open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Syiah

**Islam Syiah** atau **Syiah** ialah cabang Islam nang paling ganal kadua. Buhan Syiah ngini parcaya bahwa Nabi Muhammad maangkat Ali bin Abi Thalib sabagai panggantinya wan Imam (Pamimpin spiritual wan pulitik) imbah di Ghadir Khum. Lamun, pagantian ngini ujar buhan Syiah dihalangi ulih sahabat Nabi nang lain di Sakifah Bani Saidah, nang mamilih Abu Bakar. Balainan pandangan mamilih pamimpin umat Islam nginilah nang jadi hual panambaian di Islam.

Buhan Syiah parcaya Ali wan katurunan Nabi Muhammad, Ahlul Bait, nang harusnya manggantiakan Nabi Muhammad. Syiah wayah ini tabagi jadi dua kalumpuk, Dua Balas Imam wan Ismailiyah. Kalumpuk nang Dua Balas ngini kalumpuk nang paling ganal wan bapangaruh di Syiah. Syiah ngini ialah cabang Islam nang paling ganal kadua nang mana 10 sampai 15 % buhan Islam ngini Syiah. Syiah Dua Balas Imam wayah ini banyak di wilayah Iran, nang mana Imam Katiga, yaitu Husain bin Ali kawin lawan Syahrbanu, anak babinian Kaisar Persia nang tarakhir Yazdeger III, nang imbahnya manurunkan Imam-imam syiah berikutnya. 

## Jajuhutan
Galang

**Galang** ialah salah sabuting parhiasan malingkar nang diraitakan atawa disalipakan lawan pagalangan tangan sasaurang. Galang nang malingkar lawan pagalangan batis disambat galang batis.

## Jujuhutan
Sakifah Bani Saidah

**Sakifah Bani Saidah** ialah kajadian nang tarjadi di panambaian Islam. Kada lawas imbah Nabi Muhammad maninggal di tahun 11 H. Di kajadian ngini ada babarapa Sahabat Nabi nang bajanji satia atau baiat sagan Abu Bakar sabagai halifah nang panambaian wan panarus Nabi Muhammad. Kajadian Sakifah Bani Saidah ngini jadi kajadian paling gigir nang ada di sajarah Islam panambaian. Partamuan di Sakifah Bani Saidah ngini kada dihadiri ulih sabagian sahabat Nabi, kaluwarga parak Nabi, nang kaya Ali bin Abi Thalib nang sapupu wan minantu. Kunflik nginilah nang batahan hinggan wayah ini jadi Suni wan Syiah. Kajadian Sakifah Bani Saidah ngini nang jadi masa panambaian Abu Bakar jadi halifah. 

## Jajuhutan
Guru

**Guru** ialah saurang pangajar suatu ilmu. Dalam basa Indunisia, guru umumnya marujuk lawan pandidik prupisiunal lawan barbagai tugas tatambaian mandidik, mangajar, mambimbing, mangarahkan, malatih, manilai, wan mangivaluasi siswa. Sacara furmal, guru ialah saurang pangajar di sakulah nagri atawa jua sawasta nang baisi kamampuan badasarkan latar balakang pandidikan furmal minimal bastatus sarjana, wan hudah baisi katatapan hukum nang sah sawagai guru badasarkan undang-undang guru wan dusin nang balaku di Indunisia.

Guru dalam arti lain, ialah pandidik wan pangajar lawan pandidikan anak umur dini lajur sakulah atawa pandidikan furmal, pandidikan dasar, wan pandidikan manangah. Guru-guru kaini harus baisi samacam kualifikasi furmal. Dalam difinisi nang labih luas, saban urang nang mangajarakan suatu hal nang hanyar kawa jua dianggap sawagai guru.

## Jujuhutan
Dua Balas Imam

**Syiah Duwa Balas Imam** atau **Syiah Imamiyyah** ialah gulungan buhan Syiah nang paling ganal. Buhan Syiah ngini parcaya ka dua balas imam nang diangkat wan dipilih ulih Allah. Makanya gulungan ngini disambat Duwa Balas Imam. Wan buhannya juwa parcaya bahawa Imam nang pahabisan kena ialah Imam al-Mahdi, nang wayah ini imam nang masih hidup dalam alam gaib wan cagar cungul pas handak kiamat kena. Buhan Syiah juwa parcaya al-Mahdi cagar datang pas tutunnya Nabi Isa, sagan mambantui malawan Dajjal.

## Jajuhutan
Ahlul Bait

**** ialah istilah nang dipakai sagan kaluwarga Nabi Muhammad. Dalam Islam Suni, istilah ini jadi diganali ka sabarataan katurunan Fatimah az-Zahra Dalam Islam Syiah. Bagi buhan Syiah, istilah ngini dipakai sagan husus Nabi Muhammad, anak Nabi Fatimah az-Zahra, sapupu wan minantu Ali bin Abi Thalib, wan anak Ali wan Fatimah, Ḥasan dan Ḥusain. Mun dari bahasa, kuya Ahlu ngini biasanya dipakai sagan dingsanak sadarah. Tapi kuya ngini juwa bisa luas artinya. lamun bayt artinya itu rumah atawa wadah tinggal. Maka  ialah 'penghuni rumah'. Nang artinya urang nang takait lawan rumah tanggan Nabi Muhammad.

## Jajuhutan
Husain bin Ali

**Abu Abdullah al-Husain bin Ali** (5 Sya‘bān 4 H - 10 Muharram 61 H) ialah anak Ali bin Abi Thalib wan Fatimah az-Zahra, wan juwa cucu Nabi. Husain bin Ali dipadahi buhan Syiah sabagai Imam nang suci katiga buhan Syiah. Husain ngini baisi anak bangaran Abdullah, makanya rancak juwa dikiau Abu Abdullah. Husain maninggal pas hari Asura di partampuran Karbala. Makanya buhan Syiah manyambat Husain bin Ali sabagai Sayyid Syuhada. Husain ngini disambat urang nang kuat pandiriannya. Husain mahabisakan tujuh tahun panambaiannya lawan kainya Nabi Muhammad. Makanya Nabi Muhammad manyambat sual Husain wan  Hasan. "Hasan dan Husain adalah pemimpin para pemuda surga." 

## Jajuhutan
Partampuran Karbala

**Partampuran Karbala**  ialah partampuran nang marabutakan kakuasaan atawa pulitik nang tarjadi di 10 Muharram 61 Hijriyah (10 Oktober 680) di Karbala, wayah ini di Irak. Hari partampuran ngini nang jadi kisah Hari Asura. Partampuran ngini antara pandukung wan kaluwarga matan cucu Nabi Muhammad, Husain bin Ali malawan pasukan nang dikirim ulih Ubaidullah bin Ziyad, gubernur Irak wayah itu. Alasan Yazid bin Muawiyah, halifah wayahitu, bartampur lawan Husain, karna Husain kada hakun babaiat sagan Yazid. Husain maanggap kakuasaan Yazid wayah ngitu kada sah, karana kada pas lawan parjanjian Hasan wan Muawiyah.

## Jajuhutan
An-Nasa'i

**An-Nasa'i** atawa **Imam Nasa'i** ngaran langkapnya **Abu Abdirrahman Ahmad bin Syuaib bin Ali bin Sinan bin Bahr Al Khurasany**, terkenal dengan nama **An-Nasa'i** karana diambil matan wadahnya badiam, kuta an-Nasa'i di Khurasan. Imam Nasa'i diranakan di tahun 215 H. Imam an-Nasa'i manarima hadis matan Sa'id, Ishaq bin Rawahih wan ulama-ulama hadis nang lain matan Khurasan, Hijaz, Irak, Mesir, Syam, wan Jazirah Arab. Imam an-Nasa'i ngini masuk ulama nang ahli di ilmu hadis wan tinggi sanad hadisnya. Imam an-Nasai ngini disambat baisi hafalan nang kuat dibanding ulaman hadis nang lain.

## Jajuhutan
Tanggal

**Tanggal** ialah salah sabuting rifirinsi lawan hari tartantu di dalam sistim almanak ngitu. Pananggalan kakayanya sasaurang gasan maindintifikasiakan hari tartantu. Jarak antara dua hari kawa dihitung, cuntuhnya "17 Marit 2026" ialah 1 hari imbah "18 Marit 2023" di dalam almanak Gregorius.

## Jujuhutan
Imam Malik

**Abu Abdullah Malik bin Anas bin Malik bin Abi Amir bin Amr bin al-Haris bin Ghaiman bin Jutsail bin Amr bin al-Haris Dzi Ashbah** ialah ngaran langkap Imam Malik. Imam Malik diranakakan di kuta Madinah. Ada parbidaan tahun kalahiran Imam Malik. Al-Yafii dalam kitabnya *Thabaqat fuqoha* manyambat bahawa Imam Malik diranakakan tahun 94 H. Imam Malik bin Anas ngini dikanal urang baisi kacardasan nang luar biasa. Di sakulahan, Imam Malik parnah dibacaakan hadis wan kawa maulangi manyambatakan dangan baik wan pas kada pakai batulisan lagi. Imam Malik manulis kitab ialah Al Muwaththa', nang dikisahakan parlu 40 tahun Imam Malik manuntungakannya. Imam Malik juwa manampaiakan ka 70 ahli fikih di Madinah. Kitab al-Muwaththa baisi 100.000 hadis. Naskah hadisnya ngini banyak virsinya jar. nang paling mahsyur ngitu nang dari Yahya bin Yahyah al-Laitsi al-Andalusi al-Mashmudi.

## Jajuhutan
Al-Muwattha

**Al-Muwatta**, **Al-Muwaththa** atau **Muwatta Malik** ialah kitab hadis wan fikih nang disusun ulih Imam Malik bin Anas. Kitab ngini masuk di *Kutubut Tis'ah* (sambilan kitab hadis utama di buha Suni). Imam Malik mambari nama kitab hadisnya lawan ngaran al-Muwaththa' karan kitab ngini jadi pamandiran umat Islam di zamannya. Kitab ngini nyaman dipahami wan banyak faidah nang kawa diambil dalamnya. Kitab al-Muwatta ulahan Imam Malik ngini nang isinya hadis - hadis Rasulullah Shallallahu'alaihi wa sallam, pamandiran (atsar) para sahabat Nabi, fatawa para tabi'in. Ada yang manyambat kitab al-Muwatta dalam ilmu hadis tingkatannya diatas Sahih Bukhari wan Sahih Muslim. Imam asy-Syafi'i manyambat "Kitab nang paling sahih libas al-Qur'an ialah Muwaththa' Imam Malik."

## Jajuhutan
Ibnu Majah

**Ibnu Majah** ngaran langkapnya **Abu Abdullah Muhammad bin Yazid bin Abdullah bin Majah Al Quzwaini** . Ibnu Majah diranakan di 209 Hijriah dan meninggal di tahun 273. Ibnu Majah manuntut ilmu hadis ka barbagai nagara hinggan mandangar hadis matan majhab Maliki wan Al-Laits. Ibnu Majah manyusun kitab **Sunan Ibnu Majah** nang baisi 4.341 hadis wan kitab ngini masuk kalumpuk *Kutubus Sittah*.

## Jajuhutan
Sunan ibnu Majah

**Sunan ibnu Majah** ialah kitab kumpulan Hadis dalam Islam nang disusun ulih Ibnu Majah. Kitab ngini adalah salah satu dari enam kitab (Kutubus Sittah) nang jadi rujukan bagi buhan Islam Suni. Kitab ini manghimpun 4341 hadis nang dibagi ka 37 bab. Kitab ngini baisi sualan fiqih, tapi baisi juwa nang lainnya. Sabahagian ulama manilai kada sabarataan hadis dalam Sunan Ibnu Majah ini sahih. Bagi sabahagian ulama hadis wan fikih, ada nang statusnya hasan ada nang daif.

## Jajuhutan
Jami at-Tirmidzi

**Jami at-Tirmidzi** atawa **Sunan at-Tirmidzi** ialah kitab kumpulan Hadis nang dalam Islam disusun ulih at-Tirmidzi. Kitab ngini kitab numur 5 matan anam kitab utama hadis dalam buhan Islam Suni ialah Kutubus Sittah. Kitab ngini isinya 50 bab, baisi 3956 buting hadis. Kitab ngini isinya ada dalapan pukuk bahasan hukum. Ciri nang khas dari kitab ngini ialah ada panjalasan dari At-Tirmidzi sual isnad (sandaran) hadis wannjuwa kumintar buhan imam mazhab. Tirmidzi juwa manambahkan kualitas hadis. 

Ujar Ibnu Taimiyah, at-Tirmidzi ialah tukuh nang panambaian nang mamakai wan manamuakan istilah hasan (baik). Tirmidzi juwa manganalakan panilaian sual pariwayatan Hadis liwat kaidah al-Jarh wa Ta'dil (cacat dan benar). Maumpati gurunya, Muslim, Tirmidzi juwa marumusakan sistim isnad nang hanyar sagan mangumpulakan babarapa isnad dalam sabuting hadis.

## Jajuhutan
Malati

Malati (*Jasminum*) ialah tanaman kambang hias barupa pardu babatang tagak nang hidup manahun. Malati marupakan genus matan semak wan tanaman marambat dalam kulawarga zaitun (*Oleaceae*). Tadiri matan sakitar 200 spisies tumbuhan asli dairah baiklim trupis wan hangat matan Eurasia, Australasia, wan Oseania, malati sacara luas dibudidayakan gasan aruma has bunganya nang harum. Di Indunisia, salah sabuting macam malati hudah dipilih jadi "puspa bangsa" atawa bunga simbul nasiunal, yaitu malati putih (*Jasminum sambac*), karana kambang ngini malambangakan kasucian wan kamurnian, jua diraitakan lawan barbagai tradisi matan banyak suku di Indunisia.

## Jujuhutan
Sambahyang

**Sambahyang** ialah salah sabuting macam ibadah dalam agama Islam nang digawi ulih Muslim. Kagiatan sambahyang, kaya paucapan wan kalakuan nang diawali lawan garakan takbir wan diahiri lawan garakan salam. Kadudukan sambahyang dalam Islam ialah sawagai rukun Islam nang kadua. Sambahyang marupakan suatu ibadah nang istimiwa di dalam Islam karana parintah manggawinya ditarima ulih Nabi Muhammad saw. matan Allah sacara langsung. Sambahyang dijadii sawagai pananda tatambaian status kaimanan saurang Muslim. Manggawi sambahyang marupakan tanda awal kaIslaman, wan maninggalakan sambahyang marupakan tanda awal kakafiran.

## Jujuhutan
Sambahyang wajib

**Sambahyang Wajib** ialah sambahyang nang bastatus hukum fardu, yaitu wajib digawi, Sambahyang wajib saurang ujar hukumnya ada dua, yaitu:

# Wajib 'ain, yaitu nang diwajipakan lawan sasaurang, Tamasuk di dalamnya ialah sambahyang lima waktu wan sambahyang jumahat gasan lalakian; wan
# Wajib kipayah, yaitu nang diwajibakan lawan sabarataan Muslim, tagal akan gugur wan jadi sunah jaka hudah digawi ulih sapalih Muslim lain. Tamasuk dalam sambahyang ngini ialah sambahyang janajah.

## Itihi Jua

* Sambahyang lima waktu
* Sambahyang sunah

## Jujuhutan
Sambahyang rawatib

**Sambahyang Rawatib** ialah sambahyang sunah nang digawi sabalum atawa sasudah sambahyang lima waktu. Sambahyang nang digawi sabalumnya disambat sambahyang qabliyah, jaka nang digawi imbahnya disambat sambahyang ba'diyah.

Sambahyang rawatib tabagi jadi dua danul, yaitu sunah muakkad wan sunah ghairu muakkad. Sambahyang rawatib muakkad kamuliannya ganal banar wan dijanjii ganjaran nang ganal jaka digawi. Jaka sambahyang rawatib ghairu muakkad sadikit kamuliaannya matan sambahyang sunah muakkad.

## Jujuhutan
QRIS

**QRIS** (**Quick Response Code Indonesia Standard**) ialah Kudi Rispuns Lakas Standar Indunisia nang marupakan standar pambayaran nasiunal non-tunai lawan mamakai kudi rispuns lakas (QR) wan kumunikasi midan parak (NFC) nang diluncurakan ulih Bank Indunisia (BI) wan Asusiasi Sistim Pambayaran Indunisia (ASPI) gasan mangintigrasikan sabarataan mitudi pambayaran non-tunai di Indunisia.

## Jujuhutan
Udang

**Udang** ialah ngaran umum nang rancak dipakai gasan krustaea lawan tubuh mamanjang wan pagarakan tatambaian ialah bakunyung, nang marupakan dekopoda nang tugulung dalam Caridea atawa Dendrobranchiata, biar babarap krustasea di luar urdu ngini jua disambat sawagai udang.

Udang nang dalam Caridea, hiwan nang labih halus matan salah sabuting kalumpuk nang disambatakan sabalumnya, atawa samacam hiwan laut haja. Udang jua kawa dianggap lawan *prawn*, nang tamasuk krustasea bakunyung bamata tangkai lawan buntut bautut nang nang panjang wan sampit (abdomen), basingut panjang (antina), wan batis barimos nang langsing.

## Jujuhutan
Pirak

**Pirak** ialah unsur lugam nang banumur atum 47. Simbulnya ialah Ag, matan basa Latin *argentium*, matan akar PIE nang dirikunstruksi sawagai habuk, atawa basinar. Sabuting lugam transisi lunak, putih, ripliktipitas tatinggi di antara sabarataan lugam. Lugam ngini tajadi sacara alamiah dalam bantuk murni, bantuk bibas (pirak asli), sawagai paduan lawan amas wan lugam lain, wan dalam miniral kaya argintit wan klurargirit. Kabanyakan pirak dipruduksi di higa panambangan tambaga, amas, timah, wan sing.

Pirak hudah lawas dinilai sawagai lugam mulia. Labih malimpah matan amas, lugam pirak hudah bapungsi di banyak nang sistim munitir pra-mudirin sawagai spisi duit, takadang basamaan lawan amas. Kamurniannya rancak diukur barbasis ba-mil; paduan murni 94% dijalasakan sawagai "0,940 fine". Salain ngitu, pirak baisi barbagai aplikasi di luar mata duit, kaya lawan panil surya, panyaringan banyu, parhiasan, wan urnamin, paralatan makan wan parabutan banilai tinggi (cungul istilah *[[silverware]]*), wan jua sawagai inpistasi dalam bantuk duit wan buliun. Pirak dipakai industri dalam stup kuntak wan kunduktur listrik, lawan caramin husus, palapis jandila wan dalam katalisis riaksi kimia. Sanyawanya dipakai dalam pilim futugrafi wan sinar-X. Larutan pirak nitrat incir wan sanyawa pirak lainnya dipakai sawagai disinpiktan wan mikrubisida (ipik uligunamika), ditambahakan ka parban wan pambalut luka, katitir, wan paralatan madis lain.

## Jujuhutan
Kapiting

**Kapiting** ialah hiwan matan angguta krustasea babatis sapuluh matan upabangsa (infraordo), **Brachyura**, nang dikanal baisi "buntut" nang handap banar (basa Yunani: *brachy* ialah handap, *ura* ialah buntut), atawa nang parutnya (*abdomen*) tasambunyi banar di bawah dada (*thorax*). Tubuh kapiting dilindungi ulih cangkang nang karas banar, tasusun matan kitin, wan diparsanjatai lawan sapasang capit. **Ketam** ialah ngaran lain gasan kapiting.

Kapiting tadapat di sabarataan samudra dunia. Ada jua kapiting banyu tawar wan trupis. Rajungan ialah kaping nang hidup di parairan laut wan jarang naik ka pantai, jaka juju ialah kapiting parairan tawar (sungai wan danau). Bubuhannya mancungul tatambaian salawas Pariudi Jurasik.

Kapiting bamacam-macam ukurannya, matan kapiting kacang, nang libarnya babarapa milimitir haja, sampai kapiting laba-laba Japang, lawan rantangan batis sampai 4 m.

## Jujuhutan
Rajungan

**Rajungan** ialah ngaran sakalumpuk kapiting laut matan babarap genus angguta famili Portunidae. Kuya ngini diambil matan basa Jawa, *rajungan*. Macam-macam kapiting ngini kawa bakunyung wan sahibaknya hidup di laut. Parbidaan rajungan wan kapiting lain ialah rajungan baisi capit nang panjang wan tubuhnya labih langsing matan kapiting lain.

## Jujuhutan
Ulama

**Ulama** ialah urang-urang nang baisi wan ahli dalam ilmu agama wan ilmu-ilmu umum lain nang tarait lawan kamaslahatan umat. Ibnu Jarir Ath-Thabari dalam kitabnya, *[[Jami'ul Bayan]]*, maartikan ulama sawagai urang nang Allah swt. jadii sawagai pamimpin umat manusia nang tarait lawan urusan hukum Islam, wan panapsiran ilmu agama dalam Islam di dunia. Jaka Ibnul Qayyim baujar dalam *[[I'lamu Muwaqqi'in]]*, ulama ialah saurang pakar atawa ahli dalam hukum Islam, nang barhak bafatwa di tangah-tangah umat, nang maaur saurang lawan mampalajari hukum-hukum Islam, wan manyimpulakan, jua nang marumusakan kaidah-kaidah halal wan haram.

Di Indunisia, urang-urang nang disambat ulama ialah urang-urang nang baisi kaahlian dalam bidang agama, tatambaian fikih, jua urang nang baisi intigritas mural, akhlak nang baik, wan parak atawa malabur lawan umat, tatambaiannya masarakat kalangan bawah. Lawan syarat ngitu sasaurang hanya diakui sawagai alim ulih umatnya. Jaka urang nang ahli dalam suatu bidang kailmuan haja labih lawan disambat sawagai intiliktual atawa cindikiawan Muslim.

## Jujuhutan
Rukun Islam

**Rukun Islam** ialah lima hal dasar nang diajarakan dalam agama Islam. Lima hal ngitu, yaitu maucapakan dua kalimat syahadat, manggawi sambahyang wajib, manggawi puasa Ramadan, mambajar jakat, wan tulak haji (gasan nang mampu). Kalima rukun ngitu disambat dalam Hadits Jibril.

## Jujuhutan
Rukun Iman

**Rukun [[Iman]]** ialah asas-asas nang ada dalam agama Islam nang jadi dasar pambantukan akidah. Asas-asas kaimanan dalam rukun iman bajumlah anam, yaitu kaimanan lawan Allah, bubuhan malaikat, kitab-kitab Allah, Nabi wan Rasul, hari kiamat, jua qada wan qadar.

## Jujuhutan
Ghadir Khum

**Ghadīr Khum** ialah kajadian bakumpulannya buhan Muslim mahadiri hutbah Nabi Muhammad di 18 Dzulhijjah 10 H. Kajadian ngini wadahnya di Ghadir Khum. Wadahnya wayah ini ada di al-Juhfah (Rabigh) antara Makah waan Madinah, pas Nabi Muhammad singgah satumat libas tuntung manggawi Haji Wada. Dalah hutbahnya, sabalum Nabi maninggal, Nabi Muhammad bapandir sual Ali bin Abi Thalib. "Siapa haja nang manjadiakanku sebagai *maula*, maka Ali adalah *maula*." Bagi buhan Syiah ngini artinya Nabi Muhammad mamadahi bahawa ALi jadi halifah sagan umat Islam imbah Nabi maninggal kena. Lamun buhan Suni manganggap panderan Nabi ngitu panghargaan sagan Ali haja.

## Jajuhutan
Rukun

**Rukun** ialah hal nang harus atawa wajib digawi wayah manggawi suatu gawian. Rukun marupakan sasuatu nang tadapat di dalam suatu gawian. Jaka rukun ditinggalakan, maka gawian ngitu kada sah. Rukun jua kawa disambatakan sawagai karangka dasar di dalam tabantuknya gawian. Rukun ujar ajaran Islam marupakan hal nang wajib, kada bulih ditinggalakan, cuntuhnya kaya dalam manggawi sambahyang: mambaca surah Al-Fatihah.

## Jujuhutan
Rukun Haji

**Rukun Haji** ialah syarat wajib nang harus digawi wayah manggawi ibadah haji. Rukun haji ada anam, yiatu niat ihram, wukup, tawap, sai, tahalul, wan tartib. Rukun haji harus digawi, jaka ada salah sabuting kada digawi maka ibadah hajinya kada sah.

Tartib ialah rukun haji nang tarakhir, baarti rukun haji harus digawi sacara baurutan, kada bulih balumpat-lumpat. Cuntuhnya, imbah manggawi tawap harusnya saurang jamaah haji manggawi sai, kada dibulihi jaka manggawi tahalul dahulu hanyar sai.

Ihram baisi makna talarang atawa tacigah. Ihram ngini kada sakadar mamakai baju ihram nang saraba putih haja, tagal labih matan ngitu, sasaurang nang akan manggawi ibadah haji jua harus kawa mancigah matan baucap kasar, kawin, wan lainnya.

Tawap ialah salah sabuting rukun haji nang barupa aktipitas mangalilingi Kakbah sabanyak 7 kali, 3 putaran nang tatambaian disaranakan babukah-bukah halus, jaka sisanya bajalan kaya rancak. Tawap dimula'i matan Hajar Aswad wan baahir lawan batu ngitu jua.

Sai marupakan aktipitas dalam rukun haji nang barupa babukah-bukah halus di antara bukit Safa wan Marwa. Inti matan ibadah sai ialah sabuting panggagaian. Ibadah sai jua bantuk matan pangabdian prusis panggagaian banyu nang digawi ulih Siti Hajar di padang pasir gasan dirinya saurang wan anaknya, Ismail.

## Jujuhutan
Iman

**Iman** ialah suatu kayakinan lawan Tuhan atawa duktrin ajaran agama tartantu. Umat baagama maanggap iman sawagai kayakinan lawan tingkat kapastian, atawa bukti, jaka urang-urang nang cundung skiptis maanggap iman sawagai kaparcayaan haja kadada pambuktian.

## Jujuhutan
Asbabul Wurud

**Asbabul Wurud** ialah sajarah nang malatarbalakangi cungulnya suatu Hadits. Inya kawa barupa paristiwa atawa tatakunan nang tajadi wayah Hadits ngitu disampaiakan ulih Nabi Muhammad saw. Cuntuhnya, tarait lawan maksud zalim, kisah malaikat kawa bapandir lawan basa manusia, tatambaian urang nang sambahyang di Masjidil Haram, Makkah.

## Jujuhutan
Hajat

**Hajat** ialah kuya nang baarti baisi maksud, kahandak, kabutuhan atawa kaparluan, dasakan, durungan, kapantingan, niat, rancana, tujuan, maminta lawan sasuatu lawan Allah atawa Tuhan nang disambah inya. Dalam Islam, hajat ngini tamasuk sambahyang sunah nang dingarani sambahyang hajat, wan du'anya tagantung sasaurang nang baisi kahandaknya saurang. Sambahyangnya kawa digawi wayah sapartiga malam tarahir, atawa nang kada tamasuk waktu diharamakan sambahyang.

## Jujuhutan
Adab

**Abab** ialah aturan atawa nurma nang tarait supan santun nang didasari lawan aturan agama. Nurma dipakai dalam pargaulan antarmanusia, antartatangga, wan antarkaum. Sambatan urang baadab sabujurnya ialah urang nang kanal aturan tarait adab atawa supan santun nang ditantuakan dalam agama Islam. Tagal, kuya baadab wan kada baadab diraitakan lawan sagi kasupanan sacara umum wan kada husus digabungakan dalam Islam.

Adab baasal matan basa Arab, *addaba-yuaddibu*, nang baarti mandidik atawa mambari pandidikan. Jaka basa Yunani, adab (itika) diambil matan kuya *ethicos* atawa *ethos*, baarti kabiasaan, parasaan batin, wan hati kahandak manggawi suatu kalakuan.

## Jujuhutan
Maunah

**Maunah** ialah istilah nang rancak dipakai gasan manyambatakan sasuatu atawa kajadian nang luar biasa dalam Islam. Artinya, kamampuan luar biasa nang dibarii Allah swt. lawan saurang Mukmin gasan maatasi suatu kangalihan lawan cara nang luar biasa, wayah sasaurang nang kada baisi jalan kaluar nang jalas. Hal ngini kawa Allah barii lawan siapa haja. Cuntuhnya, sasaurang nang salamat matan kacalakaan kapal tarabang, salain inya maninggalan.

## Jujuhutan
Irhas

**Irhas** ialah suatu urusan nang luar biasa tajadi atawa Allah barii lawan calun Nabi wan Rasulnya. Istilah ngini manunjuk tanda-tandak kanabian nang barupa kaajaiban nang ditampakakan lawan sasaurang sabalum nang takait diangkat jadi Nabi atawa Rasul. Hal ngini kawa barupa pangalaman-pangalaman spiritual, mimpi-mimpi nang luar biasa, atawa paristiwa-paristiwa supranatural lain nang dianggap sawagai tanda matan Allah nang hudah mamilih bubuhannya jadi utusan-Inya. Cuntuhnya Nabi Isa as. hudah kawa bapandir wayah masih bayi, surah Maryam ayat 29-34; Nabi Muhammad saw. masih anum liwat ka suatu kawasan wan ada batu nang mamanggil wan mambari salam lawan inya.

## Jujuhutan
Mukmin

**Mukmin** ialah istilah dalam Islam nang baasal matan basa Arab nang disambat ulih Al-Qur'an, baarti urang nang baiman lawan Allah, wan marupakan saurang Muslim nang kawa mamanuhi sabarataan kahandak Allah, wan baisi iman kuat dalam hatinya. Ada pandapat lain nang manyataakan, mukmin kada jadi urang baiman haja, tagal urang nang manyarahakan diri saurang gasan diatur lawan agama Islam. Salain ngitu, mukmin kawa disambat urang nang mambarii kaamanan lawan Muslim lain.

## Jujuhutan
Taurat

**Taurat** ialah ngaran Kitab Allah swt. dalam basa Arab nang diyakini umat Muslim sawagai kitab nang dibarii lawan bubuhan Nabi wan Rasul di antara Bani Israil. Dalam Al-Qur'an, Taurat mancungul sabanyak 18 kali. Wayah mangacu lawan tradisi-tradisi matan Taurat, umat Islam kada mangidintipikasinnya lawan *[[Pentateukh]]* (lima kitab Musa) haja, tagal jua lawan kitab-kitab lain dalam Alkitab Ibrani, wan jua tulisan-tulisan Talmud wan Midras.

Taurat mancungul sabanyak dalapan balas kali dalam Al-Qur'an, wan ngaran Musa disambatakan sabanyak 136 kali; kadada sabuting jua dalam Al-Qur'an nang manyataakan, Musa haja nang dibarii Taurat, tagal sabaliknya, tatulis dalam Al-Qur'an, bubuhan Nabi mamarintah lawan Taurat. Sasuai lawan Al-Qur'an, ayat-ayat nang maatur wan baisi parintah Tuhan ialah Taurat.

## Jujuhutan
Suhuf

**Suhuf** ialah wahyu Allah swt. nang barupa lambaran-lambaran salain kitab-kitab-Inya. Rasul atawa Nabi nang manarima suhuf, yaitu:

* Nabi Adam as., sabanyak 10 suhuf;
* Nabi Syits as., sabanyak 50 suhuf;
* Nabi Idris as., sabanyak 30 suhuf;
* Nabi Musa as., sabanyak 10 suhuf;
* Nabi Ibrahim as., sabanyak 10 suhuf.

Kitab wan suhuf baisi pasamaan wan parbidaannya. Pasamaannya ialah kaduanya sama matan firman Allah nang diturunakan lawan bubuhan Rasul-Inya. Parbidaannya, antara lain:

# Isi kitab labih langkap matan isi suhuf;
# Bantuk matan kitab hudah jadi buku, jaka suhuf masih babantuk lambaran-lambaran nang tapisah;
# Kitab rancak labih lawas balaku matan suhuf.

## Itihi Jua

* Suhuf Ibrahim
* Suhuf Musa
* Al-Qur'an
* Kalam
* Rasul
* Nabi

## Jujuhutan
Daniel

**Daniel** atawa **Danial** ialah saurang tukuh Nabi matan Bani Israil (urang Israel), nang diranakakan dalam ajaran agama Yudaisme wan Karistin, tatambaian tacatat dalam Kitab Daniel di Alkitab Ibrani wan Parjanjian Lawas di Alkitab Karistin. Ujar Alkitab Ibrani, Daniel ialah bangsawan anum Yahudi matan Yerusalem nang dicuntan ulih Nebkadnezar II matan Babilonia nang mangabdi lawan raja wan bubuhan panarusnya lawan kasatiaan wan kamampuannya sampai Suku Persia manguasai Keresh Agung lagi tatap bapagang taguh lawan kaparcayaannya ka Tuhan Israel. Biar babarapa pakar kunsirpatip mamarcayai, Daniel sawagai tukuh basajarah wan bukunya ditulis wayah abat ka-6 sabalum Era Umum, mayuritas ahli satuju, Daniel kada tukuh sajarah wan mayuritas isi Kitab Daniel marupakan kiasan sama matan wayah kakuasaan raja dalam Pariudi Helenistik Antiokhos IV Epifanes.

Dalam ajaran Islam, ngran Danial atawa Daniel tamasuk jarang tadangar. Hal ngini maingat Nabi Danial kada tamasuk salah sabuting matan 25 Nabi nang wajib dikanal. Ulih karananya, ujar bubuhan ahli sajarah, Danial ialah saurang Nabi nang tamasuk juriat Nabi Daud as. Tagal, bangsa Yahudi saurang kada mamarcayai Danial sawagai saurang Nabi, wan makam urang salih ngitu kawa labih matan sabuting nang tahu.

Ngaran Daniel baarti "Tuhan ialah Hakim ulun", *Dan* baarti "panghakiman atawa hakim", *i* ialah "ulun", wan *el* ialah Allah. Ada jua tulisan nang bangaran *Dan'el* (basa Ibrani: דָּנִאֵל&#x200E;) nang dicatat dalam Kitab Yehezkiel pasal 14 ayat 14 wan 20, jua pasal 28 ayat 14, wan salain ngitu ditamui lawan inskripsi *[[Palmyrene]]*. *Dani'el* "Allah ialah hakim ulun" labih kayanya matan *Dan'el* (Allah ialah hakim), karana labih sarasi lawan struktur umum ngaran Ibrani.

## Jujuhutan
Uzair

**Uzair** ialah saurang Nabi nang disambatakan dalam Al-Qur'an di surah At-Taubah ayat 30 nang diparcaya urang Yahudi sawagai "putra Allah". Biar Al-Qur'an kada manyambatakan Uzair sawagai Nabi, inya dianggap sawagai Nabi ulih sapalih ulama nang badasarkan tradisi Islam. Uzair hidup di antara wayah Raja Sulaiman wan wayah Zakaria, abah Yahya. Di sisi nang lain, sarjana Islam kaya Mutahhar Al-Maqdisi, Djuwaini, Ibnu Hasyim, Al-Samaw'ak maanggap Uzair (atawa salah baikung muridnya) pambawa kitab nang dipalsuakan. Kitab Ezra mangisahakan hidupnya matan sudut urang Yahudi. Biar banyak pardabatan tarait tukuh ngini, tagal kadada sumbar rismi matan kitab suci nang kawa jadi bahan rujukan tatambaian matan analisis pihak tartantu atawa kisah bahari.

## Jujuhutan
Firman

**Firman** kawa mangacu lawan babarapa hal, yaitu:

* Kitab Allah dalam Islam;
* Yesus Kristus dalam Karistin (Yohanes 1: 1);
* Sutta dalam Buddha

Pasamaannya kaya kuya, paucapan, kalam, kalimat, sabda, titah, parintah, dikrit (dalam sajarah kunsip atawa Parsia).

Firman dalam Islam ialah kalamullah, nang marujuk lawan Kalam atawa kitab suci umat Islam, yaitu Al-Qur'an.

## Jujuhutan
Munafik

**Munafik** ialah istilah dalam Islam nang marujuk lawan bubuhan nang bapura-pura maumpati ajaran agama Islam, tagal hari bubuhannya maingkarinya, sabujurnya. Dalam Al-Qur'an, istilah ngini marujuk lawan bubuhan nang kada baiman, tagal bapura-pura baiman.

## Jujuhutan
Murtad

**Murtad** ialah urang nang kaluar matan ajaran Islam ka agama lain atawa kada baagama. Ada babarapa panyabab nang kawa manyababkan sasaurang kaluar matan agama Islam, mula'i matan sabab kayakinan, kalakuan, jua sambatannya. Dalil nang manarangakan tarait murtad ialah QS. Al-Baqarah/2 ayat 217, An-Nahl ayat 106, Ali Imran ayat 90-91, Al-Maidah ayat 54.

Murtad marupakan urang nang karana pilihannya ka dalam kakufuran nang mangaluarakan palakunya matan Islam wan manyababakan di akhirat kina abadi dalam api naraka jaka inya balum bataubat sabalum maninggal. Jaka urang nang murtad dibunuh atawa mati, wan inya balum bataubat, maka baarti inya kafir. Inya kada dimandii, kada disambahyangakan, wan kada dikuburakan di pakuburan kaum Muslimin.

## Jujuhutan
Basmalah

**Basmalah** ialah baucap "Lawan manyambat ngaran Allah", atawa **Tasmiyah** ialah frasa dalam agama Islam nang baarti "Lawan manyambat ngaran Allah nang Maha Pangasih wan Maha Panyayang". Bacaan ngini diucap waban saurang Muslim manggawi sambahyang wan dianjurakan dibaca saban mamula'i aktipitas saban hari, sampai napa jua nang inya gawi baniat karana Allah haja, wan mandapatakan ristu matan gawian ngitu. Salain dipakai dalam aktipitas harian, jua dipakai dalam kunstitusi nagara nang manatapakan Islam sawagai agama rismi wan umumnya mancungul dalam pambukaan atawa mukadimah kunstitusi ngitu, kaya Afganistan, Arab Saudi, Bahrain, Bangladisa, Brunei Darussalam, Iran, Irak, Kuwait, Libya, Maladewa, Mesir, Pakistan, Tunisia, wan Uni Emirat Arab (UEA).

## Jujuhutan
Taawudz

**Taawudz** ialah badu'a mamuhun parlindungan lawan Allah matan syaitan nang takutuk. Kuya taawudz baasal matan Al-Qur'an dalam surah An-Nahl ayat 98, baarti: "Maka, jaka ikam (Muhammad) handak mambaca Al-Qur'an, mamuhun parlindungan lawan Allah matan syaitan nang takutuk."

Taawudz marupakan bantuk paagungan lawan Allah swt, jua bantuk tawakal. Syaitan kada badaya wayah sasaurang baiman wan batawakal lawan Allah. Hal ngini baarti maminta partulungan lawan Allah wan pangakuan karana sagala kakuasaan-Inya, kalamahan hamba, jua katidakbardayaan inya malawan musuh nang nyata, tagal basifat batiniah wan kadada nang kawa manulak jua mausir, kacuali Allah haja sawagai Dzat nang hudah maulahakan inya.

## [[Dalil]]
Dalil-dalil nang tarait lawan bacaan taawudz ngini, yaitu:

* QS. An-Nahl ayat 98;
* QS. Al-Araf ayat 199-200;
* QS. Al-Mukminum ayat 96-98;
* QS. Fushshilat ayat 36.

## Manfaat
Manfaat taawudz, yaitu mansucikan saurang matan paucapan sia-sia nang rancak digawinya wan gasan maharumakan diri saurang. Ada dua situasi nang mana bacaan taawudz dibaca:

# Wayah handak mambaca Al-Qur'an, sawagaimana firman Allah dalam surah An-Nahl ayat 98 tadi.
# Wayah marasaakan dirinya saurang tangah diguda syaitan gasan manggawi dusa.

## Jujuhutan
Tasmiyah

**Tasmiyah** ialah salah sabuting tradisi wan istilah urang Banjar wayah mangarani bayi bubuhannya imbah diranakakan sawagai bantuk syukur lawan nikmat Allah swt. nang hudah mambarii gasan bubuhannya, wan bulih mangaraninya imbah hari katujuh matan karanakan. Hal ngini rakat banar lawan agama Islam di banua urang Banjar, jua diumpati lawan mamutung rambut bayi, pambacaan ayat suci Al-Qur'an, basalawat, wan caramah.

## Jujuhutan
Khuldi

**Khuldi** ialah rapun puhun kahidupan dalam Al-Qur'an, jua disinggung dalam Hadits wan Tapsir. Babida lawan Alkitab, Al-Qur'an manyambatakan sabatang puhun di surga, nang dibisiki ulih Iblis lawan manusia tanambaian, Nabi Adam as., sawagai puhun kaabadian, tagal ditatapakan sawagai puhun talarang ulih Allah lawan Adam wan Hawa gasan mamarakinya. Atawa jua kawa dikanal sawagai "puhun pangatahuan" di dalam Al-Qur'an.

Dalam Al-Qur'an, puhun malambangakan kunsip, idi, cara hidup, atawa paduman hidup. Sagala macam kabaikan diwakilkan ulih puhun nang baik, wan kaburukan diwakilkan ulih puhun nang buruk. Iblis manampakakan saurang lawan kaduanya, wan mambisiki Adam wan Hawa, kaduanya akan dijanjii sabuting karajaan (*mulk*) nang kada akan binasa imbah mamakan buah matan rapun puhun ngitu. Tagal, Hadits ngitu mambahas tarait puhun lain di surga.

## Itihi Jua

* Tumbuhan dalam Islam
* Puhun Pangatahuan
* Sidratulmuntaha

## Jujuhutan
Budak

**Budak** ialah urang nang dijadii ubjik prupirti atawa nang jadi ampun urang lain. Jaka suatu kalakuan atawa kaadaan nang maulah sasaurang jadi budak ialah parbudakan atawa parhambaan.

Dalam parbudakan tradisiunal (*hattel slavery*), budak sacara hukum dianggap sawagai prupirti saurang (barang) nang ampun baisi budak. Dalam ilmu ikunumi, istilah parbudakan *de fakto* marujuk lawan kundisi gawian paksa nang tajadi ulih sapalih bubuhan budak.

## Jujuhutan
Syaitan

**Syaitan** ialah suatu mahluk dalam agama samawi nang mangguda manusia gasan manggawi kaburukan. Wayah mulanya, istilah syaitan dipakai gasan barbagai intitas nang manantang kaparcayaan iman manusia di dalam Alkitab Ibrani. Imbah wayahitu, agama-agama samawi mamakai istilah syaitan sawagai ngaran gasan iblis.

## Jujuhutan
Iblis

**Iblis** ialah suatu parwujudan kajahatan atawa kaburukan dalam barbagai kabudayaan wan kaparcayaan. Inya diparcaya sawagai suatu bantuk kakuatan nang kada basahabat wan basifat marusak. Iblis marupakan antitisis matan Tuhan dalam agama samawi, yaitu Islam wan Karistin.

Dalam basa Arab, istilah iblis baasal kuya *balasa*, baarti inya manyasal, maka artinya ialah inya nang manyababkan panyasalan, jua kada baisi kabaikan sadikit jua.

Kayanya nang lain ialah kuya ngitu baasa matan basa Yunani bahari  *(*, nang jadi kuya *devil* dalam basa Inggris) nang disarap dahulu ka basa Suryani, lalu disarap ka basa Arab. Istilah ngitu kada tacantum dalam kasusastraan Arab sabalum panyusunan Al-Qur'an, nang mangindikasikan, istilah ngitu kada baasal matan jaman sabalum mancungulnya Islam.

## Jujuhutan
Jin

**Jin** ialah saikung mahluk suparnatural dalam agama Arab pra-Islam wan Islam. Kaya manusia, jin batanggung jawab lawan kalakukan bubuhannya wan kawa jadi urang-urang nang baiman (mukmin) atawa urang-urang kafir (*kuffar*) tagantung lawan bubuhannya manarima patunjuk Tuhan.

Ulih karana jin kada basifat sacara bawaan atawa jua sacara bawaan, Islam maakui kabaradaan mahluk-mahluk spiritual matan agama-agama lain wan kawa mangadaptasinya salawas ikspansinya. Karana ngitu, jin kadanya kunsip nang sacara kantat tadapat dalam Islam haja; bubuhannya kawa mariprisintasikan barbagai kaparcayaan nang diintigritasikan ka dalam Islam. Islam maandak jin wan manusia dalam kadudukan nang sajajar lawan takaitannya lawan Tuhan, lawan kaduanya sama-sama tunduk lawan pangadilan Ilahi wan kahidupan akhirat. Al-Qur'an maancak praktik masarakat Arab pra-Islam lawan masa Jahiliyah nang manyambah atawa maminta parlindungan lawan jin.

## Jujuhutan
Jahiliah

**Jahiliah** ialah kunsip dalam agama Islam nang manunjukakan jaman kabungulan karana kada tahu tarait patunjuk Tuhan. Kundisi jahiliah tatambaian marujuk lawan bangsa Arab hususnya panduduk Makkah wayah balum manganal Islam. Dalam Al-Qur'an tadapat pambahasan tarait tiga macam jahiliah, kaya jahiliah dalam parsualan katuhanan, syariat Islam, wan akhlak.

Jahilian baasal matan istilah *jahiliyyah* nang marupakan bantuk kuya gawi panambaian lawan kuya *jahala*, baarti jadi bungul, basikap bungul atawa kada paduli. Dalam syariat Islam, jahiliah diartii sawagai kakadatahuan akan patunjuk Ilahi atawa kundisi kakadatahuan akan patunjuk matan Tuhan. Kundisi kabungulan marujuk lawan situasi bangsa Arab bahari, yaitu wayah jaman masarakat Arab pra-Islam sabalum diutusnya saurang Rasul nang bangaran Nabi Muhammad saw. Paartian husus kuya jahiliah ialah kaadaan sasaurang nang kada dapat bimbingan matan Islam wan Al-Qur'an.

## Jujuhutan
Naraka

**Naraka** ialah nang diyakini sawagai alam suparnatural, tampat panyiksaan wan kasangsaraan imbah kamatian ujar kusmulugi kaagamaan. Sacara umum, barbagai kaparcayaan mandiskripsikan naraka sawagai dunia bawah, tampat nang labih randah matan bumi, kadap wan suram, hibak luka wan kadada kahimungan. Tagal, ditail tarait hukuman, jangka waktu hukuman, kundisi naraka, jua panyabab sasaurang masuk naraka babida-bida dalam saban kaparcayaan atawa agama. Babarapa kaparcayaan basikap nitral akan kayakinannya tarait lawan dunia bawah.

Agama-agama Timur mayakini naraka sawagai tampat parsinggahan sabalum sasaurang diranakakan pulang, jaka agama abrahamik mayakininya sawagai tampat panyiksaan nang kadap, suram, wan abadi salawasan; panghuninya manjalani hukuman atawa pandaritaan karana kalakuan nang buruk wan bartantangan lawan ajaran agama wayah masih hidup. Kaparcayaan lain mangajarakan, kahidupan imbah kamatian kada dapat hadiah atawa hukuman, mayakini alam urang mati marupakan tampat nang nitral wan baandak di bawah bumi, cuntuhnya Kur, Hades, wan Sheol.

## Jujuhutan
Azab

**Azab** jaka dalam filsafat Islam ialah siksaan nang dihadap manusia atawa mahluk lain nang diulahakan ulih Allah swt. Pambarian azab marupakan akibat matan kasalahan nang suah atawa lagi digawi. Dalam paitihi sunatullah, kaadilan akan mahantarakan lawan kasajahtaraan, siapa jua nang manggawi. Azab ialah hukuman, atawa siksaan. Kuya *azab* dalam basa Arab baisi arti nang tarait lawan siksaan atawa hukuman. Sacara umum, kuya ngini dipakai gasan manggambarakan sasuatu nang manyakitakan atawa manyangsarakan, baik sacara fisik atawa jua psikulugis.

## Jujuhutan
Barzah

**Barzah** ialah alam kubur nang mambatasi antara dunia wan akhirat. Barzah jadi tampat parsinggahan satumat gasan jasad mahluk sampai dibangkitakan lagi wayah hari kiamat. Panghuni barzah barada di higa dunia (jaman bahari) wan akhirat (jaman kina). Ujar syariat Islam, si mayat akan batamu lawan Malaikat Munkar wan Nakir di alam barzah. Ada pandapat lain nang manyambat, jaka nang maninggal ialah urang mukmin nang dibarii taupik, maka nang akan datang ialah Malaikat nang bangaran Mubassyar wan Basyir.

Barzah baarti jarak waktu atawa panghalang antara dua hal wan kadada nang sanggup maliwatinya. Ujar syariat Islam, barzah baarti tampat nang barada di antara maut wan kabangkitan sawagaimana firman Allah dalam QS. Al-Mukminun ayat 100. Lawan kuya lainnya, tampat nang disambat barzah ialah mula'i matan waktu kamatian sampai dibangkitakan hidup pulang.

## Jujuhutan
Mikail

**Mikail** ialah salah saikung malaikat dalam ajaran Islam. Malaikat Mikail dalam Islam diyakini dibarii tugas ulih Allah gasan maurusi rajaki sabarataan mahluk hidup di bumi lawan maatur hujan, angin, tumbuhan, hiwan. Tugas lainnnya ialah mairingi Jibril dalam batugas nang diraitakan lawan kanabian Muhammad saw.

Dalil tarait lawan Mikail sawagai malaikat ialah QS. Al-Baqarah ayat 98. Ayat ngini manyataakan, parmusuhan lawan Mikail tamasuk salah sabuting bantuk parmusuhan lawan Allah ulih urang kafir. Panyabab turunnya ayat ngini sawagai jawaban lawan parnyataan urang Yahudi lawan Muhammad nang lagi manyampaiakan kanabiannya. Urang Yahudi manyataakan, Mikail marupakan panulung bangsa Yahudi, jaka Jibril marupakan musuh-musuh Allah.

## Jujuhutan
Rajaki

**Rajaki** ialah baasal matan basa Arab, nang baarti mambari, sagala sasuatu nang bamanfaat, pambarian gasan waktu tartantu. Jaka pambarian dalam kuya lain kaya hibah baisi arti sawagai pambarian nang dibarii dalam waktu salawasan. Kuya nang tarait lawan rajaki di dalam Al-Qur'an disambatakan sabanyak 123 kali. Dalam bantuk *fi'il*, kuya ngitu disambatakan sabanyak 61 kali, jaka dalam bantuk *isim* disambatakan sabanyak 62 kali. Kumpulan kuya ngini tasabar dalam 41 surah di Al-Qur'an.

## Jujuhutan
Israfil

**Israfil** atawa **Israfel** (sasuatu nang mambakar) ialah malaikat nang akan maniup sangkakala wayah hari kiamat, biar ngarannya kada disambatakan dalam Al-Qur'an. Malaikat ngini marupakan Malaikat panambaian nang diulahakan Allah swt., jua nang panambaian dibangkitakan kina wayah hari kiamat. Inya sawagai salah sabuting matan ampat malaikat tatambaian, lawan Mikail, Jibril, wan Izrail. Israfil dalam lugat lain disambat **Serafim** di dalam Alkitab.

Babarapa sumbar lain nang kada matan Islam mangindikasikan, wayah pamulaan waktu Israfil baisi ampat sayap, tinggi banar sampai kawa manjangkau tihang-tihang surga. Malaikat nang bungas ngini marupakan panguasa musik, Israfil batasbih tarus lawan Allah ka dalam ribuan basa nang babida. Matan bawah batis sampai ka kapalanya ada babarapa rambut, muntung, wan ilat nang tatutup hijab.

## Jujuhutan
Izrail

**Izrail** atawa **Azrael** ialah malaikat pancabut nyawa nang tacatat dalam budaya papulir agama-agama Abrahamik, di antaranya ialah Islam wan Yahudi.

Taraitakan lawan kunsip sarupa matan mahluk ngitu, Izrail maingkut paran baik sawagai malaikat kamatian matan Tuhan; inya batindak sawagai psikupump nang batanggung jawab gasan maangkut jiwa urang nang hudah maninggal dunia, jua sawagai paran pambimbing. Dalam Islam, inya disambatakan maingkut gulungan tarait nasib manusia, mancatat wan mahapus ngran bubuhannya wayah diranakakan wan maninggal, mirip lawan paran *Malakh* *ha-Maveth* (Malaikat Maut) dalam Yudaisme.

## Jujuhutan
Rakib

**Rakib** ialah ngaran atawa sifat malaikat nang manulis sagala amalan kabaikan manusia. Malaikat Rakib rancak diraitakan basamaan lawan Malaikat Atid. Cuntuh wayah manggawi sambahyang, maka akan dicatat Malaikat Rakib. Sabujurnya kadada panjalasan labih matan Al-Qur'an atawa Hadits nang manyataakan, ngaran malaikat ngini bangaran Rakib, *Kirâman Kâtibîn* haja nang disambatakan dalam surah Qaf, Al-Infithar, wan Az-Zukhruf.

## Jujuhutan
Munkar wan Nakir

**Munkar** wan **Nakir** dalam Islam ialah dua malaikat nang manakunakan atawa mauji kayakinan matan urang hudah mati di alam barzah. Ajaran Islam baujar, imbah ruh maninggalakan jasad (mati), maka ruh akan manuju alam barzah atawa alam kubur, ruh akan ditakuni ulih kadua malaikat, Munkar wan Nakir. Tatakunan nang dimula'i wayah prusis panguburan hudah tuntung wan 70 langkah urang tarahir maninggalakan tampat janajah dikuburakan. Pandapat lain manyambatakan 40 langkah urang nang tarahir maninggalakan tampat kuburnya.

Munkar wan Nakir akan manakuni babarapa hal, yaitu: "Siapa Tuhan ikam?", "Siapa Nabi ikam?", "Apa agama ikam?", maka jawaban nang sabujurnya gasan tatakunan ngitu ialah Tuhan ulun ialah Allah, Nabi ulun Muhammad, wan agama ulun Islam, maka si janajah akan dibarii kaluasan wan ditarangi kuburnya sampai hari kabangkitan (hari kiamat). Gasan urang nang kada kawa manjawabnya, akan mandapatakan azab wan siksa sampai hari kiamat.

## Jujuhutan
Janajah

**Janajah** atawa **Mayit** dalam pamakaian saban hari, atawa jua **kadaver** dalam istilah midis, sastra, hukum, furinsik ialah badan atawa tubuh nang hudah mati, kada banyawa, atawa maninggal. Istilah-istilah ngitu rancak marujuk lawan tubuh mati manusia.

Janajah baasal matan kuya sifat dalam basa Arab, nang baarti urang nang maninggal dunia jaka huruf *[[jim]]* matan kuya ngitu dibaca fathah (*janazatan*). Jaka dibaca kasrah (*jinazah*), baarti karanda nang dipakai gasan mausung janajah ka kuburan.

## Jujuhutan
Ridwan

**Ridwan** ialah ngaran malaikat nang manjaga lawang surga, biar kadada katarangan dalam Al-Qur'an wan Hadits sahih nang manarangakan jalas gasan ngarannya. Takadang ngarannya diucapakan sawagai **Risvan** ulih Parsia, Urdu, Pashto, Tajik, Punjabi, Kashmir, wan basa lain nang tapangaruh ulih basa Parsia. Jaka di Parancis disambat sawagai **Redouane**. Wayahini, ngarannya dipakai sawagai ngaran maskulin ulih urang Arab atawa urang nang baagama Islam. Malaikat Ridwan rancak basamaan diraitakan lawan Malaikat Malik.

## Hadits tarait Ridwan
Babarapa Hadits nang dijalasakan tarait ngaran malaikat ngini, tagal Hadits ngini ujar kabanyakan ulama ialah Hadits nang lamah banar wan kada kawa manguatakan banar, di antaranya:

* "... wan panjaga surga ialah saurang malaikat nang bangaran Ridwan sawagaimana datang nang jalas di dalam barbagai Hadits."
* "Kadada saurang Muslim jua nang mambaca Yasin wayahitu inya dalam kaadaan sakaratul maut, maka Malaikat Maut kada akan mancabut nyawanya sampai Ridwan, panjaga surga mambarii inya minuman."
* "Allah *azza wa jalla* bafirman, 'Wahai Ridwan, bukai lawang-lawang surga'."
* Lalu ulun bapandir (di dalam surga), "Uy Ridwan, ampun siapa istana ngini?"
* "*Rabbul izzah tabaraka wa ta'ala* mamanggil Ridwan, wan inya ialah panjaga surga."

Wayahitu hudah mangaluarakan Hadits sacara ditail tarait malaikat ngini di dalam kitabnya nang bajudul *Asbaabun Nuzuul*. Ulih karananya, *isnad* (pariwayat) Hadits ngini lamah banar, jua sapalih ulama mamasukakan Hadits ngini ka dalam kitab *Al-Maudhuu'aat* (Hadits-Hadits palsu), kaya Abul Hasan Ali bin Muhammad bin 'Iraaq Al-Kinaani dalam kitabnya, *Tanziihu Asy-Syarii'ah Al-Marfuu'ah 'anil Akhbaar Asy-Syanii'ah Al-Maudhuu'ah* (1/339).

## Jujuhutan
Malik

**Malik** ialah ngaran malaikat nang manjaga lawang naraka, wan mamimpin bubuhan Malaikat Zabaniah di naraka. Malaikat Malik rancak diraitakan lawan Malaikat Ridwan (panjaga surga). Malik dalam basa Arab baarti urang nang ampunnya, urang nang baisi, tuan, raja. Allah baisi galar Malik jua, nang bujurnya:

# Al-Malik, baarti Raja sagala Raja;
# Malik Al-Jabar, baarti Raja nang Mahakuasa;
# Malik Al-Muluk, baarti Panguasa sagala Panguasa.

Pamakaian kalimat *Malik* lawan pamimpin Zabaniah hampir mirip lawan pamakaian *Aziz* dalam kisah Yusuf, sawagai panggilan kahurmatan lawan kapamimpinan bubuhannya haja.

Malaikat Malik baisi tangan wan batis nang hitungannya sama lawan jumlah ahli naraka. Saban batis wan tangan ngitu kawa badiri wan baduduk, jua kawa mambalanggu wan marantai saban urang nang dikahandaki inya. Ujar kisah, karana Malik baisi wujudnya nang manyaramakan banar, wayah Malik maitihi ka arah naraka, maka sapalih api mamakan api nang lain karana rasa takutannya lawan Malik.

## Jujuhutan
Fathah

**Fathah** (فَتْحَةٌ) ialah harakat nang tabantuk sagaris hurijuntal halus (ــَـ) miring nang baandak di atas suatu huruf Arab nang malambangakan fonem /a/. Fathah baarti mambuka, kaya mambuka muntung pas maucapakan fonem /a/. Wayah suatu huruf dibarii harakat fathah, maka huruf ngitu akan babunyi /-a/, cuntuhnya huruf *[[lam]]* (ل) dibarii harakat fathah maka jadi /la/ (لَ). Dalam bantuk tanwin disambat Fathatain (فَتْحَتَيْنِ).

## Itihi Jua

* Tajwid
* Harakat
* Fathatain
* Kasrah
* Dammah
* Sukun
* Tasydid

## Jujuhutan
Harakat

**Harakat** atawa **Tashkīl** ialah sawagai tanda baca atawa diakritik nang diandak di atas atawa bawah lawan huruf Arab gasan mamparjalas *garakan* wan paucapan huruf ngitu. Huruf-huruf dalam abjad Arab rancak malambangakan kunsunan kadada vukal haja, sampai harakat dipakai sawagai panjalas paucapannya. Harakat nang dipakai ialah fathah (dalam basa klasik malambangakan vukal -a nang maumpati kunsunan nang ditandainya), kasrah (-i), dammah (-u), wan sukun (manandai kunsunan kadada vukal). Salain ngitu, tadapat harakat tanwin (gasan manandai, bunyi -n ditambahakan imbah vukal sampai jadi -an, -in, atawa -un), jua mudifikasi gasan manunjukakan vukal nang dibaca panjang.

## Itihi Jua

* Tajwid
* Fathah
* Kasrah
* Dammah
* Fathatain
* Kasratain
* Dammatain
* Tanwin
* Sukun
* Tasydid
* Wasal
* Waqaf

## Jujuhutan
Kasrah

**Kasrah** (كَسْرَةٌ) ialah harakat nang tabantuk garis hurijuntal halus (ِ) miring nang baandak di bawah suatu huruf Arab nang malambangakan fonem /i/. Kasrah baarti malanggar. Pusisi muntung wayah mambaca huruf nang batanda baca kasrah ialah sadikit maarah ka bawah. Wayah suatu huruf dibarii harakat kasrah, maka huruf ngitu akan babunyi /-i/, cuntuhnya huruf *[[lam]]* (ل) dibarii harakat kasrah maka jadi /li/ (لِ). Sabuting huruf nang baharakat kasrah jaka batamu lawan huruf *[[ya]]* (ي), maka akan malambangakan fonem /-i/ nang dibaca panjang, cuntuhnya lawan kuya /lii/ (لي). Dalam bantuk tanwin disambat Kasratain (كَسْرَتَيْنِ).

## Itihi Jua

* Tajwid
* Harakat
* Fathah
* Kasratain
* Dammah
* Sukun
* Tasydid

## Jujuhutan