open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
မွိုးဗွေႏမွူးနီꩻ

**မွိုးဗွေႏမွူးနီꩻ** () ယို ထွာဒျာႏ ထူႏဂုဏ်ႏ ကမ္ဘာႏလောင်းကီ ကအဝ်ႏဒါႏ ခွိုင်းကားတဲင် မွိုးဗွေႏသီးဖုံႏလို့လို့စင် အမေတ္တာႏဂရုဏာႏစတဲင် ဂုဏ်ႏကေꩻဇူꩻဒျာႏသွူ။ ကမ္ဘာႏလောင်း ကရဲဉ်ꩻမာꩻ အွဉ်ႏထွော့လွေꩻဒါႏ ထူႏဂုဏ်ႏမွိုးဗွေႏမွူးနီꩻနဝ်ꩻ တခမ်းတွမ်ႏတခမ်း အပီတဝ်းဝင်ꩻတဲ့အဝ်ႏတဲင် ကဲဉ်းအာ တနꩻလင်ꩻဒျာႏ မတ်လာ တွမ်ႏ မေလာ ကိုနဝ်ꩻသွူ၊ မဉ်ႏနုဲင်းနီသွဉ်းသီး မန်းခမ်းကိုနဝ်ꩻ မွိုးမွူးနီꩻယို အွဉ်ႏထွော့ဖေႏခါꩻ ဒဲဉ်ကံလာဗွေနီꩻ နဝ်ꩻသွူ။ ယေန်ႏငဲးထွုံꩻစံႏပငါပရာꩻ အဝ်ႏထူႏဂုဏ်ႏမာꩻလွေꩻဒါႏ မွိုးမွူးနီꩻယို မွူးနီꩻတပီတဝ်းဝင်ꩻတဲ့ ရေႏမိုးချက်နဝ်ꩻ ဗွိုန်ပီဒျာႏဝင်ꩻတဲင် တကမ္ဘာႏလွုမ်း အွဉ်ဝင်ꩻရိုႏသေႏကန်းတော့ꩻ ထူႏဂုဏ်ႏလွ မွိုးဖါသီးဂုဏ်ႏကေꩻစူꩻတရာꩻဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။

တယ်ႏစစွဉ်ႏဂရိရောမ ခေတ်ကို ကာႏဗꩻတွိုႏယိုခါ ပေါႏတွိုႏသွူ အလာယိုနဝ်ꩻ မာꩻလွဝင်ꩻမွိုးဗွေႏမွူးနီꩻဖုံႏနဝ်ꩻသွူ၊  မွိုးဗွေႏမွူးနီꩻယို ယူႏလꩻသေနန်းကွို့ꩻယိုခါလုမ်ꩻ တကာႏတောဝ်း၊ တွိုႏစွဉ်ႏအခိန်ႏမုဲင်ꩻတယောဝ်း မွိုးသီး ဂုဏ်ႏကေꩻစူꩻတရာꩻယို အွဉ်ႏဖိန်ꩻထိုꩻတလꩻတောဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ၊ တရာꩻဝင်ႏ ဖေႏကထွာ ဖေႏကအွဉ်ႏထော့လွေꩻ မွိုးဗွေႏမွူးနီꩻယိုနဝ်ꩻ ကေားကကျိုꩻဆောင်ႏဖေႏသာႏယို ထွာဒျာႏ အမေႏရိကန်ႏခမ်းကို ကအောဝ်ႏအုံဒါႏ လိတ်တဲမ်းဆရာႏမိဉ်ꩻတန် လိုꩻယံ နင်ꩻမူႏ ကျုလီယာဝါဒ်ဟိုး  ( Julia Ward Howe ( 1819-1910) နဝ်ꩻသွူ။  ဝွေꩻမူႏယို မွိုးဗွေႏမွူးနီꩻ ဖေႏကထွာ တရာꩻဝင်ႏဝင်ႏတဲင် နေးတွမ်ႏ မွိုက်ကံဘောပင် စွန်ꩻထီအာႏတဲင်တွော့ꩻ ကျိုꩻစာꩻ ဒင်ႏပျꩻနယ်လွေꩻတဲင် ယိုခါနဝ်ꩻ ပေါႏတွိုႏသွူ မေလာ ဒုတိယပတ် မွူးနီꩻတနင်ႏနွေႏနီꩻယို ကမ္ဘာႏလောင်းအနေႏ အွဉ်ႏထွော့လွေꩻဖေႏလဲဉ်းသွူ မွိုးမွူးနီꩻ အတီႏ တရာꩻဝင်ႏ နုဲင်ႏနဝ်ꩻသွူဩ။ 

တယ်ႏစ လွေꩻ ၁၈၇၂ နိန်ႏကို ဝွေႏမူႏတွူႏတရန်လွေꩻဖေႏစ မွိုႏမွူးနီꩻဖေႏကထွာအတီႏ နဝ်ꩻသွူ၊ စဲ့ပွယ်ꩻကို ကသီထိုꩻလဉ်ႏဒါႏ မွိုးဖုံႏ လိုꩻဖုံႏကာႏကအောဝ်ႏဖုံႏယို ရေႏရွယ်ႏလွေꩻဝွေꩻသီႏအတာႏတဲင် ၊ စဲ့ပွယ်ꩻဖေႏကတွမ်ႏထွာဗာႏမွော့ꩻ ၊ အေဝ်ႏလိုႏတေဝ်ႏစဲပွယ်ꩻ ၊ ဖေႏကညိမ်ꩻချမ်ꩻသွော့ အွဉ်ႏသꩻနဲင်ႏနဝ်ꩻတဲင် မွိုႏမွူႏနီꩻခိန်းကို အွဉ်လွꩻဝင်ꩻ နိုꩻဆော်ႏနဲင်ႏနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။

## မန်းခမ်းကို မွိုးဗွေႏမွူးနီꩻ ဖေႏကထွာအတီႏ
နီမျန်မာ(မန်း)ခမ်းကို မွိုးမွူးနီꩻ ဖေႏကထွာအတီႏနဝ်ꩻ လိတ်တဲမ်းဆရာႏ ဦးသုခ ကျိုꩻစာꩻသောင်ႏသာဖေႏခါꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻမꩻတဲင် ပေါႏတွိုႏသွူ ဒဲဉ်ကံဗွေ ( ပြာသိုလပြည့်နေ့) ယို အွဉ်ႏထွော့ဖေႏ မွိူးဗွေႏ မွူးနီꩻ အတီႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ၁၉၉၅ နေင်ႏကိုယို ပေါႏတွိုႏသွူ ဒဲဉ်ကံလာဗွေနီꩻယိုနဝ်ꩻ အွဉ်ႏထွော့လွေꩻအတီႏတဲင် တယ်ႏစလွေꩻမန်ႏတလေꩻကိုတဲင် အွဉ်ဝင်ꩻ ထူႏဂုဏ်ႏလွꩻခန်ႏဒျာႏ မွိုးဗွေႏမွူးနီꩻ နဲင်းနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ဝေင်ꩻနယ်ႏလဲးကူး

**ဝေင်ꩻနယ်ႏလဲးကူး** () () နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် လဲးကူးခရဲင်ႏ ကို ကပါဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ ခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏရွုမ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻဒျာႏ ဝေင်ꩻလဲးကူးကိုသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

 

ကဏ္ဍ:ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
ဝေင်ꩻနယ်ႏတုဲက်စီး

**ဝေင်ꩻနယ်ႏတုဲက်စီး** () () နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် တုဲက်စီးရဲင်ႏ ကို ကပါဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻနယ်ႏတုဲက်စီးကိုနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻတုဲက်စီး၊ ဝေင်ꩻဥက္ကံ၊ ဝေင်ꩻအဖျောက် အဝ်ႏ(၃)ဝေင်ꩻသွူ။ ခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏရွုမ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻဒျာႏ ဝေင်ꩻတုဲက်စီးကိုသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

 

ကဏ္ဍ:ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
ဝေင်ꩻနယ်ႏထန်းတပိဉ်

**ဝေင်ꩻနယ်ႏထန်းတပိဉ်** () () နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် မော်ဗီခရဲင်ႏ ကို ကပါဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻနယ်ႏရွုမ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻဒျာႏ ဝေင်ꩻထန်းတပိဉ်ကိုသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

 

ကဏ္ဍ:ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
ဝေင်ꩻနယ်ႏမိင်ကလာဒုံ

**ဝေင်ꩻနယ်ႏမိင်ကလာဒုံ** () () နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် မိင်ကလာဒုံခရဲင်ႏ ကို ကပါဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ အခဝ်ထင်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ တခူးတခဝ်ဟံႏနယ်ႏဒျာႏသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

 

ကဏ္ဍ:ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
ဝိဟာရဒါန ( ငေါဝ်ႏအပ်လူႏကျောင်ꩻ )

မယံဘန​္တေ သံသာရ ဝဋဒုက္ခတော မောစနတ္ထာယ ဣမံဝိဟာရံသသေနသာရ ပရိဘောဂံ ကပ္ပိယာကုဋိ ကာတုံ အာယသ္မာတော ဘဒ္ဒန္ဒသုပညာ နာမကသာ ထေရဿ ဒေပူဇေမ၊ အာယသ္မာသုပညေထေရော ကပ္ပိဘကုဋိံ ကတွာ ကာယ ကယပဋိကတွာ ကာယ ကာယပဋိဗဒ္ဒေဟိ ဖုသိတွာ ယထာသုခံ ယထာကာမံပရိဘုဥ္စတု၊ ကဟဠာ၊ အာဂတာ ဝတ္တယံ ယတာသုခံ ယထာကာမံ ဝသန္တု၊  

  ဩဗွေႏဆရာႏ ဒါႏယကာႏသွဉ်ႏသီး ။ ငယ်ကြီးမူႏခို ၊သံသရာကိုဟံႏဗွော့ꩻ အောဝ်ႏညသွော့ꩻငါႏ ယံလွစ်ထန်ႏလခန်ႏယိုယိုꩻ၊ သꩻကိုဓိဌာန်ႏ ခမ်ႏနိဗ္ဗာန်ႏချမ်ꩻသာႏ ယံလꩻဗာႏအတွက် ရေꩻမတ်အွဉ်ႏသꩻ၊ ပွိုးနဝ်ꩻမယိုခါ တကာႏအာသွဉ်းသီးပေါင်ꩻ၊ ပင်လဲမ်ꩻကျောင်ꩻ ဂရုဘဏ်ႏ၊ လဟုဘဏ် အသုံꩻဆောင်ႏ၊ လိုံစင်စွဉ်ႏတွမ်ႏကျောင်ꩻယို၊ သိမ်ꩻဆယ်ꩻကို ကုဋိတွက်၊ လိုႏဆောင်ႏရွတ်ခွုမ်မာꩻတာႏ၊ အပ်ချာဒျာႏလူႏထေ့ꩻထင်ႏ စောဝ်ႏထေရ်ႏသျင်ႏ တွင်ꩻကာလꩻ ၊ ဗွေႏသုပညာႏနမ်ႏစွဉ်ႏလဲ့ ကုဋိတဲအပ်စပ်ကျ၊ ကပ္ပိယ မာꩻထွူခါ၊ နမ်ႏလဲ့ပါ တွမ်ႏနမ်ႏရင်ꩻ ၊ စပ်ဆွိုင်ꩻလင်ꩻ ဝတ္တုပါ ၊ ခွိုင်းရွခါ ယံချမ်ꩻသာႏ ၊ လိုႏတွိုꩻဒါႏကမ်ႏသꩻထင်ႏ ၊ ဗွေႏရပ်ခံႏ သွုံꩻ ဆောင်ႏဩ။ 
ကျောင်ꩻကိုနေား တဆူးဆင်ႏ၊ တွိုႏလွဉ်ထင်ႏကျောင်ꩻကာႏအာ၊ နမ်ႏလဲ့ခါချမ်ꩻသာႏရာꩻ ၊ စွုမ်ႏဖြာꩻဖြာꩻခွိုင်းဆန္ဒ၊ ဗွေပြဲ့ဝယံလꩻလွဉ်ꩻ၊ အုံအေဝ်ႏန​ွောင်ꩻယံကထွာ မဂ်ဖိုႏခြာနိဗ္ဗာန်သူꩻ ကျိုꩻတန်ထူꩻယံထွာဗာႏ၊ ယိုယိုသာႏသာႏယံလꩻဩ။
ဝေင်ꩻနယ်ႏတန်လိဉ်

**ဝေင်ꩻနယ်ႏတန်လိဉ်** () () ဟဲ့ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏတငိဉ် နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် တန်လိဉ်ခရဲင်ႏ ကို ကပါဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ ခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏရွုမ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻဒျာႏ ဝေင်ꩻတန်လိဉ်ကိုသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

 

ကဏ္ဍ:ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
ဝေင်ꩻနယ်ႏတုံးခွ

**ဝေင်ꩻနယ်ႏတုံးခွ** () () နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် တန်လိဉ်ခရဲင်ႏ ကို ကပါဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻနယ်ႏရွုမ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻဒျာႏ ဝေင်ꩻတုံးခွကိုသွူ။ အဝ်ႏပယ်ဒျာႏ မုတ္တမပင်ႏလယ်ႏကွေ့ထျꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

 

ကဏ္ဍ:ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
ဝေင်ꩻနယ်ႏစျောက်တန်း

**ဝေင်ꩻနယ်ႏစျောက်တန်း** () () နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် တန်လိဉ်ခရဲင်ႏ ကို ကပါဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻနယ်ႏရွုမ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻဒျာႏ ဝေင်ꩻစျောက်တန်းကိုသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

 

ကဏ္ဍ:ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
ဝေင်ꩻနယ်ႏတွန်တေး

**ဝေင်ꩻနယ်ႏတွန်တေး** () () နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် တွန်တေးခရဲင်ႏ ကို ကပါဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏဖဲ့ꩻတွို့ꩻ အဝ်ႏခါႏခါꩻတောမ်ႏ လုဲင်ခြောင်သွူ။ ဝေင်ꩻနယ်ႏရွုမ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻဒျာႏ ဝေင်ꩻတွန်တေးကိုသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

 

ကဏ္ဍ:ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
ဝေင်ꩻနယ်ႏကော့မူး

**ဝေင်ꩻနယ်ႏကော့မူး** () () နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် အခဝ်တွို့ꩻနဝ် တွန်တေးခရဲင်ႏ ကို ကပါဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻနယ်ႏရွုမ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻဒျာႏ ဝေင်ꩻကော့မူးကိုသွူ။ အဝ်ႏပယ်တောမ်ႏ အန်ဒမန်ပင်ႏလယ်ႏ(ကပ္ပလီပင်ႏလယ်ႏ)နဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

 

ကဏ္ဍ:ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
ဓာတုဗေဒ ဖော်မျူလာ

-\overset{\displaystyle H \atop |}{\underset{\underset{\underset{| \atop \displaystyle H}{C}}-H
| data2            = *[[Structural formula]]* for butane
}}

ဓာတုဗေဒအကို **ဓာတုဗေဒ ဖော်မျူလာ** () ကရိုꩻနဝ်ꩻ အဲတ်တန်(အက်တမ်)တဗာႏအကိုကပါသော့ꩻဒါႏ ဓာတုဒြပ်ပေါင်ꩻ၊ မိဉ်ႏချိုꩻထေဖောႏနယ်မော်လီစျူးသီး ဓာတုဗေဒဆဲင်ႏရာꩻအဆေ့ꩻအအာခိန်ႏနဝ်ꩻ သွုံꩻအီဗာႏယိုသွူ။ ကထေဖောႏနယ်နုဲင်းယိုခိန်ႏနဝ်ꩻ သွုံꩻအီနေး အပေါင်ꩻ(+)လက္ခဏာႏဖုံႏ၊ အဗဲ့ꩻ(-)လက္ခဏာႏဖုံႏ၊ အကွင်ꩻစ တွမ်ႏ အကွင်ꩻပေ့ꩻလက္ခဏာႏဖုံႏ စတဲင် အမုဲင်သင်္ကေတနုဲင်းယိုဖုံႏသွူ။ ညညတလဲင်ႏနဝ်ꩻ သွုံꩻအီနေးဒျာႏ subscript တွမ်ႏ superscript တဲ့ အဝ်ႏဒျာႏနေနေသွူ။ ဓာတုဗေဒဖော်မျူလာကရိုꩻနဝ်ꩻ ဓာတုဗေဒမိဉ်ꩻတမွေးတဝ်းသွူ၊ နဝ်ꩻထွူတကာႏတဝ်း ငဝ်းငွါလဲ့တပါသော့ꩻတဝ်းနေနေသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ဝေင်ꩻနယ်ႏမျောက်ဥက္ကလာပ

**ဝေင်ꩻနယ်ႏမျောက်ဥက္ကလာပ** () ဟဲ့ꩻ မျောက်ဥက္ကလာ () နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ မယန်းကုံးခရဲင်ႏ ကို ကပါဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ အခဝ်ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏထင်ꩻအကို ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ တခူးတခဝ်ဟံႏနယ်ႏဒျာႏသွူ။ ဖဲ့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏမိင်ကလာဒုံ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏလဲးကူး၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏဒဂုံမျို့တိစ်ထင်ꩻ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏမိင်ကလာဒုံ တောမ်ႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏမယန်းကုံး၊ ဖဲ့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏကမာယွတ်၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏမယန်းကုံး၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏတောင်ဥက္ကလာပ ဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

 

ကဏ္ဍ:ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
Microsoft Word

**Microsoft Word** (ဝင်ꩻဟဲ့ꩻဖြွောင်ႏဒွေါင်ႏနေး**Word**နဝ်ꩻစားတဲ့အဝ်ႏ) နဝ်ꩻ အခွုမ်မာꩻကျိုꩻဆောင်ႏလွေꩻဖေႏဒျာႏ ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏ လိတ်လုဲင်ꩻခရာႏဖုံႏတဲင်တွော့ꩻ အဝ်ႏမုဲက်ခရိုဆောဖ်ကို ဖန်ဆင်ꩻလွဉ်ဒျာႏသွူ။ ဝွေꩻယိုနဝ်ꩻ Xenix systems အတာႏ ပထမအရီးသွတ်ꩻ တွမ်ႏအမဉ်ꩻ Multi-Tool Word တွော့ꩻ ထေထန်ႏခါꩻ ၁၉၈၃ခုနေင်ႏ၊ လာအောက်တိုဘာ ၂နီꩻကိုနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ဝေင်ꩻနယ်ႏတောင်ဥက္ကလာပ

**ဝေင်ꩻနယ်ႏတောင်ဥက္ကလာပ** () ဟဲ့ꩻ တောင်ဥက္ကလာ () နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ တိဉ်ကန်းစျုန်းခရဲင်ႏ ကို ကပါဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ အခဝ်ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏထင်ꩻအကို ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ တခူးတခဝ်ဟံႏနယ်ႏဒျာႏသွူ။ ဖဲ့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏမျောက်ဥက္ကလာပ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏဒဂုံမျို့တိစ်ထင်ꩻ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏယန်ကိဉ်း တောမ်ႏ ဖဲ့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏတိဉ်ကန်းစျုန်း ဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

 

ကဏ္ဍ:ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
ဝေင်ꩻနယ်ႏတာမွေ

**ဝေင်ꩻနယ်ႏတာမွေ** () () နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ တိဉ်ကန်းစျုန်းခရဲင်ႏ ကို ကပါဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ အခဝ်ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏထာႏဝကို ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ တခူးတခဝ်ဟံႏနယ်ႏဒျာႏသွူ။ ဖဲ့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏယန်ကိဉ်း၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏတိဉ်ကန်းစျုန်း၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏမိင်ဂလာတောင်ညွတ်၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏဗဟန်း တောမ်ႏ ဖဲ့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏမိင်ဂလာတောင်ညွတ် ဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

 

ကဏ္ဍ:ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
ဝေင်ꩻနယ်ႏဗိုလ်တထောင်

**ဝေင်ꩻနယ်ႏဗိုလ်တထောင်** () () နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ ဗိုလ်တထောင်ခရဲင်ႏ ကို ကပါဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ အခဝ်ကွို့ꩻထာႏဝကို ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ တခူးတခဝ်ဟံႏနယ်ႏဒျာႏသွူ။ ဗိုလ်တထောင်ဖရာꩻလဲ့ အဝ်ႏသော့ꩻတဲင် အမိဉ်ꩻတွင်ႏဗာႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏဗိုလ်တထောင်နဝ်ꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻထင်ꩻတောမ်ႏဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏပသွန်တောင်၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏစျောက်တဒါး၊ ဖဲ့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏမိင်ဂလာတောင်ညွတ်၊ ဖဲ့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏသေက်ကန်းတောမ်ႏ ရန်ႏတကုင်ႏခြောင် ဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

 

ကဏ္ဍ:ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
Nonmetal (ဓာတုဗေဒ)

ရွမ်ဖြုဲင်ꩻယိုနောဝ်ꩻ စေဖွင်ꩻရီးရီး ဒြပ် ၊ဒြပ်စင် တွမ်ႏ ဒြပ်စင်အကိုကပါဒါႏ အဲစ်တမ် Atom ၊ အဲစ်တမ် အကိုကပါသော့ꩻဒါႏ ပရိုတွန် Proton ၊ ပရိုတွန်အဆေ့ꩻအအာ အလꩻ ဟဲ့ဖန်မုဲင် Atomic Number တဲင် Atomic Number ဆေ့ꩻအာအလꩻ ခွဲꩻဖြယ်စီႏခြပ်လွေꩻဒြပ်စင်ပေါင်ꩻစွုမ်ႏ ကစုခြွဉ်းသော့ꩻဒါႏဇယားကွက်ခရာႏ အအဲဉ်ႏဖုံႏလွုမ်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။  ဒြပ်စင်လှည့်အလꩻအလှည့်မဲဉ်ႏဇယားကွက် Periodic Table ကိုနောဝ်ꩻ Metals တွမ်ႏ Non-metals ဖုံႏပါသော့ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ 

ဓာတုဒြပ်စင်ဇယားကွက် ကရိုနောဝ်ꩻ အက်တမ်နံပါတ် အစီႏအစဲဉ်ႏအလꩻ ကအွဉ်ႏစဲဉ်ႏစီႏလွေꩻ အက်တမ်အစွိုꩻ (ယဟန်ႏနောဝ်ꩻ ဓာတုဂုဏ်ႏသတ္တိဖုံႏ) ယို Column ရဲဉ်ႏကီလအတွိုင်ꩻ ဖေႏကပေါ်ႏလွဉ်တဲင် ကစီႏရဲဉ်ႏသေꩻခါꩻ အကွက်ဖုံႏနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ ဓါတုဒြပ်စင်အလှည့်အလꩻအလှည့်မဲဉ်ႏဇယားကွက် Periodic Table နောဝ်ꩻသွူ။

ဒြပ်စင်အလှည့်အလꩻအလှည့်မဲဉ်ႏဇယား Periodic Table အကို ကရဲဉ်ႏကီလအမိဉ်ꩻ ဒြပ်စင်ဖုံႏကိုကပါသော့ꩻဒါႏ တဲႏစွဉ်ႏ အစုအဗူႏ ၁၄ ဗꩻလွေꩻ အစု ၁၆ ကို ကအောဝ်ႏဒါႏ ဒြပ်စင်ဖုံႏနောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ  သတ္တုတမွေးတောဝ်း Non-Metals ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ 
Metal ကရိုꩻနောဝ်ꩻ -
၁။ အရောင်ႏတဆောဝ်ဗာႏ။
၂။ ကပါသော့ꩻဒါႏဒြပ်ဖုံႏ ဒဲဉ်းအရန်းထိုဗာႏ။
၃။ မာꩻပျာꩻဗွိုဗွိုလꩻ၊ မာꩻတဖြွိꩻပေႏပေႏ ယွေးသွေထွူ မာꩻလꩻဖေႏကထွာပိဉ်လီႏလီး နုဲင်း လူႏ။
၄။ Heat အလျားတွမ်ႏ Electric Current တျာႏမေႏကာႏလွေꩻနွောင်ꩻဗာႏ။

နောဝ်ꩻမꩻ Non- Metals အစားကထွာ ဒြပ်စင်ဖုံႏနောဝ်ꩻ Heat အလျား တွမ်ႏ Electric တျာႏမေႏ ဖုံႏ အီႏကာႏလွေꩻနွောင်ꩻတာႏ ဂုဏ်ႏသတ္တိအထီအသွီႏတပါတောဝ်းသွူ။ တပီဗွိုန်တောဝ်း သတ္တု Metals ဖုံႏတဲင် အဂုဏ်ႏသတ္တိ အထီအသွီႏနောဝ်ꩻ ဖွန်ႏခြွုမ်ႏကနိဉ်ႏယိုꩻစားဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ မာꩻလျားထွူ မိဉ်ႏမာꩻနုဲင်းထာꩻဖြွီꩻပေႏပေႏပုံႏ ဖေႏကယွေးသွေပေႏထိုꩻပိဉ်လီးလီးနောဝ်ꩻလဲ့ တယိုꩻတောဝ်းနောဝ်ꩻသွူ။ နောဝ်ꩻထွူတကာႏတောဝ်း အီႏမာꩻပျာꩻဗွိုဗွိုပေႏတဲ့ တယိုꩻတောဝ်းနောဝ်ꩻသွူ။ သတ္တုတမွေးတောဝ်း ဒြပ်စင်မျိုꩻဖုံႏယို အခွꩻအလျားပုံႏမှန်ႏအခေႏအနေႏကအောဝ်ႏဒါႏ လမ်းခန်ꩻကိုငါမိဉ်ႏတဲ့ ဒြပ် (ခယ်ꩻ၊ ရိုꩻရိုꩻ၊ အလွီး) အခေႏအနေႏ သွံရပ် အကို အောဝ်ႏနွောင်ꩻအခေႏအနေႏ နီရပ်လွုမ်ꩻသွူ။  Oxygen အောက်သီစေဉ် နောဝ်ꩻထွာနွောင်ꩻအလွီးအခေႏအနေႏလွုမ်ꩻတဲင် Carbon ကာဗွန်နောဝ်ꩻ အောဝ်ႏနွောင်ꩻ အခဲꩻအခေႏအနေႏနောဝ်ꩻသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ Oxygen တွမ်ႏ Carbon ယိုနီမျိုꩻယို အရောင်ႏတဆောဝ်နုဲင်း သတ္တုရောင်ႏ တွမ်ႏ အရောင်ႏအီႏဆဲစ်ပြန်ႏချာနွောင်ꩻအစွန်ꩻအထီတအောဝ်ႏတောဝ်းနောဝ်ꩻသွူ။ ယိုနီမျိုꩻ ဓါတ်တိုꩻကိန်ꩻအမုဲင် Oxidation Number နောဝ်ꩻ + -၄ -၃ တွမ်ႏ -၂ ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ 

မော်လီစျူး ကရိုꩻနောဝ်ꩻအက်တမ်စွုမ်ꩻစွိုꩻတစွိုꩻအကို ကပါသော့ꩻဒျာႏ ဓါတုပြန်ႏချာနွောင်ꩻစွန်ꩻပါ ဓါတုဒြပ်ပေါင်ꩻကို အပေႏသွတ်ꩻအခေႏခံယူနစ် Unit နောဝ်ꩻသွူ။  

Ref: Scientific articles from Google 
 & ဒြပ်စင်အလှည့်ကျဇယား(www.thanlonnge.net)

## အာႏကွိုꩻ
ဒြပ်

**ဒြပ်** () ကရိုꩻနောဝ်ꩻ အထွူႏအဖွီအောဝ်ႏထွူ ကထူႏပါဒါႏခင်ႏလမ်း(ဒြပ်ထု)အတူႏအဖွန်ႏ တွမ်ႏ (ထုထည်)ပေႏတန် ဖွိုႏထို ဒွိုန်ဗွို ဒွေါင်ႏဆွာꩻ ပုံႏစမ်ႏမျိုꩻစွုမ်ႏကအောဝ်ႏဒါႏဖုံႏယို ဟဲ့ꩻဒြပ်နောဝ်ꩻသွူ။ နီသွဉ်းသီး ‌ကအောဝ်ႏခွုမ်စမ်ႏ ကအောဝ်ႏခွိုင်းဗာႏစွုမ်ႏနီꩻအကို မဲဉ်ထာꩻမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻတယောဝ်းနောဝ်ꩻ အဲစ်တမ် (Atom) အစုအဗူႏဖုံႏဒျာႏကွေꩻကွေꩻတဲင် အဲစ်တမ် ဖုံႏနောဝ်ꩻတဲ့ ထွာဒျာႏ အဲစ်တမ်အဖွန်ႏဖုံႏအစုအဗူႏနောဝ်ꩻသွူ။ ခွိုင်ႏကားတဲင် ထာꩻဖွန်ႏ ထာꩻမို့ အစားစား စွုမ်ႏမျိုꩻမျိုꩻလို့လို့ယိုနောဝ်ꩻ လဲဉ်းလို့စွဉ်ႏ ကဟဲ့ꩻဖန်ဒါႏ ဒြပ် အကိုတဲင် ဟဲ့ꩻဗာႏဒြပ်ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဥပမာႏနောဝ်ꩻ လုံးတူႏ တဲ့ ဒြပ်အစုအဗူႏ၊ လမ်း တဲ့ဒြပ်အစုအဗူႏ ၊ ကာꩻတဲ့ ဒြပ်အစုအဗူႏ ဖုံႏကွေꩻကွေꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ ယဟန်ႏနောဝ်ꩻ သမ်းပါသော့ꩻတောဝ်း သမ်းဟဲ့ꩻတောဝ်း ဒြပ် အောဝ်ႏနေကသွူ။ ဥပမာႏ ဖိုတွန် နောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖန်တောဝ်း ဒြပ်သွူ။ ပွိုးထာꩻမုဲင်ꩻနဲတဲင် အနမ်းတဲတဲတအောဝ်ႏတောဝ်းအဖွန်ႏဖုံႏလွုမ်ꩻ၊ အရောင်ႏလေ တွမ်ႏ အခွꩻအလျားကရိုꩻဒါႏအစွန်ꩻအအာႏ Energy တွမ်ႏ wave လဲင်ꩻသဖော်ꩻဖုံႏယို တပါနွို့သော့ꩻတောဝ်း ဒြပ်ကိုသွူ။

ရိုꩻစွဉ်ႏဒြပ်လဲ့ အောဝ်ႏဒွိုန်းက အခေႏအနေႏအမျိုꩻမျိုꩻ အရန်းအစားစားကသွူ။ နုဲင်းမုဲင်ꩻစားနဲတင် အတူႏအခယ်ꩻ၊ အထီ၊ အလွီး နုဲင်းယိုဖုံႏသွူ။ သာဓကနောဝ်ꩻ ဥပမာႏနုဲင်း " ထီ " နောဝ်ꩻသွူ။ 
# ထီနောဝ်ꩻ မိဉ်ႏခွꩻငါႏတဲ့ ထီခွꩻခယ်ꩻအခေႏအနေႏ ၊ 
# အခွꩻအလျား မိဉ်ႏမဲဉ်ႏတဲ့ ထီ အခေႏနေ၊ 
# မိဉ်ႏလျားနောဝ်ꩻ ဗို့ꩻလွဉ်ထွူတဲင် အလွီးထန်ႏလွဉ် ထွာ ထီလွီးကြုံႏ အခေႏအနေႏ 
ရိုꩻတဲင် အောဝ်ႏအခေႏအနေႏသွံမျိုꩻ ယို ဒြပ်အောဝ်ႏကွေꩻကွေꩻသွူ။ အခေႏအနေႏ ယိုသွံမျိုꩻလွုမ်ꩻ တကာႏတောဝ်း ဒြပ်ဖုံႏအောဝ်ႏကဒွိုန်းထဲင်းက အလင်တဲ့ အောဝ်ႏသွူ။ ဥပမာႏ အယုဲင်ပဲစ်ꩻ အအောက် ပုံႏ - အတူႏတဲ့တမွေးတောဝ်း အထီတဲ့မွေးတောဝ်းတဲ့အောဝ်ႏ၊ ကွယ်ႏတွော့ꩻ ဒြပ် တမျိုꩻနေနေဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။  အခေႏအနေႏသွံရပ်ကို ထွူတကာႏတောဝ်း ကအောဝ်ႏကဒွိုန်း ဒြပ် ဖုံႏနောဝ်ꩻ ပလာစမာ (Plasma)၊  ဘို့စ်–အုဲင်းစတုဲင် ကွန်ဒန်သေက် (Bose–Einstein condensate) ၊ ဖာမီယွန်နစ် ကွန်ဒန်သေက် (Fermionic condensates) ကွာ့–ဂလူယွန် ပလာစမာ (Quark–gluon plasma) ဖုံႏနောဝ်ꩻ အခေႏအနေႏအလင်ကိုတဲ့ အောဝ်ႏနွောင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
အဲစ်တမ်

**အဲစ်တမ်** () အဲတ်တန် ကရိုꩻနောဝ်ꩻ အဖွန်ႏပေႏကဒိစ်ꩻဖုံႏဒျာႏတဲင် တထီႏနွောင်ꩻတောဝ်းတောမ်ႏ မဲ့ရိုꩻရိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။ အဲစ်တမ်တဖြုံႏပွုံႏစံႏနောဝ်ꩻ အထန်ႏဖဲ့ꩻယို ဗွိုန်နုဲင်းမို့ꩻအေႏဖုံႏကအောဝ်ႏလေပ်ဗဲဉ်အတွိုင်ꩻ အီလဲစ်ထရွန်ဖုံႏ အောဝ်ႏလေပ်ဗဲဉ်လွေꩻတဲင် ပရိုတွန်  တောမ်ႏ နျူထရွန် သီးကအောဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ နျူးကလီးယပ် (ဝတ်ဆံ)နောဝ်ꩻ အောဝ်ႏသော့ꩻအဲစ်တမ်အကဲဉ်နောဝ်ꩻသွူ။ 

အဲစ်တမ်ဖုံႏယို ပွုံႏစံႏတဉ်ႏခွေါင် (Definite Shape) တအဲဉ်ထောဝ်း (ပညာႏသျှင်ႏကဒေါ့သားအောဝ်ႏ ) ရိုꩻကီစွဉ်ႏလဲ့ꩻ မိဉ်ႏဒေါ့အဒွေါင်ႏသွတ်ꩻနောဝ်ꩻ အတဒွီႏပွုံႏအောဝ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ အတဝွန်ꩻလွိုႏလွိုႏ၊ ဟမ်းယွေးယွေးနုဲင်း ကမ်ႏပုဲင်းဒီႏလွိုႏလွိုႏနောဝ်ꩻသွူ။ သာႏဓကအနေႏ မဲဉ်ယီးနယ် ဆျာဒီႏသွတ်ꩻကအိုႏထွူတဲင် အထန်ႏဗွာဗွာကို အီလဲစ်ထရွန်ဖုံႏအောဝ်ႏ ယူႏစမ်ꩻနွောင်ꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ အီလဲစ်ထရွန်ဖုံႏနောဝ်ꩻ အုံစွူစွူနေးမွေးတောဝ်းတဲင်  အောဝ်ႏလေပ်ဗဲဉ် နျူးကလိယပ်ကရိုꩻဒါႏ ဆျာဒီႏအကဲဉ်တသီးသီးတဲင် ဆျာဒီႏအကဲဉ်တသီးကိုနောဝ်ꩻ ပရိုတွန် တောမ်ႏ နျူထရွန် ဖုံႏအောဝ်ႏ ဥပမာႏပွုံႏခွိုင်ꩻနွောင်ꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။

အဲစ်တမ်ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ဓါတုဒြပ်စင်ဖုံႏအတာႏ ထွာအခေႏခံႏအဖွန်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ ကွပ်နောဝ်ꩻမꩻတဲင် အဲစ်တမ်အကို ကအောဝ်ႏပါသော့ꩻဒါႏ ပရိုတွန် အဆေ့ꩻအအာအလꩻ ဟဲ့ꩻဖန်အီနွောင်ꩻ ဓါတုဒြပ်စင် ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ 
 
## အာႏကွိုꩻ
ဒြပ်စင်

[450px|thumbnail|right|[အထဲ့ရော့ꩻ ထာꩻရွောင်|ဒြပ်စင် အထဲ့ရော့ꩻထာꩻရွောင်ဇယား]]
**ဒြပ်စင်** () ဟဲ့ꩻ **ဓာတုဒြပ်စင်** ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ဒြပ်အလင်ရော်ꩻပါꩻတောဝ်း အောဝ်ႏ ဒြပ် တမျိုꩻဖြီႏဖြီႏ ကြောင်းကြောင်းစင်စင်နောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ ဒြပ်စင်နောဝ်ꩻသွူ။ ဓါတုဗေဒနယ်ꩻအလꩻ ဖꩻစေလီခေါ်ထဲင်းတလꩻတောဝ်းဒွုမ် ဒြပ်ဝတ္ထုတဗာႏယို ဟဲ့ꩻဗာႏ ဒြပ်စင် နောဝ်ꩻသွူ။ အွိုးဒြပ်စင်အကို ကအောဝ်ႏသော့ꩻဒျာႏ အဲစ်တမ်(Atom) နောဝ်ꩻ ဒြပ်စင်တဗာႏအတာႏအပေႏသွတ်ꩻအရန်းနောဝ်ꩻသွူ။ အဲစ်တမ်ကိုနောဝ်ꩻ ပရိုတွန်၊ နျူထရွန် တွမ်ႏ အီလဲတ်ထရွန် ဖုံႏ အောဝ်ႏပါသောꩻ့နောဝ်ꩻသွူ။

ဒြပ်စင်(ဓာတုဒြပ်စင်)အကို အဖွီသွတ်ꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဟုဲက်ဒရိုစဲန် တောမ်ႏ ဟီလီယမ်တဲင် အဝ်ႏစကျာႏဝဠာႏ ပထမမိနစ်-၂၀ (the first 20 minutes of the universe)အကို ဗိတ်ဗန် နျူကလီယိုပေါင်ꩻစပ်မုꩻ (Big Bang nucleosynthesis) ဖန်ꩻဆင်ꩻခါꩻခါꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ဒြပ်စင် ကရိုꩻယို အဲစ်တမ် ပါသော့ꩻတမျို့ꩻလွုမ်ꩻတဲင် ဒြပ်စင်တမျိုꩻအဲစ်တမ်အကို ကအောဝ်ႏပါသော့ꩻဒါႏ ပရိုတွန် အဆေ့ꩻအအာ အလꩻဟဲ့ꩻဖန် ချလင်ꩻလွေꩻဂဏန်ꩻအမုဲင် အဲတ်တမ်အမုဲင်ရဲဉ်ႏ(အဲတ်တေားမေတ်နမ်ဗာ) (Atomic Number) နောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ ဒြပ်စင်ဖုံႏ
ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ
အီလဲစ်ထရွန်

**အီလဲစ်ထရွန်** ()ယို အဲစ်တမ်တဗာႏအကို အခေႏခံႏအထွာသွတ်ꩻ အဖွန်ႏတဗာႏနောဝ်ꩻသွူ။ အီလဲစ်ထရွန် ဆောင်ႏသေꩻခါꩻ တျာႏမေႏ အမွူးဓါတ် (negative charge) တဲင် အောဝ်ႏလေပ်ဗဲဉ် နျူကလိယပ် (Nucleus) နောဝ်ꩻသွူ။ လဲင်ꩻ သဘာဝ တောမ်ႏ အဖွန်ႏသဘာဝ အောဝ်ႏဆောင်ႏပါနောဝ်ꩻသွူ။ အခေႏခံႏလွေꩻ အီလဲစ်ထရွန် ကပါသော့ꩻ အဆေ့ꩻအအာ တောမ်ႏ ပရိုတွန်အဆေ့ꩻအအာ တဲင် အုဲင်ယွန် (ion) ဖုံႏ ထွာလွဉ်နောဝ်ꩻသွူ။

အွိုးကရီးစခါနောဝ်ꩻတဲး ထင်းဒျာႏ ဒြပ်စင်တဖြုံႏ အပေႏသွတ်ꩻ အခေါဝ်အပဲင်ꩻနောဝ်ꩻ အဲစ်တမ် ရိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻတွော့ꩻ၊ ပေႏထဲင်း အဲစ်တမ်နောဝ်ꩻအဲဉ်ထောဝ်း ယူႏဆလွဉ်နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ သာစျေစျေတွန်မသေဉ် (Sir Joseph John Thomson , 18 December 1856 – 30 August 1940) ကရို့ဒါႏ ကိန်းဘရစ်ချ် တက္ကသိုလ်ႏပါမောက္ခ ရိုꩻ ပေႏထဲင်းအဲစ်တမ် အဖွန်ႏအခေါဝ် အောဝ်ႏကဒွိုန်းအကျောင်ꩻ သျင်ꩻနယ်လွေꩻ ခရစ် ၁၈၉၇ တဲင် အဖွန်ႏ အခေါဝ်ဖုံႏနုဲင်းနောဝ်ꩻစားဖုံႏနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖန်လွေꩻ အီလဲစ်ထရွန် နောဝ်ꩻသွူ။ ဟုဲက်ဒရိုစဲန် နောဝ်ꩻ ခွိုင်ႏကားကမော့ꩻလဲဉ်း ဓါတုဒြပ်စင်ဖုံႏအကိုယို အဖွီသွတ်ꩻ အွဉ်ႏထွော့သေꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻတဲင် ဟုဲက်ဒရိုစေဉ်အဲစ်တမ်အလေꩻခိဉ်ႏ အပွန်းအဆနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏ (၁.၀၀၈ )လွုမ်ꩻ နောဝ်ꩻသွူ။ အီလဲစ်ထရွန် အလေꩻခိဉ်ႏနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏလုဲင်ႏကွို့ꩻ ဝွေꩻဟုဲက်ဒရိုစေဉ်အဲစ်တမ်အလေꩻခိဉ်ႏ အပွုံႏ တရေင်သွစ်ꩻရျာꩻလစ်ဆီငတ်ꩻပွုံႏနောဝ်ꩻ တပွုံႏ (၁/၁၈၄၅) ရပ်နောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
တောင်ႏအူခရဲင်ႏ

**တောင်ႏအူခရဲင်ႏ** () () ယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်တွို့ꩻနဝ် ပဂိုꩻတွိုင်ꩻဒေႏသတန်အကို ကအဝ်ႏပါဒါႏ ခရဲင်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ ခရဲင်ႏရွုမ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻဒါႏခင်ႏလမ်းဝေင်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻတောင်ႏအူ ကိုသွူ။ တောင်ႏအူ ခရဲင်ႏအကို ကအောဝ်ႏဒါႏ လိုꩻဖြာꩻပေါင်ꩻနောဝ်ꩻ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးနာꩻထာꩻလွိုတ်ꩻစာႏရင်ꩻ (သန်းခေါင်စာရင်း) အလꩻ လိုꩻဖြာꩻပေါင်ꩻ အဝ်ႏ ၁,၁၂၂,၆၇၉ ဖြာꩻနောဝ်ꩻသွူ။

## ဝေင်ꩻနယ်ႏတောမ်ႏဝေင်ꩻဖုံႏ

တောင်ႏအူခရဲင်ႏအကို ကအောဝ်ႏဒါႏဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏနောဝ်ꩻ နုဲင်းဆလယိုအတွိုင်ꩻသွူ-

*ဝေင်ꩻနယ်ႏတောင်ႏအူ
**ဝေင်ꩻတောင်ႏအူ
**ဝေင်ꩻကေတုမတီႏ

*ဝေင်ꩻနယ်ႏယေတာသေ
**ဝေင်ꩻယေတာသေ
**ဝေင်ꩻယေနီ
**ဝေင်ꩻမျို့လ
**ဝေင်ꩻသွာ

*ဝေင်ꩻနယ်ႏဖျူး
**ဝေင်ꩻဖျူး
**ဝေင်ꩻဇေယျဝတီႏ
**ဝေင်ꩻကငျုတ်ကွီင်း

*ဝေင်ꩻနယ်ႏအုတ်တွီင်း
*ဝေင်ꩻအုတ်တွီင်း
*ဝေင်ꩻစွဲပွဲ

*ဝေင်ꩻနယ်ႏထန်ꩻတမွူး
**ဝေင်ꩻထန်ꩻတမွူး

ထွိုင်ႏတွိုႏ ခရစ်နေင်ႏ ၂၀၂၂၊ လာအေပျီ ၃၀ နောဝ်ꩻ ကရီးခါ တောင်ႏအူခရဲင်ႏကို ကပါသော့ꩻဒါႏ စျောက်စီးဝေင်ꩻနယ်ႏယို ပြောင်ꩻလုဲင်ႏစုဗူႏသော့ꩻလုဲင်ႏ ညောင်လေးပိဉ်ခရဲင်ႏကိုနောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

 

ကဏ္ဍ:ပဂိုꩻတွိုင်ꩻကိုခရဲင်ႏဖုံႏ
Oxidation number

**အောက်သီဒေးဆိဉ်း နမ်ဗာ** () ကရိုနောဝ်ꩻ ဓါတ်ဓာတုပေါင်ꩻစပ်ထိုꩻဝါင်ꩻတဗာႏအကို ကဖဖန်းဖေႏဗာႏဒြပ်စင်နံပါတ်အတာႏ အွဉ်ႏပျအီ အမုဲင်အတာႏနောဝ်ꩻသွူ။ Oxidation Number ဓာတ်တိုꩻနံပါတ်အမုဲင်နောဝ်ꩻ အွဉ်ႏအထျꩻအခေႏခံႏလွေꩻထေ့ မော်လီစျူး(Molecule)တဗာႏအကို ကပါသော့ꩻဒါႏ ကဖန်းဖနွောင်ꩻ ကသွုမ်ꩻထိုꩻနွောင်ꩻဒါႏ အဲစ်တမ်(Atom) (မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း) ကလꩻလွဉ်နွောင်ꩻဒါႏ အီလဲတ်ထရွန်အဖြုံႏပေါင်ꩻနောဝ်ꩻ ကလွေꩻပေါင်ꩻထိုꩻဒါႏ အမျိုꩻတဗွိုန်တောဝ်းဒြပ်စင်အကို ကအောဝ်ႏဒါႏအဲစ်တမ်ဖုံႏ နောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ဒုံကောင်ထို၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏပင်လောင်ꩻ

**ဒုံကောင်ထို** () () နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏအခဝ်နဝ် ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ ဝေင်ꩻနယ်ႏပင်လောင်ꩻ အွိုင်ႏထီဗွာ ကို ကအဝ်ႏပါဒါႏ ဒုံတဒုံဒျာႏသွူ။ ဒုံကအဝ်ႏဒါႏ ခင်ႏလမ်းကိုဒ်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ၂၀၂၄၇၀ သွူ။ ၂၀၁၄ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ အွိုင်ႏထီဗွာကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၆၇၁၀ ဖြာꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံထီယွန်း၊  ဖဲ့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံထီဗွာထင်ꩻ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏထင်ꩻနဝ်ꩻ ဒုံလုဲင်းခါႏ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံလုဲင်းလောင်း၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံရွိုင်ႏ ဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ထာꩻဆာမျိုꩻ(၉၆)ပါꩻ

မန်းယိုꩻယာႏ တသီႏပညာႏအလꩻ ထာꩻဆာမျိုꩻအောဝ်ႏ (၉၆)ပါꩻ၊ တနယ်ꩻ အောဝ်ႏ(၉၈)ပါꩻနောဝ်ꩻသွူ။

စက္ခုရောဂါ (မဲ့ရောႏဂါႏ)

သောတရောဂါ (နားလာႏရောႏဂါႏ)

ဃာနရောဂါ (နေ့ဖူကောင်ꩻရောႏဂါႏ)

ဇိဝှာရောဂါ (ဖြေꩻရောႏဂါႏ)

ကာယရောဂါ (နမ်းကိုကထွာဒါႏရောႏဂါႏ)

သီသရောဂါ (ကတူႏကိုကထွာဒါႏရောႏဂါႏ)

ကဏ္ဏရောဂါ (နားလာႏကိုကထွာဒါႏရောႏဂါႏ)

မုခရောဂါ (ဖြောင်းကိုကထွာဒါႏရောႏဂါႏ)

ဒန္တရောဂါ (ဖြောင်းကိုကထွာဒါႏရောႏဂါႏ)

ကာသော (တဟေရောႏဂါႏ)

သာသော (ဆာရွိုးရောႏဂါႏ)

ပိနာသော (နေ့ဖူပေ့ꩻရောႏဂါႏ)

ဒါဟော (နမ်းကိုလျားရောႏဂါႏ)

ဇရော (အဆော့ရောႏဂါႏ)

ကုစ္ဆိရောဂေါ (ဟို့ꩻကိုကထွာဒါႏရောႏဂါႏ)

မုစ္ဆာ (သီႏမူꩻရောႏဂါႏ)

ပက္ခန္ဒိကာ (ဟို့ꩻလွေꩻသွီႏရောႏဂါႏ)

သူလာ (တလီꩻချဲ့ဆာရောႏဂါႏ)

ဝိသုဓိကာ (ဟို့ꩻရောႏဂါႏ)

ကုဋ္ဌ (တွတ်ꩻဆာရောႏဂါႏ)

ဂဏ္ဍော (−−−−−−−)

ကိလေသော (တကီႏလုဲင်ꩻနုဲင်းငွီႏဗွာ)

သောသော (တဟေခြꩻရောႏဂါႏ)

ဒန္ဒု (ထာꩻဆာဟွေႏဟဲင်)

ကဏ္ဍု (ဆာဟွေႏဟဲင်)

ကစ္ဆု (ပွေး)

ဝိကစ္ဆိကာ (စူယာꩻ၊ ခင်ႏယာꩻ ပꩻရောႏဂါႏ)

လောဟိတပိတ္တံ (အော့သွီႏ၊သွီႏလင်ꩻရောႏဂါႏ)

မဓုမေဟော (ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏ)

အံသာ (မျင်ꩻတရွိုက်ရောႏဂါႏ)

ပိဠကာ (ထာꩻဆာယေန်ꩻ)

ဘဂန္ဒလာ (ဗရဲင်ဂျင်ဆာ) − ခြွဉ်း ထာꩻဆာမျိုꩻအောဝ်ႏ(၃၂)မျိုꩻနဝ်ꩻသွူ။

ထာꩻဆာ(၃၂)မျိုꩻဖုံႏယို တလီꩻ၊ သွုန်ႏထီကုဲင်၊ ခက် ဖုံႏနဝ်ꩻ တောမ်ႏဒေါသကုဲင်(၃)မျိုꩻ မိဉ်ႏမာဆပွန်းနဝ်ꩻထွာထာꩻဆာ(၉၆)ပါꩻရောႏဂါႏနဝ်ꩻသွူ။

အပမာရော(ထော့ꩻဗေန်ႏရောႏဂါႏ)တောမ်ႏ နခသာ(တောမ်ႏစူမီႏ ခြဝ်ႏဗာႏထာꩻဆာ)(၂)မျိုꩻ မိဉ်ႏခြွဉ်းဝင်ꩻနဝ်ꩻ ထွာလွဉ်လုဲင်ႏထာꩻဆာမျိုꩻ (၉၈)ပါꩻနဝ်ꩻသွူ။မွိုးစိုး၊ဖါပန် စိုး(ခေတ်)အဆွုပ်ဆွုပ် ကဆုတောင်ꩻဖေႏဒါႏပိုလီꩻဖုံႏနဝ်ꩻ "ထာꩻဆာမျိုꩻ(၉၆)ရောႏဂါႏယံကကင်ꩻ" ဆုတောင်ꩻဖေႏဒျာႏနေးနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ဒဲဉ်ငိုး

**ဒဲဉ်ငိုး** () ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ဒဲဉ်ယိုသော့ꩻခြွဉ်းသွူဗွိုင်းဒယ်ႏကိုတွော့ ထွာဒျာႏကင်ိုးဒါႏထာꩻအံႏ တမျိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။ကဲဉ်းအာအာဒဲဉ်ငိုးကိုကပါသော့ꩻဒါႏ အမီႏမွတ်ဖုံႏနောဝ်ꩻဆျာဒီႏ၊ ဟန်ႏသဉ်ဟန်ႏလာႏဖုံႏ၊ ပြင်ႏလယ်ႏထာꩻအံႏထာꩻအွꩻ၊ (မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း)အယာႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။အံႏခြေင်ꩻခြေင်ꩻဗော့ꩻဝွေꩻတမျိုꩻလွုမ်ꩻတဲ့အောဝ်ႏလꩻဒျာႏသွူ။ဒဲဉ်ငိုးယို လမ်းကိုပါႏကိုတဲ့အောဝ်ႏငိုးသေႏသေႏဒျာႏသွူ။ ဒဲဉ်ငိုးကရိုꩻနောဝ်ꩻတောမ်ႏဟန်ႏအိုလွိုဖုံႏယိုရော်ခြွဉ်းသွူဝင်ꩻတွော့ ငိုႏနယ်ꩻအမျိုꩻအောဝ်ႏငါႏနောဝ်ꩻမꩻ အမျိုꩻပေါင်ꩻတွက်လဲဉ်တခိဒွုမ်နောဝ်ꩻသွူ။ဒဲဉ်ငိုးကရိုꩻယို ခယ်ႏနိုင်ႏငံႏအကို ခွိုꩻအဆွုပ်ဆွုပ်(Sui Dynasty)တဖြာꩻယို တယ်ႏထောင်ႏစဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဒဲဉ်ငိုးကားကအောဝ်ႏအခိုႏအရွီႏယိုခယ်ႏဒဲဉ်ငိုးနောဝ်ꩻထွာဒျာႏအထျꩻ ရိုꩻနွောင်ꩻဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ဒုံထီဗွာ(ထင်ꩻ)

**ဒုံထီဗွာထင်ꩻ** () () နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏအခဝ်နဝ် ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ ဝေင်ꩻနယ်ႏပင်လောင်ꩻ အွိုင်ႏထီဗွာထင်ꩻ ကို ကအဝ်ႏပါဒါႏ ဒုံတဒုံဒျာႏသွူ။ ဒုံကအဝ်ႏဒါႏ ခင်ႏလမ်းကိုဒ်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ၂၀၂၄၆၇ သွူ။ ၂၀၁၄ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ အွိုင်ႏထီဗွာထင်ꩻ ကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၆၇၁၀ ဖြာꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံကောင်ထို၊  ဖဲ့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံဆောင်ႏနဲဉ်၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံလုဲင်းခါႏ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏထင်ꩻနဝ်ꩻ ဒုံဘုရာꩻဗွာ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံလုဲင်းလောင်း ဖဲ့ꩻတွို့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံတပ်အုံႏ ဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
လမ်း

**လမ်း**ယိုနောဝ်ꩻထွာဒျာႏ လိုꩻဖုံႏအုံကူႏသော့ꩻ အသွုံꩻဝင်ႏဒျာႏ အလမ်းအဟွိုန်တဗာႏနောဝ်ꩻသွူ။လမ်းဖုံႏယိုနောဝ်ꩻ တယ်ႏဆို့အီႏဒျာႏတောမ်ႏဝါႏ၊ တောမ်ႏသေင်ႏ၊ တောမ်ႏအွတ်၊ တောမ်းကွန်ကရစ်၊ တောမ်ႏတခြွိုꩻအခြွိုင်းလင်ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။လမ်းတဖြုံႏအကိုနောဝ်ꩻ ဆွုပ်ထီပြောင်ႏစနိတ်၊ တလီꩻနွို့တလီꩻထန်ႏဖေႏကဟောဝ်၊ ခွိုင်းဝွိုက်တောမ်ႏတျာႏမေႏ စနိတ်ဖုံႏယိုလဲ့ အွဉ်ႏဖွို့အာꩻ၊ တပ်ခါꩻဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။လမ်းဖုံႏယို ခမ်းလော့လူး၊ ဝထီလင်ꩻလူး တံႏဖုံႏယို ရဲးဖွေါင်ꩻပုံႏ၊ ရဲးဖွေါင်ꩻနယ်ꩻ လမ်းအခေါင်ႏဆꩻကီနောဝ်ꩻ တဖြုံႏတောမ်ႏတဖြုံႏ မာꩻအပွုံႏစံꩻတဗွိုန်ပီတောဝ်းဝင်ꩻသွူ။ခေတ်တသာ ကျွောန်တွို့ဖဲ့ꩻ လမ်းပုံႏစံႏဖုံႏနောဝ်ꩻ ခင်ႏလမ်းဗေင်ႏခန်ꩻဖုံႏ၊ ထီလူးခန်ꩻဖုံႏ၊ တဗာႏ(မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း) တဗာႏလွိုနောဝ်ꩻပါသော့ꩻဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။နောဝ်ꩻသွူတကာႏတောဝ်း မေႏဖာႏဆောင်ꩻ၊ (မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း)ဒွိုႏသွတ်ꩻအီတာႏခင်ႏလမ်း၊ ထဉ်ႏခန်ꩻဖုံႏလဲ့အောဝ်ႏပါသော့ꩻဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။လမ်းယဖြုံႏဖြုံႏနောဝ်ꩻ အံႏသော့ꩻအီဒဲဉ်အတာႏ ဒဲဉ်အံႏခန်ꩻအခန်ꩻတခန်ꩻနောဝ်ꩻအောဝ်ႏပါဒျာႏသွူ။ရိုꩻရိုꩻသာႏသာႏ ကလူးအံႏဒါႏနမ်း လိုꩻတစုတဗူႏယဟန်ႏသားနောဝ်ꩻ ဝွေꩻသီးလမ်းထျꩻလမ်းဆောင်ယို လွူးပါတောမ်ႏ ဖိုး၊ ပမာႏ၊ ဆျာ၊ ထာꩻသောင်ꩻထာꩻသားလင်  ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ လမ်းတဖြုံႏအကို ကအုံသော့ꩻဒါႏ လိုꩻတစုတဗူႏနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဒျာႏနာႏဟွိုန်စုနောဝ်ꩻသွူ။

ကဲဉ်းအာအာနောဝ်ꩻ အိန်ႏထောင်ႏစုတဗာႏယ်ို ထွာဒျာႏနာႏဟွိုန်စုနောဝ်ꩻသွူ။လမ်းယဟန်ႏနောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ နာႏဟွိုန်စုအတွက်တာႏ လမ်းပေးတဖြုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ လမ်းယဟန်ႏနောဝ်ꩻ နာႏဟွိုန်စုအာအာ အုံသော့ꩻညီꩻဒျာႏဝင်ꩻခင်ႏလမ်းတဗာႏနောဝ်ꩻသွူ။လမ်းတဖြုံႏယို ဒဲဉ်အံႏသော့ꩻခင်ႏလမ်း၊ ထူႏအုံပဆားသော့ꩻခင်ႏလမ်း ဖုံႏပါသော့ꩻဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ

## အာႏကွိုꩻ

### အာႏကွိုꩻ
အီသိန်း

**အီသိန်း** () ဟဲ့ꩻ **အီတေင်း** ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အော်ဂဲနစ် ဓာတုဗေဒဒြပ်ခြွဉ်ႏတဗာႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဓာတုဗေဒ ဖော်မျူလာကိုနောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ နောဝ်ꩻသွူ။ သာႏမန်ႏတေက်ꩻနျꩻအာႏတောမ်ႏ အလျားဟိင်ႏယို အီသိန်းနောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏအရောင်ႏတအဲဉ်ထောင်း၊ အလွီႏလဲ့တအဲဉ်ထောင်းသွူ။ အဗွိုန်ပီနုဲင်း ဟိုက်ဒရိုကာဗွန်အလင် အီသိန်းယို ထေထန်ႏဖေႏဒျာႏ သဘာႏဝဓာတ်လွီႏနောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

### အာႏကွိုꩻ
မီသိန်း

**မီသိန်း** () () ဟဲ့ꩻ **မီတေင်း** ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ဓာတုဖော်မျူလာ  (ကာဗွန် အဲစ်တမ် တဖြုံႏတောမ်ႏ ဟုဲက်ဒရိုစဲန် အက်တမ်လစ်ဖြုံႏ လွောင်ႏဗူႏခါꩻဒျာႏ ဒြပ်ခြွဉ်းတဗာႏနောဝ်ꩻသွူ။ နောဝ်ꩻနောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အသျင်ꩻသွတ်ꩻ အာကိန်း သဘာႏဝဓာတ်လွီးပါနွို့သော့ꩻ တခြွိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကွဲတွော့ꩻ မီသိန်းဓာတ်လွီးယို ထွာဒျာႏအလွီးတဗာႏတဲင်တွော့ꩻ မိဉ်ႏသိမ်ꩻထူႏဟောဝ်နောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏဟဲ့ꩻမုဲင်တာႏသွူ။ ကမ္ဘာႏဟံႏလောင်း မီသိန်းဓာတ်လွီးယို အထျာမေႏဆာႏအခွုမ်မာꩻ ခံႏဗာႏဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ မီသိန်းနောဝ်ꩻ ဟံႏကိုတောမ်ႏပြင်ႏလယ်ႏထီမဲ့ငါကိုယို အောဝ်ႏထီႏဗာႏဒျာႏမီသိန်းနောဝ်ꩻ မိဉ်ႏအောဝ်ႏထီႏဗာႏကမ္ဘာႏလောင်း တလီꩻဒွုမ်ကိုနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဒျာႏ တလီꩻဒွုမ်မီသိန်းနောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ဆာႏတံꩻခွေါန်ႏ

**ဆာႏတံꩻခွေါန်ႏ**ကရိုꩻနောဝ်ꩻ (သင်္ကေတ: ) ညညတလဲင်ႏကအောဝ်ႏထီႏဖိုဒါႏ မေႏတင်ႏဆဝ်အရောင်ႏကထန်လွဉ်ဒါႏနောဝ်ꩻသွူ။ကင်ဟောဝ်ခြွိုင်းယို ဆာႏတံꩻခွေါန်ႏဖုံႏ အံ့ဩခရာႏဟောဝ်ငါႏသွူ။ ဆာႏတံꩻခွေါန်ႏဖုံႏယိုနောဝ်ꩻ ပေါ်လွဉ်စွော့စွော့၊ မွူးနီꩻဆေ့ꩻဆေ့ꩻပေႏလဲ့တရိုꩻတောဝ်း၊ မွူးနီꩻညဆွာꩻလဲ့တရိုꩻတောဝ်း၊ စဲင်းစဲင်းစဲ့စဲ့ အောဝ်ႏထီႏညထွူမꩻ မွူးထျꩻယို ကွဲညာꩻညာꩻ ထန်ႏထိုဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။အွိုးကရီးခါနောဝ်ꩻ ပွိုင်းဝွို့တောမ်ႏဆာႏတံꩻခွေါန်ႏယို ယွုမ်းမာႏမုအောဝ်ႏအာတန်သွူ။ဆာႏတံꩻခွေါန်ႏမိဉ်ႏပေါ်ထန်ႏလွဉ်သွူနောဝ်ꩻ ကပ်ရန်ႏဖုံႏယိုကွဲတွိုလွဉ်ဒါႏ လိုꩻဖြားစခါဖုံႏ အောဝ်ႏယွုမ်းအံႏဒျာႏနေးနောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ဒဲဉ်ဆျာႏ

**ဒဲဉ်ဆျာႏ** () ကရိုꩻနောဝ်ꩻထွာဒျာႏ မန်းခမ်းထာꩻအံႏတမျိုꩻတဲင် ကဲဉ်းအာ ဖြဝ်ꩻခမ်းအခဝ်နောဝ်၊ နောင်ရွီႏဒေႏသကို ကအဝ်ႏဒါႏ ထွာဒျာႏမန်းနောင်လိုꩻမျိုꩻသီး ထာꩻအံႏထာꩻအွꩻတမျိုꩻ နောဝ်ꩻသွူ။

ဒဲဉ်ဆျာႏကိုယို ကအွဉ်ႏဆျာႏခါꩻဒါႏ ဒဲဉ်တွမ်ႏ ကပါရော်ꩻသော့ꩻဒါႏအမီႏအမွုတ်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ထပေႏသွတ်ꩻ (နောင်ကိုကလꩻလွဉ်ဒျာႏ ထပေႏ)၊ခုံꩻဆျာႏ၊ နွေႏဒီႏသွတ်ꩻ၊  ဖက်ꩻခေါ်၊ ဖက်ꩻဗိုႏမွူး ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဖက်ꩻဗိုႏမွူးရိပ်ꩻထွူ၊ ဖက်ခေါ်ငိုးဖုံႏယို အွဉ်ႏဒင်ႏသွူ ဒဲဉ်ဆꩻကီတွော့ သုံꩻဆောင်ႏနွောင်ꩻဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဒဲဉ်ဆျာႏယို အဝ်ႏအမ်ႏမူအီတောမ်ႏ ခဲဉ်ႏရာႏငိုးဖုံႏလဲ့ အောဝ်ႏဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
လုံးဒါညီႏလာႏခံႏ

ရလလဖ ဖြောဝ်ꩻခမ်းလိုꩻမျိုꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏ လွစ်ထန်ႏရေꩻအစွိုꩻချွုတ်(အဗွာ)နောဝ်ꩻ ခရစ်နေင်ႏ ၁၉၇၅ဗာႏ လာဩဂုတ် (၂၃) နီꩻယိုအမျိုꩻသာꩻပွုံႏစံႏလက္ခဏာႏ ကပီဗွိုန်ဒါႏ စွိုးခွိုꩻအစွိုꩻချွုတ်ယို ယံကထွို့ꩻ ဗူႏနွောင်ꩻအတာႏ ထွို့ꩻဗူႏဆောင်းခန်း ယာႏယီႏကောႏမတီႏအစွိုꩻတစွိုꩻသွူ။

ခရစ်နေင်ႏ၁၉၇၆ဗာႏ၊ လာဇန်နဝါရီနောဝ်ꩻ၊ သီႏသဲင်ႏဝေင်ꩻနယ်ႏ၊ အွိုင်ႏနာသံ၊ ဒုံလုံးဒါဗွေႏဗွန် ကျောင်ꩻကိုမာꩻလွေꩻခန်း ညီႏလာႏခံႏသွူ။ ညီႏလာႏခံပွယ်ꩻကို အောဝ်ႏဖြောဝ်ꩻခမ်းလွစ်ထန်ႏရေꩻအစွိုꩻချွုတ် (ရလလဖ)နောဝ်ꩻ ပြောင်ꩻဖန်ဟဲ့ꩻတသာလုဲင်ႏ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုးအစွိုꩻချွုတ်နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။

လုံးဒါညီႏလာႏခံႏကို ဆွုံꩻဖျတ်ချက်ဖုံႏနောဝ်ꩻ

၁။ ယားကုဲင်လွေꩻ ရလလဖ ဗဟိုႏသဘာပတိစွိုꩻ

၂။ ပီအဲဉ်အို တွမ်ႏ ပီအဲဉ်အေ ပူꩻပေါင်ꩻဝင်ꩻ

၃။ ထွို့ꩻဗူႏလွေꩻ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအစွိုꩻချွုတ်(PNO)

၄။ ထွို့ꩻဗူႏလွေꩻ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻတပ်မတောႏ(PNA)

၄။ ကရီးခါ စိန်ႏဌာႏနယို ယိုခါ ဟဲ့ꩻဖန်တသာသွုံꩻသော့ꩻလုဲင်ႏ ဖြားဗွာခမ်း။

၆။ ကရီးခါ မေႏဌာႏနယို ယိုခါ ဟဲ့ꩻဖန်တသာသွုံꩻသော့ꩻလုဲင်ႏ စန္တာႏခမ်း။

၇။ ကရီးခါ လုံးဌာႏနယို ယိုခါ ဟဲ့ꩻဖန်တသာသွုံꩻသော့ꩻလုဲင်ႏ သူရိယခမ်း။

၈။ ကရီးခါ ဆာႏဌာႏနယို ယိုခါ ဟဲ့ꩻဖန်တသာသွုံꩻသော့လုဲင်ႏ မျင်ႏမိုရ်ႏခမ်း။

၉။ ဖားအံ၊သထွုံႏ ၊ခြုတ်ꩻခြိက်ꩻစတဲင် ခမ်းဒွမ်ဒေႏသဖုံႏယို ဟဲ့ꩻဖန်လွေꩻ သုဝဏ္ဏခမ်း။

၁၀။ ဆွုံꩻဖျတ်အွဉ်ႏထွော့လွေꩻ ကလွိုက်ခါꩻဒါႏ ပီအဲဉ်အို(PNO)ဗဟိုႏကောႏမတီႏ (၁၆)ဖြာꩻ။

၁၁။ ဆွုံꩻဖျတ်အွဉ်ႏထွော့လွေꩻ ခမ်းသူခမ်း ဖေႏအပ်လွေꩻ ခမ်းဗွေႏတာႏဝွန်ႏ။

၁၂။ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအလံႏယို သွုံꩻသွုပ်လွေꩻ ခမ်းပေါင်ꩻစွုမ်ႏ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအလံႏတောႏ။

၁၃။ ပဒေႏသရာဇ်စနစ်တောႏလန်ႏရေꩻ ဒီသေန်ဗာ(ဒီဇင်ဘာ)(၁၁)နီꩻယို အွဉ်ႏထွော့လွေꩻ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ တောႏလန်ႏရေꩻမွူးနီꩻ။

၁၄။သူႏရိယစန္တာႏလွူးဖွာꩻမွူးနီꩻဒဲဉ်သီႏဗွေနီꩻယိုအွဉ်ႏထွော့လွေꩻပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻမွူးနီꩻ(ပအိုဝ်ႏအမျိုꩻသာꩻမွူးနီꩻ)။

၁၅။ သက္ကရာဇ်နေင်ႏ ၁၃၃၇ဗာႏ ဖြားဗွားလှဖေကသီဒါႏ တောႏလင်ꩻလောင်း(၅)နီꩻယို အွဉ်ႏထွော့လွေꩻ ပအိုဝ်ႏအာႏဇာႏနီႏမွူးနီꩻ။

၁၆။ဆွုံꩻဖျတ်အွဉ်ႏထွော့ နွို့လွေꩻစွိုးခွိုꩻဒီမိုကရေစီတပ်ပေါင်ꩻဗူႏအစွိုꩻ (အမျိုးသားဒီမိုကရေစီတပ်ပေါင်းစု အဖွဲ့) စတဲင် အောဝ်ႏလွေꩻ (၁၆)ချက်သွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ပအိုဝ်ႏခွိုꩻနွယ်ႏ ၃၃ မျိုꩻ

၁။ ပအိုဝ်ႏတတောက်
(နောင်တရား၊ပင်လောင်ꩻ၊နောင်ဆꩻတွို့ꩻ)

၂။ ပအိုဝ်ႏလွယ်အုဲင်ႏ 
(ခင်ႏလမ်းစွစ်ꩻလိုꩻမျိုꩻဆေ့ꩻစင်းသင်းကောင်ရွေꩻ)

၃။ ပအိုဝ်ႏတရျက်ꩻ
(ကလော်ꩻ-တရျက်ꩻဒေႏ၊ပင်လောင်ꩻဒေႏသ)

၄။ပအိုဝ်ႏခြုဲင်း(တောင်ႏကီꩻဆꩻနောဝ်ꩻထီရီး 
နောင်ပစ်ꩻတွမ်ႏ ပင်လောင်ꩻဒေႏသ)

၅။ ပအိုဝ်ႏငသောက်ရင်

၆။ ပအိုဝ်ႏရင်သိုင်

၇။ ပအိုဝ်ႏကွန်ကျမ်

၈။ ပအိုဝ်ႏမိုက်ကွန်

၉။ ပအိုဝ်ႏတနိုး
(အေးသာယာ၊ နောင်အင်ꩻဒေႏသ သေင်ႏထွိုင်ႏဒုံ)

၁၀။ ပအိုဝ်ႏတထွေ

၁၁။ ပအိုဝ်ႏတွောင်ႏရွိုႏ
(ပင်ႏတရားဒေႏသ၊စောက်ꩻ ထုဲင်ႏနယ်ႏစပ်)

၁၂။ ပအိုဝ်ႏတကွာ 

၁၃။ ပအိုဝ်ႏဝါးဖြဲ့ꩻ 
(ခင်ႏလမ်းစွစ်ꩻ လိုꩻမျိုꩻဆေ့ꩻ စင်းသင်းကောင်ရွေꩻ)

၁၄။ ပအိုဝ်ႏထီရီး (ပင်လောင်ꩻဒေႏသ)

၁၅။ ပအိုဝ်ႏပန်းလှိုင်

၁၆။ ပအိုဝ်ႏငွေတောင်သူ( မွိုင်ꩻကွုန်ဒေႏသ ခေႏအုံဒုံ)

၁၇။ ပအိုဝ်ႏကွန်စံ

၁၈။ ပအိုဝ်ႏပလောင်း

၁၉။ ပအိုဝ်ႏပလေး

၂၀။ ပအိုဝ်ႏစင်းသင်း
(ပင်လောင်ꩻ၊ စင်းသင်း၊လွယ်လဲမ်၊ပင်ႏလုံ၊ရုဲင်ꩻခါး)

၂၁။ ပအိုဝ်ႏပတောင်ႏ (ဖုဲင်ခွန်ႏဒေႏသ)

၂၂။ ပအိုဝ်ႏဓနု (ရေငံႏ၊ပင်ႏတရား၊ ရောက်စောက်ꩻ)

၂၃။ ပအိုဝ်ႏတတိုင်

၂၄။ ပအိုဝ်ႏတောင်သား

၂၅။ ပအိုဝ်ႏမိုက်လန်

၂၆။ ပအိုဝ်ႏယင်းဒမ် (နမ်းစင်ဒေႏသ)

၂၇။ ပအိုဝ်ႏပနဲ

၂၈။ ပအိုဝ်ႏကွန်လုံ

၂၉။ ပအိုဝ်ႏဇယိမ်

၃၀။ ပအိုဝ်ႏတယန်( ပင်လောင်ꩻ၊ ဖုဲင်ခွန်ႏဒေႏသ)

၃၁။ ပအိုဝ်ႏပထုံ

၃၂။ ပအိုဝ်ႏပန်ꩻနင်(နောင်ကောင်ရွေꩻ ဆꩻတွို့ꩻ)

၃၃။ ပအိုဝ်ႏတန်းစင်းဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအုတ်ချွုတ်ခွင်ꩻလဒေႏသ

ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအုတ်ချွုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ ဟိုပုံꩻ၊ ပင်လောင်ꩻ၊ သီႏသဲင်ႏ ကပေါႏထန်ႏလွဉ်နောဝ်ꩻ ဗွိုန်ပီနုဲင်းခမ်းရင်ꩻသား အလင်ဖုံႏ နေင်ႏ၁၉၉၃ဗာႏ - ဗꩻတွိုႏလွေꩻ နေင်ႏ ၂၀၀၇ဗာႏ လာစက်တင်ဘာ(၃)နီꩻ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏ နုဲင်ႏငံႏတောႏငိမ်ꩻချံꩻသာႏယာႏရေꩻတွမ်ႏ ပြွူႏဖြိုရေꩻကောင်စီအစိုႏရစူꩻကိုခိန်ႏနောဝ်ꩻ နုဲင်ႏငံႏထွို့ꩻဗူႏပွုံႏ အခေႏခံႏဥပဒေႏတဗာႏ ဖေႏနေးကထွို့ꩻနွောင်ꩻနောဝ်ꩻ အမျိုꩻသာꩻညီႏလာႏခံႏအကို ဝေင်ꩻရန်ႏကွုန်ႏ ကျိုက္ကဆံကွင်ꩻတွမ်ႏ ညောင်နှစ်ပင်ကွင်ꩻအကိုနောဝ်ꩻ ဆွေꩻနွေꩻပွယ်ꩻပေါႏထန်ႏလွဉ် နောဝ်ꩻသွူ၊၊ 

    နေင်ႏ ၁၉၉၅-ဗာႏ လာဧပြီ(၇)နီꩻနောဝ်ꩻ ကျိုက္ကဆံကွင်ꩻကို ကမာꩻလွေꩻဒါႏ စွိုးခွိုꩻညီႏလာႏခံႏ အကိုနောဝ်ꩻ နမ်းပဲင်ႏအုတ်ချွုတ်ခွင်ꩻလꩻခမ်းနယ်ႏ (မဉ်ႏတမွေးတောဝ်း) နမ်းပဲင်ႏအုတ်ချွုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ အခန်ꩻကဏ္ဍယို ဖေႏကအွဉ်ႏထွော့ဖေႏနောဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအွဉ်ငါကထွာဒါႏ ဖြားတန်အောင်ခမ်းထီနောဝ်ꩻ ခမ်းနယ်ႏ၊ဟံႏနယ်ႏ တအောဝ်ႏတောဝ်းဒွိုန်းခမ်းရင်ꩻသားဖုံႏ ကလꩻထွိုက်ကလꩻသင်ꩻဒါႏ အခွင်ꩻအရေꩻဖုံႏ နောဝ်ꩻလဲ့ ဖေႏကအွဉ်ႏထွော့သော့ꩻဖေႏပါနောဝ်ꩻ ကွီလꩻလွဉ်ဖေႏခန်းဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ၊၊ 

နမ်းပဲင်ႏအုတ်ချွုတ် ခွင်ꩻလꩻဟံႏနယ်ႏ(မဉ်ႏတမွေးတောဝ်းလဲ့) နမ်းပဲင်ႏအုတ်ချွုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ(၆)ဗာႏနောဝ်ꩻ -
	
၁၊၊ ဝ နမ်းပဲင်ႏအုတ်ချွုတ်ခွင်ꩻလꩻခမ်းနယ်ႏ
(ဟိုပန်၊မိုင်းမော၊ပန်ဝိုင်၊နားဖန်း၊မက်မန်း၊ပန်ဆန်း(ခ)ပန်းခမ်း) ဝေင်ꩻနယ်ႏ ၆ ဗာႏ

၂၊၊ ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအုတ်ချွုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ
(ဟိုပုံႏ၊ပင်လောင်ꩻ၊သီႏသဲင်ႏ) ဝေင်ꩻနယ်ႏ ၃ ဗာႏ

၃၊၊ ဓနုနမ်းပဲင်ႏအုတ်ချွုတ်ခွင်ꩻလဒေႏသ
(ယေႏငံႏ၊ပင်ႏတရား) ဝေင်ꩻနယ်ႏ ၂ဗာႏ

၄၊၊ ပလောင်နမ်းပဲင်ႏအုတ်ချွုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ
(နမ့်ဆန်၊မန်တုံ) ဝေင်ꩻနယ်ႏ ၂ ဗာႏ

၅၊၊ ကိုးကန့်နမ်းပဲင်ႏအုတ်ချွုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ
(ကုန်ကြမ်း၊လောက်ကိုင်) ဝေင်ꩻနယ်ႏ ၂ ဗာႏ

၆၊၊ နာဂနမ်းပဲင်ႏအုတ်ချွုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ
(လေရှီး၊လဟယ်၊နန်းယွန်း) ဝေင်ꩻနယ်ႏ ၃ ဗာႏ

     ၂၀၀၈ ထွို့ꩻဗူႏပွုံႏအခေႏခံႏဥပဒေႏယို မွူႏနီꩻ-၁၀-၅-၂၀၀၈နီꩻနောဝ်ꩻ တပ်မတောႏ ကာႏကွယ်ႏရေꩻ အွဉ်ငါချွုတ်ပိုလ်ႏကယ်ႏတန်သန်းရွှေ တဲမ်ႏထိုးစူမုဲင်တဲင် ၂၀၀၈ ထွို့ꩻဗူႏပွုံႏအခေႏခံႏဥပဒေႏယို အွဉ်ႏထွော့ꩻ လွေꩻ ဖေႏမွေးအကျောင်ꩻ နေးတွမ်ႏကေႏညာႏအမုဲင် ၇/၂၀၀၈ တွော့ꩻ ကေႏညာႏလွေꩻဖေႏထွူနောဝ်ꩻမꩻ ပအိုဝ်ႏခမ်ႏရင်ꩻသားဖုံႏတဲ့ နမ်းပဲင်ႏအုတ်ချွုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသပေါႏ ထန်ႏလွဉ်ခန်းဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ၊၊

## အာႏကွိုꩻ
၂၀၀၈ ထွို့ꩻဗူႏပွုံႏအခေႏခံႏဥပဒေႏ လိတ်စောင်ꩻ
လုံးနဂါꩻပတ်ဘုရာꩻ

**လုံးနဂါꩻပတ်ဘုရာꩻ**ယိုနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏဒျာႏဝေင်ꩻနယ်ႏပင်လောင်ꩻ အွိုင်ႏဘန်းဖြာ ဒုံလုံးနဂါꩻပတ်ထျꩻ နောဝ်ꩻသွူ။ 

လုံးနဂါꩻပတ် ကဟဲ့ꩻဖန်ဗာႏဒါႏ အကျောင်ꩻသမဲင်ꩻနောဝ်ꩻ နဂါꩻခမ်း ထီကိုအွိုးဆꩻလသူꩻနောဝ်ꩻ နဂါꩻမွူး တွမ်ႏနဂါꩻထီးနီဗာႏ ထင်ႏလွဉ်လိုꩻခမ်း ဖန်ဆင်ꩻလုံးတူႏဗွိုန်ပီနဂါꩻကတူႏသွူ။ နဂါꩻထီးနောဝ်ꩻ ပတ်လုံးဆꩻကီတရန်း နဂါꩻမွူးနောဝ်ꩻပတ်လုံးဆꩻလတရန်းတွော့ꩻ နဂါꩻခမ်းကိုကအောဝ်ႏဒါႏ ဘုရာꩻဓာတ်တောႏ မွေႏတောႏ စွယ်ႏတောႏဖုံႏယို ထင်ႏဌာႏပနာႏသော့ꩻလိုꩻခမ်း လုံးတန်လောင်းနောဝ်ꩻသွူ။

ထွိုင်ႏတွိုႏသက္ကရာဇ်နေင်ႏ ၁၁၀၀ -အတွင်ꩻနောဝ်ꩻ ဒုံဆောင်ႏခမ်းအောဝ်ႏတဒုံ ဒုံကိုနောဝ်ꩻ တခဲင်၊ တကာင်၊တမါင်၊တတွီ ကမဉ်ꩻဒါႏမုဆိုꩻတဖူးဝေးဝင်ꩻလစ်ꩻနောဝ်ꩻအောဝ်ႏသွူ။ တွိုႏတနီꩻ မုဆိုꩻတဖူးဝေး ဝင်ꩻလစ်ꩻ လယ်ႏထွုမ်ႏခꩻထာꩻသောင်ꩻထာꩻသားတခြာတန်ကို ထွိုင်ႏလꩻသဲင်ꩻတောဝ်း ထာꩻသားဖုံႏတဲင် တွော့ꩻ လွေꩻတွမ်လုဲင်ႏငွီႏထီခြောင်ထျꩻ ဒွေါ့ꩻတကွို့ꩻထွူငွီႏနျာႏ ရေႏဒွိုႏအံႏသွူနောဝ်ꩻ ကေတန်တဗာႏဖျော် လွဉ်စွော့ꩻဝွေꩻသီးထျꩻတဲင် ထူႏအငွီႏတွမ်သော့ꩻတောင်းပွို နဲစ်လောႏလွင်းခန်းဝင်ꩻတွော့ꩻ ဖျော်လွေꩻ တွိုႏခန်းလုံးတန်ထျꩻ ကထွိုင်ႏတွိုႏလုံးတန်ထျꩻနောဝ်ꩻ ကေတန်ကခြေင်းဒါႏဝွေꩻသီးယို အောဝ်ႏလွိုႏလွိုႏ ကာႏကာႏ ထိုꩻမားထိုꩻချာနောဝ်ꩻသွူ။

မုဆိုꩻတဖူးဝေးဝင်ꩻလစ်ꩻ ကအုံသေႏသူႏဒါႏလုံးတန်ထျꩻနောဝ်ꩻ မော့ꩻပါခန်းဘုရာꩻ စေႏတီႏလုံး တန်လောင်းတဲင် မုဆိုꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ ဝွေꩻသီးမာꩻမုဆိုꩻထာꩻမာꩻယို လူꩻတန်တကျွိုက်တောဝ်းအကျောင်ꩻ သတိ သံဝေႏဂလꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻတဲင်  “ယိုမာငါ အွဉ်ႏကုဲင်ထိုꩻမုဆိုꩻထာꩻမာꩻတွော့ꩻ နီကံကျင်ꩻလွေꩻဒျာႏသီႏလ နီထိမ်ꩻသိမ်ꩻပျုပျင်ႏပါဘုရာꩻစေႏတီႏ နီခံႏထူႏဒျာႏငေါဝ်းသစ္စာႏသွူ။ ကွပ်နီသစ္စာႏမဲဉ်ႏဒျာႏတဲင် နျာႏကတပွတ်ꩻထိုꩻလဲဉ်းဒါႏငွီႏဖုံႏယို ယံကမွန်ချာသွော့ꩻ” အဓိဋ္ဌာန်ႏချခါꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻတဲင် ငွီႏဖုံႏယို လွေꩻအွဉ်ႏစွꩻချာယင်းထီခြောင်ကို ငွီႏဖုံႏအသက်မွန်ချာယင်းနောဝ်ꩻသွူ။

ဘုရာꩻစေႏတီႏယို ပထမလဲင်ႏကပျုပျင်ႏဒါႏပုဂ္ဂိုလ်ႏနောဝ်ꩻ မုဆိုꩻတဖူးဝေးဝင်ꩻလစ်ꩻ၊ ဒုတိယလဲင်ႏ ကပျုပျင်ႏဖေႏဒါႏပုဂ္ဂိုလ်ႏ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻထီဗွာ ဒင်ႏပါယင်းဘုရာꩻထီꩻ  ကပျုပျင်ႏဒါႏနေင်ႏနောဝ်ꩻ ၁၂၃၃ဗာႏ သေထွꩻဗာႏနုဲင်းယိုသွူ။

### လုံးနဂါꩻပတ်ဘုရာꩻထျꩻ ထူꩻချာꩻချက် (ထူꩻဆန်ꩻ)

၁။ လုံးနဂါꩻပတ်တန်ယို တဲက်ကီလနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏပေကွတ်ꩻဆီ(၉၀)၊အတဝွိုန်ꩻနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏတရျာꩻ လစ်ꩻဆီနွတ်ꩻပေ (၁၄၇)၊အခင်ႏထျꩻဆꩻလနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏနီဆီလစ်ꩻပေ (၂၄) ပုဲင်၁၀လက်မလွုမ်ꩻသွူ။

၂။ လုံးတန်ယို ဆꩻကီတွမ်ႏဆꩻလအငီႏတောဝ်းဝင်ꩻရိုꩻကီလဲ့ တလီꩻသန်၊ ဟံႏသီႏသွိုး၊ ခမ်းတန်စစွဉ်ႏ ဘေႏအန္တရာယ်ႏထွာလွဉ်ခန်းတယောဝ်း လုံးတန်ယို ကုဲင်ပြင်ꩻတောဝ်းအကျောင်ꩻ။

၃။ ဘုရာꩻဓာတ်တောႏဖုံႏယို အောဝ်ႏနဂါꩻခမ်းပင်ꩻလွဉ်တဲင်တွော့ꩻ မဉ်ႏတွိုႏဝါႏခေါင်ႏလာ (မွေးတဝ်းလဲ့) တောႏလင်ꩻလာနောဝ်ꩻ ထီထန်ႏလွဉ် ဖြွဉ်ကီတွိုႏဘုရာꩻခင်ႏထျꩻ (ထီကန်ႏဗွေစွဉ်ႏတဟာချင်ꩻ)၊ ထီခါးလားကအီႏထန်ႏတနီꩻနောဝ်ꩻ တလီꩻထန်ႏလွဉ်ရီးရီးသွူ။

၄။ မုဆိုꩻတဖူးဝေးဝင်ꩻလစ်ꩻ ကဓိဋ္ဌာန်ႏခါꩻငေါဝ်းသစ္စာႏထီကန်ႏနောဝ်ꩻ ဗꩻတွိုႏဟန်းသနီꩻ ထီခြောင်ကို ကအောဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ ငွီႏမန်ႏသမျ နျာႏတပွတ်ꩻလို့ဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏကို ဖရာꩻစေႏတီႏဖုံႏ
လုဲင်လာခန်း

**လုဲင်လာခန်း** (အဉ်းဂလစ်ဆျ်- Laila Khan) ၊ မန်းမဉ်ꩻ **မစန္ဒာဝင်း** ယို ထွာ မန်းခမ်းကိုသား အိန္ဒိယခွိုꩻ အွဉ်ႏလောင်းလွိုးသား (မန်း- သရုပ်ဆောင်) တဖြာꩻသွူ။ ထွာ ပထန်ကလာꩻ သွီႏကပါဒါႏ မန်းခမ်းသားတဖြာꩻ၊ အောဝ်ႏလွေꩻမာꩻထာꩻမာꩻ အာရပ်စဝ်းဖားသီး ခမ်းခြှောန်းဗူႏ ဒူဘုဲင်းဝေင်ꩻ ကိုခါ လꩻ ကေားဟဲ့ꩻရောင်သား (မန်း- အဆက်အသွယ်) တဲင် လွေꩻမာꩻဗာႏဖို ပညာႏအွဉ်ႏလောင်းလွိုး ထာꩻမာꩻ အွိုးအိန္ဒိယခမ်းကို။ ဝွေꩻမူႏ ကပါဒါႏ ထာꩻယောင်ꩻဆျောဝ်ႏမွန် (ရုပ်ရှင်) ကားဖုံးကို ပါသေငါꩻအာ ထာꩻလောက်ကားတကား။ တွမ်ႏမန်းခမ်းသားကသေငါꩻအာဒါႏ မင်ꩻသာꩻစူတဲင်ꩻ
**ရီတိက်ရေားဆျန်း** တဲ့  အွဉ်ႏငီꩻဗာႏဖိုဝင်ꩻလောင်းလွိုး အွိုး ငေါဝ်းသချင်ꩻတပုက်ကို။
မဉ်ႏထွား မန်းခမ်းကိုဖဲ့ꩻနောဝ်ꩻ ကော့အွောန် (ဒါရဲက်တာ) မောင်မျိုးမင်း ကထွောန်ႏအွောန်ႏဒါႏဝင်ꩻ လောင်းလွိုးဖုံႏ အွိုးဇာတ်ကားမဉ်ꩻ  **တိုက်ဆိုင်မှုရှိလျင်** ကိုနောဝ်ꩻ ဝွေꩻမူႏဗာႏအွောန်ႏ ဗီလီင် လောင်းလွိုးသွူ။ ကွဲးတဲင်တွော့ꩻ ဝွေꩻမူႏယို သမ်းထွာ မူသလီမ်တဖဲ့ꩻ၊ သမ်းတအွောန်ႏမဉ်ꩻတေားအွီးတောဝ်းမဉ်ꩻလောင်းလင် သမ်းထူႏစွူစွူဒျာႏ မူသလီမ် လွီးယောဝ်ꩻကဗွို့ꩻဒါႏ လုဲင်လာခန်း မဉ်ꩻတဖဲ့ꩻတဲင် ပေါႏလꩻငါႏတောဝ်းခင်ႏလမ်း အွိုးမန်းခမ်းကိုတန်သွူ။

## ကပါငီꩻဒါႏ ဇာတ်ကားဖုံႏရာ

## လဉ့်ခ်ဖဲ့ꩻထန်ႏဖုံႏ
Laila Khan

## အာႏကွိုꩻ
တသီႏအနယ်ꩻဒွေါင်ႏ

လိုꩻပေႏတငယ်ႏနာႏဟဝ်နယ်ꩻ
ဖေႏအံႏခွိုꩻခွိုꩻဖေႏသွော့ ထထီရာႏ( ဆျာႏ )ဖို့ꩻနော ၊
လိုꩻပေႏတငယ်ႏနာႏဟဝ်ဒျာႏသွူ ၊၊

       လိုꩻပေႏဟို့သားထိုꩻမားနယ်ꩻ
ယာလာႏဖားယို မာꩻစဝ်ႏထီတဲင် အွဉ်ႏကပ်ပယ်ဖေႏသွော့ လိုꩻပေႏဟို့လောင်းနော ၊ ထိုꩻမားဒျာႏသွူ ၊၊

       တဗင်အဲင်ႏ.......
တဗင် ၊ ထွိုင်း တရိုꩻတဝ်း ၊ ထာꩻသားပေႏမျိုꩻမိဉ်ႏအဲင်ႏဒါႏနဝ်ꩻ မူမောင်းကြဲင်ꩻခူꩻ သူႏဖေႏနော ၊၊

        ခွဉ်ႏပေႏထီ မိဉ်ႏအဝ်ႏရီႏဗဲက့်လင်ꩻတသေႏသေႏနဝ်ꩻ တလာꩻရာႏ သွတ်ꩻထီတွမ်ႏ တမူထီရော်ꩻဝင်ꩻအွꩻသွော့ ၊ ယေန်ထိုꩻဗာႏသွူ ၊၊
(တနယ်ꩻယင်းနဝ်ꩻ) သွတ်ꩻဖက်ခေါ်တွော့အွꩻသွော့ဖက်ခေါ်ထီနော ၊

         ငင်းဆာ..........
ဒွိုႏအွꩻသွော့ဝါႏလာႏထီ ၊ ဒွိုႏသွော့နုဲင်းဟန်ႏအိုတဲင်
အံႏအွꩻသွော့နော ၊ ငင်းဆာဟဝ်ဒျာႏသွူ ၊၊

          ကတူႏအဲင်ႏဆာ.......
မောင်းကြဲင်ꩻရာႏမိဉ် တွမ်ႏတသာႏကြူးရော့်ဝင်ꩻတဲင်တရေ့ဖေႏသွော့ ၊ ကတူႏအဲင်ႏဆာဟဝ်ဒျာႏသွူ ၊၊

     ဖြောင်းကုဲင် ဖြောင်းရသာႏကုဲင်........
အံႏအမျိုႏမုဲင်ꩻတဲ့ တအွီႏတဝ်း ၊ ဖြောင်းဖြေꩻရသာႏအဲဉ်ထဝ်း စစွဉ်းယိုမိဉ်ႏထွာနဝ်ꩻ ထထီႏရာႏမိဉ် တွမ်ႏတောင်းလျက်ꩻထန့်ꩻ
အံႏရော်ꩻသွော့လို့ဝင်ꩻနော ၊ မဲဉ်အံႏထမုဲင်ꩻအံႏဖြောင်းအွီႏဗာႏတဲ့ ၊၊

    ထပေႏဆွတ်ꩻမိဉ်ႏဆော့ꩻ မိဉ်ႏအဝ်ႏခံ........
အံႏဖေႏသွော့တလာꩻရာႏ ၊ ထပေႏဆွတ်ꩻထန်ႏထိုꩻဗာႏ ၊ ဟဝ်ထိုꩻဗာႏသွူ ၊၊

            ကလူꩻဒေါ့ꩻနယ်ꩻ........
ပညာႏသျင်ႏတမွေးတဝ်း ကတောင်တကြန်း
ကလူꩻတဒေါ့ꩻတဝ်း ကလူꩻမိဉ်ႏလွꩻခွိုꩻဒါႏ ကလူꩻမိဉ်ႏဆေ့ꩻနဝ်ꩻ မောက်ဖားခူꩻယို မူတွမ်ႏထီသူႏဖေႏသွော့ ကလူꩻဟဝ်ယင်းသွူ ၊၊

 ကလူꩻဗွာ ( မွေးတဝ်းလဲ့ )ကလူꩻဖြိန်းနယ်ꩻ......
ထထီႏရခဲင်ႏရာႏမိဉ် တွမ်ႏတမူထီ စဲးသွော့တနေင်းရပ် ၊ မဉ်းထွူ အံႏသွော့ ၊ ( တနယ်ꩻ ) မူမောင်းကြဲင်းခူꩻ သူႏဖေႏသွော့
ကတူႏတဖြုံႏလွုမ်းတသေးသေး ကလူꩻဗွာထိုꩻမာႏ
ဖြိန်းကရစ့်ဗာႏယင်းသွူ ၊၊

       လိုꩻမူႏဓမ္မတာႏသွီႏလွဉ်ꩻ........
တလာꩻရာႏတွမ်ႏ တောင်းလျက်ꩻ
အံႏရော်သွော့လိုꩻဝင်ꩻ ဟဝ်ဗာႏတဲ့ ၊၊

          နားဆာ နားအဲင်ႏ.......
ဖက့်ဗိုႏဒီႏတနျာႏယို ဖို့မေႏထွူတဲင်
ဖက့်ဗိုႏထီလွုမ်ꩻလွုမ်ꩻယို စေ့သော့ꩻသွော့နားကိုနော ၊၊

          နဲဉ်းထီထန်ႏနယ်ꩻ.......
ဒွိုႏအံႏသွော့ သင်ႏဘော့်ရာႏတသဉ်နော ၊ နဲဉ်းထီထန်ႏဗာႏသွူ ၊၊

          လွူးပိုယို့ꩻနယ်ꩻ........
ထထီႏရာႏမဉ်ယို အိုႏထို့ထွူအပီတဲင်
အွဉ်ႏဒင်ႏပတ်ဖေးသွော့ဟို့လောင်း ၊ လွူးပိုယို့ꩻနေနေတဲ့ ၊၊

            မေႏခိုးယာႏ.......
မေႏမိဉ်ႏခိုႏဒါႏလိုꩻယာႏနဝ်ꩻ တွမ်ႏထထီႏလာႏတသဉ်
အွဉ်ႏကွပ်ဖေႏသွော့ ဟဝ်ဗာႏနော ၊၊

            မဲ့ဆာဟဝ်နယ်ꩻ........
မောင်းကြဲင်ꩻဖေ့ယို တွမ်ႏတသာႏရော်ꩻဝင်ꩻတဲင် မူသွော့ ၊ မိဉ်ႏထွူ သူႏဖေႏသွော့မဲ့ထျꩻ ၊၊

    သွီႏတို့ ( သွေးတိုး ) ဟဝ်နယ်ꩻ.........
အံႏတသေႏသေႏသွော့ ဖက်ခေါ်နော ၊ 
သွီႏတို့သွီႏထင်ႏ ဟဝ်ဗာႏဒျာႏရင်ꩻ။

          ဆွတ့်ထို့ သွုပ်နယ်ꩻ........
ဟန်ႏနောက့်လာႏ၊ မိတ်သလင်း ၊ မေ့တသဉ် တတွာတွာဝင်ꩻ ထောင်းရော်ꩻဝင်ꩻတဲင် ဆွတ့်ကထို့ဒါႏအရပ်နဝ်ꩻ အွဉ်ႏပယ်ဖေႏသွော့ ညတဝ်း ဟဝ်ဒျာႏသွူ ၊၊

        ထွီႏဗားမိဉ်ႏအဲင်ႏ........
ထွီႏဗားမိဉ်ႏအဲင်ႏ အံႏသွော့ မောက်အွန်ရာႏနော ၊
ထွီာဗားရေားဂါႏထွာတဝ်းတဲ့ ၊၊

~ အံႏဒဲဉ်မိဉ်ႏကွို့လွဉ့်ꩻငါႏ👉 အံႏဖေႏသွော့တောင်း              လျက်ꩻထန်ꩻ
~ မိဉ်ႏဟတ့်လွဉ့်ꩻငါႏ       👉  အံႏဖေႏသွော့အနွိုးတမျိုꩻမျိုꩻ
~ မိဉ်ႏဆျာႏလွဉ့်ꩻငါႏ        👉 အံႏဖေႏသွော့အဟတ့်တမျိုꩻမျိုꩻ
~ မိဉ်ႏနွိုးလွဉ့်ꩻငါႏ           👉 အံႏသွော့အဆွံတမျိုꩻမျိုꩻ
~ မိဉ်ႏခါႏလွဉ့်ꩻငါႏ           👉 အံႏဖေႏသွော့ အတချꩻတမျိုꩻမျိုꩻ ၊၊

## အာႏကွိုꩻ
ဒေါဝ်

ယာကပေါႏထန်ႏလွဉ်ဒျာႏနောဝ်ꩻ ခလားကတွိုႏ ခရစ်နေင်ႏ ၁၈၀၀ ကာႏသွူ။ **ဒေါဝ်** ကပေါႏထန်ႏလွဉ်နောဝ်ꩻ ခရစ်နေင်ႏမုဲင်ꩻခါ ခွိုင်းမုဲင်ꩻကရိုꩻ တွက်လဲင်ꩻတဒါႏတောဝ်းဒုမ်သွူ။

ဒေါဝ်ယိုဓာတုဗေဒအဟဲ့ꩻအဟောင်နောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဒျာႏ အီသိုင်းအယ်လ်ကိုဟော(Elthyl Alcohol)(မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း) အက်တနော(Ethanol) နောဝ်ꩻသွူ။ ယစ်လိုꩻမျိုꩻ ဥပဒေႏအလꩻ ဒေါဝ်စဲစ် အီသိုင်းအယ်လ်ဟော အယာႏခိဉ်ႏတောမ်ႏဒွုမ်နမ်းအချိုꩻ(၂ mg%)ကပါလွိုဒါႏ အထီမျိုꩻနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဒျာႏဒေါဝ်နောဝ်ꩻသွူ။

ဒေါဝ်ယိုနောဝ်ꩻ ကဲဉ်းအာအာ ဟဲ့ꩻဒျာႏ ဘီယာစွုမ်ႏစွိုꩻ (Beer)၊ ဝုဲင်စွုမ်ႏစွိုꩻ(Wine) တောမ်ႏ ဒေါဝ်ကျံꩻ စွုမ်ႏစွိုꩻ (Spirit or Strong)ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဘီယာစွုမ်ႏစွိုꩻကိုယို ကဲဉ်းအာအာနောဝ်ꩻ ဒေါဝ်စဲစ်စဲစ်(Pure Alcohol) အယာႏခိဉ်ႏတောမ်ႏ ဒွုမ်နမ်းအချိုꩻ ပါဝင်ႏသော့ꩻ ၃mg% ဗꩻတွိုႏ ၁၀ mg% နောဝ်ꩻသွူ။ ဝုဲင်စွုမ်ႏစွိုꩻကိုယို ပါဝင်ꩻသော့ꩻ ၉mg% ဗꩻတွိုႏ ၁၅ mg% နောဝ်ꩻသွူ။ ဒေါဝ်ကျံꩻစားဖုံႏနောဝ်ꩻ ပါဝင်ႏသော့ꩻလုဲင်ႏ ၃၀ mg%မာꩻကီနောဝ်ꩻသွူ။ ဝုဲင်စွုမ်ႏစွိုꩻကို ကထေထန်ႏဒါႏ သေင်ႏရောင်ꩻသေင်ႏရာႏ အလွောက် တဗက်ဝုဲင်၊ ကောဝ်ရာႏဝုဲင်၊ မောက်ကိန်ꩻရာႏဝုဲင် စတဲင်ဟဲ့ꩻဟောင်ဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဒေါဝ်ကျံꩻစွုမ်ႏစွိုꩻကို ဝီစကီ၊ ဘရန်ဒီ၊ ဂျက်(ဒေါဝ်)၊ ရမ်ဖုံႏပါနွို့သော့ꩻဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ ထန်ꩻထီ၊ ဓနိထီဖုံႏအကို အယ်လ်ကိုဟော ၂mg% မိဉ်ႏလွိုနောဝ်ꩻ ဝင်ႏထိုꩻဒျာႏဒေါဝ်သွူ။ ဘီယာယိုလဲ့ ထွာဒျာႏ ဒေါဝ်တမျိုꩻနေနေသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ဂေဟဗေဒ

ဂေဟဗေဒနောဝ်ꩻ သိပ္ပံနယ်ꩻအလꩻ ထောင်ထွားလို့လို့ စွုံႏစွုံႏလင်ႏလင်ႏ သက်သား(သက်ရှိ)ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ တယ်ႏစွဉ်ႏ သေ့ꩻဘက်တီးရီးယား (Bacteria ပေႏကဒိစ်ꩻ၊ တထီႏနွောင်ꩻတောဝ်း တောမ်ႏမဲ့ရိုꩻရိုꩻ)ဖုံႏတွော့ꩻ ဗꩻထမ်စွဉ်ႏ ဟမ်ႏ ခမ်ႏဖာႏတဗာႏလွုမ်းလွုမ်းအလောင်း ကအောဝ်ႏထွာလွဉ်ဒါႏ ၊ ကအောဝ်ႏကုဲင်ထိုꩻချာဒါႏ အကျောင်ꩻခရာႏဖုံႏ လို့လို့စင်စင် (လေ့လာ)ထောင်ထွားလွေꩻနောဝ်ꩻသွူ။




**ဂေဟဗေဒ** () (ဂရိဘာႏသာႏ : oîkos - "လမ်းပါႏဂေဟာ" တောမ်ႏ -λογία, -logia - လွူꩻထောင်ထွား, ဘာႏသာႏဗေဒ)၊ ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ခွိုင်ႏကားတဲင် အသက်ကအောဝ်ႏသား(သက်ရှိ) အုံအောဝ်ႏဖြယ်ပွုံႏ(ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံ)၊ သက်သားပေါင်ꩻဆေ့ꩻအာ (ဦးရေ) ၊  သက်ကအောဝ်ႏသား အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် (Organism)ဖုံႏတောမ်ႏ သဘာဝအသောင်အရင်ꩻ အုံဒေါင်ချာငါလို့ဝင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ၊ မာꩻအကျိုꩻထွာအီလို့ဝင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ ဖုံႏယို  ကွပ်ပွိုးထာꩻမုဲင်ꩻအကျောင်ꩻ ကထောင်ထွားလွေꩻဒါႏ သိပ္ပံပညာႏယို ဟဲ့ꩻ ဂေဟဗေဒနောဝ်ꩻသွူ။ သက်သား အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် အသောင်အရင်ꩻယိုနောဝ်ꩻ ရုပ်သတ္တိဖုံႏ အောဝ်ႏပါသော့ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ သꩻသက်ကအောဝ်ႏသားဖုံႏယို အဇီဝ ကရိုꩻဒါႏ သက်တမွန်အီနွောင်ꩻတောဝ်းအခေႏအနေႏ မွူးရောင်ႏ၊ ရာႏသီႏဥတု၊ ဘူမိဟမ်ႏအခေႏနေႏ တောမ်ႏ သက်သားအလင် ကအုံအောဝ်ႏညီꩻ သက်သားအစားနောဝ်ꩻ ဖုံႏယို အောဝ်ႏနွို့ပါသော့ꩻလို့လို့ နောဝ်ꩻသွူ။

ဂေဟဗေဒ ပညာႏသျှင်ႏဖုံႏနောဝ်ꩻ ခွိုꩻနွယ်ꩻအစွိုꩻအဗူႏ တစွိုꩻ တောမ်ႏ တစွိုꩻ၊ တမျိုꩻတောမ်ႏတမျိုꩻ အခါႏ ကအောဝ်ႏသျှုတ်သျှက်နေးစွဉ်ႏ အမျိုꩻမျိုꩻ အစားစား တဗွိုန်တောဝ်းလို့ဝါင်ꩻ ကနုဲင်းဒါႏ ကဆောမ်ꩻထာꩻသား၊ ကောဝ်ႏဖုံႏကကူꩻသော့ꩻဒါႏဝိဆန်ႏ (ဝတ်မှုန်ကူးခြင်း) စတဲင် ဖုံႏယို ထောင်ထွားလွေꩻ အောဝ်ႏပွိုင်းဝွို့လူႏလုဲင်ႏလို့ဝါင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။

အသꩻသက်ကအောဝ်ႏသားအမျိုꩻမျိုꩻဖုံႏ တဗွိုန်တောဝ်းလို့ဝါင်ꩻယို ကအုံလွူꩻ ကအုံအောဝ်ႏရာꩻအရပ်၊ ကထုမ်ႏအံႏအဆာႏအရပ် ဒေႏသအလꩻ ထောင်ထွား အွဉ်ႏခွဲꩻဖြယ်နေးနောဝ်ꩻသွူ။ ဂေဟဗေဒစနစ်ယို တယ်ႏစွဉ်ႏ ကအောဝ်ႏဒါႏဟမ်ႏလောင်း ဗထမ် ဂေဟဗေဒစနစ် ကအောဝ်ႏဒါႏထီကို ဖုံႏယို အောဝ်ႏအမျိုꩻမျိုꩻ အစွိုးစွိုးတဲင် တဗွိုန်နုဲင်းတောဝ်းလို့ဝါင်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။

"Ecology" ကရိုꩻဒါႏ ဝေါဟာရယို ဒေါ့ꩻငေါဝ်းအနေႏသွုံꩻဒျာႏ social ecology ၊ deep ecology စတဲင်နုဲင်းနောဝ်ꩻဖုံႏတဲင် သဘာဝအသောင်အရင်ꩻ (မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း) သဘာဝအသောင်အရင်ꩻထိန်ꩻသိမ်ꩻရေꩻဝါႏဒ  ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းငွာဖုံႏယိုလဲ့ အဓိပ္ပါယ်ႏဗွိုန် ဝေါဟာရအနေႏသွုံꩻအီနေနေနောဝ်ꩻသွူ။

Ecology မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း oekologie ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းငွာ ဝေါဟာရယို ဂျာမန် ဇီဝဗေဒပညာႏသျှင်ႏ အန်းသ်ထက်ခွော်လ် (Ernst Haeckel) တီႏထွင်ႏသေꩻခါꩻ ၁၈၆၆ နေင်ႏတဲင် " အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် တောမ်ႏ အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် အသောင်အရင်ꩻအခါႏ ထောင်ထွား(လေ့လာ) အောဝ်ႏဝွို့သွုပ်သွယ်ႏ သိပ္ပံပညာႏရပ်" အဓိပ္ပါယ်ႏ ဗွောင်ဖွင်ꩻသတ်မတ်သေꩻခါꩻ နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ ဟက်ခွော်လ် (Haeckel) တဗွောင်ဖွင်ꩻသေꩻခါꩻတောဝ်း သဖော်ꩻတရာꩻအလုဲင်းတဲင် တဲမ်းထန်ႏတိတိကျကျ ထဲင်းနေးတောဝ်းသွူ။ အရီးစသွတ်ꩻ ကသွုံꩻသွဉ်အီလိတ ်အုပ် (ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်, ကသွဉ်အီတက္ကသိုလ်ႏကို အရီးစသွတ်ꩻသွဉ်တန်ꩻ)နောဝ်ꩻ ဒိန်းမတ် ရုက္ခဗေဒပညာႏသျှင်ႏ ယူစီးနီးယပ်စ်ဝိုးမဲင် Eugenius Warming တဲမ်းသေꩻခါꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကွပ်လိတ်အုပ်ယိုတွော့ꩻ   လိုꩻခေတ်လဲင်ႏခါဖုံႏ တောင်ꩻမှတ်သေꩻခါꩻ ဝိုးမဲင် Warming နောဝ်ꩻ တယ်ႏထောင်ႏ ဂေဟဗေဒပညာႏရပ် Ecology သားအနေႏ နောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ပရိုတိုသုန်း

**သေ့ꩻ ပရိုတိုသုန်း** () () သေ့ꩻပရိုတိုသိုန်း ဖုံႏယို သတ္တဝါႏအစား သဲလ်(cell) အောဝ်ႏတဗာႏဖြီႏဖြီႏလွုမ်ꩻတဲင်၊ ခွိုꩻနွယ်ႏ မျိုꩻပေါင်ꩻစုနောဝ်ꩻ ပါသော့ꩻ ပရိုတိုသိုးဝ (Protozoa) ကိုနောဝ်ꩻသွူ။ ပရိုတိုသုန်းဖုံံႏယို နမ်းခန်ႏထာႏကအောဝ်ႏ(စုဗူႏ)ပွုံႏနောဝ်ꩻ ထွာအသျှင်ꩻသွတ်ꩻဖုံႏတဲင် ၊ ခွိုင်ႏကားတိရိစ္ဆာန်ႏလောကကိုယို ထွာအရန်းအဖွိုႏသွတ်ꩻသတ္တဝါႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ 

ပရိုတိုသိုးဝ ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းယို ထွာဒျာႏ "ဂရိ" လိုꩻမျိုꩻ ငေါဝ်းငွါတဲင် အရီးသွတ်ꩻ(ကနဦး)တိရိစ္ဆာန်ႏ အဓိပ္ပါယ်ႏလꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ တိရိစ္ဆာန်ႏအလင်ဖုံႏနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ မဲစ်တာသိုးဝ (Metazoa) တဲင် ၊ မဲစ်တာသိုးဝ နောဝ်ꩻ သဲလ် (cell)အာဖုံႏ ကစုဗူႏအောဝ်ႏ တိရိစ္ဆာန်ႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။

ထာꩻသားပရိုတိုသုန်းဖုံႏယို အောဝ်ႏအမျိုꩻပေါင်ꩻ ၁၅,၀၀၀ ရပ်ပိဉ် ရိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ကဲဉ်းအာအာနောဝ်ꩻတဲ ပရိုတိုသုန်း ဖုံႏယို ပေႏလွဉ်ꩻငါႏထာꩻတဲင် ထွားဗာႏတောမ်ႏ မိုက်ခရိုစကုပ် (microscope) မန်ႏပလူꩻမꩻ ထီႏနွောင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ပရိုတိုသုန်းဖုံႏယို ထီႏထွားမော့ꩻနွောင်ꩻ ထီခြောင် တောမ်ႏ ပင်ႏလယ်ႏကို ကအောဝ်ႏဒါႏ ဖြေ့သိဉ်လောင်း ၊ မောဝ်လောင်း၊ လုံးပင်မွူး(ကျောက်ခက်ပင်)လောင်း ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။
 
ထူႏသွူထီ အွိုးအရပ် စားနောဝ်ꩻကိုတဲင် မိဉ်ႏထွားတောမ်ႏ မိုက်ခရိုစကုပ် မှန်ႏဖီလူꩻနောဝ်ꩻ ထီႏနွောင်ꩻ ပရိုတိုသုန်း အဗာႏပေါင်ꩻအာမွေးစွဉ်ႏထာꩻ အောဝ်ႏသော့ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ပရိုတိုသုန်းဖုံႏယို အပွာꩻယိုꩻ အတိုꩻလွဉ်ယိုꩻတဲင် ကအောဝ်ႏဒါႏအသောင်အရင် အခေႏအနေႏ မိဉ်ႏသေဉ်ႏလျော်ႏ မိဉ်ႏလွောက်ဖက်နောဝ်ꩻ နားရီꩻဆေ့ꩻဆေ့ꩻနေးငါ အခိန်ႏတစိပေႏအကိုလွုမ်ꩻလဲ့ ပွာꩻလွဉ် တိုꩻလွဉ်နွောင်ꩻ အဗာႏပေါင်ꩻတွက်သူႏသေနေးဒွုမ်နောဝ်ꩻသွူ။

ပရိုတိုသုန်း အဗာႏပေါင်ꩻအာ အောဝ်ႏသော့ꩻထီကိုအကျောင်ꩻနောဝ်ꩻ သိပ္ပံပညာႏသျှင်ႏသီး တထီႏတမော့ꩻတောဝ်းဒွိုန်း ဗꩻထမ်စွဉ်ႏ ၁၇ ရျာꩻစုအစောဝ်းရပ်ခိန်ႏ နောဝ်ꩻသွူ။ တွိုႏ ခရေတ်နေင်ႏ ၁၆၄၇ မꩻ အန်တိုနီဖီးလေပ်ဗန်လေးဗေဉ်ဟုတ် (Antonie Philips van Leeuwenhoek) ကရိုꩻဒါႏ ဒပ်ဆ် (Dutch) လိုꩻမျိုꩻ အဏုဇီဝဗေဒပညာသျှင်ႏ တောမ်ႏ အဏုစကုပ်ပညာႏသျှင်ႏ (microbiologist and microscopist) ယို ထွားစမ်ꩻအီတောမ်ႏ မန်ႏဖီလူꩻ မိုက်ခရိုစကုပ် တဲင် ထီတွိုင်ꩻ ထီနောင် ထီခြောင် ဖုံႏကိုနောဝ်ꩻ ပရိုတိုသုန်း (အဗာႏပေါင်ꩻအာ)ဖုံႏ အောဝ်ႏသော့ꩻကရိုꩻယို စထီႏ စမော့ꩻ စသေလွဉ်နောဝ်ꩻသွူ။

ပရိုတိုသုန်း တဗာႏတောမ်ႏတဗာႏဖုံႏယို ရုဲင်ꩻတသွိုး လွေꩻချာငါထာꩻနောဝ်ꩻ တမျိုꩻတောမ်ႏတမျိုꩻ ၊ တစားတောမ်ႏတစား တဗွိုန်တောဝ်းလွဝါင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ဥပမာႏ -
* ယူဂလီးနား(Euglena)ကရိုꩻဒါႏ ပရိုတိုသုန်းဖုံႏနောဝ်ꩻ အွဉ်ႏတသွိုးအဆွဉ်ႏယောင်ႏ(ဆွဉ်ႏတု) ကအောဝ်ႏအနမ်းလောင်းတဲင် ရုဲင်ꩻတသွိုး လွေꩻချာလွေꩻငါအီနောဝ်ꩻသွူ။
* အမီးဗား(amoeba) ကရိုꩻဒါႏ ပရိုတိုသုန်း ဖုံႏနောဝ်ꩻ အနမ်းဖဲ့ꩻသောင်ဖဲ့ꩻကအောဝ်ႏလေပ်ဗဲဉ်ဒါႏ အဆွဉ်ႏဆားဖုံႏအောဝ်ႏတဲင် သွုံꩻအီ အဆွဉ်ႏဆားဖုံႏတွော့ꩻ လွေꩻချာငါအီနောဝ်ꩻသွူ။
* ပလဲစ်စမိုဒီယမ်(Plasmodium) 
ကရိုꩻဒါႏ ပရိုတိုသုန်း ဖုံႏနောဝ်ꩻ အီႏရုဲင်ꩻတသွိုး လွေꩻချာငါအတာႏ သွုံꩻအီခရာႏ ထာꩻမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻတအောဝ်ႏတောဝ်းတဲင် အုံစွယ်ꩻစွူဗော့ꩻ တထွောင်းချင်ႏနောဝ်ꩻသွူ။
 
ပရိုတိုသုန်းဖုံႏနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏထီကိုလွုမ်ꩻတကာႏတောဝ်း လိုꩻသီးခန်ꩻထာႏ နမ်းကို တောမ်ႏ ဟမ်ႏကိုဖုံႏလဲ့ အောဝ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ တခြေ့အဲင်ႏတွော့ ကလꩻ ထာꩻဆော့ရောႏဂါႏနောဝ်ꩻ ကွပ်သွီႏယာႏကိုသူꩻ ထာꩻဆော့ꩻရောႏဂါႏပရိုတိုသုန်း ဖုံႏ နွို့လွဉ်တွော့ꩻ ဆော့ဆာဗာႏနောဝ်ꩻသွူ။  

ပရိုတိုသုန်းဖုံႏ မိဉ်ႏနွို့လွဉ် နမ်းကိုနောဝ်ꩻ ထာꩻဆော့ရောႏဂါႏ (Malaria ) တောမ်ႏ တဟွိုတသီးထာꩻ (yellow fever) ထွာလွဉ်ဒါႏနောဝ်ꩻသွူ။ ပရိုတိုသုန်းဗာႏပေႏဖုံႏယို မာꩻနှောင်ႏသျှက်နွောင်ꩻသွတ်ꩻ မာꩻယပ်ꩻခုဲင်ႏနွောင်ꩻသွတ်ꩻ  သေ့ꩻ(ထာꩻသားပေႏ)ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ပရိုတေင်း

**ပရိုတေင်း** () ကရိုꩻနဝ်ꩻ အမီနို အဲတ်သစ် ဖုံႏ ကဖွဲ့ꩻဗူႏခါꩻဒါႏ ဩဂဲန်းနစ် ဒြပ်ခြွဉ်း တမျိုꩻဒျာႏသွူ။ အမိုင်နိုအဲတ်သစ်ဖုံႏကအဝ်ႏဆွိုက်စပ်တဝင်ꩻနုဲင်းတဖြွီꩻသူꩻနဝ်ꩻ ကွပ်ပွိုးအဆွာꩻလွဉ်ꩻငါႏတဲင် အဝ်ႏတခွေႏဗာႏနေးတွော့ꩻ လဲင်ꩻတလွုံꩻနေးစွဉ်ႏဒျာႏသွူ။ အမိုင်နိုအဲတ်သစ်ဖုံႏ ကအဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ ပေါ်လီမာအကိုနဝ်ꩻ နေးတွမ်ႏပဲစ်တိုက်သီး (peptide bond)ဖုံႏတွော့ꩻ အဆွိုက်စပ်လွေꩻ  ကာဗောက်သိုင်း (carboxyl) အစွိုꩻဗူႏ တွမ်ႏ အမီနို (amino) အစွိုဗူႏဖုံႏအခါႏကိုသွူ။ ပေါင်ꩻဗူႏပရိုတေင်းတမျိုꩻခိန်ႏတွင်ꩻ အမီနို အဲတ်သစ်ဖုံႏယို အီႏဆွိုက်အီဗာႏနေးတွမ်ႏ အစီႏအစဉ်ႏနုဲင်းမုဲင်ꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ အအွဉ်ႏနယ်နေးဒျာႏတွမ်ႏ စွိုးဗီသကရိုꩻဒါႏ စီး (Gene) ဖုံႏအကို သွံဖြုံႏတတွဲꩻ စွိုးခွိုꩻသင်္ကေတ (genetic code) ဖုံႏသွူ။  

ပရိုတေင်းကပေါင်ꩻဗူႏထာꩻနဝ်ꩻ အမီနိုအဲတ်သစ်အဝ်ႏ ၂၀မျိုꩻသွူ။ နဝ်ꩻထွူတကာႏတဝ်း ဗေတ်အစျꩻအကင်အလင်ဖုံႏလဲ့  ဖျင်ဟဝ်ဖေႏပရိုတေင်းယိုကပေါင်ꩻဗူႏထာꩻတဲင် အပြောင်ꩻလုဲင်ႏဖေႏ ပရိုတေင်းသီး အရုပ်သတ္တိꩻ၊ အဓာတ်သတ္တိꩻ၊ အဗျာႏလိမ်ꩻမုꩻ၊ ညိမ်ꩻစွူမုꩻဖုံႏသွူ။ ပရိုတေင်းဖုံႏနဝ်ꩻ အချင်ꩻချင်ꩻပူꩻတွဲꩻတဝင်ꩻတွော့ꩻ ထွာလွဉ်အီ အကွို့ꩻအခဝ်တိဉ်ႏစွူတဗာႏတဲင် ဝွေꩻနဝ်ꩻ မာꩻဖေႏဗာႏ ဝင်ꩻကသတ်မတ်ခါꩻဒါႏ ထာꩻမာꩻတမျိုꩻသွူ။

ပရိုꩻတေင်းကရိုꩻယိုနဝ်ꩻ ဗွိုန်ပီနုဲင်း ဇီဝမော်လီစျူးအတန်စားအလင်ဖုံႏနေနေ ဝွေꩻယိုတဲ့ သꩻသားသီးအတာႏ အရေꩻတန်ဒြပ်တခြိုꩻတမျိုꩻဒျာႏနေနေတဲင် သဲလ်တဗာႏ အသက်ဖေႏကမွန်ဗန်ꩻနွောင်ꩻရေꩻအတာႏ ဝွေꩻသီးမာꩻဖေႏဗာႏထာꩻမာꩻနေနေသွူ။ ပရိုတေင်းကရိုꩻနဝ်ꩻ အိဉ်သိုင်းဖုံႏဒျာႏကဲဉ်းအာတဲင်တွော့ꩻ ဇီဝမာꩻဓါတ်ဖေႏကပြိုင်(ဖေႏကတွင်ႏ)အီအတာႏ ဝွေꩻနဝ်ꩻထွာဒျာႏ ဓာတ်စွဲကိုတမျိုꩻနဝ်ꩻသွူ။ ပရိုတေင်းဖုံႏယိုတဲ့ ထွာဒျာႏ သꩻသားသတ္တဝါႏသီးအတာႏ အရေꩻတန်အဟာႏရဓာတ်တမျိုꩻနေနေသွူ။ သꩻသားသတ္တဝါႏသီးအသက်မွန်ဗန်ရေꩻအတာႏ အရေꩻကတန်ဒါႏ အမိုင်နိုအဲတ်သစ်အမျိုꩻ၂၀လွုမ်းလွုမ်းယို ဝွေꩻသီးနမ်းတွမ်ႏနမ်းထေမာꩻချာတဒါႏတဝ်းနဝ်ꩻမ့ꩻ အာႏကွိုꩻဗာႏနေး ပရိုတေင်းဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ သတ္တဝါႏသီးကအံႏသော့ꩻခါꩻဒါႏအဆာႏအဟာႏရဖုံႏ အမိဉ်ႏဒွိုႏပဲစ်ꩻဟို့ꩻကိုတွင်ꩻနဝ်ꩻ ဝွေꩻသီးကအံႏသော့ꩻခါꩻဒါႏ ပရိုတေင်းဖုံႏယို ဖေႏကထွာ အမိုင်နိုအဲတ်သစ်အတာႏ မာꩻပြုဲင်ထွူတဲင်တွော့ꩻ အထူႏသွုံꩻလွေꩻအီ ဇီဝခါႏထွာကုဲင်မုꩻကိုသွူ။

## ပေါင်ꩻစပ်ပရိုတေင်း

ခွိုꩻဗီဇအကိုကပါသော့ꩻဒါႏ အချက်အလက်ဖုံႏအလ့ꩻ  အွဉ်ႏဆွိုင်ꩻရဲဉ်ႏထွူ အမိုင်နိုအဲတ်သစ်ဖုံႏတွော့ꩻ ပေါင်ꩻစပ်ဖွဲ့ဗူႏအီ ပရိုတေင်းသွူ။ ပရိုတေင်းဖုံႏနဝ်ꩻ ပေါင်ꩻဗူႏအီႏဒျာႏတွမ်ႏ ဆဲင်ႏရာꩻအမိုင်နိုအဲတ်သစ်ရဲဉ်ႏဖုံႏ စွုမ်ႏဗာႏဗာႏသွူ။ ဗီသအမုဲင် ကရိုꩻနဝ်ꩻ ကိုဒွန်(codon) ကရိုꩻဒါႏ နျူကလီတိုက် သွံဖြုံႏတွယ်ꩻတစွုံႏဒျာႏသွူ။ အမုဲင်တစွုံႏတစွုံႏယိုနဝ်ꩻ တင်ခါꩻဖေႏ အမိုင်နိုအက်သစ်တမျိုꩻစီႏသွူ။ methionine သင်္ကတအမုဲင်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ AUG သွူ။ ဒီအဲန်အေအကိုနဝ်ꩻ နျူကလီရိုတိုက်အဝ်ႏ ၄ မျိုꩻတဲင်တွော့ꩻ ကထွာနွောင်ꩻဒါႏ ကိုဒွန်အဆေ့ꩻအအာနဝ်ꩻ အဝ်ႏ ၆၄ မျိုꩻသွူ။ ကွပ်ပွိုးနဝ်ꩻမ့ꩻတဲင် ကိုဒွန်ကကိုယ်ႏစာꩻပျုခါꩻဒါႏ အမီနိုအဲတ်သစ်ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏတဗာႏလွုမ်ꩻတကာႏတဝ်းသွူ။ 

ဒီအဲန်အေခွိုꩻဗီသဖုံႏနဝ်ꩻ ပထမအရီးသွတ်ꩻ အမ်အာအန်အေ (messenger RNA, mRNA) အနေႏ RNA polymerase ကရိုꩻဒါႏ ပရိုတေင်းဖုံႏကူꩻပြောင်ꩻဖေႏဒျာႏသွူ။ အမ်အာအန်အေယို အွဉ်ႏတပျာႏနေးတွော့ꩻ ရိုင်ဗိုသုန်းဖုံႏနဝ်ꩻ ပေါင်ꩻစပ်ဖေႏ ပရိုတေင်းအနေႏသွူ။ 

အဝ်ႏအမ်အာအန်အေ နမ်းတပျာႏတွော့ꩻ ကပေါင်ꩻစပ်လွဉ်ဒါႏ ပရိုတေင်းယိုနဝ်ꩻ ဝင်ꩻဟဲ့ꩻ ချာႏပြန်ႏဘာႏသာႏ(translation) နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ရိုဗိုသုန်းဖုံႏနဝ်ꩻ တွယ်ꩻခြꩻတွမ်ႏ အမ်အာအန်အေလောင်းတဲင် ဖတ်ထွားဖေႏ နျူကလီရိုတိုက်သွံဖြုံႏတဲင် တွယ်ꩻဖက်ယင်း ကိုဒွန်နဝ်ꩻတဲင် ပေါင်ꩻစပ်အီ အမီနို အဲတ်သစ်သွူ။  ပရိုတေင်းအပေႏအတန်နဝ်ꩻ အဓိကဒျာႏ အမီနိုအဲတ်သစ်ပါသော့ꩻ အဆေ့ꩻအအာအလွောက်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ကာရိုတိဉ်း

**ကာရိုတိဉ်း** () ဟဲ့ꩻ ကဲရော့တိဉ်း ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အဝ်ႏဟန်ႏလွူးဒီႏတနျာႏကို ကလꩻလွဉ်ဒါႏ အရောင်ႏတနျာႏ၊ မာꩻအရောင်ႏတခြိုꩻသိုမ်စွိုး ခြွဉ်းဗူႏဝင်ꩻကိုဒျာႏသွူ။ ထာꩻအီႏတောမ်ႏ သေင်ႏလာႏကိုဖုံႏတဲ့ အဝ်ႏပါဒါႏနေနေသွူ။ ကာရိုတဲဉ်းနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ သျုက်တရေင်ဒါႏ ဟုဲက်ဒရိုကာဗွန်ဖုံႏဒျာႏသွူ။ ဗီတာမိဉ် အေ အဟာႏရ ကလꩻအီဒါႏ အရောင်ႏတသီး အရာႏအဒီႏအရွီးဖုံႏကိုလဲ့ ကာရိုတိဉ်းဖုံႏ အဝ်ႏပါသော့ꩻနေနေသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
နယ်ႏပယ်ႏ (ဇီဝဗေဒ)

ခွဲꩻချာꩻ ဇီဝဗေဒ စွိုးခွိုꩻခရာႏအရန်းဖုံႏကိုနဝ်ꩻ **နယ်ႏပယ်ႏ** () (လဲတ်တိဉ် : *regio*) မွေးတဝ်းလဲ့ **ဒိုမေင်း** နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ Carl Woeseတောမ်ႏ ပညာႏသျင်ႏသီးတစွိုꩻ ကဖန်ဆင်ꩻခါꩻဒါႏ နယ်ႏပယ်ႏဖြယ်သိုမ်စွိုး ခွဲꩻချာꩻစွိုးခွိုꩻစနစ်ကိုနဝ်ꩻ ထွာအထိုသွတ်ꩻအရန်းသွူ။ အရန်းယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဟဲ့ꩻလွ့ သူပါကိဉ်းဒန်း (superkingdom)၊ ရဲလ်မ် (realm)၊ အဲမ်ပုဲင်ယာ (empire) နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။

## နယ်ႏပယ်ႏ ဝိသေသလက္ခဏာႏဖုံႏ

## အာႏကွိုꩻ
ကာဗိုက်

**ကာဗိုက်** () ကရိုꩻနဝ်ꩻ ကာဗွန်တွမ်ႏ ဒြပ်စဉ်ႏအလင်ဖုံႏ ကပေါင်ꩻစပ်ခါꩻဒါႏ ဒြပ်ခြွဉ်းတမျိုꩻဒျာႏသွူ။ ကဲလ်သီယံကာဗိုက်ယို မိဉ်ႏပျုပျင်ႏအီတွမ်ႏထီနဝ်ꩻ အီႏလꩻလွဉ် အဲတ်သီတလဉ်းတဲင် မဉ်ႏပျုပျင်ႏအီႏဒျာႏ တန်တလမ်ကာဗိုက် တွမ်ႏ တန်သတဉ်ကာဗိုက်ဖုံႏနဝ်ꩻ အီႏလꩻလွဉ်အီ သတ္တုဆွော့ꩻဖုံႏသွူ။ ဝင်ꩻကဟဲ့ꩻ ဗိုရန်ကာဗိုက်နေးနဝ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏနေကဒွိုန်းသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ
ကလိုရိုဖောင်း

**ကလိုရိုဖောင်း** ()နဝ်ꩻ အရောင်ႏအဲဉ်ထဝ်းအထီတမျိုꩻဒျာႏတဲင် ဝင်ꩻမာꩻအီ တသီႏတဖေင်ꩻသွူ။ တသီႏယိုနဝ်ꩻ လစ်ဗာပူးလိုခွိုꩻ ဒေးဗစ်ဝေါလ်ဒိုင်နဝ်ꩻ သေရီးရီးဝင်ꩻတဲင် ဝွေꩻတိန်ႏဒေါ့ꩻနယ်စေင်းသဉ်ပသဉ်တွော့ꩻ စေင်းသဉ်ပသဉ်နဝ်ꩻ ဖြဲ့ꩻလွမ်ꩻလာꩻအီလိုꩻဆာတာႏ သွုံꩻအီခန်းတသီႏယိုနဝ်ꩻသွူ။ ဝိတိုရိယ ခွန်မူႏကလွူးဖွာꩻအပို အဖြာꩻအဋ္ဌမ တွမ်ႏ အဖြာꩻနဝမတွင်ꩻနဝ်ꩻလဲ့ အဆာဖေႏနေးကသက်သာႏတဲင်တွော့ꩻ အတရေ့ꩻဗာႏ ကရိုဖောင်းလွီး အရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ  မိဉ်ႏမာꩻ လိတ်ကံꩻပယ်ꩻ(သိုင်းဗုတ်)ဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻထာꩻမာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ပလဲတ်သတစ်ဗီႏ(Acrylic)ယို တဗီႏတွမ်ႏတဗီႏဖေႏနေးကအဝ်ႏဆွိုင်ꩻတဝင်ꩻတဲင် ဝင်ꩻသွုံꩻအီဗာႏနေး ကရိုဖောင်းကောႏထီသွူ။ ကရိုဖောင်းနုဲင်းနုဲင်းကီလဲ့ ဝင်ꩻကမာꩻနေးကောႏထီနဝ်ꩻ အစွန်ꩻပေါꩻသန်ထွꩻတဝ်း နုဲင်းတသီႏတဖေင်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ