ဗူတန်ခမ်းထီ

**ဗူတန်ခမ်းထီ** () (သောင်းခါ(ဗူတန်): འབྲུག་ཡུལ་ ) တရာꩻဝင်ႏအမိဉ်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်ခါꩻ **ဗူတန်ခွန်ဟော်ခံꩻခမ်းထီ** (Kingdom of Bhutan) နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ဟိမဝန္တာႏကောင်ရွေꩻ အခဝ်ကွဉ်ႏ အာသျတွိုက် အခဝ်နဝ်ဒေႏသကိုတဲင် ထွာဒျာႏ ကုန်းတွင်းပိတ်ခမ်းထီပေႏ  တဖြုံႏနဝ်ꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻတောမ်ႏ ဖဲ့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ အေင်ဒိယခမ်းထီ၊  ဖဲ့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ခယ်ႏခမ်းထီဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ နီပေါခမ်းထီ တောမ်ႏ ဗိင်းကလားဒေတ်ခမ်းထီနဝ်ꩻ အဝ်ႏဗွော့ꩻဒျာႏ ဗူတန်ခမ်းရိုꩻလဲ့ အကူအဝ်ႏဒင်ႏတဝ်းဝင်ꩻတဲင် အေင်ဒိယခမ်း ခမ်းနယ်ႏယဟန်ႏ အဝ်ႏခါႏခါꩻဒျာႏသွူ။ ခမ်းထီဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏ အအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၁၄,၈၂၄ မဲင်ႏ (စတုရန်းကီလိုမီတာ ၃၈,၃၉၄)တဲင် ၂၀၂၀ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ (၇)သိန်ႏလွိုသွူ။ ခမ်းထီဝေင်ꩻတန်တောမ်ႏ အတန်သွတ်ꩻဝေင်ꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻတိဉ်းဖူ(Thimphu)သွူ။

ဗꩻတွိုႏ ၁၇ ရျာꩻဗူႏနေင်ႏ အစဝ်ႏခိင်ႏကာႏလကို ဗူတန်ခမ်းထီနဝ်ꩻ အဝ်ႏထွာဒျာႏ စဲ့ꩻပဒေႏသရာဇ်ခမ်းပေႏ တဖြုံႏသွူ။ နဝ်ꩻထွူ တိဗဲတ်လားမား တောမ်ႏ စဲ့ꩻအွဉ်ငါသား Shabdrung Ngawang Namgyal ထွို့ꩻဗူႏစည်းရုံႏနွောင်ꩻခန်း ခမ်းထီနဝ်ꩻသွူ။ တိဗဲတ်ခမ်းဒေႏသကို ကောပ်ပွိုး တေက်နျꩻလွေꩻ ဘာႏသာႏရေꩻ ထွာလွဉ်တဲင် ဖင်းထိုꩻထန်ႏထွူ အုံပြောင်ꩻထွာလွေꩻတေား ဗူတန်လိုꩻမျိုꩻအနေႏနဝ်ꩻသွူ။ ၂၀ ရျာꩻဗူႏနေင်ႏအစဝ်းခိင်ႏ ဗူတန်ခမ်းလဲ့ အဝ်ႏသော့ꩻထိုꩻဗာႏ ဗိတိသျအိန်းကလေတ်သီး ဆꩻလ့ကိုတဲင် အေင်ဒိယခမ်းထီ ထွိုင်ႏလꩻလွစ်တခြင်ရေꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏလွေꩻတေားယင်း အေင်ဒိယသီး ဒို့ꩻတခြို့ဆꩻလ့ကိုသွူ။ နေင်ႏပေါင်ꩻညဆွာꩻ ခွန်ဟော်ခံꩻ ကအိုပ်ချုတ်လွဉ်ဒါႏ ခွန်ဟော်ခံꩻစနိစ် အိုပ်ချုတ်ရေꩻယို တွိုႏ ၂၀၀၈ ဗာႏ မတ်လာနဝ်ꩻ မာꩻလွေꩻခန်း ဗူတန်ခမ်းထီ အရီးသွတ်ꩻ ဒီမိုကရေသီ ပွယ်ꩻလွိုက်ရွေꩻဖေႏမဲးဖုံႏသွူ။ နဝ်ꩻမꩻ တယ်ႏ ၂၀၀၈ ဗာႏ ဗူတန်ခမ်းထီနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ လွောင်ႏဗူႏပုင်ႏအခေႏခံႏဥပဒေႏဆဲင်ႏရာꩻ ခွန်ဟော်ခံꩻစနိစ်(မန်း : စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်) ခမ်းထီတဲင် ခွန်ဟော်ခံꩻတပါꩻ (Druk Gyalpo) တောမ်ႏ အစိုႏရအတန်အကဲႏ ဝွန်ႏတန်ချုတ်တဖြာꩻ အဝ်ႏထွာသော့ꩻ ခမ်းထီအတန်ကဲႏနဝ်ꩻသွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၀၆ ဗာႏ Business Week မဲဂ္ဂသိဉ်း တောမ်ထူႏလွူꩻထွားချက်အလꩻ ဗူတန်ခမ်းထီနဝ်ꩻ အာသျခမ်းထီဖုံႏအကို ထွာ အုံအဝ်ႏအပျောႏသွင်ႏသွတ်ꩻခမ်း တောမ်ႏ ကမ္ဘာႏလောင်း အုံအအဝ်ႏအပျောႏသွတ်ꩻခမ်းထီဖုံႏအကို အဝ်ႏလွေꩻအဋ္ဌမအရန်းကိုသွူ။ ဗူတန်ခမ်းထီနဝ်ꩻ အဝ်ႏနွို့ထွာလွေꩻပါ ကမ္ဘာႏကုလသမဂ္ဂစွိုꩻ၊ အာသျအခဝ်နဝ်ခမ်းထီဖုံႏခွုမ်မာꩻလွောင်ႏဗူႏညီꩻဝင်ꩻတာႏအစွိုꩻ (South Asian Association for Regional Cooperation - SAARC)၊ AsDB, BIMSTEC, CP, ESCAP, FAO, G-77, IBRD, ICAO, IDA, IFAD, IFC, IMF, Intelsat, Interpol, IOC, ITU, NAM, OPCW, SAARC, UN, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UPU, WHO, WIPO, WMO, WToO ဖုံႏကို အစွိုꩻနွို့ခမ်းထီနဝ်ꩻသွူ။

ဗူတန်ခမ်းထီကို ခမ်းသားကဲဉ်းအာနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဗူတီးယားလိုꩻမျိုꩻဖုံႏတဲင် ခမ်းအခဝ်နဝ်နဝ်ꩻတဲ့ နီပေါလိုꩻမျိုꩻဖုံႏ အဝ်ႏအုံဆေ့ꩻဆေ့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဗူတီးယားလိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ ခံႏနွောင်ꩻ ထာꩻရွိုးပင်ႏပန်ꩻတဲင် ထာꩻထေအာႏဝီရိယလဲ့ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ လိုပ်ꩻမာꩻဆို့ꩻရုဲင်ꩻရေꩻတကာႏတဝ်း အဝ်ႏလွူးပါ ဖိုး၊ သေ စတဲင် လွူးမွေးရေꩻထာꩻမာꩻဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏမာꩻပါနဝ်ꩻသွူ။ ကိုꩻကွယ်ႏယွုမ်းအံႏဒါႏ အယူႏဝါႏဒနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ လာမာ ဗုဒ္ဓအယူႏဝါႏဒသွူ။ ခမ်းထီတန်အနေႏ ကိုႏကွယ်ႏဒါႏဘာႏသာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏအွဉ်ႏထွော့ခါꩻ ဝဇီရာယာနဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ (Vajrayana Buddhism) နဝ်ꩻသွူ။

ဗူတန်ခမ်းထီနဝ်ꩻ အဝ်ႏထိုꩻ တိဗဲက်တောမ်ႏ အေင်ဒိယခမ်းထီ အခါႏတဲင် ယေန်ႏငဲးရေꩻဖုံႏလဲ့ လꩻလွေꩻပါ ခမ်းနဝ်ꩻသီးထျꩻသွူ။ နဝ်ꩻမꩻ ခမ်းထီအိုပ်ချုပ်ရေꩻကို ဗွိုန်တိဗဲက်စနိစ်လဲ့ပါ၊ အေင်ဒိယ အိုပ်ချုတ်ရေꩻစခါစနိစ်လဲ့ အဝ်ႏပါနဝ်ꩻသွူ။ ဗွိုန်နုဲင်း တိဗဲက်ခမ်းဒေႏသကို ဗူတန်ခမ်းယိုလဲ့ ဂွိုဏ်ꩻအိုပ်လာမာ ဗွေႏဗွန် အဝ်ႏအိုပ်ချုတ်လွေꩻကို ခမ်းထီနေနေသွူ။ ဗွေႏဗွန်ယိုနဝ်ꩻ ဖန်ဟဲ့ꩻလွေꩻ "ဓမ္မရာႏဇာႏ" နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဓမ္မရာႏဇာႏ ယိုတပါꩻ မိဉ်ႏလွဉ်ႏထိုꩻထွူနဝ်ꩻ ထိုမ်ႏလွိုက်လွေꩻယင်း ဗွေႏဗွိုန်နဝ်ꩻ ကသဲင်ꩻကွုတ်ဒါႏ လိုꩻတသာထွူ လွိုက်ဒင်ႏယင်း ဓမ္မရာႏဇာႏတသာ ကဟဲ့ꩻဒါႏ ဒှိူရာႏဇာႏ နဝ်ꩻတဲင် ဝွေꩻနဝ်ꩻ အိုပ်ချုတ်သွုပ်လွေꩻဗာႏ ခမ်းထီအိုပ်ချုတ်ရေꩻနဝ်ꩻသွူ။ တယ်ႏ ၁၆ ရာꩻဗူႏနေင်ႏထာႏဝကာႏ ဗူတန်ခမ်းထီကို သာႏသနာႏပဲင်ႏ ဓမ္မာႏရာႏဇာႏတောမ်ႏ ခွန်ဟော်ခံꩻ ကပူꩻတွဲꩻအိုပ်ချုတ်ညီꩻဒါႏဝင်ꩻ အိုပ်ချုတ်ရေꩻစနိစ်နဝ်ꩻ သုင်ꩻဗꩻတွိုႏလွေꩻ ၁၉၀၇ ဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ တွိုႏ ၁၉၀၇ ဗာႏကို လိုꩻတခမ်းလွုမ်းသီး သꩻဆန္ဒအလꩻ လွိုက်လွေꩻဖေႏယင်း တောင်ဆာနယ်စားဆာအပ် ဝွန်ႏချုတ်တဲင် ဒင်ႏလွေꩻဖေႏယင်း မဟာရာႏဇာႏအနေႏထွူ ဖန်ဆင်ꩻလွေꩻခန်း ခွန်ဟော်ꩻခံꩻတပါꩻလုမ်ꩻ ကအိုပ်ချုတ်ဒါႏခမ်းထီ အိုပ်ချုတ်ရေꩻစနိစ်နဝ်ꩻသွူ။  မဟာႏရာႏဇာႏယို မိဉ်ႏသီမားထိုꩻနဝ်ꩻ အပိုအလီꩻ သွုပ်ခံႏအိုပ်ချုတ်လွေꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ တွိုႏ ၂၀၀၈ ဗာႏနဝ်ꩻ ပြောင်ꩻလွေꩻယင်း စည်းမျဉ်းခံခွန်ဟော်ခံꩻစနိစ်ခမ်းထီတဲင် မာꩻလွေꩻယင်း ဒီမိုကရေသီစနိစ် ပွယ်ꩻလွိုက်ရွေꩻဖေႏမဲးနဝ်ꩻသွူ။

ဗူတန်ခမ်းထီနဝ်ꩻ အဲဉ်ႏပေႏလဲ့ ခမ်းထီရာႏသီႏဥတုနဝ်ꩻ တထွောင်းတောမ်ႏတထွောင်း ဗွိုန်ပီတဝ်းဝင်ꩻသွူ။ တထွောင်းတောမ်ႏတထွောင်း တဖူꩻတညာꩻငါႏတဝ်းလဲ့ ပွိုးစွောန်ႏ အဖွိုႏအထို အထင်ႏအလင်ꩻ ကွာႏအာငါႏဝင်ꩻတဲင် လွေꩻအခိင်ႏ ညဆွာꩻထိုꩻဗာႏ၊ နဝ်ꩻမꩻ ရာႏသီႏဥတုလဲ့ တထွောင်းတောမ်ႏတထွောင်ႏ ဗွိုန်ပီတဝ်းဗာႏဝင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဗူတန်ခမ်းထီနဝ်ꩻ အဝ်ႏအာဒျာႏ ကောင်ရွေꩻကောင်တန်ဖုံႏ ထာꩻပြင်ႏဟံႏသာႏယာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဆေ့ꩻငါႏနဝ်ꩻမꩻ လိုပ်ꩻမာꩻလုဲင်းခြံ ဆို့ꩻရုဲင်ꩻရေꩻလဲ့ မာꩻဗာႏဆေ့ꩻလုမ်ꩻသွူ။ အဓိကနဝ်ꩻ ဆို့ꩻအာဒျာႏ ဗွူ၊ ဗွူကလာꩻ၊ ခေါက်ခယ်ႏ(ပြောင်ႏ)၊ နှံစားပြောင်း၊ ရှရီမန်ဗွူကလာꩻ ဖုံႏဒျာႏသွူ။

## အာႏကွိုꩻ