ႏအုံလွဉ်ရီးဒါႏ ဒေႏသတဖြုံႏဒျာႏအကျောင်ꩻ အွောန်ႏထွော့မတ်ခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ ကထွူလဲဉ်း ကရီးစခါ နေင်ႏပေါင်ႏ(၇)သန်းရပ် ခိန်ႏနဝ်ꩻခါ ကအဝ်ႏအုံဒါႏ ထမ်(လူဝံ)အထောက်အထားဖုံႏယို ထီႏမော့ꩻလွေꩻ အာဖရိကကိုတဲင် လိုꩻဖုံႏကအဝ်ႏအုံ အစဝ်းသွတ်ꩻ အထောက်အထားနဝ်ꩻ ထီႏမော့ꩻလွေꩻ အီတီယိုးပီးယားခမ်းထီ ခမ်းလမ်းတထွောင်းကို သက်တန်ꩻနဝ်ꩻ လꩻလဲဉ်း နေင်ႏပေါင်ꩻ (၂)သန်းလွိုသွူ။ အာဖရိကနဝ်ꩻ အဝ်ႏကိပ်ꩻဒင်ႏလွေꩻ အီကွေတာလောင်းတဲင် ရာႏသီႏဥတုလဲ့ အဝ်ႏစွုမ်ႏမွေးသွူ။ ကမ္ဘာႏဟံႏ အခဝ်ထင်ꩻ ရာႏသီႏဥတုတောမ်ႏ ကမ္ဘာႏဟံႏ အခဝ်နဝ် ရာႏသီႏဥတုဖုံႏ နီစွိုးကလꩻလို့ဒါႏ တွိုက်တဖြုံႏဒျာႏသွူ။ အာဖရိကတွိုက် စီꩻပွာꩻရေꩻထင်ႏထိုအာႏနဝ်ꩻ ၂၀၁၀ စာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ(၅%)၊ တွိုင်ႏ ၂၀၁၁ နဝ်ꩻ အဝ်ႏ (၅.၅%)သွူ။

## ခမ်းထီဟံႏနယ်ႏတောမ်ႏ ဒေႏသဖုံႏ

thumb|200px|အာဖရိကတွိုက် ဒေႏသဖိုင်ႏ -

thumb|အာဖရိကတွိုက် ဂျိုဟ်ႏတုကိုပုင်ႏ
right|thumb|သမ်ဗဲသီခြောင်
right|thumb|ဗစ်တိုးရီးယားထီထဲ့
thumb|ကွန်

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:အာဖရိကတွိုက်
အာဟာရတွမ်ႏဘဝ

**"အာဟာာႏရတွမ်ႏဘဝ"**
တဲမ်းလိတ်သား ကအီႏတဲမ်းဗာႏ အာဟာႏရတွမ်ႏဘဝ ရွမ်ဖြုဲင်ꩻယိုနောဝ်ꩻ ခါးလားကတဲမ်းနောဝ်ꩻ မော့ꩻခွဲဗာႏဖိုလဲဉ်း၊ ထီႏဗာႏဖိုလဲဉ်းတွမ်ႏမဲ့၊ ဟွိုန်တဲ့ဟွိုန်ဗာႏဖိုလဲဉ်းတွမ်ႏနား၊ ကထောင်ထွားလဲ့ မော့ꩻဗာႏဖိုလဲဉ်း၊ ထီႏဟွိုန်မော့ꩻသေ ယိုလစ်ꩻမျိုꩻစွုမ်ႏလဲဉ်းတွော့ꩻ တဲမ်းထန်ႏနယ်ဗာႏ ဖူးဝေးမွိုးဖါ လိုꩻအမျာꩻသီးဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။
အာဟာႏရတွမ်ႏဘဝ ဆဲင်ႏထာꩻမုဲင်ꩻဟောင်း သꩻကိုမဉ်ရီလွဉ်သား မဲ့ꩻအောဝ်ႏဒါႏ၊ တသေတောဝ်းသားဖုံႏတာႏနောဝ်ꩻ ထွာအီငေါဝ်းရီသနဲ့၊ တဲမ်းလိတ်သား မဉ်ႏသျင်ꩻနယ်ဗာႏနောဝ်ꩻ ဘုရာꩻပါဠိကျမ်ꩻဂန်ႏကို အောဝ်ႏလွဉ်နုဲင်းယို "သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ - ခွိုင်းကားတဲင် ထာꩻသꩻသားဖုံႏနောဝ်ꩻ အုံပွိုင်းအုံဒေါင် အာဟာႏရကရိုꩻဒါႏ ထာꩻအံႏဖုံႏအလောင်းလွဉ်းလွဉ်းတဲ့ရိုꩻ၊ သတ္တဝါႏသီးဖုံႏနောဝ်ꩻ အံႏအွꩻဗာႏတောဝ်း အာဟာႏရနောဝ်ꩻ သက်မွန်နွောင်ꩻညတောဝ်းနောဝ်ꩻသွူ။
ယင်းတစွိုးနောဝ်ꩻ ဗွေႏမျတ်ဘုရာꩻ ကဟော်ꩻသေꩻခါꩻ အဘိဓမ္မာႏတရာꩻတောႏကိုနောဝ်ꩻ သမ်းရိုꩻဖျင်သတ္တဝါႏသီး ခွိုင်းကားတဲင် ထာꩻသက်သားဖုံႏနောဝ်ꩻ အုံပွိုင်းအုံဒေါင်ဗာႏတွမ်ႏ (ကံႏ သꩻ ဥတု အာဟာႏရ)ယိုလစ်ꩻမျိုꩻလွဉ်းလွဉ်း၊ ကထွာလွဉ် သတ္တဝါႏယို ကင်ꩻထိုꩻတွမ်ႏ ကံႏ သꩻ ဥတု အာဟာႏရ ယိုလစ်ꩻမျိုꩻတအဲဉ်ထောဝ်း၊ အောဝ်ႏမွန်ဗန်အီဗာႏတွမ်ႏ ယိုလစ်ꩻစွိုးကိုနောဝ်ꩻ ကံႏနောဝ်ꩻ အလာပဲင်ꩻ၊ အနေင်ႏပဲင်ꩻမꩻ ဖျင်ဗာႏတလဲင်ႏလနီလဲင်ႏ၊ သꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻတဲ့ တဖျင်ထွူတောဝ်း တလဲင်ႏချင်ꩻခန်းတဲ့ အလာပဲင်ꩻ အနေင်ႏပဲင်ꩻ အောဝ်ႏမွန်ဗန်နွောင်ꩻဒျာႏ၊ ဥတုကရိုꩻနောဝ်ꩻတဲ့ နီလာသွံလာမꩻပြောင်ꩻ၊ နီလာသွံလာမꩻ အီႏခွိုင်းလွဉ်လိုꩻသက်၊ အီႏထွာနွောင်ꩻဘေꩻ၊ အီႏထွာနွောင်ꩻ အန္တရာယ်ႏ၊ ကွပ်နောဝ်ꩻမꩻ အရေꩻတတန်ထွꩻတောဝ်း အာဟာႏရ တဲမ်းလိတ်သား မဉ်ဒေါ့ꩻခြုဲင်းနယ်ငါႏနောဝ်ꩻမꩻ တဲမ်းထန်ႏနယ်ဗာႏ ရွမ်ဖြုဲင်ꩻယိုသွူ။
### အာႏကွိုꩻ
အားထွုတ်တရာꩻသား

**"ပဓါနိယင်္ဂသုတ် (အားထွုတ်တရာꩻသား အင်္ဂါႏငတ်ꩻပါꩻ)"**
နီဗွေႏဘုရာꩻဟော်ꩻဖေႏ ဗွေႏရဟန်ꩻသီးဖုံႏ တရာꩻနုဲင်းယို-
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
ကအားထွုတ်တရာꩻသားနဝ်ꩻ အင်္ဂါႏအဝ်ႏဗာႏ ငတ်ꩻပါꩻ-
၁။ သဒ္ဓေါ ဟောတိ - သဒ္ဓါႏတရာꩻအောဝ်ႏဗာႏ
၂။ အပ္ပါဗာဓေါ ဟောတိ - ခြွိုင်ႏသန်ꩻဗာႏ
၃။ အသဌော ဟောတိ - စွို့ꩻစွဉ်ႏဗာႏ
၄။ အာရဒ္ဓဝီရိယော - ဝီရိယအောဝ်ႏဗာႏ
၅။ ပညာယ သမ္ပန္နာဂတော - ပညာႏအောဝ်ႏဗာႏ
ကအားထွုတ်တရာꩻသားနဝ်ꩻ ဗွေဗာႏတွမ်ႏအင်္ဂါႏငတ်ꩻပါꩻ (အချက်ငတ်ꩻချက်)နောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
၁။ 'သဒ္ဓါႏတရာꩻအောဝ်ႏဗာႏ'ကရိုꩻနောဝ်ꩻ-
ကအားထွုတ်တရာꩻသားနဝ်ꩻ ယွုမ်းဗာႏဘုရာꩻ တရာꩻ သံဃာႏ ရတနာႏသွံပါꩻတွမ်ႏ ကံႏ-ကံႏအကျိုꩻ၊ ယွုမ်းဗာႏယိုငတ်ꩻမျိုꩻ၊
ယွုမ်းကရိုꩻနဝ်ꩻ-
ဗွေႏဘုရာꩻသူꩻနဝ်ꩻ 'အရဟံ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော၊ သုဂတော၊ လောကဝိဒူ၊ အနုတ္တရော ပုရိသဒမ္မသာရထိ၊ သတ္ထာ ဒေဝမနုဿာနံ၊ ဗုဒ္ဓေါ၊ ဘဂဝါ'ဗွေတွမ်ႏ ဂွုဏ်ႏတောႏဖုံႏနဝ်ꩻကွတ်ꩻပါꩻ၊ ယွုမ်းအံႏဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻ၊ ယွုမ်းအံႏဗာႏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ႏ စတဲင်နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
၂။ 'ခြွိုင်ႏသန်ꩻဗာႏ'ကရိုꩻနောဝ်ꩻ-
ထာꩻဆာကင်ꩻဗာႏ၊ ရောႏဂါႏကင်ꩻဗာႏ၊ အခွꩻလွဉ်ꩻမွေးတဝ်း၊ အလျားလွဉ်ꩻမွေးတဝ်း၊ မဲဉ်ႏရာႏဒျာႏ၊ အံႏဒဲဉ်အွီႏဒျာႏ၊ အဆာႏကေႏဒျာႏ၊ အုံဟောဝ်အဝ်ႏသန်ꩻဒျာႏ စတဲင်နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
၃။ 'စွို့ꩻစွဉ်ႏဗာႏ'ကရိုꩻနောဝ်ꩻ-
အံႏလဲဉ်ဒါႏတဝ်းဝင်ꩻ၊ လဲဉ်ဒါႏတဝ်းထာꩻ၊ ဆရာႏလောင်းတဲ့နဝ်ꩻ၊ ပညာႏအဝ်ႏသား-ကအားထွုတ်ညီꩻလို့ဝင်ꩻတရာꩻ သွꩻပေႏအမျာꩻလောင်းတဲ့နဝ်ꩻ မာꩻဒျာႏအမွေးအတွိုင်ꩻ၊ ဒေါ့ꩻဒျာႏအမွေးအတွိုင်ꩻ စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
၄။ 'ဝီရိယအောဝ်ႏဗာႏ'ကရိုꩻနောဝ်ꩻ-
ပယ်ႏထိုꩻအကုသိုလ်ႏတာႏ၊ မာꩻဗွေဗာႏကုသိုလ်ႏတာႏနဝ်ꩻ လွꩻတဝ်း၊ ကုဲင်းမွေးမွေးဗာႏ၊ ဝီရိယအာႏဗွေသေႏသေႏဗာႏ၊ မာꩻသေႏသေႏဗာႏကုသိုလ်ႏ-စတဲင်နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
၅။ 'ပညာႏအောဝ်ႏဗာႏ'ကရိုꩻနောဝ်ꩻ-
အောင်ႏအတန်ꩻယို အတန်ꩻနဝ်ꩻ၊ လꩻဘွဲ့ယိုဘွဲ့နဝ်ꩻ ပညာႏစားနဝ်ꩻ မွေးတဝ်း၊ ယိုနောဝ်ꩻကုသိုလ်ႏ (အဟောဝ်)၊ ယိုနဝ်ꩻအကုသိုလ်ႏ(အကုဲင်)သေဗာႏ၊ အားထွုတ်တရာꩻတဲင် သေထီႏဒျာႏ အထွာအကုဲင်၊ မာꩻပြုဲင်ထိုꩻနွောင်ꩻ ကိလေႏသာႏ၊ တွိုႏငါနီဒါႏနိဗ္ဗာန်ႏ (ဝိပဿနာႏ)ဉာဏ်ႏပညာႏစတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻဒျာႏသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ ပဉ္စကနိပါတ်၊ ပဓါနိယင်္ဂသုတ်)
### အာႏကွိုꩻ
အာသီယံ

**အာသျခဝ်ကွဉ်ႏနဝ် ခမ်းထီဖုံႏအစွိုꩻ** (အိန်းကလေတ်:  Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) **အာသီယံ**နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အာသျခဝ်ကွဉ်ႏနဝ်အကို ကအဝ်ႏဒါႏ ခမ်းထီ(၁၀)ခမ်း ခြွဉ်းဖွဲ့ဗူႏခါꩻဒါႏ ခမ်းထီရေꩻတောမ်ႏ စီꩻပွာꩻရေꩻဆဲင်ႏရာꩻ အစွိုꩻတန်တစွိုꩻဒျာႏသွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၇၆ ဗာႏကို အေန်ဒိုနီးသျားခမ်းထီ၊ မလေးသျားခမ်းထီ၊ သေင်ကာပူ၊ ထုဲင်ꩻ၊ ဖိလစ်ပုဲင်ခမ်းထီ ခမ်းထီးဖုံႏ ခမ်းလင်ရေꩻဝွန်ႏတန်သီး တဲမ်းထွို့ꩻသွူစူမုဲင် အာသီယံကေႏညာႏချက် (ဗန်ကောက်လိတ်ကေႏညာႏ)ကိုတဲင် ဖွဲ့ဗူႏခါꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ဆုဲင်ꩻနဝ်ꩻ ဗရူနုဲင်းခမ်းထီ၊ ဗီယက်နမ်ခမ်းထီ၊ မျန်မာ(မန်း)၊ လာအိုခမ်းထီ၊ ကမ်ဗောဒီးယားခမ်းထီ စတဲင် ခမ်းထီဖုံႏ နွို့ပါလွဉ်တဲင် အဝ်ႏလွဉ်စွဉ်ႏ ခမ်းထီ(၁၀)ခမ်းနဝ်ꩻသွူ။ အာသီယံ ဟံႏနယ်ႏအအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ တတွာတောမ်ႏ ကမ္ဘာႏဟံႏမဲ့ငါခိုႏ ဧရိယာႏခြွဉ်း (၃%)တဲင် အဝ်ႏစွဉ်ႏ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၄.၄၆) သန်းသွူ။ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ တတွာကမ္ဘာႏလိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း (၈.၈%)တဲင် အရမ်ꩻအနေႏ အဝ်ႏစွဉ်ႏ သန်း(၆၀၀)ဖြာꩻရပ်သွူ။ အာသီယံအစွိုꩻ အဓိကအင်းရေႏချက်နဝ်ꩻ ဖေႏကထွာဒျာႏ ခွꩻငိမ်ꩻထွူ လွိုင်ႏကွုန်ꩻထင်ႏထိုဒါႏ အသောင်အရင်ꩻ အစုအဗူႏတဗာႏတဲင် တခမ်းတောမ်ႏတခမ်း ဆွန်ꩻစူလွောင်ႏဗူႏ ခိန်ႏညဆွာꩻယံတဉ်ႏခွောင် ယံခွုမ်မာꩻညီꩻနွောင်ꩻဝင်ꩻ ဒေႏသကို စီꩻပွာꩻရေꩻ၊ လိုꩻမုꩻရေꩻ ထင်ႏထိုမုꩻတောမ်ႏ ယေန်ႏငဲးရေꩻ လွိုင်ႏကွုန်ꩻထင်ႏထိုမုဖုံႏဒျာႏသွူ။

## အာသီယံထွာလွဉ်ပုင်ႏ
**အာသီယံ**အစွိုꩻယိုနဝ်ꩻ တယ်ႏထောင်ႏစလွေꩻဒျာႏ ခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၇၆ ဗာႏ ဩဂုတ်လာ (၈)နီꩻ ထုဲင်ꩻခမ်း ဝေင်ꩻဗန်ကောက်ကို တဲမ်းထွို့ꩻသွူ အာသီယံကေႏညာႏချက် (ဗန်ကောက်လိတ်ကေႏညာႏ)တဲင် ဖွဲ့ဗူႏခါꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ အစွိုꩻနွို့ခမ်းထီဖုံႏနဝ်ꩻ အဉ်ဒိုနီးသျား၊ မလေးသျား၊ သေင်ကာပူ၊ ထုဲင်ꩻ တောမ်ႏ ဖိလစ်ပုဲင် ခမ်းထီး(၅)ခမ်းဖုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ဆုဲင်ꩻနဝ်ꩻ အစွိုꩻနွို့ခမ်းထီးတသာဖုံႏအနေႏ ကထွာဒါႏ ဗရူနုဲင်း (၁၉၈၄)ဗာႏ၊ ဗီယက်နမ်(၁၉၉၅)ဗာႏ၊ မျန်မာ(မန်း) (၁၉၉၇)ဗာႏ၊ လာအို (၁၉၉၇)ဗာႏ၊ ကမ္ဘောဒီးယား (၁၉၉၉)ဗာႏကို နွို့လွဉ်ညီꩻရောင်လွဝင်ꩻတဲင် ယိုခါနဝ်ꩻ အဝ်ႏလွဉ် (၁၀)ခမ်းနဝ်ꩻသွူ။ အွဉ်အကိုရေꩻချုတ်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ထုဲင်ꩻခမ်းထီ Surin Pitsuwan သွူ။ တယ်ႏ ၁၉၉၁ ဗာႏ အာသီယံအနေႏ ဒေႏသကို ခွုမ်မာꩻသောင်သားလွဉ် ခမ်းထီရေꩻ၊ စီꩻပွာꩻရေꩻ၊ လိုမ်းဗိဉ်ႏရေꩻနဝ်ꩻသွူ။

အစွိုꩻနွို့ခမ်းထီဖုံႏနဝ်ꩻ -


File:Flag of Brunei.svg|၁- ဗရူနုဲင်း
File:Flag of Cambodia.svg|၂- ကမ္ဘောဒီယား
File:Flag of Indonesia.svg|၃- အဉ်ဒိုနီးသျား
File:Flag of Laos.svg|၄- လာအို
File:Flag of Malaysia.svg|၅- မလေးသျား
File:Flag of Myanmar.svg|၆- မျန်မာ
File:Flag of the Philippines.svg|၇- ဖိလစ်ပုဲင်
File:Flag of Singapore.svg|၈- သေင်ကာပူ
File:Flag of Thailand.svg|၉- ထုဲင်ꩻ
File:Flag of Vietnam.svg|၁၀- ဗီယက်နမ်


## အာသီယံ အခေႏခံႏစီꩻကန်ꩻတဖွောင်ꩻ (၆)ဗာႏ
* ၁။ ခမ်းထီဖုံႏကားကအဝ်ႏ တခမ်းတောမ်ႏတခမ်း အွောန်ႏရေꩻလေးစားချာငါဝင်ꩻ လွစ်တခြင်ရေꩻ၊ သွုန်တွောင်းတရျားအာႏဏာႏ ပဲင်ႏဆဲင်ႏဟံႏနယ်ႏ တောမ်ႏ စွိုးခွိုꩻရေꩻလက္ခဏာႏဖုံႏ၊
* ၂။ ခမ်းထီတဖြုံႏဖြုံႏ အုံအဝ်ႏခွင်ꩻယို ခမ်းလင်ဖုံႏ နွို့လွဉ်ယား၊ အံႏနွောင်ꩻလောက်ꩻနိက်စက်မုꩻဖုံႏ ယံကင်ꩻဗာႏ၊
* ၃။ ခမ်းထီတဖြုံႏဖြုံႏ ခမ်းအကိုရေꩻယို ခမ်းလင်ဖုံႏ နွို့လွဉ်ခွုမ်မာꩻ ယံကအဝ်ႏဗာႏမွုန်း၊
* ၄။ ထာꩻသျုတ်တရေင်ဖုံႏယို ဖြေႏသျင်ꩻဗာႏတောမ်ႏ ထာꩻခွꩻငိမ်ꩻအနယ်ꩻ၊
* ၅။ သုင်ꩻအာႏဏာႏတွော့ꩻ လောက်ꩻဗာႏတဝ်းဝင်ꩻ၊
* ၆။ ခမ်းထီအချင်ꩻချင်ꩻ တွိုႏခြောင်ꩻမုꩻအဝ်ႏအဝ်ႏ ပူꩻပေါင်ꩻစွဲးကမ်းကူႏညီႏ ခွုမ်မာꩻညီꩻလွ့ဝင်ꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။

## အာသီယံ အုံကွံဖက်ခမ်းထီဖုံႏ
အာသီယံ အုံကွံဖက်ခမ်းထီဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလ့နဝ်ꩻအတွိုင်ꩻသွူ-
* ဩသတေးလျ
* အေင်ဒိယ
* ကနေဒါ
* ဂျပန်
* ရသျား
* ခယ်ႏ
* ကိုရီးယားခမ်းနဝ်
* ဥရောပသမဂ္ဂ
* နယူးဇီလန်
* အမေႏရိကန်ႏ

## အာႏကွိုꩻ



ကဏ္ဍ:အာသျတွိုက်
အာႏငတ်ꩻပါꩻ-တရာꩻငတ်ꩻစွိုး

**"ဝိတ္ထတသုတ် (အာႏငတ်ꩻပါꩻ-တရာꩻငတ်ꩻစွိုး အဓိပ္ပါယ်ႏ)"**
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
'အာႏ'အဝ်ႏငတ်ꩻမျိုꩻ၊ ငတ်ꩻမျိုꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ-
၁။ သဒ္ဓါႏအာႏ (ထာꩻယွုမ်းအံႏအာႏ)
၂။ ဝီရိယအာႏ (ထာꩻကျိုꩻစာꩻအာႏ)
၃။ သတိꩻအာႏ (ထာꩻယူႏလꩻအာႏ)
၄။ သမာႏဓိအာႏ (ထာꩻသꩻစွူအာႏ)
၅။ ပညာႏအာႏ (ထာꩻသေထီႏအာႏ)၊ အောဝ်ႏငတ်ꩻမျိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
၁။ 'သဒ္ဓါႏအာႏ'ကရိုꩻနောဝ်ꩻ နုဲင်းမုဲင်ꩻနဲတဲင်-
သာႏသနာႏကိုယို အရိယာႏတပဲ့ꩻနဝ်ꩻ ယွုမ်းဗွေႏဘုရာꩻ 'အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ႏတွမ်ႏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ႏ'၊ ဗွေႏဘုရာꩻသူꩻနဝ်ꩻ 'ခွုင်းကားကလူႏ ခံႏထူႏထွိုက်တဲင်-အရဟံ၊ နမ်းဒျာႏစဲင်းစဲ့-သေကြောင်းကြဲ့တရာꩻတွော့ꩻ-သမ္မသမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ သေကျင်ꩻဗွေခါꩻ ဝိဇ္ဇာစရဏတဲင်-ဝိဇ္ဇာစရသမ္ပန္နော၊ ငေါဝ်းဟောဝ်ရိုꩻဒေါ့ꩻ တွိုႏသော့ꩻနိဗ္ဗာန်ႏ၊ ဖထန်ႏဒုက္ခော-သုဂတောဂွုဏ်ႏ။
လောကသွံပါꩻ သေငါꩻယံကျ-လောကဝိဒူ၊ ဆွုံꩻမꩻသင်ꩻသား ကားသတ္တဝါႏ ဆွုံꩻမꩻဒါႏခေါ-အနုတ္တရော ပုရိသဒမ္မသာရထိ၊ လိုꩻလူꩻဗျဟ္မာႏ ဆရာႏကွပ်ထွာ သတ္ထာ ဒေဝမနုဿာနံ၊ သစ္စာႏလစ်ꩻပါꩻ သေငါꩻယံခေါ- ဗုဒ္ဓေါဗွေႏဂွုဏ်ႏ၊ သူပါꩻဘွုန်ꩻတောႏ ဗွေကျောႏငါႏထာꩻ-ဘဂဝါဂွုဏ်ႏ၊ ဂွုဏ်ႏတောႏကွတ်ꩻစွိုး၊ စင်ဖြွိုးလꩻခါꩻ၊ ဗွေႏဘုရာꩻ' ယွုမ်းအံႏနုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏ'သဒ္ဓါႏအာႏ'နောဝ်ꩻသွူ။
၂။ 'ဝီရိယအား'ကရိုꩻနောဝ်ꩻ-
သာႏသနာႏကိုယို အရိယာႏတပဲ့ꩻနဝ်ꩻ 'ကျိုꩻစာꩻပယ်ႏထိုꩻ အကုသိုလ်ႏ၊ ကျိုꩻစာꩻမာꩻဗွေကုသိုလ်ႏ၊ ဝီရိယအဝ်ႏသေႏသေႏ၊ မာꩻသေႏသေႏကုသိုလ်ႏ'ယိုနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏ'ဝီရိယအာႏ'နောဝ်ꩻသွူ။
၃။ 'သတိꩻအာႏ'ကရိုꩻနောဝ်ꩻ-
သာႏသနာႏကိုယို အရိယာႏတပဲ့ꩻနဝ်ꩻ 'သတိꩻအဝ်ႏ၊ သတိꩻဟောဝ်မွေးစွဉိႏထာꩻ၊ မာꩻညလဲဉ်းတဲ့ယဝ်း တောင်ꩻချာလို့ဒျာႏထာꩻမာꩻ၊ ဒေါ့ꩻညလဲဉ်းတဲ့ယဝ်း တောင်ꩻချာလို့ဒျာႏငေါဝ်း၊ ယူႏချာယူႏငါ-ယူႏခူꩻလိမ်ꩻခူꩻပြန်ႏဖြောင်ဒျာႏ'၊ ယိုနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏ'သတိꩻအာႏ'နောဝ်ꩻသွူ။
၄။ 'သမာႏဓိအာႏ'ကရိုꩻနောဝ်ꩻ-
သာႏသနာႏကိုယို အရိယာႏတပဲ့ꩻနဝ်ꩻ 'ပျောႏလွဉ်ꩻတဝ်း ကာႏမဂွုဏ်ႏ၊ မာꩻတဝ်းအကုသိုလ်ႏ၊ မာꩻဒျာႏကုသိုလ်ႏ၊ အားထွုတ်တရာꩻတဲင် လꩻစွဉ်ႏပထမဈာန်ႏ၊ ဒုတိယဈာန်ႏ၊ တတိယဈာန်ႏ၊ စတုတ္ထဈာန်ႏ၊ အုံခွꩻကဒဲ့ꩻ အုံရျူႏသျူးဗာႏထာꩻ'၊ ယိုနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏ'သမာႏဓိအာႏ'နောဝ်ꩻသွူ။
၅။ 'ပညာႏအာႏ'ကရိုꩻနောဝ်ꩻ-
သာႏသနာႏကိုယို အရိယာႏတပဲ့ꩻနဝ်ꩻ 'ပညာႏအဝ်ႏ၊ ထာꩻသေတရာꩻအဝ်ႏ၊ သေခန္ဓာႏ အထွာအကုဲင်တဲင် ဒိုဖြွဉ်ကိလေႏသာႏ၊ ဝဲန်ကာႏဒုက္ခ၊ တွိုႏဖြနိဗ္ဗာန်ႏ၊ ဉာဏ်ႏပညာႏနုဲင်းနဝ်ꩻအဝ်ႏ'၊ ယိုနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏ'ပညာႏအာႏ'နောဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ ပဉ္စကနိပါတ်၊ ဝိတ္ထတသုတ်)
### အာႏကွိုꩻ
အာႏဇာႏနီႏ

**အာႏဇာႏနီႏ** (အဲင်းကလေတ်: Martyr) ကရိုꩻဒါႏ ငေါဝ်းအဓိပ္ပါယ်ႏနောဝ်ꩻ ကအံႏဖြာႏထွိုက်၊ ကအံႏဖြာႏသင်ꩻဒါႏ လိုꩻပုဂ္ဂိုလ်ႏယို ကအီႏမော့ꩻဗာႏ ကအီႏထီႏဗာႏနောဝ်ꩻ ယိုꩻတောဝ်း၊ ခင်ႏလမ်းတွိုင်ꩻ ဒေႏသတွိုင်ꩻ ပုဂ္ဂိုလ်ႏအာႏဇာႏနီႏ ကအီႏပေါႏထန်ႏလွဉ်ဗာႏနောဝ်ꩻ ယပ်ꩻခုဲင်ႏငါႏနောဝ်ꩻသွူ။ အာႏဇာႏနီႏ ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းနောဝ်ꩻ မန်းငေါဝ်းလဲ့မွေးတောဝ်း၊ ပအိုဝ်ႏငေါဝ်းလဲ့ မွေးတောဝ်း၊ ပါဠိငေါဝ်းဒျာႏ၊ အောဝ်ႏအာဇာနေယျာ ပါဠိဝေါဟာရကို တဲမ်းထန်ႏလွဉ်ဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ အာႏဇာႏနီႏပုဂ္ဂိုလ်ႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ ထွားတောဝ်းနမ်းတာႏ၊ မာꩻတောဝ်းနမ်းအကျိုꩻ၊ ခမ်းထီတွမ်ႏလိုꩻမျိုꩻ အကျိုꩻဖေႏကအောဝ်ႏ၊ ကအောဝ်ႏထိန်းထံႏခွုမ်မာꩻဖေႏဒါႏ လိုꩻပုဂ္ဂိုလ်ႏယို ဟဲ့ꩻဗာႏ အာႏဇာႏနီႏနောဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းသားမွိုးဖါ ချံꩻသာႏဒါႏငါ၊ လွိုင်ႏကွိုန်ꩻသာႏယာႏ ထင်ႏထိုဒါႏငါ သက်တလီးယို ပဓာနအွဉ်ႏတောဝ်းတဲင် သွီႏသက်မဲဉ်သီသီ ယာႏဖြို့ꩻပီမဲဉ်ဖြင်းဖြင်း ခွေစွိုးခွေခွိုꩻ ခွေလိုꩻမျိုꩻ ခွေခမ်းခွေထီ ခမ်းသားမွိုးဖါ ခွꩻခွꩻသꩻသꩻ ဖေႏကအုံအောဝ်ႏ လွေꩻသဲင်ꩻဗာႏနောဝ်ꩻ ခမ်းထီတွမ်ႏလိုꩻမျိုꩻအတာႏ ကလူႏလွေꩻဒါႏ သွီႏသက်ပုဂ္ဂိုလ်ႏယို ဟဲ့ꩻအာႏဇာႏနီႏပုဂ္ဂိုလ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။

ကလဲဉ်းခိုႏချာ မဟာမစာႏ ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻ အောဝ်ႏအတိက်ꩻနျꩻခံႏဘဝ ဖေႏကလွစ်ထန်ႏလꩻနောဝ်ꩻ တခေတ်ထွူတခေတ် တစွုပ်ထွူတစွုပ် ရက်ခွိုꩻသꩻဓာတ်ကအောဝ်ႏဒါႏ အာႏဇာႏနီႏပုဂ္ဂိုလ်ႏ လိုꩻယံလိုꩻကျ ကထွာဒါႏအွဉ်ငါ ခေါင်းဆောင်ပေႏတန် အရန်းရန်းတွမ်ႏ သွꩻဟောဝ်ထာꩻမာꩻဖက်ဖုံႏယို ထွာပအိုဝ်ႏအာႏဇာႏနီႏပုဂ္ဂိုလ်ႏဖုံႏဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ နောဝ်ꩻမꩻ နေးတွမ်ႏရက်ခွိုꩻသꩻဓာတ်တွော့ꩻ ခမ်းထီတွမ်ႏလိုꩻမျိုꩻအတာႏ ခံႏယပ်ꩻခံႏခုဲင်ႏ ကစွဉ်ꩻလွေꩻလဲဉ်းသွီႏသက် ခေါင်းဆောင်ပေႏတန်တွမ်ႏ သွꩻဟောဝ်ထာꩻမာꩻဖက် ကေꩻဇူꩻတရာꩻယို ဖျတ်နွောင်ꩻတောဝ်းတန်ႏဖိုꩻ၊ ခမ်းသားသွိုန်ꩻဖူꩻသꩻရာႏမောင်ႏကို မုဲင်ꩻခါမꩻလဲ့ အွဉ်ႏဖေင်ꩻနွောင်ꩻတောဝ်း စွိုးခွိုꩻအွဉ်ငါ ခေါင်းဆောင်ပေႏတန် အရန်းရန်းတွမ်ႏ သွꩻဟောဝ် ထာꩻမာꩻဖက်ဖုံႏကေꩻဇူꩻတရာꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကွဲတဲင်တွော့ꩻ သꩻပေႏသꩻတနဲင်းငါႏနုဲင်းနောဝ်ꩻလဲ့ တထွူတောဝ်း၊ တာႏဝွန်ႏကကေႏထွူလဲဉ်းဒါႏ အာႏဇာႏနီႏပုဂ္ဂိုလ်ႏထာꩻမာꩻစူကွို့ꩻ သမဲင်ꩻဖေႏတာႏဝွန်ႏယို အောဝ်ႏဒင်ႏခါꩻ နီနာꩻပြေင်လောင်းတွော့ꩻ အီႏသွုပ်ထေင်းထံႏလွေꩻဗာႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻကားကအောဝ်ႏ တာႏဝွန်ႏဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။

မွူးနီꩻအာႏဇာႏနီႏ'နီꩻ'ကို ကားကအောဝ်ႏ လွူးဗဲင်းသꩻအာႏဇာႏနီႏ၊ လွူးဗဲင်းသꩻရက်စွိုးခွိုꩻ၊ ယူႏလꩻဗဲင်း အာႏဇာႏနီႏပုဂ္ဂိုလ်ႏပေႏတန်ဖုံႏ၊ မွူးနီꩻအာႏဇာႏနီႏ'နီꩻ'ယိုနောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏပုဂ္ဂိုလ်ႏအာႏဇာႏနီႏ ဖေႏလူႏလွေꩻ သွီႏသက်မွူးနီꩻတဲင် ပအိုဝ်ႏတစွိုးခွိုꩻလွုမ်း သꩻပေႏသꩻတနဲင်းငါႏနောဝ်ꩻမꩻ မဉ်ႏယွိုင်ႏအလံႏနောဝ်ꩻ ယွိုင်ႏတွိုက်ကီမွိုန်း လံႏထွန်ႏနာ၊ ချꩻဖွိုႏလင်ꩻသွံပေရပ်တွော့ꩻ ယံယွိုင်ႏလွေꩻသွော့ဝင်ꩻ ပငါပရာꩻအကျောင်ꩻ နေးတွမ်ႏမေတ္တာႏ စေႏတနာႏတန်တန်အာအာတဲင် ဖေႏသေလွေꩻဗာႏ တွမ်ႏရွမ်ဖြုဲင်ꩻနုဲင်းယိုသွူ။

## အာႏကွိုꩻ


ကဏ္ဍ:ခမ်းထီရေꩻ
အာသျ

**အာသျတွိုက်** (အိဉ်ႏကလေက်:Asia)နဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏလောင်းကအဝ်ႏဒါႏ တွိုက်တန်ဖိုင်ႏအကို ထွာအတန်သွတ်ꩻတောမ်ႏ လိုꩻအိုင်အဝ်ႏသော့ꩻ အဖြာꩻခြွောန်းဖိုင်ႏလဲ့ အဝ်ႏအာတချသွတ်ꩻ တွိုက်ꩻတန်တဖြုံႏဒျာႏသွူ။ အာသျတွိုက်ယိုနဝ်ꩻ ယဟန်ႏလဲ့ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဒျာႏ အာဖကာယူရေးသျား ဟံႏယာႏကောင် တခူးတခဝ်နဝ်ꩻသွူ။ အာသျတွိုက်နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ သူးအဲက်ရောင်ꩻတန်(တူးမြောင်း) တောမ်ႏ ယူရယ်ကောင်ရွေꩻဖုံႏ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻ၊ ကော့ကေးသတ်ကောင်ရွေꩻ၊ ကဲတ်သပီယန်ပင်ႏလယ်ႏ တောမ်ႏ ပင်ႏလယ်ႏဆုံးဖုံႏ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ဖဲ့ꩻသွူ။ အာသျတွိုက်ဟံႏအအဲဉ်ႏလုဲင်းနဝ်ꩻ အတတွာ ကမ္ဘာႏဟံႏခိုႏမဲ့ငါ (၈.၇%) မွေးတဝ်းလဲ့ အဝ်ႏတတွာဒို့ꩻတခြို့ခါꩻ ကမ္ဘာႏဟံႏဧရိယာႏ (၂၉.၇%)သွူ။ ကမ္ဘာႏလောင်း လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း (၆၀%)နဝ်ꩻ အဝ်ႏအုံသော့ꩻ အာသျတွိုက်ကိုသွူ။
thumb|200px|အာသျတွိုက်ဂျိုဟ်ႏတုဟံႏပုင်ႏ

## ဟဲ့ꩻဖန်ဗာႏမိဉ်ꩻအာသျခရာႏ
thumb|ကုလသမဂ္ဂ geoscheme အာသျဒေႏသဖုံႏပုင်ႏ:

**အာသျ**ကရိုꩻဒါႏ မိဉ်ꩻယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဂရိဘာႏသာႏငဝ်းငွါစခါကို လင်ꩻလွောန်လွေꩻ လက်တိဉ်ဘာႏသာႏကို အဝ်ႏနဝ်ꩻမꩻ ထွာလင်ꩻလွောန်သမ်း အဲင်းကလေတ်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါထျꩻနဝ်ꩻသွူ။ အာသျကရိုꩻဒါႏ မိဉ်ႏယိုနဝ်ꩻ ဟီရိုဒိုးတပ် အရီးသွတ်ꩻ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်ယီးနယ်ခါꩻ ဗီသီ ၄၀၀ ရပ်ခိန်ႏကာႏအကျောင်ꩻ ထီႏမော့ꩻဗာႏနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

*
အာႏဏာႏ

**"အာႏဏာႏ"**
ခွေသွဉ်းလံးနဝ်ꩻ ညဝ်ႏ၊ ထွီႏ၊ ဆျာဖုံႏယို ခွေသွဉ်းတလွူးတဝ်း တမျိုꩻမျိုꩻသွူ။ ကတလွူးတဝ်း တမျိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ အကျောင်ꩻထူꩻထူꩻဆန်ꩻဆန်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ တအဲဉ်ထဝ်း၊ ဝါႏသနာႏတဝ်းရိုꩻရိုꩻတွော့ꩻ လွူးတဝ်းဒျာႏသွူ။
လွူးတဝ်းရိုꩻလဲ့ ညဝ်ႏနဝ်ꩻ ပါꩻမုဲင်ꩻညဝ်ႏသေတဝ်း လွောန်လယ်ႏလွောန်အုံ ခွေသွဉ်းလံးနဝ်ꩻ ကားမုဲင်ꩻဗာႏဗာႏစွောန်ႏဒျာႏသွူ။ ညဝ်ႏလွောန်အုံ ခွေသွဉ်းလံးနဝ်ꩻ အီႏဗွေတနေင်ႏအဝ်ႏကြွို့ꩻတဝ်း၊ လꩻအလာပဲင်ꩻလွုမ်ꩻ ထိုꩻမားချာယင်းဒျာႏသွူ။
ညဝ်ႏကလွောန်အုံ ခွေသွဉ်းလံးအကို ညဝ်ႏမွူးတဗာႏနဝ်ꩻ နီနေင်ႏလွိုလဲဉ်း ပေါႏတခါႏ ထိုꩻမားတခါႏ တွိုႏဒျာႏဟန်ႏနီꩻသွူ။ ဝွေꩻမီႏမဲဉ်လွောန်လဲ့ နုဲင်းဒျာႏဝွေꩻလံးတဲင် ထာꩻခေ့ꩻထာꩻလေတရွေꩻတဝ်း ဝွေꩻလွောန်ဒျာႏသွူ။
ညဝ်ႏမွူးယို ကလွောန်အုံ ခွေသွဉ်းလံးနဝ်ꩻ လွောန်ကွီအံႏထာꩻမွေးတဝ်း၊ လွောန်အုံဒျာႏ ရိုꩻခါႏခါႏ၊ လွောန်ပွေါးယူး တခါႏခါႏသွူ။
ညဝ်ႏမွူးယို ပေါႏအဝ်ႏခွေသွဉ်းလံးခိန်ႏနဝ်ꩻ ညဝ်ႏလင်လွောန်အုံနုဲင်းနဝ်ꩻ ဝွေꩻတကျွိုက်တဝ်း၊ ညဝ်ႏလင်မီႏလွောန်နဝ်ꩻ ဝွေꩻတားဝွေꩻငွေါ်ꩻဆွုမ်ႏစွောန်ႏဒျာႏသွူ။
နုဲင်းခွေကခတ်ကယ်ꩻ ဝွေꩻသꩻသဖော်ꩻနဝ်ꩻ (ခွေလံးဒျာႏ၊ လွိုခွေ ညဝ်ႏလင် ပါꩻမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻ မဲဉ်ဖေႏအုံတဝ်း) အဝ်ႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏ ခင်ႏလံးအုံတကြက်ꩻတဲင် အာႏဏာႏမဲဉ်ပဲင်ႏ ဝွေꩻတဗာႏလွုမ်ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
ယိုနဝ်ꩻ တိရစ္ဆာန်ႏကထွာဒါႏ ညဝ်ႏမွူးပေႏငါမဉ်ႏတဲ့ မဉ်လꩻတောမ်ႏအာႏဏာႏအကျောင်ꩻသွူ။
တိရစ္ဆာန်ႏကထွာဒါႏ ညဝ်ႏမွူးပေႏငါမဉ်ႏတဲ့ မဉ်လꩻတောမ်ႏအာႏဏာႏတဲင် လိုꩻထဲင်းနဝ်ꩻ စင်းဒေါ့ꩻဒွုမ်ဟောင်း၊ ယိန်းမဲဉ်လꩻလꩻသွူ။
လိုꩻကမဲဉ်လꩻအာႏဏာႏနဝ်ꩻ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ အတ္တ၊ မာႏနတရာꩻထွာအထျꩻတွော့ꩻ မဲဉ်လꩻလဲ့အဝ်ႏ၊ တရာꩻနုဲင်းယိုဖုံႏ ထွာအထျꩻတမွေးတဝ်း မဲဉ်မာꩻဖေႏလိုꩻမျိုꩻအကျိုꩻ၊ ခမ်းထီအကျိုꩻတွော့ꩻ မဲဉ်လꩻလဲ့အဝ်ႏ၊ အဝ်ႏနီမျိုꩻရိုꩻဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
ယိုနီမျိုꩻအကို ပထမတမျိုꩻနဝ်ꩻ အာလဲဉ်း ဒုတိယမျိုꩻ မဉ်ႏရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ မဲ့ꩻအာႏဏာႏအဝ်ႏ ခွန်လိုꩻတန်သီး လက်ခံႏတဝ်းမကောင်းတဲင် ရိုꩻတဝ်းဒွုမ်သွူ။
ကွယ်ႏတွော့ꩻ အာႏဏာႏနီမျိုꩻယိုနဝ်ꩻ တမျိုꩻတောမ်ႏတမျိုꩻ ကင်ꩻဝင်ꩻတလꩻတဝ်း၊ အတ္တဟိတ-နမ်းအကျိုꩻထွာအထျꩻတွော့ꩻ လꩻစွောန်ႏအာႏဏာႏလဲ့ ပရဟိတ-ဝင်ꩻအကျိုꩻယို မာꩻဖေႏဗာႏယင်းဒျာႏနေနေ၊ မာꩻတဝ်း တလꩻတဝ်းသွူ။ ပရဟိတ-ဝင်ꩻအကျိုꩻထွာအထျꩻတွော့ꩻ လꩻစွောန်ႏအာႏဏာႏလဲ့ အတ္တဟိတ-နမ်းအကျိုꩻယို လꩻလွောန်ဗာႏဒျာႏနေနေ၊ ထူႏတဝ်းလဲ့ တလꩻတဝ်းသွူ။
မဲဉ်လꩻအာႏစာႏအမျိုꩻမုဲင်ꩻလꩻ အတ္တဟိတ-နမ်းအကျိုꩻယို အဝ်ႏလိုႏထူႏလွောန်ꩻချိုꩻငါႏတဝ်း၊ တရာꩻလဲ့နဝ်ꩻ တရာꩻတဝ်းလဲ့နဝ်ꩻ၊ တန်ႏလဲ့နဝ်ꩻ တန်ႏတဝ်းလဲ့နဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏထူႏနွိုင်ႏငါႏတဝ်းသွူ။
နမ်းအကျိုꩻယို တထူႏနွိုင်ႏတဝ်း၊ တအွောန်ႏရေꩻငါႏတဝ်းတွော့ꩻ ကအွောန်ႏရေꩻဒါႏ ခမ်းထီလိုꩻမျိုꩻအကျိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဗွေႏဘုရာꩻတဖူꩻရဲဉ်ႏ ရိုꩻဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
ဗွေႏဘုရာꩻနဝ်ꩻ လောကတ္ထစရိယ၊ ဉာတတ္ထစရိယ၊ ဗုဒ္ဓတ္ထစရိယ-ကရိုꩻဒါႏ စရိယသွံပါꩻယိုအကို အမျာꩻအကျိုꩻကရိုꩻဒါႏ လောကတ္ထစရိယနဝ်ꩻ ထွာထာꩻမာꩻအထျꩻသွတ်ꩻသွူ။
နဝ်ꩻတွော့ꩻ ခွေသွဉ်းကမဲဉ်ဒေါ့ꩻနဝ်ꩻ အာႏဏာႏကအဝ်ႏဒါႏ လိုꩻသီးယိုနဝ်ꩻ နီအာႏဏာႏယို အဝ်ႏလိုႏသုံꩻအီတဝ်း နမ်းတာႏ၊ အဝ်ႏလိုႏသုံꩻတရွို့ꩻတဝ်း၊ ကုသိုလ်ႏလဲ့ ဖေႏကလꩻ ဟို့ꩻလဲ့ ဖေႏကကွို့ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုꩻသုံꩻလွေꩻမဲဉ်ႏမဲဉ်ႏ၊ အဝ်ႏလိုႏသုံꩻလွေꩻအီဒျာႏ လိုꩻမျိုꩻ ခမ်းထီတာႏအကျောင်ꩻ တဲက်တွန်ꩻလွေꩻဗာႏသွူ။
### အာႏကွိုꩻ
အာႏဏာႏပဲင်ႏခမ်းထီဖုံႏ

[thumb|[:en:United Nations|ကုလသမဂ္ဂအစွိုꩻ အစွိုꩻနွို့သား ခမ်းထီဖုံႏအလံႏ တောမ်ႏ အစွိုꩻနွို့မွေးတဝ်းသား GA ခမ်းထီဖုံႏ၊ ခမ်းထီစွုမ်ႏဟော်နန်ꩻ၊ ဝေင်ꩻစနီဗာ, သွိသာလန်ခမ်းထီ]]
ခမ်းထီလ့ယိုဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ တကမ္ဘာႏလွုမ်းကို ကအဝ်ႏဒါႏ အာႏဏာႏပဲင်ႏခမ်းထီဖုံႏ အရန်းအခေႏနေႏတောမ်ႏ ပွိုးတောမ်ႏအာႏဏာႏပဲင်ႏတာႏ  အွဉ်ႏရေꩻအသိမတ်ပျုအခေႏနေႏ အချက်လျက်စာႏရင်ꩻဒျာႏသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ခမ်းထီ
အိစ်သာလမ်ဘာႏသာႏ

**အိစ်သာလမ်** (အဲင်းကလေတ်: Islam) (အာရပ်ငေါဝ်းနေး အယ်လ်-အိစ်သာလမ် **الإسلام‎ al-’islām**) ယို ထာꩻယုမ်းလွူꩻ ဖရာꩻအောဝ်ႏ တာဆူႏစား၊ ကယုမ်းအမ်ႏသားဖုံႏနောဝ်ꩻ နာႏငေါဝ်းလွောန်ꩻ အလာဟ်ဖရာꩻ ကဟောꩻခါꩻဒါႏ ကုရ်အာန် လိတ်တရာꩻဖွူꩻ တောမ်ႏယင်း အစ်သလမ်ဖရာꩻလိုꩻ အဆုဲင်ꩻလွို အကမဉ်ꩻဒါႏ မိုဟာမဲတ်ဒ် ကသွောန်ဖေႏခါꩻထာꩻဖုံႏ (ဟဒီးသ်) ယင်း ထာꩻအုံအောဝ်ႏ ထာꩻကမ်ကျင်ꩻ (သွန္နသ်) ဖုံႏသွူ။ အစ်သလမ်နောဝ်ꩻ အဓိပ္ပယ်ႏလꩻ "အုံဖွိုႏဖရာꩻထျꩻ"၊ "ထာꩻခွꩻရျူႏ"၊ "ထာꩻခြောင်ꩻခွꩻစွူ" တဲ့။ လိုꩻကနာႏငေါဝ်း အစ်သလမ်ဘာႏသာႏသားနောဝ်ꩻ ဝင်ꩻဟဲ့ꩻ မူသလေမ်(မူသလိဉ်)၊ ကွဲႏတွော့ꩻ နွို့ပါ အိစ်သာလမ်ဘာႏသာႏသားယို မိဉ်ႏဟဲ့ꩻ မူသလေမ်ဘာႏသာႏနောဝ်ꩻ အစွို့ꩻမဲန်ႏတောဝ်းသွူ။
thumb|frame|right|ဆော်ဒီအာရေးဘီးယားခမ်း၊ မက္ကာဟ်ဝေင်ꩻကိုကအဝ်ႏဒါႏ ကာအ်ဘာယို ထွာ အစ်သလမ်ဘာသာႏ အကဲန်၊ ဟမ်ႏတဗီးလို့ကို ကအဝ်ႏဒါႏ မူသလေမ်ဖုံႏ လွောန်ဝုဲင်ႏထူႏဝင်ꩻ
ပေါႏရိုꩻသွူ ဖရာꩻနောဝ်ꩻ အစ်သလမ်ဖုံႏယုမ်းခါꩻ အောဝ်ႏတပါꩻလုမ်ꩻ၊ အွောန်ႏသွဉ် အွောန်ႏထွꩻဒါႏ ဗွိုန်ဖရာꩻနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏတောဝ်း။ ဝွေꩻသီးဘာႏသာႏနောဝ်ꩻ အဗွေမဲန်ႏသွတ်ꩻ၊ အောဝ်ႏခါꩻလဲန်းဟမ်ႏလောင်း ခါးလားဖရာꩻလိုꩻ(မန်း-တမန်တော်) အေဗရာဟဉ်၊ မိုးသဲက်၊ စီးသဲက်သီး ကလွူးခါကိုကာႏ ဝွေꩻသီးဖုံႏ ရိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻ။ ဝွေꩻသီးကယုမ်းနောဝ်ꩻ ကုရ်အာန်တရာꩻလိတ် ခါးလားကအောဝ်ႏ ဖရာꩻလင်တရာꩻ သဗူရ် (Zaboor)၊ တိုရာ (Torah)၊ ယင်း သမ္မာ (Bible) လိတ်ဖွူꩻဖုံႏယို အထွိုင်ႏည အကြုဲင်းလုဲင်ႏ ကုဲင်တကွꩻထိုꩻဗာႏဖို။ အောဝ်ကုဲင်ဟောဝ်လꩻဗော့ꩻ ဖရာꩻကဖေႏခါꩻ ကုရ်အာန်လိတ်ဖွူꩻလုမ်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကနွို့ခါꩻ အစ်သလမ်သားယို မာꩻနုဲင်းလွောန်ꩻဗာႏ မဏ္ဍုဲင်အထျꩻ ငတ်ꩻထျꩻ၊ အုံအောဝ်ႏ ကမ်ကျင်ꩻဗွိုန်ပီဗာႏ အစ်သလမ် တရာꩻဥပဒေႏ (ဆျရီအသ်) သွူ။ အစ်သလမ် တရာꩻဥပဒေႏယို အရဲပ်ခါꩻ သော့ꩻပါလို့နေး ဘဏ်ထာꩻမာꩻ၊ လိုꩻအာဖဝ ပြွူႏဖြိုတာႏ၊ စဲ့ꩻထာꩻမာꩻခရာႏ၊ လိုꩻအစွိုꩻအဗူႏခရာႏ၊ ယင်း လိုꩻအုံအောဝ်ႏထာꩻခရာႏ ကဏ္ဍကားကအောဝ်ႏ။

မူသလေမ်ကဉ်းအာအာယို အောဝ်ႏပါသော့ꩻ သန္နီ (Sunni) ယင်း ဆီးအာ့(Shi'a) ဘာႏသာႏဖ ကိုတဗာႏဗာႏ၊ ထာꩻယိုနောဝ်ꩻ ထွာအဓိက ဘာႏသာႏဗူႏ နီဗူႏ။ မူသလေမ်ဘာႏသာႏသားကို ဆီသွံရျာꩻခေါဝ် (၁၃ %) နောဝ်ꩻ အောဝ်ႏကမ္ဘာႏလောင်း မူသလေမ် အအာသွတ်ꩻခမ်း အဉ်ဒိုနီးဆျားကို၊ ၂၅ ရျာꩻခေါဝ်နောဝ်ꩻ အောဝ်ႏ အေးဆျားအခေါဝ်နောဝ်၊ ၂၀ ရျာꩻခေါဝ်နောဝ်ꩻအောဝ်ႏ ဆကွောန်ႏ ထဝ ဒေႏသ (အရှေ့အလယ်ပိုင်း) ဖဲ့ꩻ၊ ၂ ရျာꩻခေါဝ်နောဝ်ꩻ အောဝ်ႏ အေးဆျာႏထဝကို၊ ၄ % နောဝ်ꩻ အောဝ်ႏ အေးဆျားဆကွောန်ႏနောဝ် (အရှေ့တောင်အာရှ)၊ ၁၅% နောဝ်ꩻ အောဝ်ႏ အာဖရိက သဟာရဒေႏသဖဲ့ꩻကိုသွူ။ လိုꩻဟမ်ႏလောင်း ကားကအောဝ်ႏကို ကလဲန်းလွေꩻဒါႏ ၂၈.၂၆ %၊ အဖြာꩻနေး ၂.၀၄ ဘီလီယံ (မန်း-သန်းနှစ်ထောင်ကျော်) ရပ်ယို အယုမ်းလွူꩻ ဝုဲင်ႏထူႏ ထွေလွောန်ꩻ အစ်သလမ်ဘာႏသာႏ။ ကမ္ဘာႏဟမ်ႏလောင်းကို အိစ်သာလမ်ယို ထွာဒုတိယအတန်သွတ်ꩻဘာႏသာႏ တောမ်ႏ အတန်ဖြိုမွိုင်သွတ်ꩻဒျာႏတဲင် တတွာတောမ်ႏ တကမ္ဘာႏလွုမ်းလိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း ၂၅ % သွူ။

## အာႏကွိုꩻ


ကဏ္ဍ:အိစ်သာလမ်ဘာႏသာႏ