open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ဝေင်ꩻနယ်ႏတာကေတ

**ဝေင်ꩻနယ်ႏတာကေတ** () () နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ ဗိုလ်တထောင်ခရဲင်ႏ ကို ကပါဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ အခဝ်ကွဉ်ႏကို ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ တခူးတခဝ်ဟံႏနယ်ႏဒျာႏသွူ။ ဖဲ့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻတောမ်ႏ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏတိဉ်ကန်းစျုန်း၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ပဂိုꩻခြောင်၊ ဖဲ့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏဒေါးပုံ ဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻနယ်ႏဒေါးပုံကိုနဝ်ꩻ ရပ်ကွက်အဝ်ႏ(၁၉)ကွက်သွူ။ ပသွန်တောင်ခြောင်နဝ်ꩻ အဝ်ႏဖျတ်ကာႏလင်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏယိုအကိုသွူ။ တောမ်ႏဝေင်ꩻနယ်ႏတန်လိဉ်၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏတာမွေဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဆွိုက်ခါꩻတောမ်ႏ တထာဖုံႏသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

 

ကဏ္ဍ:ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
ဟံႏပထဝီႏ ကိုဩဒိနိတ်စနိစ်

**ဟံႏပထဝီႏ ကိုဩဒိနိတ် စနိစ်** မွေးတဝ်းလဲ့ **ဟံႏပထဝီႏ ယီးနယ်ဟံႏပုင်ႏစနိစ်** () ကရိုꩻနဝ်ꩻ ကအွဉ်ႏယီးနယ်ဖေႏ ကမ္ဘာႏလောင်း အဝ်ႏဒါႏခင်ႏလမ်းတွိုင်ꩻတာႏ အွဉ်ႏထွော့မုဲင်နေး ဂဏန်ꩻအမုဲင် မွေးတဝ်းတဲ့ လိတ်ဖြုံႏသင်္ကေတအမုဲင်ဖုံႏ ယီးနယ်ဟံႏပုင်ႏစနိစ် တဗာႏဒျာႏသွူ။ ကမ္ဘာႏလောင်း အဝ်ႏဒါႏခင်ႏလမ်းဖုံႏယို တဲက်ထွားစွဉ်ႏနေး လတ္တီစျု တောမ်ႏ လောင်စီစျု ဖုံႏသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ဝေင်ꩻနယ်ႏမိင်ကလာတောင်ညွတ်

**ဝေင်ꩻနယ်ႏမိင်ဂလာတောင်ညွတ်** () () နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ ဗိုလ်တထောင်ခရဲင်ႏ ကို ကပါဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ အခဝ်ကွဉ်ႏထာႏဝကို ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ ဝေင်ꩻကဲဉ်ကိုဟံႏနယ်ႏဒျာႏသွူ။ ဖဲ့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏဗဟန်း၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏဒဂုံ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏပသွန်တောင် တောမ်ႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏဒေါးပုံ၊ ဖဲ့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏဗိုလ်တထောင်၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏစျောက်တဒါး ဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻနယ်ႏမိင်ဂလာတောင်ညွတ်ကိုနဝ်ꩻ ရပ်ကွက်အဝ်ႏ(၂၀)ကွက်၊ လိုꩻအဝ်ႏအုံသော့ꩻ (၁)သိန်ႏလွိုရပ်တဲင် ထွာဒျာႏ လိုꩻအုံသော့ꩻအာဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

 

ကဏ္ဍ:ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
ဝေင်ꩻနယ်ႏပသွန်တောင်

**ဝေင်ꩻနယ်ႏပသွန်တောင်** () ) () နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ ဗိုလ်တထောင်ခရဲင်ႏ ကို ကပါဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ အခဝ်ကွဉ်ႏထာႏဝကို ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻတန်ရန်ႏတကုင်ႏ ဝေင်ꩻကဲဉ်ကိုဟံႏနယ်ႏဒျာႏသွူ။ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏမိင်ဂလာတောင်ညွတ်၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ပသွန်တောင်ခြောင်၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဒေါးပုံ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻတောမ်ႏနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏဗိုလ်တထောင်၊ ဖဲ့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏတာကေတ ဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻနယ်ႏပသွန်တောင်တောမ်ႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏဒေါပုံနဝ်ꩻ အဝ်ႏဆွိုက်ခါꩻတောမ်ႏ မဟာဗန္ဓုလတထာသွူ။ ဝေင်ꩻနယ်ႏပသွန်တောင်ကိုနဝ်ꩻ ရပ်ကွက်အဝ်ႏ(၁၀)ကွက်သွူ။

## အာႏကွိုꩻ

 

ကဏ္ဍ:ရန်ႏတကုင်ႏတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
လတ္တီစျု

မိဉ်ႏထွား ကမ္ဘာႏဟံႏဟံႏပုင်ႏ(မြေပုံ)ကိုနဝ်ꩻ အီႏထီႏဗာႏ အဝ်ႏအီကွေတာသီး ကကဲစ်ꩻတဲမ်းထွို့ꩻနဝ်ထင်ꩻကီလ ပြဲင်ႏစွဉ်ႏဒါႏဝင်ꩻ သီးပြဲင်ႏ(မျဉ်းပြိုင်)ဖုံႏ နဝ်ꩻသွူ။ သီးပြဲင်ႏဖုံႏနဝ်ꩻနဝ်ꩻ အထန်ႏကို တအဝ်ႏမွေးတဝ်းသွူ။ ထွာဒျာႏ တဲက်ထွားအီ ကမ္ဘာႏဟံႏလောင်း ခင်ႏလမ်းတထွောင်းတောမ်ႏတထွောင်း အဗွော့ꩻအညာꩻ ဖေႏကလꩻယိုꩻနွောင်ꩻတာႏ ဟံႏပထဝီႏဆရာႏသီး အွဉ်ဝင်ꩻထေဉာဏ်ႏ တဲမ်းထွို့ꩻခါꩻဒျာႏလုမ်ꩻသွူ။ သီးပြဲင်ႏနဝ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖန်လွေꩻ **လတ္တီစျု** () ဟဲ့ꩻ **လတ်တီစျုဒ်** နဝ်ꩻသွူ။

လတ္တီစျုသီး တရဲဉ်ႏတောမ်ႏတရဲဉ်ႏခါႏနဝ်ꩻ တဲမ်းထွို့ꩻ အွဉ်ႏခါႏနေး ၁ဝ° (၁ဝ ဒီဂရီ) သွူ။ အီကွေတာ ဆꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻ ကအဝ်ႏဒါႏ လတ္တီစျုဖုံႏနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖန်လွေꩻ လတ္တီစျူထင်ꩻတဲင် အီကွေတာ ဆꩻနဝ်ဖဲ့ꩻ ကအဝ်ႏဒါႏ လတ္တီစျုဖုံႏယို ဟဲ့ꩻဖန်လွေꩻ လတ္တီစျုနဝ် နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ကမ္ဘာႏဟံႏတန် အမိဉ်ႏတဝွန်ႏ တိကျတတွာဝင်ꩻနဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏလောင်း ဒီဂရီတွိုင်ꩻ အဗွော့ꩻအညာꩻလဲ့ အီႏဗွိုန်ပီဝင်ꩻသွူ။ ကွဲႏတွော့ꩻ ကမ္ဘာႏဟံႏတန် အနာကီ အနာဆꩻလဖဲ့ꩻ ဝင်းရိုးစွန်း အခဝ်နဝ် အခဝ်ထင်ꩻ ဒေႏသဖုံႏနဝ်ꩻ သမ်းတပျာႏတဲင် ဝင်ရိုးစွန်းဒေႏသဖုံႏတောမ်ႏ အီကွေတာထျꩻ ဒေႏသဖုံႏနဝ်ꩻ ဒီဂရီဗွိုန်ပီလဲ့ အဗွော့ꩻအညာꩻ ပေါင်းကွာႏထိုꩻဆေ့ꩻဆေ့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏအီကွေတာ ဗꩻလွေꩻ ဝင်ရိုးစွန်းအခဝ်ထင်ꩻ တရိုꩻတဝ်း၊ ဗꩻတွိုႏလွေꩻ ဝင်ရိုးစွန်းအခဝ်နဝ်ကို တရိုꩻတဝ်း အဝ်ႏခွဲꩻချာꩻခေါ်ဖေႏ ၉၀° စီႏ နဝ်ꩻသွူ။ တဲက်ထွားအဗွော့ꩻအညာꩻနဝ်ꩻ တဲက်တယ်ႏစဒျာႏ အီကွေတာတဲင် ဒီကွေတာယို အွဉ်ႏထွော့လွေꩻ ဝ°(သုညဒီဂရီ) နဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ခယ်လိုရီ

**ခယ်လိုရီ** () ကယ်ရိုရီ ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ စွန်ꩻအာႏယူနစ်(energy unit) တဗာႏဒျာႏသွူ။ ဇီဝဗေဒ ပညာႏရပ်ကို ထွာဒျာႏ ကမာꩻလျားဖေႏနွောင်ꩻဒါႏ ထီ တကီလိုဂရမ် တောမ်ႏအလျားခိန်ႏ တယ်ႏ ၁၅ ဒီဂရီ ဗꩻ ၁၆ ဒီဂရီ အလျားအာႏဒျာႏသွူ။ ထွာဒျာႏ တဲက်ထွားဖေႏအီ အအံႏအွꩻဖုံႏတာႏ ကထေဖေႏနွောင်ꩻဒါႏ အလျားစွန်ꩻအာႏ ပမာႏဏ ဧကမူ(ယူနစ်) ဒျာႏသွူ။ ရူပဗေဒကိုနဝ်ꩻ ကအီႏမာꩻလျားတိုꩻဖေႏနွောင်ꩻဒါႏ ထီ တဂရမ်ယို အလျားခိန်ႏ တဒီဂရီ တာႏ အီႏထေဖေႏနွောင်ꩻ အလျားအာႏ တတွာမုဲင်ꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ တဲက်ထွားအွဉ်ႏထွော့ခါꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဥပမာႏ- ဒဲဉ်တဆိုက်ꩻနဝ်ꩻ ထေနွောင်ꩻ ခယ်လိုရီအာႏ ၁၀၄ တဲင် ဖိုးနဲဉ်းထီ တအောင်စ နဝ်ꩻ ထေနွောင်ꩻ ခယ်လိုရီအာႏ ၂၀ သွူ။

## အာႏကွိုꩻ
လောင်စီစျု

**လောင်စီစျု** () ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဟံႏပထဝီႏ ကိုဩဒိနိတ်စနိစ်တမျိုꩻဒျာႏတဲင် ဝွေꩻနဝ်ꩻ တဲတ်ထွားအွဉ်ႏထွော့ဖေႏ ကမ္ဘာႏဟံႏမဲ့ꩻငါခိုႏ အအဲဉ်ႏအလုဲင်း အမုဲင်တဗာႏ မွေးတဝ်းလဲ့ ထာꩻခြေင်အလင် နမ်းခြုံတဗာႏဗာႏ တွို့ꩻ-ကွဉ်ႏ အပွိုင်အအဝ်ႏပုင်ႏ ဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ဂရိဉ်းနိစ် မွူးနွောင်းသီး (ဂရင်းနစ် မွန်းတည့်မျဉ်း / Greenwich) ဆꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻကအဝ်ႏဒါႏ လောင်စီစျုဖုံႏနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖန် လောင်စီစျုကွဉ်ႏတဲင် အခဝ်တွို့ꩻကိုကအဝ်ႏဒါႏ လောင်စီစျုဖုံႏနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖန် လောင်စီစျုတွို့ꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ လောင်စီစျုသီးဖုံႏယိုနဝ်ꩻ တဲမ်းထွို့ꩻကာႏလွေꩻ ဝင်ရိုးစွန်းနဝ်ထင်ꩻဖုံႏတဲင် အီကွေတာထျꩻ ကအဝ်ႏဒါႏ လောင်စီစျု တဗာႏတောမ်ႏတဗာႏ အဗော့ꩻအညာꩻနဝ်ꩻ ပေါင်းလုဲင်းတဲင် ယိန်းဗော့ꩻလွဉ် ဝင်ရိုးစွန်းဒေႏသနဝ်ꩻ လောင်စီစျုသီး တဗာႏတောမ်ႏတဗာႏ အဗာ့ꩻအညာꩻနဝ်ꩻ ယိန်းပေႏပေႏ ယိန်းအဲဉ်ႏအဲဉ်ႏလွဉ် နဝ်ꩻသွူ။

လောင်စီစျု တဗာႏတောမ်ႏတဗာႏ အဗော့ꩻအညာꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏခါႏခါꩻ တဒီဂရီတဲင် ရင်းနစ် မွန်းတည့်မျဉ်း ဆꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻကအဝ်ႏပယ်ဒါႏ လောင်စီစျုနဝ်ꩻ ထွာလောင်စီစျုကွဉ်ႏ တဒီဂရီတဲင် မွန်းတည့်မျဉ်း ဆꩻတွို့ꩻဖဲ့ꩻကအဝ်ႏပယ်ဒါႏ လောင်စီစျုနဝ်ꩻ ထွာလုဲင်ႏ လောင်စီစျုတွို့ꩻ တဒီဂရီ နဝ်ꩻသွူ။ ကမ္ဘာႏဟံႏယို ၂၄ နားရီႏတလဲင်ႏ အဝ်ႏလေပ်ပတ်ဗွေတပတ်၊ မွေးတဝ်းလဲ့ အဝ်ႏလေပ်ပတ် ၃၆၀° ပတ်တဲင် တနားရီႏ(၃၆ဝ/၂၄)နဝ်ꩻ အဝ်ႏကာႏလွေꩻ ၁၅° သွူ။ အွိုးလိုꩻကအဝ်ႏဒါႏ ကမ္ဘာႏဟံႏလောင်းသားနဝ်ꩻတဲ့ အဝ်ႏထင်းဒျာႏ မွူးလေပ်ပတ်ကာႏလွေꩻနဝ်ꩻသွူ။ အမဲဉ်ႏနဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏဟံႏ လေပ်ပတ်ကာႏလွေꩻဒျာႏသွူ။ ကောပ်နဝ်ꩻမꩻ ၁ နားရီႏနဝ်ꩻ တတွာလွေꩻတောမ်ႏ လောင်စီစျု ၁၅ ° နဝ်ꩻသွူ။

ယင်းတဗာႏနဝ်ꩻ တဒီဂရီယို အဝ်ႏမိနိစ် ၆၀(၆၀) အနေႏ တရိုꩻတဝ်း၊ တမိနိစ်ယို စက္ကန့် ၆၀(၆၀) အနေႏ တရိုꩻတဝ်း အဝ်ႏခွဲꩻချာꩻချင်ယင်းနဝ်ꩻသွူ။ မိနိစ်တောမ်ႏ စက္ကန့်ယိုဖုံႏနဝ်ꩻ အခိန်ႏတမွေးတဝ်း ထွာဒျာႏ အဗော့ꩻအညာꩻဖုံႏလွုမ်ꩻသွူ။ အခိန်ႏ တမိနိစ် တောမ်ႏ တစက္ကန့်နဝ်ꩻလဲ့ အွဉ်ႏနယ်ဖေႏနွောင်ꩻ အဆွိုက်သွုပ်ခါꩻ လောင်စီစျု မိနိစ် တောမ်ႏ စက္ကန့်ဖုံႏ ဆွိုက်ဗွိုန်ပုင်ႏသွူ။ အခိန်ႏ ၂၄ နားရီႏနဝ်ꩻ တတွာတောမ်ႏ လောင်စီစျု ၃၆၀° တဲင် တနားရီႏအခိန်ႏနဝ်ꩻ တတွာတောမ်ႏ လောင်စီစျု ၁၅° နဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ဒုံစောက်ကဆျာႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ

**ဒုံစောက္ကဆျာႏ** (အေင်ႏကလေတ်: Kyaukkachar၊ မန်း : ကျောက္ကချား(ရွာ) ယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ (အခဝ်နဝ်) ၊ သူရိယခမ်း ၊ ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏဒိုꩻ့ခွုမ်ခွင်ꩻလꩻအုံတွူး ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ၊ အွိုင်ႏလုံးဟီႏကို ဒုံတဒုံဒျာႏသွူ။ ဒုံကအဝ်ႏဒါႏခင်ႏလမ်း ကိုဒ်နဝ်ꩻ ၂၀၀၈၄၅ ဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏ ထီခိုႏဆꩻကီ ၁၀၀၀ ပေ (၂၀၀ မီတာ) ကိုသွူ။ ဒုံစောက္ကဆျာႏအကို လမ်းငင်းအဝ်ႏ ၁၃၂၀ လမ်း၊ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ လိုꩻခိုအဝ်ႏ ၃၅၂၉ လိုꩻမူႏအဝ်ႏ ၃၉၁၄ ဖြာꩻသွူ။ အွိုင်ႏလုံးဟီႏကို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ ၇၄၄၃ ဖြာꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ꩻ ဒုံထီတဲမ်းလိတ်၊ ဒုံပါခဲစ်၊ ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ ဒုံလုံးဟီႏ၊ ဖဲ့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ ဒုံနောင်စုံ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံထီကန်ႏ၊ ဒုံပင်မားဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻကိုဒုံဖုံႏ
အီကွေတာ

**အီကွေတာသီး** () ကရိုꩻနဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏဟံႏမဲ့ငါခိုႏ အထာႏဝလောင်း တောမ်ႏသꩻစိတ်ကူꩻထာꩻယူႏတွော့ꩻ ကတဲမ်းထွို့ꩻခါꩻဒျာႏ  သီး(မျဉ်း)တဗာႏဒျာႏသွူ။ အီကွေတာယို တောမ်ႏကမ္ဘာႏဟံႏဝင်ရိုးနဝ်ꩻ အဝ်ႏထဲ့တနꩻ (ဒေါင်လိုက်)ကီလနဝ်ထင်ꩻဝင်ꩻတဲင် အဝ်ႏလွေꩻ ကမ္ဘာႏဟံႏအခဝ်ထင်ꩻတောမ်ႏ ကမ္ဘာႏဟံႏအခဝ်နဝ် အခါႏကိုနဝ်ꩻသွူ။ ဒေႏသရပ်ရာႏ ကအဝ်ႏဗွော့ꩻဒါႏ အီကွေတာထျꩻ ဥတုရာႏသီႏနဝ်ꩻ ထွာခမ်းလျားနဝ်ꩻသွူ။ အီကွေတာယို ကမ္ဘာႏလောင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏလွေꩻ လတ္တီစျု 0 ဒီဂရီကိုတဲင် ပတ်ဝွိုင်ꩻ(လုံးပတ်)နဝ်ꩻ အဝ်ႏ ၄၀,၀၇၅ ကီလိုမီတာ (၂၄,၉၀၁ မဲင်ႏ) ရပ်၊ အဝ်ႏခွဲꩻဖြယ်ခါꩻဖေႏ ကမ္ဘာႏဟံႏ အခဝ်နဝ်တောမ်ႏအခဝ်ထင်ꩻ နီခဝ်နဝ်ꩻသွူ။

## အီကွေတာထျꩻ ရာႏသီႏဥတု
အီကွေတာသီးယို တောမ်ႏမွူးနဝ်ꩻ အဝ်ႏတောက်ꩻတနျꩻလွေꩻဝင်ꩻတဲင် ဒေႏသရပ်ရာႏ ကအဝ်ႏဗွော့ꩻဒါႏ အီကွေတာထျꩻ ဥတုရာႏသီႏနဝ်ꩻ ထွာခမ်းလျားနဝ်ꩻသွူ။

## အီကွေတာသီးထျꩻ ခမ်းထီတောမ်ႏဒေႏသဖုံႏ

 
အီကွေတာနဝ်ꩻ အဝ်ႏဖျတ်ကာႏလွေꩻ အာႏဏာႏပဲင်ႏခမ်းထီဖုံႏ ၁၁ ခမ်းသွူ။ အိဉ်ဒိုနီးသျားခမ်းထီနဝ်ꩻ ကာႏသွူ ပင်ႏလယ်ႏတောမ်ႏကောင်သဲင်လောင်းတဲင် ထွာဒျာႏ အီကွေတာသီး အဆွာꩻသွတ်ꩻ ကကာႏလွေꩻဒါႏ ခမ်းဒျာႏသွူ။:

## အာႏကွိုꩻ
ဒိဋ္ဌိသိုမ်ပါꩻ

ဒိဋ္ဌိသိုမ်ပါꩻ-ကရိုꩻနဝ်ꩻ
၁။	နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ၊	
၂။	အကိရိယဒိဋ္ဌိ
၃။	အဟေတုကဒိဋ္ဌိ ယိုသိုမ်ပါꩻနဝ်ꩻသွူ။
	၁။ နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ-ကရိုꩻနဝ်ꩻ မာꩻဒါႏန ကံကျင်ꩻသီႏလဖုံႏနဝ်ꩻ ခံႏစာꩻဗာႏဘဝယိုလူမ်ꩻ၊ မာꩻသီဝင်ꩻသက် ထူႏတခူန်ꩻဝင်ꩻဝင်ꩻတခြိုꩻနဝ်ꩻ		ခံႏစာꩻချာဗာႏအပဲတ်ဘဝယိုလူမ်ꩻ၊ တပါလွေꩻလွဉ်ꩻတဝ်းဘဝငါသူꩻ အထွူထိုꩻဗော့ꩻနုဲးနဝ်ꩻလူမ်ꩻ၊ ကပယ်ႏထိုꩻအကျိုꩻနုဲးယိုနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ"နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ"နဝ်ꩻသွူ။
	၂။	အကိရိယဒိဋ္ဌိ-ကရိုꩻနဝ်ꩻ မာꩻအကျောင်ꩻအကျိုꩻလꩻတဝ်း၊ ကုသိုလ်ႏကံႏအကုသိုလ်ႏကံႏဖုံႏ အဲန်ထဝ်း၊ မာꩻထွူခန်းလဲ့ အထိုꩻမားချာဗော့ꩻနုဲးနဝ်ꩻ သꩻကယူႏနုဲးနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ"အကိရိယဒိဋ္ဌိ"နဝ်ꩻသွူ။ 
		၃။	လောကကိုယို ထာꩻရာꩻကားကအဝ်ႏနဝ်ꩻ ထာဝရဖရာꩻဖန်ဆင်ꩻဒျာႏလွဉ်းလွဉ်း၊ မီႏသီလွေꩻငါသူꩻနဝ်ꩻလဲ့ ဖျော်လွေꩻထေ့ယင်းဒျာႏ ထာဝရဖရာꩻထျꩻ၊ ဘဝအွိုးချာလဲ့ တအဲန်ထဝ်း၊ ဘဝငါလဲ့ တအဲန်ထဝ်း၊ ထာဝရဖရာꩻဖန်ဆင်ꩻဒျာႏခြေင်ခြေင် ကယူႏနုဲးနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ"အဟေတုကဒိဋ္ဌိ"နဝ်ꩻသွူ။ 
	ဒိဋ္ဌိတန် ယိုသိုမ်ပါꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏသက္ကာယဒိဋ္ဌိမာꩻထွာလွဉ်တဲင်တွော့ꩻ သက္ကာယဒိဋ္ဌိမီႏထဲ့ထိုꩻနဝ်ꩻမꩻ ဒိဋ္ဌိအလင်ဖုံႏလဲ့ ပေါႏထန်ႏလွဉ်တဝ်း ထွာလွဉ်တဝ်းဒူမ်နဝ်ꩻသွူ။ သက္ကာယဒိဋ္ဌိကရိုꩻနဝ်ꩻ ကောပ်ပွိုးအယော့ဆုံးငါႏတဲင်တွော့ꩻ  မီႏအာႏထုတ်ကျပ်ဒျာႏ ဝိပဿနာႏတရာꩻနဝ်ꩻမꩻ သဖောꩻဗွောင် ဝွေꩻ(သက္ကာယဒိဋ္ဌိ)ခရာႏနဝ်ꩻသွူ။ 
	သက္ကာယဒိဋ္ဌိကရိုꩻနဝ်ꩻ "ခွေနမ်းလောင်းယို ရုပ်အဝ်ႏဒင်ႏ၊ ရုပ်လောင်းယို ခွေအဝ်ႏဒင်ႏ"ကယူႏဒါႏ ထာꩻယူႏနုဲးယိုတဲ့နဝ်ꩻ၊ "ခွေအဝ်ႏလွေꩻထာꩻ ခွေအဝ်ႏအုံထွိုင်ႏထာꩻ ခွေအုံလင်ꩻထာꩻ ခွေဗေင်ႏထာꩻ ခွေယောင်းစူယောင်းခင်ႏ"ကယူႏဒါႏထာꩻယူႏနုဲးယိုတဲ့နဝ်ꩻ ၊ "ယိုနဝ်ꩻ ခွေလမ်း ခွေပိုမာ ခွေတခြိုꩻဥစ္စာႏ" ကထူႏဒါႏ ထာꩻယူႏနုဲးယိုတဲ့နဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ"သက္ကာယဒိဋ္ဌိ"နဝ်ꩻသွူ။ သက္ကာယဒိဋ္ဌိဖေႏကထဲ့ထိုꩻမား ဖေႏကကင်ꩻနဝ်ꩻ ထွားမတ်အာႏထုတ်ဗာႏတရာꩻသွူ။ ကအဝ်ႏထွားမတ်အာႏထုတ်တရာꩻတွင်ꩻ မဉ်ႏထောင်လွေꩻတဖူꩻခီင်ႏနဝ်ꩻလဲ့ ကအဝ်ႏထွားမတ်ဒါႏ "ဒဲင်သွူ ကာသွူ  ယမ်းသွူ"နုဲးနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ခွေပါတဝ်းဒူမ်။ ကောပ်ခွေပါတဝ်းဒူမ်တဲင် သက္ကာယဒိဋ္ဌိထဲ့ထိုꩻနဝ်ꩻသွူ။
အွဉ်ႏထွောင်းကဏ္ဍ:User blk-N

လွူးဖွာꩻဇာႏတိပအိုဝ်ႏခမ်း ထွာဒေါ့ꩻဖြဝ်ႏပအိုဝ်ႏငဝ်းငွါနဝ်ꩻသွူ။

ကဏ္ဍ:ဘာႏသာႏငဝ်းငွါအလွောက်ꩻ ဝီခီပီးဒီးယန်းဖိုင်ႏ
နျူတန်

**သာ အုဲက်သဲတ် နျူတန်** () (၁၆၄၃ ဇန်နဝါရီလာ ၄ - ၁၇၂၇ မတ်လာ ၃၁) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အိန်းကလေတ်လိုꩻမျိုꩻ ရူပဗေဒပညာသျင်ႏ၊ သင်္ချာပညာႏသျင်ႏ၊ နက္ခတ္တဗေဒပညာႏ၊ ထာꩻယူႏထာꩻတွေꩻပညာႏသျင်ႏ၊ အဂ္ဂိရတ်(ဖို့ꩻဒြပ်ဓာတ်လွုံꩻ)ပညာႏသျင်ႏ၊ တီအိုလော်စီပညာႏသား တဖြာꩻဒျာႏတဲင် ကမ္ဘာႏသမဲင်ꩻကို အဩဇာႏဒို့ꩻတခြို့ꩻနွောင်ꩻ တန်အာမွေးအကျောင်ꩻ ခမ်းသားလိုꩻအာသီး အဝ်ႏသေယူႏရမ်ꩻခါꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ နျူတန်နဝ်ꩻ ခရစ်နေင်ႏ ၁၆၈၇ ဗာႏကို ထေနယ်လွေꩻ ကပွိုးကဆဲင်ႏဒါႏတောမ်ႏ ကမ္ဘာႏဟံႏထွို့ꩻငင်ႏအာႏ နိယာမဖုံႏသွူ။ ဝွေꩻကခွုမ်မာꩻရုဲင်ꩻတသွိုးဒါႏ ဒြပ်ထွို့ꩻငင်ႏအာႏ(gravity)ဆဲင်ႏရာꩻ နျူတန်နိယာမ သိုမ်ဗာႏနဝ်ꩻ နေင်ႏပေါင်ꩻသိုမ်ရျာꩻလွိုအကို အဝ်ႏတွိုႏခြောင်ꩻအကျိုꩻအဝ်ႏအီ ရူပဗေဒအလောင်းကရိုꩻနဝ်ꩻ ရိုꩻလꩻဒျာႏသွူ။

နျူတန်နဝ်ꩻ ထွာ ကထွင်ႏဒါႏ ထွားညာꩻအီထာꩻကလꩻဒါႏ တယ်လီသကိုပ်မန်ႏပြောင်ꩻသား ပထမအရီးသွတ်ꩻ တဖြာꩻဒျာႏနေနေသွူ။ ခင်ႏမွဉ်အခေႏခံႏသွူ အရောင်ႏဗွာ ထာꩻလေရောင်ႏဖုံႏ ကကာႏဖျတ် သိုမ်စဲင်ႏမန်ႏခြုံး(သုံးမြှောင့်ဖန်တုံး)ကျာꩻ တဖဲ့ꩻကို ကထန်ႏလွဉ်ဒါႏ အရောင်ႏ(၇)မျိုꩻတဲင် ထေပြန်ႏနယ်လွေꩻပါ အရောင်ႏတီအိုရီနဝ်ꩻသွူ။ ဝွေꩻနဝ်ꩻ တဲမ်းခါꩻ ခွꩻဆွော့ꩻ(အေးခဲခြင်း) နိယာမ တကာႏတဝ်း အဝ်ႏလွူꩻထွားပါက အငဝ်း အလွေꩻအာႏ (အသံ၏ အရှိန်နှုန်း) နဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
နျူတန် (ယူနိစ်)

**နျူတန်** ()  (သင်္ကေတ - N) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အာႏ(Force) SI ယူနိစ်အမုဲင်ဒျာႏသွူ။ ဝွေꩻယို အဝ်ႏအွဉ်ႏထွော့ခါꩻ 1 kg⋅m/s သွူ။ ၁ စက္ကန့်အကို ကပြောင်ꩻခြုဲင်းဖေႏနွောင်ꩻ ဒြပ်နမ်း ၁ ကီလိုဂရမ် အညာꩻအာႏ(အရှိန်အား) ၁ မီတာ အတာႏ ကအဝ်ႏလိုႏဒါႏ အာႏ ဒျာႏသွူ။ နျူတန် ကရိုꩻဒါႏ အမိဉ်ꩻယိုနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ထူႏဂုဏ်ႏဟဲ့ꩻဖန်ခါꩻ သိပ္ပံပညာႏသျင်ႏ အုဲက်သတ်နျူတန်(Isaac Newton) ဒျာႏသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ရန်ႏကုန်ႏ-မန္တလေꩻ တဖူꩻတန် ကားတွိုႏမွိုင်

**ရန်ႏကုန်ႏ-မန္တလေꩻ တဖူꩻတန် ကားတွိုႏမွိုင်** () ယို ထွာ တဖူꩻ ကအောဝ်ႏဒါခါꩻဒါႏ ရန်ႏကုန်ႏတောမ်ႏ မန္တလေꩻ ဝေင်ꩻခါႏကိုသွူ။ တဖူꩻတန်ယိုနောဝ်ꩻ မဟာႏရန်ႏကုန်ႏ တောမ်ႏ မန္တလေꩻဝေင်ꩻ လွေꩻချာငါအီတာႏ ဗွောင်စဖေႏ ၂၀၁၁ ဗာႏနေင်ႏ၊ လာဒီသဲမ်ဘာကို။ ကောပ်တဖူꩻယိုတဲင် မဉ်ႏလွေꩻတွမ်ႏ ခမ်းခြွောန်းဗူႏတဖူꩻ ကအီႏည ၁၆ နာႏရီႏ၊ မဉ်ႏလွေꩻတွမ်ႏ မေႏရထာꩻ ကအီႏဆွာꩻ ၁၃ နာႏရီႏယို ၇ နာႏရီႏကို လွေꩻတွိုႏမွိုင်ဒါႏလဲန်းသွူ။

## ထွာလှောန်ခြောင်ꩻ
၁၉၅၀ လို့ ဗာႏနေင်ႏဖုံႏရာကိုခါ အှောန်ႏထော့သေꩻခါꩻ ထာꩻပှိုင် တဖူꩻတန် ကအီးလွေꩻမိုးဒါႏ ရန်ႏကုန်ႏဝေင်ꩻ တွမ်ႏ မန္တလေꩻဝေင်ꩻ။
### မာꩻ ပထမအလဲင်ႏ
သိုဆယ်လစ်တဖူꩻစဲင်ႏ ပါတီစိုး (မန်း- မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ် လမ်းစဉ်ပါတီခေတ်) ၁၉၇၀ ဖုံႏ အထဝကိုခါ မာꩻဖျင်ထဲင်းယင်းဝင်ꩻ တဖူꩻတန်ယိုဗာႏ။ ထုမ်ႏထွား တဖူꩻကဲန်တာႏ၊ ဖဲ့ထာꩻခြာ ဖျိုးတနှိုင်တာႏဖုံႏယို ဟဲ့ꩻ လိုꩻကထဲ့ဒါႏထောင်ႏသားဖုံႏ မာꩻသှူ။ စိုးနောဝ်ꩻခါ မန်းကဟဲ့ꩻ **ငှက်အော်စမ်း ရဲဘက်စခန်း**ယို ဝင်ꩻဖြောဝ်ꩻအာမွေး အမဉ်ꩻကုဲင်။ ကအီးလျာတဖူꩻတာႏ ကအောဝ်ႏလိုႏဒါႏ ဟမ်ႏဘိလတ်ယိုအတာႏ ထူႏ ဂျပန် စွဲးကမ်းအာႏတှော့ꩻ မာꩻ **ကြံခင်း ဘိလပ်မြေစက်ရုံ**။ အောဝ်ႏမာꩻတွင်ꩻ ခွဲး သိုဆယ်လစ် ထာꩻဖြေꩻစာ ယယောက်ကုဲင်ပြင်ꩻထိုꩻတဲင် ကအီးလꩻ ခမ်းလင်သားရွဉ်တာႏ စာအမ်ႏဗာႏထိုꩻ ဟမ်ႏဘိလတ် ခမ်းလင်သားထျꩻနောဝ်ꩻမꩻ အှောန်ႏတရှို့ꩻထိုꩻဗာႏ တဖူꩻကားတှိုႏမှိုင်တာႏ ထာꩻမာꩻသှူ။

### မာꩻထှူမွေး အလဲင်ႏ
၁၉၈၈ ဗာႏ စဲ့ꩻသားတရီမ်အာႏဏာႏ ဒုတိယလဲင်ႏထှိုင်ႏထှူ ကောပ်ထာꩻဖြေꩻစာ ဝါဒတသာတဲင် မန်းခမ်းကို စက်မာꩻဟမ်ႏဘိလတ်ဖုံႏ အောဝ်ႏအာလှောန်တဖဲ့ꩻ၊ တဖူꩻတန်လောင်း ကအီးမာꩻဗာႏ တထာတာႏ ပသီႏဆို့ꩻအီတထာ အောဝ်ႏလှောန်တဖဲ့ꩻတဲင် နအဖ စဲ့ꩻဗာႏရဲပ်အှောန် ခမ်းထီသား (မန်း- နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ အစိုးရ) မာꩻငါလွေꩻစ ၂၀၀၅ ဗာႏနေင်ႏကိုတှော့ꩻ အထှူလꩻလွေꩻ ၂၀၁၀ ဗာႏ လာဒီသဲမ်ဘာကိုသှူ။ ပါရမ်ꩻယူႏနောဝ်ꩻ စာဖေႏ ထုဲင်ႏခမ်းတာႏ သဘာဝဓာတ်တအှိုထီ (မန်း- သဘာဝဓာတ်ငွေ့) ထှူ ကလꩻဒါႏရွဉ်ယို မာꩻအီဖေႏ တဖူꩻတန်ယိုသှူ။
## ကလျာလွေꩻဒါႏ တဖူꩻအရန်း
ကမာꩻဒါႏ တဖူꩻယိုဗာႏနောဝ်ꩻ လိုꩻအာႏရဲင်ꩻလုမ်ꩻမကာႏ မာအီပါဗာႏနေး စက်ယန္တယားဖုံႏ။ ဇျာမန် ပထမ တယ်လီဗွီးဆဉ်း အှောန်ႏစွꩻဖေႏသေထာꩻသား၊ ကမ္ဘာႏတမှိုန်ႏကဏ္ဍ (Weltspiegel) (ဇနူအရီ ၂၀၁၂) သီးရိုꩻ လိုꩻမာꩻထာꩻမာꩻကျမ်ꩻသား အောဝ်ႏပါသော့ꩻ ၁၅၀၀၀ ကိုရပ်တဲ့။ အောဝ်ႏမာꩻတဖူꩻယိုဗာႏခါ ကအှောန်ႏတောင်ꩻအီခါꩻဒါႏ ထာꩻယောင်ꩻဆျောဝ်ႏ ဓာတ်ပုံဖုံႏကိုနောဝ်ꩻ ယန္တယား မာꩻအီတဖူꩻ နုဲင်း စက်ဟူႏထာꩻ၊ စက်ပှေါ့ꩻဟမ်ႏ၊ ကားဒင်ႏဟမ်ႏ၊ စက်မာꩻထှောင်းဟမ်ႏ၊ စက်တေက်ꩻနဲန်းဟမ်ႏဖုံႏအောဝ်ႏပါ။ နောဝ်ꩻထှူမကာႏ ထီႏပါက ကွန်ကရစ်တဖူꩻ ပဉ်ထှိုင်ထှိုင်တာႏ ကမာꩻတွမ်ႏ စက်လျာအင်္ဂတေဖုံႏသှူ။ ရန်ႏကုန်ႏ-မန္တလေꩻ တဖူꩻကားတှိုႏမှိုင် (၅၈၁၅ ကီလိုမီတာ၊ ၃၆၅၅ မဲင်ႏ) ယို ဝန်ႏတန်ဌာန မာꩻလမ်း မာꩻတဖူꩻ မာꩻတထာ အစှိုꩻ (မန်း- ဆောက်လုပ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန ပြည်သူ့ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်း လမ်းတံတားအဖွဲ့) တဲ့မာꩻ၊ စဲ့ꩻအဲန်စဉ်နီယာစှိုꩻတဲ့ မာꩻငီꩻဗာႏသှူ။
### ရန်ႏကုန်ႏ-နေပြည်တော်

*မာꩻခိန်ႏ - တယ်ႏ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၅ ဗꩻလွေꩻ မတ်လာ ၂၀၀၉
*တရာꩻဝင်ႏဗွောင်ဖေႏမွူးနီꩻ- ၂၅၊ မတ်လာ၂၀၀၉
*တဖူꩻအထို   - ၃၂၃.၂ ကီလိုမီတာ ( ၂၀၂ မဲင်ႏ )
*တထာ       - ၄၀ လီး ( မီတာ ၆၀ မာꩻကီ )

### နေပြည်တော်-မန္တလေꩻ

*မာꩻခိန်ႏ - တယ်ႏ ၂၀၀၇ ဗꩻ လာဒီသဲမ်ဘာ ၂၀၁၀
*တရာꩻဝင်ႏ ဗွောင်ဖေႏမွူးနီꩻ- ၂၉၊ လာဒီသဲမ်ဘာ ၂၀၁၀
*တဖူꩻအထို အညာꩻ    - ၂၄၀.၀ ကီလိုမီတာ ( ၁၅၀ မဲင်ႏ )
*တထာ        - ၃၂ ဗာႏ ( မီတာ ၆၀ မာꩻကီ )

### မန္တလေးစကားအင်း-မန္တလေးတံခွန်တိုင်
*မာꩻခိန်ႏ - တယ်ႏ ၂၀၁၀ ဗꩻလွေꩻ လာဒီသဲမ်ဘာ ၂၀၁၁ 
*တရာꩻဝင်ႏ ဗွောင်ဖေႏမွူးနီꩻ-  ဒီသဲမ်ဘာ ၃၀ နီꩻ ၂၀၁၁
*တဖူꩻအညာꩻ အထို    - ၁၈.၃ ကီလိုမီတာ ( ၁၃.၅ မဲင်ႏ )
*တထာ         - ? ဗာႏ ( မီတာ ၆၀ မာꩻကီ )

## ထာꩻမာꩻနယ်ပညာႏ အလီအလာ

## ထူႏတောမ်

ကဏ္ဍ:မျန်မာခမ်းထီကို တဖူꩻတန်ဖုံႏ
ငဝ်းတငွါကထွာဗာႏ

ဥပမာႏ- မွိုးဖါကဖန်နဝ်ꩻ "မောင်ႏဖြေင်း"၊ ဝွေꩻနဝ်ꩻလိုꩻယာႏဗွာတဲင် ဝွေꩻဖန်တသာယင်းဝွေꩻမဉ်ꩻ "မောင်ႏဗွာ"၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ လိုꩻတဖြာꩻလွုမ်ꩻတဲ့ "မောင်ႏဖြေင်း၊ မောင်ႏဗွာ"အမဉ်ꩻထွာထိုꩻ နီမျိုꩻနဝ်ꩻသွူ။
အနုဲင်းနဝ်ꩻနေနေ၊ "တွမ်ႏ"နဝ်ꩻ လိတ်ဖြုံႏလီꩻ၊ "တောမ်ႏ"နဝ်ꩻ လိတ်ဖြုံႏတသာ၊ ငေါဝ်းတငွါလွုမ်ꩻတဲ့ ထွာလိတ်နီဖြုံႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
သျင်ꩻပျꩻနယ် အမုဲင်(၁)"တွမ်ႏ+တောမ်ႏ"
(တွ+တွမ်ႏ)ဖတ်ရီး "တွ"၊ (အသံထွက်ဖတ်ပါ)၊ ထွားပါဖြောင်းဗီႏအမူအရာ၊ ပေါႏဖတ်"တွ"နဝ်ꩻ ဖြောင်းတစော်ငါတွော့ꩻ ဖြောင်းဗီႏတရွတ်ꩻချာယင်း (တစော်ငါထွူ တရွတ်ꩻချာ ၁-အချက်၊ တစ်ချက်မှတ်ထား)။
ဖတ်ယင်း "တွ"တလဲင်ႏ (အသံထွက်ဖတ်ပါ)၊ နာႏပါ "တွ"အငေါဝ်းဟုဲင်း (တွ+တဝအ) အ-သရငေါဝ်းပါ၊(၂-အချက်မှတ်ထား)။
နောဝ်ꩻထွူတွော့ꩻ ဖတ်တော(အနမ်း)"တွမ်ႏ"(အသံထွက်ဖတ်ပါ)၊ ထွားပါဖြောင်းဗီႏအမူအရာဟုဲင်း "တွမ်ႏ+တွမ်ႏ"ဖြောင်းဗီႏတစော်ငါထွူတွော့ꩻ တရွတ်ꩻချာနေဟောင်း၊ တရွတ်ꩻချာနုဲင်းကဖတ် "တွ"နဝ်ꩻမွေးနေဟောင်း(မွေးတောဝ်း)၊ ပေါႏနဝ်ꩻတဲ့ ငေါဝ်းကထန်ႏ "တွမ်ႏ"ကိုနဝ်ꩻ "တွ"ပါတောဝ်း။
ဖတ်ယင်း"တွမ်ႏ"တလဲင်ႏ(အသံထွက်ဖတ်ပါ-"တွမ်ႏ") ငေါဝ်းကထန်ႏ"တွမ်ႏ"ကိုနဝ်ꩻ အ-သရငေါဝ်းပါနေဟောင်း၊ (ပါတဝ်း)၊ ပေါႏနဝ်ꩻတဲ့ ငေါဝ်းကထန်ႏ"တွမ်ႏ"ကိုနဝ်ꩻ (တွ+တဝအ) အ-သရငေါဝ်းနုဲင်းနဝ်ꩻပါတဝ်း၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ငေါဝ်းကထန်ႏ "တွမ်ႏ"ယိုနဝ်ꩻ ၁-အချက်၊ ဖြောင်းတစော်ငါထွူ တရွတ်ꩻချာတဝ်းတဲင် "တွမ်ႏ"ကရိုꩻဒါႏ ငေါဝ်းယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏ"တွ"ကိုလွဉ်မွေးတောဝ်း၊ ၂-အချက် "တွမ်ႏ"ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းကိုနဝ်ꩻ အ-သရငေါဝ်းပါ တဝ်းတဲင် "တွမ်ႏ"ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏ"တွ"ကိုလွဉ်မွေးတဝ်း၊ ကွပ်ပွိုးနဝ်ꩻမꩻ ကတဲမ်း"တွမ်ႏ"နဝ်ꩻ လိတ်ဖြုံႏနမ်းတွမ်ႏအငေါဝ်းထန်ႏ"မဲဉ်ႏ"တဝ်း၊ (အက္ခရသုတေသန-လေ့လာလွူꩻအက္ခရာႏသား)ရိုꩻလွနုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။
နောဝ်ꩻထွူတွော့ꩻ (တောႏ+တောမ်ႏ) ဖတ်ရီး "တောႏ"(အသံထွက်ဖတ်ပါ)၊ ထွားပါဖြောင်းဗီႏအမူအရာ၊ ပေါႏဖတ် "တောႏ"နဝ်ꩻ ဖြောင်းဗီႏတစော်ငါဒျာႏစွူစွူ၊ ဖြောင်းဗီႏတရွတ်ꩻချာတဝ်း၊ (၁-အချက်မှတ်ထား)။
ဖတ်ယင်း "တောႏ"တလဲင်ႏ (အသံထွက်ဖတ်ပါ)၊ နာႏပါ "တောႏ"အငေါဝ်းဟုဲင်း၊ (တောႏ+တအောႏ)၊ အောႏ-သရငေါဝ်းပါ (၂-အချက်မှတ်ထား)။
နောဝ်ꩻထွူတွော့ꩻ ဖတ်တော(အနမ်း) "တောမ်ႏ"(အသံထွက်ဖတ်ပါ)၊ ထွားပါဖြောင်းဗီႏအမူအရာဟုဲင်း၊ "တောမ်ႏ+တောမ်ႏ"ဖြောင်းဗီႏတစော်ငါဒျာႏစွူစွူ၊ ဖြောင်းဗီႏတရွတ်ꩻချာတဝ်း၊ နုဲင်းဒျာႏကဖတ် "တောႏ" နဝ်ꩻအတွိုင်ꩻမွေးနေဟောင်း(မွေး)၊ ပေါႏနဝ်ꩻတဲ့ ငေါဝ်းကထန်ႏ"တောမ်ႏ"ကိုနဝ်ꩻ "တောႏ"ပါဗာႏ။
ဖတ်ယင်း "တောမ်ႏ"တလဲင်ႏ(အသံထွက်ဖတ်ပါ) "တောမ်ႏ"၊ ငေါဝ်းကထန်ႏ "တောမ်ႏ"ကိုနဝ်ꩻ အောႏ-သရငေါဝ်းပါနေဟောင်း(ပါ)၊ ပေါႏနဝ်ꩻတဲ့ ငေါဝ်းကထန်ႏ "တောမ်ႏ"ကိုနဝ်ꩻ (တောႏ+တအောႏ)အောႏ-သရငေါဝ်းပါဗာႏ။
ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ငေါဝ်းကထန်ႏ"တောမ်ႏ"ကိုနဝ်ꩻ ၁-အချက်၊ ဖြောင်းဗီႏတစော်ဒျာႏစွူစွူ၊ ဖြောင်းဗီႏတရွတ်ꩻချာတဝ်းတဲင် "တောမ်ႏ"ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏ"တောႏ"ကိုလွဉ်၊ ၂-အချက် "တောမ်ႏ"ကရိုꩻဒါႏ "ငေါဝ်း"ကိုနဝ်ꩻ အောႏ-သရငေါဝ်းပါသော့ꩻတဲင် "တောမ်ႏ"ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏ"တောႏ"ကိုလွဉ်။
ကွပ်ပွိုးနဝ်ꩻမꩻ ကတဲမ်း"တောမ်ႏ"နဝ်ꩻ လိတ်ဖြုံႏနမ်းတွမ်ႏအငေါဝ်းထန်ႏ"မဲဉ်ႏ"(အက္ခရသုတေသန-လေ့လာလွူꩻအက္ခရာႏသား)ရိုꩻလွနုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။
နောဝ်ꩻတွော့ꩻ အီႏမာꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ-
၁။ ဖြေင်း+ဗွာ၊ လွောက်ꩻ-လွောက်ꩻတဝ်း သေနာႏတဝ်း၊ ဖြေင်းဗွာ-ယူႏယာႏဒွုမ်၊ ဆိမ်ꩻမဲ့၊ ပေ့ꩻဦးဏှောက် စူꩻတေ့ꩻတေ့ꩻဗော့ꩻမဉ်ꩻလီꩻ "မောင်ႏဖြေင်း"နဝ်ꩻနဲ့။
၂။ ခေတ်ယိုခါနဝ်ꩻ "ဝိဘဇ္ဇ-သုတေသန"ခေတ်၊ "အယာႏတွမ်ႏအမဉ်ꩻ"လွောက်ꩻလို့ဝင်ꩻမꩻ သဘာဝကျ၊ နဝ်ꩻမꩻ သဒ္ဒယုတ္တိအဝ်ႏ၊ ခံႏထူႏ၊ ယူႏအမဲဉ်ႏဖဲ့ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် မဉ်မဉ်ꩻတသာတော "မောင်ႏဗွာ"နဲ့၊ ဥပမာႏဗွိုန်ပီ နီလိတ်ယိုခါတဲ့- စူꩻတေ့ꩻတေ့ꩻ (  ) နဲ့၊ ခံႏထူႏ၊ ယူႏအမဲဉ်ႏဖဲ့ꩻ (   )နဲ့ ကရိုꩻနဝ်ꩻ---
### အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻ
အိန်းကလေတ်လိုꩻမျိုꩻ

**အိန်းကလေတ်လိုꩻမျိုꩻ** () ဟဲ့ꩻ **ကလာꩻဗွာလိုꩻမျိုꩻ** ဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ကအဝ်ႏအုံသော့ꩻ အိန်းကလန်ခမ်းထီကို ကအဝ်ႏဒေါ့ꩻသုင်ꩻဒါႏ အိန်းကလေတ်ဘာႏသာႏ ဂျာမန်နိစ်တွို့ꩻ ဘာႏသာႏငဝ်းငွါခွိုꩻ ခမ်းရင်ꩻသားလိုꩻမျိုꩻတမျိုꩻဒျာႏသွူ။ အိန်းကလေတ်လိုꩻမျိုꩻကရိုꩻဒါႏ အမုဲင်လက္ခဏာႏယို တယ်ႏစစွဉ်ႏ ခေတ်ထာႏဝအစဝ်းခိန်ႏ အိန်းကလေတ်ငဝ်းငွါ စခါကိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်သမုတ်ခါꩻ "လူꩻတနမ်သီးနားဟွိုန်ꩻဗူႏ" (Angelcynn) နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ "အိန်းကလေတ်လိုꩻမျိုꩻ" ကရိုꩻဒါႏအမိဉ်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ "လူꩻ" (Angles) ငဝ်းငွါကို လင်ꩻလွဉ်ဒျာႏတဲင် အေဒီ ၅ ရျာꩻဗူႏရပ်ကို ကခြုဲင်းလွဉ်အုံဒါႏ ကရေက်ဗိတေင်ခမ်းတန်ကို ဂျာမန်ခွိုꩻဖြယ် လိုꩻမျိုꩻတမျိုꩻဒျာႏသွူ။ အိန်းကလန်ခမ်းကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ  ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်း(ယူကေ)ခမ်းတန်ကို ကအဝ်ႏပါသော့ꩻဒါႏ ခမ်းတခမ်းဒျာႏတဲင် ခမ်းကိုကအဝ်ႏအုံသော့ꩻဒါႏ ခမ်းသားကဲဉ်းအာနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဗိတိသျ(ယူကေ)ခမ်းသားဖုံႏ နဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
အိန်းကလန်ခမ်းထီ

**အိန်းကလန်ခမ်းထီ** () **အိန်းကလဲဉ်ခမ်း**နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ခမ်းထီတဖြုံႏ ကအဝ်ႏပါသော့ꩻဒါႏ ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်း(ယူကေခမ်းတန်) ခွန်ဟော်ခမ်ꩻခမ်းတန်ကို တကွို့ꩻတခဝ်ခမ်းဟံႏနယ်ႏဒျာႏသွူ။ အိန်းကလန် ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ သကော့တလန်ခမ်းထီ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝွေးခမ်းထီ(Wales)၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ အုဲင်းရိစ်ပင်ႏလယ်ႏ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ သဲတိစ်ပင်ႏလယ်ႏ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ပင်ႏလယ်ႏထင်ꩻ ဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻယို တောမ်ႏဥရောပတွိုက်နဝ်ꩻ အိန်းကလေတ်ထီပင်ႏလယ်ႏ အဝ်ႏခါႏခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ အိန်းကလန်ခမ်း ဟံႏနယ်ႏကဲဉ်းအာနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အတ်တလန်တိတ် သမုဒ္ဒရာႏအခဝ်ထင်ꩻကို ကအဝ်ႏဒါႏ ကရေက်ဗိတေင်ကြွန် အခဝ်ထာႏဝ တောမ်ႏ အခဝ်နဝ်ဒေႏသဖုံႏ အဝ်ႏပါသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ထွူကာႏတဝ်း သီလီကြွန်ဗူႏဖုံႏတောမ်ႏ ဝုဲက်ကြွန်ဗူႏ စတဲင် ကြွန်ဗူႏပေႏဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏပါသော့ꩻအာတန်သွူ။

အိန်းကလန်ကရိုꩻဒါႏအမိဉ်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ အန်းဂဲလိုꩻမျိုꩻသီး "အန်းဂဲလန်း" ကရိုꩻဒါႏငဝ်းကို ပေါ်ႏလင်ꩻလွဉ်တဲင် အဓိပ္ပာယ်ႏလꩻ "ဟံႏ" နဝ်ꩻသွူ။ အန်းဂဲလိုꩻမျိုꩻသီးနဝ်ꩻ တယ်ႏခရစ်ပေါ်ႏထွူ နေင်ႏ ၄၀၀ တောမ်ႏ ၅၀၀ ဗွေ အခါႏကျာꩻ ကောပ်နွို့တွိုက်ꩻခꩻအုံသော့ꩻလွေꩻ ဒေႏသနဝ်ꩻကိုဒျာႏသွူ။

## လိုꩻမျိုꩻ
အိန်းကလေတ်လိုꩻမျိုꩻသီးနဝ်ꩻ သွီႏရော်ꩻထိုꩻတောမ်ႏ ကနွို့တွိုက်ꩻသိမ်ꩻဒါႏ အိန်းကလန်းခမ်း နုဲင်းဒါႏ ကဲ့၊ ရောမ၊ အန်းဂဲ၊ ဆက်ဆုံ၊ ဂျု၊ ဒိန်း၊ နော်မန် စတဲင်လိုꩻမျိုꩻဖုံႏသွူ။ ဖလင်းမစ်၊ ဂျစ်ပဆီ၊ ပိဉ်တိစ် ဟျူးဂျနိုး လိုꩻမျိုꩻယဟန်ႏဖုံႏလဲ့ နွို့လွဉ်အုံသော့ꩻနေနေသွူ။ ၁၈၀၀ နေင်ႏဗွေရပ်ကို သကော့လိုꩻမျိုꩻ၊ ဝွေးလိုꩻမျိုꩻတောမ်ႏ အုဲင်းရိစ်လိုꩻမျိုꩻဖုံႏလဲ့ နွို့လွဉ်မာꩻသွူထာꩻမာꩻ အိန်းကလန်ခမ်းကိုတဲင် လွဉ်အုံတငါတဲ့ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။

## သဘာႏဝတခြိုꩻလုံးရတနာႏဖုံႏ
အိန်းကလန်ခမ်းကို ကထန်ႏဒါႏ အရေꩻတန်သွတ်ꩻ သဘာႏဝဓာတ်သတ္တုဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ပသီႏတောမ်ႏ လုံးမေႏသွာႏ ဒျာႏသွူ။ နဝ်ꩻမꩻ အိန်းကလန်ခမ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏထင်ႏသျာꩻတောမ်ႏ စက်မှုခမ်းတန်နဝ်ꩻသွူ။ စွုန်ꩻ(ခဲ)တောမ်ႏ ပသီႏဗွာ(သံဖြူ) လဲ့ အဝ်ႏထီႏမော့ꩻဗာႏ လုံးကောင်ကအဝ်ႏအာဒါႏ ဒက်ဗွန်တောမ်ႏ ကွန်းဝေါ ခရဲင်ႏကိုသွူ။ တောင်ꩻတနျာႏ၊ သွောတ်၊ တသာႏ၊ ဂျစ်ပဆမ် ဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏထန်ႏဆေ့ꩻဆေ့ꩻသွူ။ အိန်းကလန်ခမ်း ပင်ႏလယ်ႏထင်ꩻကိုနဝ်ꩻ ထပေႏဖုံႏ အုံခိုႏခရာႏခင်ႏလမ်းဟဝ်ဖုံႏအဝ်ႏတဲင် ထပေႏဖုံႏတဲ့လွိုင်ႏနဝ်ꩻမꩻ အိန်းကလန်ခမ်း ကမ်းရိုးတန်းထျꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏခွုမ်မာꩻလွေꩻ စမ်းငါးထာꩻမာꩻတန်နဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်း
ကဏ္ဍ:ကြွန်ခမ်းထီဖုံႏ
ကဏ္ဍ:ဥရောပတွိုက်ကို ခမ်းထီဖုံႏ
ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်းခမ်းထီ

**ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်း** () **ယူကေခမ်းတန်**ယို တရာꩻဝင်ႏအနေႏ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်ခါꩻ **မဟာႏဗိတေင် တောမ်ႏ အုဲင်ယာလန်ထင်ꩻ ခမ်းခြွဉ်းဗူႏ ခွန်ဟော်ꩻခမ်ꩻခမ်းတန်** ဒျာႏတဲင် ထွာဒျာႏ ဥရောပတွိုက်ကို ကအဝ်ႏဒါႏ အာႏဏာႏပဲင်ႏခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်းခမ်းယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏသေအာလွ **ဗိတေင်ခမ်းထီ**၊ အိန်းကလေတ်ကလာꩻဗွာခမ်းထီ မွေးတဝ်းလဲ့ **ယူကေ** နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ဥရောပတွိုက် ကောင်သဲင်ဟံႏဗီႏတန် ဆꩻတွို့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻတဲင် ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်းခမ်းတန်ကိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏခြွဉ်းဗူႏခါꩻတောမ်ႏ အိန်းကလန်ခမ်းထီ၊ ဝွေးခမ်းထီ၊ သကော့တလန်ခမ်းထီ၊ အုဲင်ယာလန်ထင်ꩻခမ်းထီဖုံႏ အဝ်ႏပါသော့ꩻ (၄)ခမ်းနဝ်ꩻသွူ။ ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်းခမ်းတန်နဝ်ꩻ ဂရေက်ဗိတေင်ကြွန်၊ အုဲင်ယာလန်ကြွန် အခဝ်ကွဉ်ႏထင်ꩻတောမ်ႏ ဗိတိသျကြွန်ဗူႏကို ကြွန်ပေႏဖုံႏ အဝ်ႏပါသော့ꩻအာတန်နဝ်ꩻသွူ။ ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်းခမ်းတန် ဟံႏနယ်ႏအအဲဉ်ႏအလုဲင်းဧရိယာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၉၃,၆၂၈ မဲင်ႏ (၂၄၂,၄၉၅ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) တဲင် ၂၀၂၃ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအရမ်ꩻအလꩻ လိုꩻအုံအဝ်ႏသော့ꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏအဖြာꩻ ၆၈ သန်း သွူ။

အုဲင်ယာလန်ခမ်းထင်ꩻနဝ်ꩻ ဟံႏနယ်ႏကောင်သဲင် အဝ်ႏဆွိုက်စပ်တောမ်ႏ အုဲင်ယာလန်ခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ လွုမ်ꩻတဲင် လွိုတဲင်အလင်နဝ်ꩻ အတ်တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာႏ၊ ပင်ႏလယ်ႏထင်ꩻ၊ အင်္ဂလိပ်ရေလက်ကြား၊ သဲတဲတ်ပင်ႏလယ်ႏ၊ အုဲင်းရိစ်ပင်ႏလယ်ႏဖုံႏ အဝ်ႏခူရမ်ꩻခါꩻဒျာႏသွူ။ ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်းခမ်းတန်နဝ်ꩻ နေင်ႏပေါင်ꩻအရျာꩻဖုံႏအကို အဝ်ႏမာꩻလွေꩻ ကနွို့ပါဒါႏခမ်းဖုံႏ ခြွဉ်းဗူႏ ခမ်းခြွဉ်းဗူႏအနေႏ၊ ဖဖြယ်ထန်ႏ ခမ်းခြွဉ်းဗူႏအနေႏ ဖုံႏသွူ။ ယူကေခမ်းတန်ထျꩻ ဗွော့ꩻရာꩻ မန်းကြွန်၊ ဂန်းဇီး တောမ်ႏ ဂျာစီ ဟံႏနယ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ ယူကေခမ်းတန် ဟံႏနယ်ႏအကွို့ꩻအခဝ်အနေႏတမွေးတဝ်း ထွာဒျာႏ ခံႏထူႏ ယူကေခမ်းတန်အစိုႏရ ခွန်ဟော်ခံꩻ အဝ်ႏစောင်းသျောက်ပွေါးထိန်ꩻထွားဟံႏနယ်ႏဖုံႏဒျာႏလွုမ်ꩻတဲင် ယူကေဗိတိသျအစိုႏရ အဝ်ႏထူႏတာႏဝွန်ႏဖေႏ ရဲးကမ်းကာႏကွယ်ႏရေꩻ တောမ်ႏ ခမ်းထန်ႏနုဲင်ငံတကာ နမ်းခြောင်ꩻတင်ရေꩻဖုံႏသွူ။ ထွူတကာႏတဝ်း ယူကေဗိတိသျသီး ကပဲင်ႏဆဲင်ႏဒါႏ ခမ်းညာꩻထီညာꩻ ဟံႏနယ်ႏဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏက ၁၄ နယ်ႏတဲင် နဝ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဗိတိသျ အိဉ်ပါယာ အဆုဲင်ꩻသွတ်ꩻ ကအဝ်ႏကုဲင်ဒါႏ ဟံႏနယ်ႏအကွို့ꩻအခဝ်ဒျာႏသွူ။

ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်းနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ကထူႏသုင်ꩻဒါႏ စည်းမျဉ်းခံခွန်ဟော်ခမ်ꩻစနိစ် တောမ်ႏ ပါလီမန်ဒီမိုကရေသီစနိစ် ခမ်းတန်တခမ်းဒျာႏသွူ။ တယ်ႏ ၁၉၅၂ ဗာႏ ကအိုပ်ချုတ်ဒါႏ ခမ်းတန်ယိုနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ခွန်ဟော်ခမ်ꩻမူႏ ဒုတိယ အဲလီသဘဲတ် တဲင် အိုပ်ချုတ်ဗꩻလွေꩻ ဝွေꩻမူႏထွိုင်ႏသီမားထိုꩻ ၂၀၂၂ ဗာႏကိုနဝ်ꩻ မင်ꩻသာꩻ(အိမ်ရှေ့စံ) ဆျားမင်ꩻသာꩻ ထင်ႏထွာသော့ꩻလုဲင်ႏခွန် တတိယဖြာꩻ ဆျားခွန်ဟော်ခမ်ꩻ အနေႏနဝ်ꩻသွူ။ တတိယ ဆျားခွန်ဟော်ခမ်ꩻနဝ်ꩻ အိုပ်ချုတ်ထွာလွေꩻ ယူကေခမ်းတန် တောမ်ႏ ဓနသဟာယအာႏဏာႏခံႏခမ်းထီးဖုံႏ ဧကရာဇ်ခွန်အနေႏ တယ်ႏစ ၂၀၂၂ ဗာႏ သဲတ်တိဉ်ဗာ ၈ နီꩻကိုသွူ။ ယူကေခမ်းတန် ဝွန်ႏတန်ချုတ်ယိုခါနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ရီသီ သူးနတ်သွူ။ ဝွန်ႏတန်ချုတ် ရီသီ သူးနတ်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ယူကေကို အရီးသွတ်ꩻ အာသျခွိုꩻ အေင်ဒိယမွိုးဖါနီပါꩻ ကလွူးဖွင်ꩻလင်ꩻဒါႏ ဝွန်ႏတန်ချုတ်ဒျာႏသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်း
ကဏ္ဍ:ဥရောပတွိုက်ကို ခမ်းထီဖုံႏ
ကဏ္ဍ:ကြွန်ခမ်းထီဖုံႏ
ကဏ္ဍ:နေတိုး အစွိုꩻနွို့ခမ်းထီဖုံႏ
ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အစွိုꩻနွို့ခမ်းထီဖုံႏ
သကော့တလန်ခမ်းထီ

**သကော့တလန်ခမ်းထီ** () (;  ) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်းခမ်းတန်ကို ကပါသော့ꩻဒါႏ ခမ်းတခမ်းဒျာႏသွူ။ ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်းကိုနဝ်ꩻ ထွာအတန်သွတ်ꩻ ခမ်းတခမ်းဒျာႏတဲင် ထူႏလွေꩻခင်ႏလမ်း ကရေက်ဗိတေင်ကြွန် အခဝ်ထင်ꩻ ၃ ပွန်း ၁ ပွန်းတဲင် ဖဲ့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ အိန်းကလန်ခမ်းထီ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ပင်ႏလယ်ႏထင်ꩻ၊ ဖဲ့ꩻထင်ꩻတောမ်ႏ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ အတ်တလန်တိတ် သမုဒ္ဒရာႏ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ရေလက်ကြားထင်ꩻ၊ အုဲင်းရိစ်ပင်ႏလယ်ႏဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဟံႏကောင်သဲင်တကာႏတဝ်း ကြွန်ပေႏဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏပိဉ် ၇၉၀ ဗာႏသွူ။ အခဝ်ထင်ꩻကို ကြွန်ဗူႏဖုံႏ(Northern Isles) တောမ်ႏ ဟာဘရိုက်ကြွန်ဖုံႏ(Hebrides)လဲ့ အဝ်ႏပါသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ သကော့တလန်ခမ်းထီ ဟံႏနယ်ႏအအဲဉ်ႏအလုဲင်းဧရိယာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၃၀,၉၇၇ မဲင်ႏ (၈၀,၂၃၁ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) တဲင် ၂၀၂၂ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအရမ်ꩻအလꩻ လိုꩻအုံအဝ်ႏသော့ꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏအဖြာꩻ (၅.၄) သန်းလွိုရပ်၊ နဝ်ꩻအကို ၉၃ % နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ လိုꩻဗွာခွိုꩻ နဝ်ꩻသွူ။

သကော့တလန်ကိင်းဒန်းနဝ်ꩻ ဗꩻတွိုႏ ၁၇၀၇ ဗာႏ ထွာဒျာႏ အာႏဏာႏပဲင်ႏ ခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ ကွဲႏတွော့ꩻ ခွန်ဟော်ခမ်ꩻ စတုတ္ထစေင်းခွန် ကအဝ်ႏအိုပ်စိုꩻဒါႏအခိန်ႏ ၁၆၀၃ ဗာႏကာႏ အဝ်ႏခြွဉ်းညီꩻသော့ꩻလဲဉ်း အိန်းကလန် တောမ်ႏ အုဲင်ယာလန်ကိင်းဒန်း ခမ်းခြွဉ်းဗူႏအနေႏကိုသွူ။ တွိုႏ ၁၇၀၇ ဗာႏ မေလာ ၁ နီꩻနဝ်ꩻ ခမ်းထီရေꩻအလꩻ ပေါင်ꩻလွေꩻတောမ်ႏ အိန်းကလန်တဲင် တယ်ႏထောင်ႏခန်း ကရေက်ဗိတေင် ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်း ခမ်းထီတန်နဝ်ꩻသွူ။ ကပေါင်ꩻဝင်ꩻနုဲင်းယိုနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အဝ်ႏခမ်းနီဖြုံႏ ပါလီမန်လွတ်တောႏကို ညီႏညီႏညွတ်ညွတ် သꩻဖော်ꩻတူႏဗွိုန်ဝင်ꩻတဲင် ထွာလွဉ်ဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ကွဲႏတွော့ꩻ သကော့တလန်ကိုနဝ်ꩻ ကန်းကွက်သားဖုံႏတဲ့ အဝ်ႏအာတန်သွူ။ သကော့တလန် တရာꩻဥပဒေႏစနစ်နဝ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏခေါ်ခေါ်ဒျာႏတောမ်ႏ အိန်းကလန်၊ ဝွေးလ်၊ အုဲင်ယာလန်ထင်ꩻ ဖုံႏသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်း
ကဏ္ဍ:ဥရောပတွိုက်ကို ခမ်းထီဖုံႏ
ကဏ္ဍ:ကြွန်ခမ်းထီဖုံႏ
ဝွေးခမ်းထီ

**ဝွေးခမ်းထီ** () ( ) **ဝွေးလ်ခမ်းထီ** နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်း ခမ်းထီတန်ကို ကအဝ်ႏပါသော့ꩻဒါႏ ခမ်းတခမ်းဒျာႏတဲင် ထွာဒျာႏ ကရေက်ဗိတေင်ကြွန် ဟံႏနယ်ႏအကွို့ꩻအခဝ်ဒျာႏနေနေသွူ။ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ အိန်းကလန်ခမ်းထီ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ အတ်တလန်တိတ် သမုဒ္ဒရာႏ၊ အုဲင်းရိစ်ပင်ႏလယ်ႏ ဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၈၀၂၃ မဲင်ႏ (၂၀ ၇၇၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ) တဲင် ၂၀၂၁ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ခမ်းကိုလိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏအဖြာꩻ ၃ သန်းလွိုရပ်တဲင် နဝ်ꩻအကို ၉၃ % နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ လိုꩻဗွာခွိုꩻ နဝ်ꩻသွူ။ မူလကအုံအဝ်ႏဒါႏ ဒေႏသခံႏသားနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ သဲလ်(ကဲလ်)လိုꩻမျိုꩻ(Celts)လဲ့ ယိုခါနဝ်ꩻ သဲလ်လိုꩻမျိုꩻစဲစ်စဲစ် တအဝ်ႏတဝ်းဒုမ် အရော်ꩻထိုꩻလဲဉ်း လိုꩻမျိုꩻလင်တဲင် အဝ်ႏကုဲင်ဒျာႏ အလိတ်တောမ်ႏအငဝ်းလွုမ်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻတန်တောမ်ႏ အတန်သွတ်ꩻဝေင်ꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻကားဒိစ် သွူ။

ဝွေးလ်ခမ်းထီနဝ်ꩻ ကြွန်ပင်ႏလယ်ႏကို(ကမ်းလွန်ကျွန်း) ကပါဒါႏ ကမ်းရိုးတန်းအဆွာꩻအဝ်ႏ ၂,၇၀၀ ကီလိုမီတာ (၁,၆၈၀ မဲင်ႏ) သွူ။ အတန်သွတ်ꩻကြွန် ကထွာဒါႏ အေင်စယ်သေးကြွန်နဝ်ꩻ အုဲင်းရိစ်ပင်ႏလယ်ႏကိုလဲ့ ထွာကြွန်အတန်သွတ်ꩻ နေနေသွူ။ ခမ်းထီဟံႏနယ်ႏကဲဉ်းအာနဝ်ꩻ ကောင်ရွေꩻကောင်ဆောင်ႏ လွိုင်ႏအာငါႏတဲင် အထိုသွတ်ꩻကောင်ဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏအာ အခဝ်ထင်ꩻ တောမ်ႏ အခဝ်ထာႏဝကိုသွူ။ သနိုးဒွန်ကောင် ( / () နဝ်ꩻ ခမ်းကို ထွာအထိုသွတ်ꩻ ကောင်ရွေꩻဒျာႏသွူ။

ဝွေးလ်ခမ်းနဝ်ꩻ သေင်ႏတခြာတန်ဖုံႏ တအဝ်ႏငါႏတဝ်းတဲင် အဝ်ႏအာဒျာႏ ထာꩻအီႏတုံး တောမ်ႏ တကြက်ꩻကောင်ဖုံႏတဲင် အဝ်ႏလွူးရောင် ဖိုးတောမ်ႏသွိုꩻ(သိုး) နဝ်ꩻသွူ။ ဆို့ꩻပါ ထာꩻအီႏသေဆာႏဗွူကလာꩻ တောမ်ႏ ဗွူမုယော သွူ။ ရတနာႏဟံႏကိုလဲ့ လွိုင်ႏအာတန်တဲင် ထေခူႏ လုံးသတ္တုထာꩻမာꩻနဝ်ꩻ ထွာအဓိကသွူ။ အထူꩻအနေႏ ဝွေးလ်ခမ်းကို ကထန်ႏဒါႏ လုံးမေႏသွာႏ နဝ်ꩻ တင်ႏသျာꩻမွေးတဲင် အဝ်ႏဗိတိသျကြွန်ဗူႏကို ကထန်ႏဒါႏ လုံးမေႏသွာႏဖုံႏ ငတ်ꩻပွန်းတပွန်းနဝ်ꩻ လꩻလွဉ်ဒျာႏ ဝွေးလ်ခမ်း အခဝ်နဝ်ကိုသွူ။ တင်ႏသျာꩻဒါႏ လုံးရတနာႏအလင်ဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ပသီႏ၊ တောင်ꩻတနျာႏ၊ သွောတ်၊ ပသီႏဗွာ၊ စွုန်ꩻ(ခဲ) ဖုံႏတဲင် ခမ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏထန်ႏဆေ့ꩻဆေ့ꩻ နဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်း
ကဏ္ဍ:ဥရောပတွိုက်ကို ခမ်းထီဖုံႏ
ကဏ္ဍ:ကြွန်ခမ်းထီဖုံႏ
အုဲင်ယာလန်ထင်ꩻခမ်းထီ

thumb|alt=Northern Ireland – Counties|အုဲင်ယာလန်ထင်ꩻ အစဲဉ်ႏဆက် ကောင်တီ/ခရဲင်ႏ(counties)ဖုံႏ

**အုဲင်ယာလန်ထင်ꩻခမ်းထီ** () ( ; ) **အုဲင်ယာလဲဉ်ထင်ꩻခမ်းထီ** နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်း ခမ်းထီတန်ကို အကွို့ꩻအခဝ်အနေႏ ကအဝ်ႏပါသော့ꩻဒါႏ ခမ်းထီ၊ တဝ်းလဲ့ ဟံႏနယ်ႏ၊ ခမ်းနယ်ႏ၊ ဒေႏသ အဝ်ႏအွဉ်ႏနယ် အမျိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻသွူ။ အုဲင်ယာလန်ကြွန် အခဝ်ကွဉ်ႏထင်ꩻကို ကအဝ်ႏဒါႏ အုဲင်ယာလန်ထင်ꩻခမ်းထီယို ဖဲ့ꩻနဝ်တောမ်ႏဖဲ့ꩻတွို့ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ အကူအဝ်ႏဒင်ႏလွေꩻတောမ်ႏ အုဲင်ယာလန် ခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ သွူ။ ခမ်းထီဟံႏနယ်ႏ ဧရိယာႏအအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၅,၅၃၀ မဲင်ႏ (၁၄,၃၃၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ) သွူ။ ၂၀၂၁ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ခမ်းကိုလိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ (၁.၉ သန်း) တဲင် နဝ်ꩻအကို (၉၆.၈ %) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ လိုꩻဗွာခွိုꩻ သွူ။ ခမ်းထီဝေင်ꩻတန် တောမ်ႏ အတန်သွတ်ꩻဝေင်ꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻဗဲလဖတ် သွူ။

အုဲင်ယာလန်ထင်ꩻ ကထေမာꩻဒါႏ ဥပဒေႏလွတ်တောႏနဝ်ꩻ ရပ်သားငဝ်းဟဲ့ꩻ "Stormont" နုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် အွဉ်ႏတီႏလွောင်ႏဗူႏပျဋ္ဌာန်ꩻလွေꩻ ၁၉၉၈ ဗာႏ အုဲင်ယာလန်ထင်ꩻ အက်ဥပဒေႏကိုသွူ။ လွတ်တောႏယိုနဝ်ꩻ ခွုမ်ထူႏသွူ အဝ်ႏဗဟိုႏ ကဖလင်ꩻဖေႏဒါႏ အာႏဏာႏဖုံႏတဲင် အဝ်ႏခွုမ်မာꩻစီႏမံႏလွေꩻ ထာꩻမာꩻသွူ။ အဝ်ႏကုဲင်အလင်ဖုံႏနဝ်ꩻတဲ့ ဗိတိသျယူကေ အစိုႏရအစွိုꩻ ထူႏတာႏဝွန်ႏခွုမ်မာꩻဖေႏဒျာႏသွူ။ အုဲင်ယာလန်ထင်ꩻနဝ်ꩻ တောမ်ႏအုဲင်ယာလန်ခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ(အုဲင်ယာလန်နဝ်)ယို ထာꩻမာꩻယဟန်ႏကို အဝ်ႏခွုမ်မာꩻလွေꩻညီꩻဝင်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏနေနေသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်း
ကဏ္ဍ:ဥရောပတွိုက်ကို ခမ်းထီဖုံႏ
ကဏ္ဍ:ကြွန်ခမ်းထီဖုံႏ
ဗာတီကန်သီးတီး

**ဗာတီကန်သီးတီး** (တဝ်းလဲ့) **ဝါဒီကဲဉ်သီးတီး** ( () () (လဲတ်တိဉ် : Status Civitatis Vaticanae) ဗာတီကန်ဝေင်ꩻတန် ယို တရာꩻဝင်ႏအနေႏ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်ခါꩻဒါႏ **ဗာတီကန်ဝေင်ꩻတန်ခမ်းထီ** (Vatican City State) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ခမ်းထီတောမ်ႏဝေင်ꩻတန်နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏတဖြုံႏချင်ႏတဗာႏချင်ႏတဲင် ကမ္ဘာႏလောင်း ထွာဒျာႏ အပေႏသွတ်ꩻ အာႏဏာႏပဲင်ႏခမ်းထီ တဖြုံႏဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏလွေꩻဒျာႏ ဥရောပတွိုက် အီတလီခမ်းထီ ဝေင်ꩻရောမ အကို ခတ်ꩻခါꩻတောမ်ႏတံꩻတွိုင်ꩻတဲင် ကအဝ်ႏဒါႏ ဟံႏကောင်သဲင်(ကုန်းတွင်းပိတ်)ခမ်း ခမ်းပေႏတခမ်းဒျာႏသွူ။ ဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏအအဲဉ်ႏအလုဲင်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏ ၁၂၁ ဧက (၀.၁၉ စတုရန်းမဲင်ႏ ၊ ၀.၄၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ) တဲင် ၂၀၂၃ ဗာႏ စာႏရင်ꩻ(အရမ်ꩻ)အလꩻ ခမ်းကိုလိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၇၆၄ ဖြာꩻသွူ။

ဗာတီကန်သီးတီးခမ်းနဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏလောင်း ထွာဒျာႏ အာႏဏာႏပဲင်ႏခမ်းထီတဖြုံႏတဲင် သမဲင်ꩻတခြောင်ႏလွုမ်း သွိသာလန်လိုမ်းဗိဉ်ႏရေꩻတပ်စွိုꩻ ကထူႏဖေႏဒါႏတာႏဝွန်ႏ နမ်းပဲင်ႏစဲ့ꩻတပ်လဲ့ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ရွုမ်ꩻသုင်ꩻဘာႏသာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အီတလီဘာႏသာႏတဲင် နမ်းပဲင်ႏ ဖုန်းကုမ္ပဏီ၊ ရေဒီယို၊ ရုက်မွန်တီဗီဌာႏန၊ ရွဉ်တောင်ꩻတောမ်ႏ စွုမ်းတံႏဆိက် ထာꩻမာꩻဖုံႏ ကအဝ်ႏဒါႏ ခမ်းပေႏတခမ်းဒျာႏသွူ။ ခမ်းထီ ဝေင်ꩻခုံꩻငွါ(တခါꩻ) အနွို့အထန်ႏတာႏ မွူးယာခိုႏနဝ်ꩻ ဗွောင်ဖေႏလဲ့ မွူးဟာခိုႏနဝ်ꩻ ပေ့ꩻခါꩻဒျာႏ ခုံꩻငွါ(တခါꩻ)သွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ဥရောပတွိုက်ကို ခမ်းထီဖုံႏ
ကဏ္ဍ:ဗာတီကန်သီးတီး
အီတလီခမ်းထီ

**အီတလီခမ်းထီ** () ( ) ယို တရာꩻဝင်ႏအနေႏ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်ခါꩻ **အီတလီ ခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ** (Republic of Italy) တဲင် အဝ်ႏဒျာႏ ဥရောပတွိုက် အခဝ်နဝ်ကို ပင်ႏလယ်ႏထျꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ပိဉ်တိစ်ခမ်းထီ၊ သွိသာလန်ခမ်းထီ၊ ဩသထွီးယားခမ်းထီ၊ သလိုဗေးနီးယားခမ်းထီ ဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ အီတလီကြွန်မော့ တောမ်ႏ ပင်ႏလယ်ႏဟံႏကို ကို အတန်သွတ်ꩻ ကြွန်နီဗာႏကထွာဒါႏ စစ္စလီကြွန်၊ သာဒီးနီးယားကြွန်တောမ်ႏ ကြွန်ပေႏအလင်ဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ လွစ်လွစ်တခြင်ခြင် ကအဝ်ႏခေါ်ခေါ် အာႏဏာႏပဲင်ႏခမ်းထီဖုံႏ ကထွာဒါႏ သန်မာရီနိုခမ်းထီ တောမ်ႏ ဗာတီကန်သီးတီးခမ်းထီ ဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏသော့ꩻဒျာႏ အီတလီခမ်းထီ ဟံႏကောင်သဲင်လောင်းသွူ။ ကွဲႏတွော့ꩻ Campione d'Italia နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အီတလီခမ်းထီပဲင်ႏလဲ့ အဝ်ႏသော့ꩻလွေꩻဒျာႏ သွိသာလန်ခမ်းထီကိုသွူ။ အီတလီခမ်းထီ ဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏ အအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုန်းမဲင်ႏ ၁၁၆,၃၅၀ မဲင်ႏ (၃၀၁,၃၄၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) တဲင် ခမ်းကိုလိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ သန်း(၆၀)ရပ်နဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီဝေင်ꩻတန်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻရောမ(ရိုးမ / ရိုမ်း) နဝ်ꩻသွူ။

အီတလီခမ်းထီယို ဥရောပတွိုက်သမဲင်ꩻကို ခေတ်တွိုင်ꩻစိုးတွိုင်ꩻ အဝ်ႏထင်ႏသျာꩻဒါႏ ခမ်းတခမ်းဒျာႏသွူ။ ရောမခမ်းထီတန် ကအဝ်ႏထွန်ꩻကာꩻခိန်ႏနဝ်ꩻ အီတလီယို ထွာဖို ကမ္ဘာႏအခဝ်တွို့ꩻ ဗဟိုႏဌာႏနတန်တဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ ကရီးခါ အီတလီခမ်းထီယို ခွန်ဟော်ꩻခမ်ꩻ ကအိုပ်စိုꩻဒါႏ ခမ်းတခမ်းဒျာႏတဲင် ဗꩻတွိုႏ ၁၉၄၆ ဗာႏ ဇွန်လာနဝ်ꩻသွူ။ တယ်ႏလာနဝ်ꩻကို ကေႏညာႏလွေꩻခန်း ခမ်းနမ်းဗွေႏ(သမ္မတ)ခမ်းထီအနေႏတဲင် လွိုက်ဒင်ႏလွေꩻပါ လွတ်တောႏတဲင် တဲမ်းထွို့ꩻလွေꩻခန်း လွောင်ႏဗူႏပုင်ႏ အခေႏခံႏဥပဒေႏတွော့ꩻ အဆုဲင်ꩻသွတ်ꩻ အွဉ်ႏထွာလွေꩻအတီႏ ၁၉၄၇ ဗာႏ ဒီသိဉ်ဗာ ၂၃ နီꩻနဝ်ꩻသွူ။ အခေႏခံႏဥပဒေႏနဝ်ꩻအလꩻ ထွာလွဉ် ခမ်းသားလွတ်တောႏ တောမ်ႏ သီးနေက်လွတ်တောႏ တဲင် အဝ်ႏလွတ်တောႏယိုနီဗာႏ မိဉ်ႏပူꩻပေါင်ꩻခြွဉ်းဗူႏ အိုင်ကိုမ်ဝင်ꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖန်လွေꩻ စွိုးခွိုꩻလွတ်တောႏ နဝ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏစွိုးခွိုꩻလွတ်တောႏယို လွိုက်နွောင်ꩻ ခမ်းနမ်းဗွေႏ၊ ဖေႏကေႏညာႏနွောင်ꩻ စဲ့ꩻတွိုက်ꩻတောမ်ႏ တဲမ်းလိတ်ချုတ်ဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
အုဲင်ယာလန်ခမ်းထီ

**အုဲင်ယာလန်ခမ်းထီ** ( ) () ကဟဲ့ꩻဒါႏ **အုဲင်ယာလန် ခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ** () () နဝ်ꩻ ကအဝ်ႏပါသော့ꩻဒါႏ ဥရောပတွိုက် အခဝ်တွို့ꩻကို အာႏဏာႏပဲင်ႏခမ်းတခမ်းဒျာႏသွူ။ ၁၉၂၁ ဗာႏ ကဖန်းဖြယ်ဒါႏ အိုပ်ချုပ်ရေꩻဒေႏသ နီဗာႏအနေႏ အဝ်ႏထူႏခါꩻ ခင်ႏလမ်းဟံႏနယ်ႏ အုဲင်ယာလန်ကြွန်လောင်း သူပွန်းငတ်ꩻပွန်းရပ်သွူ။ ဟံႏနယ်ႏကောင်သဲင် အကူအနားနဝ်ꩻ အဝ်ႏရောင်ꩻဒျာႏတောမ်ႏ ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်းခမ်းတန်ကို ကပါသော့ꩻဒါႏ အုဲင်ယာလန်ထင်ꩻခမ်းထီ နဝ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏကုဲင်အလင်နဝ်ꩻတဲ့ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ အတ်တလန်တိတ် သမုဒ္ဒရာႏ၊ အုဲင်းရစ်ပင်ႏလယ်ႏ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ စိန့်ဂျော့ခ်ရှ် ရေလက်ကြား၊ ဖဲ့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ သဲလ်တဲစ်ပင်ႏလယ်ႏဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီဝေင်ꩻတန်တောမ်ႏ အတန်သွတ်ꩻဝေင်ꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻဒပ်ဗလိဉ် သွူ။ ခမ်းထီဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏ အအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၂၇,၁၃၃ မဲင်ႏ (၇၀,၂၇၃ စတုရန်းကီလိုမီတာ) သွူ။ ၂၀၂၂ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ခမ်းကိုလိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ (၅.၂ သန်း) ရပ်တဲင် နဝ်ꩻအကို ၇၆ % နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အုဲင်းရစ်လိုꩻမျိုꩻ နဝ်ꩻသွူ။

အုဲင်းရိစ် လွစ်တခြင်ရေꩻ စဲ့ꩻပွယ်ꩻထွူ တဲမ်းချုတ်နွောင်ꩻလွေꩻ အိင်ဂလို-အုဲင်းရိစ် လိတ်ချုတ်တဲင် ဗိတိသျဓနသယာယ ယူကေခမ်းတန်ကို လွစ်တခြင်ဒါႏ အုဲင်းရိစ်ခမ်းထီယို အွဉ်ႏထွော့နွောင်ꩻပါ နမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဟံႏနယ်ႏအနေႏ တယ်ႏထောင်ႏလွေꩻ ၁၉၂၂ ဗာႏ ဒီသဲဉ်ဗာလာ ၆ နီꩻကိုသွူ။  ပွိုး ဝက်စ်မင်စတာ ဥပဒေႏ တောမ်ႏ ၁၉၃၆ ဗာႏ စွန်ꩻထိုꩻဟော်နန်ꩻ အရေꩻတဲင် အုဲင်းရိစ်ခမ်းထီ ပဲင်ႏဆဲင်ႏအချုတ်အာႏဏာႏနဝ်ꩻ ယိင်းအာလွဉ်ထဲင်းစွဉ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ၁၉၃၇ ကို ကျဋ္ဌာန်းဒါႏ အခေႏခံႏဥပဒေႏတသာနဝ်ꩻ ကေႏညာႏလွေꩻစွဉ်ႏ အချုတ်အာႏဏာႏ အဗွေတဗာႏ ပဲင်ႏဆဲင်ႏဒါႏ အုဲင်ယာလန်ခမ်းထီ နဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ဥရောပတွိုက်ကို ခမ်းထီဖုံႏ
ကဏ္ဍ:ကြွန်ခမ်းထီဖုံႏ
ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အစွိုꩻနွို့ခမ်းထီဖုံႏ
ကဏ္ဍ:ဥရောပသမဂ္ဂ အစွိုꩻနွို့ခမ်းထီဖုံႏ
ပိဉ်တိစ်ခမ်းထီ

**ပိဉ်တိစ်ခမ်းထီ** () ( ) "ဖြတ်လ်ခမ်း"ယို တရာꩻဝင်ႏအနေႏ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်ခါꩻ **ပိဉ်တိစ်ခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ** (Republic of France) နဝ်ꩻ ပိဉ်တိစ်မဲတ်ထရိုပိုလီတန်ဒေႏသတောမ်ႏ ခမ်းညာꩻဒေႏသ ကပါဒါႏ ခမ်းတခမ်းဒျာႏတဲင် အဝ်ႏဒျာႏ ဥရောပတွိုက် ခဝ်ထာႏဝ ပင်ႏလယ်ႏထျꩻသွူ။ ပိဉ်တိစ် မဲတ်ထရိုပိုလီတန်ဒေႏသယို တန်လုဲင်းတွိုႏလွေꩻ ပင်ႏလယ်ႏဟံႏကို အင်္ဂလိပ်ရေလက်ကြား တောမ်ႏ ပင်ႏလယ်ႏထင်ꩻ၊ အဝ်ႏရုဲင်းခြောင် ဗꩻတွိုႏလွေꩻ အတ်တလန်တိတ် သမုဒ္ဒရာႏ နဝ်ꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဗယ်စီယံခမ်းထီ၊ လူသိဉ်ဗတ်ခမ်းထီ၊ ဂျာမနီခမ်းထီ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ သွိသာလန်ခမ်းထီ၊ အီတလီခမ်းထီ၊ ဖဲ့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ အဲဉ်ဒိုရာခမ်းထီ၊ သပေင်ခမ်းထီဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်း(ဗိတေင်ခမ်းတန်) အဝ်ႏတဲင် အဝ်ႏခါႏခါꩻတောမ်ႏ အင်္ဂလိပ်ရေလက်ကြား(ပင်ႏလယ်ႏ) နဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီဝေင်ꩻတန်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻပါရီ(ပဲရိစ်) တဲင် ခမ်းထီကို ထွာဒျာႏ အတန်သွတ်ꩻဝေင်ꩻ၊ ယေန်ႏငဲးရေꩻအထျꩻတောမ်ႏ စီꩻပွာꩻရေꩻဗဟိုႏ နဝ်ꩻသွူ။ ၂၀၂၃ ဗာႏ ဇန်နဝါရီလာ စာႏရင်ꩻအလꩻ ခမ်းကိုလိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ (သန်း ၆၈) လွိုရပ်တဲင် နဝ်ꩻအကို ၉၃% နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ပိဉ်တိစ်ခွိုꩻ နဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ယူရို

**ယူရို** ()(အမုဲင်သင်္ကေတ: **[[:en:euro sign|€]]**; ရွဉ်တောင်ꩻကိုဒ်: **EUR**) ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ယူရိုဇုန်အစွိုꩻကို ကပါဒါႏ ခမ်းထီဖုံႏ တောမ်ႏ ဥရောပသမဂ္ဂ အစွိုꩻနွို့ ခမ်းထီဖုံႏ ခမ်းပေါင်ꩻ(၂၀)ခမ်းကို ၂၀၂၃ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ခမ်းသား အဖြာꩻ ၃၄၄ သန်း ကအဝ်ႏထူႏသုင်ꩻဒါႏ ဥရောပတွိုက် ရွဉ်တောင်ꩻ တမျိုꩻဒျာႏသွူ။ ယူရို ၁ ဗီႏနဝ်ꩻ သဲတ် အဝ်ႏပါသော့ꩻ သဲတ် ၁၀၀ ဗီႏ သွူ။ ယူရိုရွဉ်တောင်ꩻနဝ်ꩻ ဥရောပသမဂ္ဂ အစွိုꩻနွို့ တမွေးတဝ်း ဥရောပ ခမ်းပေႏ(၄)ခမ်းကိုလဲ့ အဝ်ႏထူႏသုင်ꩻနေနေသွူ။ ဥရောပတွိုက် အထန်ႏဖဲ့ꩻ ကအဝ်ႏဒါႏ အီးယူအစွိုꩻနွို့ အထူꩻဟံႏနယ်ႏဖုံႏကိုလဲ့ အဝ်ႏထူႏသုင်ꩻ ယူရို နေနေနဝ်ꩻသွူ။ ယူရို နဝ်ꩻ ရွဉ်တောင်ꩻအရံႏကို ထွာဒုတိယအတန်သွတ်ꩻတဲင် ၂၀၁၉ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ကွန်ႏသွယ်ႏသုင်ꩻစုဲင်ႏရေꩻကိုလဲ့ ကမ္ဘာႏလောင်း အမေႏရိကန်ႏ ဒေါ်လာ မိဉ်ႏထွူ ထွာဒုတိယ အတန်အာသွတ်ꩻ နဝ်ꩻသွူ။

ယူရို ရွဉ်တောင်ꩻနဝ်ꩻ တယ်ႏစလွေꩻဒျာႏ ၁၉၉၉ ဗာႏကာႏလဲ့ ဗꩻတွိုႏ ၂၀၀၂ ဗာႏ ထူႏသုင်ꩻမွေးတဝ်းဒွိုန်း နုဲင်းရွဉ်တောင်ꩻအမွေးအထန်ႏကိုသွူ။ တွိုႏ ၂၀၀၂ ဗာႏနဝ်ꩻ ဥရောပသမဂ္ဂ(အီးယူ) ခမ်းပေါင်ꩻ ၁၂ ခမ်းနဝ်ꩻ ယားကုဲင်ထိုꩻသွူ ဝွေꩻသီးခမ်းဆဲင်ႏရာꩻ ရွဉ်တောင်ꩻဖုံႏတဲင် ပြောင်ꩻသုင်ꩻလုဲင်ႏသော့ꩻလုဲင်ႏ ယူရို ရွဉ်စေးဗီႏ တောမ်ႏ ရွဉ်ယွဲး တင်ႏဂါꩻရွဉ်ယာႏ နဝ်ꩻသွူ။ အခိင်ႏကာႏလနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖန်လွေꩻ အပြောင်ꩻလုဲင်ႏကာႏလတဲင် အွဉ်ႏသုင်ꩻတွဲꩻညီꩻလွေꩻ ရွဉ်တောင်ꩻဗီႏ အလီꩻ တောမ်ႏ ယူရို သွူ။ ကွဲႏတွော့ꩻ တွိုႏ ၂၀၀၂ ဗာႏ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ နီꩻ နဝ်ꩻ အီးယူ ၁၂ ခမ်းကို အွဉ်ႏထူႏသုင်ꩻလွေꩻခန်း ယူရိုရွဉ်တောင်ꩻလုမ်ꩻ နဝ်ꩻသွူ။

## ကသုင်ꩻဒါႏ ရွဉ်ယူရို ခမ်းထီဖုံႏ

 

### အီးယူအစွိုꩻနွို့ တမွေးတဝ်းလဲ့ ကအဝ်ႏသုင်ꩻဒါႏ ရွဉ်ယူရို ခမ်းထီဖုံႏ-
# 
# 
# 
# 

### အီးယူအစွိုꩻနွို့ ခမ်းပေႏဖုံႏ
# 
# 

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ရွဉ်တောင်ꩻ
ဂျာမနီခမ်းထီ

**ဂျာမနီခမ်းထီ** () () **စျာမနီခမ်းထီ** ယို တရာꩻဝင်ႏအမိဉ်ꩻအနေႏ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်ခါꩻ **ဂျာမနီ ဖဲတ်ဒရယ်ခမ်းနမ်းဗွေႏ ခမ်းထီ** (Federal Republic of Germany) တဲင် အဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ ဥရောပတွိုက် အခဝ်ထာႏဝကို လွောင်ႏဗူႏခါꩻတောမ်ႏ ခမ်းနယ်ႏ (၁၆)နယ်ႏ ထွာဒျာႏ ခမ်းခြွဉ်းဗူႏ ခမ်းတခမ်းဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏခူရောင်ꩻဒါႏခမ်းထီဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဩသထွီးယားခမ်းထီ၊ ဗယ်စီယံခမ်းထီ၊ ဆဲတ်ခမ်းထီ၊ ဒေင်းမတ်ခမ်းထီ၊ ပိဉ်တိစ်ခမ်းထီ၊ လူသိဉ်ဗတ်ခမ်းထီ၊ နယ်တာလန်ခမ်းထီ၊ ပိုလန်ခမ်းထီ၊ သွိသာလန်ခမ်းထီ ဖုံႏဒျာႏသွူ။ ခမ်းထီဟံႏနယ်ႏအအဲဉ်ႏအလုဲင်းဧရိယာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၁၃၈,၁၀၀ မဲင်ႏ (၃၅၇,၆၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ) တဲင် ခမ်းထီဝေင်ꩻတန်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻဗာလိဉ် သွူ။ ၂၀၂၃ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ခမ်းကိုလိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ (၈၄ သန်း) လွိုတဲင် နဝ်ꩻအကို တထာႏဝလွိုနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျာမန်ခွိုꩻ နဝ်ꩻသွူ။

ဂျာမနီခမ်းနဝ်ꩻ တယ်ႏ ၁၉၄၉ ဗာႏ ထွာလွေꩻ ဒီမိုကရဲတ်တိစ် ပါလီမန်ခမ်းခြွဉ်းဗူႏ ဖဲတ်ဒရယ်ဒီမိုကရေသီ ခမ်းနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းနယ်ႏတနယ်ႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းပဲင်ႏ ဖြွမ်းဗူႏပုင်ႏအခေႏခံႏဥပဒေႏ၊ ပါလီမန်လွတ်တောႏ၊ အစိုႏရအစွိုꩻဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းခြွဉ်းဗူႏအစိုႏရနဝ်ꩻ ထူႏသုင်ꩻသွူ ခမ်းထီတန်ကို အရန်းထိုသွတ်ꩻအာႏဏာႏ ဗွန်းဒတ်ရတ်(ဟဲ့ꩻ) ခမ်းသားလွတ်တောႏတဲင် ခမ်းနယ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်သော့ꩻ ခမ်းခြွဉ်းဗူႏအရန်းတဲင် နွို့ပါသော့ꩻဗာႏ တဲမ်းထွို့ꩻ ခမ်းခြွဉ်းဗူႏဥပဒေႏအစွိုꩻကိုသွူ။ ထွာဒျာႏ ထူႏသုင်ꩻ ပါတီစွုမ်ႏစနိစ် ခမ်းထီရေꩻတဲင် ပါတီတွိုင်ꩻ နွို့ပါနွောင်ꩻ တဲမ်းထွို့ꩻ ခမ်းထီအခေႏခံႏဥပဒေႏ ကိုသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
ဖန်မဉ်ꩻခရာႏလိုႏသေနာႏ

လေားကလိုꩻခမ်းကို ကအဝ်ႏဒါႏ သꩻအောဝ်ႏသတ္တဝါႏမျိုꩻလဲ့နဝ်ꩻ သꩻအဲဉ်ထောဝ်းမျိုꩻလဲ့နဝ်ꩻ အမဉ်ꩻအောဝ်ႏလွဉ်းလွဉ်းသွူ။ မဉ်ꩻကရိုꩻဒါႏယို ပရမတ္တအနေႏနဝ်ꩻ အမဲဉ်ႏတရာꩻတမွေးတောဝ်းလဲ့ ပညတ်တရာꩻအနေႏနဝ်ꩻထွာ ပညတ္တိသစ္စာႏတွော့ꩻ အမဲဉ်ႏတရာဒျာႏနေနေသွူ၊ လောကလိုꩻခမ်းအကို ပညတ္တိ သစ္စာႏမဉ်ႏအဲဉ်ထောဝ်ႏ မဉ်ႏအောဝ်ႏဗွော့ꩻဒျာႏ ပရမတ္တတရာꩻလုမ်ꩻနဝ်ꩻ အဆင်ႏတပြေႏတေဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ၊ နဝ်ꩻတွော့ꩻပညတ်နေး သမုတ်နေး ဖန်ဖေႏနေး မဉ်ꩻပငါပရာꩻမ သုံꩻနုံꩻဟဲ့ꩻဟောင်ယိုꩻ အဆင်ႏပြေႏနဝ်ꩻသွူ၊ သက်ꩻအောဝ်ႏ သက်အဲဉ်ထောဝ်း ကမဲဉ်ဖန်လိုꩻနဝ်ꩻထွာအနမ်း အလွိုးအငုဲင်ꩻ ထွာအဓိပ္ပါယ်ႏတွော့ꩻ ဖန်ဖေႏလဲ့အောဝ်ႏသွူ။

ဥပမာႏ ၊ ပါꩻမူႏတဖြာꩻနဝ်ꩻ အလွိုးသမ်းဖြိန်းတွော့ ဖန်ဖေႏ (နင်ႏဖြိန်း) နုဲငါးနဝ်ꩻလဲ့အေဝ်းသွူ၊ ယဖြာꩻဖြာꩻနဝ်ꩻ အယာႏသမ်းဗွာ ဖန်ဖေႏ နင်ႏဗွာစားနဝ်ꩻလဲ့အေဝ့းသွူ၊ ယဖြာꩻသားနဝ်ꩻ အနမ်းအေဝ်းထိုဒျာႏတဲ့ သမ်းဖန်တေား နင်ႏပေါက်နုဲင်းနဝ် ဟဲ့ဖန်ငီႏငါထာꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ မညဉ်ꩻကရိုꩻယို မဲဉ်ꩻသာမည မဉ်ꩻဝိသေသသအဝ်ႏဖျင်၂ မျိုꩻသွူ။ လိုꩻဖိုး ပနား ထီႏ ထွော့ သေဆင် တမျိုꩻတဖြာꩻစီႏ တဗာႏစီႏကဖန်ကဖန်ခေါ်ဖျင် အမဉ်ꩻနဝ်ꩻဟဲ့ မဉ်ꩻဝိသေသသွူ ။ ခွန်ကုဝေ ကလꩻဒါႏမဉ်ꩻယိုနဝ်ꩻဟဲ့ꩻ မဉ်ꩻသာမညသွူ၊ ယွုမ်းအံႏမုယိုတဗာႏနဝ်ꩻထွာအီနီ ကျိုႏသက်တဲင် ကံႏတရာꩻတွော့ꩻ ဖန်မဉ်ꩻယိုတဲ့ အောဝ်ႏလိုႏဖန်ရော့ꩻနေနေမနဝ်ꩻသွူ၊ 

**တနင်ႏလာႏ မွူးနီꩻဖွာသား **၊   ခွန်ကောင်ကေ ၊  ခွန်ကောဝ်ႏခံꩻ ၊ ခွန်ကံဒဲဉ်၊  ခွန်မောင်ႏကွီ၊  ခွန်ခွိုꩻ ၊ ခွန်ကျော်ႏခေါင်ႏ ၊ ခွန်မောင်ကောင်း ၊  
**အင်္ဂါႏ မွူးနီꩻဖွာꩻသား အတာႏ** ၊  ခွန်စွစ်ခမ်း၊  ခွန်စိုးမောင်၊ ခွန်စိန်ထွန်း ၊  ခွန်မောင်ႏစိန်ႏ ၊  ခွန်စိန်ပန်း၊ ခွန်စိန်ထွန်း ၊ တနင်ႏနွေႏ မွူးနီꩻဖွါꩻသား ၊ ခွန်အောင်ကီး ၊ ခွန်အောင်နိုင်၊ ခွန်အောင်ႏပိုႏ၊ 

## အာႏကွိုꩻ
ဗယ်စီယံခမ်းထီ

**ဗယ်စီယံခမ်းထီ** () နဝ်ꩻ ဥရောပတွိုက် အခဝ်တွို့ꩻကိုကအဝ်ႏဒါႏ အာႏဏာႏပဲင်ႏ ခမ်းတခမ်းဒျာႏသွူ။ တရာꩻဝင်ႏအမိဉ်ꩻအနေႏ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်ခါꩻ **ဗယ်စီယံ ခွန်ဟော်ခံꩻခမ်းထီ** (Kingdom of Belgium) နဝ်ꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ နယ်တာလန်ခမ်းထီ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဂျာမနီခမ်းထီ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ လူသိဉ်ဗတ်ခမ်းထီ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ပိဉ်တိစ်ခမ်းထီ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ပင်ႏလယ်ႏထင်ꩻ ဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ ကအွဉ်တယ်ႏထောင်ႏစဒါႏ ဥရောပသမဂ္ဂ အစွိုꩻကို အဝ်ႏပါသော့ꩻ ခမ်းတခမ်းဒျာႏသွူ။ ဥရောပသမဂ္ဂ၊ နေတိုး တောမ်ႏ အခမ်းခမ်း(နုဲင်ငံတကာ)ဆဲင်ႏရာꩻ အစွိုꩻအဗူႏ ဌာႏနချုတ်ရွုမ်ꩻဖုံႏ ကအဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ ခမ်းတခမ်းဒျာႏနေနေသွူ။ ခမ်းထီဟံႏနယ်ႏ ဧရိယာႏအအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၁၁,၈၄၉ မဲင်ႏ (၃၀,၆၈၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ) သွူ။ ၂၀၂၃ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ခမ်းကိုလိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ သန်း(၁၂)လွိုသွူ။ ခမ်းထီဝေင်ꩻတန် တောမ်ႏ အတန်သွတ်ꩻဝေင်ꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻဗရပ်သဲ သွူ။

ဗယ်စီယံခမ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏလွေꩻ ဂျာမနီယေန်ႏငဲးရေꩻ တောမ်ႏ လဲတ်တိဉ်ဥရောပ ယေန်ႏငဲးရေꩻ နီဗာႏခါႏတဲင် ဗယ်စီယံခမ်းသားနဝ်ꩻ ဒေါ့ꩻဖြဝ်ႏနွောင်ꩻ ငဝ်းအမျိုꩻမျိုꩻသွူ။ ကဲဉ်းအာနဝ်ꩻ ကဒေါ့ꩻဒါႏ ဒတ်ငဝ်းငွါ လိဉ်းမိစ်လိုꩻမျိုꩻ၊ ကဒေါ့ꩻဒါႏ ပိဉ်တိစ်ငဝ်း ဝါလွန်းလိုꩻမျိုꩻဖုံႏဒျာႏတဲင် ဒေါ့ꩻဖြဝ်ႏ ဂျာမန်(ဂျာမနီ)သားလဲ့ အဝ်ႏနေနေသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ဗယ်စီယံခမ်းထီ
ကဏ္ဍ:ဥရောပတွိုက်ကို ခမ်းထီဖုံႏ
ကဏ္ဍ:ဥရောပသမဂ္ဂ အစွိုꩻနွို့ခမ်းထီဖုံႏ
ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အစွိုꩻနွို့ခမ်းထီဖုံႏ
ကဏ္ဍ:နေတိုး အစွိုꩻနွို့ခမ်းထီဖုံႏ
နယ်တာလန်ခမ်းထီ

**နယ်တာလန်ခမ်းထီ** () () ) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဥရောပတွိုက် အခဝ်တွို့ꩻထင်ꩻကို ပေါင်ꩻစပ်ပါတောမ်ႏ ခမ်းညာꩻဟံႏနယ်ႏ ကာရီဗီယံဒေႏသထျꩻ ကြွန်(၄)ဖြုံႏတဲင် နယ်တာလန် ခွန်ဟော်ခံꩻခမ်းထီ(Kingdom of the Neltherlands) (၄)ခမ်းအကို ထွာအတန်သွတ်ꩻ ခမ်းတခမ်းဒျာႏသွူ။ နယ်တာလန်ခမ်းထီယို ယဟန်ႏသား အဝ်ႏဟဲ့ꩻ **ဟော်လန်ခမ်းထီ** (Holland) နုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဂျာမနီခမ်းထီ၊ ဖဲ့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဗယ်စီယံခမ်းထီ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ပင်ႏလယ်ႏထင်ꩻ အဝ်ႏတဲင် တောမ်ႏ ယူနုဲက်တဲတ်ကိင်းဒန်းခမ်းထီတန်နဝ်ꩻ အဝ်ႏခါႏတောမ်ႏ ပင်ႏလယ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏအအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၁၆,၁၆၄ မဲင်ႏ (၄၁,၈၆၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ) သွူ။ ၂၀၂၃ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ခမ်းကိုလိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၁၇ သန်းလွိုတဲင် နဝ်ꩻအကို (၇၅ %)နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဒတ်လိုꩻမျိုꩻတဲင် တထာႏဝရပ်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဘာႏသာႏအဝ်ႏတဝ်း(ဘာသာမဲ့)သား နဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီဝေင်ꩻတန်တောမ်ႏ အတန်သွတ်ꩻဝေင်ꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻအဲမ်သတာဒမ် နဝ်ꩻသွူ။

နယ်တာလန်ခမ်းထီနဝ်ꩻ လွောင်ႏဗူႏခါꩻတောမ်ႏ ခမ်းနယ်ႏ(၁၂)နယ်ႏတဲင် ခမ်းနယ်ႏတဖြုံႏစီႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလွေꩻ ခွန်ဟော်ခမ်ꩻကော်မသိဉ်နာခွန်(Commissaris van de Koning) စူဆꩻလ့ကိုသွူ။ အရာႏနဝ်ꩻတာႏ တရာꩻဝင်ႏအသုင်ꩻ တမွေးတဝ်းလဲ့ လိဉ်းဗတ်ခမ်းနယ်ႏကို အဝ်ႏဟဲ့ꩻဒျာႏ ဘုရင်ခံ(Gouverneur) သွူ။ ခမ်းနယ်ႏကားကအဝ်ႏယို လေံာင်ႏဗူႏခါꩻယင်းတောမ်ႏ မျူနီသီပယ်ဒေႏသဖုံႏတဲင် ၂၀၁၉ ဗာႏအလꩻ ဒေႏသအဝ်ႏ (၃၅၅) ဖြုံႏသွူ။

ခမ်းညာꩻနယ်တာလန်နယ်ႏကထွာဒါႏ Bonaire, Sint Eustatius တောမ်ႏ Saba ကြွန်ဖုံႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻဆဲင်ႏရာꩻ အစွိုꩻယို ဟဲ့ꩻဖန်လွေꩻ ကာရီဗီယံနယ်တာလန် (Caribbean Netherlands)တဲင် အဝ်ႏဒျာႏ ခမ်းနယ်ႏ(၁၂)နယ်ႏ အထန်ႏဖဲ့ꩻသွူ။ ကြွန်ယိုဖုံႏနဝ်ꩻ openbare lichamen (public bodies) နုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ အမိဉ်ꩻအဝ်ႏနေနေတဲင် ဒေႏသယိုဖုံႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻနဝ်ꩻ နယ်တာလန်ခမ်းကို ယလဲင်ႏအဝ်ႏဟဲ့ꩻယီးနယ် အထူꩻမျူနီသီပယ်ဒေႏသ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဗယ်စီယံခမ်းထီ အကိုဖဲ့ꩻ ကအဝ်ႏနွို့ပါလွေꩻဒါႏ နယ်တာလန် ဟံႏနယ်ႏဒေႏသဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏနေနေတဲင် ဟံႏနယ်ႏနဝ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဗရာဗန့်ခမ်းနယ်ႏ ဟံႏနယ်ႏအကွို့ꩻအခဝ်ဒျာႏသွူ။ နယ်တာလန်ခမ်းတောမ်ႏ ဗယ်စီယံခမ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏပါသော့ꩻလွေꩻ Benelux တောမ်ႏ Schengen Area ကိုတဲင် ခမ်းထီနီဖြုံႏကို ခမ်းသားသီးနဝ်ꩻ နွို့လွေꩻသဲင်ꩻသော့ꩻ ဟံႏနယ်ႏနဝ်ꩻကို လွစ်လွစ်တခြင်ခြင် လꩻဒျာႏသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
နေ့ဖူ

‍‍နေ့ဖူကရိုꩻနဝ်ꩻ နမ်းခန္ဓာႏအကွို့ꩻအခဝ်တမျိုꩻဒျာႏတဲင် သေအီအလွီးအာႏရွုံႏတဲ့လꩻ၊ သာအီတလီꩻတဲ့လꩻသွူ။ နေ့ဖူနဝ်ꩻတရေ့ꩻ(နွုမ်ꩻ) အလွီးအာႏရွုံႏထွူတွော့ꩻ ကလꩻလွဉ်ဒါႏ အရသာႏအချက်အလက်ဖုံႏယို ဝွေꩻပသာလွေꩻဖေႏ ကတူႏခီး(ဦးနှောက်)ကိုသွူ။ နေ့ဖူကိုနဝ်ꩻ နွုမ်ꩻအီအလွီးတာႏတွမ်ႏ အာႏရွုံႏဖြွီꩻအစုအဗူႏ ကအဝ်ႏသွုပ်ဆွိုင်ꩻဝွေꩻလဲ့ပါသော့ꩻသွူ။ လိုꩻနဝ်ꩻ နေ့ဖူအဝ်ႏ လွိုႏဗꩻငါသွူ။ သတ္တဝါႏအမျိုꩻအသာꩻအလွောက်ꩻ အနွုမ်ꩻနွောင်ꩻထာꩻ တပီတဝ်းတဝင်ꩻသွူ။ ဥပမာႏ ထွီႏနေ့ဖူနဝ်ꩻ ဟဝ်ကယ်ꩻဒျာႏလိုꩻနေ့ဖူ အနွုမ်ꩻနွောင်ꩻထာꩻယံကယ်ꩻဒျာႏလိုꩻသွူ။ တိစ္ဆာန်ႏယင်မျိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ နွုမ်ꩻအီထာꩻလွုမ်ꩻတကာႏတဝ်း သွုံꩻအီအလင်လဲ့ အဝ်ႏဒျာႏသွူ။ ဥပမာႏ ဆင်သီးနေ့ဖူနဝ်ꩻ နွုမ်ꩻအီအလွီးလွုမ်ꩻတကာႏတဝ်း ထူႏဝွေး(သဲဉ်ꩻ)အီထာꩻတဲ့လꩻသွူ။
ဟန်ႏအိုအွီႏဖွန်ႏ

‍

‍ဟန်ႏအိုအွီႏဖွန်ႏ () ( နဝ်ꩻ နေးတွမ်ႏဓာတုဗေဒအနယ်ꩻပညာႏဖုံႏတွော့ꩻ ကပေါင်ꩻစပ်သေꩻခါꩻဒါႏ Monosodium glutamate (MSG) ကရိုꩻဒါႏ ဒြပ်ခြွဉ်းတမျိုꩻဒျာႏသွူ။ Glutamic Acid ကရိုꩻဒါႏ Amino Acid တမျိုꩻ ပါသော့ꩻတဲင် မိဉ်ႏသော့ꩻ အအံႏအအွꩻကိုနဝ်ꩻ ထွာလွဉ် Free Glumate တွော့ꩻ မာꩻတိုꩻဖေႏ အအံႏအအွꩻအရသာႏ အွိုးဖြေꩻလောင်းသွူ။

## အံႏဟန်ႏအိုအွီႏဖွန်ႏ အကျိုꩻကုဲင်
(၁) နီလိုꩻသီးနမ်းခန္ဓာႏကိုကအဝ်ႏဒါႏ အဉ်သူလဉ် (Insulin) နဝ်ꩻ အကာႏကွယ်ႏရဲကမ်းဖေႏ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏတဲင် မိဉ်ႏအံႏသော့ꩻဟန်ႏအိုအွီႏဖွန်ႏနဝ်ꩻ အလင်ꩻယားကုဲင်ထိုꩻ အဉ်သူလဉ်တွော့ꩻ ထွာလွဉ်အီဒါႏ ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏသွူ။

(၂) မိဉ်ႏအံႏဟန်ႏအိုအွီႏဖွန်ႏနဝ်ꩻ မဲဉ်အံႏအာလွဉ်ꩻဒါႏထာꩻအံႏထွူတကာႏတဝ်း၊ သံးယားကုဲင်ဒါႏထဲင်း ဟော်မုန်းဓါတ် ကအဝ်ႏရဲဆီꩻဒါႏ အပြွောင်ႏလွဉ်ꩻရောႏဂါႏတဲင် ထွာလွဉ်အီစွဉ်ႏဒျာႏ အပြွောင်ႏလွဉ်ꩻရောႏဂါႏသွူ။ မိဉ်ႏထွာလွဉ်သွူ အပြွောင်ႏလွဉ်ꩻရောႏဂါႏနဝ်ꩻ သွီႏတိုꩻ၊ ဆီႏနွိုး၊ နှလုံးသွီႏဖြွီꩻပိစ်ꩻထိုꩻ စတဲင် ရောႏဂါႏနုဲင်းယိုဖုံႏတဲ့ ထွာလွဉ်အီစွဉ်ႏဒျာႏသွူ။

(၃) ကတူႏခီးသဲလ်ဖုံႏ ကုဲင်မွိုင်ထိုꩻအီဒါႏ။ လိုꩻကအံႏဟန်ႏအိုအွီႏဖွန်ႏကဲဉ်းအာအာနဝ်ꩻ အခိန်ႏခုဲင်ႏတွိုႏအခါႏခုဲင်ႏလꩻဒွိုန်း၊ တခုဲင်ႏလꩻတန်ꩻဖြားတဝ်းဒွိုန်းတဲ့ မတ်ဉာဏ်ႏကုဲင်(ထိုꩻမား)၊ လꩻလွဉ်ထာꩻအွဉ်ႏဖေင်ꩻတန်ရောႏဂါႏသွူ။ တယ်ႏပေႏပေႏခါကာႏ ကအဝ်ႏအံႏလွဉ်ဒါႏ ဟန်ႏအိုအွီႏဖွန်ႏသားနဝ်ꩻ ထာꩻမတ်သာꩻ ဉာဏ်ႏပညာႏအာႏဆေ့ꩻထိုꩻ၊ ဉာဏ်ႏထွိုင်ꩻ၊ တငွို့တငွဉ်ႏထိုꩻဒါႏသွူ။

(၄) စျာမနီခမ်းနဝ်ꩻ လုံးဝဖေႏအံႏတဝ်း ဟန်ႏအိုအွီႏဖွန်ႏအကျောင်ꩻ ထေပြန်ႏကေႏညာႏဗာႏဖို အမျိုꩻသားအရန်း ထေပြန်ႏကေႏညာႏချက်၊ ဥပဒေႏဖုံႏသွူ။ လိုꩻမူႏဟို့ꩻဗုက်ꩻကျာꩻ မီႏအံႏဟန်ႏအိုအွီႏဖွန်ႏနဝ်ꩻ ကလွူးဖွာꩻလင်ꩻဒါႏ အပိုပေႏယို အဉ်သူလဉ်ဟော်မုန်းအစွန်ꩻယွမ်ꩻတွော့ꩻ တိုꩻထဲင်းဒါႏတဝ်း၊ သဲစ်တဲင်ကလွူးဖွာꩻလင်ꩻအခိန်ႏကာႏ (Insulin-resistant) ရောႏဂါႏထွာလွဉ်ထွူဒါႏသွူ။ ကွပ်ပွိုးအထွာနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ပါꩻပေႏယိုမဉ်ႏတန်လွဉ်တနီꩻခါနဝ်ꩻ အီႏမော့ꩻလွဉ် ဆီႏနွိုးရောႏဂါႏသေႏချာႏသွူ။ အချက်ယိုတဗာႏနဝ်ꩻ ကအဝ်ႏတိုꩻတက်နေကျာꩻ ခမ်းထီဖုံႏအကို ဆီႏနွိုးထွာအီခေါင်ꩻအအာသွတ်ꩻ အချက်တဗာႏဒျာႏသွူ။

(၅) လိုꩻမူႏဟို့ꩻဗုက်ꩻကျာꩻ မီႏအံႏဟန်ႏအိုအွီႏဖွန်ႏနဝ်ꩻ  medulla oblongata, thalamus, or hypothalamus ကရိုꩻဒါႏ လိုꩻပေႏသီး ကတူႏခီးအာႏရွုံႏဖြွီꩻသဲလ်ဖုံႏ ကုဲင်ထိုꩻအီဒါႏသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ခြွိုင်ႏသန်ꩻတာႏ
ကဏ္ဍ:ခမ်းသားခြွိုင်ႏသန်ꩻတာႏ
ကဏ္ဍ:ထာꩻအံႏ
လိုꩻအခွင်ꩻရေꩻ

**လိုꩻအခွင်ꩻရေꩻ** () ကရိုꩻနဝ်ꩻ နီလိုꩻသီး တယ်ႏမွိုးလွူးစပေႏခါကာႏ လꩻလွဉ်ထွူဒါႏ အခေႏခံႏအခွင်ꩻရေꩻတွမ်ႏ လွစ်တခြင်ခွင်ꩻဖုံႏဒျာႏသွူ။ ဥပမာႏအနေႏ မီႏဒေါ့ꩻခြုဲင်းနယ်ဗာႏနဝ်ꩻ ခမ်းသားတွမ်ႏ ခမ်းထီရေꩻ အခွင်ꩻရေꩻဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻ လိုꩻအခွင်ꩻအရေꩻဖုံႏကထွာဒါႏ သက်မွန်အုံအဝ်ႏခွင်ꩻ၊ လွစ်တခြင်ခွင်ꩻတွမ်ႏ ကျွိုက်သꩻဒေါ့ꩻထန်ႏခွင်ꩻတွမ်ႏ ဥပဒေႏကို အခွင်ꩻရေꩻတရျားရျားခွင်ꩻ၊ စီꩻပွာꩻရေꩻ၊ လိုꩻမုꩻရေꩻ၊ ယေန်ႏကေႏမုꩻဆဲင်ႏရာꩻ အခွင်ꩻရေꩻဖဲ့ꩻကထွာဒါႏ ယေန်ႏကေႏမုꩻကိစ္စကို သꩻကျွိုက်ရာꩻ လွစ်လွစ်တခြင်ခြင် ပါရဝ်းခွင်ꩻ၊ လꩻအအံႏအအွꩻခွင်ꩻ၊ မာꩻထာꩻမာꩻခွင်ꩻတွမ်ႏ သွဉ်ထူႏဉာဏ်ႏပညာႏခွင်ꩻဖုံႏဒျာႏသွူ။

## လိုꩻအခွင်ꩻရေꩻကရိုꩻနဝ်ꩻတမုဲင်ꩻ
လိုꩻအခွင်ꩻရေꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ ထာꩻငမ်းကင်ꩻ (Freedom from Fear) တွမ်ႏ ထာꩻကော့ꩻကင်ꩻ (Freedom from Wants) ဖုံႏဒျာႏ အရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ထာꩻငမ်းကင်ꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ လိုꩻတဖြာꩻယို မဲဉ်အုံနုဲင်းမုဲင်ꩻအုံ မဲဉ်အဝ်ႏနုဲင်းမုဲင်ꩻအဝ်ႏ ကမ်းသꩻကလိုႏအတွိုင်ꩻ လွစ်လွစ်တခြင်ခြင်အုံအဝ်ႏနွောင်ꩻဒျာႏ ဝင်ꩻလင်လွဉ်ရဲဆီꩻ၊ လွဉ်ယားကုဲင်၊ လွဉ်မိန်းလဝ်းလဲ့ တငမ်းဗာႏတဝ်း အန္တရယ်ႏကင်ꩻကင်ꩻ ကမ်းသꩻအုံအဝ်ႏနွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ ထာꩻကော့ꩻကင်ꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ မီႏဒေါ့ꩻဗာႏတဲ့ နီသက်မွန်ဗန်ပျောႏသွင်ႏအုံအဝ်ႏလွေꩻအီတာႏ ကအဝ်ႏလိုႏဒါႏ အထောက်အပံးဖုံႏယို ကော့ꩻမောင်ꩻနောင်ႏတခရာႏတလိုႏတဝ်း ရိုꩻဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏတမျိုꩻနဝ်ꩻ လိုꩻအခွင်ꩻရေꩻကရိုꩻဒါႏ ငဝ်းဝေါဟာရယိုနဝ်ꩻ ပညာႏသျင်ႏသီး အဆက်ဆက်အပန်ပန် အဝ်ႏဖွင်ꩻလွဉ်သေႏသေႏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ႏလဲ့ ဗ့ꩻတွိုႏစွဉ်ႏယိုခါ တဗွေစွုမ်ႏနွောင်ꩻဒွိုန်းသွူ။ ကမ္ဘာႏကုလသမဂ္ဂအစွိုꩻတန် ကဗွောင်ဖွင်ꩻသေꩻခါꩻဒါႏ လိုꩻအခွင်ꩻရေꩻအနက် အဓိပ္ပာယ်ႏနဝ်ꩻ ရိုꩻတဝ်းအလောင်းတင် ရိုꩻတဝ်းအလင်တာႏ အရိုꩻစွဉ်ႏဒျာႏ **လိုꩻအခွင်ꩻရေꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ လိုꩻတဖြာꩻတာႏလဲ့တရိုꩻတဝ်း၊ အစွိုꩻတာႏလဲ့တရိုꩻတဝ်း ပွိုင်းဝွို့ꩻတွမ်ႏ ဝွေꩻသီးနမ်းတာႏ အခေႏခံႏလွစ်တခြင်ခွင်ꩻတွမ်ႏ တရာꩻရေꩻဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻ အာႏမခံချက်**ဒျာႏ အရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ မီႏထွားနုဲင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ႏယိုတဗာႏနဝ်ꩻ လိုꩻအခွင်ꩻရေꩻကရိုꩻယို လိုꩻတဖြာꩻလဲ့ ခံႏစာꩻစံႏစာꩻခွင်ꩻအဝ်ႏ၊ အစွိုꩻအနေႏလဲ့ စံႏစာꩻခံႏစာꩻခွင်ꩻအဝ်ႏဒျာႏ ရိုꩻဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ မီႏဒေါ့ꩻဗာႏတဲ့ ဝွေꩻသီးဖေႏနေး ကခံႏစာꩻစံႏစာꩻဗာႏ အခွင်ꩻရေꩻနုဲင်းယိုတာႏနဝ်ꩻ ကောကထွာဒါႏ တာဝွန်ႏအဝ်ႏ ဆဲင်ႏရာꩻအစိုႏရသီးနဝ်ꩻ တကမ္ဘာႏလွုမ်းလိုꩻအခွင်ꩻရေꩻ ကအဝ်ႏအတွိုင်ꩻ အာႏမခံႏဖေႏတွော့ꩻ ကာႏကွယ်ႏရဲကမ်းဖေႏဗာႏ အဓိပ္ပာယ်ႏလွေꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။

## လိုꩻအခွင်ꩻရေꩻ အခေႏခံအချက်ဖုံႏ
* လိုꩻအခွင်ꩻရေꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ ခွုင်းတဲင် နီလိုꩻသီးမန်ႏသမျ အဝ်ႏဆဲင်ႏလွဒျာႏပငါပရာꩻသွူ။
* လိုꩻအခွင်ꩻရေꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ သွီႏယာႏအရောင်ႏ၊ ခမ်းထီရေꩻ၊ ဘာႏသာႏရေꩻ၊ လိုꩻမုꩻရေꩻ၊ ထာꩻယူႏထာꩻတွေꩻ၊ အမူႏအခိုတရွေꩻတဝ်း ခွုင်းတဲင်နီလိုꩻသီးမန်ႏသမျ စံႏစာꩻခံႏစာꩻတရျားရျားဗာႏတဝင်ꩻသွူ။  
* နီလိုꩻသီးနဝ်ꩻ တဖြာꩻတွမ်ႏတဖြာꩻတပီတဝ်းတဝင်ꩻလဲ့ လိုꩻဒျာႏနုဲင်းနုဲင်းတဝင်ꩻတဲင် အခွင်ꩻအရေꩻလဲ့ ကားကအဝ်ႏ လꩻပီပီတရျားရျားဗာႏတဝင်ꩻသွူ။
* လိုꩻအခွင်ꩻရေꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ လိုꩻတွိုင်ꩻစွုမ်ႏဖြာꩻတာႏ တယ်ႏလွူးစကလꩻလွဉ်ထွူဒါႏ အခွင်ꩻရေꩻဒျာႏသွူ။
* တယ်ႏလွူးစ ဗꩻစွဉ်ႏကသီထံ လိုꩻအခွင်ꩻရေꩻယိုနဝ်ꩻ အရေꩻတန်ငါႏသွူ။
* လိုꩻအခွင်ꩻရေꩻနဝ်ꩻ ပါမုဲင်ꩻလဲ့ ထူႏသိမ်ꩻထိုꩻတလꩻတဝ်းသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:လိုꩻအခွင်ꩻရေꩻ
အစွူႏ

‍‍‍‍‍‍

အစွူႏကရိုꩻနဝ်ꩻ အံႏသော့ꩻဗာႏဖြောင်းကိုလဲ့တရိုꩻတဝ်း၊ တရေ့ꩻနွုမ်ꩻဗာႏတွမ်ႏ နေ့ဖူလဲ့တရိုꩻတဝ်း၊ ဗာႏခွေါင်းပီယာႏတွော့ꩻ နွို့လင်ꩻသော့ꩻနမ်းကိုလဲ့တရိုꩻတဝ်း အမာꩻဆော့ဆာ၊ အမာꩻမွန်ꩻ၊ အမာꩻသီဒါႏ သꩻသားသတ္တဝါႏတဲင် ဝင်ꩻဟဲ့ꩻအစွူႏသွူ။ မီႏမော့ꩻအအွိုအဆာ၊ မီႏထွာတစွိုးတမျိုꩻခိန်ႏ နီနာꩻဖုံႏ ကအဝ်ႏသွုံꩻစွယ်ꩻအံႏအွꩻသေႏသေႏဒါႏ တသီႏဖုံႏအကိုနဝ်ꩻ ဝင်ꩻဖောႏသော့ꩻပါ အစွူႏဖုံႏတဲင်တွော့ꩻ မီႏအံႏအာလွဉ်ꩻထာꩻနဝ်ꩻ ထွာဒါႏအစွူႏ၊ အစွူႏထင်ႏဒါႏလိုꩻသွူ။ တသီႏတမျိုꩻမျိုꩻယို ဝင်ꩻကဖောႏစခိန်ႏနဝ်ꩻ ဝင်ꩻဖောႏသော့ꩻပါ လိုꩻရိုꩻရိုꩻတဖြာꩻအတာႏ အစွူႏပမာႏဏတဲင် လိုꩻသွီႏအာႏပေႏဖုံႏ၊ လိုꩻပေႏဖုံႏ မီႏလွေꩻသွုံꩻစွယ်ꩻအံႏအွꩻနဝ်ꩻ ဝွေꩻခုခံႏအာႏသူꩻ တနွောင်ꩻလꩻဒွုမ် တသီႏကိုကပါဒါႏ အစွူႏအာႏနဝ်ꩻတဲင် ထွာအီဒါႏအန္တရာယ်ႏသွူ။ သွုံꩻစွယ်ꩻအံႏအွꩻဗာႏ အစွူႏတဲင် အစွူႏထင်ႏတွော့ꩻ ကခံႏစာꩻဗာႏဒါႏ ထာꩻဆာဝွေꩻဒနာႏယို ဖေႏနေးကဟဝ်ချာ၊ ဖေႏနေးကသက်သာႏချာတဲင် ကကုꩻလွမ်ꩻလာꩻအီဒါႏ တသီႏနဝ်ꩻ ဝင်ꩻဟဲ့ꩻတသီႏဖြေႏအစွူႏ အန်တီတော့သဉ် နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
ဆီလီခမ်းထီ

**ဆီလီခမ်းထီ** ()  ယို တရာꩻဝင်ႏအနေႏ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်ခါꩻ **ဆီလီ ခမ်းသားခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ** တဲင် အဝ်ႏဒျာႏ အမေႏရိကတွိုက်နဝ် အခဝ်တွို့ꩻသွတ်ꩻ ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာႏ တောမ်ႏ အဲဉ်းဒီးကောင်ရွေꩻအခါႏ ပင်ႏလယ်ႏဖင်ႏ အဝ်ႏယွေးဆွာꩻနဝ်ထင်ꩻဒါႏ ခမ်းတခမ်းဒျာႏတဲင် အဝ်ႏဗော့ꩻပါတောမ်ႏ အန်တာတိကတွိုက်ပေႏနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏနဝ်ႏ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၂၉၂,၂၆၀ မဲင်ႏ (၇၅၆,၉၄၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ) တဲင် ဖဲ့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ပီရူးခမ်းထီ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဗိုလီးဗီးယားခမ်းထီ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ အာစိဉ်တီးနားခမ်းထီ၊ ဖဲ့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ :en:Drake Passageပင်ႏလယ်ႏထီနယ်ႏဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဆီလီခမ်းထီနဝ်ꩻ အဝ်ႏထိန်ꩻချုတ်လွေꩻပါ ပသိဖိတ်ကြွန်ဖုံႏ၊ ပါတောမ်ႏ Juan Fernández၊ Isla Salas y Gómez၊ Desventuradas၊ Easter Island ကြွန်ဒေႏသအာဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ ထွူတကာႏတဝ်း ထိန်ꩻချုတ်နွောင်ꩻတဝ်းဒွိုန်း အန်တာတိတွိုက်ပေႏကို ကအဝ်ႏဒါႏ ဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏ ၄၈၀,၀၀၀ စတုရန်းမဲင်ႏ (၁,၂၅၀,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ)  နဝ်ꩻလဲ့ ဖေႏကအွဉ်ႏထွာသော့ꩻပါ ဆီလီခမ်းပဲင်ႏ (:en:Chilean Antarctic Territory) ဆီလီအန်တာတိကဟံႏနယ်ႏအနေႏ အဝ်ႏကွီကော့ꩻ ကေႏညာႏခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီဝေင်ꩻတန်တောမ်ႏ အတန်သွတ်ꩻဝေင်ꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻသန်တီယာဂို သွူ။ ၂၀၂၃ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအရမ်ꩻအလꩻ ခမ်းကိုလိုꩻဖြာꩻခြွောန်းအဝ်ႏ (၁၈.၅ သန်း)လွိုတဲင် ခမ်းထီဘာႏသာႏငဝ်းငွါနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ သပေင်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ နဝ်ꩻသွူ။

## သမဲင်ꩻ

## အစိုႏရ တောမ်ႏ ခမ်းထီရေꩻ

## ဟံႏပထဝီႏ

## စီꩻပွာꩻရေꩻ၊ လွိုင်ႏကွုန်ꩻရေꩻ

## ပညာႏရေꩻ

## ယေန်ႏငဲးရေꩻ၊ လိုꩻမျိုꩻရေꩻ

## အာႏကွိုꩻ