open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
တကာႏဆွုတ်ယွုတ်အီ

**"ဒုတိယ ပရိဟာနိသုတ် (တကာႏဆွုတ်ယွုတ်အီ အကျောင်ꩻ[[တရာꩻ]]နွုတ်ꩻပါꩻ)"**
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
တကာႏကဆွုတ်ယွုတ်အီဒါႏ အကျောင်ꩻတရာꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏနွုတ်ꩻပါꩻ၊ နွုတ်ꩻပါꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ-
၁။ ဘိက္ခု ဒဿနံ ဟာပေတိ-
ဝုဲင်ႏခွိုꩻခွိုꩻတဝ်းဒွုမ် ရဟန်ꩻ(သံဃာႏ)၊ တကာႏပေါႏတဝုဲင်ႏခွိုꩻခွိုꩻဒွုမ် ရဟန်ꩻ(သံဃာႏ)နဝ်ꩻ အောဝ်ႏဆွုတ်ယွုတ်သဲင်ꩻလွုမ်ꩻ။
၂။ သဒ္ဓမ္မဿဝနံ ပမဇ္ဇတိ-
အွဉ်ႏဖေင်ꩻနာႏ သူႏတောႏကောင်ꩻတရာꩻ၊ တကာႏပေါႏအွဉ်ႏဖေင်ꩻနာႏ သူႏတောႏကောင်ꩻတရာꩻနောဝ်ꩻ အဝ်ႏဆွုတ်ယွုတ်သဲင်ꩻလွုမ်ꩻ။
၃။ အဓိသီလေ န သိက္ခတိ-
လွောက်ꩻနာႏလွဉ်ꩻတဝ်း သီႏလငတ်ꩻပါꩻ၊ သီႏလသွစ်ꩻပါꩻ၊ သီႏလတဆီ၊ တကာႏပေါႏတလွောက်ꩻနာႏလွဉ်ꩻတဝ်း သီႏလနောဝ်ꩻ အဝ်ႏဆွုတ်ယွုတ်သဲင်ꩻလွုမ်ꩻ။
၄။ အပ္ပသာဒ ဗဟုလော ဟောတိ ဘိက္ခူသု-
ကေႏညိုႏဆေ့ꩻ ရဟန်ꩻတန်၊ ရဟန်ꩻပေႏ၊ ရဟန်ꩻတလောင်ꩻ၊ တကာႏပေါႏကေႏညိုႏဆေ့ꩻရဟန်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏဆွုတ်ယွုတ်သဲင်ꩻလွုမ်ꩻ။
၅။ ဥပါရမ္ဘစိတ္တော ဓမ္မံ သုဏာတိ ရန္ဓဂဝေသီ-
သꩻရေႏအံႏနွောင်ꩻတဲင် တွမ်ႏအဟူႏ-ထူႏအမာႏ နာႏတရာꩻ၊ တကာႏပေါႏအွဉ်ႏသꩻနုဲင်းနဝ်ꩻ နာႏတရာꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏဆွုတ်ယွုတ်သဲင်ꩻလွုမ်ꩻ။
၆။ ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ ဒက္ခိဏေယျံ ဂဝေသတိ-
(လူႏတဝ်းသံဃာႏ) ထုမ်ႏလူႏတောဒျာႏ သာႏသနာႏထန်ႏ (တိတ္ထိတက္ကတွဉ်ꩻ)၊ တကာႏပေါႏထုမ်ႏလူႏဒျာႏ လိုꩻသာႏသနာႏထန်ႏ နုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏဆွုတ်ယွုတ်သဲင်ꩻလွုမ်ꩻ။
၇။ တတ္ထ စ ပုဗ္ဗကာရံ ကရောတိ-
လူႏရီးဒျာႏ လိုꩻသာႏသနာႏထန်ႏ၊ တကာႏပေါႏလူႏရီး လိုꩻသာႏသနာႏထန်ႏ နုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏဆွုတ်ယွုတ်သဲင်ꩻလွုမ်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
၁။ တကာႏနဝ်ꩻ ပေါႏအဝ်ႏဝုဲင်ႏခွိုꩻခွိုꩻဒျာႏ ရဟန်ꩻ(သံဃာႏ)နဝ်ꩻ တဆွုတ်ယွုတ်တဝ်း။
၂။ တကာႏနဝ်ꩻ ပေါႏအဝ်ႏသတိꩻလꩻနာႏဒျာႏ သူႏတောႏကောင်ꩻတရာꩻနဝ်ꩻ တဆွုတ်ယွုတ်တဝ်း။
၃။ တကာနဝ်ꩻ ပေါႏအဝ်ႏလွောက်ꩻနာႏလွဉ်ꩻဒျာႏ သီႏလနဝ်ꩻ တဆွုတ်ယွုတ်တဝ်း။
၄။ တကာႏနဝ်ꩻ ပေါႏအဝ်ႏကေႏညိုႏအာအာဒျာႏ ရဟန်ꩻနဝ်ꩻ တဆွုတ်ယွုတ်တဝ်း။
၅။ တကာႏနဝ်ꩻ ပေါႏရေႏအံႏနွောင်ꩻမွေးတဝ်း တွမ်တဝ်းအဟူႏ-ထူႏတဝ်းအမာႏ (မဉ်လꩻဒျာႏကုသိုလ်ႏ) ပေါႏနာႏတရာꩻနဝ်ꩻ တဆွုတ်ယွုတ်တဝ်း။
၆။ တကာႏနဝ်ꩻ ပေါႏထိုမ်ႏတဝ်း အလူႏခံႏပုဂ္ဂိုလ်ႏအထန်ႏနဝ်ꩻ တဆွုတ်ယွုတ်တဝ်း။
၇။ တကာႏနဝ်ꩻ ပေါႏလူႏရီးတောဝ်း လိုꩻအထန်ႏနဝ်ꩻ တဆွုတ်ယွုတ်တဝ်း။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ သတ္တကနိပါတ်၊ ဒုတိယပရိဟာနိသုတ်)
### အာႏကွိုꩻ
ဆွတ်ꩻပွိုင်ပိတ္တာႏ

**"အဋ္ဌိသုတ် (ဆွတ်ꩻပွိုင်ပိတ္တာႏ၊ ဇာတ်ကရီး ထွာဗာႏဖို့ꩻဖိုးသား)"**

နီဗွေႏဘုရာꩻ အဝ်ႏအုံရာႏဇဂျိုဟ်ႏခမ်း ကျောင်ꩻဝေဠုဝွန်ႏကိုအတွင်ꩻ ဗွေႏလက္ခဏတွမ်ႏ ဗွေႏမောဂ္ဂလာန်ႏသီးဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏအုံ 'ဂိဇ္ဈကုဋ်'ကောင်လောင်း၊ တွိုႏတရောဝ်ꩻ ဗွေႏမောဂ္ဂလာန်ႏ ရွုံႏသင်္ကန်ꩻထွူ လွေꩻဟဲ့ꩻဗွေႏလက္ခဏ အီႏကျွꩻတွုံꩻသွမ်ꩻ ဝေင်ꩻရာႏဇဂျိုလ်ႏကိုနောဝ်ꩻသွူ။
အဝ်ႏဂိဇ္ဈကုဋ်ကောင်လောင်းလင်ꩻ တွိုႏတထွောင်းတွော့ꩻ ဗွေႏမောဂ္ဂလာန်ႏ 'ပယွုမ်း'စွော့ꩻထာꩻ၊ တွိုႏနဝ်ꩻခါ ဗွေႏလက္ခဏရီ-
"ဩဗွေႏ- နီဗွေႏပယွုမ်းထာꩻနဝ်ꩻ အကျောင်ꩻအခရာႏ အဝ်ႏဒါႏနုဲင်းမုဲင်ꩻ ဗွေႏဩ"
"ဗွေႏလက္ခဏ- အကျောင်ꩻအခရာႏယိုနဝ်ꩻ ခိန်ႏခါႏဒေါ့ꩻနယ်ꩻနီဗွေႏ မွေးတဝ်းဒွိုန်း၊ လွေꩻတွုံꩻကသွမ်ꩻ၊ သွုံꩻသွမ်ꩻယာထွူမꩻ နီသွဉ်းသီးကျွꩻလွေꩻ ဗွေႏဘုရာꩻထျꩻ၊ တွိုႏဗွေႏဘုရာꩻထျꩻမꩻ နီဗွေႏရီယင်း ခွေသွဉ်းနော"ဗွေႏမောဂ္ဂလာန်ႏ လောဝ်းတောင်ꩻပြန်ႏချာ နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
သွုံꩻသွမ်ꩻယာထွူ အခိန်ႏတခိန်ႏတွင်ꩻ-
ဝွေꩻဗွေႏသီးနီပါꩻ ကျွꩻလွေꩻဗွေႏဘုရာꩻထျꩻ၊ ကန်းတော့ꩻရိုႏသေႏ ဝုဲင်ႏဗွေႏဘုရာꩻထွူခါ ဗွေႏဘုရာꩻငါနဝ်ꩻ ဗွေႏလက္ခဏရီ ဗွေႏမောဂ္ဂလာန်ႏနုဲင်းယို-
"ဩဗွေႏ- မောဂ္ဂလာန်ႏဗွေႏဩ- ဟန်ႏရဝ်ꩻ ခွေသွဉ်းတွမ်ႏနီဗွေႏ ရေႏလွေꩻတွုံꩻသွမ်ꩻ၊ အဝ်ႏဂိဇ္ဈကုဋ်ကောင်လောင်းလင်ꩻ၊ တွိုႏတထွောင်းတွော့ꩻ နီဗွေႏပယွုမ်းစွော့ꩻစွဉ်ႏထာꩻ၊ နီဗွေႏကပယွုမ်းဗာႏ အကျောင်ꩻအခရာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒါႏနုဲင်းမုဲင်ꩻ ဗွေႏဩ"
"ဩဗွေႏလက္ခဏ-
ခွေသွဉ်း အဝ်ႏဂိဇ္ဈကုဋ်ကောင်လောင်းလင်ꩻ ထီႏမောဝ်ꩻစွဉ်ႏဒျာႏ 'ဆွတ်ꩻပွိုင်ပိတ္တာႏ'ကျောင်ႏထာꩻမို့ꩻလောင်း၊ ပိတ္တာႏနဝ်ꩻနဝ်ꩻ လင်းတဖုံႏ၊ စောက်အာႏဖုံႏ၊ လေ့ဖုံႏ လောႏလွဉ်ꩻလောႏလွဉ်၊ အံႏပေါက်အရွို့ꩻဆွတ်ꩻခါႏ ပိတ္တာႏနဝ်ꩻဆာငါႏတဲင် အဝ်ႏတဝျာႏတဝီႏစွဉ်ႏထာꩻ၊ ခြောဝ်နေးစွဉ်ႏအငေါဝ်း၊ ခွေသွဉ်းသꩻကို ယူႏတေ့ꩻနုဲင်းယို- 'ဆန်ꩻမွေးစွဉ်ႏထာꩻဟွေး၊ အဝ်ႏတွိုးတွမ်ႏ ဆွတ်ꩻပွိုင်ပိတ္တာႏ နုဲင်းနဝ်ꩻတန်နဲ၊ အမာꩻမာႏ အကုသိုလ်ႏအမျိုꩻမုဲင်ꩻဒါႏ၊ မထွာဗာႏတွိုး ပိတ္တာႏနုဲင်းနဝ်ꩻတန်နဲ'ခွေသွဉ်းယူႏနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ပယွုမ်းစံꩻဗာႏဒျာႏဗွေႏအော်"
တွိုႏနဝ်ꩻခါ နီဗွေႏဘုရာꩻရိုꩻ-
ခွေတပဲ့ꩻသာႏဝကဖုံႏနဝ်ꩻ 'စက္ခုဘူတာဝတ- အထီႏဒါႏလဲဉ်း နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏဟွေး'၊ ခွေတပဲ့ꩻသာႏဝကဖုံႏနဝ်ꩻ 'ဉာဏဘူတာဝတ-ဉာဏ်ႏနုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏလဲဉ်းဖုံႏဟွေး'၊ 'သာဝကော-ခွေတပဲ့ꩻသာဝကနဝ်ꩻ၊ သက္ခိံဝါ ကရိဿတိ-အွဉ်ႏနယ်နွောင်ꩻလဲဉ်းသွူ အသက်သေႏ'တန်ဟွေး"
ခွေထီႏပိတ္တာႏနဝ်ꩻ အွိုးကရီးခါကာႏ၊ ကွဲႏတွော့ꩻ ခွေတဒေါ့ꩻနယ်တဝ်းဝင်ꩻ၊ အတွင်ꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ထီႏဒျာႏခွေလွုမ်ꩻတဲင် မဉ်ႏအွဉ်ႏဒေါ့ꩻဝင်ꩻတဲ့ ဝင်ꩻအမျိုꩻယွုမ်းမွေးတဝ်း၊ ပေါႏတယွုမ်းတဝ်း ခွေငေါဝ်းတဲ့ ထွာခြေင်အပဲ့စ်လွုမ်ꩻ၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ခွေတဒေါ့ꩻနယ်တောဝ်းဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။
ပိတ္တာႏနဝ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ပွိုင်းလဲင်ႏစခါ 'ထွာလိုꩻရာႏဇဂျိုဟ်ႏ၊ ဂေါဃာတကော-ဖို့ꩻဖိုးသား'ဖုံႏသွူ၊ ကွပ်ပွိုး 'ပါဏာတိပါတ-အကုသိုလ်ႏကံႏနဝ်ꩻတဲင် လင်ꩻထဲ့ဗာႏငါးရုဲင်ꩻ အနေင်ႏပေါင်ꩻ-အရျာꩻအရေင် အသောင်ꩻအသိန်ꩻ'နေးလဲဉ်းသွူ၊ အဝ်ႏငါးရုဲင်ꩻလွစ်ချာသွူတဲ့ အဝ်ႏခံႏဗာႏနေက ပါဏာတိပါတ-ဝွဋ်စော့ꩻဝွဋ်လာႏ၊ အဝ်ႏထွာဗာႏနေက 'အဋ္ဌိကသင်္ခလိက-ဆွတ်ꩻပွိုင်ပိတ္တာႏ၊ လင်းတ လေ့ စောက်အာႏဖုံႏ ယုဲင်ပြုံႏပေါက်ꩻဟိုမ် ဆာပဒိုမ် ခြောဝ်ငေါဝ်း၊ လꩻကေႏတဝ်းဝွဋ်ကံႏ အဝ်ႏခံႏဗာႏနေက'နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ နိဒါနဝဂ္ဂသံယုတ်၊ အဋ္ဌိကသုတ်)
### အာႏကွိုꩻ
တခေါ့ꩻရာႏလစ်ꩻမျိုꩻ

**"အမ္ဗသုတ် (တခေါ့ꩻရာႏလစ်ꩻမျိုꩻ-လိုꩻလစ်ꩻစား)"**
နီဗွေႏဘုရာꩻဟော်ꩻဖေႏ ဗွေႏရဟန်ꩻသီးဖုံႏ တရာꩻနုဲင်းယို-
"ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
တခေါ့ꩻရာႏဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလစ်ꩻမျိုꩻ၊ လစ်ꩻမျိုꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ-
၁။ အာမံ ပက္ကဝဏ္ဏိ - အမိုဒျာႏ၊ သေန်ႏတခေါ့ꩻရာႏမဉ်
၂။ ပက္ကံ အာမဝဏ္ဏိ - အမဉ်ဒျာႏ၊ သေန်ႏတခေါ့ꩻရာႏမို
၃။ အာမံ အာမဝဏ္ဏိ - အမိုဒျာႏ၊ သေန်ႏတခေါ့ꩻရာႏမို
၄။ ပက္ကံ ပက္ကဝဏ္ဏိ - အမဉ်ဒျာႏ၊ သေန်ႏတခေါ့ꩻရာႏမဉ်
တခေါ့ꩻရာႏအဝ်ႏလစ်ꩻမျိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
လိုꩻတဲ့ ဗွန်ပီတခေါ့ꩻရာႏနဝ်ꩻနေနေ၊ လိုꩻအဝ်ႏလစ်ꩻမျိုꩻ၊ လစ်ꩻမျိုꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ
၁။ လောကကိုယို ပုဂ္ဂိုလ်ႏ(ရဟန်ꩻ)ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ကာငါတဲ့နဝ်ꩻ၊ ဆွတ်ꩻချာတဲ့နဝ်ꩻ၊ ထွားတောက်ꩻတဲ့နဝ်ꩻ၊ ထွာတဖဲ့တ်တဲ့နဝ်ꩻ၊ အွဉ်ႏတုပ်ꩻစူတဲ့နဝ်ꩻ၊ ယွိုင်ႏစူတဲ့နဝ်ꩻ၊ ပွိုက်ꩻသင်္ကန်ꩻကုဋ်-ဆဲင်သပိတ်တဲ့နောဝ်ꩻ၊ သတိꩻအဝ်ႏပါသေႏသေႏ၊ ယေန်ႏကေႏဟောဝ်ငါႏ၊ ကေႏညိုႏခရာႏဟောဝ်ငါႏ၊ ကွဲႏတွော့ꩻ ဝွေꩻဗွေႏနဝ်ꩻနောဝ်ꩻ သေတဝ်း 'ဒုက္ခသစ္စာႏ၊ သမုဒယသစ္စာႏ၊ နိရောဓသစ္စာႏ၊ မဂ္ဂသစ္စာႏ'တဲ့ မွေးမဲဉ်ႏအတွိုင်ꩻ၊ သေတဝ်းတရာꩻ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ႏယိုစားနဝ်ꩻ တွမ်ႏ'တွမ်ႏအမိုဒျာႏ၊ သေန်ႏတခေါ့ꩻရာႏမဉ်'နဝ်ꩻ ဗွန်ဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
၂။ လောကကိုယို ပုဂ္ဂိုလ်ႏ(ရဟန်ꩻ)ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ကာငါတဲ့နဝ်ꩻ၊ ဆွတ်ꩻချာတဲ့နဝ်ꩻ၊ ထွားတောက်ꩻတဲ့နဝ်ꩻ၊ ထွာတဖဲ့တ်တဲ့နဝ်ꩻ၊ အွဉ်ႏတုပ်ꩻစူတဲ့နောဝ်ꩻ၊ ယွိုင်ႏစူတဲ့နဝ်ꩻ၊ ပွိုက်ꩻသင်္ကန်ꩻကုဋ်-ဆဲင်သပိတ်တဲ့နဝ်ꩻ၊ အွဉ်ႏတဝ်းသတိꩻ၊ ယေန်ႏကေႏတဝ်း၊ ကေႏညိုႏခရာႏအဲဉ်ထဝ်း၊ ကွဲႏတွော့ꩻ ဝွေꩻဗွေႏနဝ်ꩻနဝ်ꩻ
သေထီႏ 'ဒုက္ခသစ္စာႏ၊ သမုဒယသစ္စာႏ၊ နိရောဓသစ္စာႏ၊ မဂ္ဂသစ္စာႏ'တဲ့ မွေးမဲဉ်ႏအတွိုင်ꩻ၊ သေတဝ်းတရာꩻ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ႏယိုစားနဝ်ꩻ တွမ်ႏ'တွမ်ႏအမဉ်ဒျာႏ သေန်ႏတခေါ့ꩻရာႏမို'နဝ်ꩻ ပီဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
၃။ လောကကိုယို ပုဂ္ဂိုလ်ႏ(ရဟန်ꩻ)ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ကာငါ၊ ဆွတ်ꩻချာ၊ ထွားတောက်ꩻ၊ ထွာတဖဲ့တ်၊ အွဉ်ႏတို့ပ်ႏစူ၊ ယွိုင်ႏစူ၊ ပွိုက်ꩻသင်္ကန်ꩻကုဋ်-ဆဲင်သပိတ်ဖုံႏနဝ်ꩻ၊ အွဉ်ႏတဝ်းသတိꩻ၊ ယေန်ႏကေႏတဝ်း၊ ကေႏညိုႏခရာႏတဲ့ အဲဉ်ထောဝ်း၊ ဝွေꩻဗွေႏနဝ်ꩻနဝ်ꩻ'ဒုက္ခသစ္စာႏ၊ သမုဒယသစ္စာႏ၊ နိရောဓသစ္စာႏ၊ မဂ္ဂသစ္စာႏ'တဲ့ သေတဝ်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ႏယိုစားနဝ်ꩻ တွမ်ႏ'တွမ်ႏအမိုဒျာႏသေန်ႏတခေါ့ꩻရာႏမို'နဝ်ꩻ ဗွန်ဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
၄။ လောကကိုယို ပုဂ္ဂိုလ်ႏ(ရဟန်ꩻ)ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ကာငါ၊ ဆွတ်ꩻချာ၊ ထွားတောက်ꩻ၊ ထွာတဖဲ့တ်၊ အွဉ်ႏတို့ပ်ႏစူ၊ ယွိုင်ႏစူ၊ ပွိုက်ꩻသင်္ကန်ꩻကုဋ်-ဆဲင်သပိတ်ဖုံႏနဝ်ꩻ သတိꩻအဝ်ႏပါသေႏသေႏ၊ ယေန်ႏကေႏဟောဝ်ငါႏ၊ ကေႏညိုႏခရႏဟောဝ်ငါႏ၊ ဝွေꩻဗွေႏနဝ်ꩻ သေတဝ်း 'ဒုက္ခသစ္စာႏ၊ သမုဒယသစ္စာႏ၊ နိရောဓသစ္စာႏ၊ မဂ္ဂသစ္စာႏ'တဲ့ သေထီႏ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ႏယိုစားနဝ်ꩻ တွမ်ႏ'တွမ်ႏအမဉ်ဒျာႏ သေန်ႏတခေါ့ꩻရာႏမဉ်'နဝ်ꩻ ပီဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ စတုက္ကနိပါတ်၊ အမ္ဗသုတ်)
### အာႏကွိုꩻ
တနိဉ်းတာယီတွိုင်ꩻဒေႏသတန်

**တနိဉ်းတာယီတွိုင်ꩻဒေႏသတန်** (မန်း: တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး) (အဲင်းကလေတ်: Tanintharyi Region) ယို အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ ခမ်းဒွမ်ဖဲ့ꩻ ခမ်းခဝ်နဝ်သွတ်ꩻကို တွိုင်ꩻဒေႏသတန် တဗာႏဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻတန်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻထာဝယ် သွူ။ မိဉ်ꩻတန်ဒါႏ ဝေင်ꩻအလင်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻမေက် တွမ်ႏ ဝေင်ꩻကောတောင်း ဖုံႏဒျာႏသွူ။ တနိဉ်းတာယီတွိုင်ꩻဒေႏသတန်ကို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ ၂၀၀၄ နေင်ႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ ၁,၄၀၈,၄၀၁ ဖြာꩻဒျာႏသွူ။

### အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:မျန်မာခမ်းထီကိုတွိုင်ꩻဒေႏသတန်ဖုံႏ
တနင်ꩻလာႏနီꩻ တောႏထွက်ထန်ႏတခြာခန်ꩻ

ဘုရာꩻလောင်ꩻ ခွန်သီႏဓာတ် သက်တောႏ ကထင်ႏလꩻ(၁၆)နေင်ႏနဝ်ꩻ တောႏလမ်းတွမ်ႏ ယသော်ႏဓရာႏ ထွာဗာႏခန်းခွန်အနေင်ႏနဝ်ꩻသွူ၊၊ ထွာခွန်လꩻ တဆီသွံနေင်ႏ သက်တောႏလꩻ/၂၉)နေင်ႏတွင်ꩻနဝ်ꩻ လွေꩻထီႏခန်း လူꩻသီးကဖန်ဆင်ꩻခါꩻဒါႏ လိုꩻဖြား,လိုꩻဆာ,လိုꩻသီ,ရဟန်ꩻ နိမိတ်ယ်ိုလစ်ꩻမျိူꩻတဲင် ယူႏယူႏအီႏဖြားဗာႏထာꩻ၊ ယူႏယူႏအီႏဆာဗာႏထာꩻ ပါꩻနုဲင်းသူꩻနဝ်ꩻတွော့ꩻ၊ ဟွုန်ငမ်းသꩻဝꩻ လꩻမွေးစွဉ်ႏသံႏဝွေႏ၊ ရေႏတောႏထွက်မွေးစွဉ်ႏတခြာနဝ်ꩻသွူ၊၊ ကွပ်ပွိုးနဝ်ꩻမꩻ မဟာႏသက္ကရာဇ်-၉၇ ဗာႏ၊ ဝါႏဆိုႏလာဗွေ တနင်္လာႏဟာနဝ်ꩻ၊ တောႏထွက်ထန်ႏမွေးစွဉ်ႏတခြာနဝ်ꩻသွူ၊၊ 

တောင်ꩻခါꩻ -
*၁၊၊ ကတောႏထွက်ထန်ႏတခြာနဝ်ꩻ ထုမ်းလွေꩻသေထီးဗွာ သေထီးမဉ်ꩻ"ကဏ္ဍက"၊၊
*၂၊၊ ဟဲ့လွေꩻပါ ဆန္ဒအမတ်(ငဆန်ႏ) တဖြာꩻ၊၊
*၃၊၊ တနာꩻချင်ꩻ တွိုႏလွေꩻ အနောႏမာႏ ထီခြောင်ထျꩻ၊၊
*၄၊၊ သွို့ꩻကလူꩻနဝ်ꩻကို၊ ကလူꩻနဝ်ꩻ ခွန်သိကျာꩻထူႏ တယ်ႏစေႏတီႏ တာႏဝတိံသာႏခမ်း၊ ဌာႏပနာႏသော့ꩻ ဘုရာꩻလောင်ꩻ ကလူꩻတဲင်၊ စေႏတီႏနဝ်ꩻဟဲ့ꩻ "စူဠာမဏိ"စေႏတီႏ နဝ်ꩻသွူ၊၊
*၅၊၊ "ဃဋိကာရ"ဗျဟ္မာႏ လင်ꩻကပ်ပရိက္ခရာႏ - ပါꩻ၊၊
*၆၊၊ ဗုဲင်ရဟန်ꩻနဝ်ꩻကိုတဲင် ဘုရာꩻလောင်ꩻခွမ်ꩻလာꩻ လိုꩻလမ်းနဝ်ꩻ ဃဋိကာရဗျဟ္မာႏထူႏ၊ တယ်ႏစေႏတီႏ အကနိဋ္ဌဗျဟ္မာႏခမ်း၊ ဌာႏပနာႏသော့ꩻ ဘုရာꩻလောင်ꩻခွမ်ꩻလာꩻနဝ်ꩻတဲင် စေႏတီႏနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ "ဒုဿစေႏတီႏ" နဝ်ꩻသွူ၊၊
*၇၊၊ သေထီးဗွာနဝ်ꩻ ဝဲဉ်ချာခြောင် အနောႏမာႏ၊ သီတငါခန်းဒျာႏ နဝ်ꩻကိုခြာ၊ ထင်ႏထွာတောႏလူꩻ တာႏဝတိံသာႏခမ်း၊ အမိဉ်ꩻ"ကဏ္ဍက" နဝ်ꩻသွူ၊၊
*၈၊၊ ဆန္ဒအမတ်နဝ်ꩻ ဘုရာꩻလောင်ꩻ ထွဉ်ႏသဲင်ꩻချာ ဘုရာꩻလောင်ꩻ မွိုးဖါထျꩻ၊၊
*၉၊၊ ဆုဲင်ꩻနဝ်ꩻ ဆန္ဒအမတ် ဗွိုန်နုဲင်းနုဲင်းရဟန်ꩻ ၊ ထွာလꩻရဟန္တာႏ နဝ်ꩻသွူ၊၊

*၃။ ငဝ်းလင်္ကာႏကဗျာ
    ဘုရာꩻလောင်ꩻတောႏ     ခွန်သီႏဓတ်
    ပွိုင်ႏဟော်ပျသာဒ်      ထွာခွန်တွင်ꩻ
    ချမ်ꩻသာႏလွိုဝင်ꩻ      မနန်းခီ
    အုံအဝ်ႏဟော်ကီ      တရော်ꩻတိန်ႏ
    စံႏစာꩻစေꩻစိန်ႏ         အမျိုꩻမျိုꩻ
    နီဆီကွတ်ꩻရိုꩻ         သက်တောႏလꩻ
    လူႏသီးနယ်ပျꩻ         ဖန်ဆင်ꩻထွာ
    လိုꩻဖြားလိုꩻဆာ       လိုꩻသီခန်ꩻ
    ဗွေႏမျတ်ရဟန်ꩻ        ယိုလစ်ꩻစား
    လောင်ꩻမျတ်ထီႏထွား    လꩻသံႏဝွေႏ
    ကွတ်ꩻနွုတ်ꩻနေင်ႏဖေႏ    ဝါႏဆိုႏဗွေ
    တနင်္လာႏကေ       နီꩻနဝ်ꩻဟွေး
    တောႏထွက်ထန်ႏမွေး     အုံတခြာ
    အွဉ်ႏကုဲင်ဟော်ထာ     စေꩻစိန်ႏမျိုꩻ
    လောႏဘပယ်ႏထိုꩻ    အာႏဇာႏနီႏ
    ပီတိစွုမ်းရီႏ        ယူႏသꩻကို
    စူနုံဆီယို          ကတောင်ဒင်ႏ
    ရိုႏသေႏဝုဲင်ႏထင်ႏ     နီဗွေႏကွိုနဲးဩ။ 

    ဝုဲင်ႏဗာႏယိုနေား     တောႏထွက်ခန်ꩻ
    ဖြားဆာသီအန်ꩻ     သꩻဓိဋ္ဌာန်ႏ
    ယံလꩻနိဗ္ဗာန်ႏ       မွိုင်မွိုင်ယိုꩻ
    မိဉ်ႏလꩻဒွိုန်းရိုꩻ      တွိုႏပန်ငါ
    မျိုꩻမျတ်သဲင်ꩻထွာ    လိုꩻခြွေခြာႏ
    လူႏတန်ꩻကွိုင်ႏဗာႏ    မနန်းခီ
    ဟွုန်ငမ်းထာꩻသီ     သံႏဝွေႏသွင်ꩻ
    သေထုမ်ႏကံကျင်ꩻ    မာꩻကုသိုလ်ႏ
    ဟ၀်ဖဲ့ꩻကျိုꩻလိုႏ     နဲစ်သောင်ႏသာ
    စွုမ်ႏနီꩻစွုမ်ႏဟာ     တသေႏနား
    ပယ်ႏလောဘဗား    သꩻဓိဋ္ဌာန်ႏ
    ယံလꩻနိဗ္ဗာန်ႏ      ဆုꩻတောင်ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻဩ။

## အာႏကွိုꩻ


ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ
တန်ႏဖိုꩻသွံမျိုꩻ

**"တန်ႏဖိုꩻသွံမျိုꩻ"**
လောကခမ်းကိုနောဝ်ꩻ ရွုတ်ဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻတန်ႏဖိုꩻ၊ သꩻဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻတန်ႏဖိုꩻ၊ နမ်းကျင်ꩻသိက္ခာႏဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻတန်ႏဖိုꩻ၊ တန်ႏဖိုꩻအောဝ်ႏသွံမျိုꩻသွံစား၊ တန်ႏဖိုꩻသွံမျိုꩻသွံစားအကိုနောဝ်ꩻ ရွုတ်ဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻတန်ႏဖိုꩻနောဝ်ꩻ တန်ႏဖိုꩻအောဝ်ႏထွꩻတောဝ်း သꩻဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻတန်ႏဖိုꩻ၊ သꩻဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻတန်ႏဖိုꩻနောဝ်ꩻ တန်ႏဖိုꩻအောဝ်ႏထွꩻတောဝ်း နမ်းကျင်ꩻသိက္ခာႏဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻတန်ႏဖိုꩻ၊ လောကကိုယို တန်ႏဖိုꩻသွံမျိုꩻသွံစားအကိုနောဝ်ꩻ နမ်းကျင်ꩻသိက္ခာႏဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻတန်ႏဖိုꩻနောဝ်ꩻ တန်ႏဖိုꩻအောဝ်ႏလဲဉ်းဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။
ရွုတ်ဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻတန်ႏဖိုꩻ-ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ပစ္စေꩻဥစ္စာႏ လွိုင်ႏကွိုန်ꩻဗွေစွုမ်ႏမုꩻ၊ သꩻဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻတန်ႏဖိုꩻ-ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ထာꩻသေပညာႏ၊ ထာꩻဒါႏပညာႏဗွေစွုမ်ႏမုꩻ၊ နမ်းကျင်ꩻသိက္ခာႏဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻတန်ႏဖိုꩻ-ကရိုꩻနောဝ်ꩻ မာꩻတောဝ်းဒုစရဲက် ထာꩻမာꩻကုဲင်မျိုꩻ၊ နေးတွမ်ႏသꩻဟောဝ်သꩻဒါႏတဲင် မာꩻဒျာႏသုစရဲက် ထာꩻမာꩻဟောဝ်မျိုꩻနောဝ်ꩻ ထွာနမ်းကျင်ꩻသိက္ခာႏဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻ ဗွေစွုမ်ႏမုꩻနောဝ်ꩻသွူ။
လိုꩻတဖြာꩻယို ပစ္စေꩻဥစ္စာႏ မဲဉ်လွိုင်ႏခွိုင်းမုဲင်ꩻလွိုင်ꩻ၊ မဲဉ်အာခွိုင်းမုဲင်ꩻအာ နမ်းကျင်ꩻသီႏလ မဉ်ႏအဲဉ်ထောဝ်း၊ မဉ်ႏဟောဝ်တောဝ်းနောဝ်ꩻ မာꩻတရေꩻနွောင်ꩻတောဝ်းလောကသွူတကာႏတောဝ်း ဝွေꩻကစုရွမ်ခါꩻဒါႏ ပစ္စေꩻဥစ္စာႏဖုံႏယို ဆုဲင်ꩻဝုဲင်ꩻတနီꩻခါ ကုဲင်ပြင်ꩻလီလာထိုꩻဒါႏနောဝ်ꩻသွူ။
လိုꩻတဖြာꩻယို ထာꩻသေပညာႏ၊ ထာꩻဒါႏပညာႏ မဲဉ်ဒါႏခွိုင်းမုဲင်ꩻဒါႏ နမ်းကျင်ꩻသီႏလ မဉ်ႏအဲဉ်ထောဝ်း၊ မဉ်ႏဟောဝ်တောဝ်းနောဝ်ꩻ မာꩻတရေꩻနွောင်ꩻတောဝ်းလောကသွူတကာႏတောဝ်း ဝွေꩻကဒါႏသေꩻခါꩻလဲဉ်း ထာꩻသေပညာႏ၊ ထာꩻဒါႏပညာႏဖုံႏယို ကုဲင်ပြင်ꩻသွုမ်ꩻတိန်ꩻထိုꩻဒါႏ၊ နောဝ်ꩻမꩻ နမ်းကျင်ꩻသီႏလ ကဗွေစွုမ်ႏဒါႏပုဂ္ဂိုလ်ႏနောဝ်ꩻ မာꩻတရေꩻနွောင်ꩻ လောကသွူ။
လောကကရိုꩻနောဝ်ꩻ နီကအောဝ်ႏအုံဒါႏ နီအသောင်အရင်ယို ထွာနီလောက၊ လောကကရိုꩻနောဝ်ꩻ နီကအောဝ်ႏအုံဒါႏ နီရပ်နီရာႏ၊ နီဟံႏနယ်ႏ၊ နီလိုꩻမျိုꩻတွမ်ႏ နီခမ်းထီနောဝ်ꩻသွူ။ နီလိုꩻသီးယို နီကအောဝ်ႏအုံဒါႏ နီလမ်း၊ နီဒုံ၊ နီအွိုင်ႏ၊ နီဝေင်ꩻနယ်ႏ၊ နီခမ်းထီအလောင်းယို နီမဉ်ႏအွဉ်ႏတောဝ်းတန်ႏဖိုꩻနောဝ်ꩻ နီလိုꩻမျိုꩻ၊ နီခမ်းထီ တနီꩻခါ ကုဲင်ပြင်ꩻထဲ့ဖွိုႏလွဉ်ဒါႏ၊ နီလိုꩻမျိုꩻနီခမ်းထီအလောင်း နီမဉ်ႏအွဉ်ႏတန်ႏဖိုꩻနောဝ်ꩻ နီဖဝလဲ့ တန်ႏဖိုꩻအီႏအောဝ်ႏလွဉ်နောဝ်ꩻသွူ။
ကွပ်နောဝ်ꩻမꩻ ကအီႏမာꩻတရေꩻနွောင်ꩻ လောကနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏဒျာႏ နမ်းကျင်ꩻသီႏလ ကဗွေစွုမ်ႏဒါႏလိုꩻလွုမ်ꩻ၊ နောဝ်ꩻမꩻ လိုꩻတွိုင်ꩻစွုမ်ႏဖြာꩻ ဖေႏကမာꩻတရေꩻနွောင်ꩻ လောကနောဝ်ꩻ ယံလွူးသွော့ သꩻဟောဝ်သꩻဒါႏနောဝ်ꩻ နေးတွမ်ႏစေႏတနာႏဟောဝ်ဟောဝ်တဲင် ယံကျိုꩻစာꩻသွော့ဝင်ꩻ ပငါပရာꩻအကျောင်ꩻ တဲမ်းလွေꩻဖေႏဗာႏ တွမ်ႏရွမ်ဖြုဲင်ꩻယိုနောဝ်ꩻသွူ။
### အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ယေန်ႏငဲးတာႏ
တယောဇန

**"တယောဇနဝတ္ထု"**

၁၂၇။ ဂါႏထာႏပြန်ႏပအိုဝ်ႏခြေင်ခြေင်-
ဝွေꩻကျောင်ႏခန်းထာꩻ မို့ꩻလောင်းတဲ့ယောဝ်း တလွစ်နွောင်ꩻတဝ်း အကုသိုလ်ႏအကျိုꩻ၊ ဝွေꩻလွေꩻခန်းထာꩻ သမုဒ္ဒရာႏထီကဲဉ်တဲ့ယဝ်း တလွစ်နွောင်ꩻတဝ်း အကုသိုလ်ႏအကျိုꩻ၊ ဝွေꩻနွို့သော့ꩻခန်း ထမ်းကောင်ဆလတဲ့ယဝ်း တလွစ်နွောင်ꩻတဝ်း အကုသိုလ်ႏအကျိုꩻ၊ အရပ်မုဲင်ꩻတဲ့ယောဝ်း ပေါႏအုံနဝ်ꩻ လွစ်လꩻအကုသိုလ်ႏအကျိုꩻ၊ အရပ်အမျိုꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ (အရပ်အဖဲ့ꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ) တအဲဉ်ထဝ်းလာꩻလာꩻသွူ။

ဟော်ꩻထွားသွဉ်ဗာႏ "တယောဇန"ဝတ္ထုယိုတဲင် **"လꩻဗဟုသုတ၊ လꩻသတိꩻနုဲင်းယို"**

၁။ ပေါႏစူꩻဒေါသ၊ သꩻမဉ်ႏလျားထာꩻနဝ်ꩻ မာꩻမာႏယော့ဒါႏထာꩻ၊ ဒေါ့ꩻမာႏယော့ဒါႏထာꩻ-

၂။ ပေါႏမာꩻသီတဝ်းဝင်ꩻသက်နဝ်ꩻ (နဝ်ꩻအတွက်) ထဲ့တဝ်းငါးရုဲင်ꩻ-

၃။ ပေါႏမာꩻယူႏပက်ဗာႏဝင်ꩻနဝ်ꩻ ခံႏဗာႏလွိုထာꩻယူႏပက်-

၄။ အကုသိုလ်ႏအကျိုꩻ အုံမုဲင်ꩻကိုတဲ့ယဝ်း လဲ့ꩻတလွစ်တဝ်း-

၅။ အကုသိုလ်ႏအကျိုꩻ ကလွစ်ထိုꩻအရပ်နဝ်ꩻ အဲဉ်ထဝ်းလာꩻလာꩻ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻ သေထွꩻ လꩻအီသတိꩻအာတန်သွူ။
### အာႏကွိုꩻ
တယောဓမ္မဇာတ်

**"တယောဓမ္မဇာတ်"**
ထွားသွဉ်ဟော်ꩻကျပ် တယောဓမ္မဇာတ်ယိုတဲင် ကလꩻအီသတိꩻ၊ ကလꩻအီပညာႏ၊ ကလꩻဒါႏ ထာꩻသေတရာꩻနဝ်ꩻ-

၁။ ကဖေႏအပ်ဒါႏ တာႏဝွန်ႏနဝ်ꩻ ဘေꩻရန်ႏတဲ့ ဖေႏကကင်ꩻ၊ အောင်ႏတဲ့ ဖေႏကအောင်ႏ၊ တာႏဝွန်ႏကေႏကေႏ မာꩻဖေႏဗာႏအကျောင်ꩻ၊

၂။ မာꩻထာꩻမာꩻ အမျိုꩻမုဲင်ꩻတရိုꩻတဝ်း မာꩻတမွိုꩻတမာꩻမွုန်း၊ ထွားခူခူက အခေႏအနေႏ၊ စဉ်ꩻစာꩻနေးဉာဏ်ႏ ဝွေႏဖန်ႏဟဝ်ဟဝ်ထွူမꩻ ကာဗꩻဗꩻ၊ မာꩻအောင်ႏအောင်ႏဗာႏအကျောင်ꩻ၊ 

၃။ မဉ်ႏမာꩻထာꩻမာꩻ ရန်ႏသူႏခြာနဝ်ꩻ နေးထူႏပါ "ဒက္ခိယ၊ သူရိယ၊ ပညာႏ"တရာꩻဖုံႏ ယိုသွံပါꩻ ခွုမ်မာꩻအီဗာႏအကျောင်ꩻ၊

၄။ (က) ဒက္ခိယ- ဝွေႏဖန်ႏဒါႏဒါႏ မာꩻဗာႏထွာထွာ၊
(ခ) သူရိယ- မာꩻကုဲင်းကုဲင်း မာꩻရုဲင်းရုဲင်းဗာႏ၊
(ဂ) ပညာႏ- လိန်ႏလိန်ႏမာႏမာႏ မာꩻဒါႏဒါႏဗာႏ၊ တရာꩻယိုသွံပါꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာတရာꩻနွောင်ꩻအီရန်ႏသူႏ၊ ထွာတရာꩻ ထူႏအောင်ႏမျင်ႏရေꩻနောဝ်ꩻသွူ။

**"ဘေရိဝါဒကဇာတ်"**
ထွားသွဉ်ဟော်ꩻကျပ် ဘေရိဝါဒကဇာတ်ယိုတဲင် ကလꩻအီသတိꩻ၊ ကလꩻအီပညာႏ၊ ကလꩻဒါႏထာꩻသေတရာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ-

၁။ ပေါႏတနာႏတဝ်း မွိုးဖါဆရာႏငေါဝ်းနဝ်ꩻ မော့ꩻဒါႏထာꩻဒုက္ခအကျောင်ꩻ၊

၂။ ထာꩻဒါႏပညႏ အမျိုꩻမုဲင်ꩻတရိုꩻတဝ်း ပေါႏဒါႏတဲပ်တဲပ်နဲပ်နဲပ်နဝ်ꩻ လꩻအီအခꩻ၊ လꩻအီဒါႏဆုꩻအကျောင်ꩻ၊

၃။ အန္တရာယ်ႏ ကအဝ်ႏဒါႏအရပ်နဝ်ꩻ ဟောဝ်လွေꩻတောဝ်းအကျောင်ꩻ၊

၄။ မာꩻထာꩻမာꩻ အမျိုꩻမုဲင်ꩻတရိုꩻတဝ်း ပေါႏအချက်တထို့တဝ်းနဝ်ꩻ တယံတဝ်း၊ ထွာထဲင်းဒါႏ အန္တရာယ်ႏအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။
### အာႏကွိုꩻ
တရာꩻ

**တရာꩻ**ကရိုꩻနဝ်ꩻ နီဗွေႏဖရာꩻ တယ်ႏကထွာစဖရာꩻ ဗꩻတွိုႏစွဉ်ႏ ကကူꩻဒါႏ ပရိနိဗ္ဗာန်ႏ အခိင်ႏခါႏ ၄၅ ဝါႏအကို ကဟော်ꩻဖေႏဒါႏ နီနာꩻလိုꩻသီး ပါတောမ်ႏ လူꩻဗျဟ္မာႏသတ္တဝါႏသီး ဒေႏသနာႏတောႏ (တဝ်းတဲ့) ငဝ်းငွါတောႏ ဒျာႏသွူ။ တရာꩻတောႏနဝ်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏ မဂ်(၄)ပါꩻ၊ ဖိုလ်ႏ(၄)ပါꩻ၊ နိဗ္ဗာန်ႏ၊ ပရိယတ် ကရိုꩻဒါႏ (၁၀)ပါꩻနဝ်ꩻသွူ။ မိဉ်ႏဒေါ့ꩻဗာႏယင်းတနယ်ꩻ နီဗွေႏဖရာꩻ ကအဝ်ႏသတင်ꩻသုင်ꩻဒါႏ ၄၅ ဝါႏလွုမ်းကျာꩻ ကဟော်ꩻခါꩻဒါႏ တရာꩻတောႏယို မိဉ်ႏထွားနေး ဝိမုတ္တိရသ အနေႏ အဝ်ႏဒျာႏ(၁)ပါꩻလုမ်ꩻသွူ။ ထဲင်းယင်း ဓမ္မဝိနယ အနေႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏ(၂)ပါꩻလုမ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻ(၂)ပါꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ သုတ္တန်ပိဋကတ်တောႏ တောမ်ႏ အဘိဓမ္မာႏပိဋကတ်နဝ်ꩻ ဓမ္မ၊ ဝိနယ်ꩻပိဋကတ်နဝ်ꩻ ဝိနယ်ꩻ(ဝိနယ) နဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
တရာꩻတဝ်းတွမ်ႏတရာꩻမွေး

**"ဒုတိယအဓမ္မသုတ် (တရာꩻမွေးတဝ်း၊ တရာꩻမွေး၊ အကျိုꩻအဲဉ်ထဝ်း၊ အကျိုꩻအဝ်ႏ)"**
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
၁။ "မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ"နဝ်ꩻ "အဓမ္မ-တရာꩻမွေးတဝ်း" ကွပ်ထာꩻထီႏမာႏတဲင် ထွာအကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဲဉ်ထဝ်း၊ "သမ္မာဒိဋ္ဌိ"နဝ်ꩻ "ဓမ္မ-တရာꩻမွေး" ပွိုးထာꩻထီႏမဲဉ်ႏမွေးတွော့ꩻ ထွာကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။
၂။ "မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပ"နဝ်ꩻ "အဓမ္မ-တရာꩻမွေးတဝ်း" ကွပ်ထာꩻယူႏမာႏတဲင် ထွာအကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဲဉ်ထဝ်း၊ "သမ္မာသင်္ကပ္ပ"နဝ်ꩻ "ဓမ္မ-တရာꩻမွေး" ပွိုးထာꩻယူႏမဲဉ်ႏမွေးတွော့ꩻ ထွာကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။
၃။ "မိစ္ဆာဝါစာ"နဝ်ꩻ "အဓမ္မ-တရာꩻမွေးတဝ်း" ကွပ်ထာꩻဒေါ့ꩻမာႏတဲင် ထွာအကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဲဉ်ထဝ်း၊ "သမ္မာဝါစာ"နဝ်ꩻ "ဓမ္မ-တရာꩻမွေး" ပွိုးထာꩻဒေါ့ꩻမဲဉ်ႏမွေးတွော့ꩻ ထွာကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။
၄။ "မိစ္ဆာကမ္မန္တ"နဝ်ꩻ "အဓမ္မ-တရာꩻမွေးတဝ်း" ကွပ်ထာꩻမာꩻမာႏတဲင် ထွာအကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဲဉ်ထဝ်း၊ "သမ္မာသမ္မန္တ"နဝ်ꩻ "ဓမ္မ-တရာꩻမွေး" ပွိုးထာꩻမာꩻမဲဉ်ႏမွေးတွော့ꩻ ထွာကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။
၅။ "မိစ္ဆာအာဇီဝ"နဝ်ꩻ "အဓမ္မ-တရာꩻမွေးတဝ်း" ကွပ်ထာꩻလွူးနမ်းမာႏတဲင် ထွာအကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဲဉ်ထဝ်း၊ "သမ္မာအာဇီဝ"နဝ်ꩻ "ဓမ္မ-တရာꩻမွေး" ပွိုးထာꩻလွူးနမ်းမဲဉ်ႏမွေးတွော့ꩻ ထွာကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဝ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။
၆။ "မိစ္ဆာဝါယာမ"နဝ်ꩻ "အဓမ္မ-တရာꩻမွေးတဝ်း" ကွပ်ထာꩻကုဲင်းမာႏတဲင် ထွာအကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဲဉ်ထဝ်း၊ "သမ္မာဝါယာမ"နဝ်ꩻ "ဓမ္မ-တရာꩻမွေး" ပွိုးထာꩻကုဲင်းမဲဉ်ႏမွေးတွော့ꩻ ထွာကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။
၇။ "မိစ္ဆာသတိ"နဝ်ꩻ "အဓမ္မ-တရာꩻမွေးတဝ်း" ကွပ်သတိꩻမာႏတဲင် ထွာအကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဲဉ်ထဝ်း၊ "သမ္မာသတိ"နဝ်ꩻ "ဓမ္မ-တရာꩻမွေး" ပွိုးသတိꩻမဲဉ်ႏမွေးတွော့ꩻ ထွာကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။
၈။ "မိစ္ဆာသမာဓိ"နဝ်ꩻ "အဓမ္မ-တရာꩻမွေးတဝ်း" ကွပ်သꩻစွူမာႏတဲင် ထွာအကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဲဉ်ထဝ်း၊ "သမ္မာသမာဓိ"နဝ်ꩻ "ဓမ္မ-တရာꩻမွေး" ပွိုးသꩻစွူမဲဉ်ႏမွေးတွော့ꩻ ထွာကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။
၉။ "မိစ္ဆာဉာဏ"နဝ်ꩻ "အဓမ္မ-တရာꩻမွေးတဝ်း" ကွပ်ထာꩻသေမာႏတဲင် ထွာအကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဲဉ်ထဝ်း၊ "သမ္မာဉာဏ"နဝ်ꩻ "ဓမ္မ-တရာꩻမွေး" ပွိုးထာꩻသေမဲဉ်ႏမွေးတွော့ꩻ ထွာကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။
၁၀။ "မိစ္ဆာဝိမုတ္တိ"နဝ်ꩻ "အဓမ္မ-တရာꩻမွေးတဝ်း" ကွပ်ထာꩻလွစ်ထန်ႏမာႏတဲင် ထွာအကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဲဉ်ထဝ်း၊ "သမ္မာဝိမုတ္တိ"နဝ်ꩻ "ဓမ္မ-တရာꩻမွေး" ပွိုးထာꩻလွစ်ထန်ႏမဲဉ်ႏမွေးတွော့ꩻ ထွာကုသိုလ်ႏ၊ အကျိုꩻအဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။
ဘိက္ခဝေ-ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး-
"တရာꩻမွေးတဝ်း၊ တရာꩻမွေး"နဝ်ꩻတဲ့ သဗာႏ၊ "အကျိုꩻအဲဉ်ထဝ်း၊ အကျိုꩻအဝ်ႏ"နဝ်ꩻတဲ့ သေဗာႏ၊ သေထွူနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် "တရာꩻမွေးတဝ်း၊ အကျိုꩻအဲဉ်ထဝ်း"နဝ်ꩻ ပယ်ႏထိုꩻညာꩻညာꩻ။
ယထာ ဓမ္မော-တရာꩻမွေးအတွိုင်ꩻ၊ ယထာအတ္ထော-အကျိုꩻကအဝ်ႏအတွိုင်ꩻ၊ တထာ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ-လွောက်ꩻနာႏကျင်ꩻသွုံꩻလွဉ်ꩻဗာႏ နဝ်ꩻအတွိုင်ꩻနော၊ ဣဒ မဝေါစ ဘဂဝါ-ဗွေႏဘုရာꩻမိန်းခါꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ ဒသကနိပါတ်၊ ဒုတိယအဓမ္မသုတ်)
### အာႏကွိုꩻ
တရာꩻနွုတ်ꩻပါꩻကျင်ꩻမာꩻ

**"ဒုတိယနိဒ္ဒသသုတ် (တရာꩻနွုတ်ꩻပါꩻ ကျင်ꩻမာꩻ ၁၂-နေင်ႏ)"**
အွိုးခꩻတလဲင်ႏ-
နီဗွေႏဘုရာꩻအဝ်ႏအုံ ကောသမ္ဗီႏခမ်း၊ ကျောင်ꩻဃောသိတာရုံကိုအတွင်ꩻ တွိုႏတရောဝ်ꩻ ဗွေႏအာႏနန္တာႏ အီႏလွေꩻတွုံꩻသွမ်ꩻ အခိန်ႏအဝ်ႏစောဝ်းငါႏနေတဲင် ဝွေꩻဗွေႏကျွꩻလွေꩻလယ်ႏမောဝ်ꩻ ပရိဗိုဇ်သီးကျောင်ꩻ။
ပရိဗိုဇ်သီးဖုံႏနဝ်ꩻ သꩻရောင်းသꩻရေꩻ နစ်နစ်သက်သက် စွော့ꩻတက်ဝွေꩻဗွေႏထွူခါ လောဝ်းပါနုဲင်းယို-
"အကျင်ꩻကြောင်းစင် အကျင်ꩻမျတ်ယို ရဟန်ꩻအပါꩻမုဲင်ꩻတဲ့ယဝ်း ပေါႏကျင်ꩻဗွေဗွေ တဆီနီနေင်ႏနဝ်ꩻ (လꩻလဲဉ်း)၊ ရဟန်ꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ တွိုႏဆုဲင်ꩻကျင်ꩻထဲင်း တဆီနီနေင်ႏလိုႏတဝ်း"လောဝ်းဗွေႏအာႏနန္တာႏနုဲင်းနဝ်ꩻ။
ဗွေႏအာႏနန္တာႏနဝ်ꩻ နစ်သက်တဲ့ တနစ်သက်တဝ်း၊ ရဲကန်ႏကွက်တဲ့ တရဲကန်ႏကွက်တဝ်း၊ "မွေး တမွေးတဝ်း မဲ့ꩻသဲင်ꩻလောဝ်းက ဗွေႏဘုရာꩻ"ယူႏတေ့ꩻခါꩻထွူခါ ကျွꩻငါတွုံꩻသွမ်ꩻ ဝေင်ꩻကောသမ္ဗီႏကိုနောဝ်ꩻသွူ။
သွုံꩻသွမ်ꩻယာထွူ-
ဗွေႏအာႏနန္တာႏ လောဝ်းနယ်ဗွေႏဘုရာꩻထွူခါ ရီပါနုဲင်းယို-
"နီသွဉ်းသီး ဓမ္မဝိနယ ဘုရာꩻသာႏသနာႏကိုယို အွဉ်ႏထွော့တွက်မတ် ပညတ်ခါꩻ နေင်ႏပေါင်ꩻခြေင်ခြေင်လွုမ်ꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ထွာနေဟောင်း ဗွေႏဩ"
အာႏနန္တာႏ-
၁။ သာႏသနာႏကိုယို ရဟန်ꩻ(တပါꩻ)နဝ်ꩻ ကျင်ꩻသွုံꩻဆို့ꩻတဲႏ (သီႏလ၊ သမာႏဓိ၊ ပညာႏ) သိက္ခာႏ (ကိစ္စ)ယို သꩻထင်ယံကျ၊ 'ဆန္ဒ'အာႏတလာတန်၊ တွိုႏဆုဲင်ꩻဆုဲင်ꩻတဲ့ တဗွိုႏထိုꩻတဝ်း ကျင်ꩻသွုံꩻဆို့ꩻတဲႏ သိက္ခာႏ(ကိစ္စ)နောဝ်ꩻ။
၂။ ထိုမ်ႏရီရွောင် ဆင်ႏချင်ႏတရာꩻ (ကိစ္စ)ဖုံႏယို သꩻထင်ယံကျ၊ 'ဆန္ဒ'အာႏတလာတန်၊ တွိုႏဆုဲင်ꩻဆုဲင်ꩻတဲ့ တဗွိုႏထိုꩻတဝ်း (ကိစ္စ)နောဝ်ꩻ။
၃။ ပယ်ႏထိုꩻထာꩻမဉ်လꩻ အကုဲင်မျိုꩻ(ကိစ္စ)ယို သꩻထင်ယံကျ၊ 'ဆန္ဒ'အာႏတလာတန်၊ တွိုႏဆုဲင်ꩻဆုဲင်ꩻတဲ့ တဗွိုႏထိုꩻတဝ်း (ကိစ္စ)နောဝ်ꩻ။
၄။ ထာꩻယေန်ယေန်ကို မဉ်အုံတပါꩻလွုမ်ꩻ (ကိစ္စ)ယို သꩻထင်ယံကျ၊ 'ဆန္ဒ'အာႏတလာတန်၊ တွိုႏဆုဲင်ꩻဆုဲင်ꩻတဲ့ တဗွိုႏထိုꩻတဝ်း (ကိစ္စ)နောဝ်ꩻ။
၅။ ဖေႏနေးကလꩻတရာꩻ ကျိုꩻစာꩻမာꩻ (ကိစ္စ)ယို သꩻထင်ယံကျ၊ 'ဆန္ဒ'အာႏတလာတန်၊ တွိုႏဆုဲင်ꩻဆုဲင်ꩻတဲ့ တဗွိုႏထိုꩻတဝ်း (ကိစ္စ)နောဝ်ꩻ။
၆။ သတိꩻဖေႏကခွေါင် ကသေမာꩻ (ကိစ္စ)ယို သꩻထင်ယံကျ၊ 'ဆန္ဒ'အာႏတလာတန်၊ တွိုႏဆုဲင်ꩻဆုဲင်ꩻတဲ့ တဗွိုႏထိုꩻတဝ်း (ကိစ္စ)နောဝ်ꩻ။
၇။ သေဖြွဉ်ခန္ဓာႏခရာႏ၊ 'သမ္မာႏဒိဋ္ဌိ'ဝိပဿနာႏ ဉာဏ်ႏဖေႏကပေါႏထန်ႏ (ကိစ္စ)ယို သꩻထင်ယံကျ၊ 'ဆန္ဒ'အာႏတလာတန်၊ တွိုႏဆုဲင်ꩻဆုဲင်ꩻတဲ့ တဗွိုႏထိုꩻတဝ်း (ကိစ္စ)နောဝ်ꩻ။
တရာꩻဖုံႏယိုနွုတ်ꩻပါꩻ မဉ်ႏကျိုꩻစာꩻမွေးမွေး၊ မဉ်ႏကျိုꩻစာꩻလꩻလꩻ၊ မဉ်ႏကျိုꩻစာꩻဗꩻဗꩻ တဆီနီနေင်ႏလုမ်းလိုမ်းနဝ်ꩻ ရဟန်ꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ တွိုႏဆုဲင်ꩻကျင်ꩻထဲင်းခရာႏလိုႏတဝ်း ရိုꩻထွိုက်ငေါဝ်းနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ သတ္တကနိပါတ်၊ ဒုတိယနိဒ္ဒသသုတ်)
### အာႏကွိုꩻ
တရာꩻရတနာႏ

နီဗွေႏဘုရာꩻ ကဟော်ꩻသေꩻခါꩻဒါႏ တရာꩻတောႏဖုံႏတွမ်ႏ မဂ်ဖိုလ်ႏနိဗ္ဗာန်ႏ တရာꩻတောႏဖုံႏနဝ်ꩻ ပါဠိဟဲ့ꩻ"ဓမ္မ"သွူ၊ တရာꩻဖုံႏယိုနဝ်ꩻ -
၁။ ရိုႏရိုႏသေႏသေႏ နာႏထူႏမတ်သေꩻခါꩻဗာႏ၊ ဖေႏနေးကသေနိဗ္ဗာန်ႏနဝ်ꩻ အွဉ်ႏအရေꩻတဲင် ကံကျင်ꩻအားထုတ်ဗာႏ
၂။ အငိုꩻတဖျတ်နွောင်ꩻတဝ်း အငိုꩻတန်ႏငါႏ
၃။ မဂ်ဖိုလ်ႏနိဗ္ဗာန်ႏတရာꩻတွမ်ႏရိုꩻမွုန်းဒွိုန်း ပိဋကတ်တရာꩻတောႏဖုံႏငါလဲ့ အဗွိုန်အဲဉ်ထဝ်း၊ ထွာအယံသွတ်ꩻတရာꩻတောႏ
၄။ တရာꩻတောႏနဝ်ꩻ ဘုရာꩻမဉ်ႏပွင်ꩻမꩻ ဟွုန်ဗာႏသေဗာႏတဲင် (ပီဗွိုန်စွဉ်ႏ အီႏဝုဲင်ႏဗာႏဘုရာꩻ တယိုꩻတဝ်း) အီႏဟွုန်ဗာႏ၊ အီႏနာႏဗာႏတရာꩻလဲ့ တယိုꩻတဝ်း)
၅။ တရာꩻတောႏယို ဘဝကရီးခါ ကံႏတပါတဝ်း၊ လိုꩻအဆင်းအရန်းဖွိုႏသား တသေနွောင်ꩻတဝ်း၊ တသုံꩻစွယ်ꩻနွောင်ꩻတဝ်း၊ ထွာဒျာႏ ဘဝကရီးခါ ကံႏကပါလွဉ်ဒါႏ အဆင်းအရန်းထိုသား အသုံꩻအဆောင်ႏ တရာꩻတောႏယိုနဝ်ꩻ ရတနာႏဂုဏ်ႏအင်္ဂါႏငတ်ꩻပါꩻ ပြဲ့ꩻစုံႏဒျာႏနဝ်ꩻမꩻ ထွာဗာႏ "ဓမ္မရတနာႏ"သွူ။
"တရာꩻဂုဏ်ႏတောႏ (၆)ပါꩻ"
၁။ "သွာက္ခာတဂုဏ်ႏ" - မဂ်ဖိုလ်ႏနိဗ္ဗာန်ႏ ဓမ္မက္ခန်ႏကရိုꩻဒါႏ တရာꩻတောႏမျတ်ယိုနဝ်ꩻ နာဗာႏငါလဲ့ ခိုးလျားစင် မဉ်ႏကံကျင်ꩻထွူခါလဲ့ ညိမ်ꩻချမ်ꩻလွဉ်ꩻငါႏ ခမ်းနိဗ္ဗာန်ႏ အမန်ႏဖေႏကလꩻ နိဗွေႏဘုရာꩻ ဟော်ꩻပျꩻသေꩻခါꩻဒျာႏသွူ။
၂။ "သန္ဒိဋ္ဌိက"ဂုဏ်ႏတောႏ - နီဗွေႏဘုရာꩻ ကဟော်ꩻခါꩻဒါႏ မဂ်ဖိုလ်ႏနိဗ္ဗာန်ႏတရာꩻ(၉)ပါꩻယိုနဝ်ꩻ ခွုင်းကဟော်ꩻသေꩻခါꩻအတွိုင်ꩻ ကျင်ꩻလွဉ်ꩻတဲ့ ထွာအရိယာႏပညာႏအဝ်ႏဒါႏ သူႏတောႏတောင်ꩻသီးအွဉ်ဒေါ့ꩻအတွိုင်ꩻ နီနမ်းမဉ်ႏကံကျင်ꩻမꩻ နီနမ်းအီႏထီႏနွောင်ꩻသွူ။
၃။ "အကာလိကဂုဏ်ႏတောႏ"- သောတာပတ္တိမဂ် သကဒါဂါမိမဂ် အနာဂါမိမဂ် အရဟတ္တမဂ် တရာꩻလစ်ꩻပါႏယိုနဝ်ꩻ လꩻထွူမဂ် ငတ်ꩻနီꩻသူꩻနီꩻကစ အခိန်ႏကာႏလအဝ်ႏခါꩻထွူမꩻ လꩻလွဉ်အကျိုꩻ (ဖိုလ်ႏ)မွေးတဝ်း၊ ပေါႏလꩻထွူမဂ်လဲ့ တလဲင်ႏချင်ꩻ ဖိုလ်ႏကရိုꩻဒါႏ အကျိုꩻတရာꩻ လꩻထွူဒျာႏသွူ။
၄။ "ဧဟိပဿိကဂုဏ်ႏတောႏ" - မဂ်လစ်ꩻပါꩻ ဖိုလ်ႏလစ်ꩻပါꩻ နိဗ္ဗာန်ႏတပါꩻ တရာꩻ(၉)ပါꩻယိုနဝ်ꩻ ပီဗွိုန်စွဉ်ႏ ပတ္တမျာꩻ ထင်ႏထင်ႏသျာꩻသျာꩻ အဝ်ႏဒျာႏတဲင် လွဉ်ထွားစံꩻမွိုင်၊ လွဉ်ကံကျင်ꩻ အားထုတ်စံꩻမွိုင် ဖစ်ဟဲ့ꩻထွားထွိုက် ဖစ်လွဉ်အားထုတ်ထွိုက်ဒျာႏသွူ။
၅။ "ဩပနေယျိကဂုဏ်ႏတောႏ" - မဂ်ဖိုလ်ႏနိဗ္ဗာန်ႏ တရာꩻဖုံႏယိုနဝ်ꩻ မဉ်ႏပေါႏ(မဉ်ႏစဲင်း)လွဉ် နီသꩻကို တလဲင်ႏပေႏငါလဲ့ လွစ်ကင်ꩻအီနွောင်ꩻ အပါယ်ႏလစ်ꩻပါꩻ မေႏခိုးလဲမ်ႏစွဉ်ႏနီနာꩻ ကလူꩻလဲ့ တမာꩻဖေ့တန်ꩻတဝ်းဒွိုန်းတဲင် ဖေႏနေးကစွယ်ꩻခြꩻလွဉ် နီနမ်းလောင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏကံကျင်ꩻငါႏသွူ။
၆။ "ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗော ဝိညူဟိ ဂုဏ်ႏတောႏ" - မဂ်ဖိုလ်ႏနိဗ္ဗာန်ႏ တရာꩻ(၉)ပါꩻယိုနဝ်ꩻ တတန်ႏတဝ်း တွမ်ႏပုထုဇဉ်ႏပုဂ္ဂိုလ်ႏသီးတဲင် သစ္စာႏလစ်ꩻပါꩻ ထီႏသေငါꩻလဲဉ်းဒါႏ အရိယာႏပညႏသျိအပေါင်ꩻ သူႏတောႏကောင်ꩻသီး နမ်းပငါပရာꩻ ခံႏစာꩻနွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ နီဗွေႏဘုရာꩻ ကဟော်ꩻခါꩻဒါႏ တရာꩻတောႏယိုဖုံႏယိုနဝ်ꩻ ကဟော်ꩻသေꩻခါꩻအတွိုင်ꩻ မဉ်ႏကံကျင်ꩻအားထုတ်နဝ်ꩻ လꩻနွောင်ꩻမဂ်ဖိုလ်ႏ မဉ်ႏလꩻနွောင်ꩻမဂ်ဖိုလ်ႏနဝ်ꩻ နမ်းကိုႏတဲင်ႏ ထီႏသေနွောင်ꩻဒျာႏ နိဗ္ဗာန်ႏသွူ။
"တိဿမထေရ်ႏဝတ္ထု"
သာဝတ္ထိခမ်းကို တကာႏကမဉ်ꩻဒါႏ တိဿနဝ်ꩻ ဗုဲင်ရဟန်ꩻတဲင် လွေꩻအားထုတ်ခန်းတရာꩻ ကျောင်ꩻတခြာကိုသွူ၊ တိဿရဟန်ꩻ အဖူးခိုမာနဝ်ꩻ တိဿရဟန်ꩻ မဉ်ႏထွက်လွဉ်နဝ်ꩻ ငမ်းဖဖေႏဗာႏအမွေႏတဲင် ဖေႏထွူလာဘ်သပ္ပကာႏတဲင် လိုꩻကုဲင်ထျꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻမꩻ အွဉ်ႏမာꩻသီ တိဿရဟန်ꩻသွူ။ လိုꩻကုဲင်ဖုံႏနဝ်ꩻ လွေꩻထေ့သွူတဲင်ခါ "အွဉ်ႏစွꩻခွင်ꩻဖေႏ ခွေဟာတာႏငါ၊ မဲ့ꩻခွေအာႏမခံႏဖေႏဒျာႏသီ" တိဿရဟန်ꩻ ဒေါ့ꩻဖေႏလိုကုဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ "လိုꩻကအီႏအာႏမခံႏဖေႏ နီဗွေႏနဝ်ꩻ လꩻနွောင်ꩻကဲးမုဲင်ꩻကို" လိုꩻကုဲင်ဖုံႏ ကထင်ႏလဝ်းချာ တိဿရဟန်ꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻတဲင်ခါ "ထူႏလုံးတူႏတန်တန်တဲင်တွော့ꩻ မဉ်ႏထျꩻဒင်ႏခွခင်ႏနီပင်လောင်းယိုနဝ်ꩻ ခွေတဖင်းနွောင်ꩻတဝ်းဒွုမ်" တိဿရဟန်ꩻနဝ်ꩻ အာႏမခံႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻကုဲင်ဖုံႏလဲ့ ထူႏလုံးတူႏတန်တန်တွော့ꩻ ထျꩻလူးစွဉ်ႏ တိဿရဟန်ꩻခင်ႏလောင်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ တိဿရဟန်ꩻနဝ်ꩻ နုဲင်းစွဉ်ႏအီႏသီသီ သꩻတယူႏတဝ်းဒွုမ် ခင်ႏဆာလောင်းတစ်ꩻတစ်ꩻ အားထုတ်ဒျာႏ တရာꩻတဲင် ခါးလားအာႏရုဏ်ႏကထန်ႏ ထွာစွဉ်ႏ ရဟန္တာႏနဝ်ꩻသွူ။
### အာႏကွိုꩻ
တဝီးမွူးဒေႏသ

**တဝီးမွူးဒေႏသ** (အင်္ဂလိပ် : Yin Mee ၊ မန်း : ရင်းမှီး )ယိုအောဝ်ႏလွေꩻဒျာႏ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ (အခဝ်နဝ်) ၊ 
စန္တာႏခမ်း ၊ ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ ၊ ဝေင်ꩻပင်လောင်ꩻ ကိုသွူ ။ ခမ်းထီဉပဒေႏ အလꩻ ထွာဒျာႏ ရပ်ကွက် တဗာႏ တဲင် ရပ်ကွက်ခင်ႏလမ်းကုဒ် နဝ်ꩻ ၂၀၂၃၄၉ ဒျာႏသွူ ။ ဝေင်ꩻပင်လောင်ꩻ အကိုရပ်ကွက် တဗာႏ ဒျာႏသွူ ။ 
တဝီးမွူႏဒေႏသ ယို စုဗူႏ ခြွဉ်းလွေꩻ တွမ်ႏ ဒုံ ၆ ဒုံ တဲင် ၊ ဒုံ ဖုံႏနဝ်ꩻတဝီးမွူး ဒုံတန် ၊  တဝီးမွူး ဒုံနောဝ် ၊ တဝီးမွူး ဒုံတွို့ꩻ ၊ တဝီးမွူး ဒုံကွဉ်ႏ ၊ တဝီးမွူး သုဲင်ꩻကွုံꩻ ၊ တဝီးမွူး ညောင်ႏကွုံꩻ ဒုံဖုံႏသွူ ။ နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစရင်ꩻအလꩻ လိုꩻအဖြာꩻခြွဉ်း အဝ်ႏ လွေꩻ ၈၇၆၆ ဖြာꩻနဝ်ꩻ အုံအောဝ်ႏလွေꩻခန်း ဒေႏသနဝ်ꩻကိုသွူ ။

တဝီးမွူးဒေႏသ အကို ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻ အဝ်ႏ (နီ) ကျောင်ꩻသွူ ။ ကျောင်ꩻတန်တဝီးမွူးတွမ်ႏ ကျောင်ꩻမြသိန်းတန် သွူ ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ
တာဆီလေက်ခရဲင်ႏ

**တာဆီလေက်ခရဲင်ႏ** ( ဖြဝ်ꩻ − ၸႄႈတွၼ်ႈတႃႈၶီႈလဵၵ်း၊ အိဉ်ႏကလေက်: Tachileik District ) ယို အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ အခဝ်ကွဉ်ႏကို မျန်မာ-ထုဲင်ꩻ-လာအိုခမ်းကူထျꩻ ခရဲင်ႏတဗာႏဒျာႏသွူ။ 
အဝ်ႏဒျာႏ ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏ ထီခိုႏဆꩻကီ ၁၃၀၀ ပေ (၄၀၀ မီတာ) ကိုသွူ။ ခရဲင်ႏရွုမ်ꩻနဝ်ꩻအဝ်ႏသွော့ꩻဒျာႏ ဝေင်ꩻမွိုင်ꩻသတ်ကိုသွူ။ တာဆီလေက်ခရဲင်ႏအကို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၄ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ ၁၇၆,၈၇၇ ဖြာꩻသွူ။

## ဝေင်ꩻနယ်ႏတောမ်ႏဝေင်ꩻဖုံႏ
thumb|​တာဆီလေက်ခရဲင်ႏကို ဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ

'''တာဆီလေက်ခရဲင်ႏကို ကအဝ်ႏဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတောမ်ႏဝေင်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလ့နဝ်ꩻအတွိုင်ꩻသွူ။
*ဝေင်ꩻနယ်ႏတာဆီလေက်
**ဝေင်ꩻတာဆီလေက်
**ဝေင်ꩻကျိုင်းလပ်
**ဝေင်ꩻတာလေ

* ဝေင်ꩻနယ်ႏမွိုင်ꩻဖျတ်
** ဝေင်ꩻမွိုင်ꩻဖျတ်

တယ်ႏခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၂၂ ဗာႏ ဧပီလာကို ဝေင်ꩻနယ်ႏမွိုင်းယောင်းနဝ်ꩻ ဒင်ႏထိုလွေꩻခေါ်လဲဉ်း မွိုင်းယောင်းခရဲင်ႏအရန်းနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏကိုခရဲင်ႏဖုံႏ
တိတ္တိရဇာတ်

**"တိတ္တိရဇာတ်"**
ထွားသွဉ်ဟော်ꩻကျပ် တိတ္တိရဇာတ်ယိုတဲင် ကလꩻအီသတိꩻ၊ ကလꩻအီပညာႏ၊ ကလꩻဒါႏ ထာꩻသေတရာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ-

၁။ နီဗွေႏဘုရာꩻ သာႏသနာႏကိုယို ပုဂ္ဂိုလ်ႏ သိက္ခာႏဝါႏတန်သားနဝ်ꩻ လꩻထွိုက်ခင်ႏလမ်းတခိုႏ-ထီတခိုႏအကျောင်ꩻ၊

၂။ သိက္ခာႏဝါႏပေႏသားနောဝ်ꩻ ရိုႏသေႏဗာႏ သိက္ခာႏဝါႏတန်သားအကျောင်ꩻ၊

၃။ အံႏရင်ꩻ ရဲခါꩻ သိက္ခာႏဝါႏတန်သီး ခင်ႏလမ်းလꩻတဝ်း၊ ပေါႏအံႏရင်ꩻ ရဲခါꩻနဝ်ꩻ ဒုက္ကဋ်အာပတ်ဗာႏအကျောင်ꩻ၊

၄။ ဝါႏဖြဲ့ꩻ ယို့ ဆင် ယိုသွံဗာႏ ရိုႏသေႏဒျာႏလို့ဝင်ꩻအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။

**"ဗကဇာတ်"**
ထွားသွဉ်ဟော်ꩻကျပ် ဗကဇာတ်ယိုတဲင် ကလꩻအီသတိꩻ၊ ကလꩻအီပညာႏ၊ ကလꩻဒါႏထာꩻသေတရာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ-

၁။ ဟောဝ်မာꩻတောဝ်း တခြိုꩻတုꩻ၊ ဟဝ်အံႏလဲဉ်တောဝ်းဝင်ꩻအကျောင်ꩻ၊

၂။ ထွားခတ်ကယ်ꩻဗော့ꩻ အရောင်ႏအထန်ႏလွုမ်ꩻနဝ်ꩻ တခြိုꩻအငိုꩻတန်ႏ တမွေးတဝ်းတဲ့ အောဝ်ႏဒါႏအကျောင်ꩻ၊

၃။ ရိုꩻနမ်းယံယံ အံႏလဲဉ်လꩻဝင်ꩻတဲ့ တွိုႏတနီꩻခါ ပါꩻအံႏလဲဉ်လꩻချာဒျာႏအကျောင်ꩻ၊

၄။ နေးတွမ်ႏငဝ်းအွီႏတဲင် ပါꩻလွဉ်ချောက်၊ ပါꩻလွဉ်လဲဉ်ဒါႏလိုꩻအကျောင်ꩻ၊

၅။ နီဖေႏနေးကယွုမ်းတဲင် ပထမတလဲင်ႏနဝ်ꩻ ပါꩻမာꩻမဲဉ်ႏထွူခါ ဆုဲင်ꩻချာနဝ်ꩻ ပါꩻအံႏလဲဉ်သွူအကျောင်ꩻ၊

၆။ အောဝ်ႏထွာရန်ႏသေႏသေႏတဲင် အီႏမာꩻဖေႏနီအကျိုꩻ ကရိုꩻနဝ်ꩻ ဟောဝ်ယွုမ်းယိုꩻတဝ်းထာꩻ နုဲင်းထပေႏ၊ ယူႏခူခူဗာႏထာꩻ နုဲင်းဆွေႏနောဝ်ꩻအကျောင်ꩻ၊

၇။ "နီအွဉ်ႏစွဉ်ꩻဝင်ꩻကတူႏ-ဝင်ꩻအွဉ်ႏပူႏနီကတောင်"ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းနဝ်ꩻအတွိုင်ꩻ "ဝဋ်"ကရိုꩻနောဝ်ꩻ လဲ့ꩻတလွစ်တောဝ်း (လဲ့ꩻတလꩻတဝ်း-ဝဋ်၊ ပြွတ်တလꩻတဝ်းခံႏဗာႏ)အကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။ 
## အာႏကွိုꩻ


ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ
တိတ္ထဇာတ်

**"တိတ္ထဇာတ်"**
ထွားသွဉ်ဟော်ꩻကျပ် တိတ္ထဇာတ်ယိုတဲင် ကလꩻအီသတိꩻ၊ ကလꩻအီပညာႏ၊ ကလꩻဒါႏ ထာꩻသေတရာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ-

၁။ အာသယာနုသယဉာဏ်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏနီဗွေႏဘုရာꩻလွုမ်ꩻ၊ လိုꩻလင်နဝ်ꩻ အဝ်ႏနွောင်ꩻတဝ်း၊ အဲဉ်ထဝ်းအကျောင်ꩻ၊

၂။ စူထွေရံႏ ဗွေႏသာရိပုတ္တရာႏ ရဟန္တာႏတန်သွူမဉ်ႏတဲ့ ဖေႏမာႏနေက ကမ္မဋ္ဌာန်ꩻအကျောင်ꩻ၊

၃။ ဘဝအဆက်ဆက် နီကနစ်သက် နီကလွူꩻလွက်ဗာႏအာအမျိုꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ တွိုႏဘဝယိုခါတဲ့ နစ်သက်ချာ၊ မဲဉ်ႏသꩻချာ ဝါႏသနာႏချာဒျာႏအကျောင်ꩻ၊

၄။ မဉ်ႏအားထွုတ်မွေးတရာꩻနဝ်ꩻ လꩻနွောင်ꩻနိဗ္ဗာန်ႏအကျောင်ꩻ၊

၅။ ဘုရာꩻလောင်ꩻ ပညာႏသျိ ကထွာလိုꩻသေလိုꩻဒါႏတွင်ꩻနဝ်ꩻ တိရစ္ဆာန်ႏသီး ထာꩻကျွိုက်ခန်းတဲ့ယဝ်း သေလွဉ်ꩻပါဒျာႏအကျောင်ꩻ၊

၆။ ပညာႏသျိပညာႏသျင်ႏ လိုꩻဒါႏလိုꩻလျင်ႏနဝ်ꩻ ထွိုက်ထွိုက်တန်ႏတန်ႏ လꩻနွောင်ꩻဒါႏ ဆုꩻဥစ္စာႏရတနာႏအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနောဝ်ꩻဖုံႏသွူ။

**"မဟိဠာမုခဇာတ်"**
ထွားသွဉ်ဟော်ꩻကျပ် မဟိဠာမုခဇာတ်ယိုတဲင် ကလꩻအီသတိꩻ၊ ကလꩻအီပညာႏ၊ ကလꩻဒါႏထာꩻသေတရာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ-
၁။ စူꩻလွဉ်ꩻဖြောင်း-လောင်းလွဉ်ꩻဖြေꩻ လွေꩻထုမ်ႏအံႏတမွိုꩻတမာꩻထာꩻနဝ်ꩻ ဟဝ်တဝ်းအကျောင်ꩻ၊

၂။ နေးတွမ်ႏထာꩻတရာꩻတဝ်းတဲင် ကလꩻလွဉ်ဒါႏ လာဘ်တခြိုꩻနဝ်ꩻ တန်ꩻဖိုꩻအဲဉ်ထဝ်း၊ ထူႏနွိုင်ႏလꩻခြေင်တွမ်ႏထာꩻနွုမ်ꩻသေင်နဝ်ꩻ ဗွန်ပီဝင်ꩻတွော့ꩻ ဟဝ်အံႏတဝ်းအကျောင်ꩻ၊

၃။ ထီႏရာꩻဆယ်ꩻကပ်-ဟွုန်ရာꩻမတ်ပရီႏပရာႏ၊ လွောက်ꩻနာႏမာꩻတမွိုꩻတမာꩻထာꩻနဝ်ꩻ မွေးတဝ်းအကျောင်ꩻ၊

၄။ လွေꩻထ့ဒျာႏလိုꩻမျတ်-ဆယ်ꩻကပ်ဒျာႏလိုꩻဟဝ်တဲင် နေးဒျာႏငဝ်းရျူႏ-ထူႏဒါႏငဝ်းဟဝ်မꩻ မွေးအကျောင်ꩻ၊

၅။ ပေါႏဆယ်ꩻကပ်မာႏ-နာႏမာႏတဲ့ ထာꩻမာꩻမာႏတရွို့ꩻဒါႏ၊ နမ်းတဲ့ မော့ꩻဒါႏဒုက္ခ၊ ဝင်ꩻတဲ့ ဒုက္ခလွဉ်ꩻအီဒါႏအကျောင်ꩻ၊

၆။ နေးတွမ်ႏ ထာꩻသေဝွေႏဖန်ႏ၊ နေးတွမ်ႏဉာဏ်ႏထာꩻယူႏ သွုံꩻမꩻ လꩻနွောင်ꩻထာꩻချမ်ꩻသာႏအကျောင်ꩻ၊

၇။ ပေါႏမာႏတဲ့ ဖေႏကဟဝ်ချာနဝ်ꩻ မာꩻထွာထွာဗာႏအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနောဝ်ꩻဖုံႏသွူ။
### အာႏကွိုꩻ
တီဗီ

thumb|၁၉၅၈ ဗာႏခိင်ႏ လမ်းတဖြုံႏကို အဝ်ႏထွားတီဗီပုင်ႏ
thumb|အွဉ်ႏနယ်ခါꩻ တီဗီတပျာႏ အဝ်ႏစာဆဲင်းကိုပုင်ႏ

**ထီႏရုက်ဟွုန်ငဝ်းစက်-တီဗီ** (အိန်းကလေတ်: Television-TV) (မန်း: ရုပ်မြင်သံကြား) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အရောင်ႏတမျိုꩻစား ကထွာဒါႏ အရောင်ႏ အဗွာ-အဖြေင်း (မွေးတဝ်းလဲ့) အရောင်ႏစွုမ်ႏရုက်ပုင်ႏအမွန်ဖုံႏယို တွယ်ꩻအီတောမ်ႏ အငဝ်းတဲင် ထေအွဉ်ႏစွꩻဖေႏ ရုက်မွန်ပုင်ႏဖုံႏ တောမ်ႏ ထူႏဆွမ်ꩻထွားမုꩻဖုံႏယို အလုဲင်းတဗာႏ ခွုမ်မာꩻဖေႏဒါႏထာꩻမာꩻ သွုပ်ဆွိုက်ရေꩻ ကြားခံ ကိရိယာႏ တဗာႏဒျာႏသွူ။ ကမ္ဘာႏသုင်ꩻ အိန်းကလေတ်ဘာႏသာႏအနေႏ "တယ်လီဗေးသဉ်း-တီဗီ" (Television-TV) ငဝ်းငွါယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဂရိငဝ်းငွါ တယ်လီ τῆλε (tele) အဓိပ္ပာယ်ႏနဝ်ꩻ "အညာꩻ" တောမ်ႏ လဲတ်တဉ်ငဝ်းငွါ ဗီသူယို (visio) အဓိပ္ပာယ်ႏနဝ်ꩻ "ထာꩻထီႏ" နုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် တယ်လီဗေးသဉ်း-TV အဓိပ္ပာယ်ႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ "ထာꩻထီႏအဝ်ႏအွိုးအညာꩻ"ကို နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ "ထီႏရုက်ဟွုန်ငဝ်း" တယ်လီဗေးသဉ်း ကရိုꩻဒါႏ ငဝ်းငွါနဝ်ꩻ အဝ်ႏယီးနယ်ပါ တယ်လီဗေးသဉ်းစက်၊ တဲမ်းထွို့ꩻ တယ်လီဗေးသဉ်း အခြပ်အရဲဉ်ႏ တောမ်ႏ ထေအွဉ်ႏစွꩻ တယ်လီဗေးသဉ်းဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။

### ထေအွဉ်ႏစွꩻ အစံꩻ
အရီးသွတ်ꩻ ကအွဉ်ႏစွꩻဒါႏ တီဗီစက် အစံꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ စကော့လိုꩻမျိုꩻ အဉ်စဉ်နီယာ ဇွန်လိုဂျီဘိုင်းယာ့ဒ် ဖန်ဆင်ꩻမာꩻခါꩻဒျာႏ ခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၂၆ ဗာႏကိုသွူ။
thumb|Baird in 1925 with his televisor equipment and dummies "James" and "Stooky Bill" (right)

အရီးသွတ်ꩻ ကအွဉ်ႏစွꩻထင်ႏဒါႏ ထီႏရုက်ဟွုန်ငဝ်း ချန်နယ်လဲင်းနဝ်ꩻ ဗီဗီသီ(BBC) ဗွောင်အွဉ်ႏစွꩻခါꩻဒျာႏ ခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၃၆ ဗာႏကိုသွူ။

တွိုႏခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၅၁ ဗာႏကိုနဝ်ꩻ အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏကို အွဉ်ႏစွꩻဒင်ႏထင်ႏ ဗွောင်လွေꩻဖေႏ အရီးသွတ်ꩻ အရောင်ႏစွုမ်ႏ ကပါဒါႏ ထီႏရုက်ဟွုန်ငဝ်း တီဗီစက်နဝ်ꩻသွူ။ အစနဝ်ꩻ အရုက်ဖုံႏ အစွို့ꩻတဝ်း တခေင်ႏတခင်ႏတန်တဲင် လိုꩻဖုံႏ သꩻဝင်ႏစာꩻဆေ့ꩻ ပေါႏကျွိုက်ငါႏတဝ်းလဲ့ ဆုဲင်ꩻနဝ်ꩻ မွဉ်းဖျင်လွေꩻသမ်းယင်း လꩻလွဉ် စဲင်းသျင်ꩻ အရောင်ႏစွုမ်ႏ ရုက်ပုင်ႏအမွန်ဖုံႏတဲင် ထီႏရုက်ဟွုန်ငဝ်း တီဗီစက်ဖုံႏလဲ့ အလုဲင်းတဗာႏ လိုꩻထူႏသုင်ꩻအာလွဉ်စွဉ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ 
right|thumb|150px|ဂျာမနီခမ်း Braun HF 1 ထီႏရုက်ဟွုန်ငဝ်း တီဗီစက်(၁၉၅၈ ဗာႏ)

အဝ်ႏညာꩻအရပ်ခင်ႏလမ်း ဒေႏသတထွောင်းကို အီႏအွဉ်ႏစွꩻလွေꩻ ထီႏရုက်ဟွုန်ငဝ်း တီဗီလဲင်းဖုံႏတာႏ ထူႏသုင်ꩻခွုမ်မာအီဗာႏ ဂျိုလ်တု(Satellite) နဝ်ꩻသွူ။ အရီးသွတ်ꩻ ကထူႏသုင်ꩻဒါႏ ဂျိုလ်တုနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၆၃ ဗာႏကို အဝ်ႏအမေႏရိက ကဆွိုက်သွုပ်ဖေႏဒါႏ ဥရောပကို ကထွာဒါႏ တဲလ်စတား(Telstar)ဒျာႏသွူ။

အစနဝ်ꩻ တီဗီစက်ဖုံႏ တန်ႏငိုꩻနဝ်ꩻ တတွာစွဉ်ႏ ကာꩻယံတဆွိုင်ꩻငိုꩻ စေႏစိမ်ႏတခြိုꩻလဲ့ သိုမ်နေင်ႏအကို လမ်းပါႏကိုဖုံႏ ထူႏသုင်ꩻ တီဗီစက်ဖုံႏ အဝ်ႏလွဉ်စွဉ်ႏ သိုမ်သောင်ႏလွိုနဝ်ꩻသွူ။ တွိုႏ ၁၉၃၀ ဗာႏ မာꩻငါနဝ်ꩻ တီဗီစက်ယို စာဒင်ႏသွင်ꩻသော့ꩻ ဆေꩻကွက်ꩻကိုတဲင် လမ်းပါႏကိုဖုံႏ၊ စီꩻပွာꩻရေꩻထာꩻမာꩻတန်ကိုဖုံႏတောမ်ႏ အစွိုꩻအဗူႏဖုံႏကိုနဝ်ꩻ ထွာအီစွဉ်ႏ မွန်းပျောႏတာႏ တောမ်ႏ ထေအွဉ်ႏစွꩻသတင်ꩻတာႏ အဓိက သွုပ်ဆွိုက်ရေꩻ ကိရိယာႏတဗာႏတဲင် သုင်ꩻအာစွစ်ꩻလီလွဉ်စွဉ်ႏနဝ်ꩻသွူ။

တယ်ႏစ ၁၉၇၀ ကို တီဗီစက်ယို ထူႏသုင်ꩻအီ ထေအွဉ်ႏစွꩻ ထီႏရုက်ဟွုန်ငဝ်း အခြပ်ရဲဉ်ႏတာႏဖုံႏလုမ်ꩻ တကာႏတဝ်း ထူႏသုင်ꩻလွဉ်အီပါတောမ်ႏ ဆွမ်ꩻသွင်ꩻ ဗီဒီယိုငဝ်း ဗီဒီယိုခွေႏဖုံႏ၊ နုဲင်းဒီဗီဒီကထွာဒါႏ ထူႏဆွမ်ꩻထွားအီ ဒီဂျစ်တယ် မီဒီယာဖုံႏတာႏလဲ့ သုင်ꩻလွဉ်အီနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:မွန်းပျောႏတာႏ
တုနုဲင်းအဟဝ်

လိုꩻမျိုꩻသီးယိုနဝ်ꩻ အုံခေါ်အဝ်ႏခေါ်ဝင်ꩻလဲ့ တလꩻတဝ်း၊ လိုꩻမျိုꩻတမျိုꩻတွမ်ႏတမျိုꩻနဝ်ꩻ နွို့ထန်ႏဆက်ဆန်ႏဝင်ꩻတဲင် ဖြေꩻစာလွေꩻသဲင်ꩻ ခွုမ်မာꩻညီꩻဝင်ꩻ တကင်ꩻသာႏတဝ်းဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏထီႏတွမ်ႏမဲ့ ပစ္စုပ္ပန်ႏယိုခါ ကထီႏဗာႏနဝ်ꩻ နီပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻ တွမ်ႏမန်းဖြဝ်ꩻခဲႏကလာꩻ ခဲႏလီႏသောႏစောက်ꩻတနျာႏ စောက်ꩻဗွာပတောင်ႏ ဓနုတောင်ႏရွိုꩻ ဟုဲးယားနောင်ဖုံႏနဝ်ꩻ လွေꩻသဲင်ꩻမော့ꩻခွဲးလွဝင်ꩻအာအာ၊ လိုꩻမျိုꩻရော်ꩻရယ်ꩻဝင်ꩻနုဲင်းယိုခါနဝ်ꩻ အွဉ်ႏသတိꩻတိꩻတဲင် လွေꩻသဲင်ꩻဒေါ့ꩻဖြဝ်ႏဗာႏငါႏနော။  လိုꩻမျိုꩻတမျိုꩻတွမ်ႏတမျိုꩻနဝ်ꩻ ထာꩻယူႏထာꩻတွေꩻ ကွဉ်ကꩻ ဘာႏသာႏကိုꩻကွယ်ႏမုꩻ တပီတဝ်းဝင်ꩻနော။ အယူႏဝါႏဒ တပီတဝ်းစွဉ်ႏဝင်ꩻလဲ့ တုနုဲးဒါႏဝင်ꩻ၊ ထွားနုဲးဒါႏဝင်ꩻ၊ ကထင်ႏတုနုဲး၊ ထွားနုဲးဒါႏဝင်ꩻနဝ်ꩻခါ ယဟန်ႏနဝ်ꩻ အဒေါ့ꩻအဖြဝ်ႏ ပြောင်ꩻလုဲႏတဲင် သွင်ꩻဖွီသဲ့ꩻသွမ်ꩻချာဒါႏ အမျိုꩻသာꩻနော။ တုနုဲးထွားနုဲးကရိုꩻယို အဟဝ်အကုဲ အဝ်ႏနီမျိုꩻ၊ အဟဝ်နဝ်ꩻ တု၊ အဟဝ်တဝ်းနဝ်ꩻ ထွားနုဲးပုဲင်ႏ၊ နဝ်ꩻမꩻလဲ့ နီအမျိုꩻသာꩻ တသွောင်းထင်ႏထိုဒါႏနဝ်ꩻသွူ။
အဟဝ်မျိုꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ - ၁။ ပညာႏရေꩻ ၂။ အုံဟဝ်အဝ်ႏသန်ꩻရေꩻ ၃။ လုပ်ꩻမာꩻဆို့ꩻရုဲင်ရေꩻ ၄။ ဖြေꩻစာကူꩻကားရေꩻကစဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ ခေတ်ယိုလဲင်ႏခါ ပညာႏရေꩻနဝ်ꩻ နီပအိုဝ်ႏခြာ သွဉ်လိတ်ကျောင်ꩻ ကအဝ်ႏခင်ႏလမ်း၊ ကအဝ်ႏအရပ်လဲ့ အဝ်ႏလဲဉ်းဒျာႏ၊ ကွဲႏတွော့ꩻ နီပအိုဝ်ႏပညာႏရေꩻ တခြာကိုနဝ်ꩻ ကအီႏအောင်ႏထင်ႏတွိုႏလꩻ လစ်ꩻတန်ꩻနဝ်ꩻ ကျိုꩻစာꩻဗာႏတဲးတဲးဝါးဝါးစွဉ်ႏဒျာႏ၊ ကထီႏဗာႏနုဲးယိုခါနဝ်ꩻ အောင်ႏထင်ႏလꩻ ဒုတိယ တတိယတန်ꩻတဲင် အမွိုးအဖါ ဟဲ့ꩻသဲင်ꩻတခြို၊ အွဉ်ႏတီလဲဉ်းဖိုးပနား၊ အွဉ်ႏလုပ်ꩻမာꩻလဲဉ်းထာꩻနဝ်ꩻသွူ။
သွဉ်ပညာႏနဝ်ꩻ အဆေ့ꩻသွတ်ꩻ ယံကဒါႏဗဲင်း ဟော်ꩻလိတ်၊ တဲမ်းလိတ်၊ တွက်ဂဏန်ꩻ အတွက်အချက်နဝ်ꩻမꩻထွူနော၊ မွိုးဖါထေနွောင်ꩻ၊ မီႏတတ်နွိုင်ႏနဝ်ꩻ အွဉ်ႏသွဉ်ဗꩻတွိုႏတွိုႏစွဉ်ႏ အတန်ꩻတဆီမာꩻကီ ဘီအေ အိုင်အေနဝ်ꩻ ဒေါ့ꩻခရာႏအဲဉ်ထဝ်းဒွုမ်နဝ်ꩻသွူ။
နီပအိုဝ်ႏကိုနဝ်ꩻ ယိုလဲင်ႏခါ အဝ်ႏလိုႏငါႏ (၁) တသီႏဖဲ့ꩻဆရာႏဝွန်ႏ (၂) စက်အဲင်ဂျင်နီယာဖဲ့ꩻဆရာႏ (၃) တရာꩻဥပဒေႏဖဲ့ꩻဆရာႏ (၄) ဆဲင်ႏတွမ်ႏသေင်ႏတနွိုင်တခြာဖဲ့ꩻဆရာႏ (၅) ဆဲင်ႏတွမ်ႏထီခြောင်ဥတုဖဲ့ꩻဆရာႏ (၆) စီꩻပွာꩻရေꩻဖဲ့ꩻဆရာႏ (၇) ဆဲင်ႏတွမ်ႏဓာတ်သတ္တုဖဲ့ꩻဆရာႏ (၈) ဆို့ꩻရုဲင်ရေꩻဖဲ့ꩻဆရာႏကစ ထာꩻဒါႏပညာႏဖုံႏနဝ်ꩻ နီပအိုဝ်ႏပေႏကို ဟဝ်ကျိုꩻစာꩻသွဉ်ထူႏငါႏဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ကအွဉ်ႏနယ်ထွူပညာႏနုဲးနဝ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ မန်းဖြဝ်ꩻစောက်ꩻခင်ချင်ꩻ လိုꩻမျိုꩻကိုနဝ်ꩻ ဒါႏလွထွူလိုꩻလဲ့ အဝ်ႏလဲဉ်း၊ တဒါႏတဝ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏကုဲင်ဒျာႏ နီပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻရွုမ်ꩻနော၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ နီပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ လင်ꩻထဲ့ဖွိုႏ၊ အဝ်ႏဖွိုႏငါႏဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။
ယံကဒါႏနုဲးဝင်ꩻလိုꩻမျိုꩻလင်နဝ်ꩻ တုနုဲးထွားနုဲးဝင်ꩻတဲင် ပညာႏရေꩻယို ဟဝ်ဖေႏအာႏငါႏ ပိုလီꩻနဝ်ꩻသွူ။ ကထွာပိုလီꩻသီးလဲ့ ကျိုꩻစာꩻလွေꩻ ယံကဗꩻလꩻနုဲး ဝင်ꩻလိုꩻမျိုꩻလင်နဝ်ꩻသွူ။ ကထီႏဗာႏ ခေတ်ယိုလဲင်ႏခါ လိုꩻပေႏဖုံႏနဝ်ꩻ တွိုႏပညာႏရေꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ တုနုဲးထွားနုဲးတဝ်း ဝင်ꩻလိုꩻမျိုꩻလင်၊ တုနုဲးထွားနုဲးတောဒျာႏ လိုꩻမျိုꩻလင်သီး အကွဉ်အကꩻအံႏအွꩻတဲင် ပအိုဝ်ႏသꩻ၊ ပအိုဝ်ႏသွီႏ ထိုꩻမားတောဒျာႏထဲင်း၊ လိုꩻမျိုꩻလင်သꩻ၊ လိုꩻမျိုꩻလင်သွီႏနဝ်ꩻ ဟမ်းအာအာနဝ်ꩻသွူ။
လိုꩻယဟန်ႏနဝ်ꩻ ဒါႏသဲင်ꩻထွူ ပညာႏကြော့ကြော့ကြဲ့ကြဲ့ ဒေါ့ꩻရီမန်းဝင်ꩻ ထော့ထော့ထဲ့ထဲ့တဲင် ကွဉ်ကꩻနီႏမန်း သဲင်ꩻအွဉ်ႏမောႏဒျာႏအနမ်း အမျိုꩻသာꩻလောင်းဆကီဖုံႏနဝ်ꩻ ယံကထိုꩻမားခါ ဖြွမ်းဗူႏဝင်ꩻတဲင် ခူႏအရွီး ဗက်ꩻအခိုႏ ဗုံတွမ်ႏမေႏနဝ်ꩻမꩻ ထိုꩻမားလꩻနဝ်ꩻသွူ။
ထွားမွိုင် ယိုခါ စဲ့ꩻဖဲ့ꩻအုပ်ချုက်ရေꩻဖဲ့ꩻ၊ ပညာႏရေꩻဖဲ့ꩻ၊ ဖြေꩻစာရေꩻဖဲ့ꩻ၊ ရွဉ်ခံꩻဘဏ္ဍာႏရေꩻဖဲ့ꩻ၊ သင်္ဘောꩻကျောင်ႏဖဲ့ꩻ၊ မေႏရထာꩻဖဲ့ꩻ၊ နဲင်ႏငန်ႏချာꩻရေꩻဖဲ့ꩻ၊ တရာꩻဥပဒေႏဖဲ့ꩻ၊ စက်အဲင်ဂျိင်နီယာဖဲ့ꩻ၊ အုံဟဝ်သန်ꩻပြန်ꩻရေꩻဖဲ့ꩻကစ နီပအိုဝ်ႏတဖြာꩻဖြာꩻ ပါသော့ꩻနေဟောင်း၊ တပါသော့ꩻတဝ်း၊ တပါသော့ꩻတဝ်းနဝ်ꩻခါ ကွပ်စွဉ်ႏ နီပညာႏတအဝ်ႏတဝ်းသွူ။
### အာႏကွိုꩻ
တူရကီခမ်းထီ

**တူရကီခမ်းထီ** (အိန်းကလေတ်: Turkey) ယိုနဝ်ꩻ တရာꩻဝင်ႏအမိဉ်ꩻအနေႏ ဟဲ့ꩻဒျာႏ **တူရကီခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ** နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ အာသျတွိုက် အမော့ꩻနဝ်သွတ်ꩻကိုတဲင် ခမ်းယိုတဖြုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏပါသော့ꩻလွေꩻ ဥရောပတွိုက်တွမ်ႏ အာသျတွိုက်ကို တခဝ်စီႏနဝ်ꩻသွူ။ အာသျတွိုက်ကို ကအဝ်ႏဒါႏ တူရကီခမ်းတောမ်ႏ ဥရောပတွိုက်ကို ကပါဖဒါႏ တူရကီခမ်း ခမ်းနယ်ႏဖုံႏ အခါႏနဝ်ꩻ ဗော့စပရပ်ရေလက်ကြား၊ မာမရာပင်ႏလယ်ႏ၊ ဒါးဒနဲရေလက်ကြားဖုံႏ အဝ်ႏခါႏခါꩻတဲင် တယ်ႏပွိုင်းလဲင်ႏကရီးခါကာႏ အဝ်ႏသုင်ꩻလွေꩻအီ ကာႏလွေꩻချာငါ ခမ်းတွို့ꩻခမ်းကွဉ်ႏ တဖူꩻရဲဉ်ႏအနေႏတဲင် ခမ်းပေႏကီလဲ့ အရေꩻတန်မွေး ခမ်းတခမ်းဒျာႏသွူ။ တူရကီခမ်း အခေါဝ်တွို့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဂရိခမ်းထီ၊ ဗူဂေးရီးယားခမ်းထီအဝ်ႏ၊ အခေါဝ်ထင်ꩻစွို့ꩻစွို့ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ထီနောင်ပင်ႏလယ်ႏယော့အဝ်ႏ အခေါဝ်ကွဉ်ႏထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ စျော်စီယာခမ်းထီ၊ အခေါဝ်ကွဉ်ႏစွို့ꩻစွို့ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ အီရန်ခမ်းထီ၊ အာမေးနီးယားခမ်းထီ၊ အသာဗုဲင်စျန်ခမ်းထီ၊ အခေါဝ်ကွဉ်ႏနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ အီရတ်ခမ်းထီ၊ အခေါဝ်နဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ထီနောင်ပင်ႏလယ်ႏတွမ်ႏ သီးရီးယားခမ်းထီအဝ်ႏ၊ အခေါဝ်တွို့ꩻနဝ်ꩻ အေစီယန်ပင်ႏလယ်ႏယို ထွာခမ်းကူခမ်းနား အဝ်ႏခူရောင်ꩻခါꩻနဝ်ꩻသွူ။

တူရကီခမ်းထီတန် ဧရိယာႏ အလုဲင်းအအဲဉ်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏပေါင်ꩻ ၃၀၂,၄၅၅ နဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီဧရိယာႏဟံႏနယ်ႏ တန်/တတန်တဝ်းနဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏလောင်း အဝ်ႏအမုဲင်တဆီသွံကို နဝ်ꩻသွူ။ ၂၀၂၀ အကို လိုꩻအဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏ ၈၃ သန်းတဲင် တမဲင်ႏအကိုနဝ်ꩻ လိုꩻအုံအဝ်ႏသော့ꩻလꩻ လိုꩻအဖြာꩻပေါင်ꩻနဝ်ꩻ ၂၈၃ ဖြာꩻရပ်နဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီဝေင်ꩻတန်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻအန်ကာရာ သွူ။ တူရကီခမ်း အတန်သွတ်ꩻဝေင်ꩻ အထင်ႏသျာꩻသွတ်ꩻဝေင်ꩻနဝ်ꩻ ထွာ ဝေင်ꩻအိစ်သတန်ဗူ နဝ်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻယိုနဝ်ꩻ လိုꩻအုံအဝ်းသော့ꩻ ၁၅ သန်းလွိုတဲင် ဥရောပတွိုက်တန်ကို ထွာဝေင်ꩻအတန်သွတ်ꩻ စီꩻပွာꩻရေꩻဝေင်ꩻလဲ့ꩻဟဲ့ꩻ သမဲင်ꩻနွို့အမွီးဟဝ် အကဲဉ်အဗဲ့ꩻဖုံႏလဲ့ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻအာနဝ်ꩻသွူ။ တူရကီခမ်းသားကဲဉ်းအာနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ တူရကီလိုꩻမျိုꩻ တောမ်ႏ ကဒ်လိုꩻမျိုꩻတဲင် ခမ်းကိုလဲ့ ထွာအတန်သွတ်ꩻခွိုꩻဖုံႏဒျာႏသွူ။ တူရကီခမ်းထီယို ကိုꩻကွယ်ႏအာ အိစ်သာလမ်ဘာႏသာႏ(မူသလိဉ်)တဲင် အဝ်ႏစွဉ်ႏ ၉၀% ရပ် အဝ်ႏကုဲင်အလင်နဝ်ꩻ ခရိယာန်ႏဘာႏသာႏ တွမ်ႏ ဘာႏသာႏအဲဉ်ထဝ်းသားနဝ်ꩻသွူ။

တူရကီခမ်းကိုယို ပညာႏရေꩻထွန်ꩻကာꩻတဲင် တက္ကသိုလ်ႏအရန်းထို အဝ်ႏစွဉ်ႏ ၂၀၇ ဖြုံႏရပ်နဝ်ꩻသွူ။ နုဲင်းဒျာႏဝေင်ꩻအိစ်သတန်ဗူကို တက္ကသိုလ်ႏအဖြုံႏနဝ်ꩻ ထင်ႏသွဉ်ထူႏသား အဝ်ႏနွုတ်ꩻသောင်ꩻ ရပ်နဝ်သွူ။ ၁၉၅၀ ဗာႏရပ်နဝ်ꩻ လိုꩻခိုဒါႏလိတ်သားနဝ်ꩻ အဝ်ႏ ၄၈ %၊ လိုꩻမူႏဒါႏလိတ်သားနဝ်ꩻ အဝ်ႏ ၂၁%၊ နုဲင်းဟန်ႏသနီꩻနဝ်ꩻ လိုꩻဒါႏလိတ်သားယို အဝ်ႏစွဉ်ႏ ၉၈.၁%နဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီတန် ရွဉ်နွို့ ၆%နဝ်ꩻ သွုံꩻလွေꩻခြွိုင်ႏသန်ꩻရေꩻကဏ္ဍကိုတဲင် လိုꩻဖုံႏကဉ်းအာအာနဝ်ꩻ အုံဗားသက်တန်ꩻ ၇၉ နဝ်ꩻသွူ။ စဲ့ꩻရေꩻနဝ်ꩻတဲ့ꩻ ကမ္ဘာႏအလောင်း အဝ်ႏအစဲဉ်ႏ ၁၁ ကိုရပ်နဝ်ꩻသွူ။ အမျိုꩻသာꩻဥယျာဉ်ႏ ဟံႏနယ်ႏပေါင်ꩻအဝ်ႏ ၄၀၊ ထာꩻမွူးမျိုꩻပေါင်ꩻအဝ်ႏ ၁၀၀၀၀၊ တိရိစ္ဆာန်ႏမျိုꩻပေါင်ꩻအဝ်ႏ ၁၅၀၀ နဝ်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻအိစ်သတန်ဗူကို အထင်ႏသျာꩻသွတ်ꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အေဒီ နီရျာꩻဗူႏကို ကတယ်ႏခါꩻဒါႏ လိတ်ထွားဟော်နဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:အာသျတွိုက်ကို ခမ်းထီဖုံႏ
တေလပတ္တဇာတ်

**"တေလပတ္တဇာတ်"**
### ဇနပဒကလျာႏဏီႏ အပဲစ်သူမျိုꩻကင်ꩻ
(၁) နမ်းထိုလွဉ်ꩻတဝ်း (၂) နမ်းဖွိုႏငါႏတဝ်း (၃) တယွောင်ငါႏတဝ်း (၄) တပြွောင်ႏငါႏတဝ်း (၅) တဖြေင်းငါႏတဝ်း (၆) တဗွာငါႏတဝ်း။ 
### ဟောဝ်ယံငတ်ꩻမျိုꩻ
(က) အပီတဲ့ချော်ꩻယံ (ခ) သွီႏယာႏဟောဝ်ယံ (ဂ) ကာႏသာႏဟောဝ်ယံ (ဃ) အဆွတ်ꩻဟောဝ်ယံ (င) အရွယ်ႏဟောဝ်ယံ။

ထွားသွဉ်ဟော်ꩻကျပ် "တေလပတ္တဇာတ်"ယိုတဲင် **"ကလꩻအီသတိꩻ၊ ကလꩻအီပညာႏ၊ ကလꩻဒါႏ ထာꩻသေတရာꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ"**

၁။ ပေါႏအားထွုတ်တရာꩻနောဝ်ꩻ အွဉ်ႏသတိꩻခွေါင်ခွေါင်ခြꩻခြꩻ၊ အွဉ်ႏစွူစွူဗာႏသꩻ နုဲင်းပါꩻကဖင်ꩻလွေꩻ နားမန်ꩻဗွေတွောင်းတကောက်ꩻနဝ်ꩻအတွိုင်ꩻ-

၂။ အာႏရွုံႏငတ်ꩻပါꩻ ကရိုꩻနဝ်ꩻ မဲ့အာႏရွုံႏ၊ နားအာႏရွုံႏ၊ နေ့ꩻဖူအာႏရွုံႏ၊ ဖြေꩻအာႏရွုံႏ၊ နမ်းအာႏရွုံႏ-

၃။ ပေါႏစူꩻသꩻ ပေါႏလွောက်ꩻလွဉ်ꩻ အာႏရွုံႏငတ်ꩻပါꩻ နဝ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ မော့ꩻဗာႏ ထာꩻဒုက္ခလွဉ်းလွဉ်း-

၄။ ပေါႏစူꩻတဝ်းသꩻ ပေါႏလွောက်ꩻလွဉ်ꩻတဝ်း အာႏရွုံႏငတ်ꩻပါꩻဖုံႏနဝ်ꩻနဝ်ꩻ လꩻဗာႏထာꩻချမ်ꩻသာႏလွဉ်းလွဉ်း-

၅။ သံသရာႏအကို တတွိုႏဖိုတဝ်း အရပ်အဖဲ့ꩻ (အဂတဒိသပုဗ္ဗ)နဝ်ꩻ "နိဗ္ဗာန်ႏ"နောဝ်ꩻသွူ။

**"နာမသိဒ္ဓိဇာတ်"**
ထွားသွဉ်ဟော်ꩻကျပ် "နာမသိဒ္ဓိဇာတ်"ယိုတဲင် **"ကလꩻအီသတိꩻ၊ ကလꩻအီပညာႏ၊ ကလꩻဒါႏ ထာꩻသေတရာꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ"**

၁။ မဉ်ꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ ပညတ်လဲႏကွို့ꩻလွုမ်ꩻ၊ မဉ်ꩻနဝ်ꩻ မာꩻဒါႏတဝ်းထမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻ-

၂။ မဉ်ꩻခန်းသက်ဆွာꩻတဲ့ သက်တဆွာꩻတဝ်း၊ မဉ်ꩻခန်းသဌေꩻတဲ့ ရွဉ်ခြောဒါႏဒျာႏ၊ မဉ်ꩻခန်းမောင်ႏတဖူꩻတဲ့ တဖူꩻမာႏဒါႏဒျာႏ-

၃။ ထာꩻမာꩻနဝ်ꩻ ထွူအီတွမ်ႏမဉ်ꩻ မွေးတဝ်း၊ မာꩻမꩻထွူ၊ ထွူအီတွမ်ႏကံႏဒျာႏ-စတဲင် သေဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။

### အာႏကွိုꩻ
တောင်ႏကီꩻခရဲင်ႏ

**တောင်ႏကီꩻခရဲင်ႏ** ( ဖြဝ်ꩻ: ၸႄႈတွၼ်ႈတူၼ်ႈတီး) () **တောင်းကီꩻခရဲင်ႏ** ယို အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ အခဝ်နဝ်ကို ကပါဒါႏ ခရဲင်ႏတဗာႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏ ထီခိုႏဆꩻကီ ပေပေါင်ꩻ ၄၆၀၆ ပေ (၁၄၀၄ မီတာ) ကိုနဝ်ꩻသွူ။ ခရဲင်ႏရွုမ်ꩻအဝ်ႏသွော့ꩻခင်ႏလမ်းဝေင်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻကိုသွူ။ တောင်ႏကီꩻခရဲင်ႏအကို ၂၀၁၄ နေင်ႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစရင်ꩻအလꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၁,၆၉၉,၀၈၆ ဖြာꩻသွူ။ မိဉ်ꩻကတန်ဒါႏ ဖရာꩻဖောင်ႏတောႏအူꩻ၊ နောင်ရွီႏ(နောင်အင်းလေး) တောမ်ႏ နောင်ရွီႏ ထာꩻမီꩻထာꩻမင်းဖေႏလွောတ်ဘေꩻတခြာယို အဝ်ႏသွော့ꩻဒျာႏ တောင်ႏကီꩻခရဲင်ႏ ကိုသွူ။ ထမ်းပင်ႏတရား၊ ထမ်းစင်း၊ ဖရာꩻမွေႏတောႏကက္ကူႏ၊ ကလော်ꩻဝါႏဖေ့ႏဘုရာꩻ(ဖရာꩻထဲင်)၊ မင်ႏဆီႏသဘာႏဝထမ်း၊ မျသပိတ်ထီအုံႏသွုမ်ႏ စတဲင်ꩻဖုံႏယို အဝ်ႏသွော့ꩻဒျာႏ တောင်ႏကီꩻခရဲင်ႏကိုသွူ။

## ဝေင်ꩻနယ်ႏတွမ်ႏဝေင်ꩻဖုံႏ

တောင်ႏကီꩻခရဲင်ႏအကိုꩻ ကအဝ်ႏသွော့ꩻဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏတောမ်ႏဝေင်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလယိုအတွိုင်ꩻသွူ-
*ဝေင်ꩻနယ်ႏတောင်ႏကီꩻ
**ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ
**ဝေင်ꩻခွꩻသာႏယာႏ
**ဝေင်ꩻကျောက်တလွုံꩻတန်
**ဝေင်ꩻသွေညောင်

*ဝေင်ꩻနယ်ႏရောက်ꩻစောက်ꩻ
**ဝေင်ꩻရောက်ꩻစောက်ꩻ
**ဝေင်ꩻအိဉ်တော

**တောင်ꩻသေꩻ**- တယ်ႏခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၂၂ ဗာႏ ဧပီလာကို ဝေင်ꩻနယ်ႏကလော်ꩻ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏညောင်ႏရွီႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဖုဲင်ခွန်ႏဖုံႏယို ဖထန်ႏထိုꩻသွူ တောင်ႏကီꩻခရဲင်ႏကိုတဲင် လွောင်ႏဗူႏတသာလွေꩻယင်းလဲဉ်း ကလော်ꩻခရဲင်ႏ အနေႏနဝ်ꩻသွူ။

### နမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ
thumb|၂၀၀၈ အခေႏခံႏဥပဒေႏအလꩻ အဝ်ႏ​တောင်ႏကီꩻခရဲင်ႏအကို ဖထန်ႏ ကပြောင်ꩻခြွဉ်ႏဗူႏလွေꩻလဲဉ်းဒျာႏ နမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသဖုံႏ

#### [[ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ]]
*ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ
**ဝေင်ꩻဟိုပုံꩻ

*ဝေင်ꩻနယ်ႏသီႏသဲင်ႏ
**ဝေင်ꩻသီႏသဲင်ႏ

*ဝေင်ꩻနယ်ႏပင်လောင်ꩻ
**ဝေင်ꩻပင်လောင်ꩻ
**ဝေင်ꩻနောင်တရား
**ဝေင်ꩻဖောင်ႏလောင်ႏ

#### [[ဓနုꩻနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ]]
*ဝေင်ꩻနယ်ႏပင်ႏတရား
**ဝေင်ꩻပင်ႏတရား

*ဝေင်ꩻနယ်ႏယေႏငန်ႏ
**ဝေင်ꩻယေႏငန်ႏ

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏကိုခရဲင်ႏဖုံႏ
တောင်ႏကီꩻတက္ကသိုလ်ႏ

**တောင်ႏကီꩻတက္ကသိုလ်ႏ** (အဲင်းကလေတ်: Taunggyi University) (မန်း: တောင်ကြီးတက္ကသိုလ်) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ၊ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏအခဝ်နဝ်ကို ထွာဒျာႏ အရေꩻတန်တက္ကသိုလ်ႏတဖြုံႏတဲင် အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻတန် ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻကိုသွူ။ တက္ကသိုလ်ႏတောင်ႏကီꩻကိုနဝ်ꩻ သွဉ်ထူႏဒဲ့ꩻထူႏနွောင်ꩻ ဝိဇ္ဇာႏတောမ်ႏသိပ္ပံ ပညာႏရပ်ဖုံႏတာႏ ကထွာဒါႏ ဝိဇ္ဇာဗွဲ့၊ သိပ္ပံဗွဲ့၊၊ မဟာဗွဲ့၊ ပါရဂူဗွဲ့ သွဉ်တန်ပညာႏဖုံႏသွူ။ တောင်ႏကီꩻတက္ကသိုလ်ႏကိုနဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏပေႏ ကျောင်ꩻသားမူႏခို အဝ်ႏသော့ꩻအာသွတ်ꩻ တက္ကသိုလ်ႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။

## သမဲင်ꩻ
ခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၆၁ ဗာႏ ဇွန်လာ ၁၅ နီꩻကိုနဝ်ꩻ မန်ႏတလေꩻတက္ကသိုလ်ႏဖြယ်အနေႏ ဗွောင်လွေꩻဖေႏ တောင်ႏကီꩻကေားလေက် တွဲဖက်ကေားလေက်တဗာႏအနေႏသွူ။ တွိုႏ ၁၉၆၄ ဗာႏနဝ်ꩻ တက္ကသိုလ်ႏပညာႏရေꩻ အဲက်ဥပဒေႏအလꩻ အဝ်ႏတောင်ႏကီꩻကေားလေက် ဒင်ႏထိုလွေꩻအရန်း "တောင်ႏကီꩻဒီဂရီကေားလေက်"အရန်း အနေႏလဲ့ အဝ်ႏထွာက မန်ႏတလေꩻတက္ကသိုလ်ႏ ဆꩻလ့သွူ။ တွိုႏခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၉၂ ဗာႏ လာဩဂုတ် ၁၇ နီꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒီဂရီကေားလေက် ဒင်ႏထိုလွေꩻယင်း တက္ကသိုလ်ႏအရန်းတဲင် ထွာလွဉ်ယင်း "တောင်ႏကီꩻတက္ကသိုလ်ႏ"ခေါ်ခေါ် လွစ်တခြင်ဒါႏ တက္ကသိုလ်ႏတဖြုံႏနဝ်ꩻသွူ

## သွဉ်တန်ꩻဌာႏနဖုံႏ
တောင်ႏကီꩻတက္ကသိုလ်ႏကိုနဝ်ꩻ အဓိက ဖေႏအပ်ဖေႏဒါႏ ဗွဲ့ဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝိဇ္ဇာဗွဲ့ တောမ်ႏ သိပ္ပံဗွဲ့ဖုံႏသွူ၊ မဟာဗွဲ့တောမ်ႏ ပါရဂူဗွဲ့ သွဉ်တန်ꩻယဟန်ႏလဲ့ သွဉ်ထူႏနွောင်ꩻဒျာႏနေနေသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:မျန်မာခမ်းထီကို တက္ကသိုလ်ႏဖုံႏ
တောင်ႏရွိုꩻ

### တောင်ႏရွိုꩻလိုꩻခွိုꩻ
တောင်ႏရွိုꩻလိုꩻခွိုꩻနဝ်ꩻ(မန်း :တောင်ရိုး)ပါသော့ꩻငီႏဒျာႏ တိဗက်တွမ်ႏမန်းအခွိုꩻ ထွာဒျာႏမန်းအခွိုꩻဗူႏကိုသွူ ။ တောင်ႏရွိုꩻလိုꩻခွိုꩻ အုံအဝ်ႏခင်ႏလမ်းနဝ်ꩻ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏကို ထာꩻပြင်ႏဒေႏသကထွာဒါႏ ပွေးလ တွမ်ႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏပင်ႏတရား ထျကဗော့ꩻရာꩻဒေႏသကိုဖုံႏနဝ်ꩻသွူ ။ လိုꩻအဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ (၂၂၀၀၀)လွိုꩻနဝ်ꩻသွူ ။ တောင်ႏရွိုꩻလိုꩻခွိုꩻယိုယာႏခွမ်လာꩻနဝ်ꩻဗွိုန်ပီဒျာႏ ဖြဝ်ꩻတွမ်ႏပအိုဝ်ႏ ယိုꩻယာႏခွမ်လာꩻနဝ်ꩻသွူ ။ လိုꩻခိုဖုံႏနဝ်ကွဉ်ကꩻဒျာႏ ကွဉ်တရုံးတွမ်ႏ ကတူႏပေါက်၊ လိုꩻမူႏနဝ်ꩻ ကွဉ်ကꩻဒျာႏပနီႏတရုံး အွဉ်ႏဒို့ꩻပေ့ꩻခါꩻဒျာႏ ခင်ႏလိန်းတူႏနဝ်ꩻသွူ ။ တောင်ႏရွိုꩻလိုꩻခွိုꩻယိုနဝ်ꩻ လွုပ်ꩻမာꩻဒျာႏသွို့ꩻ၊ခြံ၊လုဲင်း၊ဥယျာန်ႏခြံဖုံႏနဝ်ꩻသွူ ။ ဝွေꩻသီးလိုꩻခွိုꩻယိုနဝ်ꩻ ဗွိုန်ပီဒျာႏပအိုဝ်ႏလိုꩻခွိုꩻရိုကီနဝ်ꩻလဲ့ ပါသော့ꩻငီႏဒျာႏခွိုꩻဗူႏအလင်ကိုသွူ ။ တောင်ႏရွိုꩻလိုꩻခွိုꩻငေါဝ်းငွါနဝ်ꩻ ဗွိုန်ပီဒျာႏ  မန်းလိုꩻခွိုꩻငေါဝ်းငွါနဝ်ꩻသွူ ။ ကိုꩻကွဲႏဒျာႏ လူꩻတွမ်ႏ ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏနဝ်ꩻသွူ ။ စွုမ်ႏလမ်းစွုမ်ႏပါႏကို အွဉ်ႏခါꩻဒျာႏဘုရာꩻကျောင်ꩻတွမ်ႏ ဆဲင်ႏရာꩻလူꩻတနမ်ဟော်ဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ တောင်ႏရွိꩻလိုꩻခွိုꩻဖုံႏယို ထုံမောင်း ယိုယာႏအဒုံႏအအူဖုံႏလဲ့အဝ်ႏဒျာႏသွူ ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:မျန်မာခမ်းထီလိုꩻခွိုꩻဖုံႏ
တောင်ꩻခေတ်

thumb|One of the Alaca Höyük bronze standards from a pre-Hittite tomb dating to the third millennium BC, from the Museum of Anatolian Civilizations, Ankara
thumb|right|250px|အခန်ꩻအနာꩻကို ကအဝ်ႏသုင်ꩻဒါႏ နꩻတောင်ꩻတမျိုꩻ၊ ပလိုဂရက်ကဲက်၊ ပဉ်တစ် 1500–1300 BC၊
**တောင်ꩻခေတ်** (အိန်းကလေက်: Bronze Age) တောင်ꩻစိုး ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အလုဲင်းတဗာႏ စနစ်တကျ ကအဝ်ႏထူႏသုင်ꩻဒါႏ တောင်ꩻတနျာႏ၊ ပသီႏအဗွာကပါဒါႏ သတ္တုဖုံႏ အခိန်ႏကာႏလကျာꩻဒျာႏသွူ။ ဗေဗီလုံခမ်း တောင်ꩻခေတ်နဝ်ꩻ အွောန်ႏထွော့ခါꩻ ခလားခရစ်ကပေါ်ႏ နေင်ႏ ၂၅၀၀ တောမ်ႏ ၃၅၀၀ အခါႏ အခိန်ႏကာႏလကျာꩻသွူ။ ကမ္ဘာႏတသာကထွာဒါႏ အမေႏရိကန်ႏခမ်းဖုံႏ၊ ပီရူးခမ်းကိုဖုံႏနဝ်ꩻ အွောန်ႏထွော့ခါꩻ နေင်ႏ ၅၀၀ တောမ်ႏ ၁၀၀၀ အခါႏသွူ။ ဥရောပတွိုက်ကိုနဝ်ꩻတဲ့ အွောန်ႏထွော့ခါꩻ ခလားခရစ်ကပေါ်ႏ နေင်ႏ ၂၅၀၀ တောမ်ႏ ၁၉၀၀ အခါႏနဝ်ꩻသွူ။ ခိန်ႏခါႏကာႏလနဝ်ꩻခါ ထူႏသွူ တောင်ꩻတနျာႏတောမ်ႏ ပသီႏအဗွာ သတ္တုရွိုင်ꩻဖုံႏတဲင် ဒွိုႏစပ်ရော်ꩻထန်ႏလလွဉ် တောင်ꩻတသီးသတ္တုစပ်တဲင် ဖန်ဆင်ꩻလွေꩻသမ်းယင်း လိုꩻအသုင်ꩻအဆောင်ႏတခြိုꩻဖုံႏ၊ အနုပညာႏတခြိုꩻဖုံႏသွူ။ တောင်ꩻခေတ်နဝ်ꩻ လိုꩻဖုံႏ အဝ်ႏလွူးဒါႏရောင်လဲဉ်း သေမီꩻဖုံႏသွူ။

တောင်ꩻတနျာႏတောမ်ႏ ပသီႏအဗွာ သတ္တုရွိုင်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဆေ့ꩻခြေားငါႏနဝ်ꩻသွူ။ ခလားကတွိုႏ ဗီသီ ၃၀၀၀ နေင်ႏနဝ်ꩻ အာသျအခဝ်တွို့ꩻကို ထီႏမော့ꩻဗာႏတဝ်း ပသီႏအဗွာ ကစပ်ခါꩻဒါႏ တောင်ꩻတသီႏဖုံႏသွူ။ တောင်ꩻခေတ်ယိုနဝ်ꩻ ခေတ်သိုမ်ခေတ်ကို ထွာခေတ်ထာႏဝနုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏရမ်ꩻယူႏလွ့ခါꩻသွူ။ ခင်ႏလမ်းယဟန်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလုံးခေတ် ပြောင်ꩻလုဲင်ႏလွေꩻ တောင်ꩻခေတ်လဲ့ အာဖရိကတွိုက်ကိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏလုံးခေတ် ပြောင်ꩻစွဉ်ႏလွေꩻဒျာႏ ပသီႏခေတ်သွူ။ ခင်ႏလမ်းယဟန်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလုံးခေတ် ပြောင်ꩻလွေꩻ တောင်ꩻတနျာႏခေတ်၊ အဝ်ႏတောင်ꩻတနျာႏ ပြောင်ꩻလွေꩻယင်း တောင်ꩻတသီႏလဲ့ အဝ်ႏနေနေသွူ။

## အာႏကွိုꩻ


ကဏ္ဍ:တောင်ꩻခေတ်
တောႏလမ်းတာႏ အရေꩻတန်ငါႏယိုလစ်ꩻဗာႏ

သဒ္ဓါႏ၊ သီႏလ၊ စာႏဂ၊ ပညာႏ-
ယွုမ်းအံႏ၊ နမ်းကျင်ꩻ၊ ဖေႏလူႏတန်ꩻ၊ ဗွိုန်ဝင်ꩻဉာဏ်ႏပညာႏ တောႏလမ်းမင်္ဂလာႏ ယိုလစ်ꩻဗာႏ အရေꩻတန်ငါႏခွန်နင်ꩻ။

*၁။ ယွုမ်းအံႏကရိုꩻနဝ်ꩻ - မာမာဝါꩻဝါꩻ ယွုမ်းအံႏချာငါဝင်ꩻ၊ ထာꩻယွုမ်းအံႏတရာꩻ ဗွိုန်ပီဗာႏလို့ဝင်ꩻ၊ ယွုမ်းဘုရာꩻ၊ ယွုမ်းတရာꩻ၊ ယွုမ်းသံႏဃာႏ၊ ယွုမ်းအံႏ ကံႏ ကံႏအကျိုꩻ(ထာꩻမာꩻ ထာꩻမာꩻအကျိုꩻ) ယိုငတ်ꩻမျိုꩻနဝ်ꩻသွူ။

*၂။ နမ်းကျင်ꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ - မာမာဝါꩻဝါꩻ နမ်းကျင်ꩻသီႏလ အဝ်ႏဗာႏနုဲင်းနုဲင်းလို့ဝင်ꩻ၊ ဟဝ်ဗာႏနုဲင်းနုဲင်းဝင်ꩻ။ နမ်းကျင်ꩻသီႏလကရိုꩻနဝ်ꩻ လိုꩻလမ်းသီ စီꩻကန်ꩻ ဥပဒေႏတဖွောင်ꩻ မာꩻသီဗာႏတဝ်း ဝင်ꩻသက်၊ ထူႏတခွန်ꩻဗာႏတဝ်း ဝင်ꩻထာꩻခြိုꩻ၊ ပဲစ်မာႏတဝ်း ဝင်ꩻလမ်းပါႏ ဝါꩻခို မာမူႏ၊ ဒေါ့ꩻလိန်ႏလဲဉ်တဝ်းထာꩻ၊ သွုံတဝ်းဒဝ်ထီသူႏရာႏ၊ ယာဖြေင်း၊ ယာဗွာ၊ ယာမား၊ နမ်းကျင်ꩻယိုငတ်ꩻဗာႏ သီႏလယိုငတ်ꩻမျိုꩻ ဗွိုန်ဗာနနုဲင်းနုဲင်းဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။

*၃။ ဖေႏလူႏတန်ꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ - မာမာဝါꩻဝါꩻ ဖေႏလူႏဖေႏတန်ꩻ စွဉ်ꩻကြယ်ꩻစာႏဂ ဒါႏနကုသိုလ်ႏ အဝ်ႏဗာႏနုဲင်းနုဲင်းဝင်ꩻ၊ အမာနဝ်ꩻ လူႏတန်ꩻစာႏဂ အဝါꩻနဝ်ꩻ လူႏတန်ꩻစာႏဂတဝ်း၊ အဝါꩻနဝ်ꩻ လူႏတန်ꩻစာႏဂ အမာနဝ်ꩻ လူႏတန်ꩻစာႏဂတဝ်း မဉ်ႏထွာစားနဝ်ꩻနဝ်ꩻ အုံညီꩻဝင်ꩻခဝ်းတဝ်းနဝ်ꩻသွူ။ ကွပ်ပွိုးနဝ်ꩻမꩻ ဖေႏလူႏဖေႏတန်ꩻ စွဉ်ꩻကြယ်ꩻစာႏဂ ဒါႏကုသိုလ်ႏ ဗွိုန်ပီဗာႏလို့ဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။

*၄။ ဉာဏ်ႏပညာႏကရိုꩻနဝ်ꩻ - သေအဟဝ်၊ သေအကုဲင်။ သေအမဲဉ်ႏ သေအမာႏ၊ မာꩻထွိုက် မာꩻထွိုက်တဝ်း၊ မာꩻသင်ꩻ မာꩻသင်ꩻတဝ်း ပညာႏစားနဝ်ꩻ အဝ်ႏဗာႏနုဲင်းနုဲင်းလို့ဝင်ꩻ နဝ်ꩻသွူ။

ထာꩻယွုမ်းအံႏတရာꩻ ဗွိုန်ပီဗာႏလို့ဝင်ꩻ၊ နမ်းကျင်ꩻသီႏလ ဗွိုန်ပီဗာႏလို့ဝင်ꩻ၊ ဖေႏလူႏဖေႏတန်ꩻ စွဉ်ꩻကြယ်ꩻစာႏဂ ဒါႏနကုသိုလ်ႏ ဗွိုန်ပီဗာႏလို့ဝင်ꩻ၊ ဉာဏ်ႏပညာႏ ဗွိုန်ပီဗာႏလို့ဝင်ꩻ၊ ယိုလစ်ꩻဗာႏ ယိုလစ်ꩻခွံ မဉ်ႏပြဲ့ꩻစွုံႏနုဲင်းနုဲင်းဝင်ꩻနဝ်ꩻ အုံညီꩻဝင်ꩻအီႏခဝ်း၊ အိန်ႏထောင်ႏရေꩻ အဆင်ႏအီႏပြေႏ၊ အိန်ႏထောင်ꩻရေꩻ အီႏသာႏယာႏ၊ ဘဝယိုမကာႏ သံႏသရာႏအဆွိုက်ဆွိုက် အီႏထွိုက် အီႏမော့ꩻ အီႏရော့ꩻ အီႏကျုံႏဗာႏယင်းဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ


ကဏ္ဍ:တောႏလမ်းတောႏပါႏ
တောႏလမ်းတောႏပါႏလွိုက်

### တောႏလမ်းတောႏပါႏ လွိုက်ရွေꩻဗာႏ
နီလိုꩻသီးယိုနဝ်ꩻ အချိန်ႏကထွိုင်ႏတွိုႏ အခါႏကထွိုင်ႏလꩻသွူနဝ်ꩻ ထွုံꩻစံႏအဝ်ႏအတွိုင်ꩻ တဖြာꩻတွမ်ႏတဖြာꩻ ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏတောႏလမ်းတောႏပါႏကိစ္စယို ကင်ꩻတဝ်းရင်ꩻသွူ၊ ကွဲႏတွော့ꩻ မဉ်ႏတောႏလမ်းတောႏပါႏနဝ်ꩻ အဟဝ်သွတ်ꩻ ဘဝတသက်တာႏ နီဖဲ့ꩻနီခဝ် ပျောႏသွင်ႏမုꩻ၊ သꩻချမ်ꩻသာႏမုꩻ ဖေႏကထွာနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏလွိုက်ရွေꩻဒါႏနဝ်ꩻသွူ။
၁။ နီကအီႏလွိုက်ဒါႏလိုꩻနဝ်ꩻ နီဖဲ့ꩻရောႏဂါႏကင်ꩻနမ်းထွူတဲင် ခြွိုင်ႏသန်ꩻရေꩻဟဝ်ဗာႏ။
၂။ နီကအီႏလွိုက်ဒါႏလိုꩻနဝ်ꩻ မဉ်ႏတလꩻနွောင်ꩻတဝ်း ခေတ်ပညာႏဒါႏ ဘွဲ့လꩻသားလဲ့ ပညာႏအထီအသွီႏ အင်းတူႏအင်းတန်ႏအဝ်ႏဗာႏ။
၃။ နီကအီႏလွိုက်ဒါႏလိုꩻနဝ်ꩻ နီဖဲ့ꩻနီခဝ် စီꩻပွာꩻရေꩻ အင်းတူႏအင်းတန်ႏ အဝ်ႏဗာႏ။
၄။ နီကအီႏလွိုက်ဒါႏလိုꩻနဝ်ꩻ တွမ်ႏလိုꩻအသောင်အရင်ꩻသားယို သဟဇာတ ဖေႏကထွာနဝ်ꩻ လွိုက်ဆံႏသွုပ်ဆံႏဒါႏဗာႏ၊ နွို့ထန်ႏလိုꩻဖုံႏခြာဒါႏဗာႏ၊ ပေါင်ꩻဖောႏတွမ်ႏလိုꩻဖြားလိုꩻတန်ဒါႏဗာႏ။
၅။ နီကအီႏလွိုက်ဒါႏလိုꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏငါႏ လိုꩻယံလိုꩻကျ၊ လိုꩻသွိုန်ႏသꩻဟဝ်၊ သဖော်ꩻဟဝ် နမ်းကျင်ꩻစာရိတ္တဟဝ်ဖုံႏနဝ်ꩻ အရေꩻတန်ငါႏသွူ။
နီကအီႏလွိုက်ဒါႏလိုꩻနဝ်ꩻ ပါသွံမျိုꩻ ပါတဝ်းသွံမျိုꩻ ဗွိုန်တဝ်းသွံမျိုꩻ ကရဒါႏ လိုꩻဖြားလိုꩻတန် ပွိုင်းလဲင်ႏကအွဉ်ႏကုဲင်သေꩻခါꩻဒါႏ ငဝ်းယိုလဲ့ ဟဝ်မတ်တောင်ꩻလွိုက်နာႏလွဉ်ꩻငါႏနဝ်ꩻသွူ။
ခွိုꩻရက်ပအိုဝ်ႏခွန်နင်ꩻသီးဖုံႏ မဉ်ႏတောႏလမ်းတောႏပါႏနဝ်ꩻ အွဉ်ႏသတိꩻသွော့ အချက်(၉)ဆꩻလယိုသွူ။
### ပါသွံမျိုꩻ
၁။ နီးခန်ကပါလွဉ်ဒါႏလိုꩻ။
၂။ ရောႏဂါႏကပါလွဉ်ဒါႏလိုꩻ။
၃။ လိုꩻလွိုဖြောင်း အံႏဒါႏသား ကပါလွဉ်ဒါႏလိုꩻ။
### အဲဉ်ထဝ်းသွံမျိုꩻ
၁။ ထာꩻသေထာꩻဒါႏ ဉာဏ်ႏပညာႏ အဲဉ်ထဝ်းလိုꩻ။
၂။ နမ်းကျင်ꩻတရာꩻဟဝ် အဲဉ်ထဝ်းလိုꩻ။
၃။ ထာꩻမာꩻအဲဉ်ထဝ်းလိုꩻ။
### ဗွိုန်တဝ်းသွံမျိုꩻ
၁။ ခမ်းထီတွမ်ႏလိုꩻမျိုꩻ ဗွိုန်တဝ်းဝင်ꩻ။
၂။ ထာꩻယူႏဝါႏဒဗွိုန်တဝ်းဝင်ꩻ။
၃။ သꩻသဖော်ꩻဗွိုန်တဝ်းဝင်ꩻ။
လိုꩻဖြားလိုꩻတန် ပွိုင်းလဲင်ႏကအွဉ်ႏကုဲင်သေꩻဖေႏခါꩻဒါႏ ငေါဝ်း(၉)ချက်ယို တကဲက်ညီႏတဝ်း အိန်ႏထောင်ႏရေꩻသားနဝ်ꩻ နမ်းသꩻနီပါꩻ ဆင်ꩻရယ်ꩻဒါႏ၊ ကဲက်ညီႏဒါႏ အိန်ႏထောင်ႏရေꩻသားဖုံႏနဝ်ꩻ လွူးညီꩻလို့ဝင်ꩻနမ်းလဲ့ အဆင်ႏပြေႏ၊ နမ်းသꩻနီပါꩻလဲ့ သꩻချမ်ꩻသာႏကရိုꩻနဝ်ꩻ တဲမ်းလိတ်သား နေးတွမ်ႏမေတ္တာႏ သꩻရက်စွိုးခွိုꩻတဲင် ဖေႏသေလွေꩻဗာႏ တွမ်ႏလိတ်နုဲင်းယိုသွူ၊ တောႏလမ်း၊ တယ်ႏစေႏတီႏ၊ သံꩻတသီႏ ယိုသွံမျိုꩻမဉ်ႏမာႏနဝ်ꩻ ဖျင်ချာလꩻတဝ်း။
### အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:တောႏလမ်းတောႏပါႏ
တွိုက်

thumb|upright=1.5|အွောန်ႏနယ် တွိုက်တန်ဖိုင်ႏ ဟံႏပုင်ႏ
**တွိုက်** (အိဉ်ႏကလေက်: Continent)နဝ်ꩻ ထွားအီတောမ်ႏ ကမ္ဘာႏဟံႏခိုႏ အပွိုင်အပုင်ႏအလꩻ တောမ်ႏ လိုꩻခွိုꩻနွယ်ႏ အုံအဝ်ႏဒေါ့ꩻဖြဝ်ႏရေꩻတဲင် ဖဖြယ်လွေꩻ ဟံႏယာႏတန် အကွို့ꩻကွို့ꩻအခဝ်ခဝ်ထွူ ဟံႏနယ်ႏအကူအနားကအဝ်ႏဒါႏ ဟံႏယာႏတန်ဖုံႏနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖန်လွေꩻ **တွိုက်**သွူ။ ဟံႏပထဝီႏဘာႏသာႏကိုတဲ့ ဗွောင်ခါꩻတွိုက်အဓိပ္ပာယ်ႏနဝ်ꩻ တန်လုဲင်းဒါႏဟံႏယာႏခင်တန်အဝ်ႏဗာႏ၊ ဟံႏဗီႏခင်တန် တဗာႏတောမ်ႏတဗာႏခါႏနဝ်ꩻ ထီခိုႏ(ပင်ႏလယ်ႏ သမုဒ္ဒရာႏ)ဖုံႏ အဝ်ႏရဲးခါꩻဒါႏအခါႏနဝ်ꩻ ဖန်ဟဲ့ꩻ ဟံႏယာႏခင်တန် "တွိုက်"နဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻမꩻ ကမ္ဘာႏလောင်းယို ဝင်ꩻဖဖြယ်ခါꩻတွိုက်တန်ဖုံႏ အဝ်ႏ(၇)တွိုက်သွူ။ နဝ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ (အဝ်ႏအတန် စဲဉ်ႏလင်ꩻအပေႏ) အာသျတွိုက်၊ အာဖရိကတွိုက်၊ အမေႏရိကတွိုက်ထင်ꩻ၊ အမေႏရိကတွိုက်နဝ်၊ အာတန်တိကတွိုက်၊ ဥရောပတွိုက် တောမ်ႏ ဩသတေးလျတွိုက် ဖိုင်ႏဒျာႏသွူ။ "လိုꩻဖိုင်ႏကဲဉ်းအာနဝ်ꩻ အဝ်ႏသေခါꩻ တွိုက်တန်ဖိုင်ႏ အဝ်ႏ(၇)တွိုက်လဲ့ ယလဲင်ႏလဲင်ႏနဝ်ꩻ အာသျတွိုက် တောမ်ႏ ဥရောပတွိုက်ယို ခြွဉ်းငီꩻသွူဝင်ꩻတဲင် ဟဲ့ꩻဖန်လွေꩻညီꩻ ယူရေးသျားတဗာႏချင်ႏ နုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏနေနေသွူ။"

## တွိုက် ဆေ့ꩻအာ
ပွိုးတောမ်ႏ တွိုက်ဆေ့ꩻအာ အဗာႏခြွဉ်းနဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏဒေႏသအလွောက် အဝ်ႏအွောန်ႏထွော့ ဟဲ့ꩻဖန်ရောင်ဒျာႏ အစွိုးစွိုး နုဲင်းလ့နဝ်ꩻသွူ။

## ဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏ အအဲဉ်ႏအလုဲင်းတောမ်ႏ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း
thumb|upright=1.5|ဧရိယာႏ (တာ စတုရန်းကီလိုမီတာနဝ်ꩻ သန်း ၁၀ အနေႏ) တောမ်ႏ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း (တာဗီလီယံ အနေႏ) အွောန်ႏနယ်ခေးခါꩻဝင်ꩻပုင်ႏ

ဇယားလ့ယိုနဝ်ꩻ အွောန်ႏနယ်ခေးခါꩻဖေႏဒျာႏ တွိုက်တန်တဗာႏစီႏ ဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏတောမ်ႏ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းဒျာႏသွူ။ (အဝ်ႏဧရိယာႏအအာ စဲဉ်ႏလွေꩻ အဆေ့ꩻထျꩻသွူ။)

တွိုက်ကားကအဝ်ႏ ဟံႏယာႏဧရိယာႏခြွောန်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏ ၁၄၈,၆၄၇,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၅၇,၃၉၃,၀၀၀ စတုရန်းမဲင်ႏ) တဲင်၊ အဝ်ႏတတွာလွေꩻ ကမ္ဘာႏဟံႏခိုႏမဲ့ငါလို့လို့ (၅၁၀,၀၆၅,၆၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ တဝ်းလဲ့ ၁၉၆,၉၃၇,၄၀၀ စတုရန်းမဲင်ႏ) ၂၉.၁%  နဝ်ꩻသွူ။

တွိုက်ကားကအဝ်ႏ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအရမ်ꩻအကျမ်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏ ၇,၀၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ဖြာꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

ကဏ္ဍ:တွိုက်
ထင်းပရီႏပရာႏမွိုန်းဝင်ꩻ

**"ထင်းပရီႏပရာႏမွိုန်းဝင်ꩻ"**

၁။ အဲ့ꩻမဲ့ထွား၊ ဒွူႏနား နာႏသွူမဉ်ႏတဲ့ အမာႏပါနေဒွိုန်းက ဆေ့ꩻဆေ့ꩻ။

၂။ အဲ့ꩻမဲ့ꩻ-မထွား၊ ဒွူႏနား-မနာႏ၊ ထင်းပရီႏပရာႏဝင်ꩻနဝ်ꩻ အမာႏယိန်းပါအာ။

၃။ အမာႏဆေ့ꩻနဝ်ꩻ ဖျင်ချာထွာ။

၄။ အမာႏအာနဝ်ꩻ ဖျင်ချာယိုꩻတဝ်း။

**"ထွိုက်သဲ့ꩻသွမ်ꩻတွမ်ႏ မွိုက်သဲ့ꩻသွမ်ꩻ"**

၁။ တရာꩻတဝ်းငါႏ အမာႏအာတဲင် သဲ့ꩻသွမ်ꩻထွိုက်၊ သဲ့ꩻသွမ်ꩻသင်ꩻတွော့ꩻ ဝင်ꩻကသဲ့ꩻသွမ်ꩻ ပငါပရာꩻနဝ်ꩻ "ထွိုက်သဲ့ꩻသွမ်ꩻ"။

၂။ လွꩻထီႏတကေး၊ နေးတွမ်ႏသꩻတဗော့ꩻလဲ့ꩻ ကသဲ့ꩻသွမ်ꩻဝင်ꩻနဝ်ꩻ "မွိုက်သဲ့ꩻသွမ်ꩻ"။

၃။ ထွိုက်သဲ့ꩻသွမ်ꩻနဝ်ꩻ "ထွာ - အစဲစ်"။

၄။ မွိုက်သဲ့ꩻသွမ်ꩻနဝ်ꩻ "ထွာ - အပဲစ်"။

**"လွိုးမေတ္တာႏ"**

၁။ နာꩻလွိုးနဝ်ꩻ ဖေႏကဗွန်ဒျာႏသွော့ လာ၊ နာꩻမဲ့ငါနဝ်ꩻ ဖေႏကပီမွိုန်းတဝ်း မွူးနော။

၂။ ကွဲႏတွော့ꩻ အမျာꩻလောင်း နာꩻမေတ္တာႏရောင်ႏနဝ်ꩻ - ရောင်ႏခေ့ꩻမွိုန်းထာꩻ နုဲင်းလာ၊ - ရောင်ႏယာဒျာႏသွော့ နုဲင်းမွူးနော။
### အာႏကွိုꩻ