open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ကတ္တရာ

**ကတ္တရာ** () ယိုနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အရောင်ႏတမေန် မွေးတဝ်းလဲ့ အရောင်ႏဖြေင်း ဟုဲက်ဒရိုကာဗွန်တောမ်ႏ ကာဗွန်အခြေင် (free carbon)ဖုံႏ အထီအောက်တမျိုꩻဒျာႏတဲင် လꩻလွဉ်ဒျာႏ အဝ်ႏအော်ဂဲနစ် တခြိုꩻအာဖုံႏ (organic materials) ပေါင်းခံပꩻဖြိုကိုသွူ။ ကတ္တရာနဝ်ꩻ အဝ်ႏလုံးမေႏသွာႏ၊ သေင်ႏ၊ ယေနံ၊ သေင်ႏဖြို့(Peat) ဖုံႏကိုလဲ့ ထေနွောင်ꩻဒျာႏနေနေသွူ။ ကတ္တရာနဝ်ꩻ အဝ်ႏဗစ်စျူမင်ကတ္တရာ
ကရိုꩻဒါႏ တခြိုꩻတမျိုꩻထွာလွဉ်ဒျာႏသွူ။ ဗစ်စျူမင်ကတ္တရာနဝ်ꩻ ဟိုက်ဒရိုကာဗွန်ဒြပ်ခြွဉ်းပါသော့ꩻခွုင်းမုဲင်ꩻမျိုꩻမျိုꩻလွုမ်းသွူ။ အရောင်ႏနဝ်ꩻ အကြိုႏ (မွေးတဝ်းလဲ့) အဖြေင်ႏသွူ။ ကတ္တရာယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ဖြေင်းထွူတကာႏတဝ်း အရောင်ႏလဲ့လိက်ꩻဒျာႏသွူ။ ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ အပီနုဲင်း အဝ်ႏဟံႏကိုထန်ႏလုံးမေႏသွာႏကို ကလꩻလွဉ်ဒါႏကတ္တရာစီႏနဝ်ꩻအတွိုင်ꩻ တဗွိုက်ꩻခြꩻတန်နဝ်ꩻသွူ။ ကတ္တရာယိုနဝ်ꩻ အွဉ်ႏသော့ꩻထာꩻတစွိုးစွိုးကိုထွူ ဒွိုင်လျားဖေႏမေႏ အလျားမီႏအဝ်ႏလွဉ် (၁၀၀)ဒီႏဂရီႏနဝ်ꩻ အထီစွိုမ်းလွဉ်တွော့ꩻ အလူးထန်ႏခေ့ꩻကရစ်ꩻလွဉ်စွဉ်ႏသွူ။

အမေႏရိကတွိုက်နဝ်၊ အော်ရဉ်နိုးကိုးခြောင်တန်ကိုကအဝ်ႏဒါႏ ထရဉ်းနီကြွန်လောင်းနဝ်ꩻ ကတ္တရာထန်ႏအာမွေးစွဉ်ႏထာꩻသွူ။ ထရဉ်းနီကြွန်လောင်းနဝ်ꩻ ကတ္တရာတအောင်အောင်လဲ့ ပီနုဲင်းစွဉ်ႏဒျာႏ ထီပင်ႏလယ်ႏပမာႏ အအဲဉ်ႏအလုဲင်း အဝ်ႏစွဉ်ႏဒျာႏ တမဲင်ႏရပ်သွူ။ ကတ္တအောင်နဝ်ꩻကိုနဝ်ꩻ အပီနုဲင်းစွဉ်ႏဒျာႏ မေႏကောင်ယအနာအတွိုင်ꩻသွူ။ ထူꩻဆန်ꩻငါႏအချက်တချက်နဝ်ꩻ မဲဉ်ခူႏထန်ႏထိုꩻခန်းခွုင်းမုဲင်ꩻခူႏထန်ႏ ကတ္တရာအဝ်ႏဗွေချာယင်းဒျာႏလီꩻလီꩻသွူ။ ကဗွေချာဗာႏအကျောင်ꩻနဝ်ꩻ ကွပ်ပွိုးစွဉ်ႏဒျာႏ ကတ္တရာအဝ်ႏအအောင်ခꩻလ့အဝ်ႏတိုꩻထင်ႏကီသေႏသေႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ကတ္တရာကထန်ႏအာဒါႏ အရပ်ဒေႏသဖုံႏနဝ်ꩻ အမေႏရိကတွိုက်နဝ် ဗဉ်နီးသွီးလားခမ်းထီကိုတွမ်ႏ စျူးဗားကြွန်လောင်းဖုံႏသွူ။ အမေႏရိကန်ႏခမ်းပေါင်ꩻဗူႏ ကာလီဖိုးနီးယားခမ်းနယ်ႏကကို ကထန်ႏလွဉ်ဒါႏ ကတ္တရာဖုံႏနဝ်ꩻ အထီအသွီႏယံငါႏတဲင်တွော့ꩻ မွဉ်းဖျင်ခရာႏတလိုႏတဝ်း မီႏဒါတဖူꩻဖုံႏလဲ့ သွုံꩻအီလꩻသွူ။ ကတ္တရာနဝ်ꩻ အမေႏရိကန်ႏခမ်းပေါင်ꩻဗူႏ ခမ်းနယ်ႏအလင်ကိုဖုံႏ၊ ကနေဒါခမ်းတွမ်ႏ ဥရောပခမ်းထီကိုဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏထန်ႏဒျာႏသွူ။

အွိုးကလဲဉ်းခိုႏချာ နေင်ႏပေါင်ꩻညအာလဲဉ်းအခိန်ႏခါႏသူꩻနဝ်ꩻ သေင်ႏမွူးဖုံႏ တွမ်ႏ တိရိစ္ဆာန်ႏသီးအနမ်းခန္ဓာႏခြုံယဖုံႏ ဗိဉ်သော့ꩻလင်ꩻပင်ႏလယ်ႏကို အခိန်ႏအခါႏထွိုင်ႏကျာႏညဆွာꩻလွဉ်ငါႏတဲင် သဘာႏဝတရာꩻအလꩻ အထွာလွဉ်ထိုꩻခန်းဒျာႏ ထီနွုမ်ꩻကုဲင်(ရေနံ)၊ အဝ်ႏထွာထီနွုမ်ꩻကုဲင် အခိန်ႏထွိုင်ႏကျာႏ အခါႏထွိုင်ႏညငါႏနဝ်ꩻလဲင်ႏခါနဝ်ꩻ ထွာလွဉ်ထိုꩻလုဲင်ႏကတ္တရာအကျောင်ꩻ ဗူမိဗေဒပညာႏသျင်ႏသားဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏယွုမ်းအံႏခါꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ မဉ်ႏဒေါ့ꩻဗာႏ အထွာလွဉ်ပွုံႏစံႏနဝ်ꩻ ခါးလားကထွာကတ္တရာအွိုး ဟံႏခꩻလ အဝ်ႏထွာနေကထီနွုမ်ကုဲင်ခိန်ႏသူꩻနဝ်ꩻ ထီနွုမ်ကုဲင်နမ်းမန်ꩻကအဝ်ႏအွိုးဟံႏပꩻ(ဟံႏသဲဉ်ႏ)ကိုသူနဝ်ꩻ သဘာႏဝတရာꩻအလꩻ အလူႏကြုန်ႏထန်ႏကီထိုꩻလို့ခန်းဒျာႏသွူ။ အလူႏတိန်ႏကြုံႏထန်ႏထိုꩻလို့နုဲင်းနဝ်ꩻတဲင်ခါ ကအဝ်ႏကုဲင်ချာဒါႏ ထီနွုမ်ꩻကုဲင်ဖုံႏနဝ်ꩻ စပ်ရော်ꩻတွမ်ႏ အောက်သီစဉ်တဲင်တွော့ꩻ ထွာထိုꩻခန်းကတ္တရာသွူ။ ကတ္တရာရွိုင်ꩻနဝ်ꩻ ဝင်ꩻဒွိုႏထွူတွော့ꩻ စပ်ရောꩻတွမ်ႏ ဗစ်စျူမင်ကရိုꩻဒါႏ တခြိုꩻအဗွိုန်နုဲင်း ဟံႏကိုထန်ႏကတ္တရာစီႏဖုံႏ၊ သုဲင်ꩻဖုံႏ၊ ကယ်လသီယမ်ကာဗွန်နေက်ဖုံႏတွော့ꩻ မာꩻအီအင်္ဂတေသွူ။

တသီႏဒင်ႏအရောင်ႏဖြေင်းဖုံႏ၊ လမ်းကင်းဖုံႏတွမ်ႏ စေးဒွူႏအီထီဖုံႏနဝ်ꩻ ဝင်ꩻမာꩻအီဒျာႏတွမ်ႏ ကတ္တရာနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻထွူတကာႏတဝ်း ဝင်ꩻကတယ်ႏတထာꩻဖုံႏ၊ ဝင်ꩻကချꩻအွတ်ꩻရွီးဖုံႏသူꩻနဝ်ꩻတဲ့ ထီဖေႏနေးကနွို့လꩻမွိုန်းတဲင်တွော့ꩻ ကတ္တရာယိုနဝ်ꩻ ဝင်ꩻမာꩻအီဗာႏထီရဲ(ရဲအီထီ)သွူ။ အွိုးပွိုင်းလဲင်ႏစခါ ဝင်ꩻမိဉ်ႏမာꩻတဖူꩻနဝ်ꩻ သွုံꩻအီဒျာႏကတ္တရာခြေင်ခြေင်လွုမ်ꩻ ကွဲတွော့ꩻ ဆုဲင်ꩻချာယိုနဝ်ꩻ တဖူꩻဖေႏနေးကခွေါင်ခံႏရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင်တွော့ꩻ တသွုံꩻနေးတဝ်းဒွုမ်ကတ္တရာခြေင်ခြေင် သွုံꩻရောꩻနေးလဲဉ်း သုဲင်ꩻဖုံႏ၊ လုံးတူႏဖုံႏသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ဆန်စော်ဆန်း

**ဆန်စော်ဆျန်း** (, နဝ်ꩻ ခယ်ႏမူႏအရွစ်ယံ တွမ်ႏ သရုပ်ဆောင်ႏနင်ꩻမူႏတဖြာꩻသွူ။ ဝွေꩻနဝ်ꩻ အရီးသွတ်ꩻ နွို့ခေးပြဲင်ႏလွေꩻဗာႏ (နင်ꩻမူႏအထီသွီႏဗွေ ၂၀၁၆) စံꩻငဝ်းပြဲင်ႏပွယ်ꩻကို လꩻလွေꩻဆီးအန်းဒေႏသဆုꩻတဲင် ဆုဲင်ꩻနဝ်ꩻ တခမ်းလွုမ်းအကို အောင်ႏမျင်ႏတွိုႏလꩻစွဉ်ႏဒျာႏ အရန်း (၁၅)နဝ်ꩻသွူ။ နင်ꩻမူႏအထီအသွီႏဗွေစွိုꩻနဝ်ꩻ အစွိုꩻထာꩻမာꩻထွူဆွိုးထိုꩻ (၂၀၁၇)ခုနေင်ႏကိုတဲင် အနေင်ႏနဝ်ꩻအကိုနဝ်ꩻ ဝွေꩻနွို့ပါသရုပ်ဆောင်ႏဗာႏခန်း web drama မိဉ်ꩻ 《云客江湖》ကိုတဲင် ဝွေꩻကသရုပ်ဆောင်ႏဒါႏ ဇာတ်နမ်းအမိဉ်ꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖေႏ ယိုးယိုး(幽幽)နဝ်ꩻသွူ။ Sound of My Dream
Season 2 ကိုလဲ့ နွို့ပါသရုပ်ဆောင်ႏဗာႏသွူ။ တိန်ႏတွိုႏ (၂၀၁၉)ခုနေင်ႏနဝ်ꩻ ဝွေꩻမိဉ်ꩻကျောႏလွီးဟွမ်လွဉ်မွေးစွဉ်ႏထာꩻတဲင် ဇာတ်နမ်းကမိဉ်ꩻဒါႏ Ah Qing အနေႏ ဝွေꩻနွို့ပါသရုပ်ဆောင်ႏဗာႏယင်း The Untamed ဇာတ်တွယ်ꩻကိုသွူ။ တိန်ႏတွိုႏ (၂၀၁၉)ခုနေင်ႏနဝ်ꩻ ဝွေꩻနွို့ပါခေးပြဲင်ႏလွေꩻ နင်ꩻမူႏအရွစ်ယံစွိုꩻခေးပြဲင်ႏပွယ်ꩻကထွာဒါႏ produce camp 2020 ကိုတဲင် တွိုႏအဆုဲင်ꩻသွတ်ꩻ လꩻလွေꩻမဲအဗာႏပေါင်ꩻ(---)တဲင် လꩻလွေꩻခန်းအရန်း(၃)တွော့ꩻ နွို့ပါသော့ꩻလꩻငီꩻခန်း ဗိုန်းဗိုန်းနင်ꩻမူႏ ၃၀၃ အစွိုꩻကိုသွူ။ တယ်နဝ်ꩻမာꩻငါတဲင် ဝွေꩻလွုမ်ꩻတကာႏတဝ်း တွမ်ႏသွꩻ ဗိုန်းဗိုန်းနင်ꩻမူႏ ၃၀၃အစွိုꩻဖုံႏတွော့ꩻ နွို့ပါသရုပ်ဆောင်ႏဗာႏ တီဗီသျိုးဖုံႏအာတန်ဒျာႏသွူ။ ဝွေꩻပရိဿတ်မိဉ်ꩻနဝ်ꩻ ဖန်ဟဲ့ꩻဖေႏ ဆန်းဖုံး (璇风)နဝ်ꩻသွူ။

## ဘဝစဝ်းခါ
ဆန်စော်ဆန်းလွူးဖွာꩻဇာႏတိရပ်ရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ကွေ့စျိုး၊ ကွေ့ယန်ဒေႏသရပ်ရာႏသွူ။ အရွယ်ႏတိန်ႏတွိုႏ အခါႏတိန်ႏလꩻတဲင် ထင်ႏသွဉ်ထူႏပညာႏ ကျောင်ꩻတန်တက္ကသိုလ်ႏ Shanghai Maritime
University ကိုတဲင် သွဉ်ထူႏလွေꩻအိန်းကလေတ်ဘာႏသာႏမေစျာတွော့ꩻ ဒဲ့ꩻထူႏလꩻခန်းဗွဲ့ ကျောင်ꩻတန်ဆျန့်ဟိုင်ကိုသွူ။ ဝွေꩻကလꩻဗွဲ့လက်မှတ်အထိုသွတ်ꩻအရန်းနဝ်ꩻ ခယ်ႏကောလေက် ပွယ်ꩻဖြေႏလိတ်အိန်းကလေတ်ဘာႏသာႏအကို ဝွေꩻလ့ꩻလွေꩻ အရန်း(၈)နဝ်ꩻသွူ။ အိန်းကလေတ်ဘာႏသာႏ လိတ်သွဉ်ခန်ꩻ အမုဲင် (၁၅၆)အကိုနဝ်ꩻ ဝွေꩻထွာအခန်ꩻအွဉ်ငါတဲင် (၂၀၁၅)ခုနေင်ႏ ပွယ်ꩻဗွောင်ကျောင်ꩻအခန်ꩻအနာꩻအတာႏ တက္ကသိုလ်ႏကျောင်ꩻသားတဖြာꩻအနေႏ ဝွေꩻထင်ႏဒေါ့ꩻဗာႏငဝ်းကေꩻဇူꩻတင်ႏသွူ။ လိတ်သွဉ်ကျောင်ꩻအကို ကမာꩻလွေꩻဒါႏ (၂၈)လဲင်ႏဗွေ အရွစ်ယံကျောင်ꩻသားပြဲင်ႏပွယ်ꩻအကို ဝွေꩻဒဲ့ꩻထူႏလꩻလွေꩻပထမဆုꩻတဲင် လ့ꩻစွဉ်ႏဒျာႏ တက္ကသိုလ်ႏကာႏလအယံꩻတွင်ꩻ မိဉ်ႏအကျောႏသွတ်ꩻဆုꩻတွမ်ႏ ဆုꩻအလောင်ႏလင်ဖုံႏသွူ။

## ဂီတ

### Extended Plays

### နမ်းတဖြာꩻရွစ်

### Soundtrack Appearances

### Collaborative Singles

## တွဲႏယဲက်ရေꩻ

### တီဗီသီးရီး

### စဲစ်မဲဉ်ႏဆျိုးတွမ်ႏ မျိုꩻစွုမ်ႏဆျိုးဖုံႏ

## Media
### Advertisements and Endorsements

### Magazine Appearances

## လဉ့်အထန်ႏ
* 

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ခယ်ႏ အရွစ်ယံဖုံႏ
ကဏ္ဍ:ခယ်ႏ အမူႏ အရွစ်ယံဖုံႏ
ဘုဲင်အိုမဲစ်ထရစ်

**ဘုဲင်အိုမဲစ်ထရစ်** () ကရိုꩻနောဝ်ꩻ သိပ္ပံ တောမ်ႏ အနယ်ꩻပညာႏ တစားဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ နုဲင်းမုဲင်ꩻနဲတဲင် ဇီဝဗေဒဆဲင်ႏရာꩻ သတင်ꩻ အချက်အလျက်ဖုံႏအလောင်း တဲက်ထွားခွဲꩻဖြယ်အီအစားစားဖုံႏ(တိုင်းတာသရုပ်ခွဲသော)အတာႏ သိပ္ပံနယ်ꩻပညာႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဘုဲင်အိုမဲစ်ထရစ်ဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ တဲက်ထွားတွက်ချက်ဖေႏ ကဆဲင်ႏဒါႏလိုꩻသီး ဝိသေသလက္ခဏာႏ နမ်းခန္ဓာႏရုဲင်ꩻတသွိုးတဲက်ထွားမုꩻတောမ်ႏ အတွက်အချက်ဖုံႏဒျာႏသွူ။

မျက်မှောက်ကာႏလယိုခါယို ဘုဲင်အိုမဲစ်ထရစ် (Biometrics) ပညာႏ တိုꩻတက်ထင်ႏထိုလွဉ်တဲင် သုံꩻလွဉ်လွရောင်လဲဉ်းနောဝ်ꩻသွူ။ သုံꩻ သတင်ꩻအချက်အလျက်တောမ်ႏ သွုပ်သွယ်ႏရေꩻအနယ်ꩻပညာႏ တွော့ꩻ အစဲစ်အမဲဉ်ႏ မွေးနဲ့ မွေးတောဝ်းနဲ့ ထွားစဲစ်ဆေꩻ (Identity Authentication) အီတာႏ သုံꩻလွဉ် ဘုဲင်အိုမဲစ်ထရစ် (Biometrics) အနယ်ꩻပညာႏနောဝ်ꩻသွူ။

## ဘုဲင်အိုမဲစ်ထရစ် နယ်ꩻပညာႏ
အစဲစ်အမဲဉ်ႏ မွေးနဲ့ မွေးတောဝ်းနဲ့ ကထွားစဲစ်ဆေꩻအီ လိုꩻ ယိုနောဝ်ꩻ စူလုဲင်ꩻဖုံႏ၊ မဲ့ဗီႏ (မျက်လွှာ)၊ မဲ့ကဲဉ်ရောင်ႏ (မျက်နက်ဝန်း)၊ ကဒေါ့ထန်ႏငေါဝ်း ၊ မဲ့ငါ ပုံႏပွိုင်(သဏ္ဌာန်)၊ စူအရွယ်ႏ ပေႏတန် စတဲင် သုံꩻလွေꩻ ထွားစဲစ်အီအမျို့ꩻမျိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။ 

ယိုခါ သုံꩻတောမ်ႏ ဘုဲင်အိုမဲစ်ထရစ် အနယ်ꩻပညာႏတွော့ꩻ အစဲစ်အမဲဉ်ႏ မွေးနဲ့ မွေးတောဝ်းနဲ့ ကထွားစဲစ်ဆေꩻအီဖုံႏနောဝ်ꩻ ကထင်ႏတသွာင်းအရန်းထိုထွူလဲဉ်း ခမ်းထီဖုံႏအကို ကအောဝ်ႏဒါႏ ရွုမ်ꩻဖုံႏ၊ ကုမ္ပဏီႏဖုံႏ၊ ခမ်းသားဖေႏကအုံဗာႏခွꩻရျူႏဗိဉ်ႏတာႏ (ပြည်သူ့လုံခြုံရေးစနစ်)ဖုံႏ၊ ကောသွုံꩻသား အီလဲစ်ထရွန်းနေတ် တောမ်ႏ Point of Sale (POS) ကိစ္စဖုံႏအတာႏ ယိုခါ သုံꩻအာလွဉ်လဲဉ်းနောဝ်ꩻသွူ။

## ဘုဲင်အိုမဲစ်ထရစ် အကျိုꩻကေႏဇူꩻဖုံႏ
ဂျပန်နယ်ꩻပညာႏကုမ္ပဏီႏ ဖူစေတ်သု (Fujitsu Ltd.) ကပဲင်ႏဒါႏ (ကမာꩻထေထန်ႏဒါႏ) စဲစ်လွေꩻ စူယာꩻလောင်းကအောဝ်ႏဒါႏ သွီႏပြန်ႏဖြွီꩻ(သွေးပြန်ကြော)တွော့ꩻ အတုအလဲဉ်နဲ့ အစဲစ်အမဲဉ်ႏနဲ့ ခွဲꩻဖြယ်အီနွောင်ꩻနယ်ꩻစနစ် (Palm Vein Authentication System)နောဝ်ꩻ အကျိုꩻကေႏဇူꩻတရာꩻ ထွာလွဉ်အီ သုံအီလꩻလဲဉ်းအကျောင်ꩻ အာႏမခံႏဖေႏနေးလဲဉ်းနောဝ်ꩻသွူ။ ဥပမာႏ (အစွိုꩻတစွိုꩻအနေႏ) စက်ယုံႏတဖြုံႏ၊ ရွုမ်ꩻတရွုမ်ꩻ ယို မိဉ်ႏသုံꩻအီ အနယ်ꩻ ကထွားစဲစ်လွေꩻ သွီႏပြန်ႏဖြွီꩻကအောဝ်ႏဒါႏ  စူယာꩻလောင်း (စဲစ်ဆေꩻသွီႏပြန်ႏဖြွီꩻစနစ်) နောဝ်ꩻ ခွုမ်စံႏထာꩻမာꩻမွိုင်လွဉ် တောမ်ႏ ရွဉ် ကလို့ဖုံႏ သက်သာလွဉ်နွောင်ꩻ အာတန်နောဝ်ꩻသွူ။ 

နုဲင်းကရီးခါ ဆင်ႏဆင်ႏကယပ်ꩻခုဲင်ႏအီဒါႏ ကဖျင်ဆင်ငေါဝ်းဗိဉ်ႏ ( Passward maintenance , လျို့ဝှက်စကားပြင်ဆင်ခြင်း) တောမ်ႏ (တခွန်ꩻအခိန်ႏ) တနွို့မာꩻတောဝ်းထာꩻမာꩻလဲ့ ထာꩻမာꩻသားအလင် ကတဲမ်းပါအနွို့ထာꩻမာꩻစာရင်ꩻကို ကမုဲင်ပါစူနျꩻ (Buddy- Punching) ဖုံႏအတာႏ မာꩻခရာႏလိုႏတောဝ်းဒွုမ် ၊ စာရင်ꩻသျုတ်ခရာႏအဲဉ်ထောဝ်းဒွုမ် နောဝ်ꩻသွူ။ 

## အာႏကွိုꩻ
ဓာတုတသီႏပညာႏ

**ဓာတုတသီႏပညာႏ** () ကရိုꩻနဝ်ꩻ ဓာတုဗေဒတွမ်ႏ တသီႏပညာႏဖုံႏယို ဝင်ꩻစပ်ရော်ꩻတဝင်ꩻတဲင်တွော့ꩻ ကလ့ꩻလွဉ်ဒါႏ တသီႏပညာႏတမျိုꩻဒျာႏသွူ။ Iatro ကရိုꩻဒါႏငဝ်းယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏဂရိဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ἰατρός ကို ထွာလင်ꩻလွဉ်ဒျာႏတဲင် မိဉ်ႏဒေါ့ꩻဗာႏအနက်အဓိပ္ပာယ်ႏပအိုဝ်ႏနဝ်ꩻ *တသီႏဆရာႏ*၊ *တသီႏပညာႏ* အဓိပ္ပာယ်ႏလꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ပညာႏယိုတမျိုꩻ ကတယ်ႏစစသန္ဓေႏနဝ်ꩻတဲ့ အဝ်ႏဒျာႏအဂ္ဂိရတ်ပညာႏ(ဖို့ꩻဓာတ်ထိုꩻဓာတ်ပညာႏ)ကိုလွဉ်တဲင် ဆုဲင်ꩻနဝ်ꩻ ကုꩻယာလွမ်ꩻလာꩻအီ ရောႏဂါႏတွမ်ႏ ထာꩻဆော့ထာꩻဆာအမျိုꩻမျိုꩻဖုံႏအတာႏ ရေႏရောႏနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင်တွော့ꩻ ဓာတုတသီႏပညာႏသျင်ႏသီးနဝ်ꩻ ထွံႏရောမ်ထေဖောႏလွဉ်နေးခန်း တသီႏထီနဝ်ꩻသွူ။

ဆုဲင်ꩻချာယိုနဝ်ꩻ ခေတ်တသာတသီႏပညာႏကထွိုင်ႏထွန်ꩻကာꩻလွဉ်ထာꩻတဲင် ဥရောပခမ်းသူꩻနဝ်ꩻ တသီႏပညာႏယိုတမျိုꩻ ထိုꩻမားထိုꩻချာလဲဉ်းသွူ။ ကွဲတွော့ꩻ ထာꩻယန်ꩻဒေႏသခမ်းထီသားဖုံႏနဝ်ꩻ သွုံꩻစွယ်ꩻအာနေက တယ်ႏ ၁၅၂၅ ဗလွေꩻစွဉ်ႏ ၁၆၆၀ နဝ်ꩻသွူ။ အွဉ်ငါအတန်အကယ်ႏဖုံႏအကို ပါရာသဲလ်သပ်သ်နဝ်ꩻ ထင်ႏဆျာꩻလွိုလဲဉ်းဝင်ꩻသွူ။ ၁၆ရျာꩻဗူႏကာႏလအယံꩻတွင်ꩻနဝ်ꩻခါနဝ်ꩻ ဝွေꩻအဝ်ႏထွာ သွိလိုꩻခွိုꩻ အဂ္ဂိရတ်ပညာႏသျင်ႏတဖြာꩻသွူ။ ဓာတုတသီႏပညာႏသျင်ႏသီး ထာꩻယွုမ်းအံႏနဝ်ꩻ နမ်းရုပ်အင်္ဂါႏဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻ ထာꩻဆာရောႏဂါႏမျိုꩻဖုံႏနဝ်ꩻနဝ်ꩻ အဓိကဒျာႏ နီနမ်းခန္ဓာႏကို အထီဖန်းဖြယ်အလေꩻခိဉ်ႏ မဲဉ်ႏတမဲဉ်ႏတဝ်းအလောင်းဒျာႏ အရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဓာတုတသီႏကုꩻယာလွမ်ꩻလာꩻနယ်ꩻတွမ်ႏ ထာꩻယွုမ်းအံႏမုꩻဖုံႏယိုနဝ်ꩻ အာသျအခဝ်နဝ်တွမ်ႏ အာသျအခဝ်ကွဉ်ႏသားဖုံႏ အဝ်ႏသွုံꩻစွယ်ꩻနေက ဗꩻတွိုႏစွဉ်ႏယိုခါသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ သမဲင်ꩻ
ကဏ္ဍ:တသီႏပညာႏ သမဲင်ꩻ
ဝင်ယိစဉ်

**ဝင်ယိစဉ်** မိဉ်ꩻရင်ꩻနဝ်ꩻဟဲ့ꩻ **ဝင်ယွီဆန်း** (王韵宣) () တဲင်လွူးဖွာꩻမွူးနီꩻနဝ်ꩻ ၁၉၉၆ ဗာႏနေင်ႏ ဒီသဲဉ်ဘာ ၂၅ နီꩻသွူ။ ဝွေꩻမိဉ်ꩻအွီႏလွီးဟွမ်အီဒါႏ မိဉ်ꩻအဲင်းကလေတ်နေးနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖေႏ ရစ်ဒါဝင်(rita wang)နဝ်ꩻသွူ။ ဝွေꩻနဝ်ꩻသရုပ်ဆောင်ႏ တွမ်ႏ အရွစ်ယံတဖြာꩻဒျာႏသွူ။ ၂၀၂၀ ခုနေင်ႏတွင်ꩻ ထန်သန်ဗီယိုကထေအွဉ်ႏစွꩻဒါႏ နင်ꩻမူႏအရွစ်ယံအစွိုꩻပြဲင်ႏပွယ်ꩻကထွာဒါႏ Produce Camp 2020 အကို ဝွေꩻနွို့ပါခေးပြဲင်ႏလွေꩻတဲင် လꩻအရန်း(၃)တွော့ꩻ ထွာလꩻခန်း ဗိုန်းဗိုန်းနင်ꩻမူႏ ၃၀၃ အစွိုꩻနွို့တဖြာꩻသွူ။ ဝွေꩻသီးထွို့ꩻဗူႏဒါႏ ဗိုန်းဗိုန်းနင်ꩻမူႏ (၃၀၃) အစွိုꩻယို တိန်ႏတွိုႏ (၂၀၂၂ခုနေင်ႏ၊ လာသူလုဲင်၊ ၄နီꩻ) လိတ်ချုတ်ကိုအလꩻ အခိန်ႏဗွေထိုꩻတဲင် တရာꩻဝင်ႏအွဉ်ႏသွတ်ဆွိုးထိုꩻခန်းအစွိုꩻထာꩻမာꩻသွူ။ အဝ်ႏနဝ်ꩻတဲင် ဝွေꩻလဲ့နမ်းတဖြာꩻအရွစ်ယံ တွမ်ႏ သရုပ်ဆောင်ႏတဖြာꩻအနေႏ အဝ်ႏရုဲင်ꩻတသွိုးလွေꩻ ဗ့ꩻတွိုႏစွဉ်ႏယိုခါသွူ။

## ဘဝပေႏခါ
ယိစဉ်မိဉ်ꩻရင်ꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖေႏ ဝင်ယွီဆန်းသွူ။ ဝွေꩻနဝ်ꩻ တယ်ႏပေႏခါ ဗ့ꩻထံအသက်တဆီလွိုတွင်ꩻနဝ်ꩻ ပြွောင်ႏမွေးစွဉ်ႏထာꩻသွူ။ ဝွေꩻနဝ်ꩻ လꩻလွေꩻဗွဲ့ ဆျန်းတုံးကိုကအဝ်ႏဒါႏ စိနန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါလိတ်အေင်ကျောင်းကိုသွူ။ ဝွေꩻထင်ႏလွေꩻထဲင်း Beijing Dance Academy က Musical theater department လိတ်သွဉ်ကျောင်ꩻကိုတဲင် ထူႏဒဲ့ꩻလွေꩻကောလိပ်ဗွဲ့နဝ်ꩻကိုသွူ။ ယိစိဉ်နဝ်ꩻ ပေႏပေႏခါခိန်ႏကာႏ တွမ်ႏ ရုပ်မွန်ဖဲ့ꩻ တညာꩻငါႏတဝ်းတဲင် လိုꩻပေႏသရုပ်ဆောင်ႏအနေႏလဲ့ အဝ်ႏနွို့ပါသရုပ်ဆောင်ႏဗာႏဖို အာတန်သွူ။ ၂၀၀၀ခုနေင်ႏတွင်ꩻ ဆျန်းတုံးတီဗီ ကထေအွဉ်ႏစွꩻဒါႏ 'Sunshine Expressway' တီဗီအစီႏအစဲဉ်ႏကိုနဝ်ꩻလဲ့ လိုꩻပေႏသရုပ်ဆောင်ႏအနေႏ အဝ်ႏပါသရုပ်ဆောင်ႏဗာဖိုနေနေသွူ။

## လွူးနမ်းထာꩻမာꩻ
၂၀၁၆ခုနေင်ႏအတွင်ꩻနဝ်ꩻ ဝွေꩻထေအွဉ်ႏစွꩻထန်ႏခန်း သိုလိုအယ်လ်ဗမ်ကထွာဒါႏ  "the dream of feng hua yuan" ကရိုꩻဒါႏ ငေါဝ်းသချင်ꩻယိုတပုဒ်သွူ။ ၂၀၁၆ခုနေင်ႏ၊ ဇွန်လာနဝ်ꩻ ခယ်ႏသီးရီး (Growing Pain) အကို ဇာတ်ရံႏတဖြာꩻအနေႏ နွို့ပါပုင်ႏဆောင်ႏဗာႏ လျန်ယန်ဆျုကရိုꩻဒါႏ ဇာတ်နမ်းတဖြာꩻသွူ။ တိန်ႏတွိုႏ ၂၀၁၈ခုနေင်ႏ လာဒီသဲဉ်ဘာခိန်ႏတဲင် စေးဝေါ့ခ်နျူးစွိုင်းကုမ္ပဏီႏနဝ်ꩻ ကေႏညာႏလွေꩻခန်းယိကျင်နဝ်ꩻ အေပလဲတ်သွဉ်တန်ꩻသားတဖြာꩻအကျောင်ꩻသွူ။

## ဂီတ

### နမ်းတဖြာꩻရွစ်

## လဉ့်အထန်ႏ
* 
* 

## အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ခယ်ႏ အရွစ်ယံဖုံႏ
ကဏ္ဍ:ခယ်ႏ အမူႏ အရွစ်ယံဖုံႏ
လောက (ဇီဝဗေဒ)

ဇီဝဗေဒ ဘာႏသာႏကို ကဟဲ့ꩻဖန်ဒါႏ **လောက** ()ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ဇီဝခွိုꩻနွယ်ႏကခွဲꩻဖြယ်အီအရန်း (Taxonomic Rank) ကို ကဖန်အွဉ်ႏထွော့ဒါႏ နယ်ႏပယ်ႏ(Domain) ကရိုꩻဒါႏအရန်းမိဉ်ႏထွူ အောဝ်ႏ ဒုတိယအထိုသွတ်ꩻအရန်း နောဝ်ꩻသွူ။ လောကကလနောဝ်ꩻ မျိုꩻပေါင်ꩻစု (Phyla) ကရိုꩻဒါႏ အစွိုꩻအုပ်စုဖုံႏ ခွဲꩻဖြယ်ထဲင်းကနောဝ်ꩻသွူ။ အမေႏရိကန်ႏခမ်းကို လိတ်သွဉ်ခန်ꩻကသုံꩻအီလိတ်အုပ်(ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်) ဖုံႏကိုနောဝ်ꩻ ခွဲꩻဖြယ် လောက (၆) မျိုꩻ (တိရိစ္ဆာန်ႏ၊ (သေင်ႏမွူး)အမွူးမျိုꩻ၊ သွန်ꩻ၊ ပရိုတစ်တာ၊ အာခီးရား တောမ်ႏ ဘဲစ်တီးရီးယား) ဖုံႏ ရိုꩻတဲင် ဗြိတိန်၊ ဩစတြေးလျ ၊ လဲစ်တေဉ်အမေရိကကိုကပါဒါႏ ခမ်းထီဖုံႏတောမ်ႏ အိန္ဒိယခမ်း စတဲင်ခမ်းထီဖုံႏနောဝ်ꩻတဲ အွဉ်ႏထွော့ (သတ်မှတ်) သေꩻခါꩻ လောက(၅) မျိုꩻ (တိရိစ္ဆာန်ႏ၊ (သေင်ႏမွူး)အမွူးမျိုꩻ၊ သွန်ꩻ၊ ပရိုတစ်တာ တောမ်ႏ မိုနီရာ) နောဝ်ꩻသွူ။ 
 
ကအွဉ်ႏထွော့အီ အမျိုꩻခွဲꩻချာꩻနယ်ꩻတာႏ ကခေႏခံႏဒါႏ ခေတ်တသာ အပင်ခွဲꩻဖြယ်အွဉ်ႏထွော့နယ်ꩻ (ကိုင်းခွဲသတ်မှတ်နည်း Cladistics) နောဝ်ꩻ အွဉ်ႏကုဲင်သေꩻခါꩻလဲဉ်း  "လောက" ကရိုꩻဒါႏ ဝေါဟာရငေါဝ်းနောဝ်ꩻသွူ။ ပွိုးထာꩻမုဲင်ꩻနဲတဲင် ခေတ်လီꩻအကို ကအွဉ်ႏထွော့ ခွဲꩻဖြယ်ခါꩻဒါႏ အနယ်ꩻကို "လောက"ဖုံႏယို ကဗွိုန်နုဲင်းလို့ ကအောဝ်ႏညီꩻဒါႏအမျိုꩻအရင်ꩻခံႏ(ဘုံ မျိုးရင်းခံ)တစားအကို ကအောဝ်ႏဒါႏ သက်သားသတ္တဝါႏလို့လို့ယို တအွဉ်ႏသော့ꩻနွောင်ꩻတောဝ်းတွော့ꩻ အွဉ်ႏပါသော့ꩻတောဝ်းဒွုမ် "လောက" နောဝ်ꩻသွူ။

## သမဲင်ꩻ

ဇီဝဗေဒ လောက (kingdom)အရန်းယို သက်အောဝ်ႏရုပ်အစုအဗူႏ (organisms)ဖုံႏ အွဉ်ႏစုဗူႏအီတာႏ ကသုံꩻအီနောဝ်ꩻနယ်ꩻယံတဗာႏအနေႏ အောဝ်ႏသုံꩻအာ အောဝ်ႏသုံꩻလုဲင်းတန်စွဉ်ႏလဲ့ သဖော်ꩻတညီႏတောဝ်းဒွိုန်းလို့လို့တဲင် ပြဿနာႏယင်ဟန်ႏ အောဝ်ႏကုဲင်ကဒွိုန်းသွူ။ ပျဿနာႏဖုံႏနောဝ်ꩻ -
* ကနုဲင်းဒါႏ Protozoa လောကအရန်းယို ခါႏလားကထူႏ ဇီဝဗေဒကလိက်ဒ် (clade) နောဝ်ꩻ ထူႏလုဲင်ႏဗော့ꩻ ဇီဝဗေဒဂရိတ်(grade) တဲင် ထွာအနမ်းခြောင်ꩻတင်(ကိုယ်စားပြု)အနေႏ 
အွဉ်ႏနယ်ပျဗော့ꩻတွော့ꩻ phylogenetic classification စနစ်ဖုံႏ တလက်ခံႏတောဝ်းနောဝ်ꩻသွူ။
* ယူကဲရီးယုတ်စ် (eukaryotes) အလောင်း သုတေသနဖုံႏ ကမော့ꩻဆုဲင်ꩻဒါႏဗꩻထမ်ယိုခါအလꩻ ကအောဝ်ႏထွူလဲဉ်း ခွိုꩻမျိုꩻခွဲꩻအွဉ်ႏဖြယ်စနစ်ဖုံႏ(မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းစနစ်)ယို အီႏအွဉ်ႏထွော့ဗာႏ အစွိုꩻ(အုပ်စု)နောဝ်ꩻ တထွာနွောင်ꩻတောဝ်းဒွိုန်းသွူ။ ခွိုင်ႏကသေလဲဉ်း ဗꩻထမ် (၂၀၁၀ )ဗာႏနေင်ႏ လာဧပြီ အလꩻ လောက (kingdom)အရန်းအုပ်စုမုဲင်ꩻတယောဝ်း အီႏလက်ခံႏဗာႏ အခရာႏ လုဲင်းလုဲင်းအတာႏ သုတေသနကသေလွဉ်ဖုံႏ လိုမ်းလိုမ်းကိုမ်ႏကိုမ်ႏ တအောဝ်ႏတောဝ်းဒွိုန်းနောဝ်ꩻသွူ။ အေဉ်ဒရူးရော်စျာ (Andrew Roger)တောမ်ႏ အဲလဲစ်သတဲယားသေဉ်းပသန် (Alastair Simpson) သီး ထွိုင်ႏစဲစ်ဆေꩻ (၂၀၀၉) ဗာႏနေင်ႏနောဝ်ꩻ  ကမော့ꩻတသာဒါႏအချက်ဖုံႏအလောင်းယို အောဝ်ႏလိုႏ အွဉ်ႏသတိ မာꩻယွယွ (ဂရုတစိုက်)၊  အွဉ်ႏလုံ့လဝီရိယ မာꩻကျိုꩻစာꩻမွေးမွေးအကျောင်ꩻ ယို " ပွိုင်းဝွို့တောမ်ႏ ယူကဲရီးယုတ် (eukaryote) သက်အောဝ်ႏသားစွိုꩻအုပ်စုထာꩻဖူꩻရွေꩻ (tree of life)ယို နီလိုꩻသီး ကသေခါꩻနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏပြောင်ꩻလွေꩻမွိုင်ငါႏတဲင်  အောဝ်ႏလိုꩻခွုမ်မာꩻလွေꩻ အောဝ်ႏလိုႏအွဉ်ႏသတိတန်တန်ငါႏ" အကျောင်ꩻ အွဉ်ႏအရေꩻဒေါ့နယ်လွေꩻနောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:လောက (ဇီဝဗေဒ)
သုက်သေ့ꩻ

**သုက်သေ့ꩻ** () တို့ꩻသေ့ꩻသား ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ခွိုꩻသွုပ်တသာ ဖေႏကအောဝ်ႏ ခွိုꩻသွုပ်ဖေႏကထိုမားဗာႏမွိုန်း အတာႏ သဘာဝအလꩻ အထီးသတ္တဝါႏဖုံႏထျꩻ ကအောဝ်ႏဒါႏ အထီး  မျိုꩻပွာꩻသဲလ် (Reproductive Cell) နောဝ်ꩻသွူ။ Anisogamy တောမ်ႏ oogamy ကရိုꩻဒါႏ အုံလွူꩻတောမ်ႏ လိင်အင်္ဂါႏ (အထီးအမွူးအင်္ဂါႏ)တွော့ꩻ မျိုꩻကပွာꩻယို ဂမိ (gametes) ကရိုꩻဒါႏ အမွူးမျိုꩻပွာꩻသဲလ် တောမ်ႏ အထီးမျိုꩻပွာꩻသဲလ်ကို ကအောဝ်ႏဒါႏ သုက်သေ့ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ အရွယ်ႏကွာႏအာမွေးငါႏနောဝ်ꩻသွူ။ အမွူးဂမိ နောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ အမွူးမျိုꩻဒီႏ (ova or egg cell) သဲလ် တွော့ꩻ အထီးဂမိယို ဟဲ့ꩻ သုက်သေ့ꩻ (Sperm) နောဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻသီး(အခို) သုက်သေ့ꩻသဲလ်နောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ (haploid) တွော့ꩻ ကပါဒါႏခရိုမိုသိုမ်း ၂၃ ဗာႏယို လွေꩻပေါင်ꩻ အမွူးမျိုꩻဒီႏ(ova) ကိုကပါဒါႏ ခရိုမိုဇုန်း ၂၃ ဗာႏတဲင် ထွာ (diploid) သဲလ်အနေႏပေါင်ꩻစုဗူႏနောဝ်ꩻသွူ။ (23 chromosomes each)

အမေးတဗာႏကပါဒါႏ သုက်သေ့ꩻသဲလ် ယို ရုဲင်ꩻတသွိုးလွေꩻထာꩻဒါႏတဲင် ဟဲ့ꩻဖန် သပါးမဲစ်တိုသွန်း (Spermatozoon) တဲင်  ကရုဲင်ꩻတသွိုးဒါႏတောဝ်း သုက်သေ့ꩻသဲလ်နောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ သပါမဲတီယမ်(spermatium) နောဝ်ꩻသွူ။ သုက်သေ့ꩻဖုံႏယို တပွာꩻအာလွဉ်ဒါႏတောဝ်း၊ အသက်လဲ့ တဆွာꩻငါႏတောဝ်းသွူ။ သုက်သေ့ꩻ ကအောဝ်ႏမွန်ခိန်ႏတွင်ꩻ မိဉ်ႏပေါင်ꩻစပ်နွောင်ꩻအမွူးမျိုꩻဒီႏနောဝ်ꩻ သန္ဓေႏအောင်ႏတွော့ꩻ ထွာလွဉ် သက်အောဝ်ႏသတ္တဝါႏအစယို ဟဲ့ꩻ စွိုးအောင်ႏ (fertilization)နောဝ်ꩻသွူ။ သတ္တဝါႏ ကအွဉ်ႏနဲဉ်းအပိုပေႏစား (နို့တိုက်သတ္တဝါ)သီး သုက်သေ့ꩻယို အသက်မွန်နွောင်ꩻ အမွူးမျိုꩻပွာꩻအင်္ဂါႏကို သွံနီꩻ ပိဉ်ရိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ ပညာႏသျှင်ႏယင်ဟန်ႏရိုꩻ လိုꩻသီးသုတ်သေ့ꩻ မိဉ်ႏအောဝ်ႏနွို့ထွူလဲဉ်း အမူႏနမ်းကိုနောဝ်ꩻ သက်မွန်နွောင်ꩻ ၆ နီꩻပိဉ် ဒေါ့ꩻဖျင်နုဲင်းနောဝ်ꩻတဲ့အောဝ်ႏသွူ။ 

ကောဝ်ႏကတုဲင်ဒါႏ (သေင်ႏ)အမွူးမျိုꩻ (flowering plant) ဖုံႏနောဝ်ꩻ အွိုးကောဝ်ႏတုဲင်ကို ကပါဒါႏ အထီးဂမိ ယို ထေဖေႏ ဝတ်ဆန်ႏ (ဝတ်မှုန် ,pollen) နောဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻခိုလိုꩻမူႏသီး ကအုံလွူꩻလို့ဝါင်ꩻ အထီးအမွူး(လိင်)အင်္ဂါႏ ထွူတွော့ꩻ ကထွာလွဉ်ဒါႏ စွိုးထီ (Semen) ကိုနောဝ်ꩻ (ထွားတောမ်ႏ မန်ႏဖီလူꩻမꩻ ကထီႏနွောင်ꩻဒါႏ) သုက်သေ့ꩻ (Sperm)ဖုံႏ အောဝ်ႏပါသော့ꩻ အဗာႏပေါင်ႏ အသိန်ႏအသန်ႏ နေးစွဉ်ႏပိဉ်နောဝ်ꩻသွူ။ သုက်သေ့ꩻဖုံႏယို ပေႏကဒိစ်ꩻရိုꩻကီလဲ့ ရုပ်ပွိုင်ယို ကတူႏပဲင်ꩻ အမေးပဲင်ꩻအောဝ်ႏပါတွော့ꩻ ဗွိုန်နုဲင်းစွဉ်ႏ ဒေႏ ကအောဝ်ႏအဒီႏစပꩻ ဒေႏပေႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။

သုက်သေ့ꩻ ကရုဲင်ꩻတသွိုးနွောင်ꩻအဗာႏဖုံႏနောဝ်ꩻ လွင်း တရိမ်လွေꩻဝါင်ꩻ ဖေႏကပေါင်ꩻစပ်ဗာႏ အမွူးမျိုꩻဒီႏတဲင် သုက်သေ့ꩻတဗာႏ မိဉ်ႏပေါင်ꩻစပ်လꩻလွေꩻအမွူးမျိုꩻဒီႏမꩻ (သုက်သေ့ꩻအလင်ဖုံႏ ကကျံႏပေါင်ꩻစပ်ရောင်ယို အွဉ်ႏထွူထိုꩻတွော့ꩻ) ထွာအီ လိုꩻသန္ဓေႏ ထွာလွဉ်လိုꩻပေႏနောဝ်ꩻသွူ။ ပညာႏသျှင်ႏ ကောကထီႏစရီးရီးသွတ်ꩻ သုက်သေ့ꩻနောဝ်ꩻ ထွာဟော်လန်ခမ်းသား ပညာႏသျှင်ႏ အဲဉ်းထွင်းဗဲဉ်လေးဝေဉ်ဟုတ် (Antoine van Leeuwenhoek , ၁၆၃၂-၁၇၂၃) ဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ကော့မစ်ရောင်ႏတဆဝ်

‍‍‍‍‍‍‍‍
**ကော့မစ်ရောင်ႏတဆဝ်** () ကရိုꩻနဝ်ꩻ အရောင်ႏလူးတမျိုꩻဒျာႏတဲင် အဝ်ႏအွိုးအာႏကာႏသလောင်း ထောင်ႏလင်ꩻလွဉ်သေႏသေႏ ကမ္ဘာႏဟံႏတန်အလောင်းသွူ။ ဝွေꩻမူလအရောင်ႏကိုကပါသော့ꩻဒါႏ ပရိုတွန် တွမ်ႏ အအာႏလူးအလင်ဖုံႏထောင်ႏလင်ꩻ တိန်ႏလင်ꩻဗာႏတလူႏမဝ်ꩻထာꩻလူးဟံႏလောင်းဖုံႏတွော့ꩻ ဝွေꩻတိန်ႏတွိုႏလင်ꩻလွဉ်ဟံႏလောင်းနဝ်ꩻ အစွန်ꩻအာနိတဉ်ပြောင်ꩻထိုꩻစွဉ်ႏဒျာႏတမျိုꩻသွူ။ ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ အထွာထိုꩻလျှပ်သစ်ဓာတ်အုံခိုႏဖုံႏသွူ။ ဝင်ꩻမိဉ်ႏမာꩻအနုမြူသုသေသနသူꩻနဝ်ꩻ သွုံꩻနေးအရောင်ႏယိုတမျိုꩻတွော့ꩻ ထေအီအစွန်ꩻအာႏလꩻသွူ။ ကွဲတဲင်တွော့ꩻ ဝွေꩻအရောင်ႏအလင်ဖုံႏနဝ်ꩻ အစွန်ꩻအာႏသန်လွဉ်ꩻငါႏထာꩻတဲင် ထူႏဆွမ်ꩻကိရိယာႏဖုံႏအီႏထူႏသိမ်ꩻဆွုမ်ႏဗာႏ ယပ်ꩻခုဲင်ႏငါႏတဲင်တွော့ꩻ တွိုႏစွဉ်ႏယိုခါ တမုဲင်ꩻလဲ့တသွုံꩻရုဲင်းတဝ်းဒွိုန်းသွူ။ ကော့မစ်ရောင်ခြည်၏ မူလပင်မနေရာသည် နေအဖွဲ့အစည်းပြင်ပမှ ဖြစ်သည်။  ကော့မစ်ရောင်ႏတဆဝ်မူလခင်ႏလမ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မွူးရောင်ႏဧရိယာႏအထန်ႏဖဲ့ꩻသွူ။  အဓိကအထျꩻအထောင်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဆာႏအတန်စားသီး သူပါနိုဗာကိုထွာလွဉ်ဒျာႏသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:နက္ခတ္တ ရူပဗေဒ
ဒေါဝ်ဗွာ

**ဒေါဝ်ဗွာ**ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏအဖျောႏယမကာႏ တမျိုꩻတဲင် လိုꩻမိဉ်ႏအွꩻအာနောဝ်ꩻ မွန်ꩻအီဒါႏသွူ။ မျန်မာႏခမ်းကို ဒေါဝ်ဗွာယို ဖြေꩻယိုꩻလꩻယိုꩻနွောင်ꩻဒါႏခင်ႏလမ်းတထွောင်းတဲ့မွေးမွေးသွူ။မန်းထာꩻအံႏထာꩻအွꩻတောမ်ႏ အဖျောႏယအကာႏ (Burma Eateries and Distilleries Corporation)ထာꩻမာꩻရွုမ်ꩻအကို ထေထန်ႏစာထန်ႏဒျာႏ ဒေါဝ်တမျိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ဖန်ဟဲ့ꩻဖေႏ အေင်ႏကလေက်မိဉ်ꩻအဒွေါင်ႏနောဝ်ꩻ ဘီအီးဒီစီ (BEDC)(မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း)ဘီအီး(BE)လိုꩻဖုံႏသေငါꩻအာနေးနောဝ်ꩻသွူ။ယင်းတမျိုꩻဟဲ့ꩻလုဲင်ႏ အဗွာ နေးနောဝ်ꩻသွူ။

စီꩻပွါꩻရေꩻထာꩻမာꩻတန်သားဖုံႏယို နိုင်ႏငံႏတောႏ ကထိန်ꩻချုပ်ရဲကမ်းခါꩻဒါႏအခိန်ႏနောဝ်ꩻ ဒေါဝ်ဗွႏယို အောဝ်ႏ အစေားရ စက်ရွုမ်ꩻကိုထေထွူမꩻ တနိုင်ႏငံႏလွုမ်းကို ကအောဝ်ႏစာဒါႏ ဒေါဝ်ဗွာဆဲင်ႏဖုံႏယို ဖန်းဖြဲꩻဖေႏ စာဖေႏဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ အခေႏခံႏလိုꩻအရန်းသားဖုံႏ ကကသုံꩻအွꩻအာဒါႏ ဒေါဝ်ဗွာ ဆဲင်ႏယို ဟဲ့ꩻဖန်ဒျာႏ ဘုံဆဲင်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဒေါဝ်ဗွာသီးအမျိုꩻယိုနောဝ်ꩻ ဝါင်ꩻထေနေးဒျာႏအထီတမျိုꩻရိုꩻကီလဲ့ ဒေါဝ်ဗွာတပလဲင်ꩻနောဝ်ꩻ မိဉ်ႏရော်ꩻဒျာႏတောမ်ႏထီ သူ ပလဲင်ꩻနောဝ်ꩻမꩻ ထွာလွဉ်ဒေါဝ်ဗွာနောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
သတ္တု

**သတ္တု** နဝ်ꩻ (ဂရိ : μέταλλον *métallon*, (") ကရိုꩻဒါႏ ဂရိလိုꩻခွိုꩻစခေါင်ႏစခါသီး အငဝ်းငွါသူꩻထွာလင်ꩻလွဉ်ဒျာႏတဲင်တွော့ꩻ ဆွော့ꩻကတဲ့ꩻ၊ တင်ႏလေလင်းဒါႏ ဓာတုဗေဒ ဒြပ်ခြွဉ်းတမျိုꩻ အရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ သတ္တုနဝ်ꩻ လျှပ်သစ်မေႏကူꩻပြောင်ꩻချာငါအီတဲ့ယိုꩻဒျာႏ၊ ငင်ႏယာꩻလဲ့ တဖြတ်ꩻဒါႏတဝ်း၊ ကမ်းနီသ့ꩻကမဲဉ်လꩻအတွိုင်ꩻ ထေမာꩻဖောႏထန်ႏ အပွုံႏအပွိုင်အမျိုꩻမျိုꩻဖုံႏတဲ့လꩻဒျာႏသွူ။ နဝ်ꩻထွူတကာႏတဝ်း မာꩻစွိုမ်းနေးအထီတွော့ꩻ ငင်ႏဆွာꩻအွဉ်ႏထွာမေႏဖြွီꩻခြဲ့ꩻပေႏပေႏဖုံႏတဲ့လꩻဒျာႏသွူ။ 

‍‍‍

ဒြပ်စင်အလဲ့ꩻတွိုႏဇယားကွက်ꩻ (၁၁၈)ဗာႏအကိုနဝ်ꩻ သတ္တုယိုပါသော့ꩻ အမုဲင်စဲဉ်ႏ (၉၁)ကိုသွူ။ ဒြပ်စင်ယင်ဟန်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ အထွာသတ္တုပွုံႏစံႏတဲ့အဝ်ႏဒျာႏ၊ သတ္တုပွုံႏစံႏတမွေးတဝ်းတဲ့အဝ်ႏဒျာႏ စတဲင် ထီႏဗာႏစွဉ်ႏနီမျိုꩻနီစားသွူ။ နက္ခတ္တပညာႏသျင်ႏသီးနဝ်ꩻ ခွုင်းတဲင်ဒြပ်စင်မျိုꩻမန်ႏသမျ ပေါႏလွိုသွူ ဟုဲက်ဒရိုစဲန် တွမ်ႏ ဟီလီယမ်ယိုနီမျိုꩻနဝ်ꩻ ဝွေꩻသီးဟော်ꩻလို့ဒျာႏသတ္တုသွူ။ ကွဲတွော့ꩻ ဝွေꩻသီးနဝ်ꩻ အရေႏမတ်ဟဲ့ꩻငါႏ မွိုးစိုးဖါပန် ကဟဲ့ꩻဖန်လွဉ်ခါꩻဒါႏ သတ္တုယိုနုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ တမွေးတဝ်းသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ဇီဝအနယ်ꩻပညာႏ

**ဇီဝအနယ်ꩻပညာႏ** () ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဇီဝသက်အဝ်ႏ သဘာဝသိပ္ပံတောမ်ႏ ဇီဝထာꩻထွာရဲဉ်ႏဖုံႏယို ထူႏသုင်ꩻလွေꩻအီ ကလိုႏအပ်ဒါႏ အိဉ်စိဉ်နီယာစက်အနယ်ꩻပညာႏ(စက်မှုနည်းပညာ)၊ တသီႏပညာႏ တောမ်ႏ ဇီဝကွန်ႏထန်ႏ နယ်ႏပယ်ႏဖုံႏကိုတာႏ အနယ်ꩻပညာႏ ဒျာႏသွူ။ ဇီဝအနယ်ꩻညာႏနဝ်ꩻ အွိုးနေင်ႏပေါင်ꩻအရေင်ရျာꩻကာႏ နီလိုꩻသီး အဝ်ႏထူႏသုင်ꩻလဲဉ်း ဆို့ꩻခြုဲင်ရေꩻ၊ ထေမာꩻထာအံႏတောမ်ႏ တသီႏပညာႏဖုံႏကိုသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
လော့လင်ꩻ

thumb|လာအလွောက်ꩻ ကခိဉ်ႏခါꩻဒါႏခမ်းထီ ခြိꩻတွာကိန်ꩻ
thumb|စွုမ်ႏနေင်ႏ ကခြိꩻတွာခါꩻဒါႏ ခမ်းထီခိဉ်ႏအလွောက်ꩻ ခမ်းထီဖုံႏ

**လော့လင်ꩻထာꩻ** () () ကရိုꩻနဝ်ꩻ ခမ်းတလီꩻဝသပညာႏကိုအလꩻ ထီလူးဖုံႏကအဝ်ႏစုပြုံႏအလူႏ အွိုးအာႏကာႏမို့ꩻလောင်းကီသူꩻနဝ်ꩻ ကွပ်ပွိုးစွဉ်ႏဒျာႏ ဟံႏတန်ပထဝီႏထွို့ꩻငင်ႏအာႏသန်ငါႏတဲင်တွော့ꩻ ကထဲ့လင်ꩻ(ကလော့လင်ꩻ)လွဉ်ဗာႏထာꩻသူꩻနဝ်ꩻ ဝင်ꩻဟဲ့ꩻအလော့လင်ꩻထာꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။

## အပွုံႏအငုဲင်ꩻတွမ်ႏအမျိုꩻအသာꩻ
ခမ်းကလော့လင်ꩻထာꩻနဝ်ꩻ လော့လင်ꩻနေးအထီ၊ လော့လင်ꩻနေးအခြုံး၊ လော့ရော်ꩻရယ်ꩻနေးတဝင်ꩻ စတဲင် ခွဲꩻချာꩻနွောင်ꩻနုဲင်းယိုဖုံႏသွူ။

### လော့လင်ꩻနေးအထီ
#### ခမ်းထီ
ကလော့လင်ꩻထာꩻအကို လော့လင်ꩻနေးခမ်းထီယိုနဝ်ꩻ ထီႏဗာႏအာလွိုလဲဉ်းဝင်ꩻသွူ။ ခမ်းကလော့လင်ꩻထာꩻယို ဝင်ꩻထူႏတွမ်ႏ ကိရိယာႏကတဲက်အီႏဒါႏ ခမ်းထီအဆေ့ꩻအအာနဝ်ꩻတဲင် ခွဲꩻချာꩻအီခမ်းအပေႏအတန်နုဲင်းလ့ယိုအတွိုင်ꩻသွူ။
#ခမ်းလော့အပေႏစား - တနီꩻ(၁၀)မီလီမီတာမာꩻလ။
#ခမ်းလော့ပွုံႏမဲဉ်ႏ - တနီꩻ (၁၀ တွမ်ႏ ၂၅)မီလီမီတာအခါႏလယ်ႏကို။
#ခမ်းလော့အတန်စား - တနီꩻ (၂၅ တွမ်ႏ ၅၀) မီလီမီတာ အခါႏလယ်ႏကို။
#ခမ်းလော့အကျံꩻစား - တနီꩻ (၅၀ တွမ်ႏ ၁၀၀)မီလီမီတာ အခါႏလယ်ႏကို။
#ခမ်းလော့ကျံꩻအတန်စား - တနီꩻ (၁၀၀ တွမ်ႏ ၂၅၀) မီလီမီတာအခါႏလယ်ႏကို။
#ခမ်းလော့အကျံꩻသွတ်ꩻစား - လော့တနီꩻ (၂၅၀) မီလီမီတာလွိုတဲင် လော့ဆဲက်ဝင်ꩻ ခွုင်းမုဲင်ꩻနီꩻနီꩻ - စတဲင် ခွဲꩻချာꩻနွောင်ꩻနုဲင်းယိုဖုံႏသွူ။

ခမ်းမီႏလော့ပေႏပေႏ မီႏလော့ကြုန်ႏကြင်ႏနေးဗော့ꩻထာꩻလွုမ်ꩻနဝ်ꩻ ဝင်ꩻဟဲ့ꩻခမ်းတဆေ့(ခမ်းတဆီ)နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။

### ဝလင်ꩻ
#### ခမ်းတꩻအို
အလျားခိဉ်ႏမီႏအဝ်ႏလွဉ်သွူ (၀) ဒီႏဂရီႏရပ်နဝ်ꩻ ခမ်းတွမ်ႏတꩻအိုကုဲင်းရောꩻဒါႏတဝင်ꩻတဲင် ခမ်းတွမ်ႏတꩻအို ကလော့ꩻရော်ꩻတဝင်ꩻနုဲင်းယိုနဝ်ꩻ ဝင်ꩻဟဲ့ꩻခမ်းတꩻအိုလော့ꩻထာꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:လော့လင်ꩻထာꩻ
ည

(ည)
၁။ ညငါႏနောဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏစဲဉ်ႏ၊ အဲဉ်ႏငါႏနောဝ်ꩻ ထꩻမီး။
၂။ ညလဲ့ တညတောဝ်း၊ ယလဲ့ တယတောဝ်း။
၃။ ဉာဏ်ႏအောဝ်ႏမꩻ သာႏ၊ ထာꩻဒါႏအောဝ်ႏမꩻ သေ။
၄။ ဉာဏ်ႏအဲဉ်ထောဝ်း ပဲးအာႏ၊ ပညာႏအဲဉ်ထောဝ်း ပဲးနမ်း။
၅။ ညဝ်ႏဟဲင်းပေႏလဲ့ အယားဒါႏထီ၊ တခြီပေႏလဲ့ အထင်ႏဒါႏကောင်။(လိုꩻအနမ်းပေႏလဲ့ တွမ်ႏထင်းဖွီ သွင်ꩻပေါ်ꩻကြွို့ꩻမွိုန်းတောဝ်း။)
၆။ ညောဝ်ႏ ကလွေꩻထာꩻသဲက်သဲက် ပွိုးထီႏယူး၊ ရူးကလွေꩻထာꩻသဲက်သဲက် ပွိုးထီႏဒေႏ။
၇။ ညဝ်ႏ ကအဲင်ႏယူး၊ ရူးကအံႏဒေႏ၊ ဆျာပေႏ ကအံႏယဲ့၊ ကေလဲ့ ကအဲင်ႏဖိုး ကွပ်ဟို့ꩻခိုး။
၈။ ညောဝ်ႏ တခံႏတဝ်းယူး၊ ရူးတခံႏတဝ်းဒေႏ၊ မေႏ တခံႏတဝ်းထီ၊ ခီ တခံႏတဝ်းတနတ်ရာႏ၊ ရဟန်ꩻသံႏဃာႏ တခံႏတဝ်း တကာႏမ။
၉။ ညောဝ်ႏတန် ထွာထွꩻ၊ ရူးတန် ထွာနဂါꩻ။
၁၀။ ညဝ်ႏတွမ်ႏယူး၊ ရူးတွမ်ႏဒေႏ၊ ထွာရန်ႏသေႏ။
၁၁။ ညောဝ်ႏပေႏထီႏယူး သꩻတဖုံ၊ လိုꩻပေႏထီႏထုံ မဲဉ်တဗꩻ၊ လိုꩻကုဲင်းခွုမ်နꩻ ထီႏလုံးသူ ဆင်ႏဆင်ႏမဲဉ်မူ ဖဲ့စံꩻထွား။
၁၂။ ညောဝ်ႏဖူꩻ ယူး၊ ရူးဖူꩻ ဒေႏ၊ လိုꩻပေႏဖူꩻ နဲဉ်း။
၁၃။ ညောဝ်ႏသီးအမျိုꩻ ဖြေင်ꩻဒျာႏအငေါဝ်း၊ ထွီႏသီးအမျိုꩻ အူႏေလာဝ်းအငွါ၊ ရက်ချာအခွိုꩻ ထာꩻသားမျိုꩻ၊ နီလိုꩻသီးတဲ့ လိုႏထွားနုဲင်း။
၁၄။ ေညာဝ်ႏ အုမ်ယူး၊ ရူး အုမ်ဒေႏ၊ လိုꩻပေႏ အုမ်နဲဉ်း။
### အာႏကွိုꩻ
ကပ္ပလာ အာႏကာႏသ တယ်လီသကုပ်

‍‍‍‍

**ကပ္ပလာ အာႏကာႏသ တယ်လီသကုပ်** () နဝ်ꩻ နာသာကေားထိန်ꩻထွားဖေႏတဲင် ကအွဉ်ႏစွꩻထင်ႏအုံခမ်ဒါႏ အာကာသတယ်လီသကုပ်(မန်ႏပျောင်ꩻ ထွားညာꩻလꩻစား) တဆွိုင်ꩻဒျာႏသွူ။ ကအွဉ်ႏစွꩻထင်ႏဝွေꩻယိုနဝ်ꩻ လေ့လာထောင်ထွားအီ ဂျိုဟ်ႏအထန်ႏဖုံႏ ကအဝ်ႏလေပ်ခူႏဒါႏ ဆာႏယင်ဟန်ႏ ပီနုဲင်ႏကမ္ဘာႏဟံႏနဝ်ꩻသွူ။ အာႏကာႏသစက်မိဉ်ꩻနဝ်ꩻ ရေႏမတ်ဟဲ့ꩻလွေꩻဖေႏ နခတ္တပညာႏဗွေႏ ကပ္ပလာနဝ်ꩻသွူ။ ၂၀၀၉ခုနေင်ႏ၊ မတ်လာ ၇နီꩻနဝ်ꩻ အွဉ်ႏစွꩻထင်ႏစခန်း အာႏကာႏသစက်ယိုတဆွိုင်ꩻသွူ။
ကသွဲခါꩻဒီသိုင်းနဝ်ꩻ လေ့လာထောင်ထွားအီႏ နဂါꩻလူးရဲဉ်ႏ ဂယ်လသီ အတာႏဒျာႏတဲင် ရေႏမိုးချက်နဝ်ꩻ လွူꩻထွားအီ နဂါꩻလူးရဲဉ်ႏအကို ဆာႏအဖြုံႏပေါင်ꩻတွမ်ႏ မွူးစကျာႏဝဠာႏဂြိုလ်ႏအထန်ႏဖုံႏအတာႏသွူ။ ကပ္ပလာအဓိကအထျꩻအထောင်ꩻ(အမွူးနမ်း)တခြွိုꩻတမျိုꩻနဝ်ꩻ အုံပွေါထွားပွုံႏသီအီ အဓိကအစီႏစဲဉ်ႏကိုကအဝ်ႏဒါႏ ဆာႏအဖြုံႏပေါင်ꩻ ၁၄၅၀၀၀(တသိန်ႏလစ်ꩻသောင်ႏငတ်ꩻရေင်)အလောင်းသွူ။ ကလꩻလွဉ်ဒါႏ ဒေတာအချက်အလက်ဖုံႏနဝ်ꩻ ဝွေꩻပသာလင်ꩻချာဖေႏ ကမ္ဘာႏဟံႏတန်အလောင်းသွူ။ ကထွို့ꩻဗူႏစ စီႏမံကိန်ꩻယိုတဗာႏနဝ်ꩻ အခိန်ႏလို့စွဉ်ႏဒျာႏ သွံနေင်ႏခွဲꩻသွူ။

## တောင်ꩻအီ

## လဉ့်အထန်ႏ

* Official website by NASA's Ames Research Center
* ''Kepler'' website by NASA
* ''Kepler'' Science Center  by NASA's Ames Research Center
* ''Kepler'' public data archive by the Space Telescope Science Institute
* Strömgren Survey for Asteroseismology and Galactic Archaeology

;Exoplanet catalogs and databases
* Extrasolar Planets Encyclopaedia by the Paris Observatory
* The Habitable Exoplanets Catalog by University of Puerto Rico at Arecibo
* New Worlds Atlas  by the NASA/JPL PlanetQuest

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:အာကာသ တယ်လီသကိုက်ဖုံႏ
ကဏ္ဍ:နက္ခတ္တဗေဒ
လူန ၂

**လူန ၂** () နဝ်ꩻ သိုဗီယဲတ်ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏသား ကထေထွင်ႏဒါႏ လွူꩻထွားရေꩻအာႏကာႏသစက် ဒုတိယတဆွိုင်ꩻဒျာႏသွူ။ လူနကထင်ႏလွေꩻစ လာမဲင်းလောင်းနဝ်ꩻ ၁၉၅၉ ခုနေင်ႏ၊ လာသဲတ်တဉ်ဗာ၊ ၁၂ နီꩻသွူ။ ကွဲတွော့ꩻ ထွိုင်ႏလꩻတနီꩻတဲင် ကုဲင်ပြင်ꩻထိုꩻခန်းဒျာႏ လာကမ္ဘာႏအလောင်းသွူ။ အဝ်ႏလွေꩻတဖူꩻအတွင်ꩻ ကွပ်ပွိုးစွဉ်ႏဒျာႏ စက်ဒေ့ꩻသွုံꩻအီမွူးရောင်ႏနဝ်ꩻ ပျဿနာႏပေါႏတဲင်တွော့ꩻ ကုဲင်ပြင်ꩻထိုꩻဗာႏသွူ။ လူန၂ နဝ်ꩻ နီလိုꩻသီးကဖန်ဆင်ꩻဒါႏ အာႏကာႏသစက် ပထမသွတ်ꩻတဆွိုင်ꩻဒျာႏသွူ။

## တောင်ꩻအီ

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:အာကာသယာဉ်
ကဏ္ဍ:လူန စီႏမံႏကိန်ꩻ
လူန ၁

***လူန ၁*** မိဉ်ꩻလင် ***Mechta*** ( ) နဝ်ꩻ သိုဗီယဲတ်သီး အာႏကာႏသစက် ကတွိုႏထင်ႏဒါႏ လာကမ္ဘာႏလောင်း ပထမသွတ်ꩻတဆွိုင်ꩻဒျာႏသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ဇီဝတသီႏပညာႏ

**ဇီဝတသီႏပညာႏ** () ယို ကဲဉ်းအာနဝ်ꩻ အဝ်ႏသေနာႏလွ တသီႏပညာႏ သုတေသန နုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ထွာဒျာႏ အဝ်ႏစွဲးကမ်းဖေႏ ဖေႏကသေနာႏစဲင်း ခြွဉ်းဗူႏသွူ ထူႏသုင်ꩻ သုတေသနတောမ်ႏ အခေႏခံႏ သုတေသန တသီႏပညာႏဖုံႏကိုသွူ။ တသီႏပညာႏ သုတေသနကို အဓိကဂွိုဏ်ꩻနီဗာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဖေꩻအန်ႏတရာယ်ႏကင်ꩻထွူ အစွန်ꩻထင်ဒါႏ ကုꩻယာလိုမ်ꩻလာꩻရေꩻတာႏ ဆန်ꩻတသာဒါႏ clinical trial တောမ်ႏ ကုꩻယာလိုမ်ꩻလာꩻနယ်ꩻတသာ ဖေႏကပေါ်ႏရေꩻတာႏ ကကျိုꩻစာꩻတွူႏတရန်မာꩻလွေꩻဒါႏ သုတေသန ဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ထွူတကာႏတဝ်း ကုꩻယာလိုမ်ꩻလာꩻနယ်ꩻ ပညာႏတသာ ပေါႏထန်ႏရေꩻအကို ဖေႏကလꩻ ထာꩻသေပညာႏတာႏ ရေႏမိုးလွေꩻဒါႏ preclinical research လဲ့ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်နေနေသွူ။

ဇီဝတသီႏပညာႏကိုနဝ်ꩻ ပုင်ႏမဲဉ်ႏအနေႏ ကဆွိုက်စပ်ဒါႏတောမ်ႏ "ဇီဝ-" ကပါဒါႏ ဇီဝဗေဒဆဲင်ႏရာꩻ ပညာႏရပ်ဖုံႏတောမ်ႏ ယံနယ်နယ်ႏပယ်ႏပညာႏဖုံႏ အဝ်ႏပါသော့ꩻအာတန်သွူ။ နုဲင်းဒါႏ မော်လီစျူလာ ဇီဝဗေဒ(molecular biology), ဇီဝဓာတုဗေဒ(biochemistry), ဇီဝအနယ်ꩻပညာႏ(biotechnology), သဲလ်ဇီဝဗေဒ (cell biology), သန္ဓေသားဗေဒ(embryology), နာနို ဇီဝအနယ်ꩻပညာႏ(nanobiotechnology), ဇီဝအိဉ်စိဉ်နီယာ(biological engineering), laboratory medical biology, cytogenetics, ခွိုꩻဗီဇပညာႏ(genetics), ဗီဇလိုမ်ꩻလာꩻနယ်ꩻ(gene therapy), ဇီဝအလိက်လျက်ပညာႏ(bioinformatics), ဇီဝစာႏရင်ꩻအင်ꩻပညာႏ(biostatistics), စနိစ်ဖုံႏ ဇီဝဗေဒ(systems biology), အာႏရွုံႏဖြွီꩻသိပ္ပံ(neuroscience), အဏုဇီဝဗေဒ(microbiology), ဗုဲင်းရပ်ဗေဒ(virology), နမ်းခံႏနွောင်ꩻအာႏအဝ်ႏဗေဒ(immunology), ကပ်ပါး(‌ခြꩻပယ်)ဗေဒ(parasitology), ဇီဝကမ္မဗေဒ(physiology), ရောႏဂါႏဗေဒ(pathology), ခန္ဓာႏဗေဒ(anatomy), အစွူႏဗေဒ(toxicology) ဖုံႏတောမ်ႏ တသီႏဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻ ယေဘူယျအနေႏ ကဆဲင်ႏဒါႏတောမ်ႏ သက်အဝ်ႏသိပ္ပံဆဲင်ႏရာꩻ အလင်ဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏထူႏသုင်ꩻပါနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
သဲလ်မွူးနမ်း

**သဲလ်မွူးနမ်း** ကရိုꩻဒါႏ **သတဲမ်းသဲလ်** () () ယို ထီႏမော့ꩻနွောင်ꩻ သဲလ်အာဖုံႏကအောဝ်ႏဒါႏ သက်အောဝ်ႏသား(သက်ရှိ) ဖုံႏထျꩻနောဝ်ꩻသွူ။ သဲလ်မွူးနမ်း ထူꩻချာꩻချက်နောဝ်ꩻ သဲလ်ကပꩻထန်ႏ(mitosis) ထွာစဲဉ်ႏမိဉ်ႏထွူ ပြောင်ꩻလုဲင်ႏထိုꩻနွောင်ꩻဖေႏ အင်္ဂါႏအလင်ဖုံႏကလိုႏဒါႏ သဲလ်အမျိုꩻမျိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ခရေတ်နေင်ႏ ၁၉၆၀ နေင်ႏဗွေလွိုကာႏလခိန်ႏတွင်ꩻ ကနေဒါခမ်း တိုရွန်တိုတက္ကသိုလ်ႏ  ပညာႏသျင်ႏ အဲနက်စ်မက်ကူးလော့ချ် (Ernest McCulloch) တောမ်ႏ ဂျိမ်းစ် ထီးလ် (James Till) သီး ထိုမ်ႏမော့ꩻထွူမꩻ ဆုဲင်ꩻနောဝ်ꩻ သဲလ်မွူးနမ်း ထောင်ထွားလေ့လာချက်ဖုံႏ တိုꩻပွာꩻအာလွဉ်နောဝ်ꩻသွူ။

သတ္တဝါႏကအွဉ်ႏနဲဉ်းနေးစားဖုံႏ သဲလ်မွူးနမ်းဖုံႏယို အဓိကခွဲꩻချာꩻနွောင်ꩻ ၂ မျိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။ နုဲင်းမုဲင်ꩻနဲတဲင် သန်ႏထေႏသဲလ်မွူးနမ်း တောမ်ႏ အရွယ်ႏတွိုႏသဲလ်မွူးနမ်းဖုံႏ နောဝ်ꩻသွူ။ အောဝ်ႏတန်ဗန်ဖြိုကဒွိုန်း သန်ႏထေႏသားဖုံႏထျꩻ ကအောဝ်ႏဒါႏ သဲလ်မွူးနမ်းယို အင်္ဂါႏအလင်တစားစီႏဖုံႏကလိုႏဒါႏ သဲလ်ဖုံႏအနေႏ ပြောင်ꩻလုဲင်ႏထိုꩻနွောင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ အရွယ်ႏကတွိုႏလဲဉ်းသားထျꩻ ကအောဝ်ႏဒါႏ သဲလ်မွူးနမ်းဖုံႏနောဝ်ꩻတဲ ကကုဲင်ထိုꩻဒါႏသဲလ်အလင်ခင်ႏလမ်းဖုံႏအတာႏ ပြောင်ꩻလုဲင်ႏထွာသော့ꩻတွော့ꩻ ဖျင်ဆင်ဖေႏနွောင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ 

ခေတ်လဲင်ႏခါနောဝ်ꩻတဲ သဲလ်မွူးနမ်းဖုံႏယို လွူးနွောင်ꩻလဲဉ်း ဓါတ်ခွဲꩻခန်ꩻကိုတဲင် အယာႏ မိဉ်ႏမွေးတောဝ်း အဖြွီꩻ စတဲင် ကလိုႏဒါႏ တေတ်သျှူး(tissue အသားမျှင်, အယာႏလီး)အတာႏ ကလိုႏရာꩻ ကဗွိုန်ဒါႏသဲလ်ဖုံႏအနေႏ ပြောင်ꩻလုဲင်ႏဖေႏနွောင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကွပ်နောဝ်ꩻမꩻတဲင် မိဉ်ႏတွိုႏဆုဲင်ꩻခါသူꩻနောဝ်ꩻ ကနုဲင်းဒါႏ အယ်လ်ဇိုင်းမားရောႏဂါႏ ( Alzheimer's disease - ရောႏဂါႏယိုနောဝ်ꩻ ကွဲယား ယားကုဲင်လွဉ် မတ်တောင်ꩻဉာဏ်ႏ တောမ်ႏ သꩻဆဲင်ႏရာထာꩻမာꩻဖုံႏ) စတဲင်ရောႏဂါႏဖုံႏယို သုံꩻတောမ်ႏသဲလ်မွူးနမ်းအနယ်ꩻပညာႏတဲင် အီႏလိုမ်ꩻလာꩻကုꩻယာဖေႏအီနွောင်ꩻ ကရိုꩻယို ပညာႏသျင်ႏသီး အောဝ်ႏယွုမ်းအံႏခါꩻနောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ဗ

၁။ ဗီႏလာႏလောင်းကီ တဆံꩻထီဗွို့ꩻ၊ ဆꩻကီမွူးရောင်ႏ ကထွိုင်ႏတောႏလျားစာႏ ပြုဲင်ထိုꩻမား။
၂။ ဗဲးဖြို့ꩻဒို့ꩻဆင်သီ တဗဉ်ႏအီတောဝ်း။
၃။ ဗုဲင်ကီသင်္ကန်ꩻ သꩻအောဝ်ႏပါႏ၊ ခြွိုင်းကီစီႏဝရာႏ သꩻအောဝ်ႏဒုံ၊ အုံကီအွိုးကျောင်ꩻ သꩻအဝ်ႏလမ်း။
၄။ ဗုဲင်ငါႏလဲ့ အံႏမ၊ လွꩻငါႏလဲ့ အောဝ်ႏငလီꩻ။
၅။ ဗော့ꩻကေ ထွာကေ၊ ဗော့ꩻထံ ထွာထံ။(အုံညီꩻအဝ်ႏရဝ်း လွေꩻညီꩻသဲင်ꩻသွို ပေါင်ꩻကွိုက်ꩻအာ လိုꩻမွိုက်လိုꩻရွိုင်ꩻ လိုꩻကုဲလဲ့ မွိုက်ရွိုင်ꩻ ကုဲင်ပဲစ်စီꩻနုဲင်းနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။)
၆။ ဗော့ꩻစံႏငါး ထွာစံႏငါး၊ ဗော့ꩻမုံꩻသွိုꩻ ထွာမုံꩻသွိုꩻ။
၇။ ဗော့ꩻမဲ့ ညာꩻခင်ႏ။(ထင်ႏလင်ꩻထွေထောင် ကောင်ဒေင်နာဖုဲင်း။)
၈။ ဗော့ꩻမုံꩻသွိုꩻ ထွာမုံꩻသွိုꩻ၊ ဗော့ꩻစံႏငါး ထွာစံႏငါး၊ ဗော့ꩻဘုရာꩻကာႏ ထွာဘုရာꩻကာႏ။
၉။ ဗက်ꩻတထွောင်း၊ လဲဉ်းတထွောင်း။
၁၀။ ဗက်ꩻတအာႏ ဗာႏနီသွံထွောင်း။(မာꩻထာꩻမာꩻတမျိုꩻ၊ ဒေါ့ꩻငေါဝ်းတငွါ ထွူလို့ပါ၊ အောင်ႏမျင်ႏပါထာꩻမာꩻ နီသွံမျိုꩻ၊ ငေါဝ်းနီသွံငွါ တကာႏတောဝ်းသွူ။)
၁၁။ ဗေင်ႏခွုမ်းလဲဉ်းရွဉ်၊ ဗေင်ႏနောင်လဲဉ်းခံꩻ၊ ရွဉ်ခြေားငါႏသောင်ခြင်ꩻ ဝင်ꩻတယွုမ်းတောဝ်း။
၁၂။ ဗေင်ႏထာꩻမဲ့ခြင်ꩻ ထာꩻနန်ꩻလေ၊ လွေꩻထာꩻရွိုးလွား တဖူꩻညာꩻ၊ သေတဝ်းတရာꩻ သံႏသရာႏည။
၁၃။ ဗေင်ႏလွဉ်ꩻငါႏလဲ့ဖြန်၊ အံႏတန်ငါႏလဲ့ ကေန်ꩻ။
၁၄။ ဗွာငါႏလဲ့ နွုမ်ꩻလီး၊ တသီးငါႏလဲ့ နွုမ်ꩻအေႏ၊ ဖြေင်းပေႏပေႏမꩻ နွုမ်ꩻဟွမ်။(ကာႏကွဲႏရဲးကင်ꩻ အုပ်ꩻအံႏဖြာႏ၊ အညမ်းဖျင်ꩻ အကရွူးအတကုဲင်။)
၁၅။ ဗွူခြွီဟောဝ် အမွူးယန်ꩻ၊ လိုꩻမဉ်ႏယံ မာႏနလင်ꩻ။
၁၆။ ဗွူသိုႏ ထန်ႏတလင်ꩻ၊ လိုꩻဖျင်ꩻ ထန်ႏဒုံ။
၁၇။ ဗွူသိုႏအမျိုꩻ ထန်ႏဗာႏတလင်ꩻ၊ လိုꩻဖျင်ꩻအမျိုꩻ ထန်ႏဗာႏခမ်း။
၁၈။ ဗွူဟဝ်တဟဝ်တောဝ်း ထောင်းစံꩻ၊ လိုꩻဟဝ်တဟဝ်တဝ်း ကွိုက်ꩻစံꩻ။
၁၉။ ဗွူႏဒျာႏညောဝ်ႏလဲ့ ယူးတကြောက်ကြဲ့ တကတ်ꩻရီး။
၂၀။ ဗွူႏသွူအဆာႏလဲ့ အူႏချာလိုꩻ ထွီႏသီးအမျိုꩻ။
၂၁။ ဗွေႏတဟဝ်တဝ်း အသွဉ်းရောင်ꩻ၊ လိုꩻကျောင်ꩻတဟောဝ်တောဝ်း တကာႏပယ်ႏ။
၂၂။ ဗွေႏဗွန်အထွုံꩻ ကွဲးထိုꩻမားမား၊ လိုꩻဖြားအထွုံꩻ ကွဲးဖေ့ေဖ့၊ သူႏတောႏအလေ့ ကွဲးကုဲင်ကုဲင်။
၂၃။ ဗွန်ကတန်မွိုးဖါ၊ ကေꩻဇူꩻကအာ ဆရာႏ။
၂၄။ ဗွန်ထွက် ထွာစောက်ꩻဖါး၊ စင်ꩻထွက်ထွာခွန်၊ သျင်ႏတန်ထွက် ထွာမေႏတွိုင်ႏ။
၂၅။ ဗွန်ထွက် ထွာဟော်ခံꩻ၊ စင်ꩻထွက် ထွာစောက်ꩻဖါး၊ သျင်ႏလုံဖြားထွက် ထွာဒုံဆောႏ(ဖြားဆောႏ)။
၂၆။ ဗွိုန်ထီတဲႏ ထီတံꩻ၊ ပီတဆံꩻထီ ခွꩻစုံ။
၂၇။ ဗွိုန်ပီကောဝ်ႏတုဲင် အလွီးသုဲင်။
၂၈။ ဗွိုန်ပီနုဲင်းသာႏထဲ့ထီ၊ မေႏလူးတလီꩻနွန်ႏ၊ ခမ်းအွုမ်ႏ တလီꩻထွာႏ။
၂၉။ ဗွိုန်ပီကောဝ်ႏတင်ႏ နင်ꩻလွိုးသွင်ႏ။
၃၀။ ဗွိုန်ပီပန်ꩻသေꩻ နင်ꩻယောင်ꩻရေꩻ၊ ဗွိုန်ပီကောဝ်ႏဗို နင်ꩻသွောင်းထို။

### အာႏကွိုꩻ
ပွုံႏဗွိုန်မျိုꩻပွာꩻ

ဇီဝဗေဒဘာႏသာႏအကို **ပုံႏဗွိုန်မျိုꩻပွာꩻ** () ဖြဲးပွာꩻစွိုးကဗွိုန်ပီပွုံႏ ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ဗဲစ်တီးရီးယား (Bacteria)၊ အေဉ်းသဲစ်(ထာꩻသားပေႏ) (Insect) မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း ဗွိုန်နုဲင်းအမွူး(သေင်ႏမွူး)မျိုꩻဖုံႏ သဘာဝအတွိုင်ꩻအုံလွူꩻတောမ်ႏလိင်အင်္ဂါႏမွေးတောဝ်းတဲင် မျိုꩻကပွာꩻ (genetically-identical) ဒါႏ ဗီဇချင်ꩻချင်ꩻကဗွိုန်ပီဒါႏ သက်ကအောဝ်ႏသားကပွာꩻထူႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဇီဝအနယ်ꩻပညာႏ (biotechnology) ဘာႏသာႏအကို  ပုံႏဗွိုန်မျိုꩻပွာꩻ ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ကထူးကူꩻ ပုံႏဗွိုန်ဒီအဲဉ်အေ ဖြွီꩻလီးရွေꩻပေႏ (molecular cloning), ကူꩻသဲလ်ပုံႏဗွိုန် (cell cloning)ထျꩻ ကူꩻလွေꩻအင်္ဂါႏပုံႏဗွိုန်ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ မိဉ်ႏဒေါ့ꩻဗာႏယိုꩻယိုꩻယိင်းနောဝ်ꩻ (digital media) ထျꩻ (software) ဖုံႏ ကကူꩻဒါႏပုံႏဗွိုန်ယိုလဲ့ ဟဲ့ꩻဖန်နေနေနောဝ်ꩻသွူ။

## မိုလီကျူလာ ကလုံးနီး
မိုလီစျူလာကလုံးနီး(molecular cloning) ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ကအွဉ်ႏထွော့ သတ်မှတ်ခါꩻဒါႏ ဒီအဲဉ်အေ(အရဲဉ်ႏ)သီးကွဲ့ (DNA sequence) ပုံႏဗွိုန်အာဖုံႏ ကထူႏကူꩻ ထာꩻမာꩻစဲဉ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ ပေါ့ꩻရိုꩻ ပုံႏဗွိုန်မျိုꩻပွာꩻ (cloning)လဲ့ ကဲဉ်းအာအာနောဝ်ꩻတဲ ယီးဒေါ့ရေႏလွေꩻ " စိဉ်း " ကရိုꩻဒါႏ ခွိုꩻဗီဇကပါဒါႏ ဒီအဲဉ်အေအကွို့ꩻအခေါဝ်ယို ကပွာꩻထူႏတောမ်ႏ မိုလီစျူလာကလုံးနီးနယ်ꩻ နောဝ်ꩻသွူ။ အနယ်ꩻနောဝ်ꩻနောဝ်ꩻ "စိဉ်း" တမွေးတောဝ်း (promoter )(promoter- အောဝ်ႏဗော့ꩻ စိဉ်းတဗာႏအထျꩻတဲင် စိဉ်းအဗာႏယိုသင်္ကေတဖုံႏ အီႏစသွူအကျောင်ꩻ ကယီးနယ်ဒါႏ ဒီအဲဉ်အေသင်္ကေတ) စတဲင် ဒီအဲဉ်အေ အကွို့ꩻအခေါဝ် အောဝ်ႏအဖဲ့ꩻမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻတယောဝ်း ထူႏကူꩻနွောင်ꩻတဲင် မိုလီစျူလာ ဇီဝဗေဒ ကို အရေꩻတန်မွေးငါႏနောဝ်ꩻသွူ။ 

ဇီဝဗေဒဆဲင်ႏရာꩻ စမ်ꩻထွားခွုမ်မာꩻ(စမ်းသပ်)မှု၊ သုံꩻမာꩻမွေးအီ(လက်တွေ့အသုံးချ)နယ်ꩻကထွာဒါႏ (genetic fingerprinting)(ဗွိုန်နုဲင်း ကနျꩻစူလုဲင်ꩻ ဗီဇအချက်အပင်ဖုံႏ ထူႏဒင်ႏမုဲင်တန်ꩻ၊ ဗွိုန်နဲ့ဗွိုန်တောဝ်းနဲ့ ကတဲက်ထူႏ) မꩻတဲင် ဗꩻထမ် ကထေထန်ႏပရိုတိန်းဖုံႏ ယို သုံꩻအီတောမ်ႏ အနယ်ꩻယိုနောဝ်ꩻသွူ။ ယင်လဲင်ႏလဲင်ႏနောဝ်ꩻတဲ ကလုံးနီးကရိုꩻဒါႏ ဝေါဟာရငေါဝ်းယို ခရိုမိုသိုမ်း(Chromosome)ကို စိဉ်း ကအောဝ်ႏခင်ႏလမ်း ကထွားထုမ်ႏအီနယ်ꩻ (positional cloning) ကရိုꩻဒါႏ တောမ်ႏအနယ်ꩻတဗာႏ ယီးနယ်မာႏအီဒါႏ နောဝ်ꩻသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ မိဉ်ႏမာꩻမွေးနောဝ်ꩻတဲ ခရိုမိုဇုန်းယို သေစွဉ်ႏ စိဉ်းတဗာႏကအောဝ်ႏဒါႏခင်ႏလမ်းလဲ့ တထေထန်ႏနွောင်ꩻတောဝ်း " စိဉ်း " အဗာႏနောဝ်ꩻ နောဝ်ꩻသွူ။ မာꩻပွာꩻဗွိုန်ပွုံႏ ဒီအဲဉ်အေ တကွို့ꩻတခဝ်နဝ်ꩻ အခေႏခံႏအနေႏ အဝ်ႏလွေꩻလစ်ꩻရန်းနဝ်ꩻသွူ-
# ပꩻဖြဲ့ꩻထန်ႏ ဒီအဲဉ်အေဖြွီꩻ (fragmentation)၊
#  DNA ligase / ligation)
# ကမာꩻခါꩻဒါႏ ဒီအဲဉ်အေ အကွို့ꩻအခဝ်တသာယို သွင်ꩻသော့ꩻလွေꩻ သဲလ်ဖုံႏကို (transfection)၊
# စဲစ်ဆေꩻ / လွိုက်ရွေꩻ screening/selection – လွိုက်ထူႏ ကူꩻပြောင်ꩻတောမ်ႏ ဒီအဲဉ်အေတသာတဲင် ကအောင်ႏမျင်ႏဒါႏ သဲလ်ဖုံႏ။

## သွိုꩻ(သိုး)မွူးပေႏ ဒေါ်လီ

သွိုꩻမွူးပေႏဒေါ်လီ (၁၉၉၆-၂၀၀၃) နောဝ်ꩻ သက်အောဝ်ႏပုံႏဗွိုန်မျိုꩻပွာꩻနေးတွော့ꩻ လꩻလွဉ်သန္ဓေႏသဲလ်မွေးတောဝ်းတဲင် အောဝ်ႏသဲလ် အစားရိုꩻရိုꩻတွော့ ပညာႏသျင်ႏသီး ပုံႏဗွိုန်မျိုꩻပွာꩻနယ်ꩻအလꩻ ဖွာꩻပေါ်ႏလွဉ် အရီးစသွတ်ꩻ သတ္တဝါႏကအွဉ်ႏနျဲဉ်းစား တဗာႏဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ 

## အာႏကွိုꩻ
နာယကဂုဏ်ႏ ပြဲ့စုံႏတောဝ်ႏလိုꩻ ၆ မျိုꩻ

**လိုꩻဗွန်ဆွေႏ**

လိုꩻ ဗွန်ဆွေႏကရိုꩻနဝ်ꩻ မာꩻထာꩻမာꩻအမျိုꩻမုဲင်ꩻတယောဝ်ႏ ခံႏတေဝ်ႏအပါဝင်ႏနဝ်ꩻသွူ၊ လိုꩻအမျိုꩻယိုစာႏနဝ်ꩻ ထွာထွိုက်တေဝ်ႏ လိုတန်သွူ၊
တောက်တဲ့ꩻ ၊ လိုꩻကဗွိုန်ဒျာႏတောက်တဲ့ မျိုꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ မာꩻစွဉ်ႏထာꩻမာꩻ အမျိုꩻမုဲင်ꩻတယောဝ်း စူꩻဒျာႏပါꩻလွဉ်းလွဉ်းတဲင် နမ်ႏတွမ်ႏနမ်ႏ အကျန်ႏဉာဏ်ႏဖုံႏယိုခံႏထေတေဝ်း မဉ်သျုတ်တေဝ်ႏထာꩻ ၊ လိုꩻအမျိုꩻယိုနဝ်ꩻလဲ့ꩻ ထွာထွိုက်တေဝ်း ၊ လိုꩻတန်နေနေသွူ။

**သွီႏဖြီꩻလိုꩻမျိုꩻ**  

လိုꩻသွီႏဖြွီꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ လယ်ႏပေါင်ꩻဒျာႏ အဆင်ႏပြေႏရာꩻ ပုဂ္ဂိုလ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻသွူ၊ အဖြာꩻမုဲင်ꩻ အဆင်ႏပြေႏလဲ့ꩻ ဝွေꩻယိုလယ်ႏကပ် လယ်ႏထူႏအခွင်ꩻရေꩻ စစွဉ်ႏနုဲင်ႏယိုဖုံႏနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ လိုꩻသွီႏဖြွီꩻနဲင်ႏနဝ်ꩻသွူ၊ လိုꩻယိုစားနဝ်ꩻလဲ့ꩻ ထွာထွိုက်တောဝ်း လိုꩻတန်နေနေသွူ။

**ဖိုးရွိုင်ꩻလိုꩻမျိုꩻ**

ကလာႏကယေန်ႏကေႏတဲင် အဗွေႏခံႏပွိုက် ၊ ခလာႏကမွိုက် အဗွေႏကျံႏစဲႏ၊ ထွိုင်ႏလိမ္မာႏထွူတွော့ꩻ မယ်ႏချာတောႏအဗွေႏ ဗွိုင်ပီဥပမာႏ နုဲင်ႏယိုတဲင် ၊ ထွိုင်ႏသေထွူတွော့ꩻ သေချာတေဝ်ႏကေꩻစူꩻ လိုꩻအမျိုꩻနဲင်ႏယိုလဲ့ꩻ ထွာထွိုက်တောဝ်ႏ လိုꩻတန်ႏနေနေသွူ၊

**ကြေ့ꩻလိုꩻမျိုꩻ** 

ကြေ့ꩻလိုꩻမျိုꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ ပေါႏမာꩻသွူ အမျာꩻထာꩻမာလဲ့ꩻ မာꩻစွိုꩻစွဉ်ႏတောဝ်း၊ မာပလို့ꩻဒါႏထာꩻ အမျာႏအလောင်ႏ နဝ်ꩻသွူ၊ လိုꩻမျိုꩻစားယိုလဲ့ꩻ ထွာထွိုက်တောဝ်း လိုတန်နေနေသွူ။

**ထွီႏဗား**

ထွီႏဗာႏသီးဖုံႏယို မက်မွေးစွဉ်ႏ အယာႏသွူ၊ တွမ်ႏရိုꩻမွော့ꩻဝင်ꩻလိုꩻမျိုꩻအယာႏ နမ်ႏယာႏတဲ့ꩻ အံႏချာဒျာႏနဝ်ꩻသွူ၊ ခံႏအံႏချာတေဝ်ႏသွူ။ လိုꩻအမျိုꩻနုဲင်ႏယိုလဲ့ ထွာထွိုက်တေဝ်ႏလိုတန်နေနေသွူ။

>ref ဒဲဉ်သီႏလက်ဆောင်ႏ အမုဲင် ၁၅ အကို
သွဉ်လိတ်နယ်ꩻ

၁ ။ နေးတွမ်ႏငေါဝ်းရီတွော့ꩻ စေဖြေႏနေးနဝ်ꩻတနယ်ꩻ၊ 
     Questioning Method 
၂ ။ ဒေါ့ꩻခြုဲင်းနယ် နေးတွမ်ႏ ငေါဝ်ႏခြုဲင်းတဲင် သွဉ်အီနဝ်ꩻတဲ့တနယ်ꩻသွူ၊
     Story-Telling Method 
၃ ။ ဆွေꩻနွေꩻတွိုင်ႏပင်ႏနေးတဲင် သွဉ်နေးနဝ်ꩻတဲ့တနယ်ꩻသွူ၊
      Lecture Discussion Method 
၄ ။ နေႏတွမ်ႏ ဇောတ်တွယ်ꩻတဲင် တွိုင်ႏပင်ႏဒေါ့ꩻရီနေးနဝ်ꩻတဲ့ တနယ်ꩻသွူ၊
     Strip-Story Method 
၅ ။ ပြနယ်နေးတွမ်ႏ အပုံႏဆောင်ႏတဲင် သွဉ်နေးနဝ်ꩻတဲ့တနယ်ꩻသွူ၊
     Demonstration Method 
၆ ။ တွမ်ရွပ်ချာယင်း ကျောင်ꩻသားပေႏထာꩻထီႏအလောင်းတဲင် သွဉ်ဖေႏနဝ်ꩻတဲ့ တနယ်ꩻသွူ၊
      Inductive Approach Method 
၇ ။ ဖြေႏသျှင်ꩻလွေꩻဖေႏနေႏပျသနာႏနယ်ꩻ ၊
     Problem Solving Method 
၈ ။ ထွုမ်ႏတွမ်ရီးသွူပျသနာႏ နီတသေနာႏတေဝ်ႏအဗာႏနဝ်ꩻတွော့ꩻထွုမ်ႏ အဖြေႏနဝ်ꩻတဲ့ တနယ်ꩻသွူ၊
      Discovery Method 
၉ ။ ထွုမ်ႏတွမ်ႏနေႏ ရီနေႏတွမ်ႏ နဝ်ꩻတဲ့ အနယ်ꩻသွူ၊ 
     Inquiry Learning Method 
၁၀ ။ အုံပွေါးထွာ ကျောင်ꩻသား တိုꩻတက်မှုအလောင်းတဲင် သွဉ်ဖေႏနဝ်ꩻတဲ့ တနယ်ꩻသွူ၊
        Observation Method 
၁၁ ။ သရုပ်ဆောင်ႏပျနယ်နေး တွမ်ႏ အပုံႏစံႏ နဝ်ꩻတဲ့တနယ်ꩻသွူ၊
        Role Playing Method 
၁၂ ။ ဗွောင်ဖေႏနေးတွမ်ႏ ကျောင်ꩻသားပေႏသီး ထာꩻထီႏတဲင် သွဉ်ဖေႏနဝ်ꩻတဲ့တနယ်ꩻသွူ၊
        Brainstoming Method 
၁၃ ။ ပူꩻပေါင်ꩻနေႏလိုꩻဝင်ꩻတဲင် သွဉ်ဖေႏနေး နဝ်ꩻတဲ့ တနယ်ꩻသွူ၊
        Co-operative Learning Method 
၁၄ ။ ဆွေꩻနွေꩻနေး အဆွိုက်ဆွိုက် နဝ်ꩻတဲ့ တနယ်ꩻသွူ၊
        Fish-Bowl Technique Method 
၁၅ ။ ဝင်ꩻနီတတွယ်ꩻ ပေါင်ꩻငီꩻဝင်ꩻတဲင် သွဉ်ဖေႏနဲင်းနဝ်ꩻတဲ့ တနယ်ꩻနေနေသွူ၊
        Dyadic Exchange Method 
၁၆ ။ စမ်ꩻနေး အမွေးတဲင် သွဉ်နေးနဝ်ꩻတဲ့ တနယ်ꩻသွူ၊
       Laboratory Technique Method 
၁၇ ။ လင်ꩻတွိုႏနေႏတွမ်ႏ ထာꩻမာꩻခွင်ႏကိုတဲင် သွဉ်နေး
        Field Trip Method 
၁၈ ။ ပုံႏစံႏဗုန် သရုပ်ဆောင်ႏနေးနဝ်ꩻတဲ့ တနယ်ꩻသွူ၊
        Simulation and Games Method 
၁၉ ။ အမျာꩻသဖော်ꩻတူႏအလꩻ တဲင်သွဉ်နေ
        Nominal Group Process Method 
၂၀ ။ နေးတွမ်ႏ နမ်ႏအကြုံႏခွဲတဲင် သွဉ်နေး နဝ်ꩻတဲ့ တနယ်ꩻသွူ၊
        Experiential Learning Method 
၂၁ ယူႏစဲဉ်စာꩻ ထွူ ထွုမ်အဖြေႏတွော့ꩻ သွဉ်

>အင်္ဂလိပ်စာတတ်လိုသော် ဆရာကြီး ဦးမြကြိုင် > Ref >
ခရိုမိုသိုမ်း

**ခရိုမိုသိုမ်း** () ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ကထီႏမော့ꩻလꩻဒါႏ အခို(အထီး)သီး သုက်သေ့ꩻ(တို့ꩻ) ဇီဝကလာပ်တောမ်ႏ အမူႏ(အမွူး)သီး စွိုးဒီႏ(မမျိုးဥ) ဇီဝကလာပ်ဖုံႏကိုတဲင် ကသွုပ်ခံႏလင်ꩻလွဉ်ပါဒါႏ အခိုအမူႏအထီးအမွူးသီး အစွိုးအခွိုꩻ ဗီဇတခြိုꩻဖုံႏဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏထွာသန္ဓေႏနမ်းလောင်း သန္ဓေႏဒီႏ  ဇီဝကလာပ်သဲလ်ဖုံႏနဝ်ꩻ ပꩻဖြယ်ပွာꩻလွေꩻ အရန်းရန်းတဲင် အမွိုး ဇီဝတခြိုꩻ ၂၃-ဗာႏ တောမ်ႏ အဖါ ဇီဝတခြိုꩻ ၂၃-ဗာႏ အဝ်ႏပါတတွာလွေꩻညီꩻဝင်ꩻ ၂၃ ဗာႏစီႏနဝ်ꩻသွူ။ ဗီဇ(အစွိုး)တခြိုꩻ ဟဲ့ꩻ ဗီဇ(အစွိုး)နမ်းပွာꩻဖုံႏနဝ်ꩻအလꩻ ကအဝ်ႏဟို့ꩻကိုလိုꩻပေႏ(သန္ဓေသား) အမူႏအခို/အထီးအမွူးလဲ့ ကြုဲင်ꩻကွဲꩻပျာꩻ ထွာလွဉ်ဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ ခရိုမိုသိုမ်းယို အဓိကအနေႏ ဖြွမ်းဗူႏခါꩻတောမ်ႏ ဒီအောက်ဇီရီ ဗိုနျူကလိုက် အက်ဆစ် တောမ်ႏ ပရိုတိန်းဓာတ်တခြိုꩻ နဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
အ (ခန)

ဟိရဂန ကို **あ** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **ア** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ a သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:あ-bw.png|thumb|
File:ア-bw.png|thumb|
File:Hiragana_あ_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_ア_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
၂၀၂၂

ဂရီဂေါရီးယန်းပျက္ခဒိန်ႏကို ၂၀၂၂ နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏနေင်ႏတနေင်ႏသွူ။

## ထာꩻထွာဖုံႏ
## လွူးဖွာꩻသားဖုံႏ
## သီမားသားဖုံႏ
## မွူးနီꩻအုံပဆားနီꩻဖုံႏတောမ်ႏ အထွတ်အမျတ်မွူးနီꩻဖုံႏ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:၂၀၂၂
ဇန်နဝါရီ ၁

**စန်နဝါရီလာ (၁)** () ဇန်နဝါရီလာ(၁)နီꩻနဝ်ꩻ ဂရီဂေါရီးယန်းပျက္ခဒိန်ႏအလꩻ ထွာဒျာႏ နေင်ႏတနေင်ႏအစ အရီးသွတ်ꩻမွူးနီꩻ(၁)နီꩻဒျာႏသွူ။ နေင်ႏယိုတနေင်ႏနဝ်ꩻ မွူးနီꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ(၃၆၄)နီꩻ (မိဉ်ႏတော် မွူးနီꩻထပ်ဒါႏနေင်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏ(၃၆၅)နီꩻ) သွူ။ ဇန်နဝါရီ ၁ နီꩻနဝ်ꩻ မွူးနီꩻနေင်ႏတသာဆန်ꩻနီꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏသေလွဝင်ꩻသွူ။

## ထာꩻထွာဖုံႏ
## လွူးဖွာꩻသားဖုံႏ
## သီမားသားဖုံႏ
## မွူးနီꩻအုံပဆားနီꩻဖုံႏတောမ်ႏ အထွတ်အမျတ်မွူးနီꩻဖုံႏ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ဇန်နဝါရီ
စွိုးခွိုꩻဗီဇ

**စွိုးခွိုꩻဗီဇ**' ဟဲ့ꩻ (စိဉ်း) (), () ယို သက်အောဝ်ႏသတ္တဝါႏသီး စွိုးခွိုꩻအမျိုꩻအလꩻ အင်္ဂါႏ ပုံႏပွိုင်လက္ခဏာႏ ဖေႏကထွာအီတာႏ ထွာအခေႏခံႏနောဝ်ꩻသွူ။ မိုလီစျူလာ ဇီဝဗေဒ ထွိုင်ႏပေါ်ႏလွဉ်နောဝ်ꩻ ခေတ်ကထဲ့ꩻဆုဲင်ꩻထိုꩻလဲဉ်း ခွိုꩻစဲဉ်ႏဗီဇပညာႏယို ကထင်းခါꩻအတွိုင်ꩻ တသျုတ်တရေင်ငါႏတောဝ်းတဲင် ခွိုင်းကားကအောဝ်ႏ သꩻသား သတ္တဝါႏဖုံႏယို ကဖေႏလွေꩻ ခွိုꩻသွုပ်တသာသီး ဗီဇ (trait)နောဝ်ꩻ ထွာဒီအဲဉ်အေ ယိုလွုမ်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻသီးကအောဝ်ႏဟဲ့ꩻဒါႏ "စိဉ်း"(ခွိုꩻဗီဇ) ယို သိပ္ပံဘာႏသာႏအကိုဟဲ့ꩻ အယ်လ်လီးလီ (allele)  နောဝ်ꩻသွူ။ အယ်လ်လီးလီ "Allele" ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ခွိုꩻဗီဇ ကအွဉ်ႏသော့ꩻပြောင်ꩻလုဲင်ႏပုံႏစံႏ (အစားထိုးပုံစံ) မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း ခွိုꩻဗီဇအစားမုဲင်ꩻကရိုꩻယို အွဉ်ႏနယ်အီတာႏ သိပ္ပံဘာႏသာႏကိုသုံꩻအီငေါဝ်း အယ်လ်လီးလီနောဝ်ꩻသွူ။ မိုလီစျူလာ စွိုးခွိုꩻဗီဇနဝ်ꩻ အဝ်ႏနီမျိုꩻသွူ။ နဝ်ꩻနီမျိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ပရိုတိန်း-ကုဒ်ဗီဇတောမ်ႏ ကုဒ်တမွေးတဝ်းစား ဗီဇဖုံႏ ဒျာႏသွူ။

 

## မန်ဒယ် ကရိုꩻခါꩻဒါႏ ခွိုꩻသွုပ်ပြုဲင်ဖြယ်ပွာꩻပုံႏ တောမ်ႏ ပွိုင်းလဲင်ႏခါ ကထူႏခံႏခါꩻ စွိုးခွိုꩻဗီဇဗေဒ
ချားလ်စ်ဒါဝင် ကသျင်ꩻခြုဲင်းနယ်  ခွိုꩻသွုပ်တသာ ကပြုဲင်ဖြယ်ပွာꩻ (မျိုးဆက်ပြန့်ပွားခြင်း)အခရာႏအကိုနောဝ်ꩻ အခေႏခံႏယူနစ်ယို ဟဲ့ꩻ ဂဲမ်းမီယို (Gemmule) တဲင် ၊ ထွိုင်ႏတွိုႏဆုဲင်ꩻ ခရေတ်နေင်ႏ (၁၈၄၈) ခိန်ႏနောဝ်ꩻ ဂဲမ်းမီယို ယို သဲလ်ကပꩻထွူ ကပွာꩻဒါႏ ခရိုမိုသိုမ်း အနေႏကရိုꩻယို သေလွဉ်ခန်းနောဝ်ꩻသွူ။ 

ခရေတ်နေင်ႏ (၁၈၈၃) နေင်ႏ နောဝ်ꩻ ဝီလ်ဟမ်ရေ (Wilhelm Roux) ရိုꩻ  ခွိုꩻသွုပ်ဖေႏကပေါႏ ဖေႏကလွိုင်ႏအာလွဉ်အီအတာႏ ခရိုမိုသိုမ်းယို ထွာအထျꩻတဗာႏအနေႏ ဒင်ႏပျနယ်လွဉ်နောဝ်ꩻသွူ။ ခေတ်လဲင်ႏခါကသေနာႏဒါႏ "စိဉ်း" အဓိပ္ပါယ်ႏယို တွိုႏလွဉ် ( ၁၉ ) ရျာꩻစုကို အောဂတ်စတဉ် ခရိယာန်ႏ ဗွေႏဗွန်  ဂရီဂါမန်ဒယ် လေ့လာထောင်ထွား ဗာႏမွူး(ပဲပင်) ခွိုꩻသွုပ်ကဖြယ်ပွာꩻပုံႏ ထွိုင်ႏထွူမꩻ ထွာလွဉ်နေးစနစ်အနေႏ အောဝ်ႏလွဉ်ပိဉ်စွိုးစွိုး(စနစ်တကျ)နောဝ်ꩻသွူ။

မန်ဒယ် ကဖော်ႏထန်ႏနယ် ပါတီစျူလိတ် အဉ်ဟဲရီးတဲစ် (particulate inheritance, တဖြာꩻစီႏ တစားစီႏအတာႏအထူꩻ အမွီႏ) ကရိုꩻဒါႏ အောဝ်ႏမွိုးဖာခွိုꩻသွုပ် မျိုꩻဗီဇကကူꩻလွေꩻ ခွိုꩻသွုပ်တသာသီးအထျꩻယို ထီႏသေနွောင်ꩻ တင်ႏတင်ႏသျာꩻသျာꩻ တိတိကျကျတဲင် တီအိုရီအလꩻ အွဉ်ႏနယ်အီနွောင်ꩻတောမ်ႏ အခေႏခံႏစွိုးခွိုꩻဗီဇ ယူနစ်ဖုံႏ နောဝ်ꩻသွူ။ တွိုႏဆုဲင်ꩻခါ ၁၉၀၉ ဗာႏနောဝ်ꩻတဲ့ ဒင်းနစ်(Danish) လိုꩻမျိုꩻ ရုက္ခဗေဒပညာႏသျင်ႏ ဝီလဟမ် စိုဟန်သေဉ် (Wilhelm Johannsen) ကရိုꩻဒါႏပညာႏသျင်ႏရိုꩻ  အခေႏခံႏ စွိုးခွိုꩻဗီဇယူနစ် ဖုံႏယို ဟဲ့ꩻဖန် "စိဉ်း"(Gene) နောဝ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ဂရိစခါဘာႏသာႏငဝ်းငွါ "γόνος, gonos" ကို လင်ꩻလွဉ်တဲင် အဓိပ္ပာယ်ႏလꩻ အစွိုးအခွိုꩻ၊ ခွိုꩻနွယ်ႏ တောမ်ႏ ပွာꩻစွိုးပွာꩻခွိုꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
}
ငေါဝ်းပင်ꩻကျိုႏဆွုမ်ႏ ဗွေႏသံႏဃာႏ

၁။ သွဉ်းသီးရပ်ကို ကျွꩻလွဉ်တွိုႏဒါႏ၊
     ဆရာႏသံႏဃာႏ တကာႏအမျာꩻ၊
     နမ်းယိုတွမ်ႏသꩻ ယံခွꩻချမ်ꩻသာႏ၊
     ဆုꩻတောင်ꩻဒျာႏ မေတ္တာႏ ပသာငါ။

၂။ သွဉ်းသီးကျောင်ꩻကို ကျွꩻလွဉ်တွိုႏဒါႏ၊
     ဆရာႏသံႏဃာႏ တကာႏအမျာꩻ၊
     နမ်းယိုတွမ်းသꩻ ယံခွꩻချမ်ꩻသာႏ၊
     ဆုꩻတောင်ꩻဒျာႏ မေတ္တာႏ ပသာငါ။

၃။ သွဉ်းသီးပွယ်ꩻကို ကျွꩻလွဉ်ဖေႏအာႏ၊
     ဆရာႏသံႏဃာႏ တကာႏအမျာꩻ၊
     နမ်းယိုတွမ်ႏသꩻ ယံခွꩻချမ်ꩻသာႏ၊
     ဆုꩻတောင်ꩻဒျာႏ မေတ္တာႏ ပသာငါ။

## အာႏကွိုꩻ
မွူးကဲင် တောမ်ႏ လာကဲင်

နီသွဉ်းသီးကအုံအောဝ်ႏဒါႏ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏတန်ယို အောဝ်ႏလေပ်ဗဲဉ်လွေꩻ မွူး နောဝ်ꩻသွူ။ လာ နောဝ်ꩻတဲ အောဝ်ႏလေပ်ဗဲဉ်လွေꩻ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏနောဝ်ꩻသွူ။ မွူး ၊ လာ ၊ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏ  ဖုံႏယို အတဝိုန်ꩻ အတဒွီႏလို့လို့ ၊ ဗွိုန်လို့နုဲင်းစက်ဝွန်ꩻ(စက်ဝိုင်း)ပုံႏတဲင် စက်ဝိုန်ꩻအကဲဉ်ဗဟိုႏယို မိဉ်ႏတဲမ်းထွို့ꩻသွဲကာႏသေꩻခါꩻခွဉ်းစွဉ်ႏပုံႏ(မျဉ်းဖြောင့်)တလီး စက်ဝိုန်ꩻတဒွီႏအကဲဉ်တဲ့ꩻတဲ့ꩻ ၊ ဖေႏကထွာစက်ဝိုန်ꩻနီခေါဝ် ၊ စက်ဝိုန်ꩻကပꩻနီခေါဝ်ယို တတွာနုဲင်းနုဲင်းလို့ဝါင်ꩻအတာႏ ကသွဲထွို့ꩻခါꩻ ခွဉ်းပုံႏ (မျဉ်းဖြောင့်)ယိုဟဲ့ꩻ စက်ဝိုန်ꩻအချင်ꩻ (အချင်း, diameter)နောဝ်ꩻသွူ။ လာအချင်ꩻ(လ၏အချင်း)ယို ပေႏထဲင်း မွူးအချင်ꩻတဲင် လာအချင်ꩻ အောဝ်ႏ မွူးအချင်ꩻ အပွဉ်း ၄၀၀ ပွန်း ၁ ပွန်းလွုမ်ꩻသွူ။ လာ ပေႏထဲင်း မွူး အပွန်း ၄၀၀ ရပ်ပိဉ်နောဝ်ꩻသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ အောဝ်ႏဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏယိုမိဉ်ႏတဲက်နောဝ်ꩻ မွူးယိုညာꩻထဲင်းလာ အပွန်းအဆ ၄၀၀ ရပ်တဲင် အောဝ်ႏဟမ်ႏလောင်းကထွားလွေꩻနောဝ်ꩻတဲ လာ တောမ်ႏ မွူး ယို အပေႏအတန် အရွယ်ႏထီႏတတွာတွာဗာႏဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ 

လာ တောမ်ႏ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏယို အရောင်ႏလေဖြောင်နွောင်ꩻတောဝ်းဝတ္ထုအတဒွီႏအပိစ်စားဖုံႏတဲင် အဖဲ့ꩻကညာꩻဒါႏမွူး မွူးရောင်ႏတလꩻတောဝ်းဖဲ့ꩻယို အဟေ့ꩻဖြေင်း တောမ်ႏ အဟေ့ꩻတမို့ဖုံႏ ပေါ်ႏထွာနောဝ်ꩻသွူ။ ကွပ်အဟေ့ꩻစားနောဝ်ꩻဖုံႏတဲင် မွူး၊ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏ တောမ်ႏ လာ ဖုံႏ မိဉ်ႏအောဝ်ႏတရွေꩻချင်ႏ ခွဉ်းစွဉ်ႏ (မျဉ်း) တလီးချင်ႏအနေႏ မိဉ်ႏအောဝ်ႏတနꩻလို့ဝါင်ꩻယို ထွာအီ**မွူးကဲင်** (solar eclipse) (မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း) ထွာအီ**လာကဲင်** (lunar eclipse) နောဝ်ꩻသွူ။ 

မွူး တောမ်ႏ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏ တနꩻစွဉ်ႏတရွဉ်းခိန်ႏ လာ မိဉ်ႏတွိုႏလွဉ်အခါႏကိုယို လာနောဝ်ꩻ ဒို့ꩻဗိဉ်ႏရဲထိုꩻခါꩻ မွူးရောင်ႏကထဲ့လူးလင်ꩻ ဟမ်ႏလောင်းနောဝ်ꩻသွူ။ အခိန်ႏတွင်ꩻနောဝ်ꩻနောဝ်ꩻ လာ ဟေ့ꩻ ထဲ့လူးလင်ꩻဟမ်ႏလောင်း လာဒို့ꩻပေ့ꩻခါꩻမွူးရောင်ႏတဲင် လိုꩻသီးဟဲ့ꩻ မွူးကဲင် နောဝ်ꩻသွူ။ မန်း မျန်မာခမ်းယို မွူးကဲင် ရင်းအီႏဗွေဗိတ်နေးစွဉ်ႏ စားနောဝ်ꩻ တယ်ႏ ခရေတ်နေင်ႏ (၁၅၀၇) နေင်ႏ ဗꩻထမ် (၂၀၁၀ နေင်ႏ လာ ဇန်နဝါရီ) အခါႏလယ်ႏကို မွူးကဲင်ဗွေဗိတ်နေးစား ထီႏဗာႏ (၂၄)လဲင်ႏရပ်ပိဉ်အကျောင်ꩻ စာꩻရင်ꩻဖုံႏအလꩻ သေထွꩻဗာႏနောဝ်ꩻသွူ။ 

မွူး တောမ်ႏ လာ တနꩻစွဉ်ႏတရွဉ်းခိန်ႏတွင်ꩻ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏမိဉ်ႏတွိုႏလွဉ်အခါႏကိုနောဝ်ꩻ မွူရောင်ႏထဲ့လူးဟမ်ႏထွူ ဟမ်ႏအဟေ့ꩻ ထဲ့လူးလင်ꩻလုဲင်ႏ လာ အလောင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ကထွာနုဲင်းယိုနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ လာကဲင် နောဝ်ꩻသွူ။ လာကဲင် ထာꩻယို ကုဲင်းထွာဒါႏ လာဗွေနီꩻ တောမ်ႏ (လာဗွေထွူတနီꩻ) လာလောင်းတနီꩻ ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:နက္ခတ္တဗေဒ
အဲ (ခန)

ဟိရဂန ကို **え** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **エ** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ e သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:え-bw.png|thumb|
File:エ-bw.png|thumb|
File:Hiragana_え_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_エ_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
အို (ခန)

ဟိရဂန ကို **お** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **オ** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ o သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:お-bw.png|thumb|
File:オ-bw.png|thumb|
File:Hiragana_お_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_オ_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
အိ (ခန)

ဟိရဂန ကို **い** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **イ** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ i သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:い-bw.png|thumb|
File:イ-bw.png|thumb|
File:Hiragana_い_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_イ_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
အု (ခန)

ဟိရဂန ကို **う** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **ウ** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ u သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:う-bw.png|thumb|
File:ウ-bw.png|thumb|
File:Hiragana_う_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_ウ_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
ခု (ခန)

ဟိရဂန ကို **く** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **ク** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ ku သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:く-bw.png|thumb|
File:ク-bw.png|thumb|
File:Hiragana_く_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_ク_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
ခဲ (ခန)

ဟိရဂန ကို **け** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **ケ** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ ke သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

け-bw.png|thumb|
ケ-bw.png|thumb|
Hiragana_け_stroke_order_animation.gif
Katakana_ケ_stroke_order_animation.gif


## အာႏကွိုꩻ
ခို (ခန)

ဟိရဂန ကို **こ** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **コ** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ ko သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:こ-bw.png|thumb|
File:コ-bw.png|thumb|
File:Hiragana_こ_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_コ_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
သ (ခန)

ဟိရဂန ကို **さ** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **サ** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ sa သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:さ-bw.png|thumb|
File:サ-bw.png|thumb|
File:Hiragana_さ_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_サ_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
သိ (ခန)

ဟိရဂန ကို **し** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **シ** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ shi သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:し-bw.png|thumb|
File:シ-bw.png|thumb|
File:Hiragana_し_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_シ_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
သု (ခန)

ဟိရဂန ကို **す** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **ス** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ su သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

す-bw.png|thumb|
ス-bw.png|thumb|
Hiragana_す_stroke_order_animation.gif
Katakana_ス_stroke_order_animation.gif


## အာႏကွိုꩻ
သဲ (ခန)

ဟိရဂန ကို **せ** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **セ** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ se သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:せ-bw.png|thumb|
File:セ-bw.png|thumb|
File:Hiragana_せ_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_セ_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
ခ (ခန)

ဟိရဂန ကို **か** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **カ** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ ka သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:か-bw.png|thumb|
File:カ-bw.png|thumb|
File:Hiragana_か_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_カ_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
သို (ခန)

ဟိရဂန ကို **そ** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **ソ** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ so သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:そ-bw.png|thumb|
File:ソ-bw.png|thumb|
File:Hiragana_そ_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_ソ_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
တ (ခန)

ဟိရဂန ကို **た** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **タ** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ ta သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:た-bw.png|thumb|
File:タ-bw.png|thumb|
File:Hiragana_た_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_タ_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
ဆိ (ခန)

ဟိရဂန ကို **ち** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **チ** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ chi သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:ち-bw.png|thumb|
File:チ-bw.png|thumb|
File:Hiragana_ち_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_チ_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
သွတ် (ခန)

ဟိရဂန ကို **つ** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **ツ** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ tsu သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:つ-bw.png|thumb|
File:ツ-bw.png|thumb|
File:Hiragana_つ_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_ツ_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
ခိ (ခန)

ဟိရဂန ကို **き** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **キ** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ ki သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:き-bw.png|thumb|
File:キ-bw.png|thumb|
File:Hiragana_き_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_キ_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
တဲ (ခန)

ဟိရဂန ကို **て** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **テ** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ te သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:て-bw.png|thumb|
File:テ-bw.png|thumb|
File:Hiragana_て_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_テ_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
တို (ခန)

ဟိရဂန ကို **と** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **ト** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ to သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:と-bw.png|thumb|
File:ト-bw.png|thumb|
File:Hiragana_と_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_ト_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
န (ခန)

ဟိရဂန ကို **な** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **ナ** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ na သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:な-bw.png|thumb|
File:ナ-bw.png|thumb|
File:Hiragana_な_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_ナ_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ
နိ (ခန)

ဟိရဂန ကို **に** မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို **ニ** (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ ni သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။

## ရုက်ပုင်ႏဖုံႏ

File:に-bw.png|thumb|
File:ニ-bw.png|thumb|
File:Hiragana_に_stroke_order_animation.gif
File:Katakana_ニ_stroke_order_animation.gif

## အာႏကွိုꩻ